diff options
Diffstat (limited to '18339-h')
| -rw-r--r-- | 18339-h/18339-h.htm | 9217 | ||||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/book.png | bin | 0 -> 364 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/card.png | bin | 0 -> 249 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/external.png | bin | 0 -> 172 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/new-cover-tn.jpg | bin | 0 -> 16358 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/new-cover.jpg | bin | 0 -> 79137 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-001.jpg | bin | 0 -> 130931 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-004.jpg | bin | 0 -> 114053 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-005.jpg | bin | 0 -> 101849 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-008.jpg | bin | 0 -> 130779 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-009.jpg | bin | 0 -> 124031 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-013.jpg | bin | 0 -> 101694 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-016.jpg | bin | 0 -> 102041 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-017.jpg | bin | 0 -> 150996 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-020.jpg | bin | 0 -> 130437 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-021.jpg | bin | 0 -> 80162 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-024.jpg | bin | 0 -> 129344 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-113.jpg | bin | 0 -> 110954 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-116.jpg | bin | 0 -> 73395 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-117.jpg | bin | 0 -> 94583 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-120.jpg | bin | 0 -> 139865 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-121.jpg | bin | 0 -> 161541 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-124.jpg | bin | 0 -> 145063 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-125.jpg | bin | 0 -> 117839 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-128.jpg | bin | 0 -> 89568 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-129.jpg | bin | 0 -> 84877 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-133.jpg | bin | 0 -> 114727 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-136.jpg | bin | 0 -> 130123 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-241.jpg | bin | 0 -> 125873 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-244.jpg | bin | 0 -> 117263 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-245.jpg | bin | 0 -> 105494 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-248.jpg | bin | 0 -> 120763 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-249.jpg | bin | 0 -> 84512 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-253.jpg | bin | 0 -> 105756 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-256.jpg | bin | 0 -> 97252 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-257.jpg | bin | 0 -> 88437 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-261.jpg | bin | 0 -> 97891 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-264.jpg | bin | 0 -> 97849 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-268.jpg | bin | 0 -> 121950 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-361.jpg | bin | 0 -> 150982 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-365.jpg | bin | 0 -> 108789 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-368.jpg | bin | 0 -> 100491 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-369.jpg | bin | 0 -> 88460 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-373.jpg | bin | 0 -> 111175 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-376.jpg | bin | 0 -> 109746 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-381.jpg | bin | 0 -> 127028 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-384.jpg | bin | 0 -> 126640 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-403.jpg | bin | 0 -> 106875 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18339-h/images/p1873-404.jpg | bin | 0 -> 124086 bytes |
49 files changed, 9217 insertions, 0 deletions
diff --git a/18339-h/18339-h.htm b/18339-h/18339-h.htm new file mode 100644 index 0000000..83ad82a --- /dev/null +++ b/18339-h/18339-h.htm @@ -0,0 +1,9217 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" +"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2014-12-02T21:12:07Z. --> +<html lang="nl"> +<head> +<meta name="generator" content= +"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org"> +<title>Het Vrije Rusland</title> +<meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=us-ascii"> +<meta name="generator" content= +"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/"> +<meta name="author" content="William Hepworth Dixon"> +<link rel="coverpage" href="images/new-cover.jpg"> +<link rel="schema.DC" href= +"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="DC.Creator" content="William Hepworth Dixon"> +<meta name="DC.Title" content="Het Vrije Rusland"> +<meta name="DC.Date" content="2006-05-07"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"> +<meta name="DC.Format" content="text/html"> +<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> +<meta name="DC.Rights" content= +"Dit boek is vrij van auteursrechten in de Verenigde Staten. Als u elders woont, controleer dan de wetgeving in uw land voordat u dit boek download."> +<meta name="DC.Identifier" content= +"http://www.gutenberg.org/etext/18339"> +<style type="text/css"> +/* +Copyright 2006-2014, Jeroen Hellingman (available under GPL 3.0 or later). +Common stylesheet for HTML files generated by tei2html. +*/ +body +{ +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +font-size: 100%; +line-height: 1.2em; +padding: 1.58em 16%; +text-align: left; +} +/* Titlepage */ +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +text-align: center; +} +.titlePage .docTitle +{ +line-height: 3.5em; +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-weight: bold; +} +.titlePage .docTitle .mainTitle +{ +font-size: 1.8em; +} +.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, .titlePage .docTitle .volumeTitle +{ +font-size: 1.44em; +} +.titlePage .byline +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-size:1.2em; +line-height:1.72em; +} +.titlePage .byline .docAuthor +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +.titlePage .figure +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.titlePage .docImprint +{ +margin: 4em 0% 0em 0%; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.72em; +} +.titlePage .docImprint .docDate +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +/* End Titlepage */ +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.advertisment +{ +background-color:#FFFEE0; +border:black 1px dotted; +color:#000; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.correctiontable +{ +width: 75%; +} +.width20 +{ +width: 20%; +} +.width40 +{ +width: 40%; +} +.indextoc +{ +text-align: center; +} +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} +.index +{ +font-size: 80%; +} +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} +.fnarrow +{ +color: #AAAAAA; +font-weight: bold; +text-decoration: none; +} +.apparatusnote +{ +text-decoration: none; +} +table.alignedtext, table.alignedverse +{ +border-collapse: collapse; +} +table.alignedtext td +{ +vertical-align: top; +width: 50%; +} +table.alignedverse +{ +vertical-align: top; +} +table.alignedtext td.first, table.alignedverse td.first +{ +border-width: 0 0.2px 0 0; +border-color: gray; +border-style: solid; +padding-right: 10px; +} +table.alignedtext td.second, table.alignedverse td.second +{ +padding-left: 10px; +} +table.alignedverse td.first, table.alignedverse td.second +{ +width: 45%; +} +table.alignedverse td.lineNumbers +{ +width: 10%; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} +h3, .h3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h4, .h4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} +.alignleft +{ +text-align:left; +} +.alignright +{ +text-align:right; +} +.alignblock +{ +text-align:justify; +} +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} +p.tocPart +{ +margin:1.58em 0%; +font-variant: small-caps; +} +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} +.opener, .address +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +} +.addrline +{ +margin-top: 0; +margin-bottom: 0; +} +.dateline +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +text-align: right; +} +.salute +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.signed +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} +.epigraph span.bibl +{ +display: block; +text-align: right; +} +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} +.figure +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} +.figAnnotation +{ +font-size:80%; +position:relative; +margin: 0 auto; /* center this */ +} +.figTopLeft, .figBottomLeft +{ +float: left; +} +.figTop, .figBottom +{ +} +.figTopRight, .figBottomRight +{ +float: right; +} +.hangq +{ +text-indent: -0.32em; +} +.hangqq +{ +text-indent: -0.40em; +} +.hangqqq +{ +text-indent: -0.71em; +} +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} +img +{ +border-width:0; +} +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} +.marginnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} +a.noteref, a.pseudonoteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} +.displayfootnote +{ +display: none; +} +div.footnotes +{ +font-size: 80%; +margin-top: 1em; +padding: 0; +} +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} +p.footnote +{ +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} +p.footnote .label +{ +float:left; +width:2em; +height:12pt; +display:block; +} +/* Tables */ +tr, td, th +{ +vertical-align: top; +} +td.bottom +{ +vertical-align: bottom; +} +td.label, tr.label td +{ +font-weight: bold; +} +td.unit, tr.unit td +{ +font-style: italic; +} +span.sum +{ +padding-top: 2px; border-top: solid black 1px; +} +/* Table border styles */ +/* Table with borders on the outside and between the table head and data. */ +table.borderOutside +{ +border-collapse: collapse; +} +table.borderOutside td +{ +padding-left: 4px; +padding-right: 4px; +} +table.borderOutside .cellHeadTop, table.borderOutside .cellTop +{ +border-top: 2px solid black; +} +table.borderOutside .cellHeadBottom +{ +border-bottom: 1px solid black; +} +table.borderOutside .cellBottom +{ +border-bottom: 2px solid black; +} +table.borderOutside .cellLeft, table.borderOutside .cellHeadLeft +{ +border-left: 2px solid black; +} +table.borderOutside .cellRight, table.borderOutside .cellHeadRight +{ +border-right: 2px solid black; +} +/* Table with borders on the vertical inside edges. */ +table.verticalBorderInside +{ +border-collapse: collapse; +} +table.verticalBorderInside td +{ +padding-left: 4px; +padding-right: 4px; +border-left: 1px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellHeadTop, table.verticalBorderInside .cellTop +{ +border-top: 2px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellHeadBottom +{ +border-bottom: 1px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellBottom +{ +border-bottom: 2px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellLeft, table.verticalBorderInside .cellHeadLeft +{ +border-left: 0px solid black; +} +/* Table with borders on all edges, outer edges somewhat fatter. */ +table.borderAll +{ +border-collapse: collapse; +} +table.borderAll td +{ +padding-left: 4px; +padding-right: 4px; +border: 1px solid black; +} +table.borderAll .cellHeadTop, table.borderAll .cellTop +{ +border-top: 2px solid black; +} +table.borderAll .cellHeadBottom +{ +border-bottom: 1px solid black; +} +table.borderAll .cellBottom +{ +border-bottom: 2px solid black; +} +table.borderAll .cellLeft, table.borderAll .cellHeadLeft +{ +border-left: 2px solid black; +} +table.borderAll .cellRight, table.borderAll .cellHeadRight +{ +border-right: 2px solid black; +} +/* Special purpose tables: */ +table.intralinear +{ +display: inline; +border-collapse: collapse; +} +table.intralinear td +{ +font-size: small; +text-align: center; +} +table.ditto +{ +display: inline; +border-collapse: collapse; +vertical-align: bottom; +} +table.ditto tr.s +{ +height: 0; +color: white; +line-height: 0; +} +table.ditto tr.s td +{ +padding: 0px; +border-style: none; +} +table.ditto tr.d td +{ +text-align: center; +line-height: 10pt; +border-style: none; +} +/* Poetry */ +.lgouter +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */ +} +.lg +{ +text-align: left; +} +.lg h4, .lgouter h4 +{ +font-weight: normal; +} +.lg .lineNum, .sp .lineNum, .lgouter .lineNum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left: 16%; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} +p.line +{ +margin: 0 0% 0 0%; +} +span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */ +{ +color: white; +} +.versenum +{ +font-weight:bold; +} +/* Drama */ +.speaker +{ +font-weight: bold; +margin-bottom: 0.4em; +} +.sp .line +{ +margin: 0 10%; +text-align: left; +} +/* End Drama */ +/* right aligned page number in table of contents */ +span.tocPageNum, span.flushright +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} +table.tocList +{ +width: 100%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +border-width: 0; +border-collapse: collapse; +} +td.tocPageNum, td.tocDivNum +{ +text-align: right; +width: 10%; +border-width: 0; +} +td.tocDivNum +{ +padding-left: 0; +padding-right: 0.5em; +} +td.tocPageNum +{ +padding-left: 0.5em; +padding-right: 0; +} +td.tocDivTitle +{ +width: auto; +} +span.corr, span.gap +{ +border-bottom:1px dotted red; +} +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} +/* Font Styles and Colors */ +.ex +{ +letter-spacing: 0.2em; +} +.sc +{ +font-variant: small-caps; +} +.uc +{ +text-transform: uppercase; +} +.tt +{ +font-family: monospace; +} +.underline +{ +text-decoration: underline; +} +/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */ +.overline, .overtilde +{ +text-decoration: overline; +} +.rm +{ +font-style: normal; +} +.red +{ +color: red; +} +/* End Font Styles and Colors */ +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} +.aligncenter, div.figure +{ +text-align:center; +} +h1, h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} +h1.label, h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h5, h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} +p +{ +text-indent:0; +} +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align: super; +} +.lg +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} +p.quote,div.blockquote, div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} +td.galleryFigure +{ +text-align: center; +vertical-align: middle; +} +td.galleryCaption +{ +text-align: center; +vertical-align: top; +} +ul { list-style-type: none; } +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } +/* External Links */ +.pglink, .catlink, .exlink, .wplink, .biblink, .seclink +{ +background-repeat: no-repeat; +background-position: right center; +} +.pglink +{ +background-image: url(images/book.png); +padding-right: 18px; +} +.catlink +{ +background-image: url(images/card.png); +padding-right: 17px; +} +.exlink, .wplink, .biblink, .seclink +{ +background-image: url(images/external.png); +padding-right: 13px; +} +.pglink:hover +{ +background-color: #DCFFDC; +} +.catlink:hover +{ +background-color: #FFFFDC; +} +.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover +{ +background-color: #FFDCDC; +} +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} +body, a.hidden +{ +color: black; +} +.titlePage +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +p.byline +{ +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} +.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .versenum, .stage +{ +color: #001FA4; +} +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} +p.dropcap:first-letter +{ +color: #001FA4; +font-weight: bold; +} +sub, sup +{ +line-height: 0; +} +.pagenum, .linenum +{ +speak: none; +} +</style> + +<style type="text/css"> +/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */ +.xd21e93width +{ +width:480px; +} +.xd21e103width +{ +width:553px; +} +.xd21e174width +{ +width:528px; +} +.xd21e188width +{ +width:720px; +} +.xd21e252width +{ +width:661px; +} +.xd21e264width +{ +width:585px; +} +.xd21e361width +{ +width:720px; +} +.xd21e389width +{ +width:720px; +} +.xd21e424width +{ +width:720px; +} +.xd21e510width +{ +width:552px; +} +.xd21e526width +{ +width:426px; +} +.xd21e584width +{ +width:679px; +} +.xd21e595width +{ +width:599px; +} +.xd21e663width +{ +width:720px; +} +.xd21e671width +{ +width:720px; +} +.xd21e740width +{ +width:720px; +} +.xd21e753width +{ +width:720px; +} +.xd21e820width +{ +width:720px; +} +.xd21e836width +{ +width:485px; +} +.xd21e876width +{ +width:451px; +} +.xd21e895width +{ +width:462px; +} +.xd21e957width +{ +width:720px; +} +.xd21e1009width +{ +width:720px; +} +.xd21e1110width +{ +width:543px; +} +.xd21e1123width +{ +width:469px; +} +.xd21e1180width +{ +width:559px; +} +.xd21e1198width +{ +width:503px; +} +.xd21e1272width +{ +width:720px; +} +.xd21e1312width +{ +width:486px; +} +.xd21e1332width +{ +width:457px; +} +.xd21e1484width +{ +width:720px; +} +.xd21e1529width +{ +width:484px; +} +.xd21e1582width +{ +width:720px; +} +.xd21e1592width +{ +width:720px; +} +.xd21e1677width +{ +width:720px; +} +.xd21e1751width +{ +width:483px; +} +.xd21e1760width +{ +width:382px; +} +.xd21e1830width +{ +width:720px; +} +.xd21e1891width +{ +width:720px; +} +.xd21e1994width +{ +width:484px; +} +.xd21e2098width +{ +width:520px; +} +.xd21e2116width +{ +width:527px; +} +.xd21e2128width +{ +width:541px; +} +.xd21e2142width +{ +width:538px; +} +@media handheld +{ +} +</style> +</head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Het Vrije Rusland, by William Hepworth Dixon + +This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most +other parts of the world at no cost and with almost no restrictions +whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of +the Project Gutenberg License included with this eBook or online at +www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have +to check the laws of the country where you are located before using this ebook. + + + +Title: Het Vrije Rusland + De Aarde en haar Volken, 1873 + +Author: William Hepworth Dixon + +Release Date: December 3, 2014 [EBook #18339] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET VRIJE RUSLAND *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project +Gutenberg. + + + + + + +</pre> + +<div class="front"> +<div class="div1 cover"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure xd21e93width"><img src="images/new-cover.jpg" alt= +"Nieuw ontworpen voorkant." width="480" height="720"></div> +<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e97" href="#xd21e97" name= +"xd21e97">1</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="body"> +<div id="a1873-01" class="div1 article"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="main">Het Vrije Rusland.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure xd21e103width"><img src="images/p1873-001.jpg" alt= +"Een russische loods." width="553" height="720"> +<p class="figureHead">Een russische loods.</p> +</div> +<p>De schetsen, die wij onzen lezers onder dezen titel aanbieden, zijn +ontleend aan het voor een paar jaren verschenen boek van den met lof +bekenden engelschen schrijver, William Hepworth Dixon, <i lang= +"en">Free Russia</i>, het vrije Rusland, genaamd: welk werk door het +beschaafde publiek in Engeland en ook elders met grooten en +welverdienden bijval is ontvangen. De titel mag eenigszins zonderling +schijnen: hooren wij wat de schrijver zelf aanvoert om deze zijne keuze +te rechtvaardigen.</p> +<p>„<i>Swobodnaya Rossia</i> (het vrije Rusland)—zoo zegt +hij—is eene uitdrukking, die in geheel dat groote land leeft in +aller mond; deze twee woorden geven het karakter aan en drukken tevens +de hoop uit van het nieuwe rijk, dat tijdens den Krimoorlog in het +leven is getreden. In vroeger tijd was ook Rusland vrij, niet minder +dan Duitschland en Frankrijk. Later werd het overstroomd door +aziatische horden; en sedert dien tijd handhaafde zich het tartaarsche +element, indien al niet in het wezen, dan toch wel in den vorm, tot aan +den oorlog van 1853; maar sedert den uitgang dier worsteling onderging +het oude Rusland eene herschepping. Deze nieuwe natie, die het behoud +van den vrede wenscht, en die vrij wil zijn:—deze is het, die ik +vooral gepoogd heb te schilderen.”</p> +<p>Het behoeft nauwelijks herinnering, dat de engelsche schrijver met +het feit, hetwelk zoo noodlottige gevolgen heeft na zich gesleept, en +aan de vrijheid van Rusland een <span class="pagenum">[<a id="xd21e119" +href="#xd21e119" name="xd21e119">2</a>]</span>einde gemaakt, den inval +der Mongolen bedoelt, die omstreeks de helft der dertiende eeuw het +grootste gedeelte van het toenmalige russische rijk veroverden, en aan +zich onderwierpen. Deze tartaarsche heerschappij duurde ruim twee +eeuwen, en heeft zeer zeker in het russische volkskarakter, en vooral +in de maatschappelijke en staatkundige instellingen, zeer diepe sporen +achtergelaten. Uit dien tijd dagteekent, bijvoorbeeld, de invoering der +lijfeigenschap; evenzoo is het aan geen twijfel onderhevig, of deze +mongoolsche overheersching heeft aan geheel het leven van den +russisch-slavischen volksstam dat eigenaardig oostersch, aziatisch +karakter gegeven, dat Peter de Groote met forsch geweld heeft gepoogd +uit te roeien, maar dat toch ook nu nog eene zoo scherpe lijn trekt +tusschen Rusland en de volkeren van westelijk Europa. Volgens onzen +schrijver zou nu de Krimoorlog, in zijne gevolgen, den machtigen stoot +hebben gegeven, die het in aziatische barbaarschheid half verzonken +russische rijk weder tot nieuw en hooger leven heeft opgewekt. Wat +hiervan moge zijn, volgaarne luisteren wij naar de altijd belangrijke +mededeelingen van den heer Hepworth Dixon: bovenal waar het een land +geldt, dat, zoo ons niet alles bedriegt, geroepen is, binnen een niet +te lang tijdsverloop, eene groote, wellicht voor eeuwen beslissende rol +in de wereldgeschiedenis te spelen.</p> +<div id="xd21e121" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">I.</h3> +<h3 class="main">Het hooge noorden.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">„De Witte-zee!” riep, met een luiden lach, +onze deensche gezagvoerder, terwijl hij zijn dunnen rossigen knevel +opstreek;—„de Witte-zee! een mooie naam, inderdaad, voor +eene zee, die er uitziet als engelsch bier! De bedding moge wit zijn, +want die is bezaaid met de beenderen der schipbreukelingen;—maar +het water is het nooit, tenzij dan dat het bevroren en met sneeuw +bedekt is. Neen, dan hebben de matrozen en de zeehondenvisschers een +beteren naam bedacht: zij noemen haar de IJszee.”</p> +<p>Na de Noordkaap—eene lichtgrijze, fantastisch gevormde, +sombere rotsmassa, die ver in de schuimende golven der Poolzee +uitsteekt,—te zijn omgevaren, stevenen wij zuidoostwaarts, +onophoudelijk gedurende twee verschrikkelijke dagen geteisterd door +wind, hagel en regen. In al dien tijd zagen wij niets van de zon: wel +bespeurden wij omstreeks middernacht een flauw schijnsel, dat aan den +morgenstond deed denken: maar op den middag was het weder dezelfde +onbestemde schemering, juist even voldoende om de omringende duisternis +zichtbaar te maken.</p> +<p>De schilderachtige, overal door baaien en inhammen afgebroken en met +hooge bergen geteekende kust, die wij tot dusver volgden, ligt achter +ons: wij zeilen nu langs een vlak, eentonig, somber, ongebroken strand, +bijna altijd in een dichten nevelsluier gehuld, die ons slechts nu en +dan een blik op de akelige, levenlooze streek gunt. Na eene vervelende +vaart van ongeveer vijftig uren, komen wij eindelijk aan een laag land, +dat, half in den nevel verloren, zich verre weg naar het zuiden +uitstrekt, niet ongelijk aan eene grauwe wolkenlaag. Wij varen tusschen +kaap Kanin en de zoogenaamde Heilige-kaap, <i>Swioetoi-Noss</i>, door, +en stevenen vervolgens het ongeveer dertig mijlen breede kanaal binnen, +dat van de Poolzee naar de ruime en grillig gevormde binnenzee voert, +onder den naam van de Witte- of IJszee bekend.</p> +<p>De kust aan onze rechterhand is die van Lapland: een treurig, akelig +land, waar men niets ziet dan sombere, doodsche meren en poelen, en +naakte, grijze duinen, door een grauwen hemel overwelfd. Hier en daar +zetten enkele jagers, te midden dezer eenzame wildernissen, het schrale +wild na; ettelijke visschers werpen hunne netten in de naargeestige +wateren. Deze lieden zijn onderdanen van den Tsaar en leden der +orthodoxe kerk: maar zij spreken eene taal, die in het Winterpaleis +bezwaarlijk verstaan zou worden; en zij hebben zekere godsdienstige +ceremoniën en gebruiken bewaard, waaraan de heilige Synode hare +goedkeuring nog niet gehecht heeft.</p> +<p>Lapland is ééne groote wildernis van reusachtige +rotsen, en diepe en donkere poelen en moerassen; hier en daar kronkelt +zich daartusschen eene smalle vallei, langs wier hellingen die schrale +mosplanten groeien, waarmede zich de rendieren voeden. Groepen van +pijn- en berkeboomen brengen nu en dan in dit sombere landschap een +weinig afwisseling; maar in deze koude luchtstreek tiert geen graan, en +de bewoners moeten van de opbrengst hunner jacht en visscherij leven. +Hunne eenige weelde, het roggebrood, moet te water uit Onega en +Archangel worden aangevoerd: deze steden zelf ontvangen dit brood uit +de zuidelijker provinciën. De Laplanders zijn nomaden; zij brengen +den eindeloozen winter door in hutten, die zij zoo goed mogelijk +inrichten; gedurende den vluchtigen zomer vertoeven zij in tenten. De +piramidaalvormige hutten worden uit ruw behouwen boomstammen +opgetrokken; eene dikke laag van mos belet het doordringen van het +ijskoude water. Hunne tenten deden mij denken aan die der +Comanches-Indianen: zij bestaan uit aaneengenaaide rendiervellen, die +over een paal gespannen worden; eene opening van boven dient om den +rook door te laten.</p> +<p>Naar gelang van het jaargetijde, verplaatst de Laplander zijne +woning van de eene plek naar de andere; nu eens laat hij zijne +rendieren langs de hellingen der heuvelen grazen; dan weder tracht hij +de visschen in de rivieren en langs de kusten te verschalken; des +zomers zwerft hij door het binnenland, om mossen op te zoeken; in den +winter trekt hij naar het strand, om zeehonden en kabeljauw te vangen. +De mannen weten evengoed om te gaan met de lans, het oude nationale +wapen, als met het geweer, dat zij in later tijd van vreemde kolonisten +hebben overgenomen. De vrouwen, die er met hare broeken van +zeehondenvel en hare jassen van rendierenvel alles behalve bevallig +uitzien, zijn meest allen in allerlei tooverkunsten ervaren. In alle +noordsche landen gewaagt men niet dan met schrik van die afschuwelijke +heksen, die, naar de boeren meenen, altijd een of anderen boozen geest +tot hare beschikking hebben. Eene Laplandsche leest in de toekomst, en +voorspelt <span class="pagenum">[<a id="xd21e141" href="#xd21e141" +name="xd21e141">3</a>]</span>wat de komende dag brengen zal. Zij heeft +de macht om iemand te betooveren of met kwalen en ziekten te bezoeken; +zij kan zich naar goedvinden in de lucht verheffen, en de schepen doen +zinken, die op den verren oceaan met de golven worstelen.</p> +<p>Aan onze linkerhand hebben wij het schiereiland Kanin, dat mede deel +uitmaakt van de woeste, dorre landstreek, waar de Samojeden hun +zwervend leger opslaan: eene akelige ijswoestijn, nog verschrikkelijker +dan de wildernissen, waarin de Laplander het wild vervolgt. Deze +provincie van het groote rijk heeft noch dorpen, noch wegen, noch +akkers; zij heeft zelfs geen eigen naam, want de Russen noemen haar +nooit anders dan het land der Samojeden. Zij strekt zich noord- en +oostwaarts uit, van de muren van Archangel en de kust van kaap Kanin, +tot aan de toppen van het <span class="corr" id="xd21e145" title= +"Bron: Oural-gebergte">Oeral-gebergte</span> en de IJzeren poorten van +den zeeboezem van Kara. In hare dalen en kloven smelt de sneeuw nooit; +en hare kusten, die eene lengte van ongeveer zevenhonderd mijlen +beslaan, zijn gedurende acht maanden van het jaar ongenaakbaar door +onafzienbare ijsmassa’s. In Juni, wanneer de winter voor korte +oogenblikken wijkt, bekleeden zich de hellingen van enkele gunstig +gelegen valleien met mossen, waarvan het doffe, sombere groen, hier en +daar, scherp afsteekt tegen het eentonige bruin der naakte rotsen en +het grauwe lijkkleed van vuile sneeuw. Met deze kostbare mossen voedt +zich het rendier, het kameel der poollanden, dat in deze onherbergzame +oorden het leven voor de menschen voor ’t minst mogelijk +maakt.</p> +<p>Het woord Samojeed beteekent kannibaal, menscheneter: althans zoo +zegt de taalwetenschap. De Samojeden zouden dus antropophagen zijn. +Maar ook deze wetenschap is niet onfeilbaar: en om eene dergelijke +uitspraak te staven, zijn er duchtige bewijzen noodig, meer afdoende +dan tot dusver zijn aangevoerd: er blijft dus nog ruimte voor verdere +onderzoekingen. De Samojeden koken hunne spijzen niet; het is mij +onbekend, of zij menschenvleesch eten; wel weet ik dat zij het vleesch +der rendieren rauw verslinden. Hunne jacht- en zwerftochten steeds +verder uitstrekkende, zijn de Samojeden, aanvankelijk in het hooge +noorden van Azië gevestigd, het <span class="corr" id="xd21e150" +title="Bron: Oural-gebergte">Oeral-gebergte</span> overgetrokken, en +hebben zich in de landstreken tot nabij kaap Kanin verspreid: een land, +zoo koud, zoo ruw en zoo dor, dat waarschijnlijk geen ander menschenras +het daar zou kunnen uithouden. Daar vonden hen de Zarayny, die hen +hebben overwonnen en in een toestand gebracht, zeer nabij aan de +slavernij grenzende.</p> +<p>Deze Zarayny, een dapper en verstandig volk, schijnen, wat +afstamming en taal betreft, het naast aan de Finnen verwant; +waarschijnlijk zijn zij de overblijfselen eener aloude volkplanting van +<i>trappers</i> of jagers. Zoowel door gestalte en voorkomen als door +aanleg en ontwikkeling, munten zij boven de Samojeden uit; evenals de +Russen, bouwen zij zich houten hutten, en bezitten talrijke kudden +rendieren, waarvan de bewaking aan het overwonnen volk wordt +opgedragen. Deze onderwerping aan een meer begaafd en ontwikkeld ras is +voor den Samojeed de natuurlijke voorbereiding tot een hooger trap van +beschaving; hij leert het menschelijk leven ontzien en eerbiedigen, de +rechten van den eigendom erkennen en waardeeren. Een amerikaansche +Roodhuid leeft van de buffeljacht; hij doodt veel meer dieren dan hij +voor zijne behoefte noodig heeft, louter uit zucht om te dooden en de +vernielen. De Samojeden zouden evenzoo handelen: maar de Zarayny hebben +hun geleerd, het zoo onontbeerlijke dier, zonder hetwelk de mensch hier +niet leven kan, te vangen, te temmen en als huisdier te gebruiken. Als +een echte wilde, maar weinig hooger staande dan de Pawnie van +Noord-Amerika, bouwt de Samojeed zich geene vaste woning; hij weet +niets van landbouw, en heeft ook geen begrip van grondeigendom. Even +als de Laplander, woont hij in eene hoogst eenvoudige tent, die, vooral +van binnen, dadelijk aan een indiaanschen wigwam denken doet: want zij +bevat niets dan eenige huiden, waarop de bewoners plaats nemen. In deze +tenten zoudt ge vruchteloos naar eenig spoor van kunstvaardigheid +zoeken; zelfs de ruwe teekeningen, waarmede enkele indiaansche stammen +hunne armelijke woningen opsieren, ontbreken hier. Toch heeft de +Samojeed eenige, het is waar zeer onbestemde, denkbeelden en +voorstellingen van maatschappelijk leven, zelfs van eene regeering. +Eene groep van een zeker aantal woningen draagt den naam van +<i>choum</i>; aan het hoofd van iederen choum staat een <i>chaman</i>, +een soort van geestelijk opperhoofd.</p> +<p>De tegenwoordige keizer heeft eenige priesters naar deze stammen +afgezonden, zooals weleer Marfa Boretski zijne popen en monniken naar +Lapland en Karelië zond, in de hoop de onbeschaafde heidensche +inwoners tot het Christendom te bekeeren. Men zou zoo gaarne willen +gelooven, dat deze zendelingen inderdaad nut stichten en eenige vrucht +op hun arbeid zien: maar de Russen, die van nabij met het land en zijne +bewoners bekend zijn, halen glimlachend de schouders op, als men hen +spreekt over de orthodoxe propaganda langs de kusten van de golf van +Obi en de zee van Kara. Uit eigen ervaring kan ik hieromtrent geen +oordeel vellen; het toeval heeft mij echter in aanraking gebracht met +een dier grieksche priesters, die, waarschijnlijk wanhopende aan de +mogelijkheid om het volk tot zich op te heffen, mooi op weg was om zelf +tot het peil zijner onwillige hoorders af te dalen. Hoewel hij nog +altijd den titel van pope bleef voeren, leefde hij als een chaman; hij +had de kleeding van zulk een samojeedsch opperhoofd aangenomen, en met +elken dag naderde hij in zijn gang, manieren en voorkomen, meer en meer +tot de mongoolsche type. Men beweerde zelfs, dat hij zijne tent met +eene inlandsche tooverkol deelde.</p> +<p>Deze volksstammen bewaken de grenzen van het rijk der Tsaren; hunne +naakte rotsen en wilde bergen zijn als het ware de voorhof van +Groot-Rusland, dat aloude vaderland der Russen van echten ouden stam, +welks velden en vlakten en bosschen nooit hebben weergalmd van den +hoefslag der tartaarsche ruiters.</p> +<p>Waarom, vraagt iemand wellicht, dus door het uiterste noorden +Rusland binnen getreden? Mijn waarde lezer, ik had daarvoor mijne goede +redenen. Stel eens <span class="pagenum">[<a id="xd21e171" href= +"#xd21e171" name="xd21e171">4</a>]</span>dat de Groot-mogol in de +zeventiende eeuw Engeland veroverd had; dat de aziatische denkbeelden +en gewoonten, gedurende meer dan twee eeuwen, te Londen den toon hadden +gegeven; dat ons Brittanje, eindelijk het juk afwerpende, zijne +burgerlijke zelfstandigheid, zijne overoude vrijheden, instellingen en +rechten had herwonnen:—welk land denkt gij dan, dat een +vreemdeling, die het echte engelsche karakter zou willen bestudeeren, +in de eerste plaats zou bezoeken? Zou hij niet zijne schreden naar +Amerika richten, om daar, in Massachusetts, een zuivere type te vinden, +door geen vreemde oostersche invloeden verbasterd? Eerst later zou hij +de daar aangevangen studiën willen voltooien door een bezoek aan +de boorden van den Theems en de Mersey.</p> +<div class="figure xd21e174width"><img src="images/p1873-004.jpg" alt= +"Een bedelende pelgrim." width="528" height="720"> +<p class="figureHead">Een bedelende pelgrim.</p> +</div> +<p>Evenzoo moet de reiziger, die zich eene juiste voorstelling wil +vormen van het vrije Rusland der toekomst, waaraan de Krimoorlog het +leven gegeven heeft, zijne waarnemingen beginnen in de noordelijke +provinciën: want alleen in dit land van wouden en meren en +moerassen vindt hij een tak van den grooten slavischen stam, die nimmer +voor een vreemden heerscher gebogen heeft, en nooit, door de aanraking +met andere nationaliteiten, van zijne voorvaderlijke zeden en +levenswijze is afgetrokken.</p> +<p>De landstreek tusschen Perm en Onega, die eene oppervlakte beslaat +van zevenmaal de uitgestrektheid van Frankrijk, werd door kolonisten +uit Nishny-Nowgorod bevolkt en ontgonnen, ten tijde toen deze groote +stad nog in het genot harer volle zelfstandigheid was, rijk door haar +handel, beroemd door haar kunstliefde en haar godsdienstzin, de +mededingster van Frankfort en Florence, evenals Londen en Brugge, lid +van het machtige verbond der Hansa. De aldus gestichte koloniën +<span class="pagenum">[<a id="xd21e182" href="#xd21e182" name= +"xd21e182">6</a>]</span>handhaafden en verdedigden eeuwen lang hare +aloude rechten en vrijheden; zij weerden zoowel den duitschen invloed +als de overheersching der Tartaren af, en bewaarden het nationale +karakter in al zijne zuiverheid, vrij van alle vreemde bijmengselen. +„Nooit,” zeide mij, met blijkbare fierheid, een pachter van +Archangel, „nooit hebben wij onder ons edelen of slaven +gekend.” In alle opzichten, zoowel ten goede als ten kwade, zijn +zij aan hunne oude levenswijze en zeden getrouw gebleven; en toen de +Tsaar <span class="corr" id="xd21e184" title= +"Bron: Godonoff">Godounoff</span>, ten jare 1601, de aartsvaderlijke +inrichting van het dorps- en gemeentewezen naar het tartaarsche model +wilde vervormen, boden zij een even hardnekkigen weerstand, als toen, +zes-en-zestig jaren later, de patriarch Nikon in de eeredienst +veranderingen wilde invoeren, die meer met den byzantijnschen geest dan +met de oud-russische traditie strookten.</p> +<div class="figure xd21e188width"><img src="images/p1873-005.jpg" alt= +"De Noordkaap." width="720" height="485"> +<p class="figureHead">De Noordkaap.</p> +</div> +<p>Deze vrije kolonisten, niet wijkende voor den aandrang van +wereldlijke en geestelijke machthebbers, weigerden standvastig hun +ouden ritus te verruilen voor de officiëele liturgie, die men hun +opdringen wilde. Zij behielden hunne taal, hoewel de hoofdstad die +verworpen had; en eindelijk, toen de bestemde tijd vervuld was, +schonken zij aan de wereld een groot dichter, Michael Lomonosoff, die, +in eene boerenhut geboren, der vernederde en vergeten taal een nieuwen +luister schonk, en haar de heerschappij verzekerde in de school, in de +regeeringscollegiën en zelfs aan het hof.</p> +</div> +</div> +<div id="s2" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">II.</h3> +<h3 class="main">De Witte-zee.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Wij varen om kaap Intzy, en laten achter ons de nauwe +zeeëngten, die Lapland van het land der Samojeden scheiden: de +Witte-zee opent zich voor ons.</p> +<p>Deze zee, ruim tweemaal zoo groot als het uitgestrektste meer der +Vereenigde Staten, het Lake Superior, herinnert door hare gedaante +eenigermate aan het meer van Como: ten noordwesten dringt zij met eene +smalle baai, de golf van Kandalask, diep in Lapland door; ten zuiden +splitst zij zich wederom in twee baaien, door eene breede zandvlakte +gescheiden, waarvan de armzalige bewoners van visscherij en +zeehondenvangst leven. Naar de rivieren, die zich in deze baaien +uitstorten, voert de eene den naam van golf van Onega, de andere dien +van golf van Dwina of van Archangel: welke laatste naam meer algemeen +is. Aan de monden dezer rivieren liggen de beide koopsteden Onega en +Archangel.</p> +<p>De Witte-zee is over het algemeen zeer diep: aan den ingang schat +men de diepte op tachtig vademen; nabij de golf van Kandalask wijst het +peillood niet minder dan honderd-zestig vademen aan; toch is het strand +doorgaans noch hoog, noch steil. De golf van Onega is met rotsen en +eilanden bezaaid, waarvan de meesten echter niet veel meer zijn dan +zandbanken, die haar ontstaan danken aan het slib, dat de golven van de +vlakten van Kargopol medevoeren. Aan den ingang der golf, tusschen kaap +Orlow en de stad Kem, ligt eene groep van meer belangrijke eilanden, +zooals Solowetsk Anzersk, Moksalma en anderen, aan wier namen zich +veelvuldige legenden en herinneringen uit de vroegere en latere +geschiedenis van Rusland hechten.</p> +<p>Solowetsk, het aanzienlijkste eiland van dezen kleinen archipel, +boogt op zijn beroemd klooster, nog geheel vervuld met de herinnering +aan Sint-Servatius en Sint-Zosimus; zijne muren herbergden ook eenmaal +den heiligen Filippus. Dit klooster bezit hoogvereerde relieken, +waaraan monarchen en bedelaars om strijd hulde komen bewijzen; in zijne +ruime gangen en hoven dwaalt het ontzaggelijke spooksel om, waarvan de +gedachte alleen den kozak in zijne tent, en den kabeljauwvisscher in +zijne schuit, eene siddering door de leden jaagt. Dit klooster was het +tooneel van een aantal merkwaardige gebeurtenissen, en zelfs van +wonderen, door de poëzie en de schilderkunst verheerlijkt.</p> +<p>Nabij den mond van de Dwina verheft zich de voor korten tijd +gebouwde vuurtoren, die tachtig voet boven de zee oprijst; maar de +nevel is meestal zoo dicht, dat het bijkans onmogelijk is den toren te +zien. Wij krijgen hier een loods aan boord; zijn gelaat, door zware +lokken omgolfd, drukt zachtheid en geduldige lijdzaamheid uit. Op een +nederigen, half vreesachtigen toon, als duchtte hij dat zijn raad +kwalijk zou worden opgenomen en hij zelf mishandeld, deelde hij ons +mede, dat het aan den mond der rivier laag water was, en dat wij +verplicht zouden zijn den vloed af te wachten.</p> +<p>„Wachten!” roept onze kapitein; „neen, dat nooit! +Help ons liever een handje, dan zullen wij er wel doorkomen.”</p> +<p>Juist breekt de zon door de nevelen heen; maar de zwarte wolken +hangen laag en dreigend; ieder gevoelt dat een stormvlaag op handen is. +Dicht bij den mond liggen twee booten, de <i>Thera</i> en de +<i>Olga</i>, die als beschonkenen heen en weder slingeren; toch geeft +de russische loods glimlachend toe; de machine werkt met halve kracht, +en wij stevenen naar de rij van zwarte en witte bakens, die voor ons op +de golven dobberen. Weldra laten wij de <i>Thera</i> en de <i>Olga</i> +achter ons, die, terwijl wij voorbij stoomen, nog heviger slingeren en +schudden, en waarvan de zeilen rusteloos beven, als een door de koorts +gefolterde kranke. Een half uur later varen wij tusschen de tonnen +door: wij zijn in de buitenhaven.</p> +<p>Evenals de meeste groote rivieren, heeft ook de Dwina aan haar mond +een delta van eilandjes en banken gevormd, waartusschen hare wateren +naar zee vloeien. Geen enkel dezer kanalen kan aanspraak maken op den +naam van eigenlijken hoofdtak der rivier; want de Dwina, nog grilliger +dan de zee, is aan voortdurende veranderingen onderhevig. Een +stoomboot, die in Augustus door een breeden arm naar zee is gestevend, +zal, in Juni van het volgende jaar terugkomende, dien weg soms bijkans +gesloten vinden en een anderen doortocht moeten zoeken. Volgens oude +kaarten bevond zich de voornaamste monding niet ver van het klooster +Sint-Nikolaas; later had zij zich nabij het eiland Rosa verplaatst; +eindelijk liep zij voorbij de batterijen van het fort Dwina. Maar twee +zomers achtereen woedden er geweldige stormen in de poolzeeën, die +den loop der <span class="pagenum">[<a id="xd21e227" href="#xd21e227" +name="xd21e227">7</a>]</span>stroomen en de ligging der banken +veranderden: de bestaande riviermond werd verstopt. De haven-politie +zag de ramp aan—en bleef werkeloos. Wat kon zij ook doen? dit +geval was in hare instructie niet voorzien. Misschien zou Archangel +voor immer van zijne gemeenschap met de zee, waaraan het zijn welvaart +dankt, zijn verstoken geworden, indien niet een deensch koopman aan de +vreemde handelshuizen had voorgesteld, een stoomboot te huren, en te +beproeven of er voor hunne schepen geen andere weg naar zee te vinden +was. „Het water in de rivier zakt, zeide hij: dus moet het zich +een doortocht naar zee hebben gebaand. Laat ons dien opzoeken.” +De noodige gelden werden bijeengebracht; de boot voer de rivier af, en +bracht de blijde tijding, dat in een der armen, dien van Maimaks, +voldoende diepte werd aangetroffen om de grootste schepen te kunnen +doorlaten. Zoo scheen dan het bezwaar opgeheven, de gemeenschap +tusschen de stad en de zee was weder hersteld, en de inwoners +verheugden zich reeds over de gewichtige dienst, aan hun handel +bewezen. Maar zij hadden buiten den waard, dat is buiten de +havendirectie gerekend. Nog nooit was een schip van Archangel door dien +rivierarm naar zee gegaan; voor dien waterweg was geen reglement +vastgesteld; en de politie kon toch niet toelaten, dat een schip, +zonder reglement, langs dien weg uitliep! Vergeefs waren alle verzoeken +en protesten der kooplieden: de politie was onverbiddelijk; de +scheepvaart stond stil; de rijk geladen schepen konden in de haven +blijven liggen, omdat in de reglementen geen melding werd gemaakt van +dien nieuwen mond.</p> +<p>Men richtte een adres aan den gouverneur van Archangel, prins +Gagarin: maar hoewel hij hartelijk lachte om de bespottelijke +bekrompenheid der havendirectie, liet hij toch de zaak zooals zij was: +ook hij had omtrent dit punt geene instructie, en zijn persoonlijk +belang was er niet bij betrokken. De directeur der douane, Gospadin +Sredine, wilde er, zoo mogelijk, een eind aan maken, en bood aan, op +eigen gezag, voor den nieuwen waterweg ontvangers te benoemen en +kantoren te vestigen; maar de politie was..... de politie. Eindelijk, +nadat eenige weken met dit gehaspel vermorst waren, zonden de +kooplieden en reeders een smeekschrift naar Petersburg, en zoo kwam de +zaak Keizer Alexander ter oore. Deze maakte er dadelijk een einde aan, +zeggende: „Het spreekt van zelf, dat de schepen een nieuwen weg +naar zee moeten volgen, als de oude onbruikbaar is geworden.”</p> +<p>De Witte-zee zou bijna den naam van de moorddadige verdienen: zij is +een groot graf. Zelfs de lieden, voor wie stormen en schipbreuken zich +oplossen in eene reeks cijfers en vergelijkende tabellen—zooveel +schepen door de ijsschotsen verbrijzeld, zooveel gezonken, zooveel +menschen verongelukt of vermist, dat is zooveel percent van het geheel; +zelfs de statistici, voor wie de menschen geene andere bestemming +schijnen te hebben dan om in kabbalistische tabellen en vervelende +rapporten te figureeren; zelfs zij zouden wellicht nog een ander gevoel +niet geheel kunnen onderdrukken, wanneer de sombere geschiedenis dezer +akelige zee voor hen werd ontrold. Wat vreeselijke worstelingen, wat +zielverscheurende angsten en smarten heeft zij niet aanschouwd; welke +onuitsprekelijke klachten en jammerkreten hebben daar niet weerklonken +over die doodsche, grauwe wateren, door dien duisteren nevelsluier, als +eene lijkwade over de golven verspreid: klachten en jammerkreten, door +geen menschelijk oor vernomen, wegstervende in het loeien van den +storm, het brullen der golven, het donderend kraken der ijsbergen! +Eenige jaren geleden, waren meer dan honderd schepen op eenmaal in het +ijs geklemd: schepen van allerlei afmeting en soort, en van +verschillende landen afkomstig: zweedsche, deensche, hollandsche, +engelsche. De engelsche consul te Archangel, van den toestand +onderricht, telegrafeerde om hulp naar Engeland. Weinige dagen later, +den 12<sup>den</sup> Juli, vertrokken twee stoombooten van Londen, om +de ingesloten schepen en hunne bemanning te redden. Veertien dagen na +haar vertrek, verschenen de beide booten in de Witte-zee, en begonnen +zij haar zwaren en moeilijken arbeid.</p> +<p>De talrijke vloot was de havens van de Dwina uitgezeild, zoodra de +tijding was gekomen dat het ijs in de golf begon te smelten; maar toen +de schepen den zoogenaamden Gorgel—het kanaal dat de Witte-zee +met de Poolzee verbindt—waren binnengeloopen, keerde de wind +plotseling van het noorden naar het zuiden; in een oogenblik zagen de +schepen zich nu van alle zijden omringd en ingesloten door ijsschotsen, +die met geweld tegen elkander botsten. Met groote moeite en de uiterste +voorzichtigheid bereikte de vloot, zonder hinder, kaap Kanin; maar nu +strekte zich voor haar eene hooge en zware ijsmassa uit; het was +volstrekt onmogelijk, verder door te dringen: de schepen kraakten en +zuchtten en trilden bij den herhaalden schok der drijvende schotsen en +ijsbergen. Tot overmaat van ramp, draaide de wind weder naar het +noorden, en dreef nu drie dagen achtereen de ijsschotsen naar de +zee-engten; de schepen werden achteruit geworpen, en de doortocht naar +de open zee hun geheel versperd. Vruchteloos worstelden zij tegen den +geweldigen stroom, die hen naar de rotsige kusten van Lapland +heenvoerde, waar zij weldra door een onverbreekbaren muur van ijs waren +ingesloten.</p> +<p>Nu werd de akelige stilte dezer doodsche wateren telkens afgebroken +door het luide gekraak der schepen, wier kiel tusschen de opdringende +schotsen verbrijzeld werd, als een glas tusschen de vuist van een reus. +Ging een schip te gronde, dan sprongen de matrozen op het ijs, en +redden zich aan boord van het naastbij gelegen vaartuig: misschien om +eenige uren later nogmaals te verhuizen. Soms leden dezelfde matrozen, +op eenen dag, vijf of zesmaal schipbreuk, wanneer de bodems, waarop zij +eene toevlucht hadden gezocht, plotseling onder hunne voeten +wegzonken.—Toen de twee stoombooten hare taak hadden volbracht, +werd de volgende opgave aan het ministerie van koophandel gezonden:</p> +<p>„Het getal schepen, die door de bemanning moesten verlaten +worden, bedroeg vier-en-zestig; veertien schepen waren gered; de +vijftig anderen waren gezonken. Onder deze laatsten waren er achttien, +in Engeland gebouwd en door Engelschen bemand.” <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e243" href="#xd21e243" name= +"xd21e243">8</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="xd21e244" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">III.</h3> +<h3 class="main">De Dwina.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De lage en vlakke oevers, met een weelderigen +plantengroei bedekt, de vele groene eilanden in den mond der Dwina +verspreid, herinneren aan den Missouri: maar het slib van de Dwina is +minder vruchtbaar dan dat, hetwelk de amerikaansche rivier met hare +wateren aanvoert. Hier prijken de eilanden alleen met gras en laag +geboomte. Ginds, op het vaste land, strekt zich, zoover men zien kan, +een bosch van eeuwenheugende pijnboomen uit.</p> +<div class="figure xd21e252width"><img src="images/p1873-008.jpg" alt= +"Samojeden." width="661" height="720"> +<p class="figureHead">Samojeden.</p> +</div> +<p>Het lage vlakke eiland, dat men, bij het invaren der monding, ter +rechterhand laat liggen, heet Sint-Nikolaas, ter eere van den priester, +die, in heiligen geloofsijver ontvlamd, maar men verhaalt, op het +concilie te Nicea, den ketter Arius een slag in het aangezicht gaf. +Niemand weet waar deze Nikolaas eigenlijk geleefd heeft en gestorven +is; ook maakt de geschiedenis geene melding van zijne tegenwoordigheid +op het eerste concilie van Nicea. Volgens de overlevering zou hij te +Liki geboren zijn, en te Mira hebben gewoond: van daar de bijnaam van +den heilige van Mirliki; maar geen enkele regel schrifts van hem is tot +ons gekomen, en hetgeen men van hem verhaalt is dikwijls in onderlinge +tegenspraak. Dit alles belet evenwel niet, dat Nikolaas een zeer +populaire heilige is, die bij het volk hoog staat aangeschreven. Hij is +de patroon der edelen, der kinderen, der matrozen, der +bedevaartgangers; de troost en hulp der armen, der verdrukten en +zwervelingen. In deze noordsche <span class="pagenum">[<a id="xd21e258" +href="#xd21e258" name="xd21e258">9</a>]</span>wildernissen wordt zijn +naam door allen aangeroepen, vindt men zijn beeld in elke hut; maar +nergens misschien wordt hij ijveriger en vuriger vereerd dan langs de +kusten der Witte-zee. Met welk eene vrome blijdschap en innige +zelfvoldoening leest de arme visscher dezer stranden in zijn <i>Levens +der Heiligen</i> (voor hem Bijbel, heldendicht, geschied- en wetboek +tevens), dat Nikolaas de machtigste is van alle heiligen, die in den +hemel wonen; dat hij aan de rechterhand Gods is gezeten, en het bevel +voert over een leger van driehonderd engelen, die, met het zwaard in de +vuist, gereed staan op zijn wenken te vliegen!</p> +<div class="figure xd21e264width"><img src="images/p1873-009.jpg" alt= +"Leonidas, patriarch van Moskou." width="585" height="720"> +<p class="figureHead">Leonidas, patriarch van Moskou.</p> +</div> +<p>Een moujik (boer) vroeg eens aan een mijner vrienden, wie God zou +worden, wanneer God kwam te sterven.</p> +<p>„Mijn goede vriend”, antwoordde de Engelschman met een +glimlach, „God zal nooit sterven.”</p> +<p>De boer stond een oogenblik versuft, en herhaalde hoofdschuddend: +„Hij zal nooit sterven!”—Toen, zich eensklaps +herstellende, als ware hem plotseling een licht opgegaan, hernam hij +ernstig: „Ja, nu zie ik het: gij zijt een ongeloovige, iemand +zonder godsdienst. Ik weet het beter dan gij. God zal zeker eens +sterven, want Hij is reeds zeer oud; en dan zal Sint-Nikolaas in zijne +plaats treden.”</p> +<p>Terwijl wij door den Maimaks-arm stoomen, mogen wij onze oogen +verkwikken aan het frissche groen der weilanden en dichte struiken: +eene weldadige verrassing, nadat wij zoolang niets anders hadden gezien +dan naakte, sombere rotsen, loodkleurige wolken en vuil-grauwe wateren. +Maar achter de biezen, achter de struiken en boomen, zoeken wij +vergeefs, wat toch bovenal leven en bekoorlijkheid aan het landschap +schenkt: menschelijke woningen. Eene enkele armelijke planken hut is +alles, wat wij kunnen ontdekken; in een klein weiland staan eenige +mannen bij een soort van dijkje; een jeugdige knaap ligt achteloos +uitgestrekt in een broze schuit, die met de deining der stoomboot +<span class="pagenum">[<a id="xd21e276" href="#xd21e276" name= +"xd21e276">10</a>]</span>op en neder wiegelt; maar niemand schijnt hier +te wonen; de mannen en de knaap zijn van een naburig dorp gekomen. Zij +zijn de rivier afgezakt, om voor hunne koeien wat gras te maaien, en +eenig brandhout te verzamelen; straks zullen zij weder scheep gaan en +naar huis keeren.</p> +<p>Langs de oevers der oude kanalen vindt men dorpen in menigte; die +dorpen bestaan uit een groep van eenige hoogst eenvoudige woningen, +rondom eene kerk en een klooster geschaard, en hier en daar geflankeerd +door eenige windmolens, die hunne armen, als bezetenen, rondwentelen. +Elk dorp en elk gehucht is op de vooraf aangewezen plaats gebouwd; zij +gelijken allen volkomen op elkander: vergeefs zoudt ge, in bouwtrant of +inrichting, eenig spoor van oorspronkelijkheid zoeken. Alles geschiedt +hier naar vastgestelde regels; de pope en de <i>starost</i>, keizerlijk +ambtenaar, moeten in alle omstandigheden geraadpleegd worden, en wat +zij voorschrijven of aanraden, geldt als wet.</p> +<p>Overal in deze streken wordt de aandacht van den vreemdeling +onwillekeurig getrokken door de groote menigte kruisen, die zich langs +de kusten en langs de oevers der groote rivieren verheffen. Zoodra de +hemel zich dreigend laat aanzien, gaat de zeeman aan land, richt een +kruis op, en knielt neder om te bidden. Als zich dan een gunstige wind +verheft, rijst hij op en keert naar boord terug, het heilige teeken op +de woeste kust achterlatende, als een offer zijner dankbaarheid. Is er +inderdaad ernstig gevaar, dan gaat vaak de gansche bemanning aan land; +een paar boomen worden geveld en daarmede een groot kruis opgericht, +waarop de namen der matrozen en de dagteekening worden gesneden. Langs +de kusten der Witte-zee ontmoet men elk oogenblik deze vrome +gedenkteekenen maar nergens zijn zij zoo menigvuldig als op de rotsen +der Heilige-eilanden. Stomme en toch welsprekende getuigen van +doorgestanen angst en onverwachte uitredding: elk kruis herinnert aan +een storm.</p> +<p>Enkelen zijn inderdaad historische monumenten. In de hoofdkerk van +Archangel bewaart men zulk een <i>ex-voto</i>, door Peter den Groote +opgericht, toen hij in deze streken ternauwernood aan een schipbreuk +ontkwam; het werd later weggenomen en naar de kathedraal gebracht. +„Dit kruis is door kapitein Peter gesneden”, zoo luidt het +opschrift, door de hand van den Tsaar zelf vervaardigd; en dat de +keizer in de beeldhouwkunst niet onervaren was, toont dit werk, dat met +recht op sierlijkheid en smaak aanspraak mag maken.—Is zij niet +schoon en aandoenlijk, deze gewoonte, om op de onherbergzame kusten, +door stormen geteisterd, en waar zoo menig, menigeen zijn graf in de +golven vond, overal de zichtbare teekenen te plaatsen van hulp en +redding, als het ware de tastbare gebeden en dankzeggingen voor de +goddelijke genade, die hielp waar alle menschelijke hulp te kort +schoot? De engelsche matroos, door tegenwind opgehouden, verlaat, met +gramschap in de ziel en luide verwenschingen op de lippen, de kust, +waar hij tegen zijn zin gevangen werd gehouden. Voorzeker, Jack Tar (de +bijnaam der engelsche matrozen, ons Janmaat) bezit voortreffelijke +eigenschappen, die niemand hem betwisten zal: maar deze kinderlijk +vrome gewoonte van den russischen zeeman, getuigt zij niet van +hoedanigheden, die, uit een zedelijk oogpunt, althans niet lager +staan?</p> +<p>Op de Dwina ontmoeten wij gansche vloten van houtvlotten en +zoogenaamde <i>praams</i>, die ons een eigenaardig beeld van het leven +in deze streken vertoonen. De vlotten bestaan uit lange reeksen van +pijnboomstammen, door middel van rijshout aan elkander verbonden; op +het vlot staat eene planken hut, waarin de eigenaar rustig zit te +dommelen, terwijl zijne mannen op den oever hout hakken, of den gang +van het vlot besturen. Deze vlotten komen dikwijls, drie- à +vierhonderd mijlen ver uit het binnenland, de Dwina en hare +nevenstroomen afzakken. De slanke pijnen, in de groote wouden van +Wologda en Nishny-Konetz geveld, worden naar de oevers der rivieren +gesleept, en daar door krachtige handen saamgebonden en tot vlotten +vereenigd. In de steden, waar men langs vaart, bestaat altijd +overvloedige gelegenheid om kosteloos de noodige manschappen te vinden, +ter besturing van het vlot: want een aantal boeren, die het heilige +klooster van Solowetsk wenschen te bezoeken, zijn steeds bereid om +aldus de rivier af te zakken. Men schenkt hun vrijen overtocht, onder +voorwaarde dat zij het vlot helpen besturen, en, waar het noodig is, +boomen of roeien, of ook wel trekken.</p> +<p>Wat de gemakken der reis aangaat, staan de praams hooger dan de +vlotten. Ik weet deze vaartuigen niet beter te vergelijken, dan met de +zoogenaamde arken Noachs, waarmede de kinderen spelen: het zijn +reusachtige schepen van ruw behouwen pijnboomen, door middel van +ijzeren haken aan elkander bevestigd; de voegen zijn met mos en teer +gestopt. Een schuin oploopend planken dak dient menschen en koopwaren +tot beschutting. Van binnen is verreweg het grootste gedeelte der +ruimte door een wand van dichte rietmatten afgeschoten: daar worden de +waren geborgen. Achter aan het schip is gewoonlijk een pijnboom +bevestigd, waarvan de kleinste helft in het water hangt, en die als +roer dient; aan de voorzijde is een soortgelijk roer, van kleiner +afmeting, aangebracht; het eerste wordt door zes of zeven, het laatste +door vier of vijf mannen bestuurd. Naarmate van de grootte van het +schip en de lading, worden dertig of veertig riemen, over de beide +zijden gelijkelijk verdeeld, gebruikt; deze riemen zijn jonge, aan de +uiteinden afgeplatte dennestammen. Zulk eene groote bark kost zes- of +zevenhonderd roebels, en kan tot achthonderd ton graan vervoeren. Het +eene uiteinde der praam is met planken afgeschoten, en dient tot +kajuit; het ameublement van dit vertrek bestaat uit eenige banken, een +tafel en ettelijke planken langs den wand, alles van dennenhout. Aan +den balk der zoldering hangt een ijzeren pot, waarin het scheepsvolk, +zoolang men op het water is, het eten kookt; maar zoodra de praam in +een haven binnenloopt, mag er geen vuur aan boord zijn; zelfs mogen de +matrozen dan geen pijp rooken. Het eten moet dan aan wal worden klaar +gemaakt. Bij de praam behoort een platte schuit, uit vier of vijf +saamgevoegde stammen bestaande, <span class="pagenum">[<a id="xd21e298" +href="#xd21e298" name="xd21e298">11</a>]</span>waarmede de matrozen ten +allen tijde gemakkelijk den oever kunnen bereiken.</p> +<p>De leiding van het schip is toevertrouwd aan een nosnik, een loods, +die midden op het vaartuig staat en den roeiers de noodige aanwijzingen +geeft; hij is nauwkeurig met het vaarwater en alle ondiepten en +stroomingen bekend. Voor het overige is het gezag opgedragen aan den +gospodarz, die tevens hofmeester is.—Met het krieken van den dag +roept de nosnik het scheepsvolk toe: „Zet u neder en bidt tot +God!” Allen maken het teeken des kruises en buigen zich. Op den +morgen vóór de afvaart werpt ieder een koperen geldstuk +in de Dwina, om de rivier gunstig voor zich te stemmen: dan worden de +touwen losgegooid, en het vaartuig drijft langzaam met den stroom mede. +Doorgaans heeft men in Mei, wanneer de tocht begint, nu eens +sneeuwbuien, dan vorst, afgewisseld met dooiweder; straks weêr +ijzel en hagel; herhaaldelijk moet het schip tegen den wal gaan liggen, +en zoo vaak de praam weder afsteekt, wordt de ceremonie met het +geldstuk herhaald. Bij fraai, helder weder, wanneer het schip door den +stroom wordt gedragen, zetten de roeiers, wier dienst dan niet +gevorderd wordt, zich in een kring op het dek, en heffen uit volle +borst een lied aan. Deze roeiers zijn mannen van ijzeren kracht, die +van geen vermoeienis weten.</p> +<p>Zoowel de pramen als de houtvlotten en de andere binnenlandsche +vaartuigen hebben in den regel een aantal pelgrims aan boord, aan wie, +behalve vrije overtocht, ook nog een ration zwart brood en thee wordt +verstrekt, ter belooning der diensten, die zij als roeiers of stuurlui +bewijzen. Doorgaans is deze dienst niet zwaar, want de rivier zelve +verricht genoegzaam al het werk; de vlotten en pramen gaan nooit +stroomopwaarts. Te Solombola gekomen, wordt de lading, in den regel uit +graan, vlas, hennip en dergelijke artikelen bestaande, in de vreemde +schepen overgebracht, die daarop wachten, en waarvan de meesten naar de +engelsche of schotsche havens zijn bestemd. De praam wordt vervolgens +aan den wal gehaald, uit elkander genomen en verkocht. Het hout wordt +gedeeltelijk als timmer-, gedeeltelijk als brandhout gebruikt.</p> +<p>Solombola, de nieuwe haven van Archangel, is niet veel meer dan een +handvol verstrooide hutten, die aan een groep zwitsersche châlets +zouden doen denken, indien niet de menigte van groene koepels en spitse +torens u veeleer het beeld van eene bulgaarsche stad voor den geest +riep. Langs de rivier loopt een soort van dam of zanddijk, vijf tot zes +voet hoog; daar achter ligt het land zoo laag, dat alleen deze dijk den +omtrek tegen overstrooming beveiligt. Solombola is bijkans een +amphibie: in de lente, wanneer de rivier, door het smelten der sneeuw, +buiten hare bedding treedt, loopt de gansche stad onder, en heeft men, +even als in Venetië, een schuit noodig, om van het eene huis naar +het andere te komen.</p> +</div> +</div> +<div id="xd21e306" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">IV.</h3> +<h3 class="main">Archangel.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De eerste indruk, dien de vreemdeling, uit de +Witte-zee komende en de Dwina opvarende, ondervindt, is dat hij in eene +geheel andere wereld is verplaatst: menschen en dingen herinneren hem +onwillekeurig aan het Oosten.</p> +<p>Bij het binnenloopen der rivier, trekt het uwe aandacht dat de loods +weigert het dieplood uit te werpen. „Maak u niet ongerust,” +zegt hij: „het is hier diep genoeg; er zal ons geen ongeluk +overkomen, tenzij dan dat God het wil.”—Trouwens een +russische loods peilt zelden. Waartoe ook: is niet de diepte van het +vaarwater, voor de verschillende plaatsen en tijden, bij het reglement, +bepaald, zoodat daaraan niets valt te veranderen? Het in zee +uitgeworpen lood zou haar immers toch niet dieper maken?</p> +<p>Gij vaart tusschen de eilanden door; de landlieden die gij op het +veld of langs de oevers ziet, dragen allen, mannen zoowel als vrouwen, +mantels van schapenvel: een kleedingstuk, dat men bijna het eigenaardig +kenmerk der nomadenvolken zou kunnen noemen, en dat u dadelijk aan de +steppen van Midden-Azië doet denken.