diff options
Diffstat (limited to '18326-0.txt')
| -rw-r--r-- | 18326-0.txt | 1776 |
1 files changed, 1776 insertions, 0 deletions
diff --git a/18326-0.txt b/18326-0.txt new file mode 100644 index 0000000..e6d53dd --- /dev/null +++ b/18326-0.txt @@ -0,0 +1,1776 @@ +Project Gutenberg's La Murdoj de Kadavrejo-Strato, by Edgar Allan Poe + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: La Murdoj de Kadavrejo-Strato + The Murders in the Rue Morgue + +Author: Edgar Allan Poe + +Translator: Edwin Grobe + +Release Date: May 6, 2006 [EBook #18326] + +Language: Esperanto + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LA MURDOJ DE KADAVREJO-STRATO *** + + + + +Produced by Robert L. Read, William Patterson and the +Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net + + + + + + + KLASIKAJ USONAJ NOVELOJ + + + + + EDGAR ALLAN POE + (1809-1849) + + + LA MURDOJ DE KADAVREJO-STRATO + + + Esperantigis + EDWIN GROBE + + + + + 1998 + Eldonejo-Arizona-Stelo + 1620 North Sunset Drive + Tempe, Arizona 85281-1550 + Usono + + + + + Edgar Allan Poe + "LA MURDOJ DE KADAVREJO-STRATO" + Unua Eldono, Aŭgusto, 1998 + + + Origina Anglalingva Titolo + "THE MURDERS IN THE RUE MORGUE" + + + + + LA MURDOJ DE KADAVREJO-STRATO + + + + +La mensaj kvalitoj nomiĝantaj analizaj nur malmulte analizeblas en +si. Ni taksas ilin ĉefe laŭ iliaj efikoj. Ni scias pri ili, inter +aliaj informaĵoj, ke por posedanto posedanta ilin preterabunde, ili +estas ĉiam fonto de la plej vigla ĝojo. Same kiel la fortikulo +festegas sian fizikan potencon, ĝuante tiujn ekzercojn kiuj aktivigas +siajn muskolojn, feliĉigas la analiziston tiu intelekta agado kiu +_malimplikas_. Li spertas plezuron plenumante eĉ la plej bagatelajn +taskojn utiligantajn lian talenton. Li ŝatas enigmojn, rebusojn, +hieroglifojn, elmontrante en sia solvo de ĉiu, gradon da _sagaceco_ +kiu al la ordinara prikonscio ŝajnas preternatura. Liaj rezultoj, +efektivigite de la animo kaj esenco mem de metodo, havas la tutan +aspekton, verdire, de intuicio. + +La solvokapablon multe vigligas eble matematika studado kaj precipe +tiu plej alta branĉo nomiĝanta, maltaŭge kaj, kvazaŭ superlative, +ununure pro siaj retroiraj funkcioj: analizo. Tamen kalkuli ne estas +en si analizi. Ŝakludisto, ekzemple, kalkulas sed ne analizas. Sekvas +ke ŝakludado, rilate al siaj efikoj sur mensan karakteron, ege +miskompreniĝas. Mi ne verkas traktaton nun, sed simple antaŭparolas +per hazarde elektitaj perceptaĵoj iom strangan rakonton. Tial mi +elprofitos la okazon deklarante ke la superajn potencojn de la +kontemplema intelekto pli rigore kaj pli utile laborigas malpompa matĉo +de damludo ol ĉiuj komplikaj ŝakludaj frivolaĵoj. + +Ĉe ŝakludo, kie la pecoj havas malsamajn kaj bizarajn movojn, kun +diversaj kaj ŝanĝantaj valoroj, oni erare taksas profunda (kaj ne +malkutima eraro ĝi estas) tion kio estas nur kompleksa. La _atento_ +ĉi-tie potence alvokiĝas. Se ĝi malvigliĝas nur momenteton, +preteratentaĵo okazas, kaj rezultas vundo aŭ malvenko. Pro tio ke +la eblaj movoj estas ne nur multnombraj sed ankaŭ envolvitaj, pli +multnombriĝas la ebloj ke okazu tiaj preteratentaĵoj. Naŭ fojojn +el dek estas la plej koncentrema kaj ne la plej akrapensa ludanto kiu +venkas. + +Ĉe damludo tamen, kie la movoj estas unikaj kaj havas nur malmultan +malsamecon, malmultnombriĝas la ebloj preteratenti kaj la atentokapablo +havas nur ioman utilon. Tial, se iu ajn ludanto pridisponas avantaĝojn, +tiujn li gajnas pere de supera sagaceco. Por iom konkretigi la temon, ni +imagu damlud-matĉon en kiu restas nur kvar damoj kaj kie, kompreneble, +ni ne rajtas atendi preteratentaĵon. Memklare estas ke ĉi-tie venko +efektiviĝas (ni supozu la ludantojn egaltalentaj) nur pere de bonege +konceptita movo rezultigita per forta mensolaboro. Maldisponante +kutimajn rimedojn, la analizisto sin transĵetas en la spiriton de sia +kontraŭstaranto, sin identigas kun tiulasta kaj tiumaniere ne malofte +prikonscias ekrigarde la ununurajn rimedojn (foje eĉ absurde facilajn) +per kiuj delogi en eraron aŭ hastigi en miskalkulon. + +Jam de longa tempo oni konscias pri la forta influo kiun vistoludo +alportas al la homa kalkulpovo. Homoj havantaj la plej altkvalitan +intelekton laŭraporte distriĝas pretermezure ĝin ludante dum ili +sin senigas kontente je ŝakludado, taksante tiulastan frivola. +Preterdube, ekzistas nenia samspecaĵo povanta tiom forte laborigi la +analizkapablon. + +Povas esti ke la plej bona ŝakludanto de la tuta Kristanlandaro estas +nur la plej bona ŝakludanto. Sed kapablo pri vistoludado ampleksas +kapablon sukcesi pri ĉiuj tiuj pli gravaj entreprenoj en kiuj menso +kontraŭbatalas menson. + +Kiam mi diras "kapablo" mi voldiras tiun perfektan ludlertecon +inkluzivantan komprenon pri _ĉiuj_ fontoj el kiuj laŭleĝaj avantaĝoj +haveblas. Tiuj estas krom multnombraj, ankaŭ multformaj kaj ripozas +ofte en pensadkaŝejoj nepre neatingeblaj al ordinara komprenado. +Observi atente estas memori klardetale. Kaj ĝis tiu punkto koncentrema +ŝakludanto povas bone sukcesi ludante viston ĉar la reguloj de Hojlo +(bazitaj sur la nura meĥanismo de la ludo) estas sufiĉe kaj ĝenerale +kompreneblaj. Tial disponi pri retenema memoro kaj agi "laŭlibre" estas +la nepraj kvalitoj kiuj konsistigas, laŭ ĝenerala opiniaro, bonan +ludadon. + +Sed estas pri aferoj situantaj eksterlime de nuraj reguloj ke +elmontriĝas la lerteco de la analizisto. Li faras, silente, aregon da +observaĵoj kaj induktoj. Same agas, eble, liaj kunludantoj, sed la +diferenco en la amplekso de la