</p> +<p>Bij den eersten blik, op de stad Archangel geworpen, treft u de +overgroote menigte der torens en koepels, de eersten zonder +uitzondering verguld, de anderen met allerlei kleuren prijkende. +Daarentegen vindt de gezagvoerder, die deze kusten bezoekt, noch +kaaien, noch dokken, noch aanlegsteigers, noch trappen. Hij ankert waar +hij kan; tracht zijn schip, door middel van boomen, eene goede plaats +te bezorgen, en vindt evenveel hulp, voorlichting of medewerking, als +wanneer hij in eene of andere turksche haven, te Widdin of te +Roetsjoek, ware binnengeloopen. Gij wandelt over den dam naar de stad, +wier schitterende torens en tinnen u tegenstralen: en gij hoort tot uwe +verbazing, dat Archangel, even als Aleppo, geen logementen of herbergen +heeft, zelfs geen khan, waar de reizigers een onderkomen kunnen +vinden.</p> +<p>Toch zijt gij hier nog niet in het echte Oosten. Bij het +binnenloopen in de haven, zal de loods misschien naar u toekomen, en u +de hand drukken; en zoo ge dien vriendschappelijken wenk niet begrijpt, +zal hij u wellicht in het oor fluisteren,—als gold het een +staatsgeheim,—dat indien er weinig vreemdelingen zijn, die de +Dwina opvaren, daaronder toch geen enkele gevonden wordt, die verzuimen +zou, aan den man, door wiens hulp hij aan de gevaarlijke zee der +stormen is ontkomen, een <i>na-chai</i> (kop thee) aan te bieden. Maar, +ik haast mij er dit bij te voegen, de afschuwelijke, echt oostersche +gewoonte, den ambtenaren bij de haven fooien in de hand te stoppen, is +heden ten dage in onbruik. De tegenwoordige regeering, die reeds +zoovele hervormingen heeft tot stand gebracht, heeft ook dit kwaad +uitgeroeid, en wel door een alleszins voortreffelijken maatregel. Zij +heeft het veel te groote aantal douane-beambten aanzienlijk +ingekrompen, en de traktementen der overigen belangrijk verhoogd. Geen +enkel ambtenaar trekt nu nog een bespottelijk traktement, dat enkel +voor de leus was, en door allerlei andere middelen moest worden +aangevuld; maar niemand zal het ook wagen, een geschenk aan te nemen. +Prins Obolenski, die aan het <span class="pagenum">[<a id="xd21e324" +href="#xd21e324" name="xd21e324">12</a>]</span>hoofd staat van dezen +uitgebreiden tak van dienst, is een man van karakter en energie, en +daarbij van onkrenkbare eerlijkheid; zijn ijver en waakzaamheid hebben +een einde gemaakt aan de schandelijke misbruiken, waarover door zoovele +reizigers is geklaagd. Als een bewijs van de onverbiddelijke strengheid +der administratie op dit punt, wijs ik op een feit, voor de waarheid +waarvan ik persoonlijk kan instaan. Een scheepskapitein had aan een der +ambtenaren bij de haven twaalf sinaasappelen ten geschenke gegeven; de +gift was op zich zelf van niet veel waarde, maar daar deze vruchten +hier zeer zeldzaam zijn, worden zij als eene uitgezochte lekkernij +beschouwd. Zoodra de chef hiervan kennis kreeg, werd de ambtenaar een +rang verlaagd. „Van daag neemt hij een sinaasappel aan, zeide de +vertoornde chef; morgen zal hij wellicht een roebel aannemen”. +Eerst na verloop van een vol jaar werd de onvoorzichtige beambte weder +in zijn vorigen rang hersteld.</p> +<p>Archangel is noch eene haven, noch eene stad, in den zin, dien wij +gewoonlijk aan die woorden hechten. Men ziet hier niet, zoo als te Hull +of te Hamburg, een groot aantal dokken, magazijnen, winkels, wagens en +rijtuigen; noch de bezige drukte van een levendig verkeer, gewoel langs +de rivier en in de straten. Archangel is een groot kamp van pakhuizen, +rondom eene menigte torens en koepels, kerken en kloosters gegroept. +Verbeeld u een breede sombere rivier, omzoomd door een uitgestrekt +moeras, waaruit zich kleine eilanden van leem verheffen; op die +hoogten, groepen van gebouwen, met fresko’s versierd, deels met +kruisen en groene of blauwe koepels gekroond; denk u de ruimte tusschen +de kerken en kloosters, met planken, balken en palen bedekt, maar zoo, +dat er genoegzame plaats overblijft voor de tuinen, straten en pleinen; +omring de huizen met geheel openliggende tuintjes; zet voor elk venster +een geranium, eene fuchsia en een rozenstruik; laat overal in de +straten en op de pleinen het gras welig opschieten:—en gij hebt +een trouw beeld van Archangel. Uit de verte gezien, gelijkt Archangel +meer op eene of andere heilige stad van het Oosten, dan op eene +noordsche koopstad.</p> +<p>Toch is deze zeehaven de eenige, die inderdaad russisch mag worden +genoemd. Astrakhan is eene tartaarsche stad; Odessa, eene italiaansche; +Riga, eene lijflandsche; Helsingfors, eene finlandsche. De taal, die +daar gesproken wordt, is niet de russische. Met het zwaard gewonnen, +kunnen zij ook weder door het zwaard verloren gaan: als alle +veroveringen, zijn zij aan de kansen des oorlogs onderworpen. Het echte +Rusland, het oude Groot-Rusland, zou ze kunnen missen, zonder daardoor +onherstelbare schade te lijden. Het is groot en sterk genoeg, om zijne +onafhankelijkheid te kunnen handhaven, rijk genoeg om te blijven +bloeien, ook al moest het dien gordel van kleinere Ruslanden verliezen, +waarmede het zich allengs omgord heeft. Maar met Archangel is het +anders: dat is de eenige groote haven, die het oude Rusland met de zee +verbindt, de eenige weg, waardoor het gemeenschap met de wereld daar +buiten oefenen kan: een weg, door God zelf aangewezen en geopend, en +dien geen menschen sluiten kunnen.</p> +<p>Naar de schatting van ons, Westerlingen, moge Archangel te rijkelijk +met kerken en torens en koepels gezegend zijn, zooals de Dwina-delta te +overladen is met kruisen; voor ons moge de stad vooral van beteekenis +zijn als de stapelplaats van granen en vlas, van teer en huiden, van +hout en pek;—in het oog van den inboorling is zij iets geheel +anders en hoogers: de woning van den aartsengel, de haven der +bedevaartgangers van Solowetsk, de poorte Gods.</p> +</div> +</div> +<div id="xd21e332" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">V.</h3> +<h3 class="main">Het godsdienstig leven in Rusland.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Op zekeren dag wandelde ik met een vriend door +Archangel, om bezoeken af te leggen. Wij hadden reeds in enkele huizen +vertoefd, toen mijne aandacht getrokken werd door een man in uniform, +met een krijgshaftig voorkomen en welgevormde gestalte, die telkens als +wij ergens binnentraden of uitkwamen, zich in onze nabijheid bevond. +Hierover verwonderd, voegde ik mijn vriend toe:</p> +<p>„Die man schijnt ons op den voet te volgen.”</p> +<p>„O neen,” klonk het lachende antwoord: „dat is een +russisch politie-agent.”</p> +<p>„Maar waarom loopt hij ons dan altijd na?”</p> +<p>„Hij slaat geen acht op ons; hij doet zijne ronde, en gaat den +rijken eigenaars van huizen aanzeggen, dat zij heden avond, voor alle +vensters hunner woningen, die op de straat uitzien, vier brandende +kaarsen moeten zetten.”</p> +<p>„Vier kaarsen! en waarom dat?”</p> +<p>„Ter eere van den Tsaar. Het is van daag de feestdag van zijn +patroon; tegen acht uur zult ge zien hoe alle huizen eensklaps +geïllumineerd worden... op aansporing van de politie.”</p> +<p>„Maar, mij dunkt, de politie heeft niet noodig zich daarmede +te bemoeien. De keizer is populair en geliefd. Wie zou het feest van +Sint-Alexander kunnen vergeten?”</p> +<p>„Zeker, de keizer is zeer bemind, en toch vergist gij u: het +volk zou er waarschijnlijk niet aan denken, den Tsaar het hof te maken. +Zie maar eens: de winkels zijn open, en alle waren uitgestald; ieder is +aan zijn werk, als op een gewonen dag. De moujik bekommert zich niet +veel om keizers of koningen; hij kent slechts zijn beschermengel, zijn +eigen heilige. Vraag hem niet, u een kleedingstuk af te leveren, uw +rijtuig te herstellen, of hout voor u te gaan halen, op den feestdag +van zijn patroon: hij zou zich liever levend laten begraven, dan dien +dag door eenigen verboden arbeid ontheiligen. De moujik is geen +hoveling, maar hij is godsdienstig.”</p> +<p>Weldra leerde ik door eigen ervaring de waarheid dezer getuigenis +erkennen. Het diepe bewustzijn van zijne plichten jegens den Schepper +beheerscht bij den Rus alle andere gevoelens. Dit bewustzijn openbaart +zich niet alleen door een gevoel van eerbied en kinderlijke +piëteit des harten, maar uit zich ook in menigvuldige <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e358" href="#xd21e358" name= +"xd21e358">14</a>]</span>godsdienstige handelingen, plechtigheden en +gebruiken; het openbaart zich in alle kringen der maatschappij, in alle +toestanden des levens. Gij vindt het in de kazernen en legerkampen, +zoowel als bij de feestvierende schare op een dorpskermis en in de +gehoorzalen der hoogescholen; gij vindt het bij den prins, die zich in +oostersche weelde baadt, bij den handelaar op zijn kantoor, bij den +boer, die zijn ploeg door den zwaren kleigrond drijft; bij den dief +zelfs, die zijn makker het deel van den buit betwist.</p> +<div class="figure xd21e361width"><img src="images/p1873-013.jpg" alt= +"Gezicht op Archangel." width="720" height="485"> +<p class="figureHead">Gezicht op Archangel.</p> +</div> +<p>Het is deze innige vroomheid, die het land met heiligdommen en +kerken overdekt en tot velerlei zonderlinge praktijken aanleiding +geeft; maar zij is het ook, die, zelfs waar zij niet van het kwaad +terughoudt, toch den zondaar niet met vrede laat en zijn gemoed opent +voor boete en berouw. Elk dorp heeft zijne relieken; elk kind bidt tot +zijn bijzonderen beschermengel, en draagt immer het kruis, hem bij den +doop geschonken. De russische steden zijn overrijk aan kerken en +kloosters. Te Kargopol, een stadje van tweeduizend zielen, telde ik +niet minder dan twintig kerktorens. Moskou bezit, naar men zegt, meer +dan vierhonderd kerken en kapellen; Kiew is, in verhouding tot de +bevolking, niet minder rijk bedeeld. De herinnering aan alle +merkwaardige gebeurtenissen wordt door de stichting eener kerk in het +aandenken des volks bewaard. Te Kiew herinnert de kerk van Sint-Andreas +aan het bezoek van een apostel; die van Sinte-Maria aan de invoering +van het Christendom. Sint-Wassili te Moskou werd gebouwd ter +gedachtenis aan de verovering van Kazan; het klooster van Donskoï +dankt zijn ontstaan aan de overwinning, door Feodor op de Tartaren van +de Krim behaald; de Sint-Salvator verrees als een dankoffer voor de +nederlaag van Napoleon. Na de eerste overwinning, door de Russen op de +Zweden behaald, werd de Sint-Alexanderskerk te Petersburg gesticht; die +van Sint-Isaäk verrees ter gedachtenis van Peter den Groote. Waar +wij een zuil of beeld zouden oprichten, bouwen de Russen een bedehuis; +de gewijde basilieken zijn als het ware de levende monumenten, de +sprekende getuigen van de geschiedenis des rijks en de lotgevallen des +volks.</p> +<p>Van de wieg tot het graf, leeft de Rus, om zoo te zeggen, in +voortdurenden omgang met God; de godsdienst neemt in zijn leven eene +zoo ruime plaats in, dat men zich bezwaarlijk daarvan een denkbeeld +maken kan. Even als de Arabier, is ook de Slaaf van nature +godsdienstig; voor deze volken is de godsdienst inderdaad eene macht, +die hun gansche leven en denken beheerscht. Zoo gij eene russische hut +binnentreedt, zult gij er immer eene kleine kapel of bidplaats vinden. +Alle vertrekken zijn in zekeren zin gewijd: want in elk vindt gij een +heiligen beeld; bijna zou ik zeggen: een huisgod. Het hoofd des gezins +betreedt zijne woning niet dan met zekeren eerbied: hij staat even op +den drempel stil, neemt zijne muts af, maakt het teeken des kruises, en +herhaalt bij zich zelf een vers der gewijde liturgie.</p> +<p>Het kruis, bij het toedienen van den heiligen doop ontvangen, en dat +de Rus tot aan zijn dood blijft dragen, is het teeken en zinnebeeld van +zijne volharding in het geloof. De godsdienst volgt en begeleidt hem, +als kind en knaap, bij het spel en bij de studie; als man, op het +kantoor en in de werkplaats.—Op alle hoogere en lagere scholen +vindt ge eene verzameling van gebeden, op de verschillende +omstandigheden van het schoolleven toepasselijk: gebeden bij den +aanvang van het studiejaar, bij het begin der vacantie, bij de opening +van een nieuwen cursus. De fabrieken en boerderijen staan hierin met de +scholen gelijk. De gebeden verschillen natuurlijk naar gelang van den +aard der bezigheden; maar niemand, oud of jong, zal ooit verzuimen, +dagelijks zijne gebeden ten hemel te zenden; niemand zal zich, zonder +ernstige redenen, aan zijne godsdienstplichten, bij voorbeeld, aan de +bepalingen omtrent de vasten, onttrekken. Vooral deze laatste wordt +streng in acht genomen: bijkans de helft van het russische jaar is aan +boetedoening gewijd. Gedurende de zeven weken, die het Paaschfeest +voorafgaan, is het gebruik niet alleen van vleesch, maar ook van visch, +melk, eieren en boter verboden. Gedurende zes weken vóór +Kerstmis, en een maand vóór Sint-Pieter, gelijke +onthouding, alleen met deze uitzondering, dat men dan visch mag eten. +In de maand Augustus, wederom een strenge veertiendaagsche vasten, ter +eere van de Heilige Maagd, wier hemelvaart in die maand wordt herdacht. +De woensdag en de vrijdag van iedere week zijn vastendagen. Deze +algemeene regelen gelden altijd en voor allen; maar de geloovige, die, +na voorafgaande biecht, communie wenscht te doen, behoort zich daartoe +nog door bijzondere strenge boete voor te bereiden. Hij moet zich +onthouden van alle met vet bereide spijzen, van lekkernijen, van +suiker, van het rooken van sigaren; zelfs mag hij niets eten, dat door +middel van vuur moet worden klaar gemaakt.</p> +<p>Op den Stillen-Zaterdag, waarop ook in de russische kerk het water +gewijd wordt, mag niemand iets eten of drinken vóór den +afloop der plechtigheid, dat is omstreeks vier uur in den namiddag; dan +wordt eerst van het gewijde water gedronken, en daarna zet men zich +neder, om, in blijdschap des harten, maaltijd te houden. Om den +noodigen voorraad van wijwater op te doen, spoeden mannen en vrouwen +zich om het zeerst naar de kerken, beladen met kruiken, kannen en +allerlei vaatwerk; bovendien brengt ieder een kaars mede, die in de +kerk wordt aangestoken, en te huis voor het beeld van den heiligen +patroon geplaatst, om daar verder te verbranden.</p> +<p>Geen nieuw huis wordt betrokken, geen magazijn of winkel geopend, +zonder voorafgaande godsdienstige wijding. Bijna iedere maand bezoekt +de pope, gevolgd door den acolyth en den diaken, alle huizen in zijn +kerspel, besproeit de vertrekken met wijwater, reinigt ze door gebeden +en wijdt ze door het teeken des kruises.</p> +<p>Bij alle groote gebeurtenissen des levens, bij de geboorte, bij het +huwelijk, bij den dood, is de kerk, als eene zorgende en liefdevolle +moeder, met raad en troost en hulp en voorlichting nabij, zelf +deelnemende aan alle vreugden en smarten harer kinderen, <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e377" href="#xd21e377" name= +"xd21e377">15</a>]</span>en daaraan hooger wijding gevende. Het +sakrament des huwelijks vooral, dat den man de kroon van het gezag +schenkt en hem wijdt tot het hoofd van een nieuw gezin, wordt met +buitengewone plechtigheid gevierd. De vele ceremoniën, die met de +voltrekking van dit sakrament gepaard gaan, hebben allen een diepen en +verheven zin, eene schoone symboliek, en munten bovendien door ernst, +waardigheid en bevalligheid uit. De gebeden en lofzangen klimmen op tot +den troon des Almachtigen; de ringen worden gewisseld; de zegen des +hemels op het jonge paar afgesmeekt; eindelijk wordt op de hoofden der +jonggehuwden een gouden kroon gezet.</p> +<p>„Iwan, dienstknecht des Heeren,” zegt de pope, +„ontvang als uwe kroon, Nadia, die dienstmaagd des +Heeren!”</p> +<p>Sommige bruidsparen dragen deze huwelijkskroon eene geheele week +lang, en bezorgen haar daarna terug aan de sakristie, waar zij op nieuw +den zegen ontvangen. Ook aan het nederigste en meest alledaagsche leven +bereidt de godsdienst aldus een feestdag, een dag van poëzie, van +hoogeren glans en heerlijkheid. Op den bruiloftsdag is de bruid steeds +koningin, de bruidegom koning, al ware hij ook niets meer dan een arme +vergeten knecht.</p> +<p>De grieksche kerk leert dat iederen mensch een bijzondere +beschermengel is gegeven, die hem van de wieg tot het graf volgt, die +getuige is van al zijne daden, en dien hij nimmer misleiden of +bedriegen kan. In zijn slaapvertrek plaatst de Rus eene beeltenis van +dien engelbewaarder, en onderhoudt dag en nacht eene brandende lamp tot +zijne eer. De feestdag van dien beschermengel is geheel aan stille +rust, aan vrome overpeinzingen en werken der liefdadigheid gewijd. Men +richt een maaltijd aan, waarop de vrienden en bloedverwanten genoodigd +worden; tevens worden aan de armen aalmoezen uitgedeeld. Men gaat ter +kerke, en koopt daar gewijde brooden, voor de bedienden, de gasten, de +bezoekers bestemd. De pope komt, met het evangelie en het kruis, en +zingt de plechtige litanie ter eere des engelbewaarders, waarvoor hij +van den heer des huizes eene gave ontvangt, verschillende naar gelang +van diens fortuin.—De beschermheilige of patroon, wiens naam men +draagt, wordt met niet minder eerbied en ijver vereerd. Ook zijn beeld +wordt nooit in de woning gemist, en zijn naamdag godsdienstig gevierd. +Door niets ter wereld zou een Rus zich laten bewegen, den naam, dien +hij bij den doop ontvangen heeft, te laten varen. Zekere boer stond +terecht, als beschuldigd, een valsch paspoort te hebben vervaardigd, +ten einde zich voor een ander te doen doorgaan. „Hoe kan men +meenen”, riep hij verbaasd uit, „dat ik een naam zou hebben +aangenomen, die mij niet toekomt? Ik zou daardoor immers mijn patroon +hebben verloren. Zeker heb ik dat niet gedaan; ik heb alleen mijne +geboorteplaats veranderd.”</p> +<p>De godsdienst bezielt en beheerscht zoozeer geheel het +maatschappelijk leven, dat, tot op zekere hoogte althans, het volle +genot der burgerrechten afhankelijk is van de getrouwe vervulling der +godsdienstplichten. Ieder Rus weet, dat hij gehouden is, eenmaal per +week de mis te hooren, zijne zonden te biechten, en minstens eenmaal in +het jaar de heilige communie te houden. En de overgroote meerderheid +denkt er niet aan, deze plichten te verzuimen, of ze in eenig opzicht +als een last te beschouwen. Die zich daaraan onttrekt, wordt ook in +burgerrechterlijken, maatschappelijken zin als dood beschouwd: tenzij +hij van den pope, zooals dat soms geschiedt, een bewijs weet te +verkrijgen, waaruit zijne getrouwe waarneming der kerkelijke plichten +blijkt. Maar nog eens: zij, die tot dergelijke middelen hunne toevlucht +nemen, vormen zeer stellig eene betrekkelijk onbeteekenende minderheid; +de overgroote massa des volks is oprecht en innig aan zijne godsdienst +gehecht, en toont dat op de meest ondubbelzinnige wijze. De zoogenoemd +voorname onverschilligheid, het praktisch atheïsme onzer moderne +westersche maatschappij vindt in Rusland nog zeer weinig aanhangers; +het zou daar door verreweg de meesten niet eenmaal worden verstaan.</p> +<div class="figure xd21e389width"><img src="images/p1873-016.jpg" alt= +"Houtvlotten op de Dwina." width="720" height="484"> +<p class="figureHead">Houtvlotten op de Dwina.</p> +</div> +</div> +</div> +<div id="xd21e393" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">VI.</h3> +<h3 class="main">De pelgrims.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Na het godsdienstig gevoel is er misschien geen +hartstocht, die meer macht uitoefent op het gemoed van den Rus, dan de +ingeboren, onweerstaanbare neiging voor een zwervend nomadenleven.</p> +<p>Bij alle Slavische stammen vindt men dien trek naar verandering, +naar het avontuurlijke, onbekende; de zucht, om nu her- dan derwaarts +te trekken, heden hier, morgen elders zijn verblijf te vestigen, de +wereld te doorwandelen, en in zekeren zin, naar oud aartsvaderlijke +wijze, in tenten te leven. Maar bij den Rus is deze zucht veel sterker +ontwikkeld dan bij den <span class="corr" id="xd21e402" title= +"Bron: Czeech">Czech</span> van Bohemen, bij den Serviër of den +Croaat.</p> +<p>Deze lust voor een zwervend leven, samenvallende met het +godsdienstig gevoel, is de machtige drijfveer, die nog jaarlijks, in +geheel Rusland, zoo vele duizenden huis en hof doet verlaten, om ter +bedevaart te trekken.</p> +<p>De pelgrims gaan steeds te voet, in gezelschappen van vijftig of +zestig personen, mannen, vrouwen, kinderen, allen met den staf in de +hand, een lederen flesch aan den gordel, nederknielende voor iedere +kapel, die zij op hunnen weg ontmoeten, dag en nacht hunne lofzangen +aanheffende, en alom het landvolk stichtende door het voorbeeld hunner +vroomheid. De kinderen zingen, op half klagenden toon, een lied, +waarvan elk kouplet eindigt met dit refrein:</p> +<div class="lgouter"> +<p class="line">Goede vaders, teedre moeders,</p> +<p class="line">Schenkt ons, armen, brood.</p> +</div> +<p class="first">En deze bede blijft nimmer onverhoord: de arme +pelgrim, die, biddende om brood, aan de deur der woning aanklopt of +voor het venster stilstaat, zou immers wel een engel, een Godsgezant +kunnen zijn? Mag men hem dan eene gave weigeren; zal niet veelmeer deze +gave rijkelijk worden beloond?</p> +<p>Er zijn echter ook lieden, die van deze vrome <span class="corr" id= +"xd21e418" title="Bron: ge-gezindheid">gezindheid</span> <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e421" href="#xd21e421" name= +"xd21e421">17</a>]</span>des volks misbruik maken. Landloopers en +gauwdieven vermommen zich dikwerf als pelgrims, veinzen eene +buitengewone vroomheid, verkoopen twijfelachtige relieken tegen +klinkende munt aan dienstmeiden en lichtgeloovige oude vrouwen, en +verzekeren zich alzoo, zonder veel moeite, een tamelijk gemakkelijk +levensonderhoud.</p> +<div class="figure xd21e424width"><img src="images/p1873-017.jpg" alt= +"Het klooster van Solowetsk, in vogelvlucht gezien." width="720" +height="543"> +<p class="figureHead">Het klooster van Solowetsk, in vogelvlucht +gezien.</p> +</div> +<p>Een boer, die tot dusver zijne schapen en varkens trouw naar de +weide heeft gedreven en ze van dag tot dag, van den morgen tot den +avond, bewaakt, krijgt het eensklaps in het hoofd om pelgrim te worden, +en als zoodanig eene vrijheid te genieten, die in het gewone leven voor +hem onbereikbaar is. Het denkbeeld, dat hij nu geene belasting meer te +betalen en geen heerendiensten meer te verrichten heeft, niet meer voor +vrouw en kinderen behoeft te zorgen, maar vrij mag wandelen van stad +tot stad, van gewest tot gewest, bekoort hem; hij wordt een bedelaar, +een landlooper, misschien een bedrieger. Maar als hij langs de huizen +gaat, brengen ouden en jongen hem den vromen groet, die zoo aangenaam +in zijne ooren klinkt: „Waarheen, o vriend, geleidt de Heer uwe +schreden?” Vroeger of later ontmoet hij een gezelschap van +pelgrims, bij wie hij zich kan aansluiten, en die hem als een broeder +in hunne midden opnemen. Hij hangt een lederen flesch aan zijn gordel; +zijne vrouw, op een stok leunende, strompelt langs den weg door het +donkere woud. Men ontmoet deze lieden overal, op de binnenplaatsen van +alle groote huizen. Zij sluipen door zij- en achterdeuren binnen, en +bieden voorwerpen te koop aan, die voor de vrouw des huizes van niet +minder waarde zijn dan voor de nederige dienstmaagd: een stuk van de +rots van Nazareth, eenige droppels water uit den Jordaan, een draad van +den rok zonder naad, een stukje van het ware kruis. Zij die op zoo +groote schaal hun beroep drijven, zijn de vindingrijke, ondernemende +geesten onder hen, die de kunst verstaan om de heilige zaken te +exploiteeren; maar behalve dezen, zijn er nog duizenden zulke +leegloopers, die het halve rijk doorkruisen, en overal aan de +aandachtig luisterende schare verhalen wat zij gezien hebben op hunne +bedevaarten naar deze of gene heilige plaats, waar de beenderen der +heiligen dagelijks wonderen werken. Sommigen vertoonen een kruis van +Troïtza; anderen verkoopen aan de liefhebbers een stuk van het +gewijde brood van Sint-George. De meesten hunner hebben ook Solowetsk +bezocht, of weten daar althans allerlei merkwaardige dingen van te +vertellen.</p> +<p>De veroordeelden, die uit de mijnen van Siberië weten te +ontsnappen, hullen zich in het pelgrimskleed en nemen den staf ter +hand. Onder deze vermomming zal een vluchteling, zonder veel gevaar, de +reis van <span class="pagenum">[<a id="xd21e433" href="#xd21e433" name= +"xd21e433">18</a>]</span>Perm naar Archangel kunnen doen, zelfs al +waren zijne papieren valsch en al droeg hij het brandmerk op zijn +schouder. Een poolsche balling, Pietrowski genaamd, wist voor eenige +jaren op deze wijze te ontsnappen en de haven van Archangel te +bereiken, waar hij zich inscheepte. Het dramatisch verhaal zijner +lotgevallen wekte destijds de algemeene belangstelling. Maar langs de +oevers der Dwina zijn een aantal soortgelijke verhalen in omloop.</p> +<p>Toen ik tot de reis om de Noordkaap besloot, was het ook in de +stellige verwachting, dat ik die vrome reisgezelschappen zou ontmoeten; +dat ik met hen naar Solowetsk zou gaan, hen dus van nabij bestudeeren, +en tegelijk, zoo mogelijk, nadere berichten inwinnen omtrent dat +wonderlijke „spook van het klooster”, dat sinds zoovele +jaren, op zoo geheimzinnige wijze, met het keizerlijk geslacht van +Romanoff wordt in verband gebracht. Groot was dan ook mijne +teleurstelling, toen ik bij mijne komst te Archangel vernam dat het +laatste gezelschap van pelgrims juist vertrokken was, en dat de +stoombooten hare vaart op de Witte-zee hadden gestaakt, totdat het ijs, +in de maand Mei van het volgende jaar, zou beginnen los te raken.</p> +<p>Zeer ontevreden, dat ik aldus eene uitnemende gelegenheid had gemist +om de godsdienstige gewoonten en gebruiken des volks te bestudeeren, +liep ik met ongeduldige schreden heen en weder in het ruime +Pelgrimshof, in de zoogenaamde bovenstad;—toen ik eensklaps een +aantal schapenvellen ontdekte, niet op den grond uitgespreid, maar om +de schouders geplooid van een groep lieden, met vermagerde en gebruinde +aangezichten, karakteristieke figuren, zoo als ge die, het gansche jaar +door, op de kusten van Syrië ontmoet. Eene innige, vurige +vroomheid bezielt deze mannen, en heeft op hun gelaat, in hunne +manieren en wijze van spreken, haar onmiskenbaren stempel gedrukt. Hun +geest is steeds van hooge en ernstige gedachten vervuld: ook onder +hunne armelijke lompen behouden zij, in geheel hun voorkomen, eene +waardigheid en bevalligheid, die niet kan nalaten indruk te maken. +Gindsche grijsaard, die met een stuk gedroogden visch in de hand, naar +de woning treedt, zou voor een arabischen sheik kunnen doorgaan. +Evenals ik, zijn deze pelgrims door het ruwe weder opgehouden: hen +ziende, voel ik mijne hoop weder ontwaken. De monniken zullen toch deze +dorstige, heilbegeerige zielen niet zonder troost en lafenis willen +wegzenden, en waarschijnlijk evenmin genegen zijn om hen gedurende +eenige maanden van huisvesting en kleeding te voorzien. Er zal dus wel +een middel gevonden worden, om eene boot te doen varen.</p> +<p>Aan den ingang van het zoogenaamde Pelgrimshof staat een kleine +monnik, nog geen vijf voet hoog, met lange krullende lokken, evenals +een meisje, en een fraaien golvenden baard. Het zal eenige moeite +kosten, met mijn gebrekkig russisch, om met hem een gesprek aan te +knoopen: toch waag ik het er op, en vraag hem, of hij mij zeggen kan, +waar de boot van Solowetsk ligt.</p> +<p>„Zijt gij een Engelschman?” herneemt de monnik.</p> +<p>Deze woorden, in mijne eigene moedertaal uitgesproken, verrassen mij +uit dien mond: nog nooit had ik in dit land een geestelijke +aangetroffen, die eene andere taal dan het russisch verstond. Op mijn +bevestigend antwoord, vervolgt mijn nieuwe vriend: „De boot vaart +niet meer: zij ligt nu in het dok te Solowetsk.”</p> +<p>In het dok! Die man houdt mij voor den gek: want hoe zou men een dok +kunnen verwachten bij een klooster, waar een havenstad als Solombola +zich met zulk een erbarmelijk hoofd moet tevreden stellen?</p> +<p>„In het dok?”</p> +<p>„Ja zeker, in het dok.”</p> +<p>„Hebt ge dan een dok op het Heilig-eiland?”</p> +<p>„Waarom niet? De kooplieden van Archangel hebben er geen, zult +gij zeggen. Dat is zoo; maar de kooplieden zijn geen monniken. Zij +drijven handel; en wij, wij werken. Slava Bogu! (God lof!) een goede +monnik volbrengt zijne taak ordelijk en zonder tijdverspillen. Te +Londen hebt gij immers ook dokken?”</p> +<p>„Ja zeker, in menigte; maar die zijn niet door monniken +gebouwd.”</p> +<p>„Dat weet ik. In Engeland zijn er geen godsdienstige orden +meer; maar vroeger waren zij er, en toen stichtten zij gebouwen van +allerlei aard, niet waar?”</p> +<p>Terwijl ik hem met verbazing aanstaar, deelt de monnik, in zijn ruw +en onbeholpen matrozen-engelsch, mij eene tijding mede, die mij van +harte verheugt. Hoewel de boot, die de pelgrims overbrengt, reeds hare +winterkwartieren in het dok te Solowetsk heeft betrokken, en de +machinerie reeds is geborgen, zal toch binnen acht dagen een schip met +levensmiddelen naar het eiland afvaren.</p> +<p>„Kunt gij mij ook zeggen, waar ik den kapitein van dat +vaartuig zou kunnen vinden?”</p> +<p>„Hum!” antwoordt op langzamen toon de ander, terwijl hij +een kruis slaat en in stilte een schietgebed prevelt; „ik zelf +ben de schipper.”</p> +<p>Nu begrijp ik er niets meer van! Hoe, die man, die in Rusland een +dwerg mag heeten; die monnik in pij en kap, met zijne krullende lokken +als die eener vrouw, is de gezagvoerder van een schip, dat de zee +bevaart? Bij een nauwlettender blik op dit fijne, bijkans vrouwelijke +gelaat, treft mij echter de gloed der oogen, de donkere gebronsde tint, +de scherp geteekende mond met de fraaie tanden: eene uitdrukking van +kracht en vastberadenheid, die wel aan een zeeman voegt.</p> +<p>„En zoudt gij mij aan boord kunnen nemen?”</p> +<p>„U! Hoe, gij zijt een Engelschman, en gij wenscht de +grafsteden der heiligen te bezoeken? Dat is wel vreemd! Green uwer +landgenooten gaat ooit naar Solowetsk. Zij komen hier niet om te +bidden, maar om handel te drijven, somwijlen om tegen ons te +vechten.”</p> +<p>Hij sprak deze laatste woorden met doffe stem, en met blijkbaar +kwalijk bedwongen toorn. Onwillekeurig herinnerde ik mij, hoe eene dame +te Onega mij verhaald had dat zij, met hare russische vrienden eene +week te Solowetsk willende doorbrengen, zorgvuldig hare engelsche +afkomst verborgen had gehouden, uit vrees dat de monniken haar +vermoorden zouden. Dit nu was ongetwijfeld eene ijdele verbeelding: +maar toch joeg deze herinnering mij een huivering door de aderen, toen +<span class="pagenum">[<a id="xd21e474" href="#xd21e474" name= +"xd21e474">19</a>]</span>ik zag, hoe de kleine man zijn voorhoofd +fronste, en den somber dreigenden toon zijner stem vernam, als hij van +de engelsche vloot sprak.</p> +<p>Ik liet echter niets merken, en vroeg hem: „Waar is uw schip, +en hoe heet het?”</p> +<p>„Het ligt te Solombola, nabij de kaai der Pelgrims. De naam is +<i>la Verra</i> (het Geloof).”</p> +<p>Deze zeer bijzondere scheepskapitein boezemt mij belangstelling in. +Een anderen monnik, blijkbaar ook een zeeman, ontmoetende, vraag ik hem +naar den naam van mijn zonderlingen vriend.</p> +<p>„Hij heet Iwan,” antwoordt mij deze man, een soort van +noordschen Hercules, met levendige oogen en stout gewelfd voorhoofd; +„Iwan, of liever Wanouchka, want hij is klein van gestalte, en +wij houden allen veel van hem.”</p> +<p>Wanouchka beteekent letterlijk de kleine Iwan (Johannes). Voor ons, +vreemdelingen, heet de gezagvoerder steeds Vader Johannes.</p> +<p>Daar ik u nu toch eenmaal in kennis met hem gebracht heb, is het +misschien maar beter aanstonds te vertellen, wat ik later te weten ben +gekomen omtrent den levensloop van dezen wonderlijken kleinen +scheepskapitein met zijn monnikspij en golvende lokken.</p> +<p>Vader Johannes zag het levenslicht in een laplandsch dorp, en had, +bij zijne geboorte, geen ander vooruitzicht dan houthakker of +kabeljauwvisscher te worden, het harde en treurige leven te leiden, +waartoe de bewoners dezer rampzalige streken veroordeeld zijn. In den +zomer zou hij boomen moeten vellen en het schrale gras maaien; in den +winter, op zeehonden- en kabeljauwvangst uitgaan. Maar het kind was +levendig van aard, leergierig en vlug van begrip; hij brandde van +nieuwsgierigheid om vreemde landen te zien, en droomde zich eene +heerlijke toekomst, als hij eens gezagvoerder of eigenaar zou zijn van +een schip, zooals hij er nu en dan langs de kusten zag stevenen. Maar +om dien droom tot werkelijkheid te maken, moest hij kennis opdoen, de +behandeling van een schip leeren; weten hoe hij die groote gevaarten op +zee besturen en naar zijn wil leiden kon. Het gehucht, waar Iwan +geboren was, lag op ongeveer tien kilometer afstands van Kem, eene oude +stad, door kolonisten uit Nishny-Nowgorod op de kusten van Lapland +gesticht. Kem bezit eene kweekschool voor de zeevaart, wel eene zeer +eenvoudige en weinig ontwikkelde school, maar die toch altijd beter was +dan niets. Iwan werd daarop geplaatst: en nu was zijn lot beslist.</p> +<p>Zoo ge van Kem oostwaarts uwe blikken over de zee laat dwalen, ziet +ge uit de donkergrijze wateren een groep hooge en boschrijke eilanden +verrijzen, die, vooral in de vroege morgenuren, als met een waas van +tooverachtige schoonheid omgeven zijn, en met onwederstaanbare macht u +tot zich schijnen te trekken. In dit noordsche paradijs zijn alle dalen +en valleien met frisch en weelderig gras bekleed, prijken alle hoogten +met eene kerk met gekleurden koepel en verguld kruis: dat is de +eilandengroep van Solowetsk; en onze jonge kweekeling trok er +menigmalen ter bedevaart heen. De flikkerende lichten, de statig +zwellende muziek, het ernstig koorgezang, de rijke versieringen van den +tempel: dit alles maakte een diepen indruk op zijne levendige, +prikkelbare verbeelding; de herinnering aan het kalme, vreedzame +kloosterleven, met zijn rustigen arbeid en voegzamen overvloed, week +niet meer uit zijne ziel.</p> +<p>Hij kwam met glans door zijne examens, en ging naar Archangel, waar +hij een weinig stichtelijk leven leidde; toen knoopte hij kennis aan +met eenige duitsche matrozen van de Oostzee, wier gezelschap hem +zoogoed beviel, dat de vurige begeerte bij hem opkwam, met hen mede te +gaan en vreemde landen te zien. Maar daartegen bestond een groot +bezwaar. Er was gebrek aan matrozen in de russische havens; keizer +Nikolaas had al zijne zeelieden naar de kusten der Zwarte-zee gezonden; +en een russisch onderdaan mocht niet, zonder uitdrukkelijke vergunning +van de politie, zijn land verlaten. Iwan wist nu zeer goed, dat hem die +vergunning zou geweigerd worden. Toen dus het duitsche schip op het +punt stond van te vertrekken, sloop hij ’s nachts heimelijk aan +boord, en kwam gelukkig de haven uit, zonder ontdekt te zijn.</p> +<p>Hij deed nu met dit schip, waar hij onder een anderen naam op de rol +was ingeschreven, verschillende reizen naar de duitsche en deensche +kusten, en somwijlen ook naar Engeland en Schotland, en vereenzelvigde +zich geheel met zijne makkers, in wier vroolijk en onbekommerd leven +hij deelde. Maar noch de verstrooiingen der havensteden, noch de +gesprekken van zijne luchthartige gezellen vermochten bij hem de +herinneringen uit te wisschen aan de vermaningen van zijn vader of de +lessen van zijn pope. Gelijk de Zwitser met heimwee aan zijne bergen +denkt, gelijk het hart van den fellah smacht naar den Nijl, zoo +verzuchtte Iwan in stilte naar zijne kerk, naar de vertroostingen +zijner godsdienst. Maar wat kon hij doen? De gedachte alleen aan een +terugkeer naar Kem joeg hem de schrik op het lijf: hij wist dat de +knoet, de kerker, de dwangarbeid in de mijnen hem in zijn vaderland +wachtten.</p> +<p>In den nood en de benauwdheid zijns harten sprak hij enkele malen +met zijne makkers over hunne godsdienst: sommigen lachten hem uit; +anderen wierpen hem scheldwoorden of verwenschingen naar het hoofd. Op +zekeren dag echter, dat hij zich aan wal bevond, bracht een oude zeeman +hem naar een katholiek priester. Iwan ontving nu iederen morgen, +gedurende vijf of tien minuten, onderricht in den roomschen +catechismus: maar weldra kwamen allerlei twijfelingen bij hem op, en +toen hij weder moest uitvaren, had hij nog niet gevonden wat hij zoo +vurig zocht. In den levant, waar heen hij nu ging, ontmoette hij +allerlei belijdenissen en kerkgenootschappen: maar hoewel hij met de +aanhangers van die allen in aanraking kwam, kon geen enkele zijn hart +geheel bevredigen. Toch wenschte hij zoo vurig een ander en beter +mensch te worden; toch dorstte zijne ziel naar hooger leven.</p> +<p>Zoo gingen jaren voorbij: een paar malen ontkwam hij te nauwernood +aan den dood in de golven, die zijn schip hadden verbrijzeld. De +ernstige ervaringen van zijn onrustig leven, de doorgestane gevaren +verlevendigden nog maar te meer zijne behoefte aan geloof en +gemeenschap met God: vermoeid van twijfelingen en vragen, zag hij met +stillen weemoed en smachtend verlangen terug naar het dierbare geloof +zijner gelukkige <span class="pagenum">[<a id="xd21e504" href= +"#xd21e504" name="xd21e504">20</a>]</span>kinderjaren. Maar aan die +kerk was hij vreemd geworden: hoe zou hij tot haar wederkeeren?</p> +<p>Terwijl hij door deze gedachten en begeerten geslingerd werd, bood +zich onverwacht eene gelegenheid voor hem aan, om naar zijn vaderland +terug te keeren. Het duitsche schip, waarop hij diende, werd naar +Archangel bevracht; en daar Iwan de eenige Rus aan boord was, kon hij +den kapitein van groote dienst zijn. Deze tijding bracht hem in groote +spanning. Hij brandde van begeerte om naar zijn vaderland terug te +keeren, op de graven zijner vereerde heiligen te knielen, aan zijne +moeder eene kleine geldsom ter hand te stellen, die hij voor haar had +opgespaard; maar er waren reeds twaalf jaren verloopen, sedert hij +eigenmachtig, zonder vergunning, Rusland verlaten had: en hij wist, dat +op dit misdrijf verbanning naar Siberië stond. De vrees overwon: +hij zeide tegen den kapitein dat hij den tocht niet mede zou maken, +maar zijn ontslag nam.</p> +<div class="figure xd21e510width"><img src="images/p1873-020.jpg" alt= +"Zosimus en Savatius, de heiligen van Solowetsk." width="552" height= +"720"> +<p class="figureHead"><span class="corr" id="xd21e512" title= +"Bron: Sozimus">Zosimus</span> en Savatius, de heiligen van +Solowetsk.</p> +</div> +<p>Doch de kapitein was een man, die zijne zaken verstond, en zich niet +aldus liet afschepen. Hij was den jonkman ongeveer zevenhonderd gulden +schuldig; hij zeide nu, dat hij geen geld had en dus niet met hem kon +afrekenen; wilde Iwan medegaan naar Archangel, waar de kapitein bij de +aflevering zijner lading, eene aanzienlijke som moest ontvangen, dan +zou hij hem daar betalen. Een russisch spreekwoord zegt, dat het geld +gaarne geteld wil wezen: en als Iwan zijne leege zakken nazag, kwam hij +tot de overtuiging, dat het toch maar beter was, naar Archangel te gaan +en zijne gage te ontvangen, in de hoop dat hij wel een of ander +<span class="pagenum">[<a id="xd21e518" href="#xd21e518" name= +"xd21e518">22</a>]</span>middel zou vinden, om zich uit zijne valsche +en gevaarlijke positie te redden.</p> +<p>Daar hij zijn baard had afgeschoren en een valschen naam droeg, zou +hij Archangel ook zeker weder hebben kunnen verlaten, zonder ontdekt te +worden, indien hij zich, den avond vóór zijn vertrek, +niet door eenige duitsche matrozen had laten verlokken om naar eene +herberg te gaan. Twaalf jaren onthouding hadden hem de kracht van den +<i>vodka</i> doen vergeten: hij dronk te veel; en toen hij den +volgenden morgen uit zijn roes ontwaakte, waren zijne kameraden +vertrokken en had het schip de haven verlaten. Wat nu te doen? +Vervoegde hij zich bij den duitschen consul, dan zou hij als deserteur +beschouwd en gestraft worden; wendde hij zich tot de russische +overheid, stond hem dan niet de knoet te wachten? In zijne +verslagenheid dwaalde hij door Archangel, berouw gevoelende over zijne +terugkomst, toen hij een zijner vroegere makkers van de kweekschool +ontmoette, Jakob Kollownoff, die goede zaken gemaakt had, en nu +eigenaar was van een klein schip, waarmede hij verre en gevaarlijke +tochten ondernam. De volgende week zou hij naar Spitsbergen onder zeil +gaan om kabeljauw te vangen, die hij aan boord inzoutte en naar de +markt te Kronstadt bracht. Kollownoff kende Iwan als een man van +karakter en moed, en een uitmuntend zeeman: hij maakte volstrekt geen +bezwaar om hem bij zich aan boord te nemen. De vangst slaagde boven +verwachting, en het vaartuig bereikte gelukkig de haven van Kronstadt; +maar de volgende reis was minder voorspoedig: het schip stootte op een +klip, en de bemanning redde niet dan met moeite het leven. Nu van alles +ontbloot, stond bij Iwan het besluit vast, om het zeeleven vaarwel te +zeggen en naar Rusland terug te keeren, wat hem daar dan ook wachten +mocht.</p> +<div class="figure xd21e526width"><img src="images/p1873-021.jpg" alt= +"Vader Johannes, de monnik-scheepskapitein." width="426" height="720"> +<p class="figureHead">Vader Johannes, de monnik-scheepskapitein.</p> +</div> +<p>Hij ging met Jakob Kollownoff naar Kem, en werd, daar zijne papieren +niet in orde waren door de politie gearresteerd en in de gevangenis +geworpen, waar hij twaalf maanden doorbracht, zonder verhoord te +worden. Eindelijk werd hij naar Archangel gevoerd, om daar, zooals men +hem zeide, met tweejarigen dwangarbeid in het fort te worden gestraft. +Maar dit bleek een ijdel dreigement: want te Archangel werd hij op +nieuw ondervraagd en in vrijheid gesteld.</p> +<p>Zoo was hij dan in zijn vaderland en vrij. Nu verrees weder voor +zijn geest het heerlijk visioen der Heilige-eilanden, stralende van +goud, van lichtglans en groen, een paradijs van vrede en geluk. Hij had +het woelige leven der wereld geproefd: zijn hart smachtte naar rust. +Hij wilde monnik worden te Solowetsk.</p> +<p>De gelegenheid was hem gunstig: een goed matroos was voor het +klooster zeer gewenscht. Men had juist te Glasgow eene stoomboot +gekocht, om de pelgrims over te voeren; dadelijk na de aankomst der +boot in de haven te Archangel, had de archimandriet van Solowetsk de +engelsche bemanning weggezonden en zelf met zijne monniken handen aan +het werk geslagen. Maar de brave mannen konden met dit werk niet best +overweg; ook voelden zij zich op dit vreemde vaartuig volstrekt niet op +hun gemak: weldra werd de schotsche ingenieur terug geroepen. Echter +legden de monniken zich ijverig op de behandeling van schip en machine +en op de stuurmanskunst toe; zij wonnen raad en voorlichting bij hunne +landgenooten in; namen enkele gelukkige proeven, en brachten het +eindelijk zoover, dat zij vreemde hulp konden ontberen. De rollen +werden verdeeld: een priester werd tot gezagvoerder benoemd; monniken +deden dienst als matrozen, fungeerden als hofmeester en zorgden voor de +machine. Toch, hoewel de zaak nu tamelijk goed ging, was iemand als +Iwan, op dat oogenblik, voor het klooster een waar godsgeschenk: want +de reis naar Solowetsk is juist niet een pleiziertochtje; en de +vroomste pelgrim, ja, de archimandriet zelf, vindt het wel zoo +geruststellend, als hij op de Witte-zee dobbert, dat de bescherming der +heiligen hem zichtbaar verleend wordt door tusschenkomst van een kloek +en ervaren zeeman. Zoo werd de zwerveling met open armen in het +klooster ontvangen; maar vader Johannes heeft nog de oude liefde van +Iwan voor de zee niet verloochend.</p> +<hr class="tb"> +<p>Eene dame, die met de landstreek bekend is, heeft de vriendelijkheid +gehad mij te voorzien van al datgene, waaraan een kloostercel, vooral +te Solowetsk, in den regel behoefte heeft: heerlijke thee, een +ossentong, versche boter, kaas, biefstuk, tarwebrood, kussens en +dekens. Met dezen schat bij mij, toog ik naar de kaai der pelgrims en +naar het hoogst eenvoudige havenhoofd, het eenige dat Archangel bezit, +waar de reizigers over een plank van en naar boord moeten gaan.</p> +<p>Het sierlijke vaartuig ligt op ons te wachten; de bazaanmast prijkt +met een gouden kruis; aan den grooten mast wappert een kerkelijke +banier. Op den voorsteven prijkt zijn naam, <i>Verra</i>, in zeer +groote gouden letters. Vader Johannes staat op het dek, en geeft met +zachte stem zijne bevelen aan de officieren en matrozen, die voor het +meerendeel monniken zijn; de luitenant, de hofmeester, de kok, de +machinist, allen dragen de monnikspij.</p> +<p>Op de kaai der pelgrims, die door poorten van de straat gescheiden +en zeer onregelmatig met houtspaanders geplaveid is, verheft zich een +geheel nieuwe groep van kloostergebouwen: kapellen, cellen, magazijnen, +kantoren, winkels, slaapzalen: in één woord, een nieuw +tweede pelgrimshof. Sedert de stoombooten niet meer tot het oude +pelgrimshof, in de bovenstad, kunnen doorvaren, hebben de vrome vaders, +zich schikkende naar de eischen van den tijd, nabij den oever der +rivier nieuwe gebouwen ten dienste der bedevaartgangers opgericht.</p> +<p>Eene dichte schaar van mannen en vrouwen, pelgrims, landloopers, +soldaten, houdt de toegangen naar den aanlegsteiger bezet; de grond is +rondom bedekt met manden en korven, samovars, kooktoestellen, bedden en +dekens, gedroogde visschen, laarzen, oude mantels en pelsjassen, doozen +met zout, roggebrood, enz. Te midden der groepen bewegen zich, met +rustigen tred en een weemoedige uitdrukking op hun zachtzinnig gelaat, +vijf of zes monniken; zij helpen hier een kind aan boord stijgen, +bezorgen ginds een armen schooier vrijen overtocht, koopen een brood +voor een armen <span class="pagenum">[<a id="xd21e549" href="#xd21e549" +name="xd21e549">23</a>]</span>kreupele: in één woord, zij +zijn overal bezig, om waar zij kunnen de ongelukkigen en behoeftigen +onder de schare te helpen. Hoewel het jaargetijde reeds vrij ver +gevorderd is, staan toch nog ongeveer tweehonderd pelgrims op de kaai +gereed, in de hoop van naar de heilige eilanden te kunnen oversteken. +De meesten hebben geld genoeg om hun overtocht te kunnen betalen; +sommigen zelfs zijn rijk. Van deze laatsten zijn er eenigen die te +Archangel wonen, maar die, in Juni te zeer door hunne zaken bezig +gehouden, het stille seizoen afwachten om den pelgrimstocht te +volbrengen. Ieder passagier is voorzien van eene mand met brood en +visch, een theedoos, een warmen deken, en een paar groote vilten +slopkousen, die men ’s nachts over zijne laarzen aantrekt. Deze +bedevaartgangers houden den traditioneelen staf in de hand; maar in de +plaats van een lederen gordel en drinkflesch, hebben zij een samovar +(bouilloir) en een beker.</p> +<p>De prijs der plaatsen is zeer laag: in de eerste klasse zes roebels +(ongeveer negen gulden); in de tweede vier roebels; in de derde drie +roebels. Hieronder is niet alleen de heen- en terugreis begrepen, maar +ook het logies in de herberg van het klooster en het eten aan de +algemeene tafel, gedurende ongeveer een week. Een vijftiental pelgrims +hebben geen cent op zak: zullen zij op de kaai achterblijven? Neen: +Vader Johannes heeft tot vasten stelregel, aan niemand den overtocht te +weigeren.</p> +<p>De bel wordt geluid, de plank ingehaald; wij zijn op weg. Op het +oogenblik dat wij afvaren, neigen zich honderd hoofden, maken honderd +handen het teeken des kruises: iedere pelgrim beveelt zich biddend aan +Gods bescherming. Zoo dikwerf wij langs eene kerk varen, maken allen +weder het teeken des kruises, ontblooten het hoofd, en prevelen een +gebed. Sommigen knielen op het dek; anderen kussen het tuig. De mannen +vooral leggen een grooten ijver, eene vurige vroomheid aan den dag; de +vrouwen zijn over het algemeen kalmer. De bemanning der visschersbooten +groet ons eerbiedig in het voorbijvaren; somwijlen knielen zij, altijd +maken zij het teeken des kruises en nemen de muts af. Meer dan +één visscher vraagt om voor hem te bidden.</p> +<p>De verdeeling der passagiers aan boord is zeer eenvoudig. Een enkele +heeft eene plaats genomen voor de eerste klasse: hij heeft dus de +geheele kajuit tot zijne beschikking. Een scheepskapitein en zijne +vrouw maken te samen het personeel uit der tweede klasse: dit waardig +echtpaar heeft lange jaren op zee gezworven en goede zaken gemaakt; zij +gaan nu te Kem van hunne renten leven. Al de andere bedevaartgangers, +rijken en armen, kreupelen en blinden, kooplieden en bedelaars, +kwakzalvers en heiligen, zijn op het dek en in de voorkajuit vergaderd. +Eene zonderlinge karakteristieke groep, waaronder een schilder +kostelijke typen zou kunnen vinden voor een Sint-Dominicus of een +Johannes den Dooper. Hun kostuum en hunne taal bewijzen dat zij uit +alle deelen van het groote rijk afkomstig zijn: uit Ukraine en +Georgië, van het <span class="corr" id="xd21e558" title= +"Bron: Oural-gebergte">Oeral-gebergte</span> en de Krim, van de golf +van Finland en de kusten der Gele-zee. Er zijn er onder hen, die om +Archangel te bereiken, meer dan een jaar lang hebben gereisd, dwars +door de kille sneeuwvelden van den winter, door de brandende +zandvlakten van den zomer.</p> +<p>Sommigen van deze pelgrims, zelfs onder de meest haveloozen, brengen +voor het klooster eene gave mede, die niet verwerpelijk is. Allen +storten hunne offerande in de bus, ieder naar de mate van zijn +vermogen. Zeervelen brengen bovendien geschenken mede van vrienden of +buren, die zelf verhinderd waren om de dikwijls lange en gevaarlijke +reize te ondernemen.</p> +<p>Wij zijn tot den mond der rivier genaderd; de scherpe +noord-westenwind dringt verstijvend door merg en been. In een dikken en +zwaren mantel gewikkeld, staat Vader Johannes op het dek, met kalme +zekerheid den gang van zijn schip besturende. Zijne monniken tarten den +al feller en feller woedenden wind, door een aanheffen van een psalm, +waarmede pelgrims en soldaten aanstonds instemmen. De passagier van de +eerste klasse waagt zich een oogenblik op het dek, trots ijzel en +killen regen: want dit gezang, te midden van het gehuil van den wind en +het loeien der golven, is voor hem iets vreemds, dat hij nog nooit op +zee heeft gehoord. Velen van deze zangers zijn in het vooronder, +ingesloten tusschen zakken met rogge en vaten met vet; enkelen lijden +vreeselijk aan de zeeziekte: toch mengen verreweg de meesten, met ten +hemel geheven blikken en van aandoening trillende stem, zich in het +statige koraal, dat met volle, indrukwekkende tonen voortrolt over de +duistere, kokende zee. Zij zingen het avondlied: nu de zon ter kimme +daalt, verheffen zij, naar vrome gewoonte, hunne harten tot hunnen +Schepper en brengen hem hunne eerbiedige hulde.</p> +<p>De volgende morgen brak aan in duisternis. Iemand verkondigt op het +dek, dat de zon is opgegaan: maar niemand kan haar zien, want een dikke +nevel omgeeft aan alle zijden de boot; wij vernemen niets dan het +klagend huilen van den wind en het kletteren van den regen. De +<i>Verra</i> moet tegen den middag in de baai van Solowetsk zijn; maar +reeds vroeg in den morgen deelt Vader Johannes mij in vertrouwen mede, +dat hij blijde zal zijn, als wij voor vijf uur in de haven komen.</p> +<p>En ook dit uur is reeds lang voorbij, en nog zijn wij niet aan de +Heilige-eilanden.</p> +<p>Met het zoeken naar eene geschikte ankerplaats langs de kust, +verloopen nog twee uren; en ik zie met genoegen dat Vader Johannes +hoegenaamd geen bedenking heeft tegen het gebruik van het dieplood. +Eindelijk is de geschikte plek gevonden: het anker wordt uitgeworpen; +en nu, door de heftige branding op en neder gewiegeld, maar veilig voor +de stormvlagen, liggen wij, in acht vademen diepte, op een kwart +kilometer van de kust.</p> +<p>Het was een ruwe akelige nacht. De stormwind gierde en bulderde met +toomeloos geweld; het schip slingerde en danste op de golven. Gelukkig +dat de bedachtzame pelgrims, nog voor wij in volle zee staken, hun maal +hadden gebruikt.</p> +<p>Op korten afstand van ons wordt een hollandsche klipper op het +strand geworpen: de lading is verloren, <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e578" href="#xd21e578" name="xd21e578">24</a>]</span>maar de +bemanning wordt gelukkig gered. Twee russische sloepen worden voor onze +oogen verbrijzeld; een daarvan gaat met allen die er in zijn te +gronde.</p> +<p>Tegen den morgen gaat de wind eindelijk liggen; in het noordoosten +kleurt zich de hemel, en in den zachten glans van den rozekleurigen +dageraad doemen in de verte de groene koepels en de vergulde kruisen +van het eiland Solowetsk voor onze blikken op. Dit gezicht vervult +aller hart met blijdschap; de pelgrims, die een tocht van drie- of +vierhonderd kilometer hebben afgelegd om deze heilige tinnen te +aanschouwen, kunnen ze nauw met inniger verrukking groeten dan de +vreemdeling, wien louter nieuwsgierigheid hier henendreef.</p> +<div class="figure xd21e584width"><img src="images/p1873-024.jpg" alt= +"Philaretes en zijne drie zonen." width="679" height="720"> +<p class="figureHead">Philaretes en zijne drie zonen.</p> +</div> +<p>Terwijl allen, met vurigen ijver, hunne gebeden opzeggen, varen wij +langs eene schilderachtige kust, beurtelings met rotspartijen en groene +dalen geschakeerd, tot wij een kanaal inloopen, waar zeehonden dartelen +en duiven vliegen. Eindelijk, op een schoonen, kalmen Augustusmorgen, +te acht uur, werpt de <i>Verra</i> het anker uit in eene stille baai, +onder de muren van het klooster. <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e593" href="#xd21e593" name="xd21e593">113</a>]</span></p> +<div class="figure xd21e595width"><img src="images/p1873-113.jpg" alt= +"Feofan, archimandriet van Solowetsk." width="599" height="720"> +<p class="figureHead">Feofan, archimandriet van Solowetsk.</p> +</div> +</div> +</div> +<div id="xd21e600" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">VII.</h3> +<h3 class="main">De Heilige-eilanden.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Solowetsk, het voornaamste van eene groep eilanden, op +eenigen afstand van de kust van Karelië gelegen, is slechts eene +kleine bloeiende plek gronds, tusschen de drie en vier mijlen lang, en +twee tot drie mijlen breed. De hevige golfslag in deze bijna altijd +door stormen bewogen zee heeft de uit veen en steenachtige lagen +gevormde kust sterk aangetast, en eene menigte kreeken en inhammen +gevormd; in het midden van het eiland is het water van weêrszijde +zoover landwaarts ingedrongen, dat niet meer dan eene smalle strook +overblijft, waarop het klooster is gebouwd.</p> +<p>Het Heilige-eiland ligt juist onder den zes-en-zestigsten graad +noorderbreedte, iets noordelijker dan Watna Jökull. De vele, in +het rond verspreidde, kleinere eilanden der groep leveren een +schilderachtigen aanblik op; de schuimende golven der wilde zee, met +bulderend gerucht op de rotsen brekende; de met donkergroene mossen +begroeide stranden, waarboven zich de ernstig sombere pijn- en +berkenbosschen verheffen; de grillig gevormde, ver in zee uitstekende +kapen; de bochtige inhammen, waar het onstuimige water tot rust komt; +de gele duinen en tamelijk hooge, met bosschen bedekte +heuvelen:—dit alles te zamen vormt een landschap van +onbetwistbare romantische schoonheid. Op elken heuvel troont eene witte +kerk, die haar groenen, met een verguld kruis versierden koepel boven +het geboomte verheft. Het land, de lucht en de zee, alles is in +harmonie, boeit en bekoort u; het geheele tafereel laat een +onuitwischbaren indruk achter, dubbel aangrijpend voor ons, na den +doorworstelden bangen stormnacht.</p> +<p>Terwijl wij, na aan land gestapt te zijn, langs de kaai +voortwandelen, merken wij met genoegen overal <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e611" href="#xd21e611" name= +"xd21e611">114</a>]</span>de teekenen van leven en welvaart en beweging +op. Lappen, Russen, Samojeden, lieden van allerlei nationaliteit en +afkomst, loopen op de kaaien heen en weder: Solowetsk is niet alleen +een gewijd oord, een soort van toovereiland, maar ook een brandpunt van +beschaving. De aanlegplaats is ruim, de haven gemakkelijk en doelmatig +ingericht. Aan onze rechterhand zien wij het dok, waarvan Vader +Johannes met zoo billijken trots heeft gesproken. De <i>Hoop</i>, die +eigenlijk voor het vervoer der pelgrims is bestemd, en daar ook veel +beter voor geschikt is dan de <i>Verra</i>, waarmede wij den overtocht +gedaan hebben, ligt daar onttakeld.—Ter linkerhand verrijst het +logement voor de vreemde gasten: een smaakvol, bevallig, sierlijk +gebouw, dat gerust de vergelijking zou kunnen doorstaan met de fraaiste +hotels aan de italiaansche meren. Verderop zien wij nog een paar +kranen, en een paardenspoor, dat van de haven naar een groot magazijn +van koopwaren loopt.</p> +<p>Langs de kaai strekt zich een lange muur uit, met poorten en torens +voorzien. Achter dien muur verrijzen de gebouwen van het klooster, met +het paleis, en de vele koepels en vergulde kruisen. Een breede trap, +waarvan de onderste treden door de golven overspoeld worden, voert naar +de Heilige-poort; vlak daarbij staan twee votief-kapelletjes, die de +plaatsen aanwijzen, waar Peter de Groote en Alexander II, bij hun +bezoek te Solowetsk, aan wal stapten.</p> +<p>Al de gebouwen dragen een onbedriegelijken stempel van hechtheid en +sterkte; sommigen zijn betrekkelijk vrij oud. De geduchte muren en de +zware torens zijn, in de laatste helft der zestiende eeuw, van +reusachtige, uit zee opgevischte steenblokken gebouwd. Het paleis, de +kerk en de klokketoren, binnen deze omwalling gelegen, zijn de oudste +gewrochten van menschelijke kunst op dit afgelegen eiland. De kerk der +Transfiguratie is veel ouder dan de buitenmuur; die der Hemelvaart +dagteekent uit den tijd toen Sint-Filippus prior van Solowetsk was. +Maar behalve door deze aantrekkelijkheid van den ouderdom, boeit het +Heilige-eiland u ook door den zin voor kunst, het gevoel voor kleur en +harmonie, dat overal uit de monumenten spreekt. De votief-kapellen, +hier en daar in het donkere lommer der bosschen verscholen, doen eene +wonderschoone uitwerking; de roode kruisen, in menigte langs den oever +geplant, geven aan het geheele landschap een eigenaardig ernstig +karakter. Eenige ruwe, maar toch niet geheel onverdienstelijke +fresko’s versieren den voorgevel der oude kathedraal. Het gewelf +der Heilige-poort is evenzoo met schilderwerk getooid; de torenspitsen +en koepels der kerken zijn een lust voor het oog, en schitteren u reeds +van verre tegen met haar levendig groene verwen en rijke +verguldsels.</p> +<p>Hoog boven alle andere gebouwen welft zich een hemelsblauwe, met +gouden sterren bezaaide koepel, die in de eerste plaats de blikken der +pelgrims tot zich trekt. Met dankbare verrukking staren zij hem aan: +want die koepel kroont eene nieuwe kerk, gesticht ter herinnering aan +het gedenkwaardige jaar 1854, toen de engelsche vloot door de genadige +tusschenkomst der moeder Gods werd overwonnen.</p> +<p>Van binnen ziet het klooster er veel indrukwekkender en veel +prachtiger uit dan van buiten. De muren, de torens, de kerken, het +logement voor de vreemdelingen, de gevangenis: alle gebouwen in +één woord, zijn van gehouwen en gebakken steenen +opgetrokken. Geen portaal, geen galerij, geen gang, die niet met +schilderwerk is versierd. Het is waar: deze schilderijen staan, als +kunstwerken, op geen hoogen trap; maar ondanks de onbeholpenheid en +ruwheid der uitvoering, maken toch deze tafreelen, aan de schrift +ontleend, een stichtelijker indruk dan eenvoudige witkalk. Het +schilderwerk in de kerk, op de zuilen en de beschotten, die het koor +van het schip afscheiden, draagt blijken van hooger ontwikkelde +kunstvaardigheid: hoewel ook dit zeker geen genade zou vinden in de +oogen van hen, die alleen voor de meesterstukken der italiaansche +school hunne bewondering over hebben. De teekening is zeer dikwijls +zwak, de kleuren zijn schel en zonder harmonie, de gouden versiersels +zijn in veel te kwistigen overvloed aangebracht; toch laat dit +mozaïek van goud en kleuren u niet koel, vooral niet wanneer de +lampen zijn aangestoken, het statig psalmgezang door de gewelven +weergalmt, de blauwe wierookwolken opwaarts kronkelen, en de monniken +met hunne lange tabbaarden en zwarte kappen, in eerbiedige houding, +voor de koninklijke poort geschaard staan.</p> +<p>Tegen den muur van het klooster, dicht bij de Heilige-poort, staat +een net wit gebouwtje, dat den naam draagt der kerk van het wonder. Een +pelgrim, zoo luidt de overlevering, die op deze plek een stuk +tarwebrood at, hem door een weldadigen pope geschonken, liet eenige +kruimels daarvan op den grond vallen. Aanstonds schoot een hond, van +zonderlinge gestalte, toe, om deze kruimels op te happen; maar het +brood begon zich in den muil van het dier te bewegen, zoodat hij het +niet door kon slikken. Die hond nu was niemand anders dan de duivel in +eigen persoon. Verschillende menschen waren getuigen van deze +overwinning, door het gewijde brood op den vorst der duisternis +behaald; en de monniken van Solowetsk stichtten, tot een aandenken, een +kapel op de plek waar dit wonder was geschied.</p> +<p>De dagen van ons verblijf waren grootendeels gewijd aan +verschillende uitstapjes, te voet, te paard of met eene boot, naar de +omliggende eilanden. Overal dezelfde schoone, indrukwekkende +landschappen, rijk aan afwisseling en toch zoo geheel hetzelfde +karakter dragende. Met stille verrukking dwalen wij door de dennen- en +berkenbosschen, waar de fiere stammen als zuilen ten hemel rijzen, en +in het dichte kreupelhout kleurige bessen en bleeke noordsche bloemen +den wandelaar aanstaren. Van tijd tot tijd opent zich het ernstige +woud, en volgt uw blik de sierlijke golving van eene vredige, groene +vallei, in wier diepte een helder meertje sluimert. Verkwikkende geuren +vervullen de lucht; een diepe, weldadige, heilige stilte ligt over het +geheele landschap uitgebreid. Bij iedere kromming van den weg verrijst +een smaakvol gebeeldhouwd, rood geschilderd kruis; aan het einde van +ieder woudpad schuilt in het lommer eene met levendige kleuren +beschilderde kapel, de stille woning van een of anderen <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e631" href="#xd21e631" name= +"xd21e631">115</a>]</span>kluizenaar. De grootste bekoorlijkheid dankt +dit verrukkelijk schoonen landschap echter aan zijne schilderachtige +meren, in de diepe schaduwen der pijn- en berkenbosschen verscholen, +wier aantal op de verschillende eilanden meer dan honderd bedraagt. +Tooverachtig schoon is de aanblik dier kalme, heldere waterkommen, van +alle kanten door hoog, donker, ernstig geboomte omgeven, somwijlen met +eilandjes bezaaid, vredig kabbelende in de ongestoorde eenzaamheid des +wouds. Het beroemdste van al deze meren is het zoogenaamde Heilige-meer +achter den muur van het klooster, waarin de pelgrims zich dadelijk na +hunne aankomst gaan baden.</p> +<hr class="tb"> +<p>Geen vrouwelijk wezen mag in den gewijden archipel verblijf houden. +Op Solowetsk zelf worden de vrouwen niet dan voor zeer korten tijd, om +haar gebed te doen, toegelaten, en mogen zij, zonder bepaalde +vergunning, niet overnachten. Dit verbod is afkomstig van +Sint-Savatius, den eersten kluizenaar, die zich op deze eilanden +vestigde.</p> +<p>Op zekeren dag, toen hij nabij een meer zijn gebed deed, hoorde hij +plotseling een kreet, als van eene vrouw die in nood verkeert. In zijne +cel teruggekeerd, verhaalde hij dit vreemde geval aan den monnik, die +hem in deze eenzaamheid gevolgd was. Zijn metgezel beduidde hem, dat +hij zich vergist moest hebben: in deze wildernis was toch geene enkele +vrouw te vinden, en de kust van Karelië was verre weg. De heilige +man ging op nieuw naar buiten om te bidden; maar wederom werd hij +gestoord door luid roepen, jammeren en snikken. Den oever van het meer +volgende, ten einde te ontdekken vanwaar dat geluid kwam, vond hij eene +jonge vrouw op den grond liggen, wier lichaam de sporen droeg van +slagen en mishandeling. Het was de vrouw van een visscher. Op de vragen +van den kluizenaar, verhaalde zij dat haar, kort na het vertrek van +haar man, twee jongelingen waren verschenen, met stralend gelaat en in +witte kleeding; deze jongelingen hadden haar gelast, het eiland te +verlaten, er bijvoegende dat geene vrouw hier mocht overnachten, +aangezien deze grond aan God was gewijd. Op hare weigering, hadden de +jongelingen haar ter aarde geworpen en met roeden geslagen. Toen zij +weder loopen kon, vertrok de arme vrouw in hare boot, en Sint-Savatius +zag haar niet terug. Wel kwam haar man, als naar gewoonte, naar, +Solowetsk om te visschen; maar hij verscheen steeds alleen. Aldus werd +de vrouw door de engelen van het heilige eiland verdreven.</p> +<p>Sint-Savatius was monnik in het klooster van Belozersk te Nowgorod. +Onvoldaan met den leefregel in zijn klooster, naar strenger tucht en +meer volledige afzondering verlangende, wist hij een zijner +medebroeders, Valaam geheeten, te overreden, hem te volgen naar de +onherbergzame wildernissen langs de oevers der IJszee. De krijgshaftige +bojaren ondernamen juist in dien tijd telkens nieuwe veroveringstochten +naar het noorden: wat zij deden om glorie en voordeel, wat de +kooplieden deden uit winzucht, zouden godvreezende mannen dat niet +kunnen doen ter liefde van Christus? Na den nacht, voor het altaar +geknield, in gebeden te hebben doorwaakt, togen dezen edelen en +kooplieden naar hun aartsbisschop, en spraken tot hem: „Vergun +ons, o vladika! heen te gaan, ruiter en ros, om nieuwe landstreken voor +Sinte-Sophia te veroveren; en geef ons uwen zegen!”—En de +aartsbisschop gaf zijn zegen: en zij trokken heen vol nobele +geestdrift, om te Kem, te Soumo, te Sorozka en op vele andere punten, +nieuwe koloniën te stichten, die de macht en de welvaart van het +heerlijke Nowgorod hielpen vermeerderen. De groote daden der bojaren +wekten bij Savatius de vurige begeerte op, hun voorbeeld te volgen, en +op zijne beurt het zaad des levens te gaan strooien in de huilende +wildernis, waarheen zij den weg hadden gebaand.</p> +<p>Savatius en Valaam namen den staf op en trokken door onbetreden +wouden en naakte zandwoestijnen, altijd naar het noorden, tot zij, ten +jare 1429, aan de oevers van de Wyg kwamen, waar zij een monnik vonden, +Germanus genaamd, die mede uit het zuiden was gekomen. Alle drie +richtten zich nu naar het oosten, en bereikten den oever der Witte-zee, +vanwaar zij een eenzame eilandengroep uit de onstuimige wateren zagen +opdoemen; zij bouwden nu eene lichte boot, om den zeearm over te +steken, die hen van deze groep scheidde. Savatius en Germanus landden +aan het grootste eiland, en hielden stil aan den zoom van een klein +meer, aan den voet van een met dennen en berken beplanten heuvel. Van +den top diens heuvels konden zij de gansche eilandengroep, en den +breeden zeeboezem, van kaap Orloff tot de hooge kusten van Kem, +overzien.</p> +<p>Savatius had eene beeltenis van de heilige-maagd medegebracht, die +hij in eene eenvoudige, van planken getimmerde kapel ophing. Daarnevens +bouwde hij voor zich en zijn metgezel een rieten hut, waarin zij te +zamen een heilig en vreedzaam leven leidden, aan gebed en vrome +overdenking gewijd. Na verloop van zes jaren, keerde Germanus naar de +oevers van de Wyg terug. Savatius, alleen op zijn eiland te midden van +den oceaan achtergebleven, kon de gedachte niet verdragen dat geen +priester aan zijn sterfbed zou staan om hem de biecht af te nemen en na +zijn dood in gewijde aarde te begraven. Hij zette zich dus in zijne +boot, en kwam naar Sorozka, waar vader Nathanaël de prior, die +zich bij toeval juist aldaar bevond, hem ontving en de laatste +sakramenten toediende. De vrome kluizenaar had zijne taak hier op aarde +voleind: hij legde zich neder om te sterven.</p> +<p>Het lijk werd in de zandige velden van Sorozka ter aarde besteld, en +op zijn graf verrees eene eenvoudige kapel van dennenstammen, aan de +heilige-drie-eenheid toegewijd. Sint-Savatius zou waarschijnlijk voor +altijd daar eene vergeten rustplaats hebben gevonden, indien niet een +ander man, van doorzettend en ondernemend karakter, zijne schreden naar +deze plek had gericht.</p> +<p>Een moedig burger van Nowgorod, Gabriël genaamd, had zich met +Barbara zijne vrouw, in het pas gestichte dorp Tolvoi, nabij het meer +Onega, gevestigd. Deze lieden hadden een zoon, Zosimus geheeten, +<span class="pagenum">[<a id="xd21e650" href="#xd21e650" name= +"xd21e650">116</a>]</span>die, van zijne kindsheid Gode gewijd, reeds +als knaap de klooster-gelofte had afgelegd. Toen Zosimus den +jongelingsleeftijd bereikt had, verdeelde hij zijne goederen onder +zijne nabestaanden, nam den pelgrimsstaf ter hand, en richtte zijne +schreden naar het noorden. Te Suma ontmoette hij Germanus, die hem +verhaalde, hoe hij zes jaren lang, met Savatius, op zijne rots midden +in de zee, als kluizenaar had geleefd. <span class="corr" id="xd21e652" +title="Bron: Zozimus">Zosimus</span>, door dit verhaal levendig +getroffen, bad Germanus hem de plek te wijzen, waar hij en Savatius zoo +vele jaren in stille afzondering hadden doorgebracht. Germanus gaf toe: +een gunstigen wind voerde de beide reizigers, in hunne ranke boot, naar +het eiland, waar zij in eene kleine baai aan wal stapten. De oever was +met hoog geboomte bezet, en weldra ontdekten de beide pelgrims, in de +nabijheid der kust, een helder meer van zoet water, rijk aan visschen +van allerlei soort.</p> +<p>Terwijl Zosimus op het strand geknield lag, had hij een verrukking +van zinnen. Aan den oever van dat bevallige, schilderachtige meer zag +hij, als in geestvervoering, eene indrukwekkende reeks statige +kloostergebouwen met torens en koepels gekroond. Toen het gezicht +verdwenen was, sprak hij met zijn vriend <span class="corr" id= +"xd21e657" title="Bron: Gemanus">Germanus</span> over dit verrukkelijk +visioen: hij beschreef hem, tot in de kleinste bijzonderheden, het +voorkomen en de verdeeling der gebouwen, met hunne muren en poorten, +hunne torens en tinnen en koepels: in één woord, het +gansche klooster, in al zijne heerlijkheid. De vrome reizigers +twijfelden geen oogenblik aan de beteekenis van dit gezicht: zij velden +aanstonds een boom, en hieuwen daarvan een groot kruis, dat zij in den +grond plantten. Aldus werd het groene eiland—eene oasis te midden +van de IJszee—plechtiglijk gode gewijd. Dit geschiedde in 1436, +een jaar na den dood van Savatius.</p> +<p>De twee kluizenaars bouwden zich nu hutten, in de nabijheid van het +door hen geplante kruis. De plaats, waar deze hutten gestaan hebben, +wordt thans nog door twee kapellen aangewezen.</p> +<div class="figure xd21e663width"><img src="images/p1873-116.jpg" alt= +"Kluizenaars op Solowetsk." width="720" height="477"> +<p class="figureHead">Kluizenaars op Solowetsk.</p> +</div> +<p>Weldra ging het gerucht van deze vrome jongelingen uit door het +omliggende land, en verspreidde zich van klooster tot klooster; al +spoedig kwamen eene menigte monniken zich bij hen voegen, vol ijver om +de kluizenaars te helpen in de heilige taak, die zij hadden aanvaard. +Het duurde niet lang, of nevens het nederige kruis van dennenhout +verhief zich eene eenvoudige kerk, en daar geen der pelgrims de +priesterwijding ontvangen had, zonden zij een hunner naar den +aartsbisschop van Nowgorod, om zijn zegen op hun werk te vragen, en hem +tevens te verzoeken hun een priester te zenden, die de kerk kon wijden +en de mis bedienen. De aartsbisschop gaf aan hun wenschen gehoor, en +zond Pavel, zijn dienaar, naar Solowetsk; deze wijdde de kerk en +bediende de heilige mysteriën der godsdienst; maar het ruwe +klimaat dwong hem weldra, het opkomend klooster weder te verlaten. Hij +werd opgevolgd door Theodosius, die weinige jaren te Solowetsk +vertoefde, maar toen door ziekte genoopt werd den herdersstaf neder te +leggen. Ditzelfde was ook het geval met Yon, den derden prior.</p> +<div class="figure xd21e671width"><img src="images/p1873-117.jpg" alt= +"Het klooster op het eiland Solowetsk." width="720" height="481"> +<p class="figureHead">Het klooster op het eiland Solowetsk.</p> +</div> +<p>Na het vertrek van dezen laatste, hielden de monniken te zamen raad. +Er waren nu ongeveer twaalf jaren verloopen, sedert Pavel de kerk had +gewijd: en <span class="pagenum">[<a id="xd21e677" href="#xd21e677" +name="xd21e677">118</a>]</span>reeds hadden drie priors elkander in het +bestuur over het klooster opgevolgd. De ondervinding had nu geleerd, +dat mannen, die het grootste gedeelte huns levens in zuidelijker +streken hadden doorgebracht, op den duur niet bestand waren tegen het +ruwe klimaat van de Witte-zee. Zij besloten mitsdien den aartsbisschop +te verzoeken, een uit hun midden tot prior te benoemen; en met +algemeene stemmen kozen zij Zosimus, die altijd de ziel, en leider en +het wezenlijke hoofd der kolonie was geweest, tot hun tijdelijk +opperhoofd. Zosimus liet zich, op aandringen der broederen, de keuze +welgevallen; hij nam den pelgrimsstaf ter hand en deed, te voet, de +lange reis naar Nowgorod: een tocht van minstens driehonderd-vijftig +mijlen, door eene landstreek, die toen, voor verreweg het grootste +gedeelte, eene ongebaande wildernis was. Hij bereikte zonder ongeval de +groote stad, en werd door den vladika tot priester gewijd; bovendien +wist hij van de bojaren eene schenking van den archipel van Solowetsk +aan het klooster te bekomen. Toen hij in het klooster terugkeerde, was +hij met de dubbele waardigheid van pope en prior bekleed. Vergunning +bekomen hebbende om de stoffelijke overblijfselen van Savatius, van +Sorozka naar Solowetsk over te brengen, liet hij het lijk van den +kluizenaar opgraven; het lichaam, dat nog geheel ongeschonden was, werd +nu met groote staatsie naar het eiland vervoerd, en in de krypt der +jonge kerk bijgezet. Zosimus regeerde als prior gedurende +zes-en-twintig jaren, en stierf, door de broederen betreurd, in den +reuk van heiligheid.</p> +<p>Dit meldt de overlevering aangaande de stichting van het klooster te +Solowetsk.</p> +<hr class="tb"> +<p>Reeds voor mijn vertrek naar Archangel had ik van den bisschop een +aanbevelingsbrief aan Feofan, den archimandriet (abt) van Solowetsk +verzocht en verkregen, en dien vooruitgezonden. Nauwelijks was ik aan +wal gestapt; of vader Hilarion, een monnik, die in het klooster zoo +ongeveer de functiën van minister voor de wereldlijke +aangelegenheden vervult, kwam mij, uit naam van den archimandriet, tot +een bezoek uitnoodigen. Ik trok haastig andere kleederen aan, en begaf +mij daarop, met hem en vader Johannes, naar de Heilige-poort. In het +voorbijgaan werpen wij een blik op de modellen van het jacht en het +fregat van Peter den Groote, die hier bewaard worden: wij beschouwen +vluchtig eenige oude fresko’s, bestijgen een trap, en staan +weldra voor de deur der woning van den archimandriet Feofan.</p> +<p>De archimandriet van Solowetsk is een aanzienlijk personage, die +geen gezag in de kerk boven zich erkent, dan alleen dat der Heilige +synode. Hij bewoont een paleis; hij geniet een jaarlijksch inkomen van +vierduizend roebels; bovendien voorziet het klooster in de kosten +zijner huishouding, zijner tafel, zijner kleeding, en zorgt voor het +onderhoud zijner booten. Behalve zijn geestelijken titel voert hij nog +dien van prins: hij bekleedt dus eene zeer hooge positie, en regeert, +met bijna onbeperkt gezag, niet alleen over de lichamen, maar ook over +de zielen zijner onderhoorigen.</p> +<p>Een klein mager man, met een ernstig sprekend gelaat, lange gekrulde +haren en een zwaren baard, treedt ons tot aan de deur te gemoet. Zijn +hoofd is gedekt met de gewone zwarte muts; op zijn eenvoudigen +monnikstabbaard schittert een prachtig saffieren kruis. Dat is de +archimandriet. Na vader Johannes zijn zegen geschonken en mij de hand +gedrukt te hebben, geleidt hij ons naar eene kamer, met fraaie platen +langs de wanden en zachte tapijten op den vloer; hij verzoekt mij +plaats te nemen op een sofa nevens hem, terwijl de beide monniken zich +op eenigen afstand houden.</p> +<p>De ontvangst is zoo vriendelijk mogelijk; de woning, het rijtuig, +het jacht van den archimandriet worden, met de grootste wellevendheid, +te mijner beschikking gesteld; geene moeite wordt gespaard om mij het +verblijf in het klooster zoo aangenaam mogelijk te maken. Mijn +vriendelijke, uiterst voorkomende gastheer zorgt zooveel mogelijk voor +afwisseling, en laat zich zelfs iederen avond een getrouw verslag geven +van de wijze waarop ik den dag heb doorgebracht.</p> +<p>Driehonderd monniken houden hun verblijf op het heilige-eiland. Aan +hun hoofd staat natuurlijk de archimandriet; op hem volgen veertig +monniken, die de priesterwijding hebben ontvangen en popen zijn; +vervolgens zeventig of tachtig monniken, die de kloostergelofte hebben +afgelegd; eindelijk de acolythen, de zangers, de dienende broeders, de +novisen. De scholieren, de gasten de gehuurde bedienden, geen +geestelijken, vormen eene klasse op zich zelf.</p> +<p>Deze broeders behooren tot elken leeftijd en tot alle standen der +maatschappij: van den aanvalligen knaap, die aan tafel dient, tot den +afgeleefden grijsaard, die zijne cel niet meer verlaten kan; van den +monnik van adelijke geboorte en groot fortuin, tot den armen +landlooper, die als een schooier op het eiland kwam. Zij dragen allen +hetzelfde gewaad, eten aan dezelfde tafel, zeggen dezelfde gebeden op, +leiden hetzelfde leven. Iedere broeder heeft zijne eigene cel, waarin +hij arbeidt en slaapt; maar allen moeten op de uren des gebeds in de +kapel, en op het etensuur in den reefter verschijnen, tenzij ziekte of +groote lichaamszwakte hen daarin verhindert. Zij laten allen hun +hoofdhaar en baard groeien, en besteden groote zorg aan deze mannelijke +sieraden, waarop men in Rusland den hoogsten prijs stelt.</p> +<p>Onder deze eerwaarde vaders zijn er niet weinigen, die boven het +alledaagsche peil verheven zijn. Voorzeker bevinden zich ook onder hen +enkele bekrompen dweepers; maar den meesten is het ernst met +<span class="corr" id="xd21e697" title="Bron: hunae">hunne</span> +roeping, die zij uit wezenlijken aandrang des harten gekozen hebben. +Een vrij aanzienlijk getal monniken zijn hier als gevangenen of +boetelingen, uit kloosters in het zuiden en westen herwaarts gezonden. +Deze laatsten vormen wel de belangwekkendste klasse van kloosterlingen. +Hun misdrijf bestaat gewoonlijk in overdreven ijver; een <span class= +"corr" id="xd21e700" title="Bron: kritischea">kritischen</span>, +onderzoekenden geest, die met de bestaande toestanden geen vrede heeft; +eene vurige begeerte naar hervorming, naar een terugkeer tot de +zuiverheid der eerste tijden. Voor dergelijke <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e703" href="#xd21e703" name= +"xd21e703">119</a>]</span>gebreken heeft een gewone monnik geen +medelijden, omdat hij van zulk streven en worstelen niets begrijpt; +voor de ongelukkigen die daaraan lijden, wordt een verblijf van korter +of langer tijd in de wildernis van Solowetsk een uitnemend geneesmiddel +geacht.</p> +<p>Een archimandriet, door de heilige synode tot die hooge waardigheid +geroepen, moet een man zijn van kennis en wetenschap, bekwaam om de +broederen te onderwijzen en het hem toevertrouwde huis te regeeren. Hij +moet een exempel zijn voor allen, dikwijls vasten, veel bidden, des +morgens vroeg opstaan, en leven, zooals het den heiligen betaamt. De +broeders slaan hun geestelijken vader nauwkeurig gade. Is hij streng +jegens zich zelf, dan zullen zij gewillig zijne strengheid over hen +dragen; maar wee hem, als hij zich zwak toont, als hij fijn linnen +draagt, als geurige schotels op zijne tafel verschijnen, als de +riumka—het fijne glaasje, waaruit de brandewijn gedronken +wordt—te dikwijls zijne lippen beroert. De archimandriet weet dat +aller oogen op hem zijn gevestigd, en al zijne handelingen nauwkeurig +worden bespied. En het is niet gemakkelijk allen te voldoen. Deze +broeder zou wenschen dat een strenger leefregel werd gevolgd; een ander +oordeelt de tucht reeds nu te hard. Weet de archimandriet zich niet de +genegenheid zijner onderhoorigen te verwerven, dan komen telkens en +telkens klachten over hem in bij de heilige synode, tot eindelijk een +onderzoek wordt ingesteld, en—ter wille van den lieven +vrede—de aangeklaagde kloostervoogd naar elders wordt +verplaatst.</p> +</div> +</div> +<div id="xd21e707" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">VIII.</h3> +<h3 class="main">Eens pelgrimsdag te Solowetsk.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De dag van den pelgrim begint in den vroegen morgen en +duurt tot den laten avond. Wij zijn nu ook pelgrims: volbrengen wij dus +onzen plicht.</p> +<p>Twee uur na middernacht, als het nauwelijks donker geworden is in +onze cellen, worden wij gewekt door een monnik, die den langen gang +afwandelt, met zijne schel luidende en roepende: „Staat op, en +komt ten gebede!” Wij schieten haastig onze kleederen aan, en +spoeden ons, uit onze warme kamers, naar buiten; mannen en vrouwen, +knapen en meisjes, zeelui en houthakkers, komen haastig aangeloopen +naar de heilige-poort.</p> +<p>Te half drie beginnen de eerste metten in de nieuwe kerk, aan de +moeder gods gewijd, waarin het gebeente van Sint-Savatius en +Sint-Zosimus wordt bewaard. Alle lampen branden; en de met levensgroote +heiligenbeelden beschilderde, rijk vergulde wanden en beschotten +stralen in dien rosachtigen gloed. Mannen en vrouwen, soldaten en +boeren richten zich naar den hoek der kerk, waar de lichamen der +heiligen rusten; allen maken tot zeven malen het teeken des kruises, +neigen hun hoofd ter aarde, en kussen den steenen vloer voor het +gewijde graf.</p> +<p>Wij scharen ons in rijen voor het altaar, met genoeg tusschenruimte +dat ieder knielen en den grond kussen kan zonder zijn buurman te +hinderen; daar staan wij, blootshoofds, terwijl de pope de liturgie +voorleest, die de monniken met hun gezang begeleiden. Deze metten zijn +eerst te vier uur afgeloopen.</p> +<p>Eene tweede dienst begint te half vijf in de oude kathedraal, en +duurt een uur; de ijverigste pelgrims haasten zich, zoodra de eerste +pope den zegen gesproken heeft, om de kathedraal te bereiken, waar zij +op nieuw hunne gebeden uitstorten en den vloer kussen, tot ook de +tweede pope hun zijn zegen geeft.</p> +<p>Als deze dienst is afgeloopen, blijft den pelgrims een uur over, dat +zij doorbrengen, hetzij biddende bij de graven der heiligen, of wel +wandelende in eene lange overdekte galerij, die verschillende kerken en +andere gebouwen met elkander verbindt. Langs de wanden dezer galerij +hebben russische schilders van den ouden tijd, in ruwe, ongekunstelde +tafreelen, die zaligheden des hemels, de smarten van het vagevuur en de +folteringen der hel voorgesteld. Deze schilderijen maken blijkbaar een +diepen indruk op onze medepelgrims, hoewel zij in oorspronkelijkheid en +dramatisch effect niet kunnen wedijveren met soortgelijke +voorstellingen in de oude gothische kloosters langs den Rijn.</p> +<p>Te zeven uur luiden de klokken voor de vroegmis; wij spoeden ons +naar de Lieve-Vrouwekerk, waar wij, na andermaal voor het graf te +hebben geknield, op nieuw onze plaats innemen voor het altaar, en +gedurende anderhalf uur aandachtig luisteren naar de heilige dienst, +met groote geestdrift gezongen.</p> +<p>Het is nu ongeveer negen uur geworden; de zwakkere broeders mogen +thans een kop thee gebruiken; maar de sterke pelgrim ontzegt zich dit +genot, als eene verzoeking des satans: en zelfs de zwakke broeder heeft +niet veel tijd om zijn geurigen drank te genieten. De groote klok in +den kloosterhof, een geschenk van den regeerenden keizer, waarschuwt +ons dat de voornaamste plechtigheid van den dag weldra zal +aanvangen.</p> +<p>Met klokslag van negenen verzamelen zich de monniken in de +kathedraal, om de hoogmis te vieren. De vergadering is voltallig; de +lampen en kaarsen zijn aangestoken; de diaken begint zijne voorlezing; +de geestelijke zingen hunne responsoriën; en de dienstdoende +priester, in zijn schitterend koorkleed gedost, reciteert de overoude +Slavische liturgie met hare mystieke gebeden en lofverheffingen, +begeleid met koorgezang en statige muziek. Twee uur achtereen staan wij +daar, tegenover het van goud en kleuren stralende altaarscherm, op den +granieten vloer, blootshoofds, velen ook barrevoets, in stille +verrukking luisterende naar deze edele, indrukwekkende tonen, mede +getuigen van eene heilige, plechtige ceremonie.</p> +<p>De hoogmis is afgeloopen; en langzaam stroomt de schare uit de kerk +naar de lange galerij, waar wij nog even ons hart kunnen ophalen aan de +schilderijen van hel en vagevuur, tot een monnik het etensuur +aankondigt: eene aankondiging, ook den vroomsten pelgrim welkom. De +eetzaal is een overwelfd vertrek of liever ruimte beneden de +kathedraal, en zou in ieder ander land eene krypt worden genoemd. Maar +bij het bouwen behoort men op het klimaat te letten. In Rusland kan, +bij de groote afwisseling <span class="pagenum">[<a id="xd21e735" href= +"#xd21e735" name="xd21e735">120</a>]</span>van hitte en koude, dezelfde +kerk niet voor winter en zomer dienen: daarom zijn, althans in het +noorden, de meeste heiligdommen in eene boven- en eene benedenkerk +verdeeld; de bovenkerk wordt des zomers de benedenkerk des winters +gebruikt. Onze eetzaal te Solowetsk is de winterkerk.</p> +<p>Langs de wanden en rondom de zware zuil, die het gewelf schraagt, +zijn lange tafels geplaatst; op die tafels staat voor iederen gast een +tinnen bord, waarin een houten lepel; een mes en een vork; nevens het +bord ligt een roggebrood van een pond gewicht. De pelgrims eten in +groepen van vier, evenals de monniken. In het midden van elke groep +staat een kleine tinnen schotel, bevattende een in vier stukken +gesneden gezouten sprot, en vier schijfjes rauwe uien; voorts krijgt +iedere groep een koperen terrine met zure kwas, en een schotel gekookte +stokvisch, in kleine mooten gesneden.—Een bel wordt geluid: wij +rijzen allen op, maken zevenmaal het teeken des kruises, neigen ons ter +aarde, en zetten ons weder neder. De voorzitter van elke groep strooit +zout en peper in den schotel, en roert de soep om met den lepel, +waarmede hij zijn kwas gebruikt. Weer luidt de bel: wij bedienen ons +van de stokvisch. Een lezer plaatst zich voor den lessenaar, en leest +de geschiedenis van een of anderen heilige, terwijl een knaap rondgaat +met een korf met wit brood, door den priester gezegend en in stukken +gebroken. Iedere pelgrim neemt daarvan een stuk, en eet dat, telkens +het teeken des kruises makende, tot hij zijn brood genuttigd heeft.</p> +<div class="figure xd21e740width"><img src="images/p1873-120.jpg" alt= +"Eene woning in het noorden van Rusland." width="720" height="548"> +<p class="figureHead">Eene woning in het noorden van Rusland.</p> +</div> +<p>Ten derdenmale klinkt de bel. Algemeene stilte; een zacht gemurmel +van gebeden. Bedienden treden binnen; onze borden worden weggenomen, en +een tweede gerecht aangedragen, bestaande uit groentensoep. Dit gerecht +is spoedig gebruikt. Een nieuwe lezer gaat voor den lessenaar staan, en +vervolgt de levensgeschiedenis van den heilige. Weer wordt er gebeld; +op nieuw kruisen allen zich bij herhaling; de bedienden verschijnen, en +ten tweeden male worden de tafels afgenomen.—Een nieuw gerecht +wordt opgedragen: haringsoep; de visch, in de baai nabij het klooster +gevangen, smaakt uitmuntend. Weer een lezer; weer een stuk +levensgeschiedenis; en dan een vijfde gelui.</p> +<p>Het vierde en laatste gerecht verschijnt: eene soort van podding van +gerstemeel, die met melk wordt gegeten. Weer een lezer; nogmaals een +brok van eene heiligen-biographie; en dan een zesde bel. De pelgrims +staan op; de lezer zwijgt en breekt midden in zijn verhaal af; onze +maaltijd is gedaan. Toch nog niet geheel. Op nieuw scharen wij ons in +het gelid; de vrouwen, die in eene andere kamer gegeten hebben, komen +in de zaal terug, en te zamen heffen wij een psalm aan. Dan staan wij +voor eenige oogenblikken, <span class="pagenum">[<a id="xd21e748" href= +"#xd21e748" name="xd21e748">121</a>]</span>in stille overdenking, met +gebogen hoofd, terwijl een pope aan iederen pelgrim een stuk gewijd +brood uitreikt. Nogmaals klinkt het schelletje; de monniken heffen een +danklied aan; een pope spreekt den zegen; en de aanzittenden gaan huns +weegs, versterkt door het genot van brood en visch.</p> +<p>Het is nu ongeveer twaalf uur. De eerstvolgende kerkdienst begint +eerst kwart voor vieren. Wij hebben dus al den tijd, en kunnen dien +best besteden. Wij kunnen het klooster bezoeken; naar het heilige-meer +wandelen; het graf van Sint-Filippus bezien; de graven der vroomste en +beste monniken bezoeken; wij kunnen in de sakristie de priesterlijke +gewaden en kostbaarheden gaan bewonderen. Of wel, wij kunnen in booten +naar een der naburige eilanden varen: naar Zaet, waar twee oude +monniken wonen, en eene talrijke kudde schapen in de weide graast; naar +Muksalmi, waar ons het geloei van runderen en het gekakel en gekraai +van gevogelte in de ooren klinkt. Deze eilanden voorzien het klooster +van melk, en eieren: want op het heilige-eiland zelf mag, volgens den +regel van Sint-Savatius, geen vrouwelijk schepsel verschijnen.</p> +<div class="figure xd21e753width"><img src="images/p1873-121.jpg" alt= +"Eene woning in het zuiden van Rusland." width="720" height="546"> +<p class="figureHead">Eene woning in het zuiden van Rusland.</p> +</div> +<p>Precies te kwart voor vieren roept een klok ons weder naar de kerk: +in de kathedraal van onze-lieve-vrouwe begint de vesper. Wederom +knielen wij bij het graf en kussen den kouden steen, de draperiën, +de ijzeren tralies; dan scharen wij ons weder voor het altaar en +luisteren naar het gezang, dat door monniken en knapen wordt +aangeheven. De dienst duurt tot half vijf. Na den afloop begeven wij +ons naar de lange galerij, en beschouwen nog eens de zaligheden des +hemels en de smarten der loutering. Vijf minuten voor zessen spoeden +wij ons naar de kathedraal, waar de tweede vesper begint, en blijven +daar staan, blootshoofds en sommigen ook barrevoets, tot half acht.</p> +<p>Te acht uur luidt de bel voor het avondmaal. Allen haasten zich aan +die welkome uitnoodiging te voldoen; de monniken scharen zich in +processie; de pelgrims volgen, en in plechtigen optocht begeven wij ons +naar de krypt, waar wij, evenals bij het middagmaal, de lange tafels +zien aangericht, met het pond roggebrood, de gezouten sprot, de in vier +stukjes gesneden uien, en de koperen terrine met kwas. Onze +avondmaaltijd is eenvoudig eene herhaling van het middagmaal: dezelfde +gebeden, dezelfde buigingen en zegeningen met het teeken des kruises; +ook het luiden der bel en het voorlezen van brokstukken uit de +geschiedenis der heiligen ontbreekt niet. Het eenige onderscheid is, +dat wij des avond geen gerstepodding met melk krijgen. <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e761" href="#xd21e761" name= +"xd21e761">122</a>]</span></p> +<p>Als ieder naar genoegen gegeten heeft en de overgeschoten brokken +zijn weggenomen, staan wij op, spreken een dankgebed uit, en heffen met +de monniken den avondzang aan. Een pope spreekt den zegen, en wij zijn +vrij om naar onze cellen te gaan. Een pelgrim, die lezen kan en goede +boeken bij zich heeft, behoort echter, eer hij zich ter ruste begeeft, +een psalm van David of een hoofdstuk uit de levens der heiligen te +lezen. Te negen uur worden de kloosterpoorten gesloten; in den regel +moet de pelgrim dan te bed zijn, om eenige uren te slapen.</p> +<p>Twee uren na middernacht gaat de monnik rond met de bel, en roept de +slapende wakker, om de plichten van den nieuwen dag te vervullen.</p> +</div> +</div> +<div id="xd21e766" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">IX.</h3> +<h3 class="main">Bidden en werken.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Op de heilige-eilanden wordt niet alleen gebeden, er +wordt ook ijverig gewerkt. In dit klooster is geen enkele monnik, die +een werkeloos leven leidt. Niet alleen de broeders, die geen popen +zijn, maar ook zij, die den herdersstaf voeren en den pelgrims hun +zegen geven, houden zich, althans voor het meerendeel, onledig met het +vervaardigen van allerlei nuttige voorwerpen, van sieraden voor de +kerk, van huisraad en meubelen voor den reefter en de cellen. Anderen +vervaardigen voorwerpen, die buiten het klooster verkocht worden: +kleederen, rozenkransen, lepels, schotels en dergelijke zaken.</p> +<p>Langs den binnenmuur loopt eene aaneengeschakelde reeks van +werkplaatsen, waar de arbeid niet poost van den vroegen morgen tot den +laten avond: smederijen, timmerwerven, weverijen, touwslagerijen, +leerlooierijen, brouwerijen, melkerij, mandenmakerij; werkplaatsen voor +het zouten van vleesch en visch, voor het inleggen van groenten en +vruchten, enz.;—in één woord, alle bedrijven, die +voor de menschelijke samenleving noodig en nuttig zijn, vindt ge hier +bijeen; de goede monniken maken daarbij veelvuldig gebruik van de +uitvindingen en hulpmiddelen der moderne industrie. Bij uitnemendheid +bedreven in alle takken van handenarbeid, paren zij aan deze technische +bekwaamheid zooveel smaak en zoo vindingrijk vernuft, dat ge bijna +niets bedenken kunt wat niet door deze monniken wordt vervaardigd, van +een eenvoudig snoer van glaskoralen tot een volledig opgetuigd fregat. +Nergens wordt zoo fijn en voedzaam brood gebakken, nergens zulke +voortreffelijke kwas gebrouwen. Terwijl vader Hilarion mij door deze +werkplaatsen rondleidt, wachten mij telkens nieuwe verrassingen. Nooit +had ik kunnen gelooven dat zulke fraaie, degelijke en tevens zoo +hemelsbreed verschillende zaken inderdaad vervaardigd waren door +monniken, in een eenzaam eiland als gevangen, en gedurende acht maanden +van het jaar door sneeuwstormen en ijsschotsen van iedere gemeenschap +met de buitenwereld afgesneden.</p> +<p>Deze geestelijke heeren vervaardigen kappen en gordels van +zeehondenvel; zij schilderen met olieverf en snijden kunstig beeldwerk +in hout; zij bereiden het leder, breien wollen kousen, en gieten en +smeden ijzer; zij spinnen vlas en linnen; zij polijsten steenen; zij +maken vilten schoenen en slobkousen, rijtuigen en sleden, touwen en +kabels, tinnen en houten borden en schotels, en bloemen van papier; zij +verstaan de kunst om vruchten in te leggen en om korfjes en mandjes te +vlechten van de schors van den zilverden; zij zagen en houwen steenen; +zij vellen en kappen boomen; zij smeden ankers en zoeken honing uit; +zij teekenen plannen voor altaren, kerken, kloosters, en weten +uitnemend met de borduurnaald om te gaan;—en al wat zij in deze +zoozeer verschillende vakken leveren, is een model van zorgvuldige, +smaakvolle, degelijke bewerking. Zijn er onder de broeders, die aanleg +hebben voor het landbouwbedrijf, ook die kunnen gelegenheid vinden, hun +talent te gebruiken: zij verzorgen het vee, scheren de schapen, mesten +het gevogelte; zij maken boter en kaas: doch alleen op de eilanden, +waar dergelijke bedrijven worden toegelaten. Anderen kweeken bloemen en +poten aardappelen, verzorgen de bijenkorven, maaien het gras, zamelen +de vruchten in, en verrichten alle bezigheden, die in veld en akker en +gaarde noodig zijn.</p> +<p>Wij beginnen onze wandeling met de bakkerij, die wel de eer verdient +van het eerste bezoek. Van alle omliggende dorpen langs de kust komt +men herwaarts om brood; sommigen koppen, anderen bedelen het; iedere +pelgrim, die Solowetsk bezoekt, neemt bij zijn vertrek een groot brood, +als reisgave, mede. Er wordt hier tweeërlei brood gebakken: tarwe- +en roggebrood. Het laatste, dat zeer goedkoop is, wordt bij iederen +maaltijd gebruikt; het eerste, dat gewijd en zonder gist gebakken +wordt, is duur: het is heilig brood, dat alleen bij zekere gelegenheden +wordt gegeten. Beide soorten zijn overigens zeer goed. De gewijde +brooden wegen slechts zeven of acht ons: zij zijn versierd met een +kruis, in een opschrift met Slavische letters gevat. Deze brooden +worden door de geloovigen met grooten eerbied behandeld; en de vrome +pelgrim, die een klooster zoo als Solowetsk, Sint-George of +Troïtza bezoekt, kan zijn vrienden of bloedverwanten met geen +welkomer geschenk verrassen, als herinnering van zijne bedevaart, dan +met zulk een brood.</p> +<p>De brouwerij is in hare soort niet minder voortreffelijk dan de +bakkerij. De kwas vervangt voor den Rus de plaats van bier en wijn: het +is de nationale drank, geliefd bij alle standen, en die bij de +bereiding van bijna alle spijzen, bij genoegzaam alle maaltijden, +gebruikt wordt. De kwas van Solowetsk behoort tot de beroemdste en +meest gezochte soorten.</p> +<p>In de nabijheid bevinden zich de werkplaatsen, waar borden en lepels +uit hout gesneden en beschilderd worden. De levenswijze in deze +noordsche wildernissen is nog aartsvaderlijk eenvoudig; vorken zijn +zeldzaam, en messen een artikel van weelde. Bij den maaltijd bedient +men zich hoofdzakelijk van lepels. Bijna alle spijzen worden zacht +gekookt of in vloeibaren staat op tafel gebracht: in het midden staat +een diepe schotel, en de eenvoudige gasten scharen zich in het rond, +ieder met zijn grooten lepel gewapend. Het bord en de lepel zijn van +hout gesneden, <span class="pagenum">[<a id="xd21e783" href="#xd21e783" +name="xd21e783">123</a>]</span>en somwijlen sierlijk en met smaak +bewerkt en beschilderd; de fraaisten worden door de pelgrims als een +aandenken gekocht en zorgvuldig bewaard.</p> +<p>Ziehier eene andere industrie: de mandenmakerij. In de noordsche +wouden is aardewerk schaarsch en duur, en daarbij lomp en ruw. De +lieden dezer streek moeten dikwijls lange voetreizen maken: het zou +bezwaarlijk vallen, zich op die tochten met eenige potten en pannen te +belasten. In plaats daarvan heeft men manden en korfjes, die van +boomschors worden gevlochten, lichter zijn dan kurk en gemakkelijker te +vervoeren dan tinnen kannen of schotels. Zij worden met een deksel +gesloten, en zijn van een hengsel voorzien. Die korfjes zijn volkomen +droog en zoo dicht, dat men er zelfs melk in vervoeren kan; toch hebben +zij den aangenamen, harsachtigen geur behouden van van het hout, +waarvan zij vervaardigd zijn. Gij kunt ze van alle afmetingen krijgen, +van de grootte van een peperbus tot die van een waterkruik; zij kosten +slechts eenige kopeks het dozijn.</p> +<p>De eigenlijke manden zijn grooter en minder fijn bewerkt; zij zijn +bestemd voor tochten over hobbelige rotsachtige wegen of door +moerassen. Deze manden zijn in vakken verdeeld, waarin ge +wijnflesschen, lepels en vorken bergen kunt. Moet ge eene lange reis +maken, dan is het raadzaam, in het open middenvak van uw mand eenige +korfjes van boomschors mede te nemen, waarin ge kleine benoodigdheden, +zooals mosterd, zout, room en dergelijke bergen kunt.</p> +<p>Onder de veelsoortige werkplaatsen, die wij bezoeken, behoort ook de +weverij, in een der torens van den buitenmuur: een toren, die niet +alleen de bijzondere aandacht verdient om de uitnemendheid van het +werk, dat hier vervaardigd wordt, maar ook om de belangrijke rol, die +hij gespeeld heeft bij de verdediging van Solowetsk tegen de engelsche +vloot. Het kanonschot, dat, naar men zegt, de <i>Brisk</i> tot wijken +dwong, werd uit den Weverstoren afgevuurd.</p> +<p>In een zonnig hoekje boven op den wal staat een sierlijk +photographisch atelier; in de onmiddellijke nabijheid ziet ge eene +reeks nieuwe gebouwen, waarin de werkplaatsen der schilders en +graveurs, die echter geene andere dan uitsluitend kerkelijke kunst +beoefenen. Sommigen doen niets meer dan werken van andere meesters +kopiëeren; maar ook de meest begaafden onder hen overschrijden +toch nooit de conventioneele grenzen, door de kerkelijke traditie +gesteld. De kunst verkeert hier nog in het stadium harer ontwikkeling: +zij staat nog geheel en al onder de heerschappij dier starre, +levenlooze byzantijnsche school, waarvan de patriarch Nikon een zoo +groot voorstander was, en die hij, voor de versiering van kloosters en +kerken, tot wet en regel stelde.</p> +<p>Maar de vrome vaders troosten zich over deze tekortkomingen: hunne +grootste kracht openbaart zich op een ander gebied: dat van den +scheepsbouw en wat daarmede samenhangt. Zij zijn, en met recht, trotsch +op hetgeen zij daarin tot stand hebben gebracht. Velen van hen brengen +het grootste gedeelte van hun leven aan boord door, en zijn met +hartstochtelijke liefde aan de zoute zee gehecht. Zij bezitten een +aantal booten en scheepstuig in overvloed, dat zij zelf vervaardigen. +Zij richten vuurtorens op, en bakenen het vaarwater af; zij timmeren +booten en sloepen, en hebben het bewijs geleverd, dat op de werven van +Solowetsk een stoomschip in al zijne deelen volledig kan worden +gebouwd, alleen de machine uitgezonderd. Dit stoomschip heet <i>de +Hoop</i>. Zijne bemanning bestaat hoofdzakelijk uit monniken; en de +gezagvoerder is niet alleen monnik—zooals vader +Johannes—maar zelfs pope. Toen ik dezen priesterlijken schipper +voor het eerst zag, bediende hij de mis voor het altaar. Na afloop van +de dienst nam de eerwaarde vader mij mede, om mij zijn schip en het +dok, waarin het vaartuig lag, te laten zien. Met levendige +belangstelling bezocht ik <i>de Hoop</i>, merkwaardiger in mijn oog, +dan bijkans eenig ander schip. Is toch niet eene stoomboot, door +monniken aan de kusten der IJszee gebouwd, in hare soort eene even +groote zeldzaamheid als de toren der Lieve-Vrouwekerk in Antwerpen of +de Dom te Keulen? De gedachte om dat stoomschip te bouwen was in het +brein van een monnik opgerezen; het plan was door de hand van een +monnik geteekend; monniken velden de boomen, en smeedden de bouten, en +vlochten de touwen; monniken voegden al deze deelen samen; monniken +tuigden het vaartuig op, beschilderden de kajuit en bekleedden de +kussens der banken. Monniken lieten haar te water, en hebben sedert met +hunne eigene boot de wilde wateren der Witte-zee doorkruist en de +stormen getart.</p> +<p>Het dok, waarop vader Johannes zoo fier was, is niet maar een gewoon +dok, maar zelfs een droog dok. Dergelijke werken zijn in Rusland eene +groote zeldzaamheid, in het geheele rijk zijn er maar enkele havens, +die een dok bezitten. Noch te Archangel, noch te Astrakhan zult ge er +een vinden. Alleen in steden zooals Riga en Odessa, door vreemdelingen +gebouwd en bewoond, treft ge dergelijke werken van openbaar nut aan. +Het drooge dok te Solowetsk is het eenige in geheel het eigenlijke +Rusland. Kronstadt—het is waar—bezit een droog dok: maar +Kronstadt is minder een russische, dan wel een duitsche haven, met een +duitschen naam. Het eenige werk van dien aard op echt-russischen grond +is—karakteristiek genoeg—eene schepping van monniken.</p> +<p>Niet enkel gewone kloosterlingen, ook priesters nemen aan al dezen +arbeid deel. Wanneer een monnik de wijding ontvangen heeft, staat het +hem volkomen vrij, zich uitsluitend tot de dienst der kerk te bepalen: +maar in het klooster van Solowetsk is het eene zeldzaamheid, dat een +pope alleen de plichten van zijn ambt waarneemt. Arbeidzaamheid is hier +het merk van een waarlijk godsdienstig leven. Toont een der broederen +bijzonderen aanleg voor een of ander bedrijf of kunst te bezitten, dan +vindt hij zoowel bij zijne geestelijke overheid als bij zijne +medebroeders alle aanmoediging om zijne roeping te volgen, en de +vruchten van zijn arbeid Gode te wijden. De eene pope is landbouwer; +een ander schilder; een derde visscher; deze zoekt geneeskundige +kruiden; die kopiëert oude <span class="corr" id="xd21e809" title= +"Bron: handsehriften">handschriften</span> een derde bindt boeken in, +enz.</p> +<p>Van al deze beroepen is dat van onderwijzer niet <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e814" href="#xd21e814" name= +"xd21e814">124</a>]</span>het minst begeerlijke. De kinderen, die te +Solowetsk ter school worden gezonden, blijven er minstens een jaar, en +somwijlen langer. De inrichting der school is hoogst eenvoudig, en het +onderwijs bepaalt zich tot het volstrekt noodige: trouwens de school is +ook hier een getrouw beeld van den toestand des lands; voedsel en +ligging verschillen niet veel van hetgeen ge in iedere <i>isba</i> +(boerenwoning) vinden kunt. Wanneer een knaap, na verloop van zijn +leertijd, in het klooster wenscht te blijven, kan hij zich als werkman +verhuren, hetzij op de landhoeven of bij de visscherij. In den zomer +ontvangt hij het voedsel der monniken: brood, visch en kaas; des +winters krijgt hij gerookt schapenvleesch—eene lekkernij, waarvan +zijne meesters niet proeven mogen. Velen van deze knapen blijven hun +leven lang op het eiland; zij mogen niet huwen, maar zijn daarentegen +van kost en inwoning verzekerd, vrij van de militaire dienst en van +alle huiselijke zorgen. Enkelen treden in den geestelijken stand. +Keeren zij later in de wereld terug, dan strekt hun verleden hun tot +aanbeveling voor het verkrijgen van eene of andere betrekking; in ieder +geval weten zij hun eigen weg te vinden, want een jonkman, die eenige +jaren te Solowetsk heeft doorgebracht, heeft niet alleen geleerd zich +zelven te helpen, zijn eigen eten te bereiden en zijne kleederen te +maken, maar verstaat ook altijd een of meer ambachten, waarmede hij den +kost verdienen kan.</p> +<div class="figure xd21e820width"><img src="images/p1873-124.jpg" alt= +"De tarantasse." width="720" height="539"> +<p class="figureHead">De tarantasse.</p> +</div> +</div> +</div> +<div id="xd21e824" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">X.</h3> +<h3 class="main">De zwarte geestelijkheid.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Bijna alle Russen van aanzienlijken of beschaafden +stand zien met verachting neder op hunne ordens-geestelijken, op de +zoogenaamde Zwarte geestelijkheid, aldus genoemd naar de kleur van hun +gewaad. Zij beschouwen de kloosterlingen in het algemeen als een hoop +onbeschaafde lieden, als onwetende, zedelooze leegloopers, die tot +niets dienstig zijn, en die, hoe eer hoe beter, behooren opgeruimd te +worden. „Weg met de monniken en kloosters!” is het +wachtwoord van verreweg de meeste jonge vrijzinnige Russen.</p> +<p>En zij die aldus spreken, zijn niet altijd spotters en ongeloovigen, +verklaarde vijanden van iedere godsdienstige overtuiging, van elke +geestelijke of kerkelijke instelling. Neen, zeer dikwijls zijn het +ernstige mannen, die hunne kerk liefhebben, den priester hunner +parochie gaarne ondersteunen, en die niets liever wenschen dan hun +vaderland den eersten rang onder de christelijke mogendheden te zien +innemen. In Rusland, zeggen zij, leven tienduizend monniken: eene +<span class="pagenum">[<a id="xd21e833" href="#xd21e833" name= +"xd21e833">126</a>]</span>overtollige, om niet te zeggen schadelijke +bevolking; het beste wat men zou kunnen doen; is, er soldaten van te +maken, opdat zij ten minste het land van eenig nut zijn.</p> +<div class="figure xd21e836width"><img src="images/p1873-125.jpg" alt= +"Keizer Alexander II bezoekt het klooster van Solowetsk." width="485" +height="720"> +<p class="figureHead">Keizer Alexander II bezoekt het klooster van +Solowetsk.</p> +</div> +<p>Deze niet altijd billijke vijandschap der beschaafde klassen tegen +de kloosterlingen vindt eenigermate hare verklaring in den hardnekkigen +tegenstand, dien schier te allen tijde iedere maatregel tot hervorming, +hetzij op staatkundig, hetzij op kerkelijk gebied, bij de monniken +heeft ontmoet. Om zich van deze stemming der gemoederen en den aard der +bestaande spanning volledig rekenschap te kunnen geven, is het noodig +den omvang en den oorsprong van de macht der monniken van naderbij te +bestudeeren. De afdwaling van ons eigenlijk onderwerp zal slechts +schijnbaar zijn: onze studie zelf zal ons naar Solowetsk +terugvoeren.</p> +<p>Een woestijn met kloosters bezaaid;—de naam zou niet slecht +passen voor de gansche onmetelijke landstreek, die van de Poolzee tot +de tartaarsche steppen reikt. Voor Nieuw-Rusland, voor de +gouvernementen van Kazan en de Krim, voor de streken langs de +Beneden-Wolga en voor Siberië, ware deze beschrijving onjuist: +maar het eigenlijke Groot-Rusland is voor de monniken een waar +paradijs. Van Kem aan den oever der Witte-zee tot Bjelgorod aan de +grenzen der Ukraine,—een afstand van omstreeks duizend +(engelsche) mijlen;—en van Pskow, nabij het meer Peïpus, tot +Wassil aan de Wolga—een afstand van ongeveer zevenhonderd +mijlen—is het gansche land als overdekt met kloosters, klinkt u +overal het welluidend klokgelui tegen.</p> +<p>Ge kunt u moeilijk iets treurigers en naargeestigers denken dan een +russisch woud, tenzij dan eene russische vlakte. Het woud is eene +opeenvolging van dwergachtige berken en pijnen; de boomen zijn allen +genoegzaam even hoog en even dik; de eentonige donkere lijn wordt +slechts nu en dan afgebroken door een stinkend moeras of een +vaalkleurig, levenloos meer. De vlakte is eene onafzienbare hei, zonder +eene enkele verheffing van den grond, zonder een enkelen boom, zonder +eene enkele stad, op eene uitgestrektheid van misschien honderd mijlen; +eene naakte hei, met schraal, armelijk, bruin gras begroeid; en hier en +daar met eene verzameling van ellendige leemen hutten, in modder en +slijk verzonken, waaraan de naam van dorp kwalijk voegt. De +schrikkelijke eenvormigheid van zoodanig landschap ware niet uit te +houden, indien niet telkens het oog van den reiziger geboeid, zijn hart +verkwikt werd, door het gezicht van een klooster, dat op een open plek +in het woud, aan den zoom der eenzame vlakte, zijn stralend kruis en +schitterend bemaalde torens ten hemel heft; een klooster met zijn krans +van groen, zijn wit-gepleisterden voorgevel, zijn groep van vergulde of +beschilderde koepels. De wouden rondom Kargopol, de moerassen langs het +meer Ilmen, de vlakke velden rondom Moskou, danken aan de kloosters +kleur en leven; terwijl zoo menig kleiner convent, wegduikende in de +schemerende diepte des wouds, of den eenzamen rivieroever +verlevendigende, met vroolijken ernst den reiziger groet.</p> +<p>De oude steden van Groot-Rusland—Nowgorod, Moskou, Pskow, +Wladimir,—zijn veel rijker aan kloosters dan hare mededingers van +later tijd. De oevers van de rivier de Wolchow, die de oudste +metropolis van Rusland besproeit, zijn over eene uitgestrektheid van +vele mijlen boven en beneden de stad, met oude godsdienstige gestichten +bezaaid. De voorsteden van Nowgorod prijken met de prachtige kloosters +van Sint-George, Sint-Cyrillus en Sint-Antonius van Rome. Moskou is +omgeven van een breeden krans van kloosters en abdijen—Simonoff, +Donskoï, Troïtza, Danieloff, Alexiewski, Iwanowski, en nog +vele anderen; Pskow heeft haar prachtig convent der katakomben, in +heerlijkheid ternauwernood onderdoende voor het klooster van gelijken +naam te Kiew.</p> +<p>Evenwel is het er verre van, dat al deze vrome stichtingen juist uit +vroeger tijd zouden dagteekenen. Rusland verkeert nog in het tijdperk, +waarin godsdienstige geestdrift een der machtigste drijfveeren in het +leven des volks en der individuen is:—een tijdperk, dat aan den +middeleeuwschen heldentijd der germaansche wereld denken doet. Wat +echter voor ons, behoudens enkele uitzonderingen, tot het verleden +behoort, is hier nog eene zeer levende werkelijkheid, wier kracht en +invloed zich telkens openbaart. Ik wil daarvan een voorbeeld +aanvoeren.</p> +<p>In het jaar 1803 werd in eene der ellendige hutten van het kleine +dorp Pretchistoi, nabij de stad Wladimir, een lijfeigene geboren, van +zoo lagen stand dat zijn geslachtsnaam in vergetelheid is geraakt. +Jaren lang leefde hij, als andere eigenhoorigen, op het landgoed van +zijn heer; hij huwde twee malen een meisje van zijn eigen stand, en won +drie zonen, die voorspoedig opgroeiden. Tot dusverre was zijn leven +gelijk geweest aan dat zijner lotgenooten; maar toen hij, op +zeven-en-dertig jarigen leeftijd, voor de tweede maal weduwnaar +geworden, door zijn heer werd vrijgelaten, verliet hij zijn dorp en +begaf zich naar Troïtza, nabij Moskou. Daar nam hij den naam van +Filippus aan, kleedde zich in een pij en kap, en groef voor zich zelven +een hol onder den grond. In deze onderaardsche woning sleet hij vijf +jaren; toen zocht hij een ander verblijf op, nog beter aan zijn +wenschen beantwoordende, en wel op het kerkhof, te midden der graven +van het klooster; daar bracht hij twintig jaren door. Hij had zijne +vrijheid te lief, om zich door het afleggen der kloostergelofte daarvan +te berooven: maar door de ondervinding geleerd, dat ook in Rusland, als +elders, in spijt van het spreekwoord, de pij den monnik maakt, kleedde +hij zich in grof sergie en omgordde zijne lendenen met een zware +ketting. Aldus uitgedost toog hij naar Moskou, naar den metropolitaan +Philarethes, vroeg dien prelaat om zijn zegen, en tevens om de +vergunning zijn naam te mogen aannemen. De aartsbisschop schiep behagen +in dien zonderlingen bedelmonnik, en willigde zijn verzoek in: en van +dat oogenblik werd de voormalige lijfeigene van Pretchistoi door den +ganschen omtrek bekend als Philarethes-Ouchka (Philarethes de +Kleine).</p> +<p>Het kerkhof van Troïtza ligt op eene stille eenzame plek, aan +den oever van een schilderachtig meer, <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e855" href="#xd21e855" name="xd21e855">127</a>]</span>omgeven door +donkere bosschen. Te midden dezer groenende grafheuvelen sloeg de +monnik zijne kluis op. In het klooster van Troïtza kocht hij, voor +twee kopeks per stuk, eenige kruisen en heiligenbeelden; hij ging +daarmede door de straten en langs de huizen van Moskou, en deelde ze, +met zijn zegen, aan de lieden uit, zonder iets te vragen, maar +aannemende wat men goed vond hem te geven. De een schonk hem een +roebel, een ander tien, een derde honderd: iedere gave was hem welkom. +Weldra had hij een niet onaardig kapitaaltje in de bank. De prenten +brachten hem meer op dan de kruisen; want, naar de algemeene +overtuiging des volks, brengen de eersten zegen aan, terwijl de anderen +boden zijn van ongeluk. Schonk Philarethes aan eene of andere vrome +vrouw een kruis, dan keerde zij huiswaarts, bezwaard van harte. Het +symbool des christelijken geloofs is in Rusland nog niet afgedaald tot +den rang van een gewoon sieraad of toilet-artikel. Geene russische +boerin zou het in de gedachte komen, zich met een kruis op te tooien; +ook zoekt ge het vergeefs als ornament in de woningen der +aanzienlijken. De priester draagt een kruis; het kruis straalt op de +kerktorens en koepels: maar zeldzaam zult ge het gewijde teeken, hetzij +in schilder- of beeldhouwwerk, in een gewoon huis vinden. Toch draagt +iedere rechtgeloovige Rus een kruis, dat hij nooit aflegt—het is +dat, hetwelk hem bij zijn doop om den hals wordt gehangen; maar dit is +geen sieraad.</p> +<p>Zonderling in kleeding, manieren en spreekwijze, droeg +Philarethes-Ouchka noch schoenen noch kousen; in plaats van de gewone +russische begroeting: „Het ga u wel!” sprak hij de lieden +aan met de woorden: „Uw engelbewaarder geve u een blijden +dag!” In zijne cel en op al zijne tochten was hij steeds +vergezeld door een ander, niet minder zonderling personage, Iwanouchka, +Johannes de Kleine (familiaar Jantje) genoemd, die nooit sprak, maar +altijd zong. Iwanouchka zong in zijne cel, zong op den weg, zong langs +de huizen, zong in de kerk. Aan den toon waarop hij zong, herkende men +de gemoedsstemming van zijn meester; en uit het zingen van Iwanouchka +kon menige arme, eenvoudige vrouw reeds vooraf berekenen of zij van +Philarethes dien dag een kruis of een heiligenbeeldje te wachten +had.</p> +<p>Vooral bij den kleinen, neringdoenden burgerstand stond de +kluizenaar in groot aanzien. De meer aanzienlijke dames hielden zich op +een afstand: niet omdat hij geld van haar vroeg, maar omdat hij hare +mooie kamers vuil maakte. De uiterlijke verschijning van den vromen man +was toch niets minder dan bevallig: maar zijne verregaande onreinheid, +zijne verroeste ketting, zijne met stof en vuiligheid bedekte huid, +zijne ongekamde haren, waren, in de oogen zijner trouwe volgelingen, +zoo vele teekenen zijner uitnemende heiligheid. De vrouwen der +kooplieden en winkeliers van Moskou dweepten met hem. Eene dame +verhaalde mij eens, dat toen zij op zekeren dag een bezoek ging +afleggen bij eene harer vriendinnen, de echtgenoote eens koopmans van +het eerste gilde van Moskou, zij deze voor den kluizenaar geknield +vond, bezig zijne voeten te wasschen. En dit was niet maar een ijdele +beleefdheidsvorm: want Philarethes liep barrevoets, en de straten van +Moskou zijn met harde keien geplaveid en bij uitnemendheid morsig. +Zekere bejaarde juffer Seribrikoff placht er zich op te beroemen, dat +het haar eenmaal vergund was geweest, de wonden van den heiligen man te +reinigen. Jonge bruiden baden hem op hare bruiloft te verschijnen: want +bij zulke gelegenheden was hij vaak gewoon te profeteeren; en met +godsdienstigen eerbied werden de duistere woorden opgevangen, waarin de +aanduiding van het toekomstig lot der jonggehuwden lag opgesloten. Op +zekeren dag was hij op de bruiloft van Gospodin Sorokin, een der +rijkste inwoners van Moskou; plotseling wendde hij zich tot de bruid en +sprak: „Als de feesten voorbij zijn, zult ge uw man met honing +moeten zalven.” Niemand begreep wat hij zeggen wilde; maar drie +dagen later was Sorokin een lijk: nu was de zin der voorspelling +openbaar, want bij eene russische begrafenis mag geen honing ontbreken. +Natuurlijk won het geloof aan de profetische gave van Philarethes, door +zulk een opzienbarend feit, niet weinig in kracht.</p> +<p>Eene zijner ijverigste en vermogendste volgelingen, Mevrouw +Loguinoff, schonk hem eene aanzienlijke som gelds, om daarvoor een +klooster en een kerk te bouwen; en toen deze heiligdommen te midden der +graf heuvelen van Troïtza waren verrezen, scheen de taak van den +bedelmonnik voltooid. Toch waren de laatste levensjaren van +Philarethes-Ouchka niet de gelukkigste. Zijn machtige beschermheer was +gestorven; en Innocentius, de nieuwe metropolitaan, een ernstig man, +vol ijver voor zijn geloof, had weinig op met de zonderlinge praktijken +van den kluizenaar, en verklaarde zich tegen hem. Philarethes verliet +nu zijn klooster en trok naar het dorp Tcheglowe, in het gouvernement +Toela, waar hij een nieuw klooster bouwde. Daar stierf hij in 1868, +ruim vijf-en-zestig jaren oud. De beide door hem gestichte kloosters +worden nu door gewone monniken bewoond.</p> +<p>Dergelijke verschijnselen mogen zeker wel als ongezonde openbaringen +van het godsdienstig leven worden beschouwd. Toch zoekt de zwarte +geestelijkheid daarin een wapen tegen de spotternijen en aanvallen +eener vijandig gezinde wereld, die aan dezen staat van zaken een einde +maken wil. In dien strijd is het voordeel tot dusverre aan de zijde der +monniken. De liberale opinie en de moderne wetenschap zijn hun +vijandig; maar deze beide machten zijn in Rusland, immers bij de +overgroote meerderheid des volks, nog in geenen deele inheemsch, zij +staan, in zekeren zin, buiten het nationale leven. Daarentegen hebben +de monniken op hunne zijde de traditie, de ingewortelde gewoonte, de +overgeleverde piëteit. Ook beschikken zij over alle hooge +kerkelijke betrekkingen, en over zeer groote levende krachten op +allerlei gebied. De vrouwen zijn voor hen; voor hen is ook de +meerderheid der landelijke bevolking. Te allen tijde hebben de vrouwen +zich bijzonder aangetrokken gevoeld door de monniken, wier gelofte hen +bindt allen omgang met haar te vermijden; en er zijn weinig steden in +Rusland, waar men <span class="pagenum">[<a id="xd21e865" href= +"#xd21e865" name="xd21e865">128</a>]</span>u niet weet te verhalen van +een of anderen eerwaarden vader, die, even als Philarethes de Kleine, +door eene gansche schare van lieve discipelinnen gevolgd en gevierd +werd.</p> +<p>De monniken hebben niet alleen alle geestelijke macht in handen, +maar de elementen zelf, waaruit deze macht is samengesteld, zijn in hun +bezit. Hunner zijn de kloosters, de katakomben, de heilige plaatsen. +Zij bewaren de beenderen der heiligen; uit hun midden komen nieuwe +heiligen voort. In het gouden boek der russische kerk komt geen enkele +naam voor van een gekanoniseerden wereldlijken priester. De monniken +bezitten de gave der zelfverloochening en de gave der +wonderen—twee zoo machtige en invloedrijke factoren in een land +als Rusland.</p> +<hr class="tb"> +<p>Zelfverloochening is voor den Rus het onbedriegelijkst merk van het +ware geloof, de hoogste kroon van een Gode gewijd leven. Ook deze +eerste en edelste aller deugden neemt echter dikwerf zonderlinge vormen +aan. In het vorige jaar (1868) stierf in het krankzinnigengesticht te +Moskou een man, Iwan Jacowlewitch genaamd, eene zonderlinge +vermaardheid verworven had. Velen hielden hem voor krankzinnig; anderen +vereerden hem als een heilige. Daar de eersten de meerderheid hadden, +sloten zij hem op, en hielden hem tot aan zijn dood onder geneeskundige +behandeling en toezicht.</p> +<p>Deze Iwan, burger der kleine stad Cherkosowo, achtte zich geroepen, +zijne gezondheid, en alle gemakken en genietingen des levens den Heer +ten offer te brengen. Op jeugdigen leeftijd reeds legde hij de +plechtige gelofte af, nimmer zijn aangezicht te zullen wasschen, noch +zijne haren te kammen; nimmer zijne lompen te zullen afleggen; nimmer +op een stoel of bank te gaan zitten; nimmer aan een tafel te eten, noch +een mes of vork te gebruiken. Krachtens deze gelofte leefde hij als een +hond, op den grond liggende en zijne spijzen opslurpeude. Toen men hem +in het krankzinnigengesticht bracht, werd hij behoorlijk gewasschen en +van nieuwe kleederen voorzien: maar aanstonds verontreinigde hij die, +en zijne oppassers kwamen spoedig tot de overtuiging, dat het +onmogelijk was hem zindelijk te houden.</p> +<div class="figure xd21e876width"><img src="images/p1873-128.jpg" alt= +"Elia Kovielin." width="451" height="607"> +<p class="figureHead">Elia Kovielin.</p> +</div> +<p>Inmiddels ging de roep van hem uit door de gansche stad, en het +duurde niet lang, of de cel van Iwan Jacowlewitch was eene gevierde +bedevaartsplek geworden. Niet alleen dienstmeiden en boerinnen, maar +deftige burgervrouwen, kwamen hem dagelijks opzoeken, brachten hem +allerlei lekkernijen, gaven hem geld ten geschenke, en vertelden hem +hare dierbaarste geheimen. Op den grond gezeten, staarde hij met half +wezenloozen blik zijne bezoekers aan, en mompelde eenige +onsamenhangende woorden, die zijne hoorders, met de uiterste +inspanning, trachtten te verstaan en te ontcijferen. Somwijlen maakte +hij balletjes van de kruimels zijner koekjes; en wanneer kranken bij +hem genezing kwamen zoeken, stopte hij hun deze vuile pillen in den +mond. Deze man nu heette „uitzinnig om des Heeren wil.”</p> +<p>De directeur van het gesticht liet hem naar eene ruime kamer +overbrengen, waar hij zijne bezoekers kon ontvangen. Men wist dat hij +stapelgek was; dat dit drukke bezoek en die gedurige aandoeningen +allernadeeligst voor hem waren: maar de toeloop was zoo groot en de +begeerte van het publiek om hem te zien zoo levendig, dat de uitspraken +der wetenschap en de regelen van het gesticht daarvoor zwichten +moesten. Toen de arme krankzinnige eindelijk stierf, was de +ontsteltenis onder de lagere volksklasse in Moskou algemeen; en eenigen +tijd na zijn dood las men in het Dagblad van Moskou eene oproeping, om +voor dien man in zijne geboorteplaats een gedenkteeken op te +richten.</p> +<p>In den regel neemt echter deze zucht voor zelfverloochening een +anderen, minder aanstootelijken vorm aan: dien van afzondering van de +wereld. Het kluizenaarsleven geldt als het Gode gevallige leven bij +uitnemendheid. Alle afdeelingen der oostersche kerk—de +armenische, de koptische, de grieksche—werken deze richting in de +hand: maar geene andere kerk kan op zulk eene menigte kluizenaars +wijzen als de russische. Haar kalender wemelt van de namen van +kluizenaars en asceten; en hetgeen men van de ontberingen en +zelfkastijdingen dezer lieden verhaalt, is somwijlen bijna +ongeloofelijk. Zoo vertelt men van zekere zuster Maria, die zich in een +rotsspleet liet opsluiten; zij kreeg haar voedsel door een gat in de +rots, en bracht twaalf jaren in dit levend graf door.</p> +<p>Ongeveer veertig mijlen van Moskou, niet verre van de abdij van +Troïtza, bevindt zich eene soort van <span class="corr" id= +"xd21e889" title="Bron: menniken-kolonie">monniken-kolonie</span>, +<span class="pagenum">[<a id="xd21e892" href="#xd21e892" name= +"xd21e892">130</a>]</span>Gethsemané genaamd en bestaande uit +een klooster en katakomben, door een meer van elkander gescheiden. Het +klooster, een type van armoede en ellende, is van ruwe boomstammen +opgetrokken, die ternauwernood geverfd zijn. Nergens is een spoor van +goud of zilver te bespeuren; alle sieraden zijn van cypressenhout. De +monniken dragen tabbaarden van de gemeenste sergie, en voeden zich met +de schraalste spijs. Geene vrouw mag deze heilige plek betreden, dan +eenmaal in het jaar, op den dag van Maria-Hemelvaart.—Aan gene +zijde van het meer bevinden zich de katakomben, diep in den grond +uitgegraven. Wij staan voor de nauwe opening, die naar deze +onderaardsche verblijven voert, en steken ieder onze kaarsen aan; een +monnik maakt het teeken des kruises, prevelt eenige onverstaanbare +woorden, en daalt de smalle trap af. Wij volgen langzaam, een voor een, +zwijgend, zoo dicht mogelijk langs den muur voortgaande. Eene benauwde +lucht komt ons tegen; een zonderling dof geluid treft onze ooren; wij +ademen met moeite in dezen zwaren, bedorven dampkring. De kaarsen +flikkeren en branden al flauwer in de dikke duisternis. In een smallen +gang zien wij enkele getraliede vensters, nauwe openingen en met ijzer +beslagen deuren: dit zijn toegangen naar cellen. Het gewelf is +doortrokken van vocht; op den grond kruipen allerlei ongedierten.</p> +<div class="figure xd21e895width"><img src="images/p1873-129.jpg" alt= +"Een oud-geloovige." width="462" height="720"> +<p class="figureHead">Een oud-geloovige.</p> +</div> +<p>„Hush!” fluistert de monnik, als wij langs enkele +getraliede vensters en met ijzer beslagen deuren heen gaan, als vreesde +hij dat wij de rust der dooden zouden storen.—„Wat is dit +voor eene opening in den muur?”—De monnik staat stil en +beweegt zijn spookachtigen fakkel. „Een cel, zegt hij; hier ligt +een goede man. Hush! zijne ziel is nu bij +God!”—„Dood?”—„Dood voor de +wereld—ja.”—„Hoe lang is hij +hier?”—„Hoe lang?—Elf jaar en +langer.”</p> +<p>Wij gaan met eene huivering voorbij dit levend graf, en treden +weldra uit den nauwen gang in eene kleine kerk. De lamp brandt voor het +altaar; twee monniken liggen geknield, met het aangezicht ter aarde; +een priester zingt, op doffen toon, de liturgie. Achter dit kerkje +bevindt zich de heilige put, waarvan het water, naar men zegt, heilzaam +is voor lichaam en ziel.