akiritaj informaĵoj sidas ne tiom en la +valideco de la induktado kiel en la kvalito de la observado. La bezonata +scio estas: _kion_ observi? Nia ludanto nepre nenie sin limigas. Aldone, +kvankam la ludo estas la celobjekto, li ne malkonsentas fari induktojn +bazitajn sur eksterlude situantaj indicoj. Li kontrolas la mienon de +sia partnero, ĝin komparante kun tiu de ĉiu kontraŭstaranto. Li +konsideras la manieron en kiu ĉiu ludanto aranĝas enmane la kartojn, +ofte kalkulante atuton post atuto, honoraĵon post honoraĵo, laŭ la +rigardoj kiujn la rigardantoj direktas sur ilin. Li priatentas ĉiun +mienŝanĝon dum antaŭenevoluas la ludado, amasigante provizon da +pensmaterialo bazitan sur la diferencoj de sentosignaloj: certeco, +surprizo, triumfo, ĉagreno. Laŭ la maniero enmanigi prenon li taksas +ĉu la enmaniginto kapablas sukcesigi ceteran en la sama emblemo. Li +rekonas karton ruzluditan per la maniero en kiu la kontraŭstaranto +ĝin surtablenigas. Hazarda aŭ senatenta vorto; senintenca faligo aŭ +renverso de karto kaj la kuniranta anksieco aŭ senzorgo de la klopodo +tion kaŝi; la komptado de la prenoj kun ilia aranĝordo; embaraso, +hezitado, avideco aŭ timego—ĉiuj havigas al lia ŝajne intuicia +perceptado indicojn pri la vera aferstato. Je la fino de la du-tri unuaj +ludrondoj li jam sciposedas la plenan enhavaĵon de ĉiu ludmano kaj +ekde tiam antaŭen deponas siajn kartojn kun nepre preciza intencado +kvazaŭ la ceteraj ludantoj jam eksterenturnintus siajn kartaversojn. + +La analizkapablon ni ne konfuzu kun simpla inĝenieco; ĉar, kvankam la +analizisto laŭnecese inĝenias, la inĝeniulo ofte mirinde malkapablas +analizi. La konstru- aŭ kombinscipovo, pere de kiu la inĝenieco kutime +evidentiĝas kaj al kiu la frenologoj (erare, mi opinias) atribuis +apartan organon, supozante ĝin esti prakapablo, elmontriĝis tiel ofte +ĉe homoj kies intelekto en ĉiu alia maniero alproksimiĝis idiotecon +ke abunde komentas la kondiĉon aŭtoroj pri moroj. Inter inĝenieco +kaj analizkapablo ekzistas efektive ege pli granda diferenco ol tiu +ekzistanta inter fantazio kaj imago, kvankam en maniero nepre analoga. +Okazas, verdire, ke inĝeniuloj estas ĉiam fantaziaj dum _aŭtentaj_ +imagemuloj ne povas iam esti aliaj ol analizaj. + +La sekvonta rakonto ŝajnos al la leganto sendube speco de komentario +pri tiuj ĵus proponitaj teorioj. + +Loĝante en Parizo dum la printempo kaj parto de la somero de 18...., +mi ekkonatiĝis tie kun iu S-ro C. Aŭgusto Dupino. Tiu juna estimato +fontis el bonega, verdire eminenta familio, sed, pro sinsekvo da +malkutimaj eventoj, malsuprenfalis al tiel malriĉa vivnivelo ke la +energio de lia karaktero venkiĝis sub ĝi kaj li ĉesis frekventi la +mondon aŭ entrepreni rekonsistigi siajn fortunojn. Pro la bonvolo de +liaj kreditoroj ankoraŭ restis al li eta ero de lia heredaĵo, kaj, +helpe de la enspezoj devenantaj de ĝi, li sukcesis, pere de rigora +ekonomio, akiri la bazajn bezonaĵojn de la vivo sen devi okupiĝi pri +ties superfluaĵoj. Libroj, efektive, fariĝis lia ununura lukso kaj en +Parizo tiuj facile haveblas. + +Nia unua renkontiĝo okazis ĉe malmultkonata biblioteko de +Monto-Martiro-Strato kie nia komuna sorto, postulante ke ni serĉu +sammomente la saman ege raran kaj ege mirindan volumon, nin +pliproksimigis unu al la alia. Foje kaj refoje, denove kaj redenove, ni +ekkunestis. Mi ege interesiĝis pri la mallonga familia historio kiun +li rakontis al mi kun ĉiu tiu malkaŝemo kiun ĉiu Franco permesas al +si kiam temas pri la memo. Surprizis min ankaŭ la vasta etendiĝo de +lia legadsperto kaj, antaŭ ĉio, mi sentis ardiĝi mian animon pro la +sovaĝa avido kaj la vigla freŝeco de lia imagkapablo. Serĉante en +Parizo la celobjektojn kiujn mi tiam deziris, mi opiniis ke la kompanio +de tia viro estos por mi pretervalora trezoro. Tiun opinion mi malkaŝe +sciigis al li. Finfine ni aranĝis kunloĝadon dum mia gastado en +la urbo. Pro tio ke mia monprovizo estis malpli limigita ol lia, mi +konsentis lui kaj mebli, laŭ stilo konvena al la iom fantazia malĝojo +de nia komuna karaktero, tempoeroditan kaj groteskan domegon, de longe +dezertan pro superŝticoj pri kiuj ni ne enketis, kaj falantan en +kadukecon en apartigita kaj ruinigita parto de Sankta-Ĝermano-Kvartalo. + +Se la mondo konsciintus pri la rutino de nia tiuloka vivado, ĝi nin +taksintus frenezuloj—kvankam, eble, frenezuloj de senminaca karaktero. +Nia izoliĝo estis nepra. Ni akceptis neniajn vizitantojn. Efektive, +la situejon de nia retiriĝo mi zorge malsciigis al miaj antaŭaj +kunlaborantoj kaj jam de multaj jaroj Dupino ĉesis gasti kaj gastigi en +Parizo. Ni ekzistis entute inter ni mem. + +Mia amiko ĝuis strangan fantazion (kiel alie mi nomu ĝin?): apartan +amon al la nokto mem, por ties propra eco. Mi komencis partopreni tute +bonvole en tiu _strangaĵo_ same kiel en ĉiuj ceteraj tiaĵoj liaj. +Kun nepra _senbrideco_ mi konsentis pri liaj kuriozaj kapricoj. Kiam ne +plaĉis al la zibelkolora diino gasti ĉe ni, ni falsis ŝian ĉeeston. +Je la unua matena tagiĝlumo ni fermis ĉiujn masivajn fenestroŝutrojn +de nia malnova konstruaĵo, lumigis paron da kandeloj kiuj, forte +parfumite, eligis nur la plej palaĉajn kaj plej feblajn radiojn. Helpe +de tiuj ni aktivigis niajn animojn pere de revado—legante, verkante, +konversaciante—ĝis kiam la horloĝo nin informis pri la alveno de +aŭtenta Malhelo. Tiam ni eliris la domon, celante ekskursadi en la +stratoj, brako-sub-brake, daŭre diskutante pri la dumtagaj temoj, aŭ +promenante tien kaj ĉien ĝis malfrua horo, serĉante inter la