—Toen wij weer boven waren gekomen, +vroegen wij nadere inlichtingen omtrent den kluizenaar, die langer dan +elf jaar in dit onderaardsche hol zou hebben doorgebracht; wij vernamen +nu dat hij van tijd tot tijd uit zijn graf verrijst, om de kloosterklok +te luiden, hout te halen, en zich op de hoogte te houden van hetgeen er +al zoo omgaat.</p> +<p>Maar deze begeerte naar zelfverloochening openbaart zich ook nog op +andere, minder sombere wijze. In de kloosterhoven van Solowetsk kunt ge +een zonderling wezen zien, in lompen gehuld, zich voedende met afval en +op den grond slapende, die, zonder de gelofte te hebben afgelegd, toch +als behoorende tot de monnikenorde wordt beschouwd. Hij rekent zijn +leven eene verbeurde weldaad, en wijdt zich zelven dagelijks ten offer. +Hij streeft naar de afzichtelijkste verworpenheid, en wil in zijn eigen +persoon de nietigheid en de ellende van al het aardsche zichtbaar +vertoonen. Deze wonderlijke man wordt vooral door de pelgrims +<span class="corr" id="xd21e905" title="Bron: utt">uit</span> de lagere +volksklasse in hooge eere gehouden en bijna als een heilige beschouwd, +vader Nikita—zoo heet hij—is nog geen vier-en-een-halven +voet hoog: in Rusland vooral mag hij dus met recht een dwerg worden +genoemd. Een dunne grijze baard, verwarde haren, een donkerkleurig +gelaat, en kleine scherpe oogen—ziedaar zijn portret. Nooit +besmet hij zijn lichaam door de aanraking met water of zeep; nooit kamt +hij zijn haren of zijn baard: wat toch is de mensch, dat hij zich zou +verhoovaardigen op zijn vleesch? Zijne kleeding bestaat uit vodden en +lompen; want hij versmaadt het betamelijke en warme gewaad van den +monnik. Heeft hij dringende behoefte aan eenig kleedingstuk, dan gaat +hij niet naar het magazijn, maar naar de bergplaats waar de afgedragen +kleederen worden bewaard, en vraagt van den monnik, met het opzicht +daarover belast, de versleten en weggeworpen plunje van een of anderen +armen broeder. In het klooster staat eene cel tot zijne beschikking: +maar ook een houten bank en een strooien peluw zijn nog veel te goed +voor een wezen van stof en slijk; en ten teeken zijner diepe +onwaardigheid, brengt hij den dag door op de kaai, den nacht op de +binnenplaats van het klooster. Nooit heeft hij zich laten overhalen in +den reefter nevens de andere monniken plaats te nemen: kaas, +roggebrood, stokvisch zijn voor hem ongeoorloofde lekkernijen; maar +wanneer de maaltijd is afgeloopen en de tafels afgeveegd, sluipt hij +naar de spijskamer, zamelt de weggeworpen brokken en afgekloven +beenderen op, en stilt zijn honger met hetgeen de boeren en bedelaars +hebben laten liggen.</p> +<p>In de kerk wil hij nooit zijne plaats onder de andere geloovigen +innemen; nimmer wil hij door de heilige-poort gaan. Als de dienst is +begonnen, sluipt hij naar een donkeren hoek der kerk, en luistert, met +het aangezicht op de steenen, naar de gebeden en lofzangen. Het is hem +een genot door de menigte geschopt of vertreden te worden. Hij maakt +zich tot aller dienaar, en is immer gereed elk bevel, door wien ook +gegeven, te volvoeren; ontdekt hij onder de schare een of anderen +schooier, zoo vuil en ellendig dat iedereen hem schuwt, dan zoekt hij +dien verlatene op en groet hem als zijn meester. In den winter, als de +sneeuw in dichte lagen den grond bedekt, slaapt hij op de binnenplaats +in de open lucht; des zomers, als de hitte op het hoogst is geklommen, +gaat hij blootshoofds in de zon liggen. Wie hem bespot, mishandelt, +besteelt, is zijn vriend. Als alle lieden van zijn stand, is hij verzot +op geld: maar juist dezen hartstocht maakt hij dienstbaar aan de +loutering zijner ziel: hij vlecht korfjes van berkenschors, en verkoopt +die, voor twee kopeks het stuk, aan matrozen en pelgrims; hij wikkelt +het kopergeld in een vuillapje of stuk papier, en verbergt het hier of +daar onder een steen, in de hoop dat iemand het zal zien en het geld +zal wegnemen.</p> +<hr class="tb"> +<p>Uitnemender nog dan de gave der zelfopoffering, is de gave der +wonderen, en ook deze beweert de zwarte geestelijkheid te bezitten. +Hare wonderen behooren niet tot een ver verleden, maar tot de +geschiedenis <span class="pagenum">[<a id="xd21e914" href="#xd21e914" +name="xd21e914">131</a>]</span>van den dag; zij geschieden niet in het +verborgen, in een of anderen vergeten hoek, maar op klaarlichten dag, +in groote steden, ten aanschouwe der gansche wereld. Ook hiervan een +paar voorbeelden.</p> +<p>Seraphim, een koopman van Kursk, verliet zijne vrouw, zijne kinderen +en zijn handel, en werd monnik. Hij trok naar het klooster, de Woestijn +van Sarow genaamd, in het gouvernement van Tambow; daar groef hij een +gat in den grond, waarin hij verblijf hield en overnachtte. Het +gebeurde op zekeren tijd dat dieven hem overvielen; zij sloegen en +mishandelden hem, maar bevindende dat hij niets bezat, begrepen zij dat +zij met een heilige te doen hadden. Weldra ging nu het gerucht van hem +heinde en verre uit; van alle kanten kwamen de geloovigen hem bezoeken, +geschenken medebrengende van brood, kleederen en geld, die hij allen +aannam, om ze vervolgens aan de armen uit te deelen. Zijne woestijn +werd welhaast eene volkrijke plaats, en het klooster van Sarow werd +door het gansche land beroemd.—Op tien mijlen afstands van zijne +eigene kluis, stichtte Seraphim een tweede klooster voor vrouwen. Van +een edelman ontving hij een stuk gronds ten geschenke; kooplieden gaven +hem het noodige geld: want zijne gunst werd begeerlijker geacht dat het +bezit van geld of goed. Schoone en aanzienlijke vrouwen kwamen hem +bezoeken; zij namen haar intrek in het huis, dat hij voor haar had +gesticht, en waar zij van de wereld afgezonderd konden leven, zonder +zich door de kloostergelofte voor altijd te verbinden. Eindelijk +gebeurde er een wonder. Eene lamp, die voor eene beeltenis der +Heilige-Maagd hing, ging plotseling uit, terwijl Seraphim op den grond +lag geknield; het werd duister in de kapel; de pelgrims voelden zich +onthutst; toen eensklaps, tot verbazing van allen die het zagen, een +lichtstraal van de schilderij uitgaande de lamp weder deed <span class= +"corr" id="xd21e918" title= +"Bron: onbranden">ontbranden</span>!—Een tweede wonder volgde +spoedig. Op zekeren dag stond eene schare armen voor Seraphim’s +cel; wachtende op brood. Hij zag zijn voorraad na, en bespeurde dat hij +maar twee brooden had: wat zou hij met twee brooden aanvangen tegenover +deze hongerige schare? Hij riep tot God—en zie, twintig brooden +lagen op zijne tafel! Sedert ging er geen jaar voorbij, zonder dat er +een of ander wonder te Sarow gebeurde; de voorbeelden van genezing +waren talrijk; en voor zijne cel verdrongen zich kreupelen en blinden, +dooven en stommen, om door hem verlost te worden van hunne kwalen.</p> +<p>Seraphim stierf in 1833; toch geschieden er nog voortdurend wonderen +op zijn graf, tot op dezen dag. Reeds door het volk heilig geacht, +wacht hij zijne plechtige canonisatie nog slechts van de kerk. Iedere +nieuwe keizer maakt een heilige, zooals in Turkije iedere nieuwe sultan +een moskee bouwt; en de publieke opinie wijst Seraphim aan als den man, +die zijne heiligverklaring van Alexander III wacht.</p> +<p>Nog beroemder is Tikhon, weleer bisschop van <span class="corr" id= +"xd21e925" title="Bron: Woronesh">Woronesj</span>, thans een erkende +heilige van de orthodoxe kerk: Tikhon is de officiëele heilige van +de tegenwoordige regeering; hij dankt zijne canonisatie aan den +regeerenden keizer.</p> +<p>Timotheus Sokoloff, de zoon van een armen voorlezer in eene +dorpskerk, werd in het jaar 1724 in de provincie Nowgorod geboren, die +aan Rusland zoo vele heiligen geschonken heeft. De voorlezer had een +groot gezin en een gering inkomen. Timotheus werd al vroeg bij een boer +op eene naburige hoeve in dienst gedaan. Des daags op het veld +arbeidende, des nachts in de schuren toevende, weinig slapende en nog +minder etende, wist hij toch gelegenheid te vinden om lezen en +schrijven te leeren. Hij werd nu naar eene pas geopende school te +Nowgorod gezonden, waar hij zoo ijverig leerde en arbeidde, en zoo +groote vorderingen maakte, dat hij, na afloop van zijn leertijd, tot +onderwijzer bij die school werd benoemd. Maar zijn hart was niet bij +het onderwijs. Reeds als kind was het zijn lust, gewijde liederen te +zingen, de mis bij te wonen, alleen te zijn met zijne boeken; mitsdien +vermeed hij zooveel mogelijk den omgang met menschen en schuwde hij de +vermaken der jeugd. Een gezicht bepaalde zijne keus voor zijn volgend +leven. „Toen ik nog onderwijzer in de school was,—zoo +<span class="corr" id="xd21e931" title= +"Bron: verkaalde">verhaalde</span> hij later aan een +vriend—placht ik geheele nachten op te zitten, lezende en +peinzende. Op zekeren nacht in Mei, begaf ik mij naar buiten. Het was +prachtig weder, en een heldere, onbewolkte lucht. Ik zag naar de +fonkelende sterren, en heilige gedachten van eeuwig leven en hemelsche +heerlijkheid rezen in mijne ziel op. Plotseling opende zich de hemel +voor mijn blik: een gezicht, in geen menschelijke taal weder te geven. +Mijn gansche hart werd als van zaligheid overstroomd; en van dat +oogenblik kende ik geen vuriger begeerte dan de wereld te +verlaten.”</p> +<p>Weinige jaren nadat hij de monnikspij aangetogen en zijn +wereldlijken naam Timotheus voor dien van Tikhon verwisseld had, werd +hij uit zijne nederige cel geroepen om den bisschoppelijken zetel te +bestijgen, eerst te Nowgorod, later te Woronesj. Het bisdom van +Woronesj, aan de grenzen der tartaarsche steppen gelegen, had eene zeer +eigenaardige, half wilde bevolking: Kozakken, Kalmukken, Malo-Russen: +een wonderlijk mengelmoes van allerlei stammen, die een zwervend leven +leidden, lui, roofzuchtig, aan dronkenschap en onmatigheid ten prooi. +De geestelijkheid was misschien nog dieper gezonken dan de leeken. +Woronesj bezat geene scholen; de popen konden ter nauwernood lezen; de +heilige dienst werd slecht en oneerbiedig afgeraffeld. De geheele +bevolking was in allerlei zonde en ongerechtigheid verzonken. Tikhon +aanvaardde, met zeldzamen moed, den strijd tegen deze overmacht des +kwaads, en tastte het in den wortel aan, beginnende met de +geestelijkheid. Ten einde den priesterlijken stand te verheffen, en hen +die zich daarvoor voorbereidden, achting voor zich zelf in te boezemen, +verbood hij het gebruikelijke geeselen op de seminariën. Deze +hervorming was slechts een voorteeken van hetgeen volgen zou. +Langzamerhand wist hij door leer en voorbeeld zijne geestelijkheid te +bekeeren; hij noopte hen als priesters te leven, alle onmatigheid en +ongerechtigheid te schuwen, en zich als ware dienstknechten Gods te +gedragen. Binnen twee jaren hervormde hij de scholen en zuiverde hij de +kerk. Met niet minder zorg <span class="pagenum">[<a id="xd21e936" +href="#xd21e936" name="xd21e936">132</a>]</span>waakte hij over de hem +toevertrouwde kudde; ook daar ging hij het kwaad te keer. Meermalen +moest hij harde woorden spreken: maar zoo groot was de eerbied, dien +allen voor den goeden, ernstigen bisschop gevoelden; dat niemand zijn +gebod dorst te overtreden. „Gij moet doen wat Tikhon u +zegt,” spraken de burgers en landlieden menigmaal tot elkander; +„anders zal hij u bij God verklagen.” De bisschop zelf ging +allen voor. Hij kleedde zich zoo eenvoudig mogelijk; hij gebruikte de +meest alledaagsche spijzen; de wijn werd onaangeroerd van zijne tafel +naar de zieken gezonden. Hij was de vriend der armen, en ging alleen +dan de rijken bezoeken, wanneer geen ellendigen of ongelukkigen zijne +hulp behoefden. Het geheim van Tikhon’s macht lag in zijn +onberispelijken wandel, in zijne medelijdende teederheid, in zijn edel +liefhebbend hart:—trouwens, waar elders schuilt de macht van alle +waarlijk edelen en goeden, van alle echte volgelingen des Heeren? +„Gebrek aan liefde, placht de waardige herder te zeggen, is de +oorzaak van al onze ellende; hadden wij onze broeders hartelijker lief, +het zou ons lichter vallen smart en moeite te dragen; de liefde weet +alle leed en alle pijn te verzachten en te genezen.”</p> +<p>Zoo leefde hij twee jaren in Nowgorod, vijf jaren in Woronesj, tot +een zegen voor allen, die hem leerden kennen: toen werd de begeerte +naar afzondering hem te sterk. Hij legde den herdersstaf neder, verliet +zijn bisschoppelijk paleis, en trok zich terug in het klooster van +Zadonsk, eene kleine stad aan de Don, waar hij zich onledig hield met +schrijven en het bezoeken van armen. Maar ook nu was zijn arbeid +gezegend en rijk aan gevolgen: Tikhon was een der eersten, zoo niet de +eerste, die openlijk optrad als voorspraak en pleitbezorger voor de +lijfeigenen. Vijftien deelen van zijne hand hebben het licht gezien; +naar men zegt, zijn er nog vijftien deelen in handschrift aanwezig; en +sommigen van deze werken hebben vijftig herdrukken beleefd. Zijne +grootste verdienste als schrijver bestaat wel hierin, dat hij de +vrijlating der lijfeigenen voorzag, voorbereidde en onvermoeid +verdedigde en aanprees.</p> +<p>Vijftien jaren lang leidde hij het leven van een heilige. Als vriend +en voorspraak der verdrukte lijfeigenen, ging hij op zekeren dag naar +het kasteel van een prins in den omtrek van Woronesj, om dezen te +onderhouden over het ongelijk dat zijn onderhoorigen werd aangedaan, en +hem om Jezus wil te bidden, medelijden te hebben met de armen. Tikhon +zeide ronduit wat hij te zeggen had; de prins maakte zich boos; het +kwam tot vrij hooge woorden, en in een oogenblik van drift gaf de prins +hem een slag in het aangezicht. Tikhon stond op en verliet het huis; +maar toen hij een eind weegs was voortgegaan, begon hij te begrijpen +dat hij zelf verkeerd had gehandeld, niet minder dan zijn beleediger. +Deze man, zoo sprak hij bij zich zelf, heeft iets gedaan, waarover hij, +als zijn drift voorbij is, zich zal schamen; en wie heeft aanleiding +gegeven tot deze booze daad? „Het was mijne schuld,<span class= +"corr" id="xd21e942" title="Niet in bron">”</span> antwoordde de +boetprediker, keerde zich om en ging terug naar het kasteel. Daar wierp +Tikhon zich aan de voeten van den prins, hem vergeving vragende omdat +hij hem tot toorn had geprikkeld en tot zonde verleid. De prins was, +door deze onverwachte verschijning, zoo getroffen, dat hij zich nevens +den monnik op de knieën wierp, diens handen kussend, en zijne +vergiffenis en zegen afsmeekende. Van dien dag was de prins een ander +mensch, door geheel de provincie bekend en geliefd als een vriend en +vader zijner onderhoorigen.</p> +<p>Tikhon bereikte den ouderdom van tachtig jaren. Voor zijn dood +voorspelde hij aan de broederen van zijn klooster nauwkeurig den dag +van zijn sterven: en deze voorspelling werd letterlijk vervuld. Hij +werd in de kloosterkerk begraven, en weldra stroomden van alle kanten +scharen van bedevaartgangers naar zijne grafstede. Want van het +gebeente des heiligen mans ging kracht uit tot genezing der kranken: de +kreupelen werden gezond, de blinden ziende, de gebogenen opgericht. De +stemme des volks vorderde de heiligverklaring van dezen vriend der +lijfeigenen; en de tegenwoordige keizer, aan die roepstem gehoor +gevende, noodigde de heilige synode uit, het voor de canonisatie +gevorderde onderzoek in te stellen. Eene commissie werd benoemd; de +zaak werd onderzocht; de wonderen worden bewezen; vervolgens werd het +graf geopend. Een geur van bloemen steeg uit de lijkkist op; het +lichaam was ongeschonden, bloeiend en frisch: het besluit der +canonisatie werd geteekend in het jaar 1861, het jaar der groote +emancipatie. Tikhons naam is onafscheidelijk aan dien maatregel +verbonden.</p> +<p>Maar het grootste wonder uit dien nieuweren tijd, het schitterendst +bewijs der bijzondere bescherming Gods over het heilige Rusland, is de +verdediging van Solowetsk door de moedermaagd, toen de +engelsch-fransche vloot in 1854 de heilige-eilanden bedreigde.</p> +<p>Zoodra te Petersburg de tijding was ontvangen, dat eene engelsche +vloot naar de Poolzee koers had gezet, werden door het ministerie van +oorlog de gewone maatregelen van tegenweer genomen, voor zoover dat, in +de bestaande omstandigheden, mogelijk was. Zes oude stukken +vestinggeschut, die eene plaats in een museum hadden verdiend, werden +van Archangel naar het klooster gezonden, tegelijk met vijf +artilleristen en vijftig liniesoldaten, uit het invaliden-corps +gekozen. Aan het hoofd dezer krijgsmacht stond een officier, die echter +spoedig overleed, juist toen de engelsche schepen in de Witte-zee waren +gekomen.</p> +<p>In hun eersten schrik hadden de monniken de kostbare gewaden en +kerksieraden, de charters en edelgesteenten naar de steden in het +binnenland gezonden, vader Alexander, de archimandriet, had gebeden en +bijzondere diensten in de verschillende kerken en kapellen +uitgeschreven; hij zelf bediende de mis voor de graven van Savatius en +<span class="corr" id="xd21e953" title="Bron: Zozimus">Zosimus</span>, +in de krypt der kathedraal, en ook voor de wonderdoende afbeelding der +heilige maagd, door Savatius naar het eiland gebracht. Naarmate de +tijdingen onrustbarender werden en het gevaar naderde, sterkte de +archimandriet de broederen door toespraak en vermaning, hen opwekkende +al hun vertrouwen op God te stellen en van hem alleen de hulpe te +verwachten.</p> +<div class="figure xd21e957width"><img src="images/p1873-133.jpg" alt= +"Ontginning van een russisch woud." width="720" height="482"> +<p class="figureHead">Ontginning van een russisch woud.</p> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e961" href="#xd21e961" name= +"xd21e961">134</a>]</span></p> +<p>In den morgen van dinsdag, 18 Juli 1854, berichtten de wachters dat +twee fregatten kaap Beluga waren omzeild;—de archimandriet +schreef een driedaagsche vasten uit. De beide fregatten wierpen het +anker uit, op zeven mijlen afstands van de kust:—de archimandriet +beval dat de kloosterklok zou worden geluid voor eene bijzondere dienst +ter eere der Allerheiligste Moeder Gods. Als een der oude hebreeuwsche +koningen, ontdeed hij zich van zijn plechtgewaad, vernederde zich voor +het oog der eerwaarde vaders, en bad voor de graven van Savatius en +Zosimus geknield. Toen nam hij het wonderdoende beeld der Panagia (de +Alheilige, bijnaam der Maagd Maria in de oostersche kerk) van den wand, +en droeg dit in statigen ommegang langs de wallen, gevolgd door al de +monniken. En zie—de beide fregatten lichtten het anker, en +verwijderden zich.</p> +<p>Echter, daar de schepen in het richting van Kem waren weggestoomd, +bestond er alle reden om te vreezen, dat zij terug zouden komen. De +vaandrig Niconowitsj, die het bevel over de kompagnie invaliden op zich +had genomen, ging op verkenning van het strand uit, twee drieponders +door het zand met zich medevoerende; terwijl een aantal pelgrims en +werklieden zich vrijwillig aanboden om de wacht te betrekken. +Niconowitsj wierp, van zand en graszoden, eene soort van batterij op, +waarachter hij zijn geschut plaatste; ook werden acht kleine +veldstukjes op de torens en wallen geplaatst, waarna de monniken hunne +gebeden hervatten.</p> +<p>Den volgenden dag werd een donkere rookkolom in de heldere +zomerlucht zichtbaar. De twee schepen, die weldra bleken de +<i>Brisk</i> en de <i>Miranda</i> te zijn, stoomden de baai binnen. De +<i>Brisk</i> begon den aanval: zij vuurde met schroot op het klooster. +Het scheelde weinig, of de archimandriet, die op de kaai stond, ware +door een kogel getroffen; de monniken, verschrikt door het ratelend +geschut, vloden naar het binnenplein, en sloten de heilige-poort achter +zich toe.</p> +<p>Een zekere Drushlewski, een onderofficier, die met tien man en een +kanon in den Weverstoren stond, beantwoordde het vuur der Engelschen; +waarop het fregat, zich naar den toren keerende, dezen de volle laag +gaf. Drushlewski raapte den hem toegeworpen handschoen op; maar daar +hij slechts weinig buskruit had, spaarde hij zijne krachten en +berekende zijne slagen. De <i>Brisk</i> vuurde dertig malen; slechts +driemalen werd het kanon in den Weverstoren afgeschoten. Het laatste +schot deed het engelsche fregat afdeinzen: de kogel was in de zijde van +het schip gedrongen en had een man gedood.</p> +<p>De nacht werd in gebeden doorwaakt. De archimandriet kuste +Drushlewski, en gaf aan allen, die in de Weverstoren waren geweest, +zijn zegen. Toen de zon aan de kimme verdwenen was, waren de fregatten +uit het gezicht; maar toch was niemand gerust; het gevaar was nog niet +geweken.</p> +<p>De volgende dag, donderdag 20 Juli, was een der grootste +heiligedagen in den russischen kalender: het was de feestdag van +Onze-Lieve-Vrouwe van Kazan: een dag waarop in geheel Rusland geen +ploeg door het land gedreven, geen fabriek geopend, geen school +gehouden wordt. Evenals naar gewoonte, werden, ten half drie in den +morgen, de metten in de kathedraal gezongen; juist was het <i lang= +"la">Te Deum</i> geëindigd, toen een sloep, de witte vlag +voerende, van de <i>Brisk</i> afstak en naar de kaai voer. Zij bracht +een brief voor den archimandriet, waarbij de overgave van het klooster +werd geëischt, met bepaling tevens dat de bevelhebber in persoon +zijn zwaard moest overgeven, en dat het garnizoen krijgsgevangen zou +worden. De engelsche admiraal Ommaney waarschuwde den archimandriet, +dat wanneer een schot van de wallen werd gelost, het bombardement +onmiddellijk zou beginnen. De archimandriet zeide, dat hij zijn +antwoord aan den admiraal zou zenden. Dit antwoord was eene +uitdrukkelijke weigering om de sleutels van het klooster over te geven; +een pelgrim, Soltikoff genaamd, werd met de overbrenging belast.</p> +<p>De admiraal las den brief, en verklaarde dat alle verdere +onderhandeling overbodig was, en het bombardement aanstonds zou +beginnen. Met moeite stond hij eenig uitstel toe; nauwelijks had +Soltikoff de heilige-poort bereikt, of de eerste bom vloog over de +wallen van het klooster. Het was nu kwartier over zevenen. Juist toen +de engelsche schepen hun vuur openden, riep de kloosterklok de monniken +ten gebede. Bommen, kogels en granaten daalden in suizende vaart en met +ratelend gerucht, als een hagelbui, op de muren en koepels neder; +rusteloos woedde de verdelgende oorlogsorkaan daar buiten: toch werd de +heilige dienst den ganschen dag door onverpoosd voortgezet, en zweeg in +den tempel de stem des gebeds geen oogenblik! Terwijl de schare +geknield lag, sloeg een bom in den koepel van de kathedraal, vernielde +de houten kap, en deed de zoldering naar beneden tuimelen. De balken +vatten vuur; de gansche kerk werd met rook gevuld; de vensters +rammelden, de deuren vlogen open; het gansche gebouw dreunde en +sidderde op zijne grondslagen;—de ontzette schare wierp zich met +het gelaat op de steenen. Een man alleen behield zijne tegenwoordigheid +van geest. Voor de koninklijke poort staande, riep de archimandriet +zijn kinderen toe: „Blijft! blijft! Weest niet verschrikt; de +Heer zal de zijnen bewaren!”—Opziende, zagen de monniken en +pelgrims den eerwaardigen grijsaard, staande voor het altaar, kalm en +onversaagd, terwijl groote tranen langs zijne wangen biggelden. Dit +gezicht bezielde hen met nieuwen moed. Zij sprongen op, haalden water, +doofden de vlammen uit, ruimden de neergestorte planken en balken weg; +en nadat de kerk gereinigd was, bogen zij zich op nieuw ter aarde en +baden.</p> +<p>Voor de graven van Savatius en Zosimus werd de dienst den ganschen +dag voortgezet. Eenmaal trof een kogel het altaar; de dienstdoende pope +sprong terug; de gemeente boog in ontzetting het aangezicht ter aarde. +Ieder dacht dat zijn laatste uur gekomen was; en in hunne bekommering +vroegen velen om het laatste sakrament. Vader Varnau zette zich in den +biechtstoel, nam de geloovigen de biecht af, en diende het sakrament +toe. De archimandriet was de eerste, die belijdenis zijner zonden deed, +en het lichaam des Heeren genoot. De popen en andere broeders volgden; +toen <span class="pagenum">[<a id="xd21e997" href="#xd21e997" name= +"xd21e997">135</a>]</span>de pelgrims, de soldaten, de vrouwen, en +nadat allen de absolutie ontvangen hadden, knielden zij neder voor de +altaren en bij de graven van Filippus, Savatius en Zosimus, en in de +kapel der moeder Gods. Inmiddels zweeg de donder van het geschut niet, +en raasde de wilde storm van ijzer en vuur onophoudelijk over het +sidderende klooster.</p> +<p>Het was middag geworden. Daar luidden nogmaals de kloosterklokken: +de monniken en pelgrims verzamelden zich op den wal en schaarden zich +daar in rijen voor de groote processie. De monniken openden den langen +trein; op hen volgden de pelgrims, daarachter kwamen de vrouwen en +kinderen. Toen zij allen gereed waren, nam de archimandriet de +wonderdoende beeltenis der heilige maagd, die nevens het altaar hing, +en het groote, hoog vereerde crucifix. Het kruis in de rechter, de +madonna met de linkerhand gevat houdende, plaatste hij zich aan het +hoofd der schare en leidde haar langs de wallen, onder het vuur des +vijands. De groote klok luidde, de monniken en pelgrims hieven hun +psalmen aan. Kogels en granaten vlogen snorrend over hen heen; de muren +sidderden; de pannen stoven in splinters van de daken. Nabij den +hoektoren aan het Heilige-meer gekomen, moest de processie stilhouden: +een granaat had den windmolen getroffen en de wieken in brand gestoken. +Psalmen zingende en luide biddende, wachtten allen tot het vuur was +uitgebrand, en vervolgden daarna hun tocht. Een weinig verder, vloog +een bom midden door den muur, steenen, balken en planken verpletterende +en voortslingerende tot midden onder de processie: die daardoor in +tweeën werd gebroken. „Gaat voort!” riep de +archimandriet, met zijn kruis zwaaiende,—en de schare ging voort, +altijd voort.—Bij den Weverstoren gekomen, riep de archimandriet +den monnik Gennadius, en gaf hem het kruis, met last om daarmede in den +toren te gaan, en het beeld des Heilands door de soldaten te doen +kussen.</p> +<p>Thans zou er een wonder geschieden. De processie had den Weverstoren +verlaten, en een open plek bereikt, die zij over moest steken onder het +geweldige vuur des vijands en den vernielenden kogelregen. Geen +menschelijk wezen kon ongestraft dat vuur trotseeren, tenzij dat eene +bovenaardsche macht hem beschermde. Nu zou het geloof dezer +onverschrokken mannen inderdaad op de proef worden gesteld. Een +oogenblik stond de processie stil; maar de aarzeling duurde ook slechts +een oogenblik. De archimandriet, de beeltenis der moedermaagd +opheffende, trad onbeschroomd in die dwarrelwolk van stof en rook; de +monniken en pelgrims, de vrouwen en kinderen volgden, luide hunne +lofzangen zingende.—En zie—de bommen en granaten der +engelsche schepen weken van haar baan, dwarrelden boven de koepels en +torens, en stortten neder in het Heilige-meer achter het klooster. +Aller oogen aanschouwden het wonder; en uit aller harten steeg, met +heilige ontroering, de dank tot onze-lieve-vrouwe, de machtige en +zegepralende Panagia!</p> +<p>De fregatten hielden af en verwijderden zich, om niet weder terug te +keeren; overwonnen en te schande gemaakt, hoewel niet door menschelijke +macht. Niemand in het klooster had eenig letsel bekomen, +niettegenstaande het woedende bombardement langer dan een halven dag +geduurd had.</p> +<p>De tijding van dezen onwaardigen en heiligschennenden aanval vloog, +als een elektrieke schok, door het gansche groote rijk, overal de +heftigste gemoedsbewegingen in het leven roepende. De gewaarwording, +die de geloovige Rus bij dit bericht moest ondervinden, laat zich het +best vergelijken met hetgeen in ons gemoed zou omgaan op het vernemen +der tijding dat een of andere turksche pâsha de kerk van het +Heilige-graf te Jeruzalem had laten bombardeeren. Verbazing, +verontwaardiging, woede kookten in aller hart; tot straks de blijde +mare kwam dat deze hemeltergende aanslag was mislukt en geheel te +schande gemaakt. Sinds dat wonderjaar is de glorie van Solowetsk hooger +dan ooit geklommen: eene bedevaart naar het klooster op het +Heilige-eiland geldt voor bijna even verdienstelijk als een pelgrimage +naar Bethlehem en het graf des Heeren. Boeren en landlieden gaven het +voorbeeld; monarchen en vorsten volgden. Alexander III is in bedevaart +naar Solowetsk getogen; zijn broeder Constantijn is hem gevolgd; twee +van ’s keizers zonen zullen eerlang denzelfden tocht aanvaarden. +Men zegt zelfs dat de keizerin de gelofte heeft afgelegd, het graf van +Savatius te zullen bezoeken, indien de hemel haar hare gezondheid +wedergeeft. <span class="pagenum">[<a id="xd21e1007" href="#xd21e1007" +name="xd21e1007">241</a>]</span></p> +<div class="figure xd21e1009width"><img src="images/p1873-241.jpg" alt= +"Een russisch dorp." width="720" height="545"> +<p class="figureHead">Een russisch dorp.</p> +</div> +</div> +</div> +<div id="xd21e1013" class="div2 section"><span class= +"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">XI.</h3> +<h3 class="main">De russische sekten.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De vreemdeling, die niet aan den uiterlijken schijn +der dingen blijft hangen, en niet enkel de officiëele waarheid als +de alleen geldende aanneemt, zal weldra tot de ontdekking komen, dat in +de diepte der russische maatschappij vijandige elementen aan het woelen +en gisten zijn: een conflict van vrij wat meer beteekenis, dan de meer +of minder openlijk gevoerde strijd tusschen de wereldlijke +geestelijkheid en de kloosterlingen. Ook in Rusland bestaan er +partijen, die, overeenkomstig den geheelen maatschappelijken toestand +en het standpunt van ontwikkeling, waarop het russische volk staat, +tegelijk een kerkelijk en een staatkundig karakter hebben: sekten in de +eerste plaats, maar tevens ook politieke factiën. Trouwens, de +orthodoxe kerk is eene staatsinstelling, waarvan de keizer het erkende +hoofd is; wie zich dus van haar afscheidt, keert zich tegelijk, in +meerdere of mindere mate, tegen de regeering zelve.</p> +<p>Keizer Nikolaas wilde er niet gaarne van hooren, dat een zijner +onderdanen van zijne kerk afvallig was geworden; hij trachtte zich het +onaangename feit, dat er toch werkelijk dissidenten waren, zooveel +mogelijk te ontveinzen; vooral het naar buiten geheim te houden. Nu, +wat de meester niet wilde vernemen, trachtten de ministers ook niet te +zien. De tsaar beroemde er zich gaarne op, dat millioenen Muzelmannen, +Joden en Boeddhisten in vrede onder zijn schepter leefden; maar dat een +zijner eigene landgenooten zich veroorloofde in godsdienstige +overtuiging met den keizer te verschillen, stond in zijne oogen bijna +met oproer en hoogverraad gelijk. De kerk had nu eenmaal vastgesteld +wat ieder te gelooven had, den eenigen weg afgebakend om aan het eeuwig +verderf te ontkomen: daaraan moesten nu ook allen zich houden. Had de +keizer zelf niet gezworen, dat hij dit geloof zou eerbiedigen en +handhaven? Zoolang Nikolaas leefde, behoorde <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1022" href="#xd21e1022" name= +"xd21e1022">242</a>]</span>het in het Winterpaleis tot den goeden toon, +niet meer aan het bestaan der vroegere sekten te gelooven: men deed het +voorkomen, alsof zij allen verdwenen waren, en er in het gansche rijk +inderdaad niet meer dan ééne christelijke kerk bestond. +Misschien is keizer Nikolaas de eeuwigheid ingegaan, zonder ooit de +waarheid te hebben vernomen omtrent die vele duizende menschen, die, +naar het heette, voor zijne ongenade als versmolten waren.</p> +<p>Intusschen won, buiten het Winterpaleis en de officiëele +kerkelijke kringen, de afscheiding in kracht en tal, gedurende de +geheele regeering van den tsaar. Ongetwijfeld keerden enkelen in den +schoot der orthodoxe kerk terug—maar door geweld gedwongen. Doch +dergelijke maatregelen mogen sommigen ontrouw doen worden aan hun +geloof: zij, voor wie dat geloof waarlijk ernst, eene zaak des harten +was, waren op deze wijze niet te winnen, al moesten zij bittere tijden +doorleven. Eene godsdienstige overtuiging wordt niet waarlijk +overwonnen door het bestormen van de bedehuizen harer belijders; en de +dertigjarige vervolging heeft niet anders uitgewerkt, dan dat de +dissidenten heden ten dage talrijker, welvarender, vaster +aaneengesloten zijn, dan toen keizer Nikolaas den troon beklom.</p> +<p>Niemand in geheel Rusland zal durven beweren, dat hij de namen, het +aantal aanhangers en de bijzondere geloofsartikelen van al deze sekten +kent; veel minder, dat hij iets weet van haar ontstaan en verborgen +ontwikkeling. Niet alleen wordt alles wat de <i>raskol</i>, de +afscheiding, betreft, zooveel mogelijk geheim gehouden: maar ook de +sekten zelf hullen zich zooveel zij kunnen in het duister. Volgens den +minister van politie splitsen zij zich in vier hoofdgroepen, te weten: +I de <i>Doukhobortzis</i> of <i>Pneumatomaken</i>, worstelaars van den +geest; II de <i>Malakhanys</i>, melkëters; III de <i>Khlystis</i>, +geeselaars en IV de <i>Skoptzis</i>, eunuken of gesnedenen.<a class= +"noteref" id="xd21e1047src" href="#xd21e1047" name= +"xd21e1047src">1</a></p> +<p>Het is misschien niet gemakkelijk, het in opzettelijke +zelfmisleiding verder te brengen, dan in deze officiëele lijst +geschiedt. Vier groepen alzoo, en niet meer? Maar de waarheid is, dat +de russische <i>raskolniken</i> (dissenters, afgescheidenen) zich wel +in honderd sekten verdeelen. Ook de rangschikking is zonderling, en +berust op geen enkelen redelijken grond. De <i>Worstelaars van den +geest</i>, die het eerst worden genoemd, zijn noch eene oude, noch eene +machtige sekte. De <i>Melkëters</i> zijn van lateren oorsprong dan +de <i>Geeselaars</i> en de <i>Gesnedenen</i>; ook dragen deze beide +laatste sekten een geheel ander karakter dan de beide eerstgenoemden, +die, in sommige opzichten, met de Methodisten en Puriteinen zijn te +vergelijken. De Khlystis zijn niet zoo talrijk als de Skoptzis, hoewel +zij hoogstwaarschijnlijk de Doukhobortzis in aantal overtreffen.</p> +<p>De oorsprong der Khlystis moet wellicht in de dertiende of +veertiende eeuw worden gezocht; niemand schijnt daarvan met juistheid +iets te weten; volgens sommigen zou de sekte in de eerste jaren van +tsaar Alexis Michaelowitsch, dat is dus omstreeks de helft der +zeventiende eeuw, zijn ontstaan. Zij zelf noemen Christus als de +stichter hunner sekte. De Skoptzis zijn nog ouder; zij zijn zeer +talrijk en over het algemeen zeer vermogend, maar houden zorgvuldig +alles wat hun geloof en hunne gebruiken betreft, geheim. Zij noemen +zich zelf <i>Beliegolubis</i>, witte duiven, en gelooven, naar het +schijnt, aan eene voortdurende incarnatie van Christus: een dezer +laatste verschijningen van den Heiland was, volgens hen, tsaar Peter +III, dien zij allen bijzondere eer bewijzen.</p> +<p>Doch deze vier groepen zijn, heden ten dage, niet meer de +belangrijkste; wel bestaan zij nog altijd, komen voor in +officiëele lijsten en verslagen, worden besproken in boeken en +verhandelingen; maar zij zijn, in zekeren zin, historische sekten, die +tot een vroegeren tijd behooren, en voor wie, zooals het gaat, de tijd +van aanvallende propaganda grootendeels voorbij is. De altijd werkzame +schismatieke geest gaat nog voortdurend voort, zich in andere, nieuwere +vormen te openbaren. Naarmate het onderwijs algemeener wordt, +vermenigvuldigen zich de sekten. Een pope zeide eens tot mij: +„Hetgeen in onzen tijd gebeurt, verbaast en bedroeft mij. Ik wil +gaarne van deze eeuw het beste denken: maar het is mijne doorgaande +ervaring, dat zoodra een boer kan lezen en voor zich zelf begint te +denken, hij onvermijdelijk een ketter wordt.<span class="corr" id= +"xd21e1077" title="Niet in bron">”</span>—Er heerscht in de +russische maatschappij, in de russische kerk, eene sterke beweging, +eene machtige gisting: een voorgevoel van de naderende crisis vervult +de gemoederen der menschen met vrees en hoop, met twijfel en dorst naar +zekerheid; het is of allen, in angstige spanning, uitzien naar eene +openbaring van boven, die aan de bestaande onzekerheid en verwarring +een einde zal maken. Vandaar, dat ieder stoutmoedige dweeper of listige +bedrieger, die zich zelf voor een profeet durft uitgeven, aanstonds +eene schare van volgelingen vindt. Deze verschijnselen zijn teekenen +der tijden, die met de diepste bewegingen in de wereld der geesten, met +den historischen ontwikkelingsgang des volks, samenhangen, en getuigen +van bestaande behoeften, die op deze wijze bevrediging zoeken. De +meesten dezer sekten hebben zoowel een politiek als een godsdienstig +karakter. Inlichtingen, die ik in verschillende, ver verwijderde +provinciën van het groote rijk heb ingewonnen, stellen mij in +staat het een en ander mede te deelen omtrent godsdienstige +genootschappen van zoo jongen datum, dat zelfs in Rusland hunne namen +nog ternauwernood bekend zijn.</p> +<p>In het jaar 1868 vormde zich plotseling in de stad Atkarsk, in het +gouvernement Saratow en in het bisdom van Tsaritzin, eene nieuwe sekte. +Zestien personen scheidden zich van de orthodoxe kerk af, zonder +daarvan kennis te geven aan hun pope; zij stichtten eene nieuwe +godsdienst, en begonnen, op hunne wijze, het Evangelie te prediken. +Heiligenbeelden en altaarstukken <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e1082" href="#xd21e1082" name= +"xd21e1082">243</a>]</span>beschouwen zij als afgoden; het brood en de +wijn des avondmaals hebben, volgens hen, hun tijd gehad. Zij zeiden van +Christus zelf den last ontvangen te hebben om te onderwijzen, te +prediken, te lijden en eene kerk te stichten. Om aan die goddelijke +lastgeving te voldoen, begaven zij zich naar de rivier de Wolga, +dompelden elkander in hare wateren, namen een anderen naam aan, en +hielden te zamen een plechtig feest. Dit gebeurde midden in den winter, +op asch-woensdag, 26 Februari, toen de wateren van de Wolga met ijs +waren bedekt, waarin gaten gehouwen moesten worden.—Deze nieuwe +apostelen der waarheid geven zich zelf den bescheiden naam van +<i>kleine-christenen</i>. Zij hebben geen priesters, geen formulieren, +geen beelden; gebruiken geen hostiën en geen gewijde olie. In +plaats van het gewijde brood, eten zij een soort van koeken, in vorm en +omvang aan een half-stuivers broodje gelijk, die zij als een bijzondere +gave van God vereeren, en waaraan zij allerlei geheimzinnige krachten +en bovennatuurlijke vermogens toeschrijven.</p> +<p>Zoodra de bisschop van Tsaritzin van deze beweging onder zijne kudde +hoorde, richtte hij een schrijven aan graaf Tolstoï, den minister +van onderwijs, die aanstonds zijne bevelen zond naar de plaatselijke +politie. De nieuwe sektarissen moesten nauwkeurig worden gadegeslagen; +geen indompelingen in het ijs mochten meer worden toegelaten; met het +bakken der gewijde koeken mocht niet worden voortgegaan. Elke prediking +van deze nieuwe leer moest onmiddellijk worden verboden; de bisschop +moest geraadpleegd worden omtrent hetgeen verder tegen de sektarissen +te doen viel. Al deze bevelen werden stiptelijk uitgevoerd; de politie +bereikte ook hier het gewone resultaat van hare ijverige pogingen: de +ketterij der kleine-christenen wint met den dag veld.</p> +<hr class="tb"> +<p>Datzelfde jaar 1868 was getuige van de opkomst van nog eene andere +sekte. De gouverneur van Kherson vernam, tot zijne verbazing, dat +eenige boeren in zijne provincie door de politie in hechtenis waren +genomen om de zeker niet alledaagsche reden, dat zij zich veel te goed +en te ordentelijk gedroegen voor lieden van hun stand. Naar men zeide, +dronken die boeren geen sterken drank, vloekten niet, logen niet, waren +niemand iets schuldig, en gingen ook niet ter biecht om den pope hunne +zonden te belijden. Niemand begreep daar iets van; en de politie, +geërgerd dat zij niets ten nadeele van die lieden vinden kon, nam +ze allen met een slag gevangen, zette ze in den kerker, en berichtte +den gouverneur welke vermoedens bij haar waren gerezen.</p> +<p>Deze al te deugdzame boeren waren broeders, Ratushni genaamd, +woonachtig in het dorp Osnowa, waar zij eenig land in eigendom bezaten. +Osnowa ligt in de nabijheid van een kleine stad, Ananiew genaamd, waar +een eenvoudig burger, Vonsarski, woonde, die ook bij de politie met een +zwarte kool stond aangeschreven, omdat ook hij een veel te braaf man +was voor zijn stand. Vonsarski betaalde zijn schulden, en brak nooit +zijn woord; hij leefde in vrede met zijne vrouw,—en verscheen +nooit ter kerk. Hij werd dus ook gevangen genomen, tot de gouverneur +uitspraak zou hebben gedaan.</p> +<p>Naar men zegt, had de politie gehandeld op aansporing van de +monniken. Al was er op het oogenblik met grond niets tegen de +gevangenen in te brengen, toch hoopte men dat op het gerucht hunner +gevangenneming, de tongen los zouden worden, en dan wellicht het een of +ander uit zou lekken, waaruit met fatsoen eene niet al te dwaze +beschuldiging tegen deze lieden ware samen te stellen.</p> +<p>De Ratushni’s en Vonsarski stonden bekend als verlichte +mannen; men wist ook dat zij meermalen in aanraking waren geweest met +de hernhuttersche kolonisten in het zuiden van Rusland. Het gaf reeds +ergernis genoeg, dat zij blijkbaar de voorkeur gaven aan de wijze +waarop deze vreemdelingen hunne paarden optuigden en hunne ossen voor +den wagen spanden. Bovendien was er alleszins grond voor het vermoeden, +dat zij geen onbepaalde bewonderaars waren van de organisatie der +landelijke gemeenten, maar een ander stelsel wenschten, dat meer ruimte +liet voor de betooning van rechtvaardige en waarlijk godsdienstige +onderlinge liefde en behulpzaamheid. Men gaf hun om die reden den naam +van <i>Helpers</i>. Maar hun voornaamste misdaad was toch altijd hunne +minachting voor de kerkelijke ceremoniën, en hun zucht voor +huiselijke godsdienstoefening, zonder inmenging van den pope.</p> +<p>De gouverneur van Kherson aarzelde geen oogenblik wat te doen: hij +liet de gevangenen aanstonds in vrijheid stellen. De monniken +beschuldigden hem nu van medeplichtigheid aan ketterij, en noemden hem +een scheurmaker; maar hij wees hen op paragraaf elf van de keizerlijke +ukase betreffende de dissenters, waarin met zoovele woorden te lezen +staat dat ieder mag gelooven wat zijn geweten hem gebiedt, en deswege +geen overlast zal lijden, zoolang hij door zijne pogingen om anderen te +bekeeren geen onrust en ergernis verwekt. De prins voegde er de +vermaning bij, dat de geestelijkheid, indien zij hare roeping +waardiglijk wilde vervullen, zich beijveren moest om de afgedwaalde +schapen weder tot de kudde terug te voeren.</p> +<p>In de omstreken van Kazan hoorde ik voor het eerst spreken van een +nieuwe sekte, die in het gouvernement Wjatka was ontstaan, en der +regeering vele moeilijkheden dreigde te veroorzaken. De aanhangers +dezer sekte waren arme boeren, die zich verbeeldden dat zij een +aangeboren recht op den grond hadden, en het dus eene ongehoorde +tyrannie was, van hen de betaling van pacht te vorderen. Het kanton +Mostowinsk, in het district Sarapul, was het tooneel dezer beweging. De +provincie Wjatka, aan de aziatische grenzen gelegen, heeft eene zeer +gemengde bevolking, uit Russen, Finnen, Basjkiren, Tartaren bestaande; +in hare diepe, moeilijk toegankelijke dalen vindt men belijders van +bijna iedere godsdienst: christenen, mohammedanen, boeddhisten, +heidenen; onder allerlei namen en vormen. In deze eene provincie tieren +zeker twintig verschillende christelijke sekten; en daar alle +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1107" href="#xd21e1107" name= +"xd21e1107">244</a>]</span>vreemdelingen en afgodendienaars in dat +gouvernement het recht hebben om door hunne eigene hoofden te worden +geregeerd, is het geen gemakkelijke taak de ketterij in al hare +verwarde vertakkingen na te gaan. Maar eene sekte als deze kon kwalijk +verborgen blijven. Willen zij hun plicht betrachten en hun leeraar +gehoorzamen, dan moesten deze sektarissen voor de wereld optreden, +hunne leer bekend maken en verdedigen: dit was het noodzakelijk gevolg +hunner bekeering; en toen dan ook de tijd voor het betalen der pacht +gekomen was, weigerden zij de betaling. Evenals alle kroonboeren (en +deze hervormers waren allen voormalige kroonboeren) hadden zij hunne +woningen en een zeker stuk land in eigendom ontvangen, onder voorwaarde +dat zij, gedurende zekeren tijd, eene zeer matige rente zouden betalen. +Nu weigerden zij dit en wel om godsdienstige redenen.</p> +<div class="figure xd21e1110width"><img src="images/p1873-244.jpg" alt= +"Een russische postillon." width="543" height="720"> +<p class="figureHead">Een russische postillon.</p> +</div> +<p>De gouverneur van Wjatka, hierover ongerust, schreef naar Petersburg +om nadere instructies. Hem werd gelast, een onderzoek in te stellen, de +leiders gevangen te nemen; en zorgvuldig te waken tegen elk begin van +verzet of oproerigheid. Ongeveer tweehonderd wanbetalers werden door de +politie gevangen genomen, in afdeelingen gesplist en ondervraagd. +Eenigen werden, op voorspraak van den gouverneur, weder ontslagen; maar +toen ik Kazan verliet, waren drie-en-twintig dezer wanbetalers nog +altijd in de gevangenis. Men kon hun maar niet aan het verstand brengen +dat zij dwaalden; zij wilden zich niet verbinden, hunne leer niet +verder te verspreiden; en, wat nog het ergste van alles was, zij bleven +hardnekkig de voldoening der op hun land klevende rente weigeren. Wat +moet een praktisch staatsman aanvangen met lieden, die, uit +gemoedsbezwaren, de betaling van belasting en pacht weigeren?</p> +<hr class="tb"> +<p>Bij mijne komst in de provincie Simbirsk had ieder <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1120" href="#xd21e1120" name= +"xd21e1120">246</a>]</span>den mond vol van een zonderlinge soort van +lieden, wier bestaan eerst onlangs was ontdekt. Een zekere Peter +Mironoff, een gewoon soldaat, had zich opgeworpen als stichter eener +nieuwe godsdienst, waarvan de belijdenis en gebruiken zeer geheim +moesten worden gehouden, en die zelfs geen naam droeg. Deze Peter stond +als een braaf, oppassend man bekend; hij was vroom, ernstig, ordelijk +en betamelijk in zijn gedrag; als soldaat ontbrak hij nooit bij de +exercitiën; als biechteling gaf hij zijn pope nimmer reden tot +klachten. Niemand verwachtte van hem iets bijzonders. Naar men zegt, +begon hij met veertien zijner makkers te bekeeren, die zich allen bij +eede verbonden, dat zij de hun geopenbaarde waarheid geheim zouden +houden; dat zij zooveel mogelijk alle aanleiding tot achterdocht zonden +vermijden; dat zij, des noods, ballingschap, pijniging en zelfs den +dood zouden ondergaan, maar nooit de geheime leer openbaren.</p> +<div class="figure xd21e1123width"><img src="images/p1873-245.jpg" alt= +"Een pope in vol ornaat." width="469" height="720"> +<p class="figureHead">Een pope in vol ornaat.</p> +</div> +<p>Peter, die zelf niets geleerd heeft en dus hoegenaamd geen eerbied +heeft voor boeken, is een verklaarde vijand van alle formulieren, van +alle liturgiën, van alle levensbeschrijvingen der heiligen. +Volgens hem, zijn lezen en schrijven gevaarlijke verleidingen en +dwalingen: de overlevering, door eene levende persoonlijkheid bewaard +en verkondigd, is voor hem de echte bron en toetssteen der waarheid. +Hoewel hij ijvert tegen alle kruisen en beelden, hangt toch een +zilveren heiligenbeeld, op eene zeer zichtbare plaats, in zijne kamer, +en draagt hij voortdurend een koperen kruis om zijn hals. Hij leert +zijn discipelen, dat de ware godsdienst bestaat in een voortdurenden +strijd tegen het vleesch, en schrijft daarom zeer strenge vasten en +onthouding voor. Als zij vasten, moeten zij zich volstrekt van alle +spijze onthouden, om den Heer niet te bespotten; en zelfs wanneer zij +aan de physieke behoeften des lichaams moeten voldoen, behooren zij +toch alle overtollige weelde, als den uitverkorenen niet voegende, te +vermijden, zooals het gebruik van vleesch en wijn, van melk en eieren, +van olie en visch. Hij waarschuwt de jongelieden tegen de zonde van het +huwelijk, en vermaant de gehuwden, met elkander als broeders en zusters +te leven, in reinheid en vrede, zooals de engelen in den hemel. Volgens +Peter is het menschelijk hart vol van goede en kwade beginselen en +neigingen; hij houdt zich overtuigd dat het mogelijk is, het kwaad door +het goed te overwinnen; vasten en bidden zijn de eenige en ook afdoende +middelen om de booze geesten te verdrijven, die over het vleesch +heerschappij voeren.</p> +<p>De volgelingen van dezen nieuwen apostel verwerpen alle +mysteriën en sacramenten, alle uiterlijke teekenen en symbolen van +Godsvereering. Zij leven in vrede met de wereld, helpen elkander +zooveel in hun vermogen is, en gehoorzamen onvoorwaardelijk aan de +bevelen van eene door hen gekozen heilige maagd: de door de zonde +gevallen mensch kan, naar hunne meening, alleen eene vrouw en maagd als +voorganger en leeraar erkennen. Het ware hoofd der sekte is dan ook +eene boerenvrouw, Anicia genaamd, woonachtig in het dorp Perewoz, in +het gouvernement van Tambow; zij staat niet alleen boven Peter Mironoff +zelf, maar ook boven den Zaligmaker en Sint-Nicolaas.</p> +<p>De godsdienstoefeningen dezer sekte, die in het geheim, met gesloten +deuren gehouden worden, beginnen en eindigen met gezang, begeleid door +eene eigenaardige soort van kort afgebroken muziek, en vergezeld van +dansen en springen. De vormen der eeredienst zijn gedeeltelijk aan de +moskee ontleent. Zij bidden staande, buigen zich nu en dan met het +aangezicht ter aarde, en onthouden zich van het teeken des kruises. +Evenals alle dissidenten zonder onderscheid, zijn ook deze sektarissen +vijandig gekant tegen den officiëelen staat, niet minder dan tegen +de officiëele kerk.</p> +<p>Het duurde een geruimen tijd, eer Peter en zijne volgelingen bij de +politie werden aangeklaagd; en nu zij er zich eenmaal mede heeft +gemoeid, en de profeet en de maagd in de gevangenis zitten, weet de +regeering niet best wat te doen. Bijna alle mannen en vrouwen toch, die +beschuldigd werden leden te zijn van deze onwettige en godslasterlijke +sekte, staan in de provincie Simbirsk bekend als lieden van een +onberispelijken wandel. De hoofden der sekte staan bijzonder hoog +aangeschreven, niet alleen als trouwe kerkgangers, maar zelfs als +ijverige medearbeiders der geestelijkheid. Zij die door de politie op +vermoeden werden gevat, waren in den regel in het bezit van een door +den pope afgegeven certificaat, ten bewijze dat zij regelmatig ter +biecht kwamen en hoogtijd hielden. Moeder Anicia, in haar dorp gevangen +genomen, werd ten scherpste ondervraagd; maar toch men heeft niets tot +haar nadeel kunnen vinden. Zij is veertig jaar oud, en, hoewel sedert +negentien jaar gehuwd, nog altijd maagd: en al hare buren verklaren +eenstemmig dat zij een onberispelijk voorbeeldig leven heeft geleid. +Toch geeft de politie de zaak nog niet op: Peter en Anicia vertoeven +nog altijd in den kerker: het proces is nog steeds aanhangig, en zal +hoogstwaarschijnlijk daarmede eindigen, dat de model-soldaat en de +onberispelijke boerin hun verder leven in een der Siberische mijnen +zullen slijten.</p> +<hr class="tb"> +<p>Te Moskou verhaalde men mij van een sekte, die zeker wel de +zonderlingste van allen mag worden genoemd: de zoogenaamde +<i>Napoleonisten</i>. Hun haat tegen het rijk en de officiëele +kerk heeft hen er toe gebracht, den geduchtsten vijand, dien Rusland in +de laatste tijden gehad heeft, Napoleon I, als een soort van messias, +als een beschermgod van het Slavonische ras, te vereeren. Natuurlijk +dienen zij dit weinig vaderlandslievend geloof geheim te houden; ook +laten zij niemand bij hunne godsdienstoefeningen toe. Toch beweert men +dat zij een vast aaneengeschakeld genootschap vormen, en dat hun aantal +gedurig toeneemt. Zij vergaderen met gesloten deuren, onder het oog der +politie; maar zoovele sekten te Moskou doen hetzelfde, dat deze +omstandigheid op zich zelf niet zoo bijzonder vreemd is. Naar men zegt, +hebben zij in hunne woning een soort van altaar, waarop het borstbeeld +van Napoleon staat, en waarvoor zij nederknielen. Zij houden zich +overtuigd, dat hun messias nog in leven is; volgens hen, zou hij aan de +handen zijner vijanden zijn <span class="pagenum">[<a id="xd21e1143" +href="#xd21e1143" name="xd21e1143">247</a>]</span>ontkomen, en van +St.-Helena naar Midden-Azië zijn gevlucht, waar hij nu zijn +verblijf houdt te Irkutsk, nabij het meer Baïkal, op de grenzen +van chineesch Tartarije. Vandaar zal hij te zijner tijd wederkomen, aan +de onderlinge twisten der vele sekten een einde maken, zich aan de +spitse van een machtig leger stellen, en de aanhangers van Satan, dat +wil zeggen de regeerende dynastie en hare dienaren, slaan met de +scherpte des zwaards.</p> +</div> +</div> +<div id="xd21e1145" class="div2 section"><span class= +"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">XII.</h3> +<h3 class="main">De oud-geloovigen.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Al deze zonderlinge secten en geheime genootschappen +zouden weinig gewicht in de schaal leggen, en hoogstens als +merkwaardige uitingen van deels politiek, deels godsdienstig fanatisme +de aandacht verdienen, indien zij enkel op zich zelf stonden, en niet +veelmeer teekenen waren van een algemeen verspreide kwaal in het groote +rijk. Hun aller gemeenschappelijke levensbodem, waarin zij wortelen, is +de felle, diep verborgen afkeer van de officiëele orthodoxe +kerk.</p> +<p>Buiten Rusland zijn er maar weinig menschen, die kennis dragen van +het bestaan eener andere, populaire kerk nevens de officiëele; en +nog minder is het bekend dat deze beide kerken in rustelooze +vijandschap en bitteren strijd met elkander zijn gewikkeld. Toch mag +dit feit geen oogenblik worden voorbijgezien door ieder, die zich +rekenschap wil geven van de wezenlijke gesteldheid en de ontwikkeling +van het russische rijk.</p> +<p>De aanhangers dezer populaire kerk zijn de zoogenaamde +oud-geloovigen, dat wil zeggen: zij, die de voorgewende hervormingen +van den patriarch Nikon verwerpen, en de oude, van de vaderen +overgeleverde liturgie hebben behouden. „Gij zult in ons land, +zeide een priester van het oude geloof tot mij, een kerk van Byzantium +en eene kerk van Bethlehem vinden; eene oude leer en eene nieuwe leer; +een stelsel van menschelijke inzetting en een van God gegeven +Evangelie.”</p> +<p>Niemand heeft tot dusverre het juiste getal opgegeven van hen, die +als oud-geloovigen zich van de staatskerk hebben afgescheiden. De +regeering heeft somwijlen den schijn aangenomen, als wilde zij hen als +dissenters behandelen; maar nooit heeft men den moed gehad, hen +officieel onder de ketters en sektarissen te begrijpen. Men heeft hen +beurtelings gehaat, gevreesd, gevleid, mishandeld; spionnen hebben hen +bespied; de politie heeft hen in de gevangenis geworpen; ministers +hebben hen door schitterende aanbiedingen pogen te verlokken; maar +nooit heeft men het gewaagd hen te tellen, want de regeering zelve +deinsde terug voor de waarheid, die dan onverbiddelijk aan het licht +zou komen. Een andere en betere geest heerscht tegenwoordig in het +Winterpaleis: men sluit de oogen niet langer voor de werkelijkheid: en +deze groote kwestie—verreweg de belangrijkste van alle +binnenlandsche kwestiën—wordt, met ernst en ijver, naar alle +zijden onderzocht en toegelicht. De regeering is tot de overtuiging +gekomen, dat in Rusland niets van wezenlijk belang tot stand kan worden +gebracht, zonder de medewerking der oud-geloovigen; en bij elken +grooten maatregel treedt, in regeeringskringen, de vraag op den +voorgrond: „Wat zullen de oud-geloovigen daarvan +zeggen?”</p> +<p>Een russische bisschop, die veel in zijn vaderland gereisd had, +verzekerde mij, dat het getal der oud-geloovigen tien à elf +millioen beloopt; een minister van staat schatte hun aantal zelfs op +zestien of zeventien millioen. Een priester van Kèm ging nog +verder. „De helft der bevolking, zeide hij, behoort tot het oude +geloof; en zoodra ons eenmaal vrijheid geschonken wordt, zal drie +vierde gedeelte van het volk tot ons behooren.” Voor zoover mijne +eigen ervaring reikt, ben ik geneigd, dien priester gelijk te geven. +Een Duitscher, die dertig jaren in Rusland heeft gewoond en het volk +goed kende, maar, als Lutheraan, vreemd is aan de onderlinge twisten +der sekten, schrijft mij dienaangaande: „Mijne ondervinding heeft +mij geleerd, dat, de bevolking in haar geheel genomen, <i>vier</i> van +de <i>vijf</i> menschen òf nu reeds oud-geloovigen zijn, +òf zich de volgende week daarbij zouden aansluiten, indien zij +slechts de zekerheid hadden dat de regeering hen met vrede zou +laten.” Dit houd ik voor overdrijving; maar ik word telkens meer +bevestigd in mijne overtuiging, dat de oud-geloovigen het eigenlijke +russische volk zijn; terwijl de orthodoxen weinig anders zijn dan eene +sekte, waartoe het hof, de adel en de geestelijkheid behooren, en die +daarom, voor het oogenblik nog, de macht in handen heeft.</p> +<p>Bijna al de boeren in het noorden zijn oud-geloovigen; bijna al de +Kozakken van den Don, de helft der inwoners van Nishny-Nowgorod en van +Kazan, de meeste kooplieden van Moskou, zijn aanhangers van het oude +geloof. In één woord, de voornaamste handelaars en +industriëelen, de aanzienlijkste bankiers, de mannen, die in menig +opzicht aan het hoofd der maatschappelijke beweging staan en aan wie +ongetwijfeld de naaste toekomst behoort, zijn oud-geloovigen.</p> +<p>Gij wandelt door de straten van Moskou, waar telkens uwe aandacht +wordt getrokken door de edele pracht der bijkans vorstelijke woningen. +Gij vraagt uwen gids: „Aan wien behoort dit +huis?”—„Aan Moronzoff.—„Wie is +dat?”—„O, mijnheer, Moronzoff is de rijkste man in +Moskou; de grootste industriëel van Rusland. Vijftigduizend man +vinden werk in zijne fabrieken. Hij is een oud-geloovige.”</p> +<p>„En wie woont +hier?”—„Soldatenkoff”.—„Wie is +dat?”—„Een schatrijk koopman en een groot +industriëel: een van de invloedrijkste mannen in Rusland. Hij is +een oud-geloovige.”</p> +<p>„En van wien is dat paleis daar?”—„Dat +behoort aan jonkvrouw Rokhmanoff. Zij is onze miss Burdett Coutts; +misschien niet zoo rijk, maar vooral niet minder ijverig om goed te +doen. Zoo als ge ziet, bewoont zij een prachtig huis; men vindt er niet +minder dan dertig receptiekamers, voor de ontvangst van gasten. Ook zij +is een oud-geloovige.”</p> +<p>En zoo gaat het voort, van den morgen tot den avond. Gij gaat naar +de bazars:—de meeste en fraaiste winkels zijn van oud-geloovigen; +naar de <span class="pagenum">[<a id="xd21e1177" href="#xd21e1177" +name="xd21e1177">248</a>]</span>universiteit:—de meeste beurzen +zijn door oud-geloovigen gesticht; naar de hospitalen:—zij worden +grootendeels door oud-geloovigen onderhouden. De oud-russische +deugden—en ook de oud-russische ondeugden—gij zult ze +vinden bij deze oud-geloovigen: niet bij de maar al te zeer +overbeschaafde en ontzenuwde aanhangers der officiëele +eeredienst.—„In Rusland, zeide mij eens een scherpzinnig +opmerker, zijn er verschillende vormen van eeredienst: een ritus voor +het paleis, voor het klooster, voor het kamp; een prachtige en +schitterende ritus, misschien geschikt voor keizers en vorsten, maar +zeker niet voor de arme visschers langs de kusten der +IJszee.”</p> +<div class="figure xd21e1180width"><img src="images/p1873-248.jpg" alt= +"Een dorpsmuziekant." width="559" height="720"> +<p class="figureHead">Een dorpsmuziekant.</p> +</div> +<p>De oud-geloovige is zoowel in zijne godsdienstoefening als in het +dagelijksch leven, hoogst eenvoudig en een voorstander van het oude: +echt conservatief, zoowel in den goeden als in den kwaden zin. Hij +heeft een afkeer van alles wat nieuw is, en omdat het nieuw is: zoowel +van eene synode van monniken, als van eene op vreemden grond gestichte +hoofdstad. Zijne vaderen gebruikten geen suiker in hunne thee: hij dus +ook niet; zij kenden geen gas: de nieuwerwetsche verlichting is ook hem +een gruwel. Het is voor hem voldoende, dat het een of ander in vroeger +tijd aan zijne voorvaderen onbekend was, om het nu ook onvoorwaardelijk +te verwerpen. Deze oud-geloovigen zijn niet minder vijandig gezind +jegens het tegenwoordig regeeringsstelsel dan jegens de officiëele +kerk. De getrouwe Rus behoort voor den regeerenden monarch te bidden +als voor een goed keizer en een goed christen; maar velen van deze +oud-geloovigen willen voor den regeerenden monarch in het geheel niet +bidden. Sommigen willen wel voor hem bidden als tsaar, maar niet als +keizer; doch niemand zal voor hem bidden als voor een christen. Zij +houden zijn recht op de kroon voor minstens twijfelachtig. Het woord +keizer, zeggen zij, beteekent vorst der duisternis; de dubbele arend is +een symbool van den boozen geest; de autocratische regeering is het +rijk van den antichrist.</p> +<p>De oorsprong dezer groote, diepgaande scheuring in het +maatschappelijk en zedelijk leven des russischen volks valt omstreeks +de helft der zeventiende eeuw, in de dagen van den patriarch Nikon: een +man, die misschien een niet minder beslissenden invloed <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1188" href="#xd21e1188" name= +"xd21e1188">249</a>]</span>op het toekomstig lot van Rusland heeft +uitgeoefend, dan de groote tsaar zelf, die, naar het zeggen der +oud-geloovigen, zijn natuurlijke zoon was.</p> +<p>In de eerste helft der zeventiende eeuw alzoo, landde een man van +middelbaren leeftijd en van een streng somber uiterlijk, aan het +klooster te Solowetsk, om op het graf van den heiligen Filippus te +bidden en een schuilplaats bij de monniken te vragen. Naar zijn zeggen, +was hij de zoon van een boerenarbeider uit een dorp nabij <span class= +"corr" id="xd21e1192" title= +"Bron: Nisjny-Nowgorod">Nishny-Nowgorod</span>, zelf ook landbouwer en +gehuwd. In zijne jeugd had hij eenigen tijd in een klooster +doorgebracht; en na tien jaren in den echtelijken staat te hebben +geleefd, had hij zijne vrouw overgehaald, den sluier te nemen en de +bruid des Heeren te worden. Hij had haar in het klooster van +Sint-Alexis te Moskou achtergelaten, en zelf zijne schreden gericht +naar het onherbergzame, ijzige noorden.</p> +<p>Op het eiland Anzersk, waar tegenwoordig de hoeve staat, leefden +destijds eenige kluizenaars, die den vreemden pelgrim in hun midden +opnamen. Daar trok hij het monnikskleed aan, en veranderde zijn +wereldlijken naam in dien van Nikon; maar hij was zoo onhandelbaar van +aard, dat hij weldra met zijn superieur overhoop lag, als vroeger met +zijne vrouw. Eleazar, de stichter van deze kluis, wenschte zijne +eenvoudige kerk van dennenstammen door eene steenen kerk te vervangen, +en toog met Nikon naar Moskou om daarvoor de noodige gelden bijeen te +brengen. Zij twistten met elkander onder weg; zij twistten na hunne +terugkomst. Eindelijk joegen de monniken den lastigen gast weg; zij +zetten hem in eene schuit, gaven hem brood en water mede, en lieten hem +vrij om te gaan werwaarts hij wilde, mits hij slechts nooit terugkwam. +De stroom wierp hem op een rots, in de baai van Onega; Nikon richtte +daar een kruis op, en legde de gelofte af dat hij daar eene kerk zou +bouwen, indien de heilige-maagd hem wilde helpen om zijne fortuin te +maken.</p> +<div class="figure xd21e1198width"><img src="images/p1873-249.jpg" alt= +"Een koopman te Moskou." width="503" height="720"> +<p class="figureHead">Een koopman te Moskou.