diboĉaj +lumoj kaj ombroj de la granda urbo tiun senfinon da mensa ekscitado kiun +povas havigi trankvila observado. + +En tiuj momentoj mi ne povis ne prikonscii kaj primiri (kvankam lia +fertila ideismo jam pretigis min ĝin supozi) apartan analizkapablon +ĉe Dupino. Verŝajne ege plaĉis al li, se ne intence ĝin elmontri, +almenaŭ ĝin utiligi, kaj li ne hezitis agnoski la plezuron tiel +sentitan. Li fanfarone diris al mi, kun mallaŭta kluksona ridado, ke +la plej multaj homoj, kompare al li, portas kvazaŭajn fenestrojn en +siaj brustoj kaj li kutime subtenis tiajn deklaraĵojn prezentante +senperajn kaj ege surprizajn pruvojn pri lia intima kono pri la mia. +Lia maniero en tiaj momentoj estis frigida kaj abstrakta. Liaj okuloj +sensigniĝis. Lia voĉo, kutime riĉtenora, iom sopraniĝis preskaŭ +ĝis impertinenteco, konservante tamen sian ĉiaman zorgan kaj nepre +klaran elparolmanieron. Observante lin sperti tiujn humorojn, mi ofte +meditis pri la malnova filozofio de la Du-Parta Animo kaj distris min +imagante duoblan Dupinon: la kreivan kaj la solvan. + +Oni ne supozu, laŭ tio kion mi ĵus diris, ke mi rakontas misteron +aŭ verkas romanon. Tio kion mi priskribis ĉe la Franco estis nur +la rezulto de ekscitita, aŭ eble malsanigita, intelekto. Sed pri la +karaktero de liaj diraĵoj en la koncernaj tempoj, ekzemplo pli bone +komprenigos la aferon. + +Ni promenadis iun nokton laŭ longa malpura strato proksime al +Reĝa-Palaco. Okupiĝante ambaŭflanke, ŝajne, pri aparta meditado, dum +almenaŭ dek kvin minutoj nek li nek mi eldiris ununuran silabon. Subite +Dupino interrompis la silenton per ĉi-tiuj vortoj. + +"Li estas ege malalta ulo, mi diru la veron, kaj pli bone taŭgus al +Varieteo-Teatro." + +"Tion ni ne pridubu," mi respondis aŭtomate kaj ne konsciante +unuamomente (tiom mi priatentis nur mian propran meditadon) pri la +eksterordinara maniero en kiu la parolinto eĥadis miajn proprajn +pensadojn. En la sekvinta momento mia menso revenis al la nuna tempo kaj +mia miro ekprofundis. + +"Dupino," mi diris serioze, "tio preteriras mian komprenon. Mi ne +hezitas agnoski mian miron kaj apenaŭ scipovas kredi miajn sensojn. +Kiel eblas ke vi sciis ke mi pensis pri...?" Ĉi-tie mi paŭzis, +dezirante ekcerti preterdube ĉu li vere scias pri kiu mi pensis. + +"...pri Ĉantijo," li diris. "Kial vi paŭzas? Vi opiniadis silente ke +lia malgranda figuro lin maltaŭgigas por tragedio." + +La temo estis precize tiu kiun mi ĵus primeditadis. Ĉantijo estis +antaŭa ŝuflikisto de Sankta-Deniso-Strato kiu, fervoriĝinte pri la +scenejo, entreprenis ludi la rolon de Kserkso en la samtitola tragedio +de Krebijono kaj sin ege malfavore kritikigis pri sia laboro. + +"Diru al mi, nome de Ĉielo," mi deklaris, "la metodon—se temas pri +metodo—per kiu vi sukcesis scipenetri mian animon pri tiu afero." +Efektive, mi eĉ pli multe surpriziĝis ol mi bonvolis agnoski. + +"Estis la fruktovendisto," respondis mia amiko, "kiu instigis vin +konkludi ke la plandumriparisto ne sufiĉe altas por ludroli kiel +Kserkso aŭ aliaj samspecaj homoj." + +"La fruktovendisto! Vi mirfrapas min! Mi konas nenian ajn +fruktovendiston!" + +"La viro kontraŭkurinta vin kiam ni eniris la straton—povas esti, +antaŭ dek kvin minutoj." + +Nun mi memoris ke, efektive, fruktovendisto, portante surkape grandan +korbon da pomoj, preskaŭ terenfaligis min hazarde, dum ni elpasis +C.....-Straton en la vojon kie ni nun staris. Tamen mi nepre ne +komprenis kiu rilato kunligis tion kaj Ĉantijon. + +Dupino estas neniel _ĉarlatano_. "Mi klarigu," li diris, "kaj, por ke +vi komprenu klare ĉion, ni unue resekvu la itineron de viaj meditadoj +ekde la momento en kiu mi parolis al vi ĝis tiu de la renkontiĝo +kun la koncerna fruktovendisto. La pli grandaj eroj de la ĉeno +estiĝas tial: Ĉantijo, Oriono, D-ro Nikolo, Epikuro, stereotomio, la +pavimŝtonoj, la fruktovendisto." + +Estas malmultaj homoj kiuj en laŭhazarda vivmomento ne elektis +distriĝi rememorante la pensaditineron ilin kondukintan al apartaj +opinioj. La entrepreno ofte plenas je intereso. Tiu kiu unuan fojon +entreprenas la taskon miregas pri la ŝajne senlimaj distanco kaj +senkohero apartigantaj la komenc- kaj la finpunktojn. Kiel granda tial +estis sendube mia mirego kiam mi aŭdis la Francon anonci la ĵusan +informon dum mi ne scipovis malagnoski ties veron. Li daŭrigis: + +"Ni parolis pri ĉevaloj, se mi bone memoras, ĵus antaŭ ol eliri +C.....-Straton. Tio estis la lasta temo kiun ni pridiskutis. Dum ni +transiris en la nunan straton, fruktovendisto, portante surkape grandan +korbon, rapide preterpasante nin tanĝamove, flankenŝovis vin sur +amason da pavimŝtonoj tie kunigitaj kie oni riparas la irvojon. Vi +surpaŝis unu el la malfiksaj ŝtonoj, stumbletis, iom tro streĉis +maleolon, ekestigis ĝenitan aŭ paŭtan mienon, murmuretis kelkajn +vortojn, turniĝis por rigardi la amason, tiam antaŭeniris silente. Mi +ne atentis apartacele vian konduton, sed lastatempe observado fariĝis +por mi speco de nepraĵo." + +"Vi fiksrigardis la grundon, kontrolante kun iritiĝema aspekto la +truojn kaj sulkojn de la pavimento (tiel mi konsciis ke vi ankoraŭ +pripensis la ŝtonojn) ĝis kiam ni atingis la vojeton nomiĝantan +"Lamartino", kiun, eksperimentcele, oni pavis per superkuŝigitaj kaj +nititaj blokoj. Ĉi-tie via mieno heliĝis kaj, vidante moviĝi viajn +lipojn, mi ne rajtis dubi ke vi murmuris la vorton "stereotomio", +terminon kiun oni pompe atribuas al tiu speco de pavimento. Mi sciis ke +vi ne sukcesus diri al vi "stereotomio" sen ekpensi pri atometoj kaj +rezulte pri la teorioj de Epikuro kaj, pro tio ke kiam antaŭnelonge +ni pridiskutis tiun temon mi menciis al vi kiel malkutime, tamen kiel +senrimarke, la svagajn divenojn de tiu eminenta Heleno konfirmis +nia lastatempa nebuloza kosmogonio, mi opiniis ke vi ne povus eviti +suprendirekti la rigardon ĝis la granda _nebulozo_ en Oriono kaj mi +nepre atendis ke vi tiel kondutu. Efektive, vi jes ja suprenrigardis kaj +nun mi certis esti sekvinta ĝuste vian pensadvojon." + +"Tamen en tiu akra riproĉado aperinta kontraŭ Ĉantijo en la +hieraŭa _Muzeo_, la satiristo, aludante tiel hontinde la nomŝanĝon +efektivigitan de la ŝuflikisto kiam tiu surmetis la kotornon, citis +Latinlingvan linion pri kiu ni ofte konversaciis. Mi volas diri la +linion: _Perdidit antiquum litera primum sonum_ (La antikvan sonon +detruas la unua litero.). Mi jam diris al vi antaŭe ke la citaĵo +aludas Orionon, vorto kiu prae literumiĝis Uriono, kaj pro iuj ecoj +havantaj rilatojn kun tiu klarigo, mi konsciis ke ĝin vi ne povintus +forgesi. Klare estis, tial, ke senmanke vi kunligus la ideon pri Oriono +kaj tiun pri Ĉantijo. Ke vi jes ja kunligis ilin mi konsciis vidinte +la karakteron de la rideto transpasinta viajn lipojn. Vi pensis pri la +oferbuĉo de la kompatinda ŝuflikisto. Ĝis tiam vi antaŭenkliniĝis +piedpaŝante. Nun tamen mi vidis vin vertikaliĝi plenaltecen. Mi certis +tiam ke vi meditadis pri la malalta persono de Ĉantijo. Tiumomente mi +interrompis vian meditadon por rimarkigi ke pro tio ke li estas verfakte +ege malgranda ulo, tiu Ĉantijo, li havus pli bonajn ŝancojn sukcesi +ĉe Varieteo-Teatro." + +Ne longe post tio, ni tralegis vesperan numeron de _Tribunala Gazeto_ +kiam la sekvontaj linioj kaptis nian atenton. + + EKSTERORDINARAJ MURDOJ. Hodiaŭmatene, ĉirkaŭ la tria horo, + vekis la dormantajn loĝantojn de Sankta-Roĥo-Kvartalo sinsekvo + da teruraj ŝirkrioj fontintaj verŝajne el la kvara etaĝo de + domo de Kadavrejo-Strato, apartenanta laŭ la ĝenerala scio + ekskluzive al iu S-rino Lespanajo kaj ŝia filino Fraŭlino Kamijo + Lespanajo. Post ioma prokrasto, okazigita per sensukcesa klopodo + sin enlasigi en la kutima maniero, oni rompis la ĉefpordon + per levstango kaj ok-dek najbaroj eniris, en la kompanio de + du ĝendarmoj. En tiu momento la krioj jam ĉesis sed, dum la + vizitantaro suprenrapidiĝis laŭ la unua ŝtuparo, du krudaj + voĉoj, aŭ eĉ pli, aŭdiĝis kolere disputante verŝajne en + la supera nivelo de la domo. Kiam la enirintoj atingis la duan + etaĝon ankaŭ tiuj disputbruoj jam silentis kaj ĉio restis + en nepra sensono. La kontrolantaro diskuniĝis diversdirekten, + hastante de ĉambro al ĉambro. Alveninte grandan malantaŭflankan + ĉambron de la kvara etaĝo (post malfermi perforte la pordon + kies ŝlosilo troviĝis en la interna ŝlosiltruo), la enketantoj + ekvidis spektaklon pli mirigan ol timigan. + + Granda ĥaoso malbeligis la apartamenton: rompitaj kaj + flankenĵetitaj mebloj kuŝis dise ĉirkaŭ la tuta ĉambro. + Estis nur unu litkadro sed de sur tiu oni formetis la liton kaj + ĝin ĵetis en la mezon de la ĉambro. Sur seĝo kuŝis razilo, + ŝmirite je sango. Sur la fajrejo vidiĝis du-tri longaj dikaj + bukloj da griza homhararo, ankaŭ trempetite je sango, kaj + verŝajne fortirite ekde la radikoj. Sur la planko troviĝis + kvar Napoleon-moneroj, topaza orelringo, tri grandaj arĝentaj + kuleroj, tri pli malgrandaj kuleroj de Alĝera falsarĝento kaj du + sakoj enhavantaj preskaŭ kvar mil orfrankojn. La tirkestoj de iu + ŝranko, staranta en unu angulo, estis malfermitaj kaj verŝajne + disrabitaj, kvankam ankoraŭ restis en ili multaj objektoj. + Malgranda fera monŝranko malkovriĝis sub la _lito_ (ne sub la + litkadro). Ĝi estis malfermita kaj la ŝlosilo staris ankoraŭ en + la pordo. Ĝi enhavis nur kelkajn malnovajn leterojn kaj ceterajn + senvalorajn dokumentaĵojn. + + Pri S-rino Lespanajo neniaj spuroj vidiĝis ĉi-tie. Sed malkutima + kvanto da fulgo troviĝis en la fajrejo pro kio oni kontrolis + la kamentubon kaj el ĝi fortrenis (horora rakontendaĵo!) + la kadavron de la filino, renversitan kaj suprenŝovitan + ioman distancon en la mallarĝan malfermaĵon. La korpo ege + varmis. Ĝin kontrolante, oni rimarkis multajn ekskoriaĵojn + sendube okazigitajn pro la perforto per kiu ĝi enŝoviĝis kaj + eltiriĝis. La vizaĝo elmontris multajn severajn grataĵojn kaj + la gorĝo malhelajn ekimozojn kaj profundajn ungonoĉojn kvazaŭ + la viktimo mortintus pro strangolado. + + Post kompleta enketo pri ĉiu ero de la domo kaj sen malkovri + ceterajn indicojn, la kontrolantaro antaŭeniris en malgrandan + pavimitan korton situantan malantaŭ la domo kaj tie kuŝis + la kadavro de la maljunulino. Ŝia gorĝo estis tiel nepre + tratranĉita ke kiam oni entreprenis levi la korpon, ties kapo + forfalis. Kaj korpo kaj kapo estis horore mutilitaj, precipe la + korpo kiu neniel similis homan estaĵon. + + Pri tiu timiga mistero ĝis nun ekzistas, laŭ nia kompreno, + neniega indico. + +La sekvinttaga ĵurnalo raportis tiujn aldonajn detalojn: + + LA TRAGEDIO DE KADAVREJO-STRATO. Multajn homojn oni jam intervjuis + rilate al tiu ege eksterordinara kaj timiga afero, [la vorto + _afero_ ankoraŭ ne havas en Francio tiun humuran signifon kiun + ĝi havas ĉe ni] sed okazis ĝis nun nepre nenio povanta ĝin + klarigi. Ni citas ĉi-poste ĉiujn materialajn informaĵojn + kunigitajn. + + PAŬLINO DUBURGO, lavistino, depozicias ke ŝi konas ambaŭ + mortintojn jam de tri jaroj, lavinte vestaĵojn por ili dum tiu + periodo. La maljunulino kaj la filino ĝuis bonajn rilatojn inter + si, estis tre amemaj unu