</p> +</div> +<p>Op het vasteland aangekomen, werd hij weldra het hoofd van een +gezelschap kluizenaars, die zich aan de oevers van het meer +Kodjeozersk, in de provincie Olonetz, hadden gevestigd. Daar opende +zich voor hem de weg naar macht en aanzien: eene toevallige +omstandigheid bracht hem in aanraking met Tsaar Alexis: en hij maakte +een zoo overweldigenden indruk op dien niet zeer scherpzinnigen vorst, +dat hij binnen weinige jaren alle rangen der kerkelijke hiërarchie +doorliep, en achtervolgens tot archimandriet, bisschop, metropolitaan +en eindelijk tot patriarch werd verheven.</p> +<p>Nikon, in wien een ondragelijke hoogmoed met sluwe geslepenheid +gepaard ging, nam zich voor, het bestuur der kerk met vaster hand te +voeren, dan zijne zwakke en onbeteekenende voorgangers hadden gedaan. +Met zijne plompe gestalte, zijn grof opgezet gelaat, zijn rooden neus, +zijn doffen blik, had Nikon meer weg van een frieschen boer, dan van +een russischen monnik; maar toch was hij een hartstochtelijk minnaar +van praal en vertooning, en zwol zijn hart van grenzenloozen trots als +hij, in de kathedraal, nevens den tsaar op zijn troon zat. De +<span class="corr" id="xd21e1206" title= +"Bron: half-barhaarsche">half-barbaarsche</span> glans en pracht, die +de byzantijnsche geestelijkheid, zelfs onder de turksche heerschappij, +bleef tentoonspreiden, bekoorde zijn oog en hart; en het werd zijn +ijverigst streven, den statigen en omslachtigen byzantijnschen ritus +ook in zijne kerk in te voeren, zonder te bedenken dat hij, aldus tot +de dagen van het oostersche rijk teruggaande, zich de Grieken in hun +smadelijkst verval ten voorbeeld nam. Zijne eerste maatregelen waren +niet ondoordacht. Hij zond eenige schrijvers naar den berg Athos, die +vandaar afschriften <span class="pagenum">[<a id="xd21e1209" href= +"#xd21e1209" name="xd21e1209">250</a>]</span>medebrachten van de echte +exemplaren der oudste gewijde boeken; deze liet hij in het slavonisch +vertalen, en met de liturgische boeken, die toen in gebruik waren, +vergelijken. Het bleek daarbij, dat in den aangenomen tekst fouten +waren ingeslopen: waarom hij zijn schrijvers opdroeg, voor hem eene +nieuwe uitgave van de Schrift en van de formulieren te bewerken, waarin +de betere lezingen zouden worden opgenomen. Maar verder reikt zijne +verdienste ook niet. Nikon verstond geen grieksch; dit belette hem +evenwel niet, toen de nieuwe bewerking, over welker verdiensten hij +natuurlijk niet oordeelen kon, voltooid was, dit boek met gezag aan de +kerk op te leggen. De kerk opperde bedenkingen: Nikon riep de hulp van +den tsaar in. De priesters verzetten zich tegen deze inmenging van het +wereldlijk gezag: Nikon leverde de weerspannige geestelijkheid over in +handen van de politie. Alexis stond hem met al zijne macht bij, om zijn +plan te helpen verwezenlijken. Toch stuitte men op een fellen +tegenstand, niet alleen in de steden en op het platte land, maar ook in +den regeeringsraad, in de kloosters, in de kerk. De boeren en de popen +waren al even weinig ingenomen met de veranderingen, die hij wilde +maken. De formulieren waren oud en eerwaardig; hunne taal klonk als +muziek in aller oor; de woorden zelf schenen bijna goddelijk; sinds +onheugelijke tijden waren deze boeken bij de heilige dienst gebruikt; +twintig geslachten waren volgens deze liturgie gedoopt, gehuwd en +teraardebesteld... Waarom moesten deze heilige boeken nu eensklaps +worden weggeworpen, en door anderen, van vreemd maaksel bovendien, +vervangen? Nikon beweerde wel dat de nieuwe beter waren: maar hoe kon +hij dat weten? De patriarch was nu juist geen kritikus; velen +betwistten hem zelfs den naam van een geleerd man. In plaats van nu +langzamerhand, door overreding en zachte middelen, de lieden voor zijne +hervormingsplannen te winnen, voerde hij al deze nieuwigheden +plotseling en met geweld in. Zelfs bleef het nog niet bij zulke +tekstveranderingen: hij veranderde ook den ouden vorm van het kruis; +hij raakte aan de sacramenten; hij voerde eene nieuwe wijze van +zegening in en wijzigde de teekenen op het gewijde brood. Op bevel van +den tsaar, die de ver strekkende gevolgen van deze maatregelen niet kon +overzien, werden nu deze nieuwe formulieren, deze nieuwe liturgie en +geheel deze nieuwe ritus in alle kerken en kloosters van het gansche +land ingevoerd. De kerk van Nikon was van nu voortaan de +officiëele Staatskerk.</p> +<p>De meerderheid des volks en der geestelijkheid bleef evenwel aan de +overgeleverde liturgie getrouw, en verzette zich standvastig tegen alle +nieuwigheden. Dit was vooral het geval op het platte land, en met name +in de noordelijke provinciën, waar de invloed van het hof zich +maar weinig deed gelden. Ook de kloosters boden aanvankelijk +tegenstand, en vooral het groote klooster in de Witte-zee. Toen de +nieuwe formulieren van Nikon te Solowetsk bekend werden, waren de +broederen eenstemmig in hun besluit om ze te verwerpen. De +archimandriet alleen, die zich door zijn officiëel karakter +gebonden achtte, koos partij voor den patriarch en den tsaar; maar de +broeders zetten hun onwilligen archimandriet in eene boot, en voerden +hem naar Kèm. Daarop riepen zij het kapittel te zamen, en kozen +twee uit hun midden, Azaria en Gerontius, wien zij de leiding van de +huishoudelijke aangelegenheden des kloosters opdroegen. Al de Kozakken +in het fort voegden zich bij hen; en bijgestaan door de bewoners der +nabijgelegen kust, die met hen eenstemmig dachten, volhardden de +monniken van Solowetsk, gedurende meer dan tien jaren, in hun gewapend +verzet tegen de officiëele kerk. Alleen het verraad bracht hen +eindelijk ten onder. De orthodoxe schrijvers, die deze gebeurtenissen +verhalen, verzekeren dat de belegeraars, toen zij zich eindelijk van +Solowetsk meester maakten, stiptelijk de wetten van den oorlog in acht +nemen. Alleen diegenen, die met de wapens in de hand gegrepen werden, +werden terdoodgebracht; de anderen werden in vergelegen kloosters +overgeplaatst, waar zij bleven, tot zij zich aan het wettig gezag +onderworpen hadden. Maar de visschers en landlieden langs de kusten der +IJszee bezitten nog oude boeken, waarin de zaak eenigszins anders wordt +voorgesteld. Een oude landman haalde eens zulk een boek uit een +verborgen put onder den vloer zijner keuken te voorschijn, en wees mij +een passage in rooden en zwarten inkt, waar te lezen stond dat al de +monniken in het weerspannige klooster tot den laatsten man om het leven +werden gebracht.</p> +<p>De zegepraal der belegeraars was voor de natie een groot verlies. +Deze overwinning verdeelde de russische kerk in twee vijandige +partijen, en de treurige triomf van Nikon heeft waarschijnlijk nog niet +al zijne vruchten gedragen. Sinds dien noodlottigen dag staat de eene +helft van het volk in vijandschap tegenover de andere; de +staatsgodsdienst is in de oogen van millioenen eene gruwelijke +ketterij, en de gemeenschappelijke souverein het opperhoofd eener +vervolgzieke synode van monniken. Ook in andere opzichten droeg Nikons +werk zeer wrange vruchten. De russische kerk werd van hare vrijheid, en +daarmede van hare levenskracht, beroofd; al zeer spoedig loste zij zich +op in den staat, en verving het wereldlijk gezag de plaats der +kerkelijke overheid. Nauwelijks was Nikon ten grave gedaald, of het +patriarchaat werd afgeschaft; de keizer trad op als het wettig hoofd +der kerk, die welhaast niets meer was dan eene staatsinstelling, een +deel der regeeringsmachinerie. Het ideaal, waarnaar het absolutisme +altijd heeft gestreefd, en waarnaar het in onze dagen met vernieuwden +ijver streeft: de vereeniging van geestelijk en wereldlijk gezag in +ééne hand, de volstrekte onderwerping der kerk aan den +staat, onder welke schoonschijnende, huichelachtige leuzen ook +aanvankelijk vermomd;—dit ideaal werd in Rusland bijna bereikt. +Met welk gevolg, weet ieder, die de russische maatschappij van nabij +heeft gadegeslagen; en wij zouden wel wenschen, dat zij die zich in +oprechtheid vrienden der vrijheid wanen, en, de beteekenis van den +strijd onzer dagen niet doorziende, partij kiezen voor den staat tegen +de kerk, een weinig meer acht gaven op de les, die hier zoo duidelijk +voor ieder spreekt. <span class="pagenum">[<a id="xd21e1215" href= +"#xd21e1215" name="xd21e1215">251</a>]</span></p> +<p>De orthodoxe kerk is sedert eene staatskerk, in den slechtsten zin +des woords, geworden: zij heerscht over de gewetens, breidt hare +grenzen uit en verdrukt de dissidenten, bij dit alles geholpen en +gesteund door den wereldlijken arm. Heerschzuchtig en onverdraagzaam, +verbiedt zij de lezing van den bijbel, het zelfstandig onderzoek, de +vrijheid der gedachte, zonder zelf eenig teeken van leven of +ontwikkeling te geven. De oud-geloovigen op hun beurt ondervinden +evenzeer de nadeelige gevolgen der afscheiding: niet enkel door de +vervolgingen, waaraan hunne „onbekeerlijkheid” hen steeds +blootstelt, maar nog meer door de afzondering, waarin zij noodwendig +geplaatst zijn. Door dit isolement toch werden zij er van zelf toe +gebracht, hunne goede eigenschappen te overdrijven, en een buitensporig +gewicht te hechten aan oude gebruiken en oude formulieren. Zij leven in +eene eigenaardige verouderde wereld, vreemd aan de begrippen, de +denkbeelden en behoeften van den nieuweren tijd, dien zij niet +begrijpen, en daarom ook niet waardeeren of liefhebben. Volgens hunne +strenge eenzijdige begrippen, begon de heerschappij van den antichrist +met Nikon: sedert dien tijd draagt alles wat in het land geschiedt den +stempel van onwaarheid en ontrouw.</p> +<p>Evenals de jood en de muzelman, zoo is ook de oud-geloovige, althans +een van de strenge richting, dadelijk op het eerste gezicht kenbaar. Ik +stond eens met een mijner russische bekenden op de binnenplaats van een +posthuis, waar eenige pelgrims bezig waren met eten en drinken. +„Zie dien man daar” zeide mijn vriend, „dat is een +oud-geloovige.”</p> +<p>„Waaraan ziet ge dat?”</p> +<p>„Zie maar, hoe hij met verachtelijk schouderophalen de +aardappelen uit zijn schotel wegwerpt. Dat is een teeken. Ook gebruikt +hij geen suiker bij zijn thee; een tweede teeken. Hoogstwaarschijnlijk +zal hij ook niet rooken.”</p> +<p>„Zijn dat dan alle kenmerken van een oud-geloovige?”</p> +<p>„Ja; althans in deze noordelijke streken. Te Moskou, +<span class="corr" id="xd21e1229" title="Bron: Nisjny">Nishny</span> en +Kazan is men minder nauwgezet—vooral wat het drinken en rooken +betreft; de kozakken van den Don zijn op die punten nog ruimer van +geweten.”</p> +<p>„Zijn die kozakken ook oud-geloovigen?”</p> +<p>„Bijna allen; maar onder de regeering van Nicolaas werden geen +pogingen gespaard om hen te bekeeren; en aangezien deze kozakken aan de +krijgswet onderworpen zijn, stonden hun officieren allerlei middelen +ten dienste om hen te dwingen zich aan den wil des keizers te +onderwerpen. De hetmans schikten zich naar het geloof van den tsaar; +van de minderen lieten er velen zich overhalen om eene officiëele +mis bij te wonen. Maar de meerderheid bleef onverzettelijk, en menige +fiksche jonkman uit het land aan den Don is naar den Kaukasus +uitgeweken, liever dan zijn voorvaderlijk geloof te verloochenen. Ook +bij de kozakken moet ge u niet, door den schijn laten bedriegen: want +ondanks de ijverige pogingen van popen en politiedienaren, is de +grootste helft der kozakken aan hunne oude liturgie getrouw gebleven; +en de vrees van hen, door te sterke pressie, tot verzet te prikkelen, +heeft in den laatsten tijd de regeering bewogen, meer verdraagzaamheid +in acht te nemen.”</p> +</div> +</div> +<div id="xd21e1236" class="div2 section"><span class= +"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">XIV.</h3> +<h3 class="main">De wegen.—In het woud.—Russische +dorpen.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Hij, die gewoon is op reis niet meer dan het volstrekt +noodige mede te nemen, zal op zijne tochten door Rusland dikwijls in +verlegenheid geraken, vooral als zijn weg hem door de wouden of de +steppen voert. De toebereidselen voor een reis zijn hier een zaak van +groot gewicht en van veel overleg<span class="corr" id="xd21e1243" +title="Bron: ,">.</span> De reiziger heeft te zorgen voor allerlei +dingen, waaraan hij in andere landen niet behoeft te denken: kaarsen en +kussens, messen en vorken en honderd andere zaken. Twee artikelen +bovenal kan hij niet ontberen—een bed en een samovar +(trekpot).</p> +<p>Mijn weg van de IJszee tot de zuidelijke hellingen van den Oeral, en +van de straat van Jenikale tot de golf van Riga, loopt over land en +meer, over heuvel en heide, door het woud en de steppen. Ik moet mij +daarbij afwisselend bedienen van alle middelen van vervoer, die in het +land in gebruik zijn: droshkis, wagens, schuiten, tarantassen, +stoombooten, sleden en spoorwegen. Van Solowetsk voer ik naar Archangel +met de boot, die de benoodigdheden voor het klooster haalt. Vader +Johannes was zelf aan boord; het was fraai weder; de overtocht werd in +den bepaalden tijd volbracht. Van Archangel naar Wietegra, een afstand +van achthonderd wersten, heb ik vijf á zes dagen en nachten met +postpaarden te rijden door een onmetelijk woud van beuken en dennen. +Hier beginnen mijne tribulatiën. Eerst, gehaspel met de politie +over mijn <i>podorodjna</i>, een soort van pas, door de politie +afgegeven, en waarbij den reiziger het recht wordt toegekend om, tegen +een bepaalden prijs, aan de posthuizen paarden te vorderen. Men +begrijpt niet, waarom ik niet, als iedereen, met een boot de Dwina +opvaar, in plaats van door een land te trekken, waar haast geen wegen +zijn. Mijn antwoord, dat ik het dorp Kholmogory, de geboorteplaats van +den dichter Lomonosoff, wil bezoeken, bevredigt de politie maar half. +Wat is daaraan te zien? Eindelijk echter geeft zij toe: de pordorodjna +wordt geteekend. Nu komt de tweede vraag—die van het voertuig: +een wagen, een kar of een slede? Er zijn geen diligences: niets dan een +karretje, juist groot genoeg om een brievenzak en een knaap te bergen, +en dat tweemaal in de week naar de hoofdstad vertrekt. Niemand anders +dan de postillon kan daarvan gebruik maken; de vreemdeling moet dus +zelf voor een vervoermiddel zorgen: en zijne keus is beperkt tot een +kar, eene tarantasse of een slede, welke laatste natuurlijk alleen in +den winter bruikbaar is. Ik kies de tarantasse.</p> +<p>Een tarantasse is een beter soort kar, voorzien van een slijkbord, +een kap en een trede. Zij heeft geen veeren; want veeren zijn +onderhevig aan breken: en wanneer dit ongeval u overkwam in een streek, +waar ge mijlen en mijlen in den omtrek geen enkele <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1253" href="#xd21e1253" name= +"xd21e1253">252</a>]</span>menschelijke woning vindt, zou de ramp +onherstelbaar wezen. De eenvoudige bak rust op balken, ruwe +pijnstammen, van de takken en bladeren beroofd, met de bijl gehouwen, +en bevestigd aan de assen van twee paar wielen, die negen of tien voet +van elkander verwijderd zijn. Een lederen huif en kap beschermen +eenigszins tegen den regen: niet veel echter, want de snijdende +windvlagen en geweldige stortbuien dringen overal door. Het +aartsvaderlijke voertuig is licht en luchtig; noch voor de +vervaardiging, noch voor de herstelling wordt bijzondere +kunstvaardigheid vereischt. Het kan wel gebeuren, dat, bij het +voortdurend hossen en stooten, een der balken breekt; geen nood: gij +houdt even aan den boschrand stil; de voerman hakt een denneboom om, +stroopt er de takken en bladeren af—en ziedaar, de zaak is +weêr in orde! Binnen een half uur is de schade hersteld.</p> +<p>Ik wenschte de tarantasse tot Petersburg, of althans tot Wietegra, +te huren: maar de eigenaar was daartoe niet te bewegen. Ik moest dan +het rijtuig koopen: maar dit ging niet, want wat zou ik, eenmaal ter +plaatse mijner bestemming gekomen, met de tarantasse uitvoeren? De +engelsche consul redde mij uit de verlegenheid: hij gaf mij zijn +bediende Dimitri mede, die het rijtuig weder terug zou brengen. De +eigenaar nam daarmede genoegen.</p> +<p>De tarantasse staat voor de deur: een ledige bak, waarin onze bagage +geborgen wordt; eerst de grootere stukken, hoedendoos, geweerkist, +koffer; dan bossen hooi, om de ledig gebleven ruimten en openingen op +te vullen, gevlochten koorden van stroo, om den boel bijeen te houden, +over dit alles ons bed, onze mantels en pelzen. In de hoeken en +openingen vinden vervolgens een houthakkersbijl, een kabeltouw, een +kluwen garen, een zak met spijkers, een pot met vet, een korf met brood +en wijn, een stuk gebraden vleesch, een trekpot en een sigarenkoker, +eene meer of minder geschikte plaats.</p> +<p>Wij vertrekken met de eerste schemering, ten einde bij het aanbreken +van den dag aan het veer over de Dwina te zijn; onder de hoeven onzer +paarden spat het slijk naar alle kanten, en kraakt het houten plaveisel +der straten van Archangel.—„Vaarwel! Pas op de wolven en op +de roovers! Vaarwel! goede reis!” klinkt het uit een dozijn +monden:—en de vriendelijke, half bevrozen stad ligt achter +ons.</p> +<p>Den ganschen nacht rijden wij, onder een donkeren hemel, nu en dan +flauwelijk door een enkele ster verlicht, langs een doodschen +akelig-eentonigen weg: dennen ter rechterzijde, dennen ter linkerzijde, +dennen voor ons, dennen overal. Wij hotsen door een dorp, en wekken +eenige rondzwervende honden uit hun slaap; wij komen aan het veer, en +steken de rivier over op een vlot; wij rijden over steenen en door +zand; wij waden door poelen en moerassen; nachten, dagen achtereen; +altijd door onze weg vervolgende te midden der sombere bosschen, waar +nu de verdorde bladeren bij hopen den grond bedekken, en ronddwarrelen +bij iederen windvlaag, die huilende door het woud vaart. De eene dag +van dezen tocht is volkomen gelijk aan den anderen. Zoo ver wij zien +kunnen, strekt zich een open baan, ongeveer dertig ellen breed, voor +ons uit. De dennen en beuken gelijken allen op elkander; de dorpen zijn +nog meer aan elkaar gelijk dan de boomen. De eenige verandering is in +de gesteldheid van den weg: afwisselend zand of moeras, gras of +boomstammen. Op een afstand van duizend wersten, zijn er honderd met +boomstammen geplaveid; tweehonderd wersten zijn zand; driehonderd gras; +vierhonderd slijk en moeras. Wij spotten met de Russen, die spoorwegen +aanleggen in streken, waar geen straatweg en zelfs geen gewoon pad te +vinden is. Ten onrechte: een ijzeren baan is juist de meest natuurlijke +weg in deze wouden, waar steenen uiterst zeldzaam zijn.</p> +<p>Is het rijden door het zand al erg genoeg, dit is niets bij hetgeen +u te wachten staat, als ge aan de boomstammen komt. Op zekeren nacht +kon ik het niet langer uithouden; ik troostte mij met de gedachte, +<span class="corr" id="xd21e1265" title="Bron: dat onze dat onze">dat +onze</span> bagage slecht was ingepakt, en dat eene andere schikking +ons meer gemak zou bezorgen. Mijn koffer vooral eischt dringend eene +andere plaats. Daar hij mij bij dag voor bank, en de nachts voor bed +dient, speelt hij een voorname rol in onze kleine komedie; maar geene +verschikking van de andere voorwerpen, geen opvullen met hooi of stroo, +geen overdekken met mantels en pelzen, kan dien oproerigen koffer tot +rust brengen. Hij glijdt en schudt en woelt onder mij, en springt op +bij elken schok. Wij beproeven hem vast te binden met koorden en touwen +en riemen: niets helpt—hij blijft even onrustig. Wat mijn rug en +mijn lenden daarbij te lijden hadden, zal ik maar niet pogen te +schetsen!</p> +<p>Goddank!—wij zijn eindelijk te Kholmogory! Op een hoogte langs +de rivier gebouwd, vroolijk en vriendelijk met zijn gouden kruis, zijn +grasrijke paden, zijn witte en rooskleurige huizen, zijn booten aan den +oever, zijn zandige vlakten in het verschiet, ligt daar het fraaie +dorp, ruim en luchtig. Hier ziet ge een kerk, ginds een klooster, +schitterend van kleuren en verguldsels; de huizen zien er netter en +welvarender uit, dan doorgaans in zulke vlekken het geval is. Zooals, +het daar voor u oprijst, met dien donkeren gordel van dennen- en +beukenwouden, is Kholmogory inderdaad waardig de geboorteplaats te zijn +van een volksdichter als Lomonosoff.</p> +<div class="figure xd21e1272width"><img src="images/p1873-253.jpg" alt= +"Het Kremlin te Moskou." width="720" height="485"> +<p class="figureHead">Het Kremlin te Moskou.</p> +</div> +<p>Tusschen Kholmogory en Kargopol, tusschen Kargopol en Wietegra, +vindt men niets dan dorpen: op dezen ganschen langen weg van minstens +vierhonderd mijlen lengte, ontmoet ge geene enkele verzameling van +huizen, waaraan ge met eenigen schijn van waarheid den naam van stad +zoudt kunnen geven. De heirbaan loopt maar altijd voort: nu eens langs +de oevers der rivier, dan weder zich verliezende in de diepten van het +woud; doch steeds onafgebroken, als een smal lint, voortgaande van het +noorden naar het zuiden. Niets stuit dien eentonigen weg: hij steekt de +rivieren over, hij vervolgt zijn loop over steenen, moerassen en +veengronden; hij kruipt voort over gebroken rotsen; hij bestijgt de +lage heuvelen, en daalt af in de vochtige valleien. De voerman, trotsch +op zijn vier paarden, met touwen en kettingen naast elkander voor de +tarantasse <span class="pagenum">[<a id="xd21e1278" href="#xd21e1278" +name="xd21e1278">254</a>]</span>gespannen, jaagt rusteloos voort, als +gold het een helschen wedloop met den booze, in de hoop, dat hij +daarvoor een extra kop thee verdienen zal. Dit harde rijden is trouwens +eene vaste gewoonte bij de russische koetsiers, die er zich op +beroemen, dat zij het iemand, voor tien kopekken, groen en geel voor de +oogen kunnen doen worden. Dag aan dag, van den vroegen morgen tot den +laten avond, rennen wij voort door moerassen en dennenwouden. Nergens +is een sloot, een dijk, een haag, een omheining te bespeuren: geen +enkel teeken dat de grond aan iemand toebehoort. In vliegende vaart +hollen wij voorbij een groot houtvuur, waar omheen een groep armelijk +gekleede lieden zitten, die ons op onvriendelijken toon groeten, +terwijl sommigen opstaan om ons na te oogen.</p> +<p>„Wat zijn dat voor lieden, Dimitri?”</p> +<p>„Landloopers. Waarschijnlijk zijn het +vluchtelingen.”</p> +<p>„Vluchtelingen? Waarvoor vluchten zij dan?”</p> +<p>„Ja, dat zijn zonderlinge lui, die niet werken willen, zich +aan wet noch gebod storen, en zich nergens willen vestigen. Gij kunt ze +hier overal in de bosschen vinden: het zijn ware wilden. Te Kargopol +zult gij er wel meer van hooren.”</p> +<p>In deze stad, aan de rivier de Onega, in het gouvernement Olonetz +gelegen, vernam ik meer bijzonderheden omtrent deze landloopers, die +inderdaad een lastig en gevaarlijk slag van menschen zijn. Ook in +Nowgorod en in Kazan hoor ik van deze zwervende bevolking spreken, die +in een groot deel des rijks verspreid is: een verschijnsel, op zich +zelf reeds een kwaad, maar als teeken van den maatschappelijken +toestand nog veel bedenkelijker. In de gouvernementen, Jaroslaw, +Archangel, Wologda, Nowgorod, Kostroma en Perm, zwerven gansche benden +dezer onrustige, weerspannige vagebonden rond. Zij zijn nomaden, in den +waren zin des woords. Zij verlaten hunne huizen en landerijen, doen +afstand van hunne rechten als boeren of burgers, kleeden zich in +lompen, nemen den pelgrimsstaf ter hand, verbreken alle banden der +familie, trekken zich in het diepst van het woud terug, en wonen in +moerassen en zandwoestijnen, in openbare vijandschap met de +maatschappij, de kerk en den staat. Sommigen doen inderdaad geen kwaad: +zij brengen hunne dagen door in sluimering en hunne nachten in gebed, +terwijl de boeren hen van spijs en drank voorzien; maar ook al bepaalt +zich hun verzet tegen de gevestigde orde van zaken alleen tot zulk een +lijdelijken wederstand, dan nog is dit een bedenkelijk verschijnsel. +Deze lieden willen niet arbeiden voor de spijze, die vergaat; zij +weigeren zich te onderwerpen aan de bevelen der overheid; zij erkennen +de wet niet, waaronder zij leven. Zij beweren dat het tegenwoordige +regeeringsstelsel een werk des duivels is; de tsaar is voor hen de +vorst der duisternis; zijn raadslieden en de heeren van zijn hof zijn +valsche getuigen en gevallen heiligen. Zij zelf willen niets gemeens +hebben met de booze wereld, waarvan zij vlieden, zooals Abraham vlood +van de ten ondergang gedoemde steden der vlakte.</p> +<p>Naar het schijnt hebben deze nomaden, althans in sommige +provinciën, eene eigene organisatie, met opperhoofden aan wie zij +gehoorzamen, als ook bepaalde plaatsen van bijeenkomst en +gemeenschappelijke Godsvereering. Doorgaans vinden zij steun en hulp +bij de boeren, hetzij dan uit werkelijke sympathie, hetzij uit vrees +voor wraakoefening. Zeer zelden vinden zij de deur der hoeve voor zich +gesloten; en bijna nooit wordt een aanklacht tegen hen bij de politie +ingediend. Zelfs in die streken, waar zij, naar men zegt, nu en dan +plunderen en gewelddadigheden plegen, valt het uiterst moeilijk iets +omtrent hen te vernemen, en vindt vooral de politie niet de minste +medewerking.</p> +<p>Niemand zal ontkennen dat, vooral in de ernstige crisis waarin de +russische maatschappij thans verkeert, zulk een staat van zaken een +wezenlijk gevaar oplevert. De geest, die deze benden avonturiers +bezielt, en hen drijft zich aldus vijandig tegenover de maatschappij en +hare inzettingen te plaatsen, en feitelijk tot den chaos der +barbaarschheid terug te keeren, is zekerlijk een der moeilijkste +hinderpalen, die eene waarlijk vrijzinnige en hervormingsgezinde +regeering op haar weg ontmoeten kan. Tegenover dit onrustbarend +verschijnsel rijzen ernstige vragen op. Is de russische boer inderdaad +rijp voor vrijheid en zelfbestuur, alleen door de gehoorzaamheid aan de +wet beperkt? Indien de ondervinding mocht bewijzen, dat een aanzienlijk +deel der landelijke bevolking in Rusland zich over dezen hartstocht +voor een zwervend nomadenleven laat vervoeren,—zooals sommigen +hopen en velen vreezen—dan is de proeve van emancipatie, door den +tegenwoordigen tsaar genomen, mislukt, en is de burgerlijke vrijheid +misschien voor meer dan honderd jaren verloren. De keizer heeft eene +bijzondere commissie benoemd, om de door de regeering ingewonnen +berichten en rapporten betreffende deze zaak te onderzoeken. Dat +onderzoek is nog niet afgeloopen; naar het schijnt heeft de commissie +nog tot geen besluit kunnen komen, en geen middel aan de hand weten te +doen om het voortwoekerend kwaad te stuiten.</p> +<p>Inmiddels gaat ons het eene dorp na het andere voorbij!</p> +<p>Deze russische dorpen gelijken zoozeer op elkander, dat wie er een +gezien heeft, er honderden heeft gezien; hebt ge er twee verschillende +gezien, dan kent gij ze allen. Het doet er weinig toe, of het model +groot of klein is, van hout of van leem gebouwd, in het woud verscholen +of te midden der naakte steppen geplaatst: gij zult overal dezelfde +vormen en dezelfde groepeering van woningen vinden, duizende malen +herhaald. Er zijn slechts twee verschillende typen van dorpen: die van +Groot- en die van Klein-Rusland; van de eerste vindt ge de beste +voorbeelden in de omstreken van Moskou; van de laatste in den omtrek +van Kiew.</p> +<p>Een groot-russisch dorp bestaat uit twee rijen hutten, door eene +breede en vuile straat gescheiden. Elk huis staat op zich zelf; het +getal dezer woningen wisselt af van tien tot honderd. Van geheel +gelijkvormige dennestammen opgetrokken, die op dezelfde wijze gehouwen +en saamgevoegd zijn, zijn de huizen onderling volkomen gelijk, alleen +behoudens het verschil in grootte. De woning van het dorpshoofd is +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1301" href="#xd21e1301" name= +"xd21e1301">255</a>]</span>grooter dan de anderen; daarop volgt die van +den slijter, de brandewijnkroeg. Vier ruwe wanden, waarvan de gaten en +spleten met mos zijn toegestopt, en waarin een paar deuren en eenige +vensters zijn uitgehouwen; een schuin oploopend, vooruitstekend +dak—ziedaar het uiterlijke. Van binnen geen andere vloer dan de +naakte bodem; de zoldering bestaat uit dennen balken en planken. Verf +is eene onbekende weelde; het duurt dan ook niet lang, of de wanden en +de gevel zien bijna geheel zwart door den regen en den rook. De ruimte +tusschen de huizen ligt geheel open: een vuile modderpoel, waarin de +varkens zich welbehagelijk rondwentelen, en de nijdige wolfshonden +grommen en vechten. De zoogenaamde straat is met planken bevloerd. Hier +en daar prijkt eene enkele woning met een soort van balkon, een +koestal, en zelfs met eene bovenverdieping. Nabij het dorp verrijst een +kapel, eveneens van boomstammen gebouwd en met planken gedekt; maar +hier vindt ge, zoo al niet verguldsel, dan ten minste eene mengeling +van kleuren. De wanden der kapel zijn wit geschilderd, het dak is +groen; en misschien heeft een of andere rijke boer, voor zijne +rekening, het kruis laten vergulden.</p> +<p>Rondom deze akelige woningen strekken zich de weinig minder akelige +velden en akkers uit, die de dorpelingen met hun zweet besproeien. +Vlak, laag, zonder hagen of eenige afsluiting, missen die akkers, in +hunne naakte eentonigheid, schier alle poëzie; nergens een +welriekende rozenheg, nergens een boomgaard, niets dat aan een thuis, +eene eigene woning, herinnert. De moestuinen hebben niets van tuinen: +zij zijn niets meer dan regelmatig afgedeelde stukken grond, waarop +groenten geteeld worden. Geen enkel bloempje verkwikt in deze wildernis +uw oog.</p> +<p>In Klein-Rusland, in de oude poolsche provinciën van het westen +en het zuiden, vindt ge een andere type van dorpen. In plaats van de +vuile, berookte boomstammen, eene schilderachtige mengeling van groen +en wit; in plaats van de regelmatig op eene rij gezette blokhuizen, +eene groep woningen, te midden van het geboomte verspreid. De huizen +zijn meest van aarde en biezen gebouwd; het dak is met stroo gedekt; de +wanden zijn met kalk bestreken; een haag van biezen en doornen omgeeft +die gansche groep. Is elk huis op zich zelf ook klein, het heeft toch +zijn voorplaats en zijn tuin. Er zijn geen straten in het dorp; de haag +heeft slechts twee openingen, eene ten noorden, en eene ten zuiden; en +zoo ge van de eene opening naar de andere wilt gaan, moet ge een aantal +paden of stegen doorkruisen, met doornen hagen en biezen omzoomd, en +bevolkt door nijdige, gevaarlijke honden. Het schijnt wel, dat ieder +hier volle vrijheid had om zijn huis te bouwen, waar hij wilde, alleen +zorg dragende dat zijn erf binnen de algemeene omwalling bleef. Zulke +dorpen, zonder eenig plan gebouwd, en waarin ieder huis door een tuin +is omringd, beslaan natuurlijk eene aanzienlijke uitgestrektheid +gronds; sommige dorpen der Kozakken doen in omvang voor geen matige +stad onder. Natuurlijk heeft ieder dorp zijn kerk, wier rijke +kleurenpracht en eigenaardige bouworde de bekoorlijkheid van het +landschap verhoogen.</p> +<p>In de wijde landstreek tusschen Kiew aan de Dnjeper en Kalatsh aan +den Don, behooren al de dorpen tot deze tweede type. Het verschil met +de groot-russische dorpen ligt zoowel in het huis als in den tuin; en +dit verschil wijst op eene andere opvoeding, misschien wel op een ander +ras. De Groot-Russen zijn schroomvallig, zachtaardig en meegaand van +karakter; zij sluiten zich gaarne aaneen, en trachten zooveel mogelijk +bij elkander te blijven en in eene soort van gemeenschap van goederen +te leven. De Klein-Russen daarentegen zijn levendig, prikkelbaar, +ondernemend van aard; zij zijn gaarne hun eigen meester en heer, en +staan liefst op zich zelf, ten einde gelegenheid te hebben om al hunne +krachten en talenten te kunnen ontplooien. Een inwoner van +Groot-Rusland voert zijne bruid naar de ouderlijke woning; een inwoner +van Klein-Rusland geleidt haar liefst zijn eigen huis binnen.</p> +<p>Het woud duikt achter ons weg in eindeloos verschiet, en wordt +dunner en dunner. Wij ontmoeten eene vrouw, alleen in haar eenvoudige +kar gezeten; straks komt ons een wagen tegemoet, door soldaten te voet +begeleid, en waarmede gevangenen, die deels geboeid zijn, onder opzicht +van eene oude vrouw worden vervoerd. De zorg voor de dienst langs de +wegen is, bij wijze van heeredienst, aan de dorpen opgelegd; wanneer +een reisgezelschap in een dorp aankomt, moet de oudste of hoofdman +zorgen voor het noodige—wagens, paarden, voerlieden—zooals +in de podorodjna staat geschreven. Maar zeer dikwijls gebeurt het, dat +er in het dorp geen andere mannen te vinden zijn dan knapen of +grijsaards. De volwassen mannen zijn verre, verre weg: zij zwerven als +visschers door de Poolzee; zij hakken hout in de wouden rondom +Kargopol; zij zijn op de bever- en vossenjacht in het Oeralgebergte, en +laten hunne vrouwen maanden lang alleen achter.</p> +<div class="figure xd21e1312width"><img src="images/p1873-256.jpg" alt= +"De groote klok en de toren van Iwan Wilikoï te Moskou." width= +"486" height="720"> +<p class="figureHead">De groote klok en de toren van Iwan Wilikoï +te Moskou.</p> +</div> +<p>Dorpen, dorpen en nog eens dorpen! Wij ontmoeten nogmaals een +boerewagen, door soldaten begeleid en waarin een gevangene geboeid +ligt; uit het kreupelhout gluurt ons een wolf aan; een pelgrim gaat ons +voorbij, op weg naar Solowetsk; wij rennen langs een troep spelende +jongens, wier kleederen op dit oogenblik in de wasch schijnen te zijn; +daar staat, half omvergevallen, een gebroken wagen; straks doet het +woeste geblaf van eenige honden ons opschrikken; en dan gaat het weer, +uren achtereen, door het stille zwijgende woud. Toch komt een straal +van liefelijkheid en poëzie ook deze eenzame streken verhelderen +en bezielen. Een geurige, frissche koelte doet de bladeren zachtkens +ritselen; de lucht is helder; en zijn de lijnen ook bijna allen vlak en +effen, de hemel is blauw, en de zon giet haar gouden stralen over het +landschap uit. Dikwerf prijken de oude boomstammen met de fraaiste +kleurschakeeringen, en de zwevende koeltjes ruischen als muziek door de +hooge dennen. Hier en daar groet u van verre, in het lommer verscholen, +een schilderachtig klooster. Daar ginds is een boschbrand uitgebarsten; +de bleekroode vlammen verheffen zich hoog in de lucht, half gehuld in +dikke wolken van purperkleurigen rook. Een open plek, getuige van +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1318" href="#xd21e1318" name= +"xd21e1318">257</a>]</span>een vroegeren brand, straalt in al de +kleurenpracht der liefelijkste herfstbloemen. Een aanvallig kind, met +blonde krullen en zachte blauwe oogen, staat langs den weg, en groet +ons met bijna oostersche bevalligheid. Daar ritselt en klatert een beek +dwars door de afgevallen bladeren. Nieuwe groepen: eene vrouw, met eene +kom melk in de hand; meisjes, die in het heldere riviertje haar +linnengoed spoelen, onder het oog van het Onze-Lieve-Vrouwenbeeld. +Overal zijn de lieden wel is waar eenigszins plomp en ruw, maar +inderdaad godsdienstig en wellevend; in hunne donkere wouden richten +zij kruisen en kapellen op, en maken alzoo de sombere vervelende wegen +tot lichtende sporen, die de gedachten ten hemel heffen.</p> +<p>Wij houden stil in een dorp, aan den oever van een klein donker +meer.</p> +</div> +</div> +<div id="xd21e1322" class="div2 section"><span class= +"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">XV.</h3> +<h3 class="main">Patriarchale zeden.—Een staat in den staat.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">„Hoe nu, kan ik hier vóór den +avond geen paarden krijgen?”</p> +<p>„Zoo als gij ziet,” antwoordde de oudste glimlachend, +„het is hier feest vandaag; er wordt eene bruiloft gevierd, en de +patriarch geeft, eene groote partij ter eere van het huwelijk van Vanka +met Nadia.”</p> +<div class="figure xd21e1332width"><img src="images/p1873-257.jpg" alt= +"Eene russische vrouw." width="457" height="720"> +<p class="figureHead">Eene russische vrouw.</p> +</div> +<p>„Nadia! Dat ’s een mooie naam! Dus kunnen we toch van +avond paarden krijgen, niet waar?—Wie zijn dat daar? Aha, de +kerk! Komt, laat ons daarheen gaan en de kroning zien. Is die Vanka een +flinke, knappe jongen?”</p> +<p>„Ja; of liever hij zal het eenmaal zijn. Vanka is een knaap +van zeventien jaar, die voor achttien doorgaat—de bij de wet +vereischte leeftijd. Maar och, hij telt bij dit alles weinig +mede.”</p> +<p>„Maar waarom trouwt hij dan?”</p> +<p>„Omdat de patriarch het verlangt. Daniël heeft hulp +noodig in zijn huishouding. De oude Daan, moet ge weten, is +Vanka’s vader; en het oude moedertje is zoo afgesloofd, dat zij +niet veelmeer is dan vel over been. Zij is tien jaar ouder dan hij, en +de patriarch heeft eene jonge vrouw noodig, die hij naar hartelust +bevelen kan, eene die vlug en bij de hand is, die zijne koe kan melken, +zijn kachel aanmaken en zijn thee zetten.”</p> +<p>„Het is hem dus eigenlijk te doen om eene goede +dienstmeid?”</p> +<p>„Ja, juist, eene goede dienstmeid: en die zal hij in Nadia +gevonden hebben.”</p> +<p>„Het is dus geen huwelijk uit liefde?”</p> +<p>„Och, zooals doorgaans. De knaap, hoe jong ook, is naar men +zegt toch verliefd geweest; want de jongens zijn mal en de meisjes zijn +slim; maar hij was niet verliefd op de vrouw, die zijn vader voor hem +gekozen heeft.”</p> +<p>„Woonde zijne beminde hier in het dorp?”</p> +<p>„Ja; zij heet Lousha: eene aardige flinke meid, met ronde +blauwe oogen en lippen om te kussen, maar zonder een roebel in de +wereld. Nadia daarentegen brengt vijf koperen samovars en vijftien +zilveren lepels ten huwelijk. Die zilveren lepels veroverden het hart +van den ouden Daan.”</p> +<p>„En wat zegt Vanka wel van dit huwelijk?”</p> +<p>„Niets; wat kan hij zeggen? De patriarch heeft alles +beredderd, de lepels gekeurd, de bruid aangenomen, het feest aangelegd +en den dag voor het huwelijk bepaald.”</p> +<p>„Rusland is wel het beloofde land voor vaders!”</p> +<p>„Ieder op zijn beurt; eerst de vader, later de zoon. Te zijner +tijd zal Vanka ook een patriarch zijn. De zoon is niets, zoolang zijn +vader nog leeft.”</p> +<p>„Zelfs niet, als het er op aankomt zich eene vrouw te +kiezen?”</p> +<p>„Neen; juist het minst als hij eene vrouw moet <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1369" href="#xd21e1369" name= +"xd21e1369">258</a>]</span>kiezen. Zooals gij ziet, zijn onze zeden nog +ouderwetsch en eenvoudig, zooals die in den bijbel beschreven zijn. De +huisvader is koning in zijne eigene woning, als de patriarchen van +ouds; en hebt gij ooit gelezen dat, in de dagen der aartsvaders, de +jonge lieden het land afliepen, om zich naar eigen begeerte eene vrouw +te zoeken? Onze patriarch regelt dat; hij en de +koppelaarster.”</p> +<p>„De koppelaarster! Wie is dat?”</p> +<p>„Eene oude vrouw, die in gindsche hut nabij de brug woont; een +arm oud wijf, die waarzegt en uit kaarten de toekomst voorspelt; die +als tusschenpersoon optreedt in de liefdesgeschiedenissen der jonge +meisjes, huwelijken bekonkelt, en door allen als een tooverheks +gevreesd wordt.”</p> +<p>„Is er in ieder dorp zulk eene koppelaarster?”</p> +<p>„Neen; sommige dorpen zijn daarvoor te arm; want deze oude +wijven laten zich goed betalen. Die het wat verder in de kunst gebracht +hebben, vestigen zich in de steden, waar zij nog voordeeliger zaken +kunnen doen. Die tooverheksen in de steden hebben macht over de +planeten; de onzen moeten zich met kaarten behelpen.”</p> +<p>„Gelooft ge waarlijk dat zij macht hebben over de +planeten?”</p> +<p>„Wie zal dat uitmaken? Wij zien dat zij macht hebben over +mannen en vrouwen: en toch heeft ieder mensch zijn eigen planeet en +zijn eigen beschermengel. De meisjes, die de hulp der koppelaarster +inroepen, geven haar een lijst van al wat zij bezitten—zooveel +samovars, zooveel linnen, zooveel huisraad. Het gebeurt niet dikwijls +dat zij ook zilveren lepels bezitten. De patriarchen gaan naar de +tooverheks, om die lijsten in te zien. Een slimme kwant, zooals die +oude Daan, gaat liefst ’s avonds tegen de schemering, als niemand +hem ziet, naar hare woning, zet zijn flesch brandewijn op de tafel, en +noodigt de oude tot drinken. <span class="corr" id="xd21e1384" title= +"Bron: ‘">„</span>Kom, moedertje,” meesmuilt hij, +„haal uw lijst eens voor den dag, en laat ons wat +praten.”—„Wat zoekt ge, vader Daniël?” +grijnst het wijf.—„Een vrouw voor Vanka, moedertje, een +vrouw. Kom, drink eens, dat zal je goed doen; en nu—met het boek +voor den dag. Ik wil eene flinke meid met een aardig +duitje.”—„Aha,” zegt de heks, met haar hand aan +het glas; „ge wilt mijn boek zien! Wel, vadertje, ik heb hier +twee knappe deerns—aardige meisjes, en niet onbemiddeld ook; zij +zijn beiden juist voor Vanka geschikt. Hier is Lousha: een aardig ding, +maar geen huisraad; blauwe oogen, maar nog geen twintig; tandjes als +parelen, maar..... Blieft ge er niet van gediend? Waarom +niet?—Nu, zooals ge wilt; ik prijs mijn waren aan; het staat u +vrij, die al of niet te nemen. Lousha is een aardige meid—gij +behoeft niet zoo laag op haar neer te zien!—Zie hier, hier is +Dounia; welgemaakt, een fiksche, stevige meid; zij gaf nooit stof tot +praten, en had maar één vrijer in haar leven, eens +buurmans zoon. Wat ze meebrengt? Dounia is zelf een lot uit de +loterij—zij eet heel weinig, en werkt als een paard. Zij heeft +vier samovars.—Niet gediend? Wel nu, gij treft het bijzonder van +avond, vadertje. Hier is Nadia;”—en nu volgt de +geschiedenis van haar samovars en haar zilveren lepels.”</p> +<p>„En zoo wordt de zaak beklonken?”</p> +<p>„Men betaalt den pope het verschuldigde; de dag voor de +huwelijksplechtigheid wordt bepaald, en alles is +gedaan—uitgenomen het feest, het drinken en de hoofdpijn als +napret.”</p> +<p>„Vertel mij nu eens iets van Nadia.”</p> +<p>„Vindt ge Nadia zulk een mooie naam? Ik geef de voorkeur aan +Marfousha. Mijne vrouw heet Marfa; als kind werd zij Marfousha +genoemd.”</p> +<p>„Is Nadia jong en mooi?”</p> +<p>„Jong? Ze is negen-en-twintig jaar. Mooi? Ze is zoo bruin als +leer.”</p> +<p>„Negen-en-twintig, en Vanka zeventien!”</p> +<p>„Maar zij is groot en fiksch gespierd; sterk als een muilezel, +en kan den heelen dag, met weinig eten, blijven doorwerken.”</p> +<p>„Dat zou goed zijn, als er een slaaf werd verlangd, om het +land om te spitten of een wagen te besturen.”</p> +<p>„Maar dat wil de patriarch ook: eene dienstmeid voor zich +zelven, en eene echtgenoote voor zijn zoon.”</p> +<p>„Hoe kwam Vanka er toe, haar aan te nemen?”</p> +<p>„Daniël toonde hem haar zilveren lepels; haar blinkende +trekpotten, en haar kist vol huisraad. De jongen ziet al die +fraaiigheden met begeerige oogen aan. Lousha is afwezig, en de oude man +geeft een wenk. De bruid omhelst Vanka—en de zaak is in +orde.”</p> +<p>„Arme Lousha! waar is zij vandaag?”</p> +<p>„Zij blijft op het veld om nog wat te groeien. Zij is nog niet +sterk genoeg om te trouwen. Zij zou voor haar man en voor haar +schoonvader niet kunnen werken, zooals eene vrouw behoort te doen. Het +is veel beter voor haar, nog wat te wachten. Op haar +negen-en-twintigste jaar zal zij evengroot en sterk zijn als Nadia; dan +zal zij geschikt zijn voor het huwelijk, want dan zullen de wilde haren +er wat uit zijn.”</p> +<p>Wij wandelen over de met planken bevloerde straat, van het posthuis +naar de kerk, die geheel opgevuld is met mannen en vrouwen in hun +zondagskleed: de vrouwen en meisjes in roode jurken met bont omzoomd, +en soms wel met zilvergalon versierd; de mannen in nette overjassen en +ronde bonte mutsen, met gouden kwasten en een roode punt. De +plechtigheid is bijna voleindigd; de priester heeft het huwelijk, in +den naam van God, gesloten; de jonggehuwden treden uit het heiligdom +met hunne kronen van klatergoud op het hoofd. De koning geleidt zijne +koningin, die er zeker oud genoeg uitziet om zijne moeder te zijn. Men +hoort hier in Rusland zooveel spreken van de rechten van den +echtgenoot, en van de zonderlinge eigenaardigheid der vrouwen, die het +als een bewijs van liefde beschouwen, wanneer hare mannen haar +slaan,—dat onwillekeurig de vraag oprijst, hoelang het nog wel +duren moet eer ook Vanka zijne vrouw zal kunnen slaan. Vooreerst gaat +dat nog niet, dat is duidelijk; men zou daarom kunnen twijfelen aan hun +echtelijk geluk, wisten wij niet dat, bij gebreke van Vanka, de +patriarch niet verzuimen zal van zijn zweep gebruik te maken.</p> +<p>De forsch gespierde bruid, met haar vergulde kroon op het hoofd, in +stijf brokaat gehuld en zich blijkbaar <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e1420" href="#xd21e1420" name="xd21e1420">259</a>]</span>van de +waarde harer vijftien zilveren lepels bewust, wandelt statig langs de +slijkerige straat, naar hare nieuwe woning.</p> +<p>De kroegen—er zijn er twee in het dorp, ten behoeve van +tachtig of negentig zielen—zijn vol luidruchtig gezelschap. De +brandewijnflesch gaat rusteloos rond. Groote, baardige mannen omhelzen +elkander, en drukken hunne glazen tegen de borst; terwijl de knapen en +meisjes, schroomvallig en zwijgend, naar een open plaats gaan, waar het +feest met een dans zal worden besloten. Dit landelijk bal is wel een +kijkje waard. Een kring van dorpelingen, ouden en jongen, schaart zich +in het rond, om van de pret getuige te zijn. De dansers staan van +elkander afgezonderd: hier een groepje jongelieden, daar een groepje +meisjes: allen ernstig en doodstil. Eindelijk laat zich een fluit +hooren; een der jonkers neemt zijn muts af, en noodigt met eene buiging +zijne danseres uit. Geeft het meisje aan die uitnoodiging gehoor, dan +wuift zij met haar zakdoek; de jonkman treedt op haar toe, vat de punt +van den zakdoek, en draait met zijn meisje in de rondte. Niemand +spreekt een woord, niemand lacht. Stijf geregen en in haar opgeschikte +kleeding ingeperst, kan het meisje zich niet dan met moeite bewegen; +zij draait om en om zonder dat haar danser ooit hare hand aanraakt. De +melankolieke fluit speelt maar altijd voort, uren achtereen, op +dezelfde eentonige wijs; en de schoone, die gedurende het gansche bal +haar decorum het best bewaart, geen woord spreekt en geen lach haar +lippen laat plooien, heeft, naar het oordeel der omstanders, boven +allen de prijs verdiend!—De mannen praten en lachen onder +elkander: maar zoodra zij de vrouwen naderen, zijn zij met stomheid +geslagen, en maken enkel gebaren met hunne mutsen; deze zwijgende +uitnoodiging wordt door het wuiven met den zakdoek beantwoord, doch ook +zonder dat het meisje den mond open doet. Dit ronddraaien duurt voort, +tot de tijd is gekomen om naar bed te gaan, wanneer de mannen, +opgewonden door de drank, indien al niet door de liefde, wat los op hun +beenen beginnen te staan en allerlei onwelluidende kreten en liederen +aanheffen.</p> +<p>De patriarch zit in zijn huis, en brengt den avond genoegelijk door, +in gezelschap van Nadia en haar zilveren lepels.</p> +<p>Ook al is haar echtgenoot een volwassen man, moet de vrouw toch haar +intrek nemen onder het ouderlijk dak, en zich aan den regel van het +ouderlijk huis onderwerpen. Verlangt zij mede haar deel van de +groentesoep en van de podding van gerstemeel, om niet te spreken van +een nieuw jakje nu en dan, dan moet zij haar best doen om het haar +schoonvader naar den zin te maken: en dit kan zij niet doen, indien zij +niet onverwaardelijk aan zijne bevelen gehoorzaamt. De grieksche kerk +laat geen echtscheiding toe: eenmaal getrouwd, zijn de echtgenooten +voor hun leven verbonden;—gelukkig zijn de eischen niet hoog, en +heeft geen der beide partijen veel overlast van een te sterke +verbeelding, zoodat zij zich in den regel tamelijk wel in hun lot +schikken, en zich alleen ongelukkig gevoelen als de boonen mislukken of +de patriarch wat al te druk gebruik maakt van zijn zweep.</p> +<p>„Verdedigt een man zijne vrouw dan niet?”</p> +<p>„Neen,” antwoord de oudste, „niet tegenover zijn +vader.”</p> +<p>Een patriarch, huisvader, is onbeperkt gebieder in zijn huis en +gezin; niemand heeft het recht daar tusschenbeiden te komen: noch het +dorpshoofd, noch zelfs de keizerlijke rechter. Hij staat boven de wet. +Zijn hut is niet alleen een kasteel, maar een kerk: al wat hij binnen +die gewijde wanden verricht, is onaantastbaar en heilig.</p> +<p>„Maar als nu de vrouw bij haar man bescherming zoekt tegen +mishandeling?”</p> +<p><span class="corr" id="xd21e1438" title= +"Niet in bron">„</span>De man moet zich onderwerpen, Wat zoudt ge +dan verlangen? Twee heeren onder één dak? Dan zou het +huis spoedig in duigen vallen.”</p> +<p>„Dus geven de jonge mannen altijd toe?<span class="corr" id= +"xd21e1443" title="Niet in bron">”</span></p> +<p>„Wat zouden zij dan moeten doen? Moet men den ouderdom niet +eeren? Geeft de ondervinding geen aanspraak op den voorrang? Kan een +man een lang leven achter zich hebben, zonder met de jaren ook wijsheid +te vergaderen? Naar men zegt, zal dit alles eerlang veranderen; dan +zullen de jongelieden het huis regeeren, en de patriarchen hun baard +verbergen. Maar niet in mijn tijd! niet in mijn tijd!”</p> +<p>„Onderwerpen de vrouwen zich gewillig aan de bevelen van den +patriarch?”</p> +<p>„Zij moeten wel. Veronderstel dat Nadia door den ouden Daan +geslagen wordt. Zij komt tot mij, en toont mij haar schouders, die bont +en blauw zijn. Ik beleg eene vergadering van patriarchen om hare +aanklacht te hooren. Wat zal de uitkomst daarvan zijn? Zij vertelt hun, +dat haar vader haar slaat, en toont de litteekenen. De patriarchen +vragen haar, waarom zij geslagen werd? Zij bekent, dat zij ongehoorzaam +is geweest, toen haar schoonvader haar het een of ander gelastte: +misschien wel iets, dat hij niet behoorde te vorderen, en dat zij niet +gehouden was te doen. Maar het beginsel des gezags, dit voelt men, +staat daarbij op het spel: want is de patriarch niet langer gebieder in +zijn huis, hoe zal dan de oudste zijn dorp, de gouverneur zijne +provincie, de tsaar het rijk regeeren? Alle soorten en vormen van gezag +hangen te zamen, en staan of vallen met elkander. De patriarchen zijn +dus van meening dat de vrouw eene zottin is, en dat een tweede dracht +slagen haar goed zal doen.”</p> +<p>„Kunnen zij niet bevelen, dat zij gegeeseld worde?”</p> +<p>„Tegenwoordig niet; de wet verbiedt het; dat wil zeggen, in +het openbaar. In zijn eigen huis mag Daniël, zoo vaak het hem +goeddunkt, Nadia geeselen.”</p> +<p>De wet waarbij dit geeselen der vrouwen in het openbaar verboden +wordt, is door den tegenwoordigen keizer uitgevaardigd, en behoort mede +tot het groot geheel van maatschappelijke hervormingen, die hij tot +stand poogt te brengen. Zij is niet populair in het dorp, waar zij +beschouwd wordt als een inbreuk op de rechten der mannen, omdat zij de +patriarchen belet, naar goedvinden met de vrouwen te handelen. Sedert +deze wet het geeselen der vrouwen in het openbaar heeft afgeschaft, +hebben de mannen nieuwe middelen van bestraffing <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1459" href="#xd21e1459" name= +"xd21e1459">260</a>]</span>uitgedacht: zij houden zich overtuigd, dat +een geeseling met gesloten deuren niet veel helpt, omdat daarbij de eer +der schuldige ongerept blijft. Wat zij alzoo uitgevonden hebben, blijkt +uit hetgeen een nieuwsblad verhaalt.—Euphrosine M—, de +vrouw van een boer in het gouvernement Kherson, werd door haar +echtgenoot van ontrouw beschuldigd. De man roept eene vergadering van +patriarchen bijeen, die zijne aanklacht aanhooren, en, zonder verdere +getuigenis, zonder de vrouw toe te laten zich te verdedigen, haar +veroordeelen om, op klaarlichten dag, in tegenwoordigheid van al hare +vrienden, moedernaakt door het dorp te worden geleid! Dit vonnis werd +op een kouden dag, bij vorst, ten uitvoer gelegd. Toch kon de +ongelukkige, wier schuld niet bewezen was, van de uitspraak van deze +dorpsrechtbank niet in hooger beroep komen. Want een dorp is een +zelfstandige macht; in den vollen zin des woords, een staat in den +staat, eene republiek, die door eigen wetten en zelf gekozen +opperhoofden bestuurd wordt.</p> +<p>In westelijk Europa is een dorp niet anders dan eene stad in het +klein, waar een zeker aantal lieden van verschillenden stand gevestigd +zijn, die volkomen vrijheid hebben om, zoo zij dit verkiezen, naar +elders te gaan. Een russisch dorp daarentegen is een verzameling van +hutten, die allen bewoond worden door menschen van denzelfden stand en +hetzelfde beroep; menschen, wien het niet vrij staat zich te +verwijderen van den akker, dien zij bebouwen; die met elkander +hetzelfde lot deelen, en hunne landen onder dezelfde verplichtingen +bezitten; die als belasting eene gemeenschappelijke som betalen, en te +zamen een zeker aantal recruten voor de militaire dienst moeten +leveren.</p> +<p>Deze dorpsrepublieken zijn in bijzonderen zin aan Groot-Rusland +eigen, waar het eigenlijke echt russische volk woont. Men vindt ze noch +in Finland en de Oostzee-provinciën, noch in Astrakhan, +Siberië en Kazan, noch in Kiew, Podolië, de Ukraine, en +evenmin in de kaukasische provinciën. Waar ge deze landelijke +republieken aantreft, kunt ge met zekerheid weten, dat ge u op +echt-russischen bodem, en te midden van het oud-russische volk bevindt. +De provinciën, die ze bezitten, zijn velen in aantal, groot in +omvang, en rijk aan vaderlandsche deugden, en met trouwe liefde aan den +voorvaderlijken grond en de voorvaderlijke inzettingen gehecht. Zij +reiken van de muren van Smolensk tot nabij Wiatka; van de golf van +Onega tot de Kozakken-koloniën aan den Don: eene landstreek, vijf +of zesmalen zoo groot als Frankrijk, het oude rijk van Iwan den +Verschrikkelijke, dat aloude echte Rusland rondom zijne vier +hoofdsteden—Nowgorod, Wladimir, Moskou en +Pskow—gegroept.</p> +<p>Een dorpsrepubliek is eene vereeniging van boeren, die als het ware +een groot gezin vormen, maar op hun eigen land en onder hun eigen +oversten leven, die naar oude overgeleverde wetten het bestuur voeren. +Een zeker aantal mannen, een van stand en van beroep, hebben zich met +gemeenschappelijk goedvinden op dezelfde plaats gevestigd, een dorp +gebouwd, een oudste gekozen, die met zeer uitgestrekte macht is +bekleed; het land, bij het dorp behoorende, is aller gemeenschappelijke +bezitting, niet ieders bijzondere persoonlijke eigendom; zij wonen +nabij elkander, in hutten van dezelfde grootte en gedaante, naast en +tegenover elkaar op twee rijen geplaatst. Behoefte aan verdediging +tegen de gemeenschappelijke vijanden, hetzij dan menschen, wilde +dieren, of vernielende natuurverschijnselen, was ongetwijfeld de eerste +aanleiding tot deze soort van vereenigingen, waarvan het groote doel, +ook nu nog, onderling hulpbetoon is.</p> +<p>De grondslag en onmisbare voorwaarde dezer eigenaardige inrichting +is het communaal grondbezit. Geen dezer boeren bezit den grond in zijn +eigen naam en krachtens eigen recht, maar allen bezitten dien +gezamenlijk, in naam van allen, en wel voor altijd en in gelijke +deelen. Het huisgezin, bestaande uit man en vrouw, is de +maatschappelijke éénheid: en ieder huisgezin heeft recht +op een billijk aandeel in de algemeene bezitting: op zooveel akker-, op +zooveel bosch-, op zooveel tuingrond, naar evenredigheid der grootte +van de bezitting en de talrijkheid der deelgerechtigden. Om de drie +jaren vervallen alle bestaande titels en indeelingen, en grijpt eene +nieuwe verdeeling plaats. Daar de gemeente eene zuivere republiek is, +waar alle hoofden van huisgezinnen gelijk zijn en geheel gelijke +rechten hebben, moet ieder zijne stem uitbrengen in den raad, en moet, +bij de verdeeling van het land, ook zorgvuldig op alle aanspraken +worden gelet. Het geheel wordt in zoovele deelen gesplitst, als er +huisgezinnen in het dorp zijn, waarbij tevens gelet wordt op de +hoedanigheid van den grond en den meerderen of minderen afstand van de +woning.</p> +<p>Maar evenals de behoeften, waarin voorzien moest worden, verder +reiken dan het dorp, zoo heeft ook het beginsel van associatie zijne +werking verder uitgestrekt. Acht of tien gemeenten vereenigen zich, en +vormen te zamen een soort van kanton of kerspel; tien of twaalf kantons +vormen op hunne beurt een <i>wolost</i> of distrikt. Deze afdeelingen +hebben wederom haar eigen bestuur en organisatie, en zijn ook +metterdaad zelfstandige republieken.</p> +<p>Sinds overoude tijden zijn de leden dezer landelijke +democratiën in het bezit van zekere rechten, waarvan de oorsprong +misschien betwistbaar is, maar waaraan een wijs en voorzichtig +staatsman toch niet dan bij volstrekte noodzakelijkheid raken zal. Zij +kiezen hunne eigene overheden, hebben hunne eigene rechtbanken, en +leggen eigenmachtig boeten en straffen op. Zij beleggen openbare +vergaderingen, waar de gemeenschappelijke belangen en aangelegenheden +besproken en besluiten genomen worden. Zij hebben macht over alle leden +der vereeniging, onverschillig of die rijk dan wel arm zijn. Zij mogen +hunne oudsten afzetten, en anderen in hunne plaats benoemen. Zulk een +boersche republiek is eigenlijk niet anders dan eene uitbreiding van +het patriarchale huisgezin, en daarom in het bezit van rechten en +bevoegdheden, die de keizer niet gegeven heeft, en die hij ook niet +durft ontnemen.</p> +<p>Het dorpsopperhoofd voert den titel van oudste, <i>starosta</i>. Hij +wordt door de boeren uit hun midden gekozen, en wel voor den tijd van +drie jaren; echter brengt de gewoonte mede, dat hij na verloop van dien +tijd weder herkozen wordt; en het is niet zeldzaam <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1481" href="#xd21e1481" name= +"xd21e1481">262</a>]</span>dat iemand deze waardigheid van zijn +veertigste jaar tot aan zijn dood bekleedt. Ieder is als starost +verkiesbaar: maar de regel is dat de rijkste boer daartoe gekozen +wordt, en de vreemdeling, die in een of ander dorp den oudste wil +spreken, zal zich maar zelden vergissen als hij zijne tarantasse voor +het grootse huis doet stilstaan.—Moet er een starost gekozen +worden, dan komen de boeren samen in eene kapel, in een schuur of in de +herberg; zij fluisteren elkander den naam van den uitverkorene in het +oor; dan volgt een luid gejuich en handgeklap; en wanneer de man hunner +keuze het hoofd heeft gebogen, ten teeken dat hij zijne benoeming +aanneemt dan drukt men elkander de hand, en wordt de plechtigheid +besloten met een drinkgelag. Hoewel zijne betrekking als een eerambt +beschouwd, en dus niet bezoldigd wordt, is de starost niettemin de +verantwoordelijke persoon, die voor alles heeft te zorgen, en wien elk +onheil en elke ongeregeldheid verweten wordt. Somwijlen, maar niet +dikwijls, tracht een rijke boer zich aan de keuze te onttrekken; doch +de gemeente heeft recht op de dienstvaardigheid en toewijding harer +leden, en wie weigert aan haar roepstem te beantwoorden, moet boete +betalen.</p> +<div class="figure xd21e1484width"><img src="images/p1873-261.jpg" alt= +"Vrouwenklooster te Moskou." width="720" height="484"> +<p class="figureHead">Vrouwenklooster te Moskou.</p> +</div> +<p>Deze door het dorpsparlement verkozen magistraatspersoon is bekleed +met een hoogst eigenaardig, moeilijk te <span class="corr" id= +"xd21e1491" title="Bron: omschrijving">omschrijven</span> gezag: hij is +half burgemeester, in den europeeschen zin, en half sheikh, in de +arabische beteekenis van dat woord. Hij is een door de wet erkende +overheidspersoon, en tevens een soort van familiehoofd, een patriarch, +die vaderlijke rechten uitoefent. Sommige van zijne functiën +liggen geheel buiten de wet, ja zijn daarmede zelfs in <span class= +"corr" id="xd21e1494" title="Bron: srijd">strijd</span>. Zoo heeft een +starost, in zijn vierschaar gezeten, het recht behouden, iemand tot den +knoet te veroordeelen. Niemand anders in geheel Rusland; noch de +landheer op zijne goederen, noch de generaal in zijn kamp, noch de +koopman in zijn winkel, noch de reiziger in zijn slede, heeft het recht +zijn onderhoorige te slaan. Dit verbod, door den tegenwoordigen keizer +uitgevaardigd, wordt streng gehandhaafd: maar een starost kan, gesteund +door den dorpsraad, het keizerlijk gebod straffeloos overtreden en de +wet trotseeren.</p> +<p>Hoewel de rechten dezer gemeenten in de laatste jaren eenigermate +zijn ingekort, zijn zij toch nog, in menig opzicht, buitengewoon groot. +Is de vergadering der familiehoofden van oordeel, dat iemand niet +langer waardig is, lid der gemeente te zijn, dan kan zij den +veroordeelde in handen der politie overleveren, en naar de +naastbijgelegen stad laten brengen. Hij is van nu voortaan een balling +en zwerver. Uitgeworpen door zijne gemeente, heeft hij geen plaats meer +in de maatschappij; hij kan zich niet in eene stad vestigen, noch in +een ander dorp gaan wonen, hij is een vagebond, een verworpeling die +buiten de menschelijke samenleving staat. De <span class="corr" id= +"xd21e1499" title="Bron: gouveneur">gouverneur</span> der provincie, +gesteld dat hij zich de zaak aantrekt, kan weinig voor hem doen. Hij +kan de gemeente niet dwingen, den uitgeworpene weder op te nemen; zijn +al de vormen behoorlijk in acht genomen, dan is de uitspraak van de +dorpsvierschaar onherroepelijk; en den getroffene blijft bijna geen +andere keus over, dan soldaat te worden, of zijn geluk te gaan +beproeven in de mijnen van Siberië.—In ernstige gevallen, +waarbij de rechtbanken betrokken zijn, heeft de gemeente het recht, het +uitsproken vonnis te herzien en zelfs te vernietigen. Gesteld, iemand +wordt beschuldigd een schuur in brand te hebben gestoken. Op last van +den starost gegrepen en aan de politie overgeleverd, wordt bij naar de +stad gebracht, waar de rechtbank is gevestigd, die zijne zaak +onderzoeken moet. Na verhoor van getuigen en nauwkeurig onderzoek, +wordt hij vrijgesproken. Meen nu echter niet, dat hij, krachtens deze +vrijspraak, veilig naar zijne hut en zijn akker kan terugkeeren. De +gemeente is bevoegd, hem niet meer in haar midden te ontvangen. De +dorpsraad kan het vonnis des rechters vernietigen, de zaak nog eenmaal +onderzoeken, en den man, in zijn afwezigheid, veroordeelen, niet alleen +tot het verlies van zijn huis en land, maar ook van zijn stand en +goeden naam.</p> +<p>De gemeente heeft nog andere rechten. Geen harer leden mag zijn dorp +verlaten, zonder de toestemming van de vergadering en zonder een +paspoort van den starost, die hem ieder oogenblik kan terugroepen, ook +zonder opgave van redenen. Weigert hij te komen, dan wordt hij uit de +gemeente gebannen. Bij de vergunning is tevens een termijn gesteld, +gedurende welken zij geldig zal zijn: een maand, soms drie maanden, +echter nooit langer dan een jaar. Is die termijn verstreken, dan moet +de afwezige naar zijne gemeente terugkeeren, op straffe van door de +politie te worden aangehouden als een landlooper zonder paspoort.