pri la alia. Ili pagis bonsalajre ŝian + laboron. Havis neniajn informojn pri vivmaniero nek enspezkvanto + de ili. Kredas ke S-rino L. sortodivenis por gajni vivmonon. + Laŭonidire havis ŝparkonton. Neniam renkontis aliajn homojn + en la domo kiam kolektis aŭ liveris vestaĵojn. Certas ke ili + dungis nenian servanton. Verŝajne estis neniaj mebloj en la tuta + konstruaĵo krom kvaraetaĝe. + + PETRO MOROO, tabakisto, depozicias ke li kutimis vendi etajn + kvantojn da fumtabako kaj snuftabako al S-rino Lespanajo dum + preskaŭ kvar jaroj. Naskiĝis en la najbarejo kaj de ĉiam + loĝas tie. La domon en kiu troviĝis la kadavroj la mortinto kaj + ŝia filino enloĝis dum pli ol ses jaroj. Antaŭe enloĝis ĝin + juvelisto kiu vicluigis la superajn ĉambrojn al diversuloj. La + domo apartenis al S-rino L. Ŝi malkontentiĝis pri la difektaĵoj + kiujn la luanto estigis al la proprietaĵo kaj transloĝiĝis + tien ŝi mem, malkonsentante luigi iun ajn parton. La maljunulino + estis infankonduta. La atestinto vidis la filinon eble kvin-ses + fojojn dum la ses jaroj. La paro estigis ege izolitan vivadon, + laŭraporte disponis monon. Aŭdis najbarojn diri ke S-rino L. + sortodivenas—tamen ne kredas tion. Neniam vidis eniri la domon + iun ajn krom la maljunulino kaj ŝia filino, la pordisto unu-du + fojojn, kaj kuracisto ok-dek fojojn. + + Multaj ceteraj homoj, najbaroj, atestis samdetale. Ili menciis + neniun kiel oftan vizitinton de la domo. Oni ne sciis ĉu S-rino + L. kaj ŝia filino havas vivantajn parencojn. La ŝutroj de + la surstrataj fenestroj nur malofte malfermiĝis. Tiuj de la + malantaŭa domflanko estis ĉiam fermitaj, krom tiuj de la granda + malantaŭĉambro de la kvara etaĝo. La domo estas bonstata + konstruaĵo—ne tre malnova. + + ISIDORO MUSETO, ĝendarmo, depozicias ke, vokite al la domo + ĉirkaŭ la tria de la mateno, li trovis dudek-tridek homojn + starantajn antaŭ la pordego, strebantajn eniri. Malfermis ĝin + perforte tempofine, per bajoneto, ne per levstango. Spertis + nur malmulte da ĝeno ĝin malfermante pro tio ke ĝi estis + duobla aŭ faldpordego, riglita nek supraĵe nek malsupraĵe. + La kriaĉoj daŭre aŭdiĝis ĝis la perforta malfermiĝo de la + pordego—tiam subite ĉesis. Ili aŭdiĝis ŝajne kiel kriaĉoj + de homo/homoj spertanta/spertantaj grandan doloregon. Estis + laŭtaj kaj longdaŭraj, ne mallongaj kaj rapidaj. Depoziciinto + malfermis la suprenirantan vojon laŭ la ŝtuparo. Atinginte la + unuan etaĝon, aŭdis du voĉojn kverelantajn laŭte kaj kolere. + Raŭka estis la unua; ege pli strida, kaj stranga, la alia. + Scipovis kompreni kelkajn vortojn eldiratajn de la unua voĉo, + voĉo de Franco. Certis ke ne estis voĉo de virino. Sukcesis + rekoni la vortojn _sacré_ kaj _diable_. La strida voĉo estis + tiu de fremdalandano. Ne certis ĉu ĝi estis vira aŭ ina voĉo. + Ne sukcesis malĉifri la eldiritaĵon sed opiniis ke temis pri la + Hispana lingvo. La staton de la ĉambro kaj tiun de la kadavroj la + depoziciinto priskribis same kiel ni priskribis hieraŭ. + + HENRIKO DUVALO, najbaro kaj faka arĝentisto, depozicias esti + membrinta en la ensemblo unue enirinta la domon. Konfirmas + ĝeneraldetale la depozicion de Museto. Tuj post kiam ili + perfortis la enirpordon, ili refermis ĝin por ekskludi la + homamason tre rapide kuniĝintan malgraŭ la malfruo de la horo. + La strida voĉo, laŭ tiu depoziciinto, estis tiu de Italo. Certis + ke ne estis tiu de Franco. Ne certis ĉu ĝi estis virvoĉo. + Estis eble virinvoĉo. Ne konis la Italan lingvon. Ne scipovis + rekoni apartajn vortojn, tamen konvinkiĝis pro la intonacio ke + la parolinto estis Italo. Konis S-rinon L. kaj ŝian filinon. Tre + ofte interparolis kun ambaŭ. Certis ke la strida voĉo estis tiu + nek de la patrino nek de la filino. + + ..... ODENHEJMERO, restoraciisto. Tiu atestinto memvole proponis + sian ateston. Ne scipovante la Francan, intervjuiĝis pere + de interpretisto. Denaska Amsterdamano. Preterpasis la domon + en la tempo kiam okazis la ŝirkriegoj. Ili daŭris plurajn + minutojn—eble dek. Ili estis longdaŭraj kaj laŭtaj—tre + hororaj kaj maltrankviligaj. Nombriĝis inter tiuj enirintaj la + domon. Konfirmis la antaŭajn atestaĵojn pri ĉiuj detaloj krom + unu. Certis ke la strida voĉo estis tiu de viro—tiu de Franco. + Ne sukcesis rekoni la eldiritajn vortojn. Ili estis laŭtaj kaj + rapidaj—malkonstantaj—eldiritaj verŝajne ne nur pro timo sed + ankaŭ pro kolero. La voĉo estis raŭka—ne tiel strida kiel + raŭka. Ne rajtis nomi ĝin strida voĉo. La raŭka voĉo diris + ripete '_sacré_,' '_diable_' kaj unu fojon '_mon Dieu_.' + + JULIO MINJODO, bankisto de Firmao-Minjodo-kaj-Filo, + Deloreno-Strato. Estas la patro. S-rino Lespanajo havis bienon. + Malfermis konton ĉe lia banko en la printempo de la jaro .... (ok + jarojn antaŭe). Lasis ofte etkvantajn deponaĵojn ĉe li. Eltiris + nenion ĝis tri tagojn antaŭ sia morto kiam proprapersone ŝi + forprenis 4.000 frankojn. Tiun sumon la banko pagis ormonere kaj + banka komizo ŝin akompanis hejmen kun la mono. + + ADOLFO LEBONO, komizo ĉe Minjodo-kaj-Filo, depozicias ke en la + koncerna tago, ĉirkaŭ tagmezo, li akompanis S-rinon Lespanajon + al ŝia loĝejo kun la 4.000 frankoj deponitaj en du sakoj. Kiam + la pordo malfermiĝis, Fraŭlino L. aperis kaj forprenis el liaj + manoj unu el la du sakoj dum la maljunulino liberigis la alian. + Tiam li riverencis kaj foriris. Vidis neniun en la strato en tiu + tempo. Malĉefstrato ĝi estis—tre soleca. + + GILJOMO BIRDO, tajloro, depozicias esti membrinta en la ensemblo + enirinta la domon. Estas Anglo. Loĝas en