</p> +<p>Eenmaal in het jaar wordt eene algemeene vergadering gehouden, +waarop ieder bezitter van een huis en erve het recht heeft gehoord te +worden. De stemming is geheim. Ieder lid heeft het recht een voorstel +te doen, dat de oudste, die tevens de voorzitter der vergadering is, +aan hare beslissing moet onderwerpen. Somwijlen wordt een onpopulaire +starost afgezet, en een ander in zijne plaats gekozen. Natuurlijk +ontbreekt het ook in deze dorpsparlementen niet aan punten van +verschil; vooral als het op de verdeeling der landerijen, op den omslag +der belastingen, de levering van recruten, het onderhoud der wegen en +dergelijke zaken aankomt, kan het er soms heftig toegaan. Wat men de +buitenlandsche aangelegenheden der republiek zou kunnen noemen—de +groote wegen, de visscherijen, de exploitatie der wouden—wordt +geregeld, niet met de keizerlijke ambtenaren, maar met de +afgevaardigden van den kanton en het district (wolost), die zich op +hunne beurt rechtstreeks in betrekking stellen met den gouverneur, den +generaal en de hoofden der politie. De minister richt zich niet tot de +afzonderlijke gemeenten, noch minder tot de individuen: wanneer het +bedrag der belasting en het cijfer van het contingent zijn vastgesteld, +wordt daarvan door de regeering kennis gegeven aan het district en het +kanton, die voor de verdere verdeeling en levering hebben te zorgen. De +kroon zendt hare bevelen: het geld wordt betaald, de manschappen worden +geleverd. Dit stelsel is zoo eenvoudig en zoo afdoende, dat tot dusver +niemand de hand heeft durven of willen slaan aan de rechten +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1506" href="#xd21e1506" name= +"xd21e1506">263</a>]</span>en de inwendige huishouding dezer +republieken.</p> +<p>Deze gemeentelijke organisatie is iets geheel oorspronkelijks en +heeft ook niets met de naburige steden te maken. De menschen, die in +deze hutten leven, deze velden bebouwen, in deze wateren visschen, +vormen eene maatschappij op zich zelf. Hunne wetten zijn niet anders +dan overlevering en gewoonte; hunne vrijheden en rechten zijn ouder dan +iemand heugt. Zij stellen zelf hunne belastingen vast, en maken hunne +eigene wetten; alleen zeer ernstige gevallen uitgezonderd, spreken zij +zelf recht, leggen boeten en straffen op, zenden de schuldigen naar +Siberië, en roepen zoo noodig de hulp is van de overheid om hunne +besluiten ten uitvoer te leggen.</p> +<p>Ten aanzien van het nut dezer inrichting en de wenschelijkheid om +haar in stand te houden, zijn de gevoelens in Rusland verdeeld. Mannen, +wier meeningen op alle andere punten uit elkander loopen, zijn +eenstemmig in den lof dezer zelfstandige gemeenten. Anderen, die het in +alles met elkander eens zijn, verschillen geheel ten aanzien van de +deugden en gebreken dezer instelling. Velen van de bekwaamste en +uitnemendste hervormers wenschen niets liever dan den bloei en de +ontwikkeling dezer gemeenten: vurige aanhangers der monarchie, zoo als +Samarin en Cherkaski, ijverige republikeinen, zoo als Herzen en +Ogareff, zien in deze landelijke gemeenebesten de vruchtbare kiemen +eener nieuwe beschaving, die zoowel voor het Oosten als voor het Westen +gezegende vruchten zal dragen. Daarentegen kunnen wetenschappelijke +mannen, zoo als Valouef, Bungay en Besobrasoff, in deze gemeenten niet +dan kwaad zien; in hunne oogen is deze geheele inrichting niet anders +dan een overblijfsel van vroegere barbaarsche tijden, dat met den +voortgang der beschaving en verlichting verdwijnen moet.</p> +<p>Ontegenzeggelijk zijn aan dit stelsel der zelfstandige gemeenten +voordeelen verbonden, die niet gering zijn te achten. De ministers van +oorlog en van financiën zullen wel de eersten zijn om deze +voordeelen te waardeeren: want, waar het er op aankomt, op de +spoedigste en goedkoopste manier belastingen te innen en contingenten +voltallig te maken, is het natuurlijk veel verkieslijker met vijftig +duizend starosten dan met vijftig millioen boeren te doen te hebben. +Ook de minister van justitie kan niet anders dan met welgevallen denken +aan dat heirleger onbezoldigde bewakers van de openbare rust en +veiligheid, wier eigenbelang het medebrengt een wakend oog te houden op +allen, die gevaar loopen van het rechte pad te dwalen.—Maar deze +voordeelen zijn toch slechts van ondergeschikten aard, en tot +verdediging der gemeenten valt nog wat anders en wat gewichtigers te +zeggen. Een stelsel van landbezit, dat aan iederen gehuwden man een +aandeel in den gemeenschappelijken grond verzekert, is bij +uitnemendheid geschikt tot aankweeking van dien orde- en +vredelievenden, waarlijk conservatieven geest, die een onmisbaar +element is in iedere maatschappij. Er is misschien geen volk op aarde, +dat meer dan het russische aan oude inzettingen en gebruiken is +gehecht, en vuriger den vrede wenscht. Waar ieder landbezitter is, daar +is uit den aard <span class="corr" id="xd21e1514" title= +"Bron: derzaak">der zaak</span> de kanker van het pauperisme onbekend; +en Rusland heeft dan ook tot dusver weinig of geen behoefte gevoeld aan +armenwetten en werkhuizen, want de noodlottige kwaal, die men met deze +toch altijd onvoldoende middelen poogt te bestrijden, bleef hier nog +onbekend. Hier vindt ge, althans op het land, geene steeds aangroeiende +klasse van niets bezittende proletariërs, die uitsluitend van den +arbeid hunner handen moeten leven: ieder hoofd van een huisgezin heeft +zijn eigen hut, zijn koe, zeer dikwijls zelfs zijn paard en wagen. De +leden der gemeenten zijn allen onderling gelijk, en hebben volkomen +dezelfde rechten en verplichtingen; zij moeten elkander bijstaan en te +zamen de gemeenschappelijke lasten dragen. De luiaard of doorbrenger +kan wel zich zelf ongelukkig maken, maar hij sleept althans zijn gezin +en zijne kinderen niet in zijn ondergang mede. Dezen behouden hunne +plaats in de gemeente, en wanneer zij volwassen zijn, ontvangen ook zij +hun aandeel, en kunnen voor eigen rekening en onder eigen +verantwoordelijkheid een nieuw leven beginnen. De dronkaard en +leeglooper sterft, zonder eene bijna onontkoombare erfenis van armoede, +schande en misdaad na te laten. De gemeenten kweeken de groote deugden +van ouderliefde en eerbied voor de grijsheid aan; zij houden het gevoel +van broederschap en gelijkheid levendig, het heilzaam bewustzijn der +onderlinge afhankelijkheid en der noodzakelijkheid van wederkeerig +hulpbetoon, den geest van onverbreekbare solidariteit, die alle leden +van een groot geheel behoort saam te binden. Zij werpen een zeer +hechten dam op tegen het veldwinnend individualisme, dat onze +westersche maatschappijen met volslagen ontbinding dreigt, en zijn +tevens eene uitmuntende school voor zelfregeering en ter oefening in +alle eigenschappen, die voor de verkrijging en handhaving der ware +vrijheid onontbeerlijk zijn.</p> +<p>Daar is echter eene keerzijde. Vooreerst zijn de afzonderlijke leden +der gemeente te zeer aan de willekeur hunner medegenooten overgeleverd, +die van hunne macht bijwijlen erg misbruik kunnen maken. Ook voeden en +onderhouden deze gemeenten een geest van bekrompen particularisme: zij +maken scheiding tusschen dorpen en steden, tusschen standen en +beroepen, en geven voet aan de gevaarlijke dwaling, dat er een staat in +den staat kan zijn. Geheel in zijne eigene republiek levende en zich +daarin als verliezende, is de boer maar al te zeer geneigd, den +stedeling als een wezen van lager rang te beschouwen, die onder eene +andere bedeeling leeft, en aan een ander gezag gehoorzaamt. Want in +waarheid bestaat er tusschen zijne inzettingen en wetten en die der +burgers van de naburige stad, een zeer groot verschil.</p> +</div> +</div> +<div id="xd21e1519" class="div2 section"><span class= +"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">XVI.</h3> +<h3 class="main">De Steden—Kiew.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De steden hebben met de verdeeling van het land in +kantons en distrikten niets te maken; zij staan geheel op zich zelf, en +worden naar gansch andere beginselen en door andere wetten bestuurd. De +burger <span class="pagenum">[<a id="xd21e1526" href="#xd21e1526" name= +"xd21e1526">265</a>]</span>eener stad heeft het recht, dat een boer +niet heeft, om vrijelijk handel te drijven en een of ander bedrijf uit +te oefenen; hij mag lid worden eener broederschap of zich in een gilde +doen opnemen; maar hij is al evenzeer aan zijn bedrijf gebonden als de +landbouwer aan den hem toegewezen grond. Zijne woning is dikwijls uit +planken getimmerd, zijne straten zijn met hout geplaveid; maar die +woning is groen of rooskleurig geschilderd, en die straten zijn ruim en +netjes onderhouden. De stad is niet vrij, en heeft niet het recht, zich +zelf naar eigen inzettingen te besturen: zij staat rechtstreeks onder +het gezag der regeering; het dorp is eene kleine republiek, de stad is +een onderdeel van het rijk en als zoodanig aan de algemeene rijkswet +ondergeschikt.</p> +<div class="figure xd21e1529width"><img src="images/p1873-264.jpg" alt= +"Russische soldaten." width="484" height="720"> +<p class="figureHead">Russische soldaten.</p> +</div> +<p>Met uitzondering van vijf of zes groote hoofdsteden, vertoonen alle +russische steden volkomen hetzelfde karakter; en wanneer ge, in +verschillende deelen des rijks, er twee of drie gezien hebt, dan kent +gij ze alle. Neem welke stad van den tweeden rang gij wilt, in de +gansche uitgestrektheid van Groot-Rusland, en overal zult gij hetzelfde +vinden. Tien tegen een, dat de stad aan eene rivier ligt: dan zijn +altijd de eerste voorwerpen, die uwe aandacht trekken, een klokketoren, +een gevangenis, een vischmarkt, een bazar en eene kathedraal. Langs den +oever, boven en beneden de stad, verrijzen kloosters. Eene schipbrug +verbindt de beide oevers; en voor de eigenlijke stad ligt eene +armoedige voorstad. De haven is opgevuld met schuiten en vlotten; de +eerste brengen visch, de andere hout aan. Welk een drukte en beweging +op de kaai! Hoe ernstig, hoe smerig, hoe armoedig zien al deze lieden +er uit. Hun droefgeestige ernst is een gevolg van het klimaat; hunne +smerigheid herinnert u dat gij het Oosten nadert. Zij hebben het niet +ruim: de mindere man eet niet veel vleesch: zelfs op gewone dagen, als +hij niet behoeft te vasten, bestaat zijn maaltijd uit een stuk +roggebrood en stokvisch. Zie, wat hij al niet doen wil om een kopek +machtig te worden. Een russische werkman is iemand met wien ge gaarne +te doen hebt: altijd gewillig en vol goeden moed; steeds gereed om u +genoegen te doen; beleefd en voorkomend: maar ge kunt er nooit op +rekenen dat hij zijn woord zal houden. Van de waarde van den tijd heeft +hij geen flauw begrip; en als hij beloofd heeft, u tegen tien uur in +den morgen uw jas te zullen zenden, moet ge u volstrekt niet +verwonderen, zoo ge dien eerst tegen elf uur des avonds krijgt. Ge kunt +hem met geen mogelijkheid aan het verstand brengen, dat dit verkeerd +is.</p> +<p>Een sterke, onaangename lucht van olie en zout, van fruit en azijn, +van afval en visch komt u tegen, zoodra ge de markt betreedt. De +voornaamste handelsartikelen zijn brood, zout, visch, aardewerk, tinnen +schotels, spijkers en heiligenbeelden. De straat is bijna +één groote modderpoel, waarboven hier en daar enkele +groote steenen uitsteken. Het kost moeite, vooruit te komen; natuurlijk +valt er niet aan te denken, uwe laarzen schoon te honden.—De +vischvrouwen zijn forsche, kloeke gestalten, die er, in haar overjas +van schapevellen en haar wijden broek van hertsleder, geheel als mannen +uitzien, en bezwaarlijk van hare echtgenooten zouden zijn te +onderscheiden, indien deze laatsten geen baarden hadden, waaraan iedere +man in Rusland te herkennen is.</p> +<p>Van de winkels in den bazar ziet ge niet veel meer dan donkere +openingen in den muur, die eene sterke gelijkenis vertoonen met de oude +moorsche winkels te Sevilla en te Grenada; de koopman staat voor zijn +toonbank, en maakt u opmerkzaam op zijn armoedigen voorraad van platen +en snuisterijen, zijn potten en pannen, zijn heiligenbeelden, zijne +kandelaars en zijn pakken speelkaarten. Na tarwebrood en <span class= +"corr" id="xd21e1539" title="Bron: zoutevisch">zoute visch</span>, zijn +heiligenbeelden en speelkaarten de meest gezochte artikelen; want in +Rusland is ieder even ijverig bij het kaartspel als bij het gebed: +allen spelen, de edelman in zijn club, de koopman in zijn winkel, de +bootsman in zijn vaartuig, de pelgrim onder het kruis langs den weg. De +hartstocht voor het gebed en die voor het spel zijn misschien voor een +deel uit dezelfde oorzaak te verklaren, namelijk uit een zeker +bijgeloovig vertrouwen op de macht van het onzienlijke, van het +bovennatuurlijke en toevallige, van hetgeen aan de gewone menschelijke +berekening ontsnapt. Bijna iedereen in Rusland speelt boven zijn +vermogen; en het is volstrekt geen zeldzaamheid dat een gezeten burger +de speeltafel niet verlaat, dan na eerst zijn geld, dan zijn laarzen, +zijn muts, zijn kaftan, in één woord zijn gansche +kleeding tot zijn hemd toe, te hebben verspeeld. Spel en sterke drank +zijn voor een Rus twee onwederstaanbare verzoekingen.</p> +<p>Maar hoezeer deze spelers ook in hun spel verdiept mogen zijn, +dadelijk werpen zij toch hunne kaarten neder, nemen hunne mutsen af en +vallen op hunne knieën, wanneer de priester, met zijn +heiligenbeeld en zijn kruis, nadert. Het is marktdag in de stad, en de +pope is op weg naar den een of anderen nieuw geopenden winkel in den +bazar; dien hij zegenen moet. Zulk een wijding is eene zeer +eigenaardige plechtigheid, vol aantrekkelijke, roerende poëzie. De +pope, vooraf gewaarschuwd, bepaalt den dag en het uur, zoodat de +vrienden en buren gelegenheid hebben, de plechtigheid bij te wonen. Is +het oogenblik nu gekomen, dan neemt de priester zijn kruis van het +altaar; een koorknaap ontsteekt den wierook; en voorafgegaan door een +voorlezer en diaken, gaat de priester naar de woning, tusschen twee +rijen van knielende mannen en vrouwen, waarvan de meesten hem, +opstaande, volgen, ten einde bij de inzegening tegenwoordig te +zijn.</p> +<p>In het huis of den winkel gekomen, reinigt de priester eerst het +vertrek door het uitspreken van een formuliergebed; dan zegent hij den +eigenaar of bewoner, en wijdt eindelijk het gebouw door op de +eereplaats het beeld op te hangen van den patroon des bewoners, zoodat +voortaan niets in deze woning geschieden kan, dan onder het oog en als +in tegenwoordigheid van dien beschermheilige. Hoe weinig beteekenend +ook als kunstwerken, oefenen toch deze beelden een machtigen invloed +uit. Niet ver van Tambow woonde eene oude dame, die hare eigenhoorigen +met zeldzame hardvochtigheid behandelde, tot eindelijk de ongelukkigen, +door voortdurende mishandelingen tot wanhoop gedreven, op zekeren nacht +in hare kamer <span class="pagenum">[<a id="xd21e1546" href= +"#xd21e1546" name="xd21e1546">266</a>]</span>drongen, en haar +aankondigden dat zij sterven moest. Van haar bed springende, greep zij +haastig het heilige beeld, dat aan den wand hing, en hield dit haar +aanvallers voor, hen uittartende om de Moeder Gods te slaan. Van ontzag +bevangen, lieten zij hunne knuppels zakken en vloden uit het huis. De +onvoorzichtige vrouw, door deze zegepraal verblind, hangt nu het beeld +weder aan den muur, slaat haar overkleed om, en gaat naar buiten, haar +lijfeigenen achterna;—en deze, ziende dat zij haren talisman niet +meer bij zich heeft, vallen met luid geschreeuw op haar aan en dooden +haar.</p> +<p>Bij eene wandeling door de stad, kunt ge niet nalaten getroffen te +worden door het groote aantal drankwinkels en de menigte beschonkenen, +die gij ontmoet. De tegenwoordige keizer heeft den +brandewijn—waarvan de verkoop een staatsmonopolie is—met +water doen aanlengen, en den prijs van een glas op vijf kopeks in +plaats van vijftien bepaald. Die verandering valt niet in den smaak der +echte drinkebroers, die hun aangelengden brandewijn minachtend +<i>dechofka</i>—een koopje—noemen; maar eenvoudiger zielen +zijn den tsaar dankbaar voor zijne gave. „Is hij niet goed, onze +tsaar, zeggen zij, dat hij ons drie glazen geeft voor <span class= +"corr" id="xd21e1553" title="Bron: hezelfde">hetzelfde</span> geld als +vroeger een glas kostte?”—Toch, hoe slap hij wezen moge, is +eene betrekkelijk kleine hoeveelheid brandewijn voldoende om den Rus +van de been te helpen; want zijn maag is leeg, zijne zenuwen zijn +verslapt, en zijn bloed is arm. Ware hij beter gevoed, dan zou hij +minder behoefte aan prikkelende dranken hebben. Gelukkig zijn de +Russen, als zij dronken zijn, over het algemeen niet twistziek; zij +lachen en zingen, en hebben eene onweêrstaanbare behoefte +elkander te omhelzen, wat meermalen tot dwaze tooneelen aanleiding +geeft.</p> +<p>De oudste en voornaamste steden van Rusland, hare heilige plaatsen +en metropolen, lang voordat het Kremlin aan de oevers der Moskowa, of +het Winterpaleis aan de boorden der Newa verrees; hare gewijde en door +de dichterlijke legende verheerlijkte steden, zijn nog altijd Kiew en +Nowgorod: de eerste de grondzuil van haar geloof, de andere van haar +wereldlijke macht. Te Kiew verheft zich de vergulde koepel, die nog +altijd getuigt van de bekeering van Rusland tot de Kerk van Christus; +in het Kremlin van Nowgorod prijkt de bronzen groep, opgericht bij de +gedachtenisviering van het duizendjarig bestaan des rijks.</p> +<p>Kiew, de oudste russische bisschopszetel, ligt niet in eigenlijk +Rusland, en verschillende geschiedschrijvers hebben haar, niet geheel +ten onrechte, als eene poolsche stad beschouwd. De inwoners zijn +Ruthenen, en de stad zelf was eeuwen lang eene <span class="corr" id= +"xd21e1561" title="Bron: schitte-terende">schitterende</span> parel in +de kroon der Jagellonen. De vlakte, die zich, onafzienbaar ver, voor de +poorten van Kiew uitstrekt, is de steppe van Ukraine, het vaderland der +Kozakken: het land der hetmannen en van Mazeppa, rijk aan dramatische +legenden, aan hartstochtelijke liederen, ter eere der vrijheid en van +het wilde nomadenleven. Het volk behoort tot den poolschen stam, en de +zeden zijn poolsch. Toch staat hier de bakermat dier kerk, die geheel +het maatschappelijk en huiselijk leven in Rusland naar haar beeld +gevormd, van haar geest doordrongen heeft.</p> +<p>De stad bestaat uit drie wijken of liever drie afzonderlijke steden: +Podol, Vitch-Gorod en Petchersk. Alle drie zijn opgevuld met kantoren, +magazijnen, bureaux, winkels, kloosters; maar toch is Podol meer +bepaaldelijk de zetel van den handel en de nijverheid; Vitch-Gorod is +de officiëele wijk, waar de regeeringscollegiën zijn +gevestigd; Petchersk is de heilige stad, het doelwit der pelgrims. Deze +drie steden verheffen zich op eene steile hoogte, aan den oever van den +Dnjeper; zij tellen eene bevolking van ongeveer zeventig duizend +zielen, en bevatten, in twee verschillende heiligdommen, de stoffelijke +overblijfselen van dien heidenschen Grootvorst, die sedert haar +voornaamste heilige is geworden.</p> +<p>Kiew is eene stad van legenden en wondervolle gebeurtenissen. Wat al +herinneringen dringen zich hier aan uwe geest op: de prediking van +Sint-Andreas, de teedere vroomheid van Sinte-Olga, de bekeering van +Sint-Wladimir, de inval der Mongolen, de poolsche overheersching, de +herovering en bevrijding door Peter den Groote. De omliggende +provinciën zijn niet minder rijk in geschiedkundige herinneringen. +De Ukraine, het vaderland van Mazeppa en Gonta, weet te verhalen van +stroop- en plundertochten, van vijandelijke overvallen en verrassingen, +van geplunderde steden en geblakerde woningen, van blijde zegetochten +en van overhaaste vlucht. Elk dorp heeft hier zijne eigene legende; +iedere stad haar eigen heldenzang van liefde en krijg. Het geheele land +is vol herinneringen, leeft als ’t ware een eigen romantisch +leven. Hier, waar die kapel verrijst, werd een grootvorst vermoord; +deze heuvel is de grafstede van eene tartaarsche horde; op gindsche +vlakte werd een veldslag tegen de Polen geleverd. De mannen zijn +krachtiger en opgewekter; de huizen zijn beter gebouwd, en de velden +beter bearbeid, dan in het oosten en noorden. De muziek is levendiger, +de brandewijn sterker, de liefde vuriger, de haat onverzoenlijker, dan +elders in het groote rijk.</p> +<p>Evenals alle steden van zuidelijke Rusland, viel ook Kiew in de +macht van Batoe-Khan, den mongoolschen veroveraar, en zuchtte eeuwen +lang onder de ijzeren roede der aziatische begs. Deze begs waren +afgodendienaars; en onder hunne heerschappij moesten de kinderen van +Sint-Wladimir bittere beproevingen ondergaan: maar Kiew mag er zich op +beroemen dat zij, ook in de donkerste dagen der vervolging, in haar +nederige kerken en onderaardsche katakomben, het heilige vuur des +geloofs voor volslagen vernietiging heeft bewaard.—Aan den voet +van twee hooge heuvels, op drie mijlen afstands van Vitch-Gorod, waar +Wladimir zijn harem bouwde en een standbeeld oprichtte ter eere van +zijn heidenschen afgod, hadden eenige christelijke kluizenaars, +Antonius, Feodosius en hunne volgelingen, zich in de rots cellen en +woningen uitgehouwen, waar zij jaren lang een godzalig leven leidden en +als heiligen stierven. De plaats waar deze onderaardsche woningen +werden aangelegd, ontving den naam van Petchersk naar het woord +<i>petchera</i>, dat <span class="pagenum">[<a id="xd21e1573" href= +"#xd21e1573" name="xd21e1573">267</a>]</span>kelder beteekent. +Mettertijd verrezen twee kloosters boven die cellen, waar de vrome +kluizenaars hadden geleefd; die kloosters werden aan Antonius en +Feodosius gewijd, nu de beschermheiligen van Kiew geworden, en weldra +alom vereerd als de vaders van allen, die in Rusland het kloosterleven +omhelzen.</p> +<p>Met graszoden belegde en met boomen beplante glooiingen scheiden het +eerste klooster, dat van Antonius, aan de eene zijde van de oude stad, +en aan de andere zijde van het klooster van Feodosius. De beide groote +kloosters, in een edelen stijl gebouwd, behooren wel tot de schoonste +en statigste bouwgewrochten in oostelijk Europa. Vergulde koepels en +torens verheffen zich boven ieder heiligdom; de muren zijn beschilderd +met tafereelen uit de levens der heiligen. De grond zelf is hier +heilig. Meer dan honderd kluizenaars sluimeren in de katakomben; en +onder den grond, in al de vele nissen in den donkeren muur, rusten +heiligen, wier lichamen, naar het zeggen der monniken, onverderfelijk +zijn. In het klooster van Sint-Antonius toont men u den schedel van +Sint-Wladimir: dat wil zeggen, een stuk fluweel, waarin zijn hoofd +gewikkeld is. Men verzekert u, dat de huid nog ongerimpeld, de spieren +nog veerkrachtig, het geheele hoofd nog ongeschonden en welriekend is. +Het is natuurlijk voor een vreemdeling niet wel mogelijk, zich van de +waarheid dezer bewering te overtuigen: hetzij ten aanzien van het hoofd +van Sint-Wladimir, hetzij ten aanzien der honderde lijken, die in de +onderaardsche gangen en gewelven worden bewaard. Ge bekomt toch niets +anders te zien, dan een lijkkist, een fluweelen kleed en een opschrift +in het Slavonisch; alles hangt dus af van de mate van geloof, die gij +medebrengt. Vijftig duizend pelgrims, voornamelijk Ruthenen uit de +volkrijke provinciën Podolië, Kiew en Wolhynië, trekken +iederen zomer in bedevaart naar deze heilige plaatsen.</p> +<p>Toen Kiew het juk der Tartaren had afgeschud, maakten de +wisselvallige kansen van den oorlog haar tot eene poolsche stad, in +plaats van eene moskovische, zooals zij eigenlijk was. Losgerukt van +den oostelijken tak van den grooten slavischen volksstam, werd zij bij +den westelijken ingelijfd. Nooit was Kiew russisch geweest, zooals +Moskou russisch was; eene ruwe, barbaarsche stad, met eene bevolking +van handelaars en boeren, en de zetel van een half tartaarsch hof; en +nu zij dus in rechtstreeksche verbinding met het Westen werd gebracht, +werd zij gaandeweg een tweede Praag. Eeuwen lang kweekte zij in haar +schoot de kunsten en wetenschappen der westersche beschaving; en toen +zij door Peter den Groote weder met Rusland werd vereenigd, was zij +niet alleen de schoonste parel in zijne kroon, maar ook een +vereenigingspunt voor alle takken en afdeelingen der groote slavische +nationaliteit.</p> +<p>Geen andere binnenlandsche stad van Rusland is zoo schilderachtig en +zoo gunstig gelegen. Van haar hooge heuvelen overziet zij de wijd +uitgestrekte steppe, en beheerscht zij den statigen, koninklijken +stroom. Zij is de hoofd- en havenstad van de Ukraine; zij raakt Polen +met haar rechter-, Rusland met haar linkerhand; zij steunt tegen +Gallicië en Moldavië, en keert haar aangezicht naar +Servië en Bulgarije. Zij is, als het ware, een kort begrip der +geheele Slavische wereld. Haar bevolking bestaat voor een derde uit +Moskovieten, voor een derde uit Russen, voor een derde uit Polen; zij +herbergt in haar schoot de belijders der orthodoxe kerk, benevens +katholieken en Vereenigde-Grieken. Meer dan eenige andere stad in +Europa, zou Kiew aanspraak hebben op den rang van hoofdstad van het +groote Slavische rijk, wanneer de droom van het Panslavisme immer voor +verwezenlijking vatbaar was.</p> +<div class="figure xd21e1582width"><img src="images/p1873-268.jpg" alt= +"Zaal in het Kremlin te Moskou." width="720" height="480"> +<p class="figureHead">Zaal in het Kremlin te Moskou.</p> +</div> +<p>Op dit oogenblik schijnt die verwezenlijking verder verwijderd dan +ooit. Tot voor korten tijd vormden de panslavistische droomers eene +afzonderlijke partij in den staat; en nog op dit oogenblik hebben zij +aan het hof vermogende vrienden. Hun leus is, Panslavonië voor de +Slavoniërs; of liever, de verschillende stammen van den grooten +slavischen stam,—één staat, onder één +hoofd: de slavische eenheid alzoo. Twee jaren geleden, riepen de +leiders van deze partij te Moskou een congres bijeen, waarop zij in de +eerste plaats hunne landgenooten uitnoodigden, van de Witte- tot de +Zwarte-zee, van den Weichsel tot den Amoer; en voorts +vertegenwoordigers van alle slavische stammen, die onder vreemden +schepter leven:—de Czechen van Praag, de Polen van Krakau, de +Bulgaren van Sjoemla, de Montenegrijnen van Cettinje, de Serviërs +van Belgrado; maar juist deze algemeene vergadering te Moskou deed de +oogen van verstandige en gematigde mannen opengaan voor de onpraktische +en zelfs gevaarlijke zijde van dit panslavistisch streven. Op den bodem +ligt een diep gewortelde afkeer van het eigenlijke russische leven, +zooals het in den loop des tijds geworden is. Deze droomers zien +verlangend uit naar andere vormen, die, zooals zij zeggen, door een +hooger en edeler nationaal leven zullen worden bezield.</p> +<p>Evenals de oud-geloovigen, willen ook de Panslavisten niets weten +van den keizer, en kennen zij alleen den tsaar. Ook voor hen is Peter +de Groote de Antichrist, en het welslagen zijner doortastende +hervormingen beschouwen zij als een tijdelijke zegepraal van den booze. +Daarom kanten de Panslavisten zich tegen alles wat Peter heeft gedaan, +en tegen bijna alles wat zijne opvolgers op den troon hebben verricht. +Zij wenschen alle vreemde elementen uit hun midden weg te doen: zij +verlangen hunne oude nationale hoofdstad terug; zij vragen vrijheid om +hunne baarden te laten groeien, om bonte mutsen en hooge laarzen te +dragen, zonder deswege bespot of gekweld te worden. Zoowel de +oud-russische als de jong-russische partij verzet zich echter tegen het +streven dezer panslavistische dweepers, die, terwijl zij breken met het +verleden van Rusland sedert de laatste anderhalve eeuw, tegelijk alle +denkbeelden en vorderingen der westersche beschaving hardnekkig +verwerpen, en een onmogelijke hersenschim najagen, waaraan zij alle +wezenlijke en praktische verbeteringen en hervormingen opofferen. +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1590" href="#xd21e1590" name= +"xd21e1590">361</a>]</span></p> +<div class="figure xd21e1592width"><img src="images/p1873-361.jpg" alt= +"Het oude paleis van den Grooten-Khan te Baktshi-Seraï." width= +"720" height="550"> +<p class="figureHead">Het oude paleis van den Grooten-Khan te +Baktshi-Seraï.</p> +</div> +</div> +</div> +<div id="s17" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">XVII.</h3> +<h3 class="main">De Ballingschap.—De siberiërs.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De jongste opstand in Polen was gedempt, en wederom +werden gansche scharen van gevangenen naar de uiterste grenzen van het +rijk, naar Archangel, naar den Kaukasus en Siberië gevoerd. Echter +heeft de tegenwoordige regeering het deportatie-stelsel aanmerkelijk +verzacht; en de openbare werken van Archangel hebben voor een poos de +plaats ingenomen, die vroeger, in de publieke opinie, aan de beruchte +mijnen van Siberië toekwam. Meen echter niet dat de groote +aziatische wildernis als plaats van verbanning is opgegeven: nog altijd +worden vele groote misdadigers en ook enkele ongelukkige staatkundige +overtreders naar gene zijde van den Oeral gezonden. Maar het stelsel is +in den laatsten tijd aanmerkelijk gewijzigd en verzacht; en de naam van +Siberië boezemt ook niet meer dien geheimzinnigen schrik in, die +vroeger daaraan onafscheidelijk was. Het is volstrekt geen +zeldzaamheid, geheele scharen van jongelieden te ontmoeten, die van +Mesen en Archangel uitgaan om de hellingen van den Oeral te beklimmen, +en hunne fortuin te gaan beproeven in Siberië.</p> +<p>De wetenschap heeft, immers voor een groot deel, de gewaande +verschrikkingen, die Siberië als een duistere nevel omhulden, +verdreven. Gemeenschapswegen zijn geopend en hebben met de inlandsche +stammen nadere betrekkingen aangeknoopt. Tomsk, waarvan de naam alleen +vroeger het bloed in de aderen verstijven deed, is nu gebleken eene +fraaie, aangename stad te zijn, schilderachtig gelegen in eene groene +vallei, aan den voet van statige heuvelen. Zij ligt niet ver van Perm, +dat bijna als eene verwijderde voorstad van Kazan kan worden beschouwd. +Binnen weinige maanden zal de spoorweg, die Perm met Tomsk moet +verbinden, gereed zijn.</p> +<p>Ook is men langzamerhand tot de overtuiging gekomen, dat aan eene +strafkolonie geen lang leven is bereid, of althans dat zij vrij spoedig +haar eigenlijk <span class="pagenum">[<a id="xd21e1607" href= +"#xd21e1607" name="xd21e1607">362</a>]</span><span class="corr" id= +"xd21e1608" title="Bron: karaktar">karakter</span> verliezen moet. De +mensch kan zich overal eene woning bereiden: en zoodra die woning +inderdaad de zijne is, zijn eigen huiselijke haard, heeft zij ook +daardoor opgehouden zijn kerker te zijn. Het ligt in den aard van +iedere strafkolonie, dat zij eindelijk een gevaar oplevert voor het +moederland: en een door Polen bevolkt Siberië zou voor het +russische rijk eene voortdurende bedreiging zijn, een tweede Polen in +het oosten. Zelfs nu zien sommige al te bezorgde lieden met bekommering +den tijd te gemoet, dat de zonen der staatkundige ballingen alle +invloedrijke posten in Azië zullen bekleeden, en verbeelden zij +zich dat Siberië eenmaal Rusland behandelen zal, zooals de +Vereenigde-Staten Engeland hebben behandeld.</p> +<p>De ballingen, die naar de grenzen gezonden worden, behooren tot alle +rangen en standen der maatschappij: edelen en burgers, geestelijken en +leeken, staatkundige misdadigers, moordenaars, bandieten, ketters, +valsche munters, scheurmakers; zij zijn of door den keizer, of door de +rechtbanken, of door de kerk veroordeeld. Zij, die op bevel van den +minister van politie of van den gouverneur eener provincie worden +gedeporteerd, worden niet in de gevangenis geworpen en ook niet tot +dwangarbeid verplicht. Zij staan tot op zekere hoogte onder toezicht +der politie; hunne namen worden in bijzondere registers ingeschreven, +en van tijd tot tijd moeten zij zich aan het politiebureau aanmelden. +Verder zijn zij vrij. Gij ontmoet hen in gezelschap, en niets verraadt +dat zij ballingen zijn, tenzij de meerdere ontwikkeling van hun geest, +en zekere voorzichtige terughouding in hunne gesprekken. Zij die geen +eigen middelen bezitten, oefenen het beroep uit, waarvoor zij zijn +opgeleid. Sommigen geven onderwijs in muziek of talen; anderen vestigen +zich als geneesheer of advokaat; <span class="corr" id="xd21e1613" +title="Bron: zeervelen">zeer velen</span> zijn als secretarissen of +klerken op de regeeringsbureaux werkzaam. Ook bekleeden een aantal +dezer gedeporteerden verschillende betrekkingen in de dorpsbesturen. Op +een mijner rijtoertjes bezocht ik een twaalftal dorpen, waar al de +vrederechters Polen waren.</p> +<p>Niet minder dan drieduizend opstandelingen, met de wapens in de hand +te Warschau gevangen genomen, werden naar Archangel gezonden. Sterk +door hun aantal, werden zij zoo overmoedig, dat een oproer onder hen +dreigde uit te barsten. De gouverneur liet in alle haast troepen uit de +aangrenzende provinciën komen; en het departement van oorlog zag +zich verplicht al de pruisische en oostenrijksche Polen, die men in de +eerste overhaasting naar de kusten der IJszee had gedeporteerd, vandaar +te verwijderen. Zij waren ingekwartierd in een groot geel gebouw, dat +vroeger, voor de overbrenging van het marine-etablissement naar het +zuiden, als tuighuis had gediend; hun lot, schoon hard genoeg, was toch +niet ongelukkiger dan dat der bevolking in wier midden zij leefden. De +officieren, die hunne dapperheid op prijs wisten te stellen, +behandelden hen met veel onderscheiding; zij mochten in hunne +vertrekken bezoeken ontvangen van eene commissie van te Archangel +gevestigde vreemdelingen. Hunne voeding liet niets te wenschen over; en +meer dan een arme schildwacht, die met het geweer in den arm voor hunne +deur stond, zal wel eens benijdende blikken hebben geworpen op hunne +overvloedige portiën soep en brood. Bij gedeelten zijn deze +gevangenen achtereenvolgens naar hunne haardsteden teruggevoerd: +sommigen mochten in den schoot hunner familie wederkeeren, anderen +alleen in de provincie, waar zij vroeger woonden. <span class="corr" +id="xd21e1618" title="Bron: Zeervelen">Zeer velen</span> zijn +onvoorwaardelijk in vrijheid gesteld geworden; anderen mochten naar +Polen terugkeeren, behoudens deze ééne voorwaarde, dat +zij niet naar Warschau zouden gaan. Honderd misschien zijn nog in het +arsenaal achtergebleven, wachtende tot ook voor hen het uur der +bevrijding zal slaan. Hun lot is hard, voorzeker; maar in welk land is +het lot van een staatkundigen gevangene niet hard? In Virginië? of +in Ierland? of in Frankrijk?</p> +<p>Deze gevangenen worden nauwkeurig bewaakt, en de kansen van +ontsnapping zijn uiterst gering; ternauwernood zal het, in twaalf jaar, +een enkelen avonturier gelukken te ontkomen. Een onverschrokken Pool, +die veiligheidshalve naar de vesting Mesen, in plaats van naar +Archangel, een open stad, was gezonden, wist de waakzaamheid zijner +wachters te verschalken; sloop door de dichte pijnbosschen naar de +zeekust; hield zich in het woud verborgen, tot hij gelegenheid vond +zich van een visscherssloep meester te maken, en stak met dit brooze +vaartuig in zee, in de hoop van door een engelsch of zweedsch schip te +worden opgenomen. Vier dagen en vier nachten zwierf hij op de open zee, +tot in het gebeente verstijfd door den kouden adem van den ijzigen +noordschen nevel, en bovendien ten prooi aan de martelingen van honger +en dorst, tot hem de krachten ontzonken om de riemen te omklemmen. Nu +werd hij door het getij op het strand geworpen; tot stervens uitgeput, +mocht hij nog dankbaar zijn dat hij zijne vrijheid weder voor een stuk +brood inruilen kon. Toen de officier, aan wien het onderzoek der zaak +was opgedragen, te Mesen kwam, vond hij den ongelukkige half dood in de +gevangenis.</p> +<p>Uitgenomen het gedwongen verblijf in een vreemd en akelig land, +worden de poolsche opstandelingen, naar het schijnt, niet slecht +behandeld. Hun arbeid is niet zwaar, en hun daggeld hooger dan dat der +soldaten, die hen bewaken; sommigen, van hooger stand en ontwikkeling, +mogen in de steden als bedienden en schrijvers werkzaam zijn. Vroeger +mochten zij ook onderwijs geven in het dansen, in muziek, in talen: +maar deze vergunning is ingetrokken, op grond dat zij meermalen +misbruik hebben gemaakt van het vertrouwen der familiën, waarmede +zij op die wijze in aanraking kwamen. Laat men deze poolsche +malcontenten vrijelijk met de andere ingezetenen omgaan, dan is het +inderdaad ook niet gemakkelijk, hun invloed op de publieke opinie te +keeren; en al spoedig kunnen zich dan verschijnselen voordoen, die eene +argwanende politie recht geven tot de bewering dat de jeugd bedorven +wordt. Over het geheel genomen, staat toch de Pool hooger dan de Rus. +Hij is beter ontwikkeld, heeft grooter rijkdom van denkbeelden, meer +vindingskracht en scherpzinnigheid, en is beter <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1625" href="#xd21e1625" name= +"xd21e1625">363</a>]</span>vertrouwd met de praktijk des levens. Zoodra +hij zich ongehinderd te midden zijner omgeving bewegen kan, is hij +weldra, onwillekeurig en als vanzelf, aller leidsman geworden. Hij kan +hunne halfduistere wenschen en begeerten onder woorden brengen, en hun +den weg wijzen om ook handelend op te treden. Gevangene, wordt hij +klerk; balling, wordt hij opzichter, onderwijzer—in +één woord een voorganger. Zendt men hem naar eene +verwijderde provincie, dan zal hij ook daar, langzaam maar zeker, zijne +plaats weten in te nemen. Geen bevelschrift van de politie kan hem +zijne bekwaamheid ontnemen; en wanneer de straftijd is afgeloopen, +blijft hij als burger in de stad, waar hij een werkkring gevonden heeft +en misschien een huisgezin gegrondvest. Wellicht zal hij een +professoralen leerstoel bekleeden, of als rechter zitting nemen; is hij +militair geweest, dan wordt hij misschien bij den staf van den generaal +geplaatst.</p> +<p>Gedurende al dien tijd en ondanks al die veranderingen, laat hij +toch zijne hoop niet varen; in zijn hart blijft hij een Pool, en de +zoete droom der onafhankelijkheid, die hem reeds eenmaal zijne vrijheid +kostte, zweeft nog steeds voor zijn geest. Het land, dat hem in dienst +genomen heeft, kan nooit op hem rekenen. Komt er een ure van gevaar, +dan zal hij wellicht tot den vijand overloopen, en van de hem verleende +macht gebruik maken om de regeering doodelijk te treffen. Zij kan hem +nooit vertrouwen; zij ducht zijn tact, zijn gevatheid, zijn +geschiktheid voor den arbeid. Inderdaad kan zij hem niet gebruiken, en +toch ook wederom niet missen.</p> +<p>De Polen, die, na jaren ballingschap, weder in vrijheid zijn +gesteld, beginnen eene klasse op zichzelve, met hare eigene deugden en +hoedanigheden, te vormen:—deugden en hoedanigheden, die de +natuurlijke vrucht zijn, door bittere ondervindingen en lijden in +dichterlijke en prikkelbare naturen gerijpt. Deze lieden zijn bekend +onder den naam van de Siberiërs. Een Pool, met wien ik eenige +dagen reisde, behoorde mede tot hen; en van hem vernam ik eenige +bijzonderheden, die mij ook deze zijde van het eigenaardige leven der +ballingschap beter leerden kennen.</p> +<p>Mijn reismakker had eenige dichtregelen van een poolschen poëet +aangehaald. Hij is ook een der Siberiërs, zeide hij.</p> +<p>„Een van de Siberiërs?”</p> +<p>„Ja, hernam de Pool. In die gewesten woont een volk, waarvan +de wereld ternauwernood iets weet; <span class="corr" id="xd21e1638" +title="Bron: en">een</span> nieuw volk, mag ik wel zeggen: want terwijl +zij, wat het uiterlijk betreft, op de krijgslieden gelijken, die weleer +met Sobieski onder de muren van Weenen de Turken versloegen, zijn zij +naar den geest verwant aan de lijdzame en arbeidzame monniken, die de +heiligdommen van Solowetsk hebben gesticht. De tijd heeft hun zijn +machtigen invloed doen gevoelen en hen gerijpt. Kalm en ernstig, zijn +zij bij ons bekend onder de naam van de Siberiërs.”</p> +<p>„Zijn zij van geboorte Polen?”</p> +<p>„Ja; en niet alleen door geboorte, ook naar geest en gemoed +zijn zij Polen. Het zijn onze zonen, die de vuurproef hebben ondergaan; +onze zonen, die wij nooit hadden gehoopt, aan deze zijde des grafs +weder te zien. Eens spraken wij van hen als van onze verloren kinderen. +Als vrienden in Polen van elkander afscheid nemen, dan is maar al te +dikwijls hun laatste woord: „Wij zien elkander nooit +weer!”—En vele jaren lang was zulk een afscheid ook meest +voor eeuwig. Een balling, die eenmaal over den Oeral was getrokken, +keerde nimmer terug; hij was voor ons als gestorven; wij rekenden hem +tot onze verloren kinderen. Heden is die droevige afscheidsgroet niet +meer dan eene herinnering aan het verledene; een nagalm van het lied, +aan de wateren van Babylon gezongen. Te Wilna, te Kazan, te Kiew, in +een aantal andere, ver van elkander verwijderde steden, zult gij +volkplantingen van Polen aantreffen, gelukkig en tevreden in den schoot +van hun gezin, en die uit het oord hunner verbanning zijn weergekeerd; +mannen van hooge geboorte en van nog hooger ontwikkeling; mannen, die +door de sneeuwvelden van Tomsk hebben gewaad, en naar het Westen zijn +teruggekomen, met een gelouterd hart, met een ernstig gestemden, +<span class="corr" id="xd21e1645" title="Bron: maaar">maar</span> niet +gebroken geest.”</p> +<p>„Hebben zij zich, na de amnestie, met den keizer +verzoend?”</p> +<p>„Zij hebben zich met God verzoend. Versta mij wel. Niemand +twijfelt er aan, dat de tegenwoordige keizer een braaf en edel man is, +rechtschapen genoeg om zijn plicht te kennen, en vast genoeg van wil en +karakter, om dien ook te volbrengen, hoevele moeilijkheden en bezwaren +hij ook op zijn weg moge ontmoeten. Maar God is meer dan allen, en zijn +Zoon stierf voor ons allen; Alexander is niet meer dan een werktuig in +zijne handen. Gij zult mij voor een mystieken dweeper houden. Omdat +mijne landgenooten nog aan eene hoogere macht gelooven, worden zij door +de Franken, die in niets meer gelooven, als droomers en spiritualisten +bespot. Het zij zoo. Wij droomen onze droomen, wij achten op de +teekenen der tijden, wij nemen onze godsdienst waar, wij eerbiedigen +onze kerk, wij gehoorzamen onzen God.”</p> +<p>„Men heeft mij meermalen de Polen beschreven als vrouwen in de +vroomheid, als helden in den slag.”</p> +<p>„Evenals al de jongelieden van mijn kring,—vervolgde +hij, na eene pauze,—nam ik deel aan den opstand van ’48: +eene ongelukkige onderneming, die noch poolsch noch slavisch was. Die +opstand was uitsluitend het werk der Franschen. In mijne jeugd had ik, +met een vriend, het westen van Europa doorreisd; wij hadden aan de +oevers van den Rijn en de Seine vertoefd, waar wij de godsdienst onzer +moeders en van ons vaderland leerden vergeten, en over Polen begonnen +te spreken als over een tweede Frankrijk. Wij noemden ons +republikeinen, en hielden ons overtuigd, dat wij groote wijsgeeren +waren; maar onze afgod was Napoleon de Groote, onder wiens banier +zoovelen onzer landgenooten hun leven ten offer brachten. Wij haatten +den tsaar, en verfoeiden de Russen met geheel ons hart. Twee jaar +voordat de republiek in de straten van Parijs werd uitgeroepen, keerden +wij naar Warschau terug, in de hoop spoedig eene gelegenheid te zullen +vinden om de wapens tegen den tsaar te voeren. Maar de mogendheden +waren ons vóór geweest: op denzelfden <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1656" href="#xd21e1656" name= +"xd21e1656">364</a>]</span>dag, waarop ik voor de deur mijner +ouderlijke woning uit de tarantasse stapte, werd Krakau, de laatste +onzer vrije steden, bij Oostenrijk ingelijfd. Frankrijk vleide en +misleidde ons, met betuigingen van sympathie en beloften van hulp; en +in de geheime samenkomsten, waar onze jonge vrienden zich vereenigden, +moesten onze goede oude poolsche psalmen en spreuken achterstaan voor +de liederen en wachtwoorden van Parijs. Weleer zongen wij <i>Het Kind +van Bethlehem</i>: maar nu, nu wij onze hoop op vreemde hulp hadden +gesteld, nu hieven wij het oproerlied der Marseillaise aan. Wij waren +vreemdelingen geworden in ons eigen land, en het hart onzes volks was +niet met ons. De vrouwen trokken zich terug; de geestelijkheid sloeg +ons met wantrouwen gade; maar wij lachten over de onpopulariteit onzer +nieuwe leuzen. Wij maakten ons zelven diets, dat wij die priesters en +bekrompen dwazen best konden missen; mannen, die altijd slaven, vrouwen +die altijd dupes waren: wat golden zij ons! En wat de groote menigte +der burgers aangaat: die bakkers en kruideniers,—op hen zagen wij +met voorname minachting neder. Wie had ooit gehoord, dat eene +omwenteling door kaarsenmakers tot een goed einde was gebracht? Wij +waren edellieden: hoe zouden wij dan de hulp en medewerking van zulke +lieden kunnen aannemen?—Eindelijk kwam het uur der droeve +ontgoocheling. Dat Frankrijk, waarop de oogen van iederen poolschen +patriot met angstige spanning waren gevestigd, had de republiek +uitgeroepen: op deze tijding wierp een troep vroolijke gasten, die met +uitnemend talent een polka konden dansen, zich op de russische +kanonnen.... om dadelijk te worden weggemaaid. In de straat onder den +voet geraakt en gekwetst, werd ik in een huis gedragen; en nadat mijne +wonden waren verbonden, werd ik met een honderdtal anderen naar het +koninklijk slot gevoerd, om daar terecht te staan voor een krijgsraad, +die ons vervallen verklaarde van den adelstand, en ons veroordeelde tot +verbanning naar Siberië en levenslangen dwangarbeid in de mijnen. +Mijn vriend was met mij in het gevecht, en deelde in mijn +lot.”</p> +<p>„Moest gij de reis te voet afleggen?”</p> +<p>„Neen, zeker niet. Keizer Nikolaas, hoewel onverbiddelijk +streng van karakter, was geen man om de wet te schenden. Zelf een +geboren vorst, koesterde hij een diepen eerbied voor de rechten der +geboorte; en daar een edelman niet op gelijken voet kon behandeld +worden als een landlooper of een lijfeigene, werd uitdrukkelijk bepaald +dat onze privilegiën ongeschonden van kracht moesten blijven, tot +wij Tomsk zouden hebben bereikt. Daar zat de permanente commissie voor +Siberië, die aan ieder zijn bepaalden werkkring in de mijnen +aanwees. Wij reden in een lichten wagen, die door drie sterke ponies +getrokken werd; en wanneer de wegen hard waren, legden wij tweehonderd +wersten per dag af. Onze voeten waren geboeid, zoodat wij dag noch +nacht onze laarzen konden uittrekken; maar de bewoners der steppe, die +wij dus in ijlende vaart doorvlogen, waren goed en vriendelijk jegens +ons, als jegens alle ballingen; zij gaven ons, half in het geheim, +brood, gedroogde visch en brandewijn. Zij wisten dat wij Polen waren; +en hunne priesters zijn over het algemeen maar al te zeer gewend, de +Polen als vijanden van God af te schilderen; maar de Russen, zelfs al +zijn zij halve wilden, zijn zeer teergevoelig. Zij kennen wel het +onderscheid tusschen den politieken balling en een dief; dit valt +trouwens dadelijk in het oog: want een dief en moordenaar krijgt een +brandmerk op het voorhoofd en op de beide wangen; een afschuwelijk +zwart teeken, dat door niets kan worden weggewischt; en zoo de boeren +een Pool voor zeer slecht houden omdat hij katholiek is, kunnen zij +toch niet nalaten medelijden met hem te hebben, als met een medemensch. +Twee malen poogde ik uit de mijnen te ontsnappen; en hoewel de poging +beide keeren mislukte, werd ik toch getroffen door de vriendelijke +goedhartigheid van het landvolk. Zij durfden mij niet openlijk in mijne +vlucht behulpzaam zijn, maar zij hielden zich dikwijls blind en doof; +en meermalen, wanneer ik, bezwijkende van honger en vertwijfeling, des +nachts naar eene of andere hut sloop, vond ik, in het vensterkozijn, +eene portie brood en visch en zelfs een glas brandewijn gereed +staan.”</p> +<p>„Wie had dat daar gezet?”</p> +<p>„Arme boeren hadden dat gedaan, voor wie brood en visch lang +geen artikelen van weelde zijn; zij deden dat om het lijden te +verzachten van een of anderen ongelukkige, zooals ik”.</p> +<p>„Dus hebt gij toen het volk liefgekregen?”</p> +<p>„Dat niet; maar ik begon hen te begrijpen, en te erkennen dat +zij mijne broeders waren. Echter bleef mijn hart nog jaren lang voor +hen gesloten. Ik was een geleerde, zooals zij zeiden; en ik drong +mijzelven op, dat zij, dus den hongerige spijzende, niets anders deden +dan wat elke horde van wilden, door haar natuurlijk instinkt gedreven, +eveneens zou doen. Eindelijk kwam een arme priester, op een boerenkar +gezeten, de mijnen bezoeken. Reeds vóór zijne komst had +ik van hem gehoord; ik kende zijn naam, zijne zending, en ook de +gevaren, waaraan hij zich blootstelde; want Vader Paulus had geheel uit +eigen beweging zich aan deze taak gewijd; hij had aan dezen +zendingsarbeid in de sneeuwwoestijnen de voorkeur gegeven boven een +koorstoel in eene of andere kathedraal, omdat hij meende dat arme +katholieke ballingen meer behoefte hadden aan zijn hulp en troost, dan +de vermogenden en welgestelden naar de wereld. Ik had van anderen +vernomen dat hij geheel Siberië was doorgegaan, van de eene mijn +naar de andere, om bij de katholieke ballingen het geloof hunner +kinderjaren levendig te houden of weder op te wekken; om de mis te +bedienen, de biecht af te nemen, huwelijken in te zegenen en te doopen, +en ook om de nieuw gedolven graven te wijden. Toch had ik niet meer dan +vluchtig aan hem gedacht. Wat kon hij voor mij doen: een arme priester, +uit eigen keuze in de wildernis zich begravende, zonder invloedrijke +betrekkingen, zonder hooggeplaatste vrienden? Het was niet +waarschijnlijk dat hij een aanbidder van Napoleon zou wezen; en +ongetwijfeld zou hij den naam van Mazzini niet dan met afschuw +uitspreken. Wat zou ik met zulk een man kunnen spreken? De nacht toen +hij aankwam, was het doordringend koud; zijne slede was onderweg +beschadigd; de wolven hadden hem vervolgd. <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1674" href="#xd21e1674" name= +"xd21e1674">366</a>]</span>Door een zeker gevoel van medelijden en +sympathie met zijne hooge jaren en den ongelukkigen toestand waarin hij +verkeerde, gedreven, voegde ik mij bij hem in de houten schuur, waarin +wij ons verblijf hielden; en nauwelijks was hij een weinig tot zichzelf +gekomen, zelfs nog eer hij eenig voedsel genoten had, of hij begon, op +den meest eenvoudigen toon, tot ons te spreken over de liefde Gods, +waarin hij al zijne kracht en sterkte vond. Hij nam vervolgens deel aan +ons sober avondmaal van erwtensoep en zwart brood; legde zich toen +neder op een matras, en viel in slaap. Uren lang zat ik dien nacht bij +zijne legerstede, en staarde in dat kalme ernstige gelaat, omlijst door +die zilverwitte haren, die over het kussen vielen; op die vermagerde +handen, kruiselings op de borst gevouwen. Indien ooit iemand in zijn +slaap het aanschijn van een engel had, dan was het wel vader Paulus. +Zie, zulke mannen kweekt alleen de kerk van Christus.</p> +<div class="figure xd21e1677width"><img src="images/p1873-365.jpg" alt= +"Kozakken en Kirghisen." width="720" height="485"> +<p class="figureHead">Kozakken en Kirghisen.</p> +</div> +<p><span class="corr" id="xd21e1682" title= +"Niet in bron">„</span>Den volgenden dag bracht ik hem een +bezoek, want onze opzichter had, ter gelegenheid van zijne komst, aan +de katholieke gevangenen vrijaf gegeven; en toen sprak hij tot mij van +mijn vaderland en van mijne moeder, tot mijn hart week werd en de +tranen mij langs de wangen vloeiden. Toen een oogenblik ophoudende, zag +hij mij aan, zooals mijn vader mij zou hebben aangezien, en met innige +teederheid mijne hand drukkende, sprak hij op half fluisterenden toon: +„Komt tot mij, gij allen die vermoeid en beladen zijt, en ik zal +u ruste geven.—Zalig zijn die treuren, want zij zullen vertroost +worden.—Zalig zijn de zachtmoedigen, want zij zullen het aardrijk +beërven.”—Ik had deze woorden wel honderdmaal gelezen, +want ik hield van het Nieuwe-Testament omdat het, zoo als ik toen +meende, een demokratischen geest ademde; maar nimmer had ik gevoeld, +wat zij eigenlijk beteekenen, voordat ik ze dus van de lippen van vader +Paulus vernam. Op eenmaal werd het mij duidelijk dat deze woorden ook +persoonlijk tot mij gericht waren. Het was of mijne moeder mij +omzweefde. Ik leerde afstand doen van mijne ijdele philosophie, en werd +wederom den kinderen gelijk.”</p> +<p>Mijn reismakker spreekt zacht, met eene welluidende stem, maar daar +is vastheid en diepe ernst in zijn toon; de klank zijner woorden treft +mij als muziek. Na eenige oogenblikken van stilzwijgen vroeg ik hem, in +hoever deze ommekeer in zijne denkwijze op zijne verhouding tegenover +de Russen van invloed was geweest.</p> +<p>„Een christen, antwoordde hij, is niet langer een dienstknecht +des vleesches. Zijne eerste gedachte is aan God gewijd; zijne tweede +aan de kinderen Gods, onverschillig of zij aan de boorden van den +Weichsel, aan den voet der Alpen, aan de kusten der IJszee, of waar +ook, wonen. Hij laat het zwaard over aan hen, die eenmaal door het +zwaard zullen vergaan. Zijn wapen is dat des Geestes, en hij wil de +wereld niet anders overwinnen dan door de liefde.”</p> +<p>„Dus wilt gij het zwaard overlaten aan ieder, die vermetel en +behendig genoeg is om het te grijpen?</p> +<p>„Neen; ik heb het zwaard niet over te laten; God beschikt +daarover, en hij geeft het aan wien het hem behaagt, tot de volbrenging +van zijn heiligen wil. Het is eene ontzettende gift; en hij, die ze +ontvangt, kan nooit gelukkig zijn.”</p> +<p>„Toch zijn er velen, die er naar haken.”</p> +<p>„Dat is zoo. Hij die voor het eerst een vuur ziet, zal zich +daaraan branden. Bedenk in welk een gansch ander licht zich de oorlog +vertoont, als wij eens tot de overtuiging gekomen zijn dat alle +menschen inderdaad kinderen Gods zijn. Geen oorlog is denkbaar zonder +dat er iemand omkomt. Wie is die iemand? Zoudt gij u gaarne voorstellen +dat in eene andere wereld een noodlottige samenloop van omstandigheden +u in de noodzakelijkheid brengen kon, een engel te dooden?”</p> +<p>„Neen, stellig niet.”</p> +<p>„Maar zijn menschen iets anders dan engelen, nu nog in lager +sfeer geplaatst? Wij oordeelen over de dingen, naarmate van onze +persoonlijke indrukken. De menschen zijn van nature blind, tot hunne +oogen door de liefde Gods geopend worden; en God is nabij de gebrokenen +en verslagenen van harte. Gansche scharen van Siberiërs zijn naar +Polen teruggekeerd; maar onder die allen is er nauwelijks een, die bij +zijn terugkeer dezelfde was als toen hij ging.”</p> +<p>„Zij zijn ouder geworden.”</p> +<p>„Zij zijn wijzer geworden. Vader Paulus, en priesters als +Vader Paulus—want hij staat niet alleen in zijn heilig +werk—hebben niet vergeefs gearbeid. Misschien moest ik zeggen, +dat zij niet vergeefs geleefd hebben: want niet de woorden die zij +spreken, maar de leer die zij door hunne daden verkondigen, is de +goddelijke medicijn voor de trotsche en gewonde harten der ballingen. +De dichters en schrijvers onder ons, die deze vuurproef hebben +doorstaan, zijn kenbaar aan hun gelouterden, ernstigen stijl; zij +hebben voorgoed met Frankrijk en de Franschen gebroken. Zij lezen +ernstiger boeken, en spreken op eenvoudigen, waarachtigen toon. Gij +zoudt kunnen meenen dat het vuur van hun geest gedoofd was, indien +hunne liefde tot God en tot hun vaderland u niet van het tegendeel +overtuigde. Zij preeken niet veel, maar zij doen des te meer; bovenal +hebben zij het oog gevestigd op alles wat hoog en edel is, al ligt dat +ook verre; en met alle kracht verzetten zij zich tegen nutteloos +bloedvergieten. Zij kennen de Russen beter; en zij hadden de amnestie +en wat daarop volgde niet noodig, om te gevoelen dat een zelfde +broederband alle slavische stammen vereenigt.”</p> +<p>„Zijt gij een aanhanger van het Panslavisme?”</p> +<p>„Neen! Wij hebben behoefte aan eene minder kleingeestige +staatkunde, en vooral aan een hooger, edeler leuze. De panslavistische +partij heeft een muur opgetrokken rondom Kiew, en zij zou, indien zij +het kon, evenzoo een muur bouwen rondom Rusland. Zij heeft eene +eigenaardige voorliefde voor afsluitingen, voor muren en omwallingen. +Zie Moskou eens: een muur rondom het Kremlin; een tweede muur rondom de +tartaarsche wijk; nog een muur eindelijk om de eigenlijke stad. Wat wij +willen en wenschen, is de herleving der oude wapenkreet van +Sint-George—den patroon onzer oude Grootvorsten, onzer vrije +steden en onzer dierbare kerk!” <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e1710" href="#xd21e1710" name="xd21e1710">367</a>]</span></p> +<p>Sint-George is de geliefde beschermheilige van alle takken van den +slavischen volksstam, <span class="corr" id="xd21e1713" title= +"Bron: naar">maar</span> de Russen vooral wijden hem eene bijzondere +vereering. De aan hem gewijde dagen behooren tot hunne voornaamste +feestdagen: gelukkige dagen, waarop het goed is te koopen en te +verkoopen, te huwen en verbintenissen aan te gaan, een huis te huren, +een akker te pachten, een onderneming op touw te zetten. Twee dagen in +het jaar zijn aan Sint-George geheiligd: de eerste dag der russische +lente en de laatste dag van den herfst: dagen van vreugde en +uitspanning voor allen, die van de opbrengst der kudden of van den +akkerbouw leven. Op den eersten dezer beide dagen worden de stallen +geopend: het vee gaat naar de weide; de herder neemt zijn staf ter +hand; de boerenmeid maakt haar potten en pannen weder schoon. De tweede +dag is een soort van oogstfeest: de arbeid van het jaar is +geëindigd, de oogst is in de schuren geborgen, de kudden zijn +weder in de stallen opgesloten. Maar Sint-George wordt door de +stedelingen niet minder ijverig dan door het landvolk vereerd; zijn +beeld prijkt op bet zegel der vrije steden en oude gemeentelijke +republieken; en de figuur van den ridderlijken drakendooder was van +ouds het symbool hunner grootvorsten en hunner tsaars. Dit beeld sierde +de moscovische wapenschilden, eeuwen voor dat de dubbele arend in de +russische banier eene plaats vond. Het was Iwan III—dezelfde, die +een aanvang maakte met de vernietiging van de macht der bojaren en de +onderwerping der vrije steden,—die den dubbelen arend tot het +wapenteeken van Rusland maakte. Hij had dit zinnebeeld ontleend aan +Byzantium; het werd een symbool van zijn autokratisch gezag, en voor +velen van zijn volk een teeken dat de tsaar met zijn leger en zijne +grooten zich aan den duivel had overgegeven. De donkere, roofzieke, +verscheurende vogel was hun een zinnebeeld van den Booze, juist zooals +de witte onschuldige duif voor het zinnebeeld des Heiligen-Geestes +gold. Om aan de angstige bezorgdheid van zijn volk tegemoet te komen, +werd Sint-George aan den arend toegevoegd: en sedert dien tijd prijkt +de christelijke ridder op iedere russische banier en ieder russisch +muntstuk.</p> +<p>Sint-George was de patroon van een landbouwend, vreedzaam volk; de +beschermheilige van een vroom, welvarend en vrij land; en wat hij in +vroegere tijden was, dat is hij nog in de nationale herinnering +gebleven. Als de beschermheilige der krijgslieden, staat hij bij de +vorsten en grooten niet minder hoog aangeschreven dan bij de +landlieden. Peter de Groote liet het beeld van Sint-George op zijn +zwaard graveeren; keizerin Catharina stichtte eene ridderorde, die zijn +naam voert; en keizer Nikolaas bouwde te zijner eer een prachtig +marmeren paleis. Het voornaamste aan hem geweide heiligdom is het +groote klooster te Nowgorod, dat jaarlijks door duizende pelgrims +bezocht wordt.<a id="xd21e1718" name="xd21e1718"></a></p> +</div> +</div> +<div id="s18" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">XVIII.</h3> +<h3 class="main">De lijfeigenschap.—Iwan IV en +Sint-Philippus.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De dusgenoemde lijfeigenschap in Rusland was geheel +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1727" href="#xd21e1727" name= +"xd21e1727">14</a>]</span>iets anders dan het stelsel van +eigenhoorigheid, dat eeuwen lang in de verschillende landen van het +Westen heeft bestaan. De woorden <i>hoorige</i>, <i>villain</i>, +<i>aldion</i>, <i>colonus</i>, <i>fiscal</i>, <i>homme de pooste</i>, +beteekenden, in de verschillende talen van westelijk Europa, een man, +die niet zijn eigen heer was, maar aan een meester behoorde, en volgens +de wet verplicht was, dezen, op zeer verschillende wijze en in zeer +verschillende mate, te dienen; waar tegenover de heer gehouden was, hem +te beschermen en recht te doen. In hoofdtrekken was deze verhouding +overal dezelfde. De hoorige was doorgaans graver of houthakker, +landbouwer of herder: ruw en hard als de grond, dien hij ontginnen, +onontwikkeld en dierlijk, als het vee, dat hij hoeden moest. Ook de +lijfeigene mocht zijn heer niet verlaten, en evenmin de woning of den +akker, die hem was aangewezen. Daar stond tegenover, dat ook zijn heer +hem bescherming schuldig was, en hem niet van den akker verjagen mocht; +hoewel hij het recht had, hem te slaan, in de gevangenis te werpen, +somwijlen zelfs te dooden, en den man met den grond waarop hij behoorde +mocht verkoopen.—Maar hier houdt de gelijkenis tusschen den +hoorige en den lijfeigene op. Het kwam nimmer iemand in de gedachte, de +hoorigen te beschouwen als de eigenlijke eigenaars van de akkers, die +zij bebouwden; en in geen enkel land ging de vrijmaking dezer klasse +gepaard met een afstand van grondbezit. De russische lijfeigenschap had +een geheel anderen oorsprong en ontstond door geheel andere +omstandigheden. De groote emancipatie, waardoor keizer Alexander zijne +regeering onsterfelijk heeft gemaakt, kan alleen recht begrepen en +gewaardeerd worden, als wij ons rekenschap hebben gegeven van den waren +aard dezer lijfeigenschap; en van de oorzaken, die tot hare vestiging +hebben geleid.</p> +<p>In de bibliotheek van de Akademie van Wetenschappen te Petersburg +toont men u een oud handschrift—het oudste, naar men +zegt—van Nestors Kroniek, versierd met een aantal fraaie +teekeningen en miniaturen, die tot opheldering van den tekst moeten +dienen. Dit handschrift is bekend onder den naam van den codex van +Radziwill. Nestor schreef hun boek te Kiew, ruim honderd jaren voor de +inneming dier stad door Batoe-Khan; en de teekeningen in dezen codex +geven u de oude Russen te aanschouwen in hunne kleeding, hunne +wapenrusting, in hun huiselijk en openbaar leven. Waren zij nu, in dien +ouden tijd Aziaten, met een mantel en een muts van schapenvacht? +Volstrekt niet: de russische bojaar ging gekleed als een duitsch +ridder; de russische moujik zag er niets anders uit dan een engelsche +boer.</p> +<div class="figure xd21e1751width"><img src="images/p1873-368.jpg" alt= +"De kerk van Sint-Wassili op het Roode-plein te Moskou." width="483" +height="720"> +<p class="figureHead">De kerk van Sint-Wassili op het Roode-plein te +Moskou.</p> +</div> +<p>Ten tijde van Nestor waren de Russen een vrij volk, geregeerd hetzij +door erfelijke hoofden, hetzij door verkozen overheden. Zij leefden +rustig en vreedzaam van landbouw en handel; in de westelijke +provinciën waren zij meest in steden gevestigd; in de oostelijke +en zuidelijke streken, leefden zij voornamelijk in hutten en tenten. +Nowgorod, Pskow en Hlynow waren vrije steden, met zelfgekozen +magistraten: kleine republieken, zooals Florence en Pisa, Hamburg en +Lubeck. In die dagen bestonden er geen lijfeigenen <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1757" href="#xd21e1757" name= +"xd21e1757">369</a>]</span>en dacht ook niemand aan de invoering van +zulk een stelsel. Maar dit oude Rusland viel onder de macht der +Mongolen. In den grooten veldslag aan de Kalka werd de kracht der natie +verbroken: en honderd-tachtig jaren lang worstelde zij, in wanhopigen +kamp, met de verpletterende overmacht; in die doodelijke worsteling +werden hare velden verwoest, hare steden geplunderd, hare landlieden +uit huis en hof verjaagd en naar de wouden en de steppen verdreven. Nog +had zij zich niet van dezen geweldigen slag hersteld, toen Timoer-Beg +met zijne heerscharen het land overstroomde: wel een man van hooger +ontwikkeling dan Batoe-Khan, een geleerde, een kunstenaar, een +staatsman: maar toch, in zijn gansche wezen en aanleg, een Oosterling, +een Aziaat. Timoer voerde in Rusland de wet van Mekka in, benevens de +kunst van Samarkand en de poëzie van Ispahan. Zijne begs en mirzas +waren beschaafde ridderlijke mannen. In de door hem gestichte khanaten +langs de Wolga en in de Krim heerschte een pracht, een weelde, een +fijne toon en beschaving, die ge te vergeefs zoudt hebben gezocht aan +de hoven der nationale vorsten te Moskou, te Kazan, te Twer. De vorsten +en bojaren werden de leenmannen van den Khan der Tartaren in de Krim, +bekend onder den naam van den Grooten-Khan; zij zwoeren hem trouw, +betaalden hem een jaarlijksche schatting, en trachtten zich bij hem +aangenaam te maken door hem in kleeding en wapenrusting na te volgen. +De nederigste vazallen van dien Grooten-Khan waren de grootvorsten van +Moskovië, die zich zelf zijne slaven noemden, en dit ook inderdaad +waren. Zij hielden den stijgbeugel als hij voor zijn paleis te paard +steeg, en gaven zijn ros te eten uit hunne tartaarsche mutsen; zij +bootsten hem na in manieren en levenswijze, en noemden zich naar zijn +naam. Hunne soldaten, die zij met zijne vergunning in het veld +brachten, waren op tartaarsche wijze uitgerust en gewapend. Zij vochten +voor hem tegen hun eigen land, en brachten de vrije republieken in het +noorden, die onbereikbaar waren voor zijne ruiterij, onder het juk.</p> +<div class="figure xd21e1760width"><img src="images/p1873-369.jpg" alt= +"Een Karaïti (Jood)." width="382" height="720"> +<p class="figureHead">Een Karaïti (Jood).</p> +</div> +<p>Deze slaafsche onderwerping van grootvorsten en bojaren aan den +Grooten-Khan was een schrikkelijke ramp voor den armen landman, die +voortdurend gevaar liep zijn akker te zien vernield, zijn huis in de +asch gelegd, het kruis in zijn dorp ontwijd, door stroopende +ruiterbenden. Want een tartaarsche Khan, ook al plantte hij zijn banier +aan de oevers van een grooten stroom, als te Kazan, of in eene +romantische vallei als de Baktshi-Seraï, bleef toch in zijn hart +een nomade en een ruiter, wiens eigenlijke plaats de zadel, wiens +geliefkoosde woning de tent was. De geringste aanleiding was voldoende +om zijn bloed te doen koken; en wanneer hij eenmaal de voeten in de +stijgbeugels had gezet, was het voor herders en dorpelingen een harde +taak, om den stoot van zijne geweldige lans te keeren. Een wolk van +vuur ging voor hem uit; rookende puinen en vertrapte akkers teekenden +zijn bloedig spoor. Niemand kon met eenige zekerheid weten, dat hij +oogsten zou wat zijne hand had gezaaid: was niet een oneerbiedig +gebaar, een vrijmoedig woord van zijn vorst voldoende, om den +vernielenden wervelwind der tartaarsche ruiterij over zijne akkers los +te laten? Wat bleef hem dan anders over dan te vluchten? Kwam die plage +nu jaar op jaar terug, dan verliet hij eindelijk zijne hut en zijn +akker; nu eens werkende, dan weder bedelende, voorzag hij in zijn +onderhoud; maar hij was en bleef een zwerver, aan geene vaste +woonplaats gebonden. Soms werd hij een pelgrim, soms ook een herder, +maar doorgaans niet anders dan een landlooper. Om zich met meer +vrijheid en veiligheid te kunnen bewegen, nam hij de tartaarsche +kleeding aan: hij wikkelde zich in een mantel van schapenvacht, met een +gordel saamgebonden, en zette zich een muts van schapenvacht op het +hoofd. Waarom zou hij zijn land beploegen, terwijl anderen <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1766" href="#xd21e1766" name= +"xd21e1766">370</a>]</span>de vracht zouden plukken of den rijpenden +oogst vernielen? De russische boer werd een zwerver en vagebond om +dezelfde redenen, waarom de fellah in Syrië een vagebond wordt, +wanneer zijn oogst telken jare door de zwervende Bedouïnen wordt +geroofd.</p> +<p>Toen Iwan IV, na van de tartaarsche begs de kunst van vechten en +regeering te hebben geleerd, de khanaten van Kazan en Astrakhan +veroverde, en den Grooten-Khan van Baktshi-Seraï durfde tarten, +zag hij zich als onafhankelijk vorst geplaatst aan het hoofd van een +land, rijk aan natuurlijke hulpbronnen van allerlei aard, maar met +verwoeste velden, vernielde dorpen, eene verstrooide bevolking en +onveilige wegen. Het land was wel niet ontvolkt, maar de landlieden +hadden den zin voor en de gehechtheid aan eigen huis en haard verloren, +en de moujiks trokken om van stad tot stad. Hier waren de arbeidsloonen +buitensporig hoog, elders waren er handen te veel. De helft van het +land, zelfs in de welvarende provinciën, lag braak; en geen jaar +ging voorbij, zonder dat eene of andere landstreek door hongersnood en +door de daarop volgende epidemische ziekten geteisterd werd. Aan dien +toestand was geen einde te maken, tenzij dan een middel gevonden werd +om de nu zwervende bevolking weder aan vaste woonplaatsen te +binden.</p> +<p>De vraag, hoe dit geschieden kon, baarde, zeventig jaren lang, aan +het hof in de Kremlin meer zorg en hoofdbreken dan de kerkelijke +twisten, de tartaarsche invallen en de paleis-omwentelingen: hoewel in +dat tijdvak van zeventig jaren, de Groote-Khan een gedeelte van Moskou +in de asch legde, Dimitri, de wettige erfgenaam des troons, werd +vermoord, en Boris Godounoff, de overweldiger, zich de kroon op het +hoofd drukte. Iwan IV zelf deed wat hij kon om de boeren tot den +terugkeer naar hunne verlaten hoeven en akkers te bewegen: hij schonk +vele domeinen der kroon weg; hij liet voor zijn eigen rekening dorpen +bouwen; bedreigingen, vleiereien, beloften, straffen, +geweld—niets werd gespaard om zijne onderdanen tot orde en +geregelden arbeid te dwingen. Ofschoon deze hervormer ook nooit het +woord lijfeigene (<i>krepostnoi</i>, een gebondene) gebruikte, is hij +niettemin de wezenlijke stichter van dat stelsel van russische +lijfeigenschap, dat thans tot het verledene behoort.</p> +<p>In de prachtige zaal van het Kremlin, de schatkamer van Moskou +genoemd, ziet men een schitterend uitgedoste en geheel gewapente +ruiterfiguur, een bojaar uit den tijd van Iwan IV voorstellende. +Wapens, kleeding, sieraden, in één woord de geheele +uitrusting is die van een mirza of tartaarschen edelman; de inscriptie +op het uitgetogen damasceensche zwaard meldt den vromen rechtgeloovigen +Rus, dat er maar één God, en dat Mohammed zijn profeet +is! Toch is het beeld wel waarlijk dat van een bojaar uit de tijden van +Iwan IV.</p> +<p>Onder de lange reeks van russische souvereinen is er misschien geen, +wiens leven en karakter zooveel raadselachtigs heeft als dat van dezen +Iwan IV. Ondanks zijne vele wreedheden en gruweldaden, wordt hij door +<span class="corr" id="xd21e1780" title="Bron: zeervele">zeer +vele</span> geschiedschrijvers toch als een bekwaam hervormer en een +vaderlandslievend vorst geroemd: en inderdaad moet de onpartijdige +kritiek hem in menig opzicht prijzen. Hem danken de Moskovieten hunne +verlossing van het tartaarsche juk; hij was het, die het koningrijk +Kazan, Siberië en het khanaat van Astrakhan veroverde en bij zijn +rijk voegde. Langs al zijne grenzen deed hij de Halve-Maan zwichten +voor het Kruis. Met Zweden en Polen voerde hij een niet onvoordeeligen, +dikwijls zelfs schitterenden oorlog. Hij stelde zijn land open voor den +buitenlandschen handel; hij bouwde havens langs de kusten der Oostzee, +der Kaspische- en der IJszee. Hij voerde in zijn rijk allerlei +hervormingen en verbeteringen in. Hij liet drukkers komen van de +boorden van den Rijn, en liet de <i>Handelingen der Apostelen</i> in de +landtaal uitgeven. Hij ontbood bekwame geneesheeren uit Frankfort, +ervaren werklieden in hout en metaal uit Londen. In de stad Wologda +liet hij door scheepstimmerlieden schuiten en vlotten vervaardigen, +waardoor hij eene gemakkelijke gemeenschap met de zee kon onderhouden. +Hij riep de voornaamste edelen en aanzienlijkste burgers tot een soort +van parlement te zamen, om met hen maatregelen te beramen tot +bevordering van het algemeen belang. De overleveringen en +overgeërfde gebruiken, die tot dusverre bij de rechtspleging als +richtsnoer hadden gediend, werden op zijn bevel in een wetboek +bijeengebracht en geordend. Hij verbood de bedelarij in zijn rijk, +hervormde de geestelijkheid, en liet eene voor allen geldende +belijdenis des geloofs vaststellen.</p> +<p>Iwan was een woestaard, maar hij was ontegenzeggelijk populair; hij +was vreeselijk en geducht, maar voornamelijk voor de aanzienlijken en +de rijken. Als een echte tartaarsche Khan, aarzelde hij nooit, ten +behoeve zijner hervormingen, geweld en onrecht te plegen; hij leide den +bojaren en kooplieden willekeurige schattingen op, maar liet op zijne +kosten dorpen en woningen voor de boeren bouwen; hij vernietigde de +onafhankelijkheid der vrije steden, maar schonk aan duizenden armen +woning op de gronden van den staat. Hij brak de macht van den adel als +heerschenden stand, en stelde, in de plaats der vorsten en bojaren, +regeeringsbeambten aan; hij regeerde door middel van den knoet, maar +trachtte ook te regeeren door middel van de drukpers; hij verwoestte +Nowgorod en Pskow, maar bouwde ook eene menigte kerken, dorpen en +heiligdommen. Zoowel door natuurlijken aanleg als uit staatkundige +berekening, was hij een groot bouwer: hij vond een rijk van hout en +boomstammen, en wilde aan zijn zoon een rijk van steenen huizen +nalaten. Niet minder dan veertig steenen kerken en zestig steenen +kloosters verrezen op zijn bevel. Hij bouwde de merkwaardige kerk van +Sint-Wassili, nabij den muur van het Kremlin, en wijdde die aan den +heiligen patroon zijns vaders. Naar men zegt, stichtte hij <span class= +"corr" id="xd21e1788" title= +"Bron: honderd-vijftig">honderdvijftig</span> sterke kasteelen, en meer +dan <span class="corr" id="xd21e1791" title= +"Bron: drie-honderd">driehonderd</span> gemeenten.</p> +<p>Wenschende zijn volk te beschaven en aan vaste woonplaatsen te +gewennen, bootste de hervormer zooveel mogelijk de instellingen en +gebruiken na der tartaarsche landen, die hij aan zijn schepter +onderworpen <span class="pagenum">[<a id="xd21e1796" href="#xd21e1796" +name="xd21e1796">371</a>]</span>had. Kazan en Baktshi-Seraï waren +vrij wat prachtiger en rijker steden dan Wladimir en Moskou; en de +armste mirza aan het hof van den Grooten-Khan was veel schitterender +uitgedost en veel beter gewapend dan de aanzienlijkste bojaar aan Iwans +hof.</p> +<p>Iwan begon zijn hervormingswerk door zijn rijk in twee deelen te +verdeelen: een daarvan bleef onderworpen aan zijn persoonlijk bestuur; +het andere werd in zijn naam geregeerd door stadhouders, met dezelfde +macht bekleed als de tartaarsche begs. Hij richtte een staand leger op, +destijds bijna het eenige in Europa, dat hij wapende en uitrustte naar +tartaarsche wijze. Hij vormde zich een bijzondere lijfwacht, die de +tartaarsche tafia droeg, een hoofddeksel dat geen Christenmensch in +zijne staten zich veroorlooven mocht te dragen. Evenals de Groote-Khan +richtte hij een gedeelte van zijn paleis tot harem in, en sloot daar +zijne vrouwen en dochters op, die zich niet in het openbaar mochten +vertoonen; tevens werd de toegang tot zijn hof ten strengste aan alle +vrouwen verboden. Zijne vorsten en bojaren volgden zijn voorbeeld; en +het duurde niet lang, of iedere eenigszins aanzienlijke woning had een +harem, en de afzondering der vrouwen was te Moskou niet minder streng +dan te Bokhara <span class="corr" id="xd21e1800" title= +"Bron: ol">of</span> te Bagdad.</p> +<p>Deze gewoonten bleven in stand tot op den tijd van Peter den Groote. +Het rijk werd geregeerd door provinciale begs of stadhouders, onder den +naam van bojaren en woywoden; het leger was gekleed en gewapend als de +turksche troepen; en de vrouwen waren in de harems opgesloten, evenals +de odalisken van den sultan. Peter schafte deze tartaarsche zeden en +gebruiken af; hij opende den keizerlijken harem, vertoonde zich met de +Tsarin in het openbaar, en noodigde de dames uit, weder aan het hof te +verschijnen. Toch is er in het russische leven, bijzonder ten platten +lande en in de kleine steden, nog iets van die muzelmansche gewoonten +overgebleven. Evenals iedere aanzienlijke woning haar eigen harem +had—het vrouwenverblijf, dat door geen vreemdeling mocht betreden +worden; zoo had elke aanzienlijke familie ook eene afzonderlijke +begraafplaats voor hare vrouwelijke leden. Sommige van deze oude +begraafplaatsen, zijn in kloosters herschapen, nog tot heden in stand +gebleven; bijvoorbeeld Novo-Devictchie, het jonkvrouwenklooster, in +eene der voorsteden van Moskou, en het klooster der Hemelvaart in het +Kremlin, nabij de Heilige-poort: dit laatste was bijkans twee eeuwen +lang, van den tijd van Iwan den Verschrikkelijke tot op Peter den +Groote, de begraafplaats der Tsarinnen.</p> +<p>Iwan verstond uitnemend de kunst om, door allerlei listen en +intriges, verdeeldheid te zaaien tusschen zijne hertogen en bojaren; en +wanneer de twist dan eindelijk zoo hoog geloopen was, dat de beide +partijen elkander beschuldigden, maakte hij behendiglijk daarvan +gebruik om beiden ten verderve te brengen. Langzamerhand wist hij de +adellijke geslachten van al hunne historische rechten en +privilegiën te berooven; hij dwong zijne grooten, gunsten en +voorrechten van hem, als zijne slaven, te ontvangen. De mannen, die hij +om hun rang en invloed in het openbaar moest ontzien, zond hij, +schijnbaar met gewichtige zendingen, naar verwijderde landstreken; op +die wijze de personen, die hij gevaarlijk achtte, door een soort van +ballingschap onschadelijk makende. De macht zijner hertogen werd +geknot; de schatten zijner bojaren werden verbeurd verklaard. Het getal +der vorsten was te groot, om ook hen onder het juk te brengen: want ten +tijde van Iwan was er onder de drie ingezetenen van Moskou althans +één, die den titel van vorst droeg; en het was niets +zeldzaam, deze vorsten de nederigste diensten te zien verrichten. Van +de aloude hertogelijke dynastiën waren er maar enkelen, die zijne +regeering overleefden: slechts de Narishkins, de Dolgourouckis, de +Galitzins en nog ettelijke anderen ontkwamen aan den ondergang; en deze +doorluchtige, historische familiën zien nog heden met zekere +voornaamheid op de regeerende keizerlijke dynastie neder. De Narishkins +zijn door huwelijken aan het huis van Romanoff verwant. Een lid dezer +familie, wien de titel van keizerlijke hoogheid werd aangeboden, sloeg +dit aanbod af, en sprak op trotschen toon tot zijn souverein: +„Neen, sire: ik ben een Narishkin.”—Toen Peter +Dolgouroucki vernam, dat de keizer hem van den vorstelijken rang +vervallen had verklaard, ontzag hij zich niet aan zijne, majesteit te +schrijven: „Hoe kunt <i>gij mij</i> vernederen? Kunt gij mij +mijne voorouders ontnemen, die grootvorsten van Rusland waren, toen de +uwe nog niet eenmaal graven waren van Holstein-Gottorp?”</p> +<p>Moskou werd geregeerd als een tartaarsch kamp. De soldaten van Iwans +lijfwacht zwierven door de straten, met hunne tartaarsche mutsen op het +hoofd, en mishandelden de ingezetenen, zonder onderscheid van rang of +stand, bojaren zoo goed als burgers, moujiks en boeren, als hadden zij +te doen met lieden van een anderen stam en een ander geloof. Zij +plunderden de huizen, zij voerden de vrouwen weg, zij vermoordden de +mannen: in één woord, zij bedreven zoo groote +buitensporigheden, dat een vreemdeling, die een troep dezer soldaten in +de tartaarsche wijk of onder de muren van het Kremlin ontmoette, niet +anders denken kon, dan dat de stad ter plundering aan de soldaten was +prijs gegeven.</p> +<p>Dit streven om het rijk, naar tartaarsche beginselen en op +tartaarsche wijze, te hervormen, lokte een hevigen tegenstand van de +zijde der kerk uit; de patriarch Athanasius trok zich terug; Germanus +werd afgezet en Sint Philippus vermoord, ter zake van hun verzet tegen +den tsaar. Sint-Philippus was de martelaar van Rusland; hij viel als +het slachtoffer van den onverschrokken moed, waarmede hij de +traditiën van zijn land en zijne kerk verdedigde tegen den tsaar, +die alles naar zijne tartaarsche denkbeelden wilde dwingen. Wanneer ge +ook de groote kathedraal der Hemelvaart te Moskou bezoekt, steeds zult +ge eene menigte mannen en vrouwen, in eerbiedige aandacht, geknield +vinden voor een prachtig zilveren monument. Het is het graf van +Sint-Philippus, martelaar en heilige; en steeds verdringt zich de +schare om de relikwiën van den heilige te kussen. De moord van +dezen man is een dier nationale misdaden, die door eene eeuwenlange +boete niet worden verzoend <span class="pagenum">[<a id="xd21e1814" +href="#xd21e1814" name="xd21e1814">372</a>]</span>en uitgewischt. De +boeteling bidt en vast in zijn naam; ontsteekt te zijner eere zijne +kaarsen; en zucht en smeekt, neergebogen voor zijn graf, als zocht hij +vergeving voor een persoonlijk vergrijp.</p> +<p>De strijd tusschen Philippus en Iwan, tusschen de christelijke kerk +en den tartaarschen despoot, beslaat zeker een van de roemrijkste +bladzijden in de geschiedenis der kerk van Rusland. Slaan wij die +bladzijde even op.</p> +<p>In den eersten tijd der regeering van Iwan IV (1539) landde een +pelgrim, armoedig gekleed en zonder geld, maar van een innemend +voorkomen, aan het klooster te Solowetsk. Hij kwam daar om te bidden: +maar na eene korte pooze op het eiland vertoefd te hebben, legde hij de +gelofte af en werd monnik. Onder den naam van Philippus leefde hij +negen of tien jaren lang in zijne eenvoudige cel. De monniken, zijne +broederen, bespeurden echter wel, dat er achter dat armelijke voorkomen +een of ander geheim school: zijne geleerdheid, zijne manieren: alles +deed in hem den man vermoeden, die tot de hoogste rangen der +maatschappij behoorde. Maar de nederige broeder bewaarde over zijn +vroeger leven een diep stilzwijgen. Negen jaren na zijne intrede in het +klooster kwam de prior te sterven, en hij werd met algemeene stemmen +tot die waardigheid verheven.</p> +<p>Toch hadden de broederen gelijk: deze man was geen gewone monnik. +Tot de aanzienlijkste geslachten in Moskou behoorde destijds ook de +familie Kolitcheff; aan het hoofd van dat geslacht werd een zoon +geboren, die den naam van Feodor ontving, en erfgenaam was, niet alleen +van uitgestrekte bezittingen, maar ook van een beroemden naam. Van +zijne vrome moeder ontving het kind eene godvruchtige opvoeding: zij +leerde hem in de levens der heiligen lezen, zij leerde hem bidden en +nam den knaap trouw met zich naar de mis, waar zij hem het voorbeeld +gaf van heilige aandacht. Maar uit edel bloed gesproten en geroepen om +zijn vorst te dienen, leerde Feodor ook rijden en schermen, jagen en +schieten, en onderwees men hem tevens in de kunst om de goederen zijner +familie, bosschen en pachthoeven en landerijen, met al wat daartoe +behoorde, naar den eisch te besturen. Op zes-en-twintigjarigen ouderdom +werd hij aan den toen vierjarigen Iwan voorgesteld; en daar de jonge +prins bijzondere genegenheid voor hem opvatte, was hij zeer dikwijls +ten hove, bewonderd door alle vrouwen, benijd door zeer vele mannen. +Feodor Kolitcheff had, zoo scheen het, eenvoudig aan het hof te +blijven, om eenmaal tot de hoogste betrekkingen geroepen te worden. +Maar zijn hart was altijd vreemd aan het leven, dat hij dus leidde; het +Kremlin was een brandpunt van allerlei intriges en kuiperijen; de +streek rondom de stad werd, door de snoodste misdaden, in voortdurende +spanning en onrust gehouden. Smartelijk getroffen door wat hij hoorde +en zag, wenschte de benijde gunsteling naar de rust van een heilig, +godgewijd leven; eindelijk vertrok hij in stilte, al zijne bezittingen +achterlatende, en wandelde, in het eenvoudige pelgrimskleed gehuld, de +poorten van Moskou uit. Met zijn staf in de hand, baande hij zich een +weg door de onbezochte wouden van het noorden; nu eens vertoevende in +eene boerenhut, waar hij, voor eene bete broods, op het land ging +werken; dan op een vlot de Dwina afzakkende, en zijn overtocht +betalende door zelf mede te roeien. Zoo kwam hij te Solowetsk, waar hij +achtervolgens monnik, priester, prior werd, zonder het geheim zijner +edele geboorte en zijner betrekking aan het hof te verraden.</p> +<p>Aan het hoofd der broederen geplaatst, werd het zijn ernstig streven +om het klooster in zijn ouden luister en glans te herstellen. Hij +kleedde zich in de pij van Zosimus, en richtte een gedenkteeken op +boven het graf van Savatius. Deze mannen Gods ten voorbeeld nemende, +voerde hij den regel van ijverigen en voortdurenden arbeid in; hij +stichtte nieuwe werkplaatsen; hij verbeterde de visscherijen en +pachthoeven; hij liet steenen kapellen bouwen, en leerde aan sommige +vaders de kunst van schrijven en teekenen. Nog getuigt menig monument +en menig kunststuk in het klooster van zijn ijver en zijne +werkzaamheid. Maar te midden van dezen arbeid werd Philippus uit zijn +stille cel in de Witte-zee geroepen, om een hooger en gevaarlijker +zetel te bestijgen.</p> +<p>Iwan, die den ouden vriend zijner jeugd nog niet vergeten had, +raadpleegde hem dikwijls over staatszaken, en ontbood hem nu en dan +naar het Kremlin om zijne voorlichting in te winnen. Bij die +gelegenheden werd Philippus meermalen getroffen door de groote +verandering, die met den tsaar had plaats gegrepen. Iwan was niet +langer de vrome kruisridder van vroeger: hij was nu, op middelbaren +leeftijd, eene zonderlinge mengeling van een somberen dweepzieken +monnik en een woesten khan. Deze omkeer dagteekende van den dood zijner +gemalin en de verovering van Kazan; hij nam nu twee vrouwen tegelijk +ten huwelijk, kleedde zich als een Tartaar, en volgde in alles het +voorbeeld van een aziatisch despoot. Als ware hij het opperhoofd der +Gouden-Horde, trok hij door de straten van Moskou, omringd van zijne +trawanten, en last gevende, dien man te geeselen, dezen te dooden. Het +plein voor de Heilige-poort was rood van bloed; en de gansche stad werd +vervuld van schrik en ontzetting, van jammer en rouw.</p> +<p>Twee grijze prelaten, die den tsaar zijn schandelijk gedrag hadden +durven verwijten, werden uit hun ambt verdreven; en in 1566 vestigde +Iwan zijne keus op den prior van Solowetsk, als op een man, die door +zijne uitnemende deugden zijne regeering nieuwen glans zou bijzetten, +zonder dat hij van hem strenge vermaningen of persoonlijke verwijten +had te duchten. Philippus trachtte die gevaarlijke eer van de hand te +wijzen: maar de tsaar eischte gehoorzaamheid, en met een bezwaard +gemoed verliet de prior zijn stil verblijf op het eiland, overtuigd dat +hij den marteldood tegemoet ging.</p> +<div class="figure xd21e1830width"><img src="images/p1873-373.jpg" alt= +"De hoogten van Inkermann." width="720" height="485"> +<p class="figureHead">De hoogten van <span class="corr" id="xd21e1833" +title="Bron: Inkerman">Inkermann</span>.</p> +</div> +<p>Iwan had zich in den monnik schromelijk vergist. Philippus was geen +hoveling, geen man om naar den mond der vorsten te spreken: want onder +zijne eenvoudige pij klopte een hart vol warm en edel gevoel; zijn oog +was niet blind voor hetgeen om hem voorviel, en het ontbrak hem niet +aan moed, om zijne overtuiging uit te spreken. Op zijne reis naar +Solowetsk <span class="pagenum">[<a id="xd21e1839" href="#xd21e1839" +name="xd21e1839">374</a>]</span>naar Moskou kwam hij te Nowgorod, eene +stad, die door haar rijkdom, haar onafhankelijken zin en hare vrije +instellingen, in hooge mate den toorn van Iwan had opgewekt. Eene +schaar van burgers trok den prior tegemoet, en viel voor hem op de +knieën, zijne bescherming en voorspraak inroepende bij den tsaar, +die openlijk gedreigd had dat hij de stad zou verwoesten en met den +grond gelijk maken. Te Moskou gekomen, sprak hij tot Iwan als tot een +zoon; hem biddende en vermanende, zijne lijfwacht weg te zenden, zijne +vreemde gewoonten vaarwel te zeggen, een heilig leven te leiden, en +zijn volk in gerechtigheid te regeeren, naar het voorbeeld zijner +voorgangers.</p> +<p>Iwan was teleurgesteld en verbitterd; hij verlangde een priester die +hem zegenen en ter wille zou zijn, niet een, die hem zijn plichten +voorhield. De dwingeland werd al heftiger en gewelddadiger; maar de +nieuwe metropolitaan hield niet af, hem met onuitputtelijk geduld en +zachten ernst te vermanen en tot den goeden weg, dien hij verlaten had, +terug te roepen. Eens, terwijl Philippus de mis bediende, trad de tsaar +met zijne lijfwacht, allen in tartaarsche kleeding, de kerk binnen; de +soldaten schaarden zich in het gelid, terwijl Iwan zelf het heilige der +heiligen naderde. Philippus ging met de dienst voort, zonder op den +tsaar acht te geven: een bojaar riep hem toe: „Het is de +tsaar!”—„Ik ken den tsaar niet,<span class="corr" id= +"xd21e1843" title="Niet in bron">”</span> antwoordde Philippus, +<span class="corr" id="xd21e1846" title="Niet in bron">„</span>in +zulk eene kleeding.”—De tartaarsche muts, de tartaarsche +zweep vertoonden zich overal in het openbaar; de tartaarsche soldaten +der lijfwacht waren meester in de stad, waar zij zonder schroom de +grofste buitensporigheden bedreven. Zij kenden geen eerbied voor het +heilige, en gaven voortdurende ergernis door de minachting, waarmede +zij de heilige beelden en relikwieën behandelden. Bij gelegenheid +eener processie, merkte de metropolitaan een der hovelingen op, die +onbeschaamd zijne tartaarsche muts op het hoofd hield. „Wie is +die man,<span class="corr" id="xd21e1849" title= +"Niet in bron">”</span> vroeg Philippus aan den tsaar, +<span class="corr" id="xd21e1852" title= +"Niet in bron">„</span>dat hij met zijn tartaarsch gewaad dezen +heiligen dag ontwijdt?” De hoveling nam haastig zijne muts af, en +beweerde nu dat de metropolitaan hem valschelijk van oneerbiedigheid +beschuldigd had.—Daar allen, die in verdrukking of zorgen +verkeerden, tot den metropolitaan gingen om zijn raad en hulp te +vragen, betichtten de bojaren hem dat hij het volk tegen den vorst +opzette. Toen Iwan, in strijd met alle kerkelijke wetten, eene vierde +vrouw genomen had, weigerde de metropolitaan dit huwelijk te erkennen, +en vermaande hij den tsaar ernstiglijk zich van het heilig sakrament te +onthouden. Iwan ging des ondanks naar de kathedraal, nam daar zijn +zetel in, en zag somber voor zich heen. In plaats van op te houden, om +hem te zegenen, zooals de gewoonte medebrengt, ging Philippus met de +heilige dienst voort, tot een der hovelingen voor het altaar trad, hem +onbeschaamd in het gelaat zag, en op spottenden toon toevoegde: +„De tsaar vraagt uw zegen, priester!” Zonder op dien man te +letten, wendde Philippus zich nu tot Iwan, op zijn troon gezeten: +„Vrome tsaar,<span class="corr" id="xd21e1855" title= +"Niet in bron">”</span> sprak hij zuchtend, <span class="corr" +id="xd21e1859" title="Niet in bron">„</span>waarom zijt gij hier? +In deze plaats brengen wij Gode een heilig en onbloedig offer.” +Iwan dreigde met woorden en gebaren. „Ik ben een vreemdeling en +bijwoner op aarde, zeide Philippus; ik ben bereid voor de waarheid te +lijden.”</p> +<p>Dat lijden bleef niet uit. Van het altaar weggesleept, van zijne +priesterlijke kleeding beroofd en in lompen gehuld, werd hij met roeden +gegeeseld, op een slede geworpen, en door de straten rondgevoerd, +beschimpt en gehoond door woeste soldaten, en straks in een der +geringste kloosters van de stad, in een duisteren kerker opgesloten. De +armen knielden in de straat als de slede voorbijging; aller oogen waren +nat van tranen, en aller stem werd door snikken gesmoord. Philippus +zegende hen, en sprak: „Treurt niet; het is Gods wil; bidt! +bidt!” In den kerker geworpen en met ketenen beladen, niet enkel +aan zijne enkels maar ook aan zijn hals, liet men hem zeven dagen en +nachten zonder eten of drinken, in de hoop dat hij sterven zou. Een +hoveling, die hem kwam bezoeken, zag, tot zijne verbazing, dat hij nog +leefde en in het gebed verzonken was. Zijne vrienden en bloedverwanten +werden gevangen en ter dood veroordeeld, om geen andere reden, dan +omdat zij tot zijn geslacht behoorden en zijn naam droegen. Een bode +van den tsaar trad <span class="corr" id="xd21e1864" title= +"Bron: Philippus">Philippus'</span> kerker binnen met deze boodschap: +„Toovenaar, kent gij dit hoofd?”—„Ja, +antwoordde de gevangene met van aandoening trillende stem, het is dat +van mijn neef Iwan.”—Dag en nacht schoolde de menigte samen +voor de deur van het klooster, waar de eerwaardige bisschop gevangen +werd gehouden, tot de tsaar, vreezende dat er een oproer zou +uitbarsten, hem in het geheim naar een veiliger kerker in de stad Twer +liet vervoeren.</p> +<p>Een jaar later, in 1569, trok Iwan met zijn leger naar Nowgorod om +aan die stad zijn wraak te koelen. Daar herinnerde hij zich, hoe +Philippus eenmaal bij hem ten voordeele van die stad had gesproken: en +de tiran zond een zijner handlangers naar Twer om den bisschop te +vermoorden. „Geef mij uw zegen,” zeide de moordenaar, de +cel binnentredende. „Doe het werk, waarvoor uw meester u gezonden +heeft,” antwoordde de heilige man: en de snoode daad was spoedig +volbracht.</p> +<p>Het lijk van den martelaar bleef eenige jaren te Twer, en werd toen +naar Solowetsk vervoerd. Daar rustte hij in het klooster tot het jaar +1660, toen, onder de regeering van Alexis, den vader van Peter den +Groote, het fel geteisterde rijk door pest, hongersnood en +buitenlandsche oorlogen werd bezocht. In die dagen van benauwdheid werd +het lichaam van den heilige, met groote staatsie, naar Moskou gebracht, +om door deze plechtige daad van openbare boete den toorn des hemels, +wegens den gruwelijken moord, te verzoenen. De brief van den tsaar, +waarbij de overbrenging werd gelast, werd in de kerk te Solowetsk +overluid voor het graf van den martelaar gelezen; zijn lichaam werd nog +ongeschonden gevonden, als op den dag der begrafenis; bij het openen +der lijkkist, steeg daaruit, naar men zeide, een geur van bloemen op. +Een groote processie van monniken en pelgrims trok met de kostbare +relikwie van Archangel naar Moskou, waar Alexis den stoet aan de poort +van het Kremlin <span class="pagenum">[<a id="xd21e1871" href= +"#xd21e1871" name="xd21e1871">375</a>]</span>opwachtte en naar de +kathedraal geleidde. Daar werd het gewijde lichaam, op de plaats der +eere, in een prachtige zilveren tombe ter ruste gelegd; en nog heden +ton dage moet iedere keizer van Rusland, op den dag zijner kroning, +voor deze tombe de knieën buigen en de heilige overblijfselen +kussen.</p> +</div> +</div> +<div id="ch19" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">XIX.</h3> +<h3 class="main">De Emancipatie.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Boris Godounoff, bloedverwant en opvolger van Iwan IV, +gaf aan het beginsel der lijfeigenschap een wettigen vorm (1601). Een +bekwaam en energiek man, oprechtelijk het welzijn van zijn land +betrachtende, wilde Godounoff de verlaten steppen en de eenzame +rivieroevers van zijn rijk zooveel mogelijk bevolken en ontginnen. Het +lag in het minst niet in zijne bedoeling, den landman te +benadeelen;—integendeel, hij wilde hem eene weldaad bewijzen en +nuttig zijn. Het denkbeeld om den boer aan zijn grond te verbinden, kon +toen inderdaad als eene groote en heilzame hervorming beschouwd worden; +en na den raad zijner bojaren te hebben ingewonnen, koos de tsaar dan +ook den feestdag van Sint-George, den patroon der vrije steden en van +de oude Russen, voor de afkondiging van het edict, waarbij bepaald +werd, dat voortaan ieder boer in het rijk den grond zou bezitten en +bebouwen, dien hij op dat oogenblik bezat en bebouwde.</p> +<p>Tot op dien tijd koesterde men in Rusland, ten aanzien van +grondeigendom, ongeveer dezelfde denkbeelden, die bijna overal in het +Oosten worden aangetroffen. Van de golf van Venetië tot de kusten +van Bengalen, gold ten aanzien van het grondbezit, ondanks velerlei +wijzigingen, in verband met klimaat en nationaliteit en plaatselijke +traditie, toch in het wezen der zaak overal hetzelfde beginsel. De +wezenlijke eigenaar van den grond was overal, onder God, de vorst, +hetzij dan de sultan, de shah, de mogol of de khan. De Russen, hunne +vroegere nationale traditiën en gebruiken vergetende, droegen nu +de rechten en aanspraken, die zij van de tartaarsche begs en khans +ontvangen hadden, op hun overwinnenden vorst over. Iwan IV verdeelde +toen den grond naar zijn welbehagen: hier stichtte hij dorpen voor +landbouwers; daar schonk hij landen weg aan een woywode, wiens diensten +hij beloonen wilde; elders kocht hij den vrede met een vijand, door +eene schenking van wouden, akkers en vischwateren: in één +woord, hij handelde ook in dit opzicht naar het voorbeeld van +Batoe-Khan en Timoer. Iwan ging daarbij zoo onbesuisd en ondoordacht te +werk, dat toen Godounoff den troon besteeg (1598), in alle +provinciën eene overgroote menigte landgoederen geheel verlaten +lagen, zonder bebouwd te worden; terwijl daarentegen gansche scharen +van landbouwers geen duim gronds bezaten. De gezeten landbevolking had +zich in zwervende horden opgelost; Godounoff wilde nu deze rustelooze +zwervende bevolking aan vaste woonplaatsen verbinden, door aan iedere +familie een persoonlijk en erfelijk aandeel aan den grond te geven. Het +kwaad dat hij genezen wilde, was echt oostersch; hij paste ook een +oostersch geneesmiddel toe. De Khans hadden juist hetzelfde gedaan; +Godounoff gaf slechts aan hun stelsel meer uitbreiding en een +nauwkeurig omschreven vorm, ten einde op die wijze eene grootere +uitgestrektheid gronds in bebouwing te kunnen brengen.</p> +<p>Zeer waarschijnlijk werd, in dit jaar 1601, de feestdag van +Sint-George, door bojaren en boeren met dubbele vreugde gevierd; zeer +waarschijnlijk werd het edict, dat de lijfeigenschap in Rusland +invoerde, als een heilzame en populaire maatregel, met algemeenen +bijval begroet. Om dit goed te begrijpen, moeten wij steeds in het oog +houden dat deze dusgenoemde lijfeigenschap in Moskovië, in +beginsel en aanvankelijk, geen lijfeigenschap was;—dit woord, dat +wij, bij gebrek van beter, gebruiken, geeft van de zaak een zeer +onjuist denkbeeld. Het was hier geheel iets anders dan de +eigenhoorigheid in Frankrijk of Engeland. Het gold hier eene +kolonisatie op groote schaal. Niet enkel wijze staatkunde, maar ook +vrijgevige edelmoedigheid was een der voornaamste drijfveeren van +Godounoff’s daden: millioenen bunders land, die tot het +kroondomein behoorden, gaf hij aan zijn volk weg. De grond werd op zeer +billijke voorwaarden aan den boer afgestaan. Hij moest echter op het +hem aangewezen land blijven wonen, zijn akker bebouwen, zijne woning +onderhouden, zijn hoofdgeld betalen, en in tijd van oorlog zijn land +dienen. Het voornaamste offer, dat de boer bracht, in ruil voor zijn +stuk grond was zijn zwervend leven.</p> +<p>Ten einde zich te vergewissen dat de lijfeigene—de +<i>krepostnoï</i>, de aan den grond gebondene—trouw zijne +verplichtingen nakwam, stelde de tsaar in iedere provincie eenige +bojaren of woywoden tot opzichters of inspecteurs aan: een +noodzakelijke, en toch een zeer noodlottige maatregel. Deze opzichter, +een man van aanzien en gewicht, aldus tegenover den zwakke en weerlooze +geplaatst, was in den regel geheel doordrongen van de tartaarsche +denkbeelden en beginselen, waarin hij was opgevoed; en evenals de tsaar +de plaats innam van den khan, zoo beschouwde de bojaar zich als den +opvolger van den beg. Weldra slopen er allerlei misbruiken in; bovenal +het gebruik van den knoet, dat de bojaar van den beg overnam; echter +trof dit den lijfeigene niet in het bijzonder en als zoodanig, daar hij +op dit punt met alle andere Russen gelijk stond. Ieder had, tot zeer +onlangs, het recht dengene, die onder hem geplaatst was, te slaan. De +tsaar sloeg den bojaar; de bojaar sloeg op zijn beurt den edelman van +lageren rang; een kolonel schopte zijn kapitein, en de kapitein +ranselde zijn manschappen. Dat gebruik van den stok geldt, door geheel +het Oosten, voor een teeken van gezag; en een bojaar, die een boer met +den knoet kon doen tuchtigen, omdat hij verzuimde zijn akker te +bebouwen, zijn huis behoorlijk te onderhouden, of zijne belasting te +betalen, zou welhaast meer dan een mensch moeten geweest zijn, indien +hij zich niet in het eind als den wettigen heer van dien boer had +beschouwd.</p> +<div class="figure xd21e1891width"><img src="images/p1873-376.jpg" alt= +"Sebastopol: het fort Nikolaas." width="720" height="487"> +<p class="figureHead">Sebastopol: het fort Nikolaas.</p> +</div> +<p>Dit lag echter volstrekt niet in de bedoeling der wet. Volgens de +theorie, hield de boer zijn land in erfelijk <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1897" href="#xd21e1897" name= +"xd21e1897">377</a>]</span>leen van de kroon, evenals de bojaar zijn +land van de kroon hield. Voorts werd tusschen de beide partijen, den +edelman en den boer, onder den waarborg der wet, een contract gesloten +betreffende het beheer en de exploitatie van een zeker landgoed, +bestaande uit landerijen, wateren en bosschen, met de verschillende +rechten, aan den eigendom verbonden—zooals het recht van +visscherij, van de jacht, van vogelvangst, van tolheffing en +dergelijke. Dit contract was voor beide partijen gelijkelijk +verbindend, voor den edelman zoogoed als voor den boer. Mocht de +lijfeigene zijn huis en hof niet eigenwillig verlaten, de heer mocht +hem daar ook niet uitzetten; hij was verplicht zijn meester te dienen, +maar hij mocht eigendom bezitten, dat hij door eigen vlijt en +spaarzaamheid verworven had. Plaatselijk gebruik en de aangeboren +ruwheid van zeden kenden den heer wel de bevoegdheid toe, den +lijfeigene met boete en den knoet te straffen; maar de lijfeigene kon, +tegenover dit geweld, troost putten uit de gedachte dat de akker, dien +hij bebouwde, aan hem en aan zijne gemeente behoorde, krachtens een +titel, die voor geen herroeping vatbaar was. Er is een versje, waarin +de plichten en rechten van den boer tegenover zijn heer vrij nauwkeurig +omschreven worden:</p> +<div class="lgouter"> +<p class="line">„Mijn ziel aan God,</p> +<p class="line">Mijn land is mijn;</p> +<p class="line">Mijn hoofd den Tsaar,</p> +<p class="line">Mijn rug is dijn.”</p> +</div> +<p class="first">Tot op de regeering van Peter den Groote werden de +misbruiken steeds grooter en verderfelijker. De opzichter over de +lijfeigenen werd gaandeweg hun heer en eigenaar. Wie zou ook, vooral in +afgelegen gewesten, den lijfeigene, die nu inderdaad dien naam begon te +verdienen, beschermen? Ik zelf was er eens getuige van, dat een boer +door den oudste van zijn dorp tot den knoet veroordeeld werd, alleen op +verzoek van twee heeren, die beweerden dat hij dronken was en hunne +tarantasse niet besturen kon. De beide heeren waren zelf beschonken; +maar de oudste kende hen, en hij dacht er zelfs niet aan, naar bewijzen +voor hunne beschuldiging te vragen. Een boer, die door een heer wordt +aangeklaagd, heeft noodzakelijk ongelijk. „God is te hoog, de +tsaar te ver weg”, zoo luidt het weemoedige spreekwoord der +boeren. In deze noodlottige, bange tijden was de aangeboren ruwheid de +letter der wet te sterk, en de lijfeigenen werden geslagen, +uitgehongerd, mishandeld, gedeporteerd, verkocht: maar dat alles +geschiedde in openbaren strijd met de wet.</p> +<p>Peter voerde eenige veranderingen in, die echter ondanks zijne goede +bedoeling het kwaad verergerden. Hij verbood den verkoop van +lijfeigenen, afgescheiden van het domein waarop zij woonden: een groote +stap ten goede; maar hij verlamde de goede uitwerking van dien +maatregel, door het aloude hoofd- of haardgeld te veranderen in eene +soort van gemeenschappelijke belasting, waarvoor alleen de heer +verantwoordelijk was, en die hij het recht had over zijne lijfeigenen +om te slaan. Indien een meester met zulk eene macht bekleed geen engel +is, loopt bij groot gevaar, erger dan een duivel te worden. Peter +ontnam ook aan de godsdienstige <span class="corr" id="xd21e1912" +title="Bron: broederschapoen">broederschappen</span> het recht, dat zij +met de bojaren en edelen gemeen hadden, om lijfeigenen op hunne +goederen te bezitten. De monniken hadden het bewijs geleverd, dat dit +recht hun niet veilig kon worden toevertrouwd; en daar zij hunne +landerijen bezaten krachtens een hooger titel, dan de wet kan geven, +viel bet den lijfeigene van een klooster moeilijk, aan het denkbeeld +vast te houden dat een gedeelte van den grond, dien hij bebouwde, +inderdaad zijn eigendom was.</p> +<p>Catharina zette den strijd van Peter tegen tartaarsche kleeding, +manieren, gebruiken en gewoonten voort; maar, evenals Peter, kwam ook +zij in botsing met veel, dat inderdaad echt nationaal was. Het welzijn +van haar volk lag haar inderdaad aan het hart; en het charter, dat zij +aan den adel verleende, werd in Rusland de grondslag voor een +welvarenden, welopgevoeden en verlichten middenstand. Zij vatte het +denkbeeld op, om de lijfeigenen tot vrije pachters te maken. Zij +ontsloeg de lijfeigenen, die aan kloosters behoorden, plaatste hen +onder eene afzonderlijke jurisdictie, en vaardigde verschillende +edikten uit, die de verhouding van den lijfeigene tegenover zijn heer +moesten regelen en verbeteren. Maar ook deze maatregel bewerkte het +tegenovergestelde van hetgeen daarbij werd beoogd: want de +lijfeigenschap, die tot dusver eene plaatselijke instelling was, in de +eene provincie bestaande, in eene andere, daaraan grenzende, +niet;—zoo, bij voorbeeld, wel in de gouvernementen Moskou en +Woronesh, niet in Kharkow en Kiew;—werd nu door de wet, die voor +het gansche rijk geldende was, erkend en geregeld. De voorliefde van +Catharina voor die zekere eenvormigheid, die ook in hare oogen voor +orde gold, bracht er haar toe om ook de boeren van Lithauen en +Klein-Rusland aan den grond te verbinden, zooals Godounoff de boeren +van Groot-Rusland aan den grond verbonden had, door hun een woning en +een akker te geven. Paul, haar zoon, ging op den ingeslagen weg voort, +door het recht van den heer op den arbeid van den lijfeigene te +beperken tot drie dagen in de week: eene bepaling die, hoewel zij +nimmer werd uitgevoerd, toch de nagedachtenis van Paul bij de +plattelandsbevolking in hooge eere deed blijven. Toch breidde ook Paul +de lijfeigenschap uit, door de schepping van eene nieuwe klasse van +lijfeigenen, die der apanage-boeren: dat wil zeggen zij, die op de +goederen, als apanage aan de prinsen van den bloede geschonken, waren +gevestigd, en dus aan de onderscheidene leden der keizerlijke familie +behoorden, zooals de kroonboeren tot bet kroondomein.</p> +<p>Onder Alexander I trad deze moeilijke kwestie eene nieuwe phase in, +door de vestiging eener klasse van vrije boeren: maar de oorlogen in +zijne regeering lieten hem tijd noch gelegenheid om eene +maatschappelijke omwenteling van zoo ingrijpenden en ernstigen aard tot +stand te brengen; na verloop van weinige jaren verkeerden deze vrije +boeren weder in denzelfden toestand als vroeger. Nikolaas was van +nature weinig hervormingsgezind; de oude, streng behoudende geest +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1920" href="#xd21e1920" name= +"xd21e1920">378</a>]</span>leefde in hem; en hij breidde het stelsel +van lijfeigenschap nog meer uit, door al de vrije boeren, kolonisten, +mijnwerkers, houthakkers, onder het rechtstreeksch toezicht van den +staat te plaatsen. Elke plattelandsbewoner, die geen eigen meester had, +werd daardoor een kroonboer.</p> +<p>Sedert het einde der regeering van Iwan (1598) tot den dood van +Nikolaas (1855), had iedere Rus, die zijn vaderland liefhad en zijn +gevoelen dorst uitspreken, zijne stem verheven tegen de toenemende +misbruiken van het stelsel van lijfeigenschap, als iets, dat in +vroeger, gelukkiger tijden bij zijn volk onbekend was. Iedere +opgeworpen pretendent, iedere stoutmoedige rebel, die de wapens tegen +den souverein opvatte, schreef in zijne banier de leus van vrijmaking +der lijfeigenen. Reeds in 1670 vaardigde Stenka-Razin, in zijn kamp bij +Astrakhan, eene proclamatie uit, waarvan de eerste twee artikelen, de +onttrooning der regeerende dynastie en de bevrijding der lijfeigenen +behelsden. De aanvoerder van een vrij wat geduchten opstand, +Pugatcheff, schafte, honderd jaar later, in 1770, openlijk de +lijfeigenschap af, ontsloeg de boeren van alle verplichtingen jegens +hunne heeren, en verzekerde hun het vrije bezit van hun land. Pestel en +de saamgezworenen van 1825 hadden evenzoo de afschaffing der +lijfeigenschap bovenaan op hun programma geschreven.</p> +<p>Daags vóór hij, op het Sint-Izaäksplein, den +dreigenden opstand verpletterde, had keizer Nikolaas eene geheime +commissie benoemd, die hem verslag moest doen over den +maatschappelijken toestand des rijks, bepaaldelijk met het oog op de +lijfeigenen. Op grond van de resultaten van dat onderzoek, ontwierp de +keizer in de jaren 1828 en ’29, eene gansche reeks van besluiten, +waarbij hij eene klasse van eereburgers (geen leden van een gilde) in +het leven riep, en de boeren vrij verklaarde van hunne heeren. Deze +besluiten werden nimmer uitgevaardigd; toen, na de uitbarsting, de +kalmte in de gemoederen was wedergekeerd, achtte de keizer de +hervormingen niet zoo dringend noodig. De kort daarop gevolgde +Juli-omwenteling in Parijs deed hem geheel en al van zijn voornemen +terugkomen. Hij liet de heeren ten ernstigste vermanen, dat zij hunne +boeren en lijfeigenen als christenen moesten beschouwen en behandelen, +en van hen niet meer dan drie dagen in de week heerediensten mochten +vorderen, gelijk reeds door keizer Paul was bepaald. Daarmede meende +hij aanvankelijk genoeg gedaan te hebben: zijn emancipatie-edikt bleef +in de portefeuille.</p> +<p>In de laatste jaren zijns levens kwelde deze geduchte kwestie keizer +Nikolaas dag en nacht. In spijt van zijn talrijk, wel uitgerust leger, +gevoelde hij dat de lijfeigenschap een gevaar voor zijn rijk opleverde +en zijne kracht verlamde, die toch reeds geknot werd door de groote +kerkelijke scheuring tusschen Orthodoxen en Oud-geloovigen. In welke +mate het rijk door deze twee innerlijke kwalen verzwakt werd, dit +begreep en erkende hij misschien eerst ten volle in de laatste dagen +van zijn merkwaardig leven. Naar men zegt, riep hij zijn zoon op zijn +sterfbed tot zich; verhaalde hem wat hij gedaan en wat hij nagelaten +had; en drukte hem op het hart, den aangevangen arbeid te +voltooien.</p> +<p>Het mocht echter een geluk heeten voor de lijfeigenen, dat Nikolaas +hen had laten wachten. Het ontwerp van emancipatie, onder de oogen des +keizers opgesteld, was noch naar den geest, noch naar de letter, +nationaal: het was veeleer een duitsch staatsstuk, uitgaande van de +valsche stelling, dat de lijfeigenschap niets anders was dan de +oud-feodale eigenhoorigheid, onder een anderen naam. Nikolaas ging, in +verband daarmede, van het beginsel uit, dat de lijfeigene zijne +persoonlijke vrijheid herkrijgen moest, maar dat de eigendom van den +grond aan den heer moest blijven.</p> +<p>Toen Alexander II den troon beklom (1855), verwachtten zoowel de +edelen als de boeren van hem een grooten en doortastenden maatregel. De +boeren vertrouwden den nieuwen keizer; de edelen wantrouwden en +vreesden hem. Een panische schrik beving de landheeren. „Wat, zoo +riepen zij, gaat gij ondernemen? en waartoe zal dat leiden? Het land is +aan verwarring ten prooi: onze eigendommen zullen vernield worden. Zie +die boerenkinkels eens aan, die gij vrij maken wilt! Zij kunnen lezen +noch schrijven; zij hebben noch kapitaal, noch krediet, noch +ondernemingsgeest. Als zij niet bidden, drinken zij zich dronken. In de +poolsche provinciën moge zulk eene hervorming heilzaam en +wenschelijk zijn, in het hart van Rusland nooit!”—De +regeering liet zich door dien opstekenden storm niet van haar weg +afbrengen; zij sprak woorden van vrede en verzoening, en trad tevens +krachtig handelend op; de keizer herhaalde aan ieder die hem hooren +kon, dat het groote gevaar lag, niet in te veel te doen, maar in niets +te doen. Zijne meening vond ingang, en won langzamerhand veld.</p> +<p>Uit verschillende provinciën kwamen adressen in. Adviseerende +commissiën werden benoemd, en de keizer deed zijn best om de +bekwaamste en vrijzinnigste mannen voor zijn plan te winnen, en aan de +uitvoering te doen medewerken. Nadat op die wijze de publieke opinie +was voorgelicht en voorbereid, werd eene hoofdcommissie benoemd, die te +Petersburg zitting hield, bestaande uit de ministers van staat en uit +eenige leden van den keizerlijken rijksraad; de keizer zelf nam het +voorzitterschap dezer commissie op zich. Bovendien werd nog een tweede +collegie ingesteld, de commissie van rapporteurs genoemd, onder +voorzitterschap van graaf Rostowtcheff, een der geamnestiëerde +opstandelingen van 1825. De hoofdcommissie bestudeerde de beginselen, +die aan de emancipatie ten grondslag moesten liggen; de commissie van +rapporteurs onderzocht en rangschikte de feiten. Niet minder dan +achttien deelen, vol cijfers en tabellen, werden gedrukt; en de +resultaten van het veelomvattende onderzoek nedergelegd in een +wetsontwerp.</p> +<p>Toen deze voorbereidende arbeid was afgeloopen, werden gedelegeerden +uit de verschillende provinciën, door de collegiën der edelen +gekozen, naar de hoofdstad ontboden om dit rapport te onderzoeken. Deze +provinciale gedelegeerden deelden hunne bedenkingen schriftelijk aan de +commissie van rapporteurs mede; en de nieuwe of veranderde bepalingen, +die zij noodig achtten, werden, in den vorm van een gewijzigd ontwerp, +<span class="pagenum">[<a id="xd21e1936" href="#xd21e1936" name= +"xd21e1936">379</a>]</span>aan den keizer en de hoofdcommissie +onderworpen.</p> +<p>Tot dusver hadden alleen de edelen en landheeren hunne meening +omtrent het wetsontwerp kenbaar gemaakt; zij hadden, bij de +vaststelling, alleen hunne eigene belangen geraadpleegd en de +bijzondere zienswijze van hunne klasse gevolgd. Het recht van den +lijfeigene op persoonlijke vrijheid werd erkend, maar van aanspraak op +grondbezit werd niet gerept. Vrijheid zonder land—dit was het +wachtwoord van alle belanghebbende partijen in de hoogere standen; en +het was volstrekt geen geheim, dat het in portefeuille gebleven ontwerp +van den vorigen keizer ook op ditzelfde beginsel rustte. Hoe zou een +vergadering van landheeren, bevende voor hunne inkomsten, ook anders +hebben kunnen adviseeren? „In vredesnaam dan de emancipatie, als +het zoo zijn moet—spraken zij zuchtend;—maar de emancipatie +zonder grondbezit.” De provinciale gedelegeerden vooral waren op +dit punt onverzettelijk; de commissie van rapporteurs huldigde +ditzelfde beginsel in haar wetsontwerp, dat aan de hoofdcommissie werd +ingezonden. Men beriep zich op het voorbeeld van Engeland, Frankrijk en +Duitschland; en aangezien de vazallen en hoorigen in die landen, bij +hunne vrijmaking, geen stuk gronds in eigendom hadden verkregen, werd +besloten dat ook de geëmancipeerde lijfeigenen dit niet zouden +bekomen. Ook de hoofdcommissie vereenigde zich met het aldus gewijzigde +wetsontwerp.</p> +<p>Maar de eindbeslissing stond gelukkig aan den keizer. Hoeveel riemen +papier de rapporteurs en adviseurs ook vol schreven, de tsaar wist het +wel, dat acht-en-veertig millioen zijner onderdanen tot hem, als tot +hun vader, opzagen, en van hem alleen recht en hulp verwachtten; en dat +van die acht-en-veertig millioen ieder man <span class="corr" id= +"xd21e1942" title="Bron: evenvast">even vast</span> overtuigd was van +zijne wettige aanspraak op den grond, als van het recht des keizers op +de kroon. Hij begreep dat vrijheid alleen, zonder de middelen om te +kunnen leven, voor de boeren een noodlottig geschenk zou zijn. Niet +willende dat eene heilzame, populaire hervorming zou uitloopen op eene +onvruchtbare en noodlottige volksbeweging, weigerde hij zijne +toestemming te geven aan een maatregel, die den boer tot armoede en +gebrek zou doemen, onder voorwendsel van hem vrij te maken. Des keizers +beginsel was: vrijheid met grondbezit; en dit juist en voortreffelijk +beginsel hield hij staande tegenover zijne oudste en beste +raadslieden.</p> +<p>Tegenover de besluiten der commissiën, bleef den keizer slechts +één weg open: beroep op een hooger collegie. Sommige +leden van de hoofdcommissie, de bedoeling huns meesters kennende, +hadden tegen het ontwerp gestemd; de keizer bracht nu de zaak voor den +vollen rijksraad, omdat eene kwestie van zoo overwegend gewicht niet in +eene ondergeschikte vergadering, bij eenvoudige meerderheid van +stemmen, mocht worden uitgemaakt. <span class="corr" id="xd21e1948" +title="Bron: Op nieuw">Opnieuw</span> stuitte hij op zelfzuchtige +berekeningen. De rijksraad bestaat uit prinsen, graven, ministers, +generaals—meest bejaarde mannen, die hunne carrière hebben +gemaakt, weinig van het hof meer hebben te verwachten, en zeer gehecht +zijn aan het behoud hunner goederen en inkomsten. Zij verklaarden zich +tegen den keizer en de lijfeigenen.</p> +<p>Maar juist toen alles verloren scheen, bleek alles gewonnen. Zoolang +de volle rijksraad nog geen uitspraak had gedaan omtrent de voorstellen +der commissiën, wilde de keizer geen gebruik maken van zijn +absoluut gezag, al ware het ook om zijn land te redden; maar op +denzelfden dag der stemming verklaarde hij, uit de volheid zijner +souvereine macht, dat het beginsel van vrijheid met grondbezit den +grondslag zou uitmaken van zijn emancipatie-wet.</p> +<p>Op den 3<sup>den</sup> Maart 1861 (19 Februari, oude stijl), werd +het edikt geteekend.</p> +<p>De landbouwende bevolking bestond toen uit twee-en-twintig millioen +gewone boeren of lijfeigenen, drie millioen apanageboeren, en +drie-en-twintig millioen kroonboeren. Het edikt van 1861 had alleen +betrekking op de eersten; eene bijzondere wet werd later ten gunste der +kroon- en apanageboeren uitgevaardigd, die nu metterdaad even vrij zijn +als zij vroeger alleen in naam vrij waren.</p> +<p>Aan ieder „hoofd” werd een stuk lands, verschillend in +de onderscheidene provinciën, naar gelang van de gesteldheid van +bodem en klimaat, toegewezen; de heeren moesten dat stuk lands, tegen +een bepaalden prijs, afstaan; en om de overneming van hunne woningen en +aangewezen gronden voor de boeren gemakkelijker te maken, werd hun +vanwege de regeering, op zeer billijke voorwaarden, een voorschot +aangeboden. De <span class="corr" id="xd21e1962" title= +"Niet in bron">boeren maakten</span> van dit aanbod ijverig gebruik. +Voor 1 Januari 1869 had reeds de grootste helft der vrijverklaarde +boeren, te dien einde de hulp van het gouvernement ingeroepen; en het +totaal cijfer dezer door de kroon voorgeschoten gelden, die door de +boeren moeten worden terugbetaald, is tot een hoogst aanzienlijk bedrag +gestegen.</p> +<p>Nu men eenmaal als grondslag van de emancipatie het beginsel had +aangenomen, dat de vrijmaking met toekenning van grondbezit moest +gepaard gaan, lag het in den aard der zaak, dat men ook bedacht moest +zijn op de noodige waarborgen om te voorkomen dat de boer weder tot +zijn vroeger zwervend leven terugkeerde. Niemand kon met zekerheid +weten, in hoever de lijfeigenen nu werkelijk genezen waren van die +nomadiseerende gewoonten, die tot de vestiging der lijfeigenschap +aanleiding hadden gegeven. Niet zonder eenige ongerustheid vroeg men +zich af, of de vrijgemaakte boer zich nu ook aan de wet en de +maatschappelijke orde zou onderwerpen; en het werd noodig geacht, +eenige regelen vast te stellen, ten einde eene herhaling van de wanorde +en regeeringloosheid te voorkomen, die ten tijde van Boris Godounoff en +Peter den Groote, de kroon gedwongen had strenge maatregelen te nemen +tot kolonisatie van het land. De voornaamste dezer bepalingen laat ik +hier volgen.</p> +<p>Wil een boer van woonplaats veranderen, dan moet hij, vooreerst, +voor altijd afstand doen van het hem toekomend aandeel in de +gemeentegronden. Weigert de gemeente zijn aandeel over te nemen, dan +moet hij het aan den landheer afstaan. Voorts moet hij voldaan hebben +aan alle verplichtingen, die ten aanzien van de <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1969" href="#xd21e1969" name= +"xd21e1969">380</a>]</span>militaire dienst op hem rusten, en niet +alleen alle achterstallige rijks- en plaatselijke belastingen hebben +voldaan, maar ook het verschuldigde over het loopende jaar. Verder moet +hij zich behoorlijk gekweten hebben van alle persoonlijke +verplichtingen en verbindtenissen, wettiglijk tegenover derden +aangegaan, en geen rechterlijk vonnis of aanklacht tot zijn last +hebben. Hij moet al verder zorg dragen voor het onderhoud van al die +leden zijner familie, die in de gemeente achterblijven, en die nog niet +of niet meer in hun eigen onderhoud kunnen voorzien; en voorts alle +achterstallige renten voor zijn grond aan den landheer hebben +aangezuiverd. Eindelijk moet hij<a id="xd21e1971" name="xd21e1971"></a> +een schriftelijk bewijs overleggen, waaruit blijkt dat eene andere +gemeente hem als lid wil opnemen, of dat hij eigenaar geworden is van +een stuk lands, gelijkstaande met tweemaal zijn aandeel, in de +onmiddellijke nabijheid der genoemde gemeente. Deze bepalingen, die +slechts voorloopig van kracht zijn, werden voldoende geacht om den boer +aan zijne woonplaats te verbinden. Of zij inderdaad den boer van zijne +ingewortelde voorliefde voor een zwervend leven zullen +afbrengen,—ziedaar eene vraag, waarop alleen de tijd een afdoend +antwoord geven kan.</p> +<p>Als bij al dergelijke groote hervormingen, toonden zich ook hier de +belanghebbende partijen aanvankelijk het minst voldaan. De lijfeigenen +hadden te veel gekregen, beweerde de een; de heeren hadden te veel +behouden, klaagde de ander. In verscheidene provinciën wilden de +boeren niet naar de voorlezing van het keizerlijk edikt in de kerk +luisteren. Zij beweerden dat de pope hen misleidde; dat hij, door de +edelen omgekocht of verschrikt, den tsaar verried, en hun een valsch +stuk voorlas, door de heeren opgesteld. Dwepers en bedriegers maakten +van deze stemming gebruik, om oproer te stoken; en hier en daar, vooral +in de vroegere poolsche provinciën, barstten inderdaad meer of +minder ernstige opstanden uit, die met kracht moesten worden +onderdrukt.</p> +<p>Met name was dit het geval in de welvarende provincie Penza, waar +een onbekende, naar men zegt een zekere Egortsoff, van de sekte der +Melkëters, zich voor den grootvorst Konstantijn, den broeder van +keizer Nikolaas, uitgaf. De gewaande grootvorst plantte de roode vlag, +verzamelde talrijke troepen boeren, en vervulde de gansche landstreek +met schrik en ontsteltenis. De opstandelingen werden door de militaire +macht uiteengedreven, en strenge strafoefeningen volgden; maar toch +werd de rust niet hersteld, voordat de keizer zelf zich in de provincie +vertoonde. Hij ontbood de oudsten van de omliggende dorpen, en sprak +tot hen eenige wijze en troostrijke woorden. „Ik heb u al de +vrijheden geschonken, die u bij de wet zijn gewaarborgd; maar ik heb u +geene andere vrijheden gegeven, die niet in de wet zijn genoemd.” +Het was waarschijnlijk wel voor het eerst, dat de boeren vernamen, dat +de wil des keizers door de wet beperkt was.</p> +</div> +</div> +<div id="s20" class="div2 section"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">XX.</h3> +<h3 class="main">Heeren en Dienaars.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">In het russische rijk leven twee volken, twee +verschillende nationaliteiten nevens elkander: en dat niet slechts in +eene enkele provincie, in sommige steden, maar in alle provinciën, +en in bijkans alle steden. Overal vinden wij een hooger en een lager +ras, eene vreemde en eene inlandsche bevolking; en bijna overal +behooren de meesters en heeren tot het vreemde, de dienaren en +ondergeschikten tot het inlandsche ras.</p> +<p>Op het platteland en in de boschrijke streken valt deze scheiding +niet zoo sterk in het oog als in de steden. Wel vinden wij hier en daar +een vreemden grondbezitter, maar dit is toch altijd eene uitzondering; +als algemeene regel kan men aannemen, dat de steden, in zekeren zin, +aan de Duitschers behooren, terwijl het platteland, over het geheel +genomen, het eigendom der Russen is. De handel, de nijverheid, de +kunst, de wetenschap, de macht van Rusland:—dit alles was door de +wet zelve aan de zorg en hoede der vreemdelingen toevertrouwd; de +Russen zelf, ook wanneer zij geen lijfeigenen waren, bekleedden toch +altijd een ondergeschikten rang, en eerst in onze dagen—na den +Krimoorlog—is de regeering, om zoo te zeggen, de natuur te hulp +gekomen, om Rusland weder voor de Russen te herwinnen.</p> +<p>De regeerende dynastie is van vreemden oorsprong. Dit nu is een zeer +gewoon verschijnsel: de beschaafdste en machtigste rijken der wereld +worden geregeerd door vorsten, uit vreemde landen afkomstig. Te Londen +is de regeerende familie van hannoverschen oorsprong; te Berlijn stamt +zij uit Zwaben; te Parijs was zij laatstelijk uit Korsika; de +oostenrijksche Habsburgs zijn uit Zwitserland afkomstig; de koninklijke +familie van Denemarken stamt uit Holstein, die van Zweden uit +Frankrijk, die van België uit Koburg, die van Nederland uit +Duitschland, die van Griekenland uit Denemarken, Uit het feit, dat de +russisch-keizerlijke familie uit het huis van Gottorp is gesproten, zou +dus geen bijzondere gevolgtrekking ten aanzien van de innerlijke +verhoudingen des lands zijn te maken: ware het niet, dat de russische +boer bovendien nog andere redenen had, om zijn souverein, niet alleen +wat zijne afkomst, maar ook wat zijne denkwijze en gezindheid betreft, +als een vreemdeling te beschouwen. De twee heerschers, wier beeld het +diepst in zijne ziel is geprent, Iwan IV en Peter de Groote, lieten +geene gelegenheid voorbijgaan om goed te doen uitkomen, dat zij geen +Russen waren.—„Let goed op het gewicht,” zeide Iwan +tot een engelsch kunstenaar, wien hij eenige gouden staven ter +bewerking gaf;—„let goed op bet gewicht—want de +Russen zijn al te gader dieven.”—De Engelschman +lachte.—„Waarom lacht gij?” vroeg de +tsaar.—„Mij dunkt, als uwe majesteit al de Russen dieven +noemt, dan vergeet zij toch dat zij zelf een Rus +is.”—„Hei wat!” hernam de tsaar: „ik ben +een Duitscher, en geen Rus.”—Peter maakte volstrekt geen +geheim van zijne minachting voor alles wat echt moskovisch was. Hij +sprak duitsch, en kleedde zich naar duitsche manier. Hij schoor zijn +baard af, en kapte zich op duitsche wijze. Hij bouwde eene duitsche +stad, die hij tot de hoofd- en residentiestad maakte, en waaraan hij +een duitschen naam gaf. Hij was een liefhebber van eene <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e1988" href="#xd21e1988" name= +"xd21e1988">382</a>]</span>duitsche pijp en van duitsch bier. Het +nieuwe rijk, waarvan hij de stichter wilde zijn, stelde hij zich voor +als een duitschen staat, met havens zooals Hamburg, steden zooals +Frankfort en Berlijn; en in zijne getrouwe Russen zag bij niet +<span class="corr" id="xd21e1990" title="Bron: veelmeer">veel +meer</span> dan eene horde barbaren, die hij moest beschaven en +omscheppen in hollandsche en duitsche boeren en werklui.</p> +<div class="figure xd21e1994width"><img src="images/p1873-381.jpg" alt= +"De armenische patriarch van Traakhishewan, bij de zee van Azof." +width="484" height="720"> +<p class="figureHead">De armenische patriarch van Traakhishewan, bij de +zee van Azof.</p> +</div> +<p>Voor den keizer, zelf een vreemdeling, was de vreemdeling de +vertegenwoordiger der beginselen van orde, vrede en vooruitgang; de +ingeborene daarentegen gold als de type van verspilling, wanorde en +stilstand. Vandaar dat de regeerende dynastie al de volheid harer +gunstbewijzen over de Duitschers heeft uitgestort; terwijl de Russen +doorgaans op geene andere wijze met hunne regeering kennis maakten, dan +door tusschenkomst van den ontvanger der belastingen en den commissaris +van politie. De tegenstelling was zoo sterk, dat zij aanleiding gaf tot +allerlei satires en spotternijen. Eens vroeg de keizer aan iemand, die +hem eene dienst bewezen had, welke belooning hij begeerde. „Als +Uwe Majesteit een Duitscher van mij maken wil, dan volgt de rest wel +van zelf;”—antwoordde de ander.</p> +<p>Bijna al de ministers, gezanten, staatslieden, kamerheeren, waren +Duitschers van geboorte of afkomst; en wanneer, bij uitzondering haast, +eene gewichtige betrekking aan een Rus werd toevertrouwd, dan was dit +toch altijd nog meer in het leger, dan bij de diplomatie of in de +regeering. De Duitscher is, over het algemeen, beter ontwikkeld en +onderwezen dan de Rus; hij is vertrouwd met kunsten en wetenschappen, +waarvan men onderstelt dat de inboorling geen begrip heeft, en ook +nooit krijgen zal, omdat die hoogere ontwikkeling wordt geacht buiten +zijn bereik te liggen. Peter vaardigde zelfs een edikt uit, waarbij de +uitoefening van sommige beroepen en bedrijven uitsluitend aan de +Duitschers werd voorbehouden. Zoo mocht een Rus, bij voorbeeld, geen +apotheker zijn, uit vrees dat hij zijn klanten zou vergeven; noch ook +schoorsteenveger, opdat hij geen brand zou stichten.</p> +<p>Zulke verbodsbepalingen zijn later wel ingetrokken, maar wat de wet +afschafte, bleef toch in menig opzicht van kracht, gehandhaafd door een +hooger macht dan die van keizer of minister, door de macht der +gewoonte. Geen Rus zal uit handen van een landgenoot zijn dosis +rhabarber of zijn kininepillen aannemen: hij stelt hoegenaamd geen +vertrouwen in diens bekwaamheid en nauwgezetheid. Een Rus kan een +uitmuntend geneesheer zijn, want hij is scherpzinnig, heeft eene groote +gave van opmerking en een gevoelig, medelijdend hart; maar het schijnt +wel, dat alle geleerdheid en tact niet voldoende is, om hem geschikt te +maken voor het moeilijk vak van artsenijmenger. Hij is te driftig, te +brusk, en heeft geen geduld om, met een loup gewapend, de bijkans +onmerkbare slingeringen van een balans na te gaan. Op een grein of wat +meer of minder komt het er, volgens hem, niet aan. In Moskou, waar de +oud-nationale, panslavistische geest zeer sterk is, hoorde ik van meer +dan één geval, waarin de wensch om een inlandschen +apotheker te begunstigen, den onvoorzichtigen patriot een ontijdigen +dood had berokkend.</p> +<p>„Het is onmogelijk eene russische meid te leeren, zeide eene +dame die mij over hare dienstboden sprak. Dat meisje, dat ge daar +zooeven gezien hebt, is voor haar doen <span class="corr" id= +"xd21e2006" title="Bron: zeergoed">zeer goed</span> en bekwaam; het +werk is haar nooit te veel; nooit zal ze over iets klagen; des zondags +en op heilige dagen gaat zij getrouw naar de mis; en zij zou liever van +honger sterven, dan in de vasten eieren of melk te gebruiken. Maar ik +kan het niet van haar gedaan krijgen, dat zij, op engelsche manier, de +wasch doet, de kamer schoonmaakt of de tafel dekt. Als ik haar wijs, +hoe zij het doen moet, dan zegt zij, met een ernstig gezicht, dat in +haar land het gebruik zus of zóó is; en wanneer ik er op +blijf staan, dat bij mij in huis de zaken gedaan zullen worden, zooals +ik het verlang, dan onderwerpt zij zich, met een soort van stil +protest, en loopt de deur uit om haar ouders en haar pope te vertellen, +dat hare engelsche meesteres door een boozen geest gedreven +wordt.”</p> +<p>De vreemdelingen, die in Rusland zoovele aanzienlijke en gewichtige +betrekkingen bekleeden, en in zekeren zin de intellektuëele +aristokratie des lands vormen, worden te Berlijn niet als echte +Duitschers beschouwd. Zij zijn afkomstig uit de +Oostzee-provinciën, uit Lijfland en Lithauen; maar, naar hun +beweren, stammen zij niet af van de Letten en Wenden, de +oorspronkelijke bewoners des lands, maar van de oude duitsche ridders, +die deze destijds heidensche streken veroverden. Wat hiervan zij: hunne +energie, hunne bekwaamheid en hun invloed zijn ontwijfelbaar groot. +Reeds lang voor Peter den Groote hadden zij zich in het land eene vaste +positie weten te verwerven; onder Peter werden zij inderdaad heeren en +meesters; en sedert dien tijd hebben zij zich voortdurend beijverd, de +inboorlingen te onderwerpen en te beschaven, op dezelfde wijze als +hunne voorouders in Oost- en West-Pruisen de oude heidensche Letten en +Finnen beschaafden.</p> +<p>Toch bestaat er geen band van liefde en genegenheid tusschen deze +vreemden en de landskinderen, tusschen de heeren en de dienaars. De +beide rassen hebben niets gemeen; noch het bloed, noch de taal, noch +het geloof; zij verschillen van elkander, als het Westen van het +Oosten. Een Duitscher laat zijn haar, zijn baard en knevels knippen; +hij draagt een hoed en schoenen, en kleedt zich in zacht, warm laken. +Hij ontkleedt zich, eer hij zich ter ruste legt, en slaapt liever in +een bed, dan zijn lichaam half te verbranden op een kachel. Hij wascht +zich minstens eens per dag, drinkt geen brandewijn, en is een +liefhebber van zuurkool. Een Duitscher gelooft in de wetenschap, een +Rus gelooft in het noodlot; de een neemt de ondervinding tot gids en +leiddraad, de ander geeft zich blindelings over aan de leiding van +onzichtbare machten. Wordt het kind van een Duitscher ziek, dan laat de +vader den dokter komen; wordt een russisch kind ziek, dan roept de +vader zijn beschermheilige aan. In de noordelijke streken, waar het +wemelt van wolven, drijft de vreemdeling, bij het vallen van den avond, +zijne schapen naar de kooi; maar de Rus zegt: een schaap is geboren om +door <span class="pagenum">[<a id="xd21e2014" href="#xd21e2014" name= +"xd21e2014">383</a>]</span>wolven verslonden te worden of niet; en +iedere poging om in dit vooraf bepaalde lot verandering te brengen, +staat gelijk met opstand tegen God. Een Duitscher is boven alles een +man van orde en methode; hij kent de waarde van schijnbare kleinigheden +en wijdt daaraan zijne aandacht. Zijne ondervinding heeft hem geleerd, +de verschillende bekwaamheden en neigingen des menschen te onderkennen; +hij weet dat de een geschikt is om rijtuigen te maken, terwijl een +ander een gedicht kan schrijven, en een derde troepen kommandeeren of +een schip besturen. Hij stelt hoogen prijs op orde en regelmatigheid en +nauwgezetheid in zijn zaken. Hij staat des morgens vroeg op, en gaat +laat naar bed; met een pijp in den mond, een glas bier naast zich, een +bril op zijn neus, werkt hij onvermoeid zestien uren op een dag, zonder +ooit te morren of te klagen. Hij verlaat zelden zijn lessenaar, en +verliest nooit den eerbied uit het oog, dien hij zijn meerderen +verschuldigd is. Is hij in een post van vertrouwen geplaatst, dan is +hij de eerlijkheid in persoon; zelfs in Rusland is het eene groote +zeldzaamheid, dat een Duitscher zich laat omkoopen; en zijne eigene +onkreukbare nauwgezetheid maakt hem hard en streng tegenover den man, +dien hij reden meent te hebben, van minder onbuigzame eerlijkheid te +verdenken. En ook nog in anderen, hoogeren zin, is de Duitscher een +onoplosbaar raadsel in het oog zijner onderhoorigen. Met al zijn zucht +en hartstocht voor orde, stiptheid en werktuigelijke regelmatigheid, +met al zijn praktischen zin, is deze man tevens een droomer, een +idealist, die, als het er op aankomt, eene mate van teederheid, van +fijn, echt ridderlijk gevoel, van geestdrift, toont te bezitten, +waarvan de Rus geen besef heeft.—Een Rus, daarentegen, is juist +het omgekeerde. Ook hij is een zeer positief man, en tegelijk een +idealist, vol illusiën: maar hij is positief en dogmatisch op het +gebied der ideeën, en zijne illusiën hebben betrekking op +zijn dagelijksch leven en verkeer. Ondanks de blijkbare overdrijving, +is er toch wel waarheid in het gezegde, dat een Rus nooit droomt..... +behalve wanneer hij goed wakker is!</p> +<p>Laat ons twee werkplaatsen, twee linnenweverijen, een duitsche en +een russische, bezoeken, in een der groote binnenlandsche steden aan +eene of andere rivier.</p> +<p>In de russische fabriek behooren de meester en zijne werklieden tot +hetzelfde ras; hunne levenswijze, hunne manier van denken en gevoelen +en handelen is dezelfde. Zij eten aan dezelfde tafel, en gebruiken met +elkander dezelfde spijzen. Allen laten hun haar en baard groeien, en +dragen hetzelfde fatsoen van kaftan en laarzen; zij spelen met elkander +op het dambord of whist; zij drinken te zamen brandewijn en kwas; zij +knielen voor hetzelfde altaar, kussen hetzelfde kruis, en belijden +hunne zonden aan denzelfden priester. Drinkt een der gezellen zich des +Zondagsavonds dronken, dan wordt hem dit, noch door zijn makkers, noch +door den patroon, erg kwalijk genomen. Hoe licht kunnen zij niet in +hetzelfde geval verkeeren? Slaat de meester een zijner werklieden, dan +moeten zij dit onder elkander uitmaken. De man zal zich geduldig laten +slaan, of wel hij zal een stok grijpen en zich verweren. Dat zijn +echter huiselijke zaken, waarmede het niemand in den zin komt de +overheid te bemoeien.</p> +<p>In de duitsche fabriek vinden wij <span class="corr" id="xd21e2022" +title="Bron: veelmeer">veel meer</span> orde, en een meester met een +geschoren kin. Die meester mag een vriendelijk en rechtschapen man +zijn, maar hij is een vreemdeling, en handhaaft eene strenge tucht. In +zijne oogen, gaat het belang der zaak boven alles; de belangen der +werklieden komen eerst daarna in aanmerking. Hij eischt dat men op het +bepaalde uur tegenwoordig zij, en zonder ophouden den gezetten tijd +doorwerke. Hij houdt zijne manschappen aan den arbeid; hij geeft den +Maandag niet vrij, omdat zij ’s Zondags te veel gedronken hebben, +en duldt niet dat zijne werklieden die woeste rooverliederen zingen, +waarvan de Russen zoo bijzonder veel houden. Blijven zijne gezellen +weg, dan houdt hij hun daggeld in, en staat niet toe, dat zij des +nachts inhalen, wat zij over dag verzuimen. In geval van nood, roept +hij de hulp in der politie.</p> +<p>De beide rassen staan ieder op zichzelf. In het russische rijk vindt +men een honderdtal duitsche volkplantingen: oude en nieuwe, +landbouwende en godsdienstige koloniën. In deze dorpen is alles +even netjes en zindelijk; de wegen worden goed onderhouden; de huizen +zijn goed gebouwd; de tuinen met zorg en smaak aangelegd. De wagens +zijn beter gemaakt, de paarden worden beter opgetuigd en bestuurd, het +koren en graan beter geborgen en verzorgd dan bij de inboorlingen. Toch +oefent de duitsche kolonie geen merkbaren invloed op het russische dorp +uit; een inlandsch gehucht, op niet meer dan een mijl afstand van zulke +nederzettingen als Strelna of Sarepta verwijderd, zal misschien nog +smeriger en achterlijker wezen, als om het contrast te beter te doen +uitkomen.</p> +<p>De landskinderen zien hun duitschen meester met geen goed oog aan. +Zijn gewasschen en geschoren gelaat schijnt hun iets verwijfds; en zij +gevoelen de uiterste verachting voor zijne pijp, voor zijn bier, voor +zijn bril. Brandewijn, zeggen zij, is de ware drank voor mannen. En wat +nog het ergste is: zij beschouwen hem als een ketter, aan wien de hemel +wel—zoo als de Arabieren zeggen—voor een tijd de macht van +den stok kan hebben gegeven, maar die desniettemin door de kerk wordt +veroordeeld en verworpen is bij God. <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e2029" href="#xd21e2029" name="xd21e2029">405</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="xd21e2031" class="div2 section"><span class= +"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="label">XXI.</h3> +<h3 class="main">Alexander.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De Krimoorlog heeft aan het russische volk zijn eigen +nationaal leven teruggegeven. „Sebastopol!” zeide mij een +hoofdofficier, „Sebastopol is gevallen, opdat ons land vrij zou +zijn.” Het tartaarsche rijk, door Iwan den Verschrikkelijke +gegrondvest, door Peter den Groote hervormd, bleef in het wezen der +zaak bestaan, ondanks europeesche namen en vormen, tot op het oogenblik +dat de verbonden legers in de Krim landden. Geslagen aan de Alma en te +Balaklava, streed dat rijk zijn laatsten kamp op de hoogten van +Inkermann; naar tartaarsche wijze, zond daar het oude Rusland zijne +laatste „groote horde” in die vallei van Baidar, waar in de +holen en rotskloven nog enkele overblijfselen der stamgenooten van +Batoe-Khan en Timoer huisvestten. Die laatste, wanhopige worsteling was +beslissend; wat na Inkermann volgde, was betrekkelijk bijzaak. Het +aziatische Rusland ging op dien bloedigen winterdag te gronde; het +europeesche Rusland trad in het leven.</p> +<p>Hoewel nu en dan, door vreemde invloeden, verzacht en gekleurd, nu +eens door fraai klinkende woorden, dan weder door een zeker mystiek +patriotismus, bleef het oude tartaarsche stelsel van kracht tot op de +tegenwoordige regeering. In dit stelsel was de monarch alles, het volk +niets; het leger was een horde, de adel eene verzameling van ambtenaren +en officiëele personen, de kerk een afdeeling van het departement +van politie, de massa des volks een troep slaven.</p> +<p>Nikolaas was aan dat stelsel gehecht, en met zijn vast karakter en +doortastende energie paste hij het toe, in eene mate en met eene +volharding als sinds de dagen van Peter den Groote niet was gezien. +Maar hierin verschilde hij van zijn voorganger, dat hij geen voorliefde +gevoelde voor de kunsten en wetenschappen der westersche beschaving; +hij had een hekel aan spoorwegen, en gevoelde een diepe minachting voor +de dagbladpers. Zijn hof geleek op een kamp; hij wilde dat de studenten +een uniform zouden dragen; de opvoeding was in zijne oogen niet anders +dan eene militaire africhtingsmethode. Hij zelf, hij alleen, was de +staat, de kerk, het leger, alles te zamen. Daar hij zijn rijk wilde +afsluiten, zooals de Khans van Khiwa en Bokhara hunne staten afsluiten, +had hij langs zijne grenzen <span class="pagenum">[<a id="xd21e2042" +href="#xd21e2042" name="xd21e2042">406</a>]</span>een cordon van +troepen en wachters getrokken, die het den vreemdeling bijna even +moeielijk maakten in Rusland te komen, als den inboorling om daaruit te +ontsnappen; en zoolang hij regeerde, was zijn rijk voor het overige der +beschaafde wereld bijna een onbekend land, in geheimzinnige nevelen +gehuld. Die onbekendheid kweekte wantrouwen: want men is steeds geneigd +te vreezen hetgeen men niet kent; en Europa stond tot dezen monarch +bijna in dezelfde verhouding, als weleer Moskou stond tegenover +Timoer-Beg. Het russische regeeringsstelsel was mongoolsch, niet +slavisch; en de machtige autokraat, die dit stelsel handhaafde en er +mede te gronde ging, zal later in de geschiedenis bekend staan als de +laatste aziatische keizer en de laatste europeesche Khan.</p> +<p>In welken toestand verkeerde het rijk, toen Alexander II den troon +beklom? Zijne macht was gebroken; de geallieerde legers stonden in zijn +land; zijne havens waren gesloten; zijne vloten waren in de diepte der +zee verzonken; zijne legers keer op keer geslagen. Van de Newa tot den +Theems zag hij geen enkelen vriend of bondgenoot, van wien hij hulp en +krachtige ondersteuning kon verwachten. Rusland had toch een millioen +soldaten onder de wapenen. Waarom kon deze ontzaglijke krijgsmacht den +vaderlandschen bodem niet beschermen? Zij waren in hun eigen land, dat +zij kenden, aan welks klimaat en eigenaardige luchtsgesteldheid zij +gewend waren. Zij vochten bovendien voor hetgeen den mensch boven alles +dierbaar pleegt te zijn. Vanwaar dan, dat zij onvermogend waren zich te +handhaven tegenover den minder talrijken vijand, die op vreemden bodem +streed, en wiens soldaten door geen andere motieven dan de soldij en +roemzucht gedreven werden?</p> +<p>Keizer Nikolaas bekende, eer hij stierf, de waarheid: zij verscheen +hem in onmiskenbare trekken, bij het schijnsel zijner brandende steden, +bij zijne vluchtende legers, zijn machteloos kanonvuur. Hij begreep dat +hij niet enkel met vijandelijke soldaten te doen had; dat de publieke +opinie in geheel Europa tegen hem was, en dat het volk van lijfeigenen, +hetwelk hij met zoo strenge hand regeerde, niet vóór hem +was. Rusland was niet met hem. Hier lag de geheime oorzaak zijner +ongeneeslijke zwakheid. De lijfeigenen, de Oud-geloovigen, al de +sectarissen van wat naam ook, waren al te gader tegen hem; in hunne +oogen was zijn regeeringsstelsel iets anti-nationaals, ja bijna iets +demonisch; en nacht en dag rees hun gebed dat het uur der verlossing +van deze booze macht weldra mocht slaan. De ontdekking dat het volk +hem, in zijn strijd tegen de westersche mogendheden, met zijn leger +alleen liet staan, brak zijn hart. Toen zijn trots gebroken was, heeft +Nikolaas, naar men zegt, aan Alexander de oorzaken van zijn nederlaag, +zooals die zich voor hem ontsluierden, aangewezen, en heeft de +stervende keizer zijn opvolger vermaand een anderen en meer +vrijzinnigen weg in te slaan. Wie zal zeggen of dit verhaal waarheid +behelst? Wie zal de geheimen van dat sombere, tragische sterfbed +openbaren?</p> +<p>Wat hiervan zij, het is zeker dat de nieuwe souverein handelt alsof +hij zulk eene waarschuwing ontvangen heeft. Hij begon zijne regeering +met eene daad van barmhartigheid: de poorten van <span class="corr" id= +"xd21e2050" title="Bron: honderde">honderden</span> kerkers werden +geopend; duizenden ballingen werd de terugkeer vergund. Met de +westersche mogendheden werd een eervolle vrede gesloten, en het +droombeeld van de inneming van Konstantinopel terzijdegesteld. Een rijk +van zeventig millioen inwoners mocht ook zonder dat sterk genoeg geacht +worden, om zijne positie te handhaven.</p> +<p>Na aldus zich met het buitenland te hebben verzoend, keerde +Alexander zich naar het volk, aan zijne hoede toevertrouwd. De groote +meerderheid zijner onderdanen bestond uit lijfeigenen; nauwelijks een +van de tien kon lezen; nauwelijks een van de vijftig zijn naam +teekenen. Een zeer groot aantal hield zich buiten alle gemeenschap met +de officiëele kerk. De lijfeigenen werden verdrukt door de edelen; +de Oud-geloovigen werden geplaagd en vervolgd door de monniken: en toch +vormden deze twee klassen de eigenlijke kern en kracht des lands, toch +waren zij de natie zelve. Indien hij buiten het leger en buiten de +officiëele wereld, die den ondergang van het oude stelsel niet +hadden kunnen keeren, een steunpunt zocht, waar elders kon de keizer +het vinden dan bij de lijfeigenen ten platten lande, bij de +Oud-geloovigen in de steden? Maar hoe zou hij deze millioenen, +verbitterd door lijden en verdrukking, bezield door godsdiensthaat, met +het rijk verzoenen, en hunne sympathie voor zich winnen?</p> +<p>De keizer wilde zelf en van nabij het volk leeren kennen, over +hetwelk hij geroepen was te regeeren; hij bezocht hunne steden en hunne +dorpen; hij mengde zich onder hen, en trok van de IJszee naar de +Kaspische-zee, van de Weichsel naar den Oeral; hij knielde nevens hen +te Solowetsk en te Troïtza; hij onderhield zich met hen op de +openbare wegen en aan de oevers der meren; hij sloeg hen gade in de +wouden en mijnen: tot hij zich overtuigd had dat hij beter bekend was +met het russische land en het russische volk dan een enkele zijner +staatsdienaars. Met de aldus verkregen kennis toegerust, ondernam hij +de oplossing van het groote vraagstuk der lijfeigenschap, en bracht die +groote hervorming tot stand, in spijt van de tegenwerking zijner +ministers en raadslieden.</p> +<p>Terzelfder tijd ondernam Alexander de hervorming van het leger. Hij +schafte den knoet af, en verbood het toedienen van stokslagen; hij +richtte scholen in de kazernen op, stelde ook voor niet-adellijken +ruimere gelegenheid tot bevordering open, en deed wat hij kon, om, +zoowel in een physiek als in een moreel opzicht, den soldaat te +verheffen.</p> +<p>Ook de universiteiten ondergingen eene herschepping: de studenten +legden hunne zwaarden en uniformen af, en de bijzondere +privilegiën, aan hun korps toegekend, werden afgeschaft. Het +universitair onderwijs verloor den stempel der militaire dressuur; de +leerstoelen werden ingenomen door burgerlijke hoogleeraren; en de jonge +lieden die de colleges volgden, werden geheel gelijkgesteld met hunne +medeburgers, onderworpen aan dezelfde overheid en aan dezelfde wet. De +hoogescholen werden vrij, en de studenten werden niet langer gevreesd +als „dienaars van den tsaar.”</p> +<p>Deze hervorming werd gevolgd door eene andere, <span class= +"pagenum">[<a id="xd21e2064" href="#xd21e2064" name= +"xd21e2064">407</a>]</span>van nog veel grooter gewicht voor het +algemeen en dieper ingrijpende in het nationale leven: die van het +rechtswezen. De rechtspraak werd aan de politie ontnomen, en +uitsluitend aan de rechtbanken toegekend, die voortaan alleen bevoegd +zouden zijn, van alle overtredingen en misdaden kennis te nemen en de +schuldigen te vonnissen. In plaats van de willekeur van een dikwijls +omkoopbaren beambte, vond de aangeklaagde nu de onpartijdigheid van een +jury, bijgestaan door een met de wet vertrouwden, wel onderwezen +rechter.</p> +<p>Ter zelfder tijd werden die plaatselijke parlementen ingesteld, +districts-vergaderingen en provinciale vergaderingen: die uitmuntende +leerscholen, waar de burgers leeren denken en spreken; de gronden voor +en tegen eene zaak overwegen en dienovereenkomstig beslissen; waar +vooral ook de groote kunst onderwezen wordt om afwijkende meeningen te +eerbiedigen en te waardeeren, en zich te oefenen in die eigenaardige +deugden van matiging en zelfbeheersching en praktischen zin, die voor +een gezond openbaar leven onmisbaar zijn.</p> +<p>Eene groote, alles beheerschende vraag, meer dan eenige andere het +harte des volks rakende, bleef nog over. De bij uitnemendheid teedere +kerkelijke kwestie moest nog worden opgelost: de verhouding tusschen de +zwarte of reguliere en de witte of wereldlijke geestelijkheid; de +betrekking van de orthodoxe kerk met de Oud-geloovigen; van de +Heilige-Synode met de dissenters, en tevens de invloed, dien de kerk +rechtmatig over het onderwijs en de opvoeding behoort uit te oefenen, +en de verhouding van de kanonieke wet tot de burgerlijke.</p> +<p>Men zou meenen dat in een land als Rusland elk dezer hervormingen op +zichzelf meer dan voldoende zou zijn om geheel een menschenleven te +vorderen; toch werden zij door dezen kloekmoedigen en edeldenkenden +monarch allen te zamen ter hand genomen. Ondanks den tegenstand van de +drie machtigste partijen in het rijk—de zwarte geestelijkheid, +die het gezag aan hare handen voelt ontglippen; de oude legerhoofden, +die vasthouden aan het denkbeeld dat de soldaten met den stok moeten +worden geregeerd; de spilzieke edelen, die aan het verblijf te Homburg +of te Parijs de voorkeur geven boven het eentonige leven op hunne +goederen;—ondanks dien tegenstand, zet de keizer, met onbezweken +volharding, zijne groote taak voort. Wat wonder dat hij aangebeden +wordt door de boeren, de burgers, de lagere geestelijkheid, door allen, +in één woord, die in vrede wenschen te leven, hun akker +te bebouwen, hunne zaken te behartigen en hunne gebeden op te +zeggen.</p> +<p>Inmiddels gaat de keizerlijke hervormer ongestoord zijn weg, alleen, +door zorgen gedrukt, door huiselijke rampen gebogen, in zijn openbaar +leven met allerlei tegenwerking kampende.</p> +<hr class="tb"> +<p>Op een somberen Decemberdag, omstreeks den avond, stappen twee +vreemdelingen in eene boot aan de kaai der Newa, en varen snel, +tusschen de drijvende ijsschotsen door, naar de dreigende citadel van +Sint-Petrus-en-Sint-Paulus, waar behoudens eene enkele +uitzondering<span class="corr" id="xd21e2078" title="Bron: )">,</span> +al de keizers en keizerinnen, die na Peter den Groote over Rusland +geregeerd hebben onder de marmeren zerken en gouden kruisen rusten. +Eensklaps laten de roeiers hunne riemen rusten en nemen hunne mutsen +af; opziende, ontwaren de vreemdelingen den keizerlijken gondel, door +twintig roeiers gevoerd, dicht in hunne nabijheid. De keizer zit in die +boot: slechts een enkel officier staat nevens hem. Bij het voorbijvaren +beantwoordt hij den groet der reizigers, springt aan land, wikkelt zich +in zijn wijden grijzen mantel, en richt zich met haastige schreden naar +de kerk. Niemand vergezelt hem. De zes of acht voorbijgangers, die hij +ontmoet, ontblooten hun hoofd, en treden eerbiedig ter zijde om hem +voorbij te laten gaan. De hoofdingang der sombere kerk is gesloten; met +zekere overhaasting richt de tsaar zich naar eene zijdeur, waar hij een +kerkbewaarder in burgerkleeding ziet, dien hij wenkt naderbij te komen. +De deur wordt haastig ontsloten, en de onbeperkte gebieder over meer +dan zeventig millioenen menschen treedt in de kerk, waar ook hij +eenmaal rusten zal. De vreemde bezoekers zijn inmiddels naderbij +gekomen. „Wacht een oogenblik,” zegt de bewaarder; +„de keizer is daar binnen.” Dan voegt hij er bij: +„Gij kunt wel in het portaal gaan; zijne majesteit zal u niet +lang ophouden.”—Dat portaal is slechts door glazen deuren +van de kerk gescheiden, zoodat de reizigers het inwendige van het +gebouw kunnen overzien. Zij zien statige zuilenrijen, die de breede +schepen van elkander scheiden. Langs de wanden hangen vaandels en +banieren: de zegeteekenen, op honderd slagvelden, aan Zweden en +Franschen, Polen, Perzen en Turken ontnomen: hier en daar brandt een +zilveren lamp voor het portret van een heilige. Tusschen de zuilen +verheffen zich de witte keizerlijke tomben: eene lange rij, fantastisch +verlicht door het rosse licht dier wemelende lampen.</p> +<p>Alleen, de muts diep over het voorhoofd getrokken, in zijn grijzen +mantel gewikkeld, gaat de keizer van de eene tombe naar de andere; nu +een oogenblik stilstaande, als om het opschrift op den steen te lezen; +dan, in gebogen, peinzende houding, het schip doorgaande; hier voor een +poos in de diepe schemering verloren, elders als eene schaduw +voortglijdende langs de sombere zijbeuken. Hij is te midden der dooden: +Peter, Catharina, Paul, ruwe krijgslieden, teedere vrouwen, onschuldige +kinderen, en daar boven zijn hoofd hangen de verkleurde zegeteekenen +van honderd oorlogen.—Wat voert, in dezen kouden winteravond, den +tsaar hierheen? Drukt hem de last des levens? Verlangt hij naar den +dood? Zie, hij staat stil, ontbloot het hoofd, knielt voor een +graf:—dat zijner moeder! Een weinig verder, staat hij nogmaals +stil en buigt wederom de knieën; langen tijd blijft hij geknield, +in gebed verzonken; dan, opstaande, drukt hij een kus op het gouden +kruis. Daar rust zijn oudste zoon!</p> +<p>Een oogenblik later is hij vertrokken. <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e2085" href="#xd21e2085" name="xd21e2085">383</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd21e1047" href="#xd21e1047src" name="xd21e1047">1</a></span> Wij +verwijzen de lezers voor de nadere kennismaking met deze vier russische +secten naar de zeer belangrijke bijzonderheden, op bladz. 308 en volg. +van den jaargang 1870 der <i>Aarde</i> medegedeeld. Het daar gezegde +ontslaat ons van de verplichting, ditzelfde onderwerp thans nog eenmaal +te behandelen. <a class="fnarrow" href= +"#xd21e1047src">↑</a></p> +</div> +</div> +<div id="a1873-02" class="div1 article"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="main">De kathedraal van Freiburg.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Wie het heerlijke Baden bezocht en de prachtige natuur +van het Schwarzwald genoten heeft, heeft gewis ook te Freiburg vertoefd +en met bewondering stil gestaan voor zijn indrukwekkende Kathedraal. +Voor hem zal de <span class="corr" id="xd21e2091" title= +"Bron: nevensstaande">nevenstaande</span> uitmuntende afbeelding een +aangename herinnering geven. Door Koenraad van Zähringen omstreeks +1122 begonnen, heeft men eerst 400 jaar later de laatste hand gelegd +aan dit reusachtige, sierlijke kunstwerk, dat een der voortreffelijkste +gewrochten is van den gothischen bouwstijl en de zeldzame verdiensten +heeft van <span class="ex">geheel</span> voltooid en verwonderlijk goed +geconserveerd te zijn.</p> +<div class="figure xd21e2098width"><img src="images/p1873-384.jpg" alt= +"De kathedraal van Freiburg." width="520" height="720"> +<p class="figureHead">De kathedraal van Freiburg.</p> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e2102" href="#xd21e2102" name= +"xd21e2102">135</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="a1873-03" class="div1 article"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="main">De kathedraal te Puy.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Schilderachtig ligt de oude stad Puy-en-Velay, de +tegenwoordige hoofdstad van het departement der Haute-Loire, in haar +krans van bergen, met hare amphiteatersgewijze oprijzende huizen, +gekroond en beheerscht door hare indrukwekkende kathedraal. Deze +laatste, waarvan de ommestaande plaat u eene afbeelding te aanschouwen +geeft, behoort zeker tot de merkwaardigste kerkgebouwen van Frankrijk. +Reeds door hare ligging op eene hooge rots, aan den rand van een +afgrond, maakt zij een machtigen indruk: maar vooral ook door haar +strengen, ernstigen gevel van witten en gekleurde steen, die +onwillekeurig aan noordsche monumenten denken doet. Ook die groote, in +schemerdonker gehulde zuilenhal, met haar zonderling, half koepelvormig +gewelf, maakt, als ge binnentreedt, een diepen indruk, die nog verhoogd +wordt door de soberheid en betrekkelijke armoede van den bouwtrant en +het gemis van ornamentatie.</p> +<p>Doch behalve deze eigenaardigheden, die iederen beschouwer treffen, +is deze kerk merkwaardig in het oog van alle bouwkundigen en +beoefenaars van de geschiedenis der architectuur, door de +karakteristieke bijzonderheden en afwijkingen, die zij in haar +bouwstijl vertoont. Hoewel door geheel haar aanleg tot den romaanschen +stijl behoorende, draagt zij den stempel dier eigenaardige richting in +de oud-middeleeuwsche architectuur van zuidelijk Frankrijk, die de +school van Perigueux wordt genoemd, en zich onder den invloed van +byzantijnsche denkbeelden en <span class="pagenum">[<a id="xd21e2110" +href="#xd21e2110" name="xd21e2110">136</a>]</span>kunstregelen heeft +ontwikkeld:—een hoogst merkwaardig verschijnsel, wellicht in aard +en oorsprong, nog niet voldoende opgehelderd. De kathedraal van Puy +vertoont in haar min of meer onbeholpen constructie duidelijk de sporen +van een overgangstijdperk, waarin de nieuwe kunst, die straks in de +gothiek hare heerlijkste uitdrukking zou vinden, aanving de stroeve +vormen der oude romaansche en byzantijnsche architectuur te doordringen +en te herscheppen. Ook als historisch monument is zij dus van zeer +groot gewicht<span class="corr" id="xd21e2112" title= +"Niet in bron">.</span></p> +<div class="figure xd21e2116width"><img src="images/p1873-136.jpg" alt= +"De kathedraal te Puy." width="527" height="720"> +<p class="figureHead">De kathedraal te Puy.</p> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="xd21e2120" href="#xd21e2120" name= +"xd21e2120">403</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="a1873-04" class="div1 article"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="main">Twee rustige plekjes.</h2> +<div id="xd21e2124" class="div2 section"><span class= +"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="main">I. Schaffhausen.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure xd21e2128width"><img src="images/p1873-403.jpg" alt= +"Gezicht op Schaffhausen." width="541" height="720"> +<p class="figureHead">Gezicht op Schaffhausen.</p> +</div> +<p>Wat schilderachtig stadsgezichtje, dat oude Schaffhausen met zijne +zonderlinge huizen, zoo grillig en fantastisch van bouworde; zoo bont +geschakeerd langs de rivier, aan den voet van den heuvel, waarop het +kasteel troont. Onwillekeurig roept dit tafreeltjen u de middeleeuwen +voor den geest: op den berg de adellijke burcht; daar beneden, de kerk, +die haar slanke spits hoog ten hemel heft; en om die beiden gegroept de +huizen der eerzame poorters, door zoo menigen band aan burcht en kerk +verbonden, in <span class="pagenum">[<a id="xd21e2134" href= +"#xd21e2134" name="xd21e2134">404</a>]</span>hun leven en streven, hun +werken en denken zoo vaak, deels gewillig, deels gedwongen, de leiding +volgende, die van beiden uitgaat. En, mits die leiding goed zij, wat +steekt daar vernederends of onteerends in? Behoeft de schare geen +leidslieden; en is het niet goed dat er zijn, die, door geboorte en +levensbestemming en traditie meer dan anderen tot die taak bekwaam, +zich daar ook geheel aan wijden kunnen? Heeft, zouden wij bijna vragen, +het verbreken van dien natuurlijken, organischen band wel altijd heil +aangebracht? Maar wij mogen ons hier niet in zulke vragen verdiepen, en +willen dat ook niet doen. Genieten <span class="pagenum">[<a id= +"xd21e2136" href="#xd21e2136" name="xd21e2136">405</a>]</span>wij +alleen het schilderachtig tafreeltjen, zonder al te zeer de +bijzonderheden te ontleden, die ons wellicht menige onttoovering zouden +berokkenen. En—wie weet?—wellicht dat de tijd, waarvan deze +muurwerken getuigen, van te nabij gezien, ook iets zou verliezen van +dien onbeschrijfelijk bekoorlijken glans, die hem nu voor ons, van +verre staande, omstraalt!</p> +</div> +</div> +<div id="xd21e2138" class="div2 section"><span class= +"pagenum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h3 class="main">II. Geroldsau.</h3> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure xd21e2142width"><img src="images/p1873-404.jpg" alt= +"Waterval van Geroldsau." width="538" height="720"> +<p class="figureHead">Waterval van Geroldsau.</p> +</div> +<p>Drie malen heb ik mij nedergezet onder de koele lommer dier groote +boomen, aan den oever dier heldere, murmelende wateren, bij den +waterval van Geroldsau.</p> +<p>De eerste maal was ik diep ongelukkig: een zware slag had mij +getroffen en mij den lust en het licht mijns levens geroofd.... De +eenzaamheid zoekende, vond ik, in eene kleine vallei, tusschen groene +heuvelen, die beek, die, rustig voortkabbelende, eensklaps in haar loop +gestuit, met groot gerucht in de diepte stort. Ach, was zij geen beeld +van mijn leven, ook zoo plotseling verstoord, verbroken, vernield? Was +dat klagend geluid, die doordringend weemoedige toon der vallende +wateren, niet als een echo mijner eigene ziel? Ik stond stil, en zette +mij neder aan den oever, luisterend naar de stemme, die al dieper en +dieper in mijn gemoed doordrong. En het was of die stem steeds minder +van smart en vertwijfeling, steeds meer van rust en kalmte en ernstig +streven sprak, steeds duidelijker getuigde van het blijvende te midden +van al wat verandert. En ik zag, hoe de beek, op korten afstand, haar +rustigen loop hernam, als hadde niets haar gestoord: en de hoop +herleefde, flauwelijk nog, in mijne geschokte ziel.</p> +<p>Toen ik haar wederzag, de schoone cascade, was ik niet ongelukkig, +maar langdurige, inspannende, vermoeiende arbeid had mijn geest +uitgeput: eene dofheid was over mij gekomen, die mij afleiding in +reizen zoeken deed. Weer voerde mijn weg mij naar den waterval bij +Baden. En toen ik daar nederzat, en naar die muziek der ruischende +wateren hoorde, was het alsof eene stemme mij toeriep; frischheid en +leven, ook voor den geest, ze zijn te vinden in de vrije, heerlijke +natuur, aan de borst van Gods schoone schepping, vanwaar kracht en +bezieling uitgaan. Is het gloeiend hoofd moe gepeinsd, naar buiten dan +in het vrije veld, in de lommer der bosschen, aan den oever der +wateren, op den top der bergen—daar slaat de geest op nieuw de +matte wieken uit, en verheft zich tot hooger sfeer.</p> +<p>En toen ik haar ten derden male weder zag, de cascade van Geroldsau, +toen was ik blijde en gelukkig en vol frisschen levenslust: want een +ster was opgegaan over mijn pad, en lieve handen strooiden bloemen op +mijn weg. En de stem der natuur klonk mij in de ooren als een +jubellied, als een triomfzang van het eeuwig bloeiende leven, vol +frischheid en jeugd.... Is zij iets anders, de natuur, dan de spiegel +onzer eigene indrukken? Of heeft hare stem voor ons zoo wondere kracht, +omdat de geest, die uit haar spreekt, ook fluistert in ons eigen +hart?</p> +</div> +</div> +</div> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div class="div1" id="toc"> +<h2 class="main">Inhoudsopgave</h2> +<table> +<tr> +<td class="tocDivNum"></td> +<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#a1873-01">Het Vrije +Rusland.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#a1873-01">1</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e121">Het hooge +noorden.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e121">2</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#s2">De +Witte-zee.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#s2">6</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e244">De +Dwina.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e244">8</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href= +"#xd21e306">Archangel.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e306">11</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e332">Het +godsdienstig leven in Rusland.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e332">12</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e393">De +pelgrims.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e393">15</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">VII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e600">De +Heilige-eilanden.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e600">113</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">VIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e707">Eens +pelgrimsdag te Solowetsk.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e707">119</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">IX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e766">Bidden en +werken.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e766">122</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">X.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e824">De zwarte +geestelijkheid.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#xd21e824">124</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">XI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e1013">De russische +sekten.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href= +"#xd21e1013">241</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">XII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e1145">De +oud-geloovigen.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href= +"#xd21e1145">247</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">XIV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e1236">De +wegen.—In het woud.—Russische dorpen.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href= +"#xd21e1236">251</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">XV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e1322">Patriarchale +zeden.—Een staat in den staat.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href= +"#xd21e1322">257</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">XVI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e1519">De +Steden—Kiew.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href= +"#xd21e1519">263</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">XVII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#s17">De +Ballingschap.—De siberiërs.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#s17">361</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">XVIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#s18">De +lijfeigenschap.—Iwan IV en Sint-Philippus.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#s18">367</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">XIX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#ch19">De +Emancipatie.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch19">375</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">XX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#s20">Heeren en +Dienaars.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#s20">380</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum">XXI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href= +"#xd21e2031">Alexander.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href= +"#xd21e2031">405</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum"></td> +<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#a1873-02">De kathedraal +van Freiburg.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#a1873-02">383</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum"></td> +<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#a1873-03">De kathedraal +te Puy.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#a1873-03">135</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum"></td> +<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#a1873-04">Twee rustige +plekjes.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#a1873-04">403</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum"></td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e2124">I. +Schaffhausen.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href= +"#xd21e2124">403</a></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td class="tocDivNum"></td> +<td class="tocDivTitle" colspan="6"><a href="#xd21e2138">II. +Geroldsau.</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href= +"#xd21e2138">405</a></td> +</tr> +</table> +</div> +<div class="transcribernote"> +<h2 class="main">Colofon</h2> +<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3> +<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen +overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de +<a class="exlink xd21e32" title="Externe link" href= +"http://www.gutenberg.org/license" rel="license">Project Gutenberg +Licentie</a> bij dit eBoek of on-line op <a class="exlink xd21e32" +title="Externe link" href= +"http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line +gedistribueerd correctieteam op <a class="exlink xd21e32" title= +"Externe link" href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p> +<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost +and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it +away or re-use it under the terms of the <a class="exlink xd21e32" +title="Externe link" href="http://www.gutenberg.org/license" rel= +"license">Project Gutenberg License</a> included with this eBook or +online at <a class="exlink xd21e32" title="Externe link" href= +"http://www.gutenberg.org/" rel="home">www.gutenberg.org</a>.</p> +<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online +Distributed Proofreading Team at <a class="exlink xd21e32" title= +"Externe link" href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p> +<p>Project Gutenberg catalogus pagina: <a class="pglink" href= +"http://www.gutenberg.org/ebooks/18339">18339</a>.</p> +<h3 class="main">Codering</h3> +<p class="first">Dit bestand is in de oude spelling. Er is geen poging +gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde van +de regel zijn hersteld.</p> +<p>Verschenen in “De Aarde en haar volken,” jaargang +1873.</p> +<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> +<ul> +<li>2006-05-05 Begonnen.</li> +<li>2014-12-02 Ontbrekend gedeelte toegevoegd.</li> +</ul> +<h3 class="main">Externe Referenties</h3> +<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn +dat deze links voor u niet werken.</p> +<h3 class="main">Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table class="correctiontable" summary= +"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e145">3</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e150">3</a>, <a class="pageref" href= +"#xd21e558">23</a></td> +<td class="width40 bottom">Oural-gebergte</td> +<td class="width40 bottom">Oeral-gebergte</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e184">6</a></td> +<td class="width40 bottom">Godonoff</td> +<td class="width40 bottom">Godounoff</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e402">15</a></td> +<td class="width40 bottom">Czeech</td> +<td class="width40 bottom">Czech</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e418">15</a></td> +<td class="width40 bottom">ge-gezindheid</td> +<td class="width40 bottom">gezindheid</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e512">20</a></td> +<td class="width40 bottom">Sozimus</td> +<td class="width40 bottom">Zosimus</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e652">116</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e953">132</a></td> +<td class="width40 bottom">Zozimus</td> +<td class="width40 bottom">Zosimus</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e657">116</a></td> +<td class="width40 bottom">Gemanus</td> +<td class="width40 bottom">Germanus</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e697">118</a></td> +<td class="width40 bottom">hunae</td> +<td class="width40 bottom">hunne</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e700">118</a></td> +<td class="width40 bottom">kritischea</td> +<td class="width40 bottom">kritischen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e809">123</a></td> +<td class="width40 bottom">handsehriften</td> +<td class="width40 bottom">handschriften</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e889">128</a></td> +<td class="width40 bottom">menniken-kolonie</td> +<td class="width40 bottom">monniken-kolonie</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e905">130</a></td> +<td class="width40 bottom">utt</td> +<td class="width40 bottom">uit</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e918">131</a></td> +<td class="width40 bottom">onbranden</td> +<td class="width40 bottom">ontbranden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e925">131</a></td> +<td class="width40 bottom">Woronesh</td> +<td class="width40 bottom">Woronesj</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e931">131</a></td> +<td class="width40 bottom">verkaalde</td> +<td class="width40 bottom">verhaalde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e942">132</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e1077">242</a>, <a class="pageref" href= +"#xd21e1443">259</a>, <a class="pageref" href="#xd21e1843">374</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e1849">374</a>, <a class="pageref" href= +"#xd21e1855">374</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1192">249</a></td> +<td class="width40 bottom">Nisjny-Nowgorod</td> +<td class="width40 bottom">Nishny-Nowgorod</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1206">249</a></td> +<td class="width40 bottom">half-barhaarsche</td> +<td class="width40 bottom">half-barbaarsche</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1229">251</a></td> +<td class="width40 bottom">Nisjny</td> +<td class="width40 bottom">Nishny</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1243">251</a></td> +<td class="width40 bottom">,</td> +<td class="width40 bottom">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1265">252</a></td> +<td class="width40 bottom">dat onze dat onze</td> +<td class="width40 bottom">dat onze</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1384">258</a></td> +<td class="width40 bottom">‘</td> +<td class="width40 bottom">„</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1438">259</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e1682">366</a>, <a class="pageref" href= +"#xd21e1846">374</a>, <a class="pageref" href="#xd21e1852">374</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e1859">374</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">„</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1491">262</a></td> +<td class="width40 bottom">omschrijving</td> +<td class="width40 bottom">omschrijven</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1494">262</a></td> +<td class="width40 bottom">srijd</td> +<td class="width40 bottom">strijd</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1499">262</a></td> +<td class="width40 bottom">gouveneur</td> +<td class="width40 bottom">gouverneur</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1514">263</a></td> +<td class="width40 bottom">derzaak</td> +<td class="width40 bottom">der zaak</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1539">265</a></td> +<td class="width40 bottom">zoutevisch</td> +<td class="width40 bottom">zoute visch</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1553">266</a></td> +<td class="width40 bottom">hezelfde</td> +<td class="width40 bottom">hetzelfde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1561">266</a></td> +<td class="width40 bottom">schitte-terende</td> +<td class="width40 bottom">schitterende</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1608">362</a></td> +<td class="width40 bottom">karaktar</td> +<td class="width40 bottom">karakter</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1613">362</a></td> +<td class="width40 bottom">zeervelen</td> +<td class="width40 bottom">zeer velen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1618">362</a></td> +<td class="width40 bottom">Zeervelen</td> +<td class="width40 bottom">Zeer velen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1638">363</a></td> +<td class="width40 bottom">en</td> +<td class="width40 bottom">een</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1645">363</a></td> +<td class="width40 bottom">maaar</td> +<td class="width40 bottom">maar</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1713">367</a></td> +<td class="width40 bottom">naar</td> +<td class="width40 bottom">maar</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1718">367</a></td> +<td class="width40 bottom">”</td> +<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1780">370</a></td> +<td class="width40 bottom">zeervele</td> +<td class="width40 bottom">zeer vele</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1788">370</a></td> +<td class="width40 bottom">honderd-vijftig</td> +<td class="width40 bottom">honderdvijftig</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1791">370</a></td> +<td class="width40 bottom">drie-honderd</td> +<td class="width40 bottom">driehonderd</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1800">371</a></td> +<td class="width40 bottom">ol</td> +<td class="width40 bottom">of</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1833">372</a></td> +<td class="width40 bottom">Inkerman</td> +<td class="width40 bottom">Inkermann</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1864">374</a></td> +<td class="width40 bottom">Philippus</td> +<td class="width40 bottom">Philippus'</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1912">377</a></td> +<td class="width40 bottom">broederschapoen</td> +<td class="width40 bottom">broederschappen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1942">379</a></td> +<td class="width40 bottom">evenvast</td> +<td class="width40 bottom">even vast</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1948">379</a></td> +<td class="width40 bottom">Op nieuw</td> +<td class="width40 bottom">Opnieuw</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1962">379</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">boeren maakten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1971">380</a></td> +<td class="width40 bottom">;</td> +<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e1990">382</a>, +<a class="pageref" href="#xd21e2022">383</a></td> +<td class="width40 bottom">veelmeer</td> +<td class="width40 bottom">veel meer</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2006">382</a></td> +<td class="width40 bottom">zeergoed</td> +<td class="width40 bottom">zeer goed</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2050">406</a></td> +<td class="width40 bottom">honderde</td> +<td class="width40 bottom">honderden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2078">407</a></td> +<td class="width40 bottom">)</td> +<td class="width40 bottom">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2091">383</a></td> +<td class="width40 bottom">nevensstaande</td> +<td class="width40 bottom">nevenstaande</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd21e2112">136</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">.</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of Project Gutenberg's Het Vrije Rusland, by William Hepworth Dixon + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET VRIJE RUSLAND *** + +***** This file should be named 18339-h.htm or 18339-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/8/3/3/18339/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project +Gutenberg. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License available with this file or online at + www.gutenberg.org/license. + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation information page at www.gutenberg.org + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at 809 +North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email +contact links and up to date contact information can be found at the +Foundation's web site and official page at www.gutenberg.org/contact + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit www.gutenberg.org/donate + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For forty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/18339-h/images/book.png b/18339-h/images/book.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..963d165 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/book.png diff --git a/18339-h/images/card.png b/18339-h/images/card.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1ffbe1a --- /dev/null +++ b/18339-h/images/card.png diff --git a/18339-h/images/external.png b/18339-h/images/external.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ba4f205 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/external.png diff --git a/18339-h/images/new-cover-tn.jpg b/18339-h/images/new-cover-tn.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..20dd4d8 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/new-cover-tn.jpg diff --git a/18339-h/images/new-cover.jpg b/18339-h/images/new-cover.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9a6d7da --- /dev/null +++ b/18339-h/images/new-cover.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-001.jpg b/18339-h/images/p1873-001.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c709eee --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-001.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-004.jpg b/18339-h/images/p1873-004.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a330d3c --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-004.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-005.jpg b/18339-h/images/p1873-005.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..066cbc8 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-005.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-008.jpg b/18339-h/images/p1873-008.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..463981d --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-008.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-009.jpg b/18339-h/images/p1873-009.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ca0d8b4 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-009.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-013.jpg b/18339-h/images/p1873-013.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4871556 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-013.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-016.jpg b/18339-h/images/p1873-016.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..cd371fa --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-016.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-017.jpg b/18339-h/images/p1873-017.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..54349f4 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-017.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-020.jpg b/18339-h/images/p1873-020.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3c15245 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-020.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-021.jpg b/18339-h/images/p1873-021.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4bc898c --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-021.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-024.jpg b/18339-h/images/p1873-024.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6517690 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-024.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-113.jpg b/18339-h/images/p1873-113.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6e98326 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-113.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-116.jpg b/18339-h/images/p1873-116.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0115285 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-116.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-117.jpg b/18339-h/images/p1873-117.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0a48fc8 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-117.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-120.jpg b/18339-h/images/p1873-120.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9397f80 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-120.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-121.jpg b/18339-h/images/p1873-121.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..91cb1b6 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-121.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-124.jpg b/18339-h/images/p1873-124.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4c220e8 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-124.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-125.jpg b/18339-h/images/p1873-125.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..100412f --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-125.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-128.jpg b/18339-h/images/p1873-128.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..cc20c67 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-128.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-129.jpg b/18339-h/images/p1873-129.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e03e12b --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-129.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-133.jpg b/18339-h/images/p1873-133.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c065704 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-133.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-136.jpg b/18339-h/images/p1873-136.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..94e05ca --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-136.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-241.jpg b/18339-h/images/p1873-241.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e686118 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-241.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-244.jpg b/18339-h/images/p1873-244.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e56e974 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-244.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-245.jpg b/18339-h/images/p1873-245.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..d606bef --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-245.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-248.jpg b/18339-h/images/p1873-248.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..d6769ef --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-248.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-249.jpg b/18339-h/images/p1873-249.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3859cd0 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-249.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-253.jpg b/18339-h/images/p1873-253.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1019fb3 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-253.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-256.jpg b/18339-h/images/p1873-256.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..37e04fd --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-256.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-257.jpg b/18339-h/images/p1873-257.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f27a4f0 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-257.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-261.jpg b/18339-h/images/p1873-261.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..70b2662 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-261.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-264.jpg b/18339-h/images/p1873-264.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a0f315f --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-264.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-268.jpg b/18339-h/images/p1873-268.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6f87de4 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-268.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-361.jpg b/18339-h/images/p1873-361.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..eed3cfe --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-361.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-365.jpg b/18339-h/images/p1873-365.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e596b0b --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-365.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-368.jpg b/18339-h/images/p1873-368.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4c24fa4 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-368.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-369.jpg b/18339-h/images/p1873-369.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a1e57e0 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-369.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-373.jpg b/18339-h/images/p1873-373.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9328f8b --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-373.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-376.jpg b/18339-h/images/p1873-376.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..be24cc0 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-376.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-381.jpg b/18339-h/images/p1873-381.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ccfa910 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-381.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-384.jpg b/18339-h/images/p1873-384.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4664feb --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-384.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-403.jpg b/18339-h/images/p1873-403.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..d7c3ebb --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-403.jpg diff --git a/18339-h/images/p1873-404.jpg b/18339-h/images/p1873-404.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..56bbec1 --- /dev/null +++ b/18339-h/images/p1873-404.jpg |