Parizo nur de du + jaroj. Estis unu el la unuaj suprenirintaj laŭŝtupare. Aŭdis + la voĉojn en kverelado. La raŭka voĉo estis tiu de Franco. + Rekonis plurajn vortojn sed ne povas ĉiujn rememori nun. Aŭdis + klare '_sacré_' kaj '_mon Dieu_.' Estiĝis en tiu momento + sono kredigante ke pluraj personoj interluktas—gratsono, + skrappaŝsono. La strida voĉo estis ege laŭta, pli laŭta ol la + raŭka voĉo. Certas ke ne estis voĉo de Anglo. Sonis kiel voĉo + de Germano. Eblas ke estis ina voĉo. Ne komprenas la Germanan. + + Kvar el la suprenomitaj atestintoj, revokite, depoziciis ke kiam + la enketintaro atingis la ĉambron en kiu troviĝis la kadavro de + Fraŭlino L., la pordo estis ŝlosita internaflanke. Ĉio nepre + silentis, neniaj ĝemoj nek bruoj de iu ajn speco. Perfortinte + la pordon, ili vidis neniun. La fenestroj, kaj de la malantaŭa + kaj de la antaŭa ĉambroj, estis fermitaj kaj solide fiksitaj + de interne. Pordo kunliganta la du ĉambrojn estis fermita sed + ne ŝlosita. La pordo kunliganta la antaŭan ĉambron kaj la + koridoron estis ŝlosita kaj la ŝlosilo situis internaflanke. + Malgranda ĉambro situanta kvaraetaĝe en la antaŭa parto de la + konstruaĵo, ĉe la komenco de la koridoro, estis malfermita kaj + ties pordo duonaperta. Tiu ĉambro plenegis je malnovaj litoj, + skatoloj, kaj tiel plu. Oni forportis kaj zorge kontrolis tiujn. + Nepre ĉiun colon de ĉiu ero de la domo oni zorge kontrolis. + Per tiucelaj brosoj oni kontrolesploris la tutan longon de la + kamentuboj. La domo disponis kvar etaĝojn kaj mansardojn. + Surtegmenta klappordo estis zorge fermita per najloj—verŝajne + restante tia jam de multaj jaroj. La tempodaŭron okazintan inter + la ekaŭdo de la kverelantaj voĉoj kaj la perforta malfermo de + la ĉambropordo malsame kalkulis la atestintoj. Kelkaj proponis + mallongan tempon: tri minutojn. Aliaj, pli longan tempon: kvin + minutojn. La pordo malfermiĝis tre malfacile. + + ALFONSO GARSIO, funebraĵisto, depozicias ke li loĝas en + Kadavrejo-Strato. Estas landano de Hispanio. Partoprenis en la + domenirado. Ne iris supraetaĝen. Facile nervoziĝas kaj timas + eblajn rezultojn de agitiĝo. Aŭdis la kverelantajn voĉojn. La + bruska voĉo estis tiu de Franco. Ne komprenis kion oni diris. La + strida voĉo apartenis al Anglo. Certas pri tio. Ne scipovas la + Anglan lingvon sed juĝas laŭ la intonacio. + + ALBERTO MONTANO, frandaĵisto, depozicias ke li nombriĝis inter + la unuaj suprenirintoj. Aŭdis la koncernajn voĉojn. La raŭka + voĉo estis tiu de Franco. Rekonis plurajn vortojn. La parolanto + ŝajnis protestadi. Ne sukcesis distingi la vortojn de la strida + voĉo. Parolis rapide kaj malkonstante. Opinias ĝin voĉo de + Ruso. Konfirmas la ĝeneralan atestaĵaron. Estas Italo. Neniam + interparolis kun landano de Rusio. + + Pluraj atestintoj, revokite, nun depoziciis ke la fumtuboj de + ĉiuj kvaraetaĝaj ĉambroj estis tro mallarĝaj por permesi + la trapason de homa korpo. Dirante "tubbrosoj" oni aludis la + cilindrajn balaibrosojn utiligatajn de kamentubistoj. Tiujn + brosojn oni laŭirigis supren kaj malsupren en ĉiu kamentubo de + la domo. Ne estas malantaŭflanka ŝtuparo laŭ kiu homo povintus + descendi samtempe dum la enirantoj suprenrapidiĝis. La korpo de + Fraŭlino Lespanajo estis tiel solide fiksita en la tubo ke oni ne + sukcesis ĝin eligi ĝis post kvar-kvin helpantoj kunigis siajn + klopodojn. + + PAŬLO DUMASO, kuracisto, depozicias ke li estis vokita + ĉirkaŭtagiĝe por kontroli la korpojn. Ambaŭ kuŝis tiam sur + la litkadra kanabaĵo en la ĉambro kie malkovriĝis Fraŭlino L. + La kadavro de la juna virino estis ege kontuzita kaj ekskoriita. + Sendube kaŭzis tiujn aspektojn tio ke ĝi profunde enŝoviĝis + en la kamentubon. La gorĝo estis ege frotaĉita. Vidiĝis ĵus + submentone pluraj profundaj ekskoriaĵoj, same kiel sinsekvo da + lividaj makuloj rezultigitaj laŭindikaĵe far fingropremado. La + vizaĝo timige miskoloriĝis kaj la okulgloboj elstaregis. La + lango estis duone tramordita. Granda ekimozo malkovriĝis en la + stomakokavo, kaŭzite sendube far genupremo. Laŭ la opinio de + S-ro Dumaso, Fraŭlinon Lespanajon mortigis per strangolado homo + aŭ homoj nekonataj. + + La kadavro de la patrino estis horore mutilita. Ĉiuj ostoj de + la dekstraj kruro kaj brako estis pli-malpli frakasitaj. La + maldekstra tibio kaj aldone ĉiuj ripoj de la maldekstra flanko, + ege splititaj. La tute korpo, ege kontuzita kaj miskolorigita. Ne + eblis diri kiel la vundoj kaŭziĝis. Peza lignoklabo, aŭ larĝa + ferstango—seĝo—iu ajn granda, peza, obtuza armilo povintus + estigi tiajn rezultojn manipulate per la manoj de ege fortika + viro. Nenia virino povintus trudi la batojn per iu ajn armilo. + La kapo de la mortinto, vidite de la atestinto, estis entute + apartigita disde la korpo kaj estis ankaŭ ege frakasita. La + gorĝo estis tratranĉita verŝajne per ege akra ilo—sendube per + razilo. + + ALEKSANDRO ETJENO, kirurgo, estis alvokita kun S-ro Dumaso por + kontrolesplori la kadavrojn. Konfirmis la atestaĵojn kaj opiniojn + de S-ro Dumaso. + + Nenia grava ceteraĵo eksciiĝis, kvankam intervjuiĝis pluraj + ceteraj homoj. Murdo tiel mistera, tiel perpleksiga pri ĉiuj + detaloj, neniam antaŭe okazis en Parizo—se verfakte temas pri + murdo. La polico entute malscipovas klarigi la aferon—malkutima + stato ĉe ili okaze de tiaj eventoj. Tamen ankoraŭ ne aperis la + plej eta indico-ombro. + +La vespera numero de la ĵurnalo raportis ke la plej granda ekscito +daŭre agitas Sankta-Roĥo-Kvartalon, ke oni zorge rekontrolis la +koncernajn ejojn kaj novfoje intervjuis la atestintojn, sed entute +sensukcese. Postskribo menciis tamen ke Adolfo Lebono arestiĝis kaj +malliberiĝis, kvankam nenio ŝajnis lin kulpigi krom la jam anoncitaj +faktoj. + +Dupino ŝajnis multege interesiĝi pri la progreso de tiu +afero—almenaŭ tiel mi juĝis laŭ lia maniero, ĉar li komentis +nenion. Nur post la anonco pri la malliberigo de Lebono li petis mian +opinion rilate al la murdoj. + +Mi rajtis nur konsenti kun la tuta Parizanaro, tiujn konsiderante kiel +nesolveblan misteron. Mi konceptis nenian rimedon pere de kiu spuri la +murdinton. + +"Ni ne juĝu laŭ la rimedo," diris Dupino, laŭ tiu rudimenta +kontrolesploro. La Pariza polico, tiel laŭdate pri _sagaceco_, estas +ruza, sed nur ruza. Iliaj entreprenoj estas senmetodaj krom la provizora +metodo de la momento. Ili elmontre envicigas multajn rimedojn sed, +ne malofte, tiuj tiel maltaŭgas al la proponitaj celoj ke ili nin +pensigas pri S-ro Ĵurdeno kiam li petas sian _robe-de-chambre pour +mieux entendre la musique_ (ĉambrorobon por pli bone aŭdi la muzikon). +La rezultoj kiujn ili efektivigas estas ne malofte surprizaj, sed +plejofte tiujn estigas ordinaraj diligenteco kaj aktivado. Kiam mankas +tiuj kvalitoj iliaj entreprenoj malsukcesas. Vidoko, ekzemple, estis +bona divenisto kaj persista viro. Sed sen edukita pensado li eraris +konstante pro la intenseco mem de sia kontrolesplorado. Li difektis sian +vidkapablon tenante tro proksime la celobjekton. Li vidis eble unu-du +punktojn kun malkutima klareco, tamen agante tiel li perdis elvide la +aferon kiel tutaĵon. + +"Rezultas tial ke oni povas agi tro profunde. La vero ne sidas ĉiam +en puto. Efektive, rilate al la plej grava scio, mi opinias ke la +vero estas jes ja senmanke surfaca. Profundeco situas en la valoj kie +ni serĉas la veron, ne sur la montopintoj kie ni ĝin malkovras. La +modoj kaj fontoj de tiu erarspeco bone ekzempliĝas en nia meditado +pri la astroj. Spektadi stelon per ekrigardetoj, ĝin okulkontroli per +deflanka rigardado, turni ĝiadirekten la eksterajn partojn de la retino +(kiuj pli facile kaptas malfortajn lumradiojn ol la internaj partoj), +tio estas percepti la stelon klardetale, tio estas havigi al si la +plej bonan alttakson pri ties brilo—brilo kiu malheliĝas proporcie +dum ni direktas pli kaj pli plenan rigardon al ĝi. En tiu lasta kazo +pli da radioj trafas verfakte la okulojn sed en la antaŭa ekzistas +pli rafinita komprenkapablo. Pere de maltaŭga profundeco ni konfuzas +kaj malfortigas la pensadon. Ni povas eĉ malaperigi el la firmamento +Venuson mem per spektado tro longdaŭra, tro koncentrita, tro rekta." + +"Rilate al tiuj murdoj, ni mem entreprenu kelkajn kontrolesplorojn +antaŭ ol finopinii pri ili. Enketo provizos nin per distriĝo," +[mi juĝis la vorton stranga, utiligitan tiumaniere, sed mi nenion +diris] "kaj krome Lebono foje estigis helpon al mi pro kio mi ne estas +maldankema. Ni mem iru kaj kontrolu proprokule la murdejon. Mi konas +G.....on, Prefekton de Polico, kaj spertos nenian ĝenon akirante la +devigan permeson." + +La permeson li akiris kaj tuj ni aliris Kadavrejo-Straton. Tiu +estas unu el tiuj aĉaj vojetoj intervenantaj Riĉeljeo-Straton kaj +Sankta-Roĥo-Straton. La posttagmezo malfruhoris kiam ni atingis ĝin +ĉar tiu kvartalo situas tre malproksime disde tiu kiun ni enloĝis. +La domon ni facile trovis ĉar multaj homoj fiksrigardis la fermitajn +supraetaĝajn ŝutrojn kun sencela scivolemo ekde la kontraŭa flanko de +la vojo. Ĝi estis ordinara Pariza loĝdomo kun pordego ĉe unu flanko +de kiu situis vitrita kontrolbudo havanta en la fenestro glitpanelon +identigantan ĝin kiel apartamenton de pordisto. Antaŭ ol eniri ni +piediris laŭ la strato, turniĝis en flankaleon kaj, tiam turniĝante +denove, preterpasis la malantaŭaĵon de la konstruaĵo. Intertempe, +Dupino okulkontrolis, krom la domo, ankaŭ la tutan najbarejon, kun +zorgega atento kies celon mi nepre ne komprenis. + +Revenante inverse laŭ la sama vojo ni atingis denove la ĉefenirejon +de la domo kaj, elmontrinte niajn identigdokumentojn, estis enlasitaj +de la respondecaj agentoj. Ni aliris la supraetaĝan ĉambron kie +malkovriĝintis la korpo de Fraŭlino Lespanajo kaj kie ankoraŭ kuŝis +ambaŭ mortintoj. La ĥaosa stato de la ejo restis senŝanĝe, konforme +al polica procedo. Mi vidis nenion krom tio kion raportis _Tribunala +Gazeto_. Dupino kontrolesploris ĉion, inkluzive la korpojn de la +viktimoj. Tiam ni vizitis la aliajn ĉambrojn kaj la korton, ĉie +akompanate de ĝendarmo. La kontrolesploro daŭris ĝis la tagfina +malheliĝo kiam ni foriris. Survoje al la hejmo mia kuniranto paŭzis +momenton ĉe la oficejo de unu el la ĉiutagaj ĵurnaloj. + +Mi jam diris ke la kapricoj de mia amiko estis multnombraj kaj ke _Je +les ménageais_ (Mi toleris ilin kun bonhumoro, eĉ respekto.)—por tiu +diraĵo la Angla lingvo ne havas ekvivalenton. Lia nuna humoro instigis +lin malkonsenti konversacii pri la murdoj antaŭ ĉirkaŭ tagmezo de +la sekvinta tago. Tiam li demandis subite al mi ĉu mi konstatis ion +_strangan_ ĉe la sceno de la abomenaĵo. + +Lia emfazmaniero, kiam li diris la vorton _strangan_, enhavis ion kiu +ektremigis min, sen ke mi prikonsciu la kialon. + +"Ne, nenion _strangan_," mi diris. "Almenaŭ nenion krom tio kion ni +ambaŭ legis en la ĵurnalo." + +"La _Gazeto_," li respondis, "ne pritraktis, mi timu, la malkutiman +hororon de la afero. Sed ni flankenmetu la malutilajn opiniojn de tiu +eldonaĵo. Ŝajnas al mi ke oni konsideras tiun misteron nesolvebla pro +tiu kialo mem kiu devus ĝin konsiderigi solvebla. Mi volas diri la +_outré_-an [t.e., la troigitan] karakteron de ties konsistigantaĵoj. +Perpleksigas la policon la ŝajna manko de motivo—ne pri la murdo +mem—sed pri la abomeneco de la murdo. Mistifikas ĝin ankaŭ la +ŝajna maleblo akordigi la voĉojn aŭditajn en kverelado kaj tion ke +malkovriĝis supraetaĝe neniu krom la mortigita Fraŭlino Lespanajo +kaj, aldone, tion ke ne ekzistis cetera elirrimedo kiun povintus +preteratenti la suprenirintaro. La sovaĝa malbonordo de la ĉambro; +la kadavro suprenŝovita, kapon malsupren, en la kamentubon; la terura +mutilado de la kadavro de la maljunulino; tiuj konsiderindaĵoj kune +kun tiuj antaŭe menciitaj kaj ceteraj kiujn ne necesas mencii, ĉio +sufiĉis paralizi la potencojn, nepre kulpiginte la memlaŭditan +_sagacecon_, de la registaraj agentoj. Ili sin faligis en krudan sed +oftan eraron, intermiksinte malkutimecon kaj kompleksegecon. Sed estas +pere de tiuj devojiĝoj disde la irejo de ordinaraĵoj ke la racio +palpete malfermas sian vojon, laŭeble, serĉante la veron. Dum tiaj +kontrolesploradoj kiajn ni nun entreprenas la taŭga demando estas, ne +'Kio okazis?' sed 'Kio okazis neniam antaŭe okazinta?' Efektive, la +facilo per kiu mi atingos, aŭ jam atingis, la solvon de tiu mistero +staras en senpera proporcio kun ties laŭpolice verŝajna nesolvebleco." + +Mi fiksrigardis la parolinton kun senparola miro. + +"Mi nun atendas," li daŭrigis, rigardante ĝis la pordo de nia +apartamento, "mi nun atendas homon kiu, kvankam eble ne la farinto +de tiuj buĉadoj, sendube iomagrade partoprenis en ili. Pri la plej +horora parto de la krimoj efektivigitaj probablas ke li estas senkulpa. +Mi esperas ne erari pri tiu supozaĵo ĉar sur ĝi mi starigas mian +anticipon ekpovi sondumi la tutan enigmon. Mi atendas la alvenon de la +viro ĉi-tien, en ĉi-tiun ĉambron mem, ĉiuajnmomente. Kvankam eblas +ke li malkonsentu tiel agi, probablas ke li alvenos. Kaj se li alvenos, +necesos ke ni lin detenu. Jen pistoloj kaj ambaŭ ni scipovas ilin +utiligi kiam la situacio tion devigas." + +Mi enmanigis la pistolojn, apenaŭ prikonsciante tion kion mi faris, +apenaŭ kredante tion kion mi aŭdis, dum Dupino daŭre paroladis, +kvazaŭ monologante. Mi jam menciis lian abstraktan manieron en tiaj +momentoj. Siajn proklamojn li direktis al mi, sed lia voĉo, kvankam +certe ne laŭta, havis tiun intonacion kutime utiligatan por paroli al +iu situanta fordistance. Liaj okuloj, sen esprimlumo, rigardis ununure +la muron. + +"Ke la kverelantaj voĉoj," li diris, "aŭditaj de la suprenirantaro ne +estis la voĉoj de la virinoj mem, tion entute pruvis la indicaro. Tio +forigas ĉiun dubon pri la demando ĉu la multaĝulino unue mortigis la +filinon, tiam poste sin mortigis. Mi priparolas tiun punkton plejparte +nome de la metodo. Ĉar la fizika forto de S-rino Lespanajo nepre +malsufiĉintus por suprenŝovi la kadavron de la filino en la kamentubon +tiel kiel oni ĝin malkovris. Kaj la karaktero de la vundoj sur ŝia +propra korpo entute forigas ĉiun ideon pri sindetruo. Murdon tial +efektivigis tria aro kaj la voĉoj de tiu tria aro estis la aŭditaj +kverelantaj voĉoj. Mi nun atentigu—ne la tutan atestaĵaron pri tiuj +voĉoj—sed tion kio _strangis_ en tiu atestaĵaro. Ĉu vi konstatis +tiurilatan strangaĵon?" + +Mi rimarkis ke, dum ĉiuj atestintoj konsentis kunopinii ke la raŭka +voĉo estis tiu de Franco, ili ege malkonsentis pri la strida, aŭ laŭ +la priskribo de iu atestinto, la raspa voĉo. + +"Tio estis la atestaĵaro mem," diris Dupino, "sed ne la strangeco +de la atestaĵaro. Vi konstatis nenion distingan, tamen estis jes ja +distingaĵo. La atestintoj, laŭ via raporto, konsentis pri la raŭka +voĉo. Tiurilate ili estis unuanimaj. Sed rilate al la strida voĉo, la +strangaĵo situas, ne en ilia malkunkonsento, sed en tio ke, kiam Italo, +Anglo, Hispano, Nederlandano kaj Franco entreprenis ĝin priskribi, ĉiu +ĝin identigis kiel voĉon de _fremdalandano_. Ĉiu certas ke ne estis +voĉo de unu el siaj samlandanoj. Ĉiu similigas ĝin—ne al la voĉo +de denaska loĝanto de iu lando kies lingvon li iom konas—sed tute +kontraŭe." + +"La Franco opinias ĝin voĉo de Hispano kaj 'povintus rekoni kelkajn +vortojn _se li konintus la Hispanan lingvon_.' La Nederlandano asertas +ke ĝi estis voĉo de Franco; tamen ni legas en la policaj raportoj +ke '_ne scipovante la Francan, tiu atestinto intervjuiĝis pere de +interpretisto_.' La Anglo opinias ke ĝi estis voĉo de Germano kaj '_ne +komprenas la Germanan_.' La Hispano 'certas' ke ĝi estis voĉo de Anglo +sed 'taksas entute laŭ la intonacio' pro tio ke '_li havas nenian konon +pri la Angloj_.' La Italo juĝas ĝin voĉo de Ruso sed '_neniam parolis +kun landano de Rusio_.' Dua Franco malkonsentas krome kun la unua, +certante ke la voĉo estis tiu de Italo. Tamen '_ne scipovante tiun +lingvon_,' li konvinkiĝis, same kiel la Hispano, 'pro la intonacio.'" + +"Nu, kiel malkutime aparta, ni devas supozi, estis verfakte tiu voĉo +povinta instigi tiajn atestaĵojn—eĉ en kies tonoj rekonis nenion +konatan la landanoj de kvin grandaj nacioj de Eŭropo. Vi diros ke ĝi +estis eble voĉo de Aziano, aŭ Afrikano. Nek Azianoj nek Afrikanoj +multnombriĝas en Parizo. Tamen, sen kontraŭstari la hipotezon, mi nun +atentigu nur tiujn tri punktojn. La voĉon unu atestinto priskribas +kiel 'raspan, ne stridan'. Du aliaj raportas ĝin esti 'rapida kaj +_malkonstanta_.' Neniajn vortojn—neniajn vortsimilajn sonojn, iu ajn +atestinto menciis kiel rekoneblajn." + +"Mi ne scias," daŭrigis Dupino, "kiujn efektojn mi estigis ĝis nun, +eble, sur vian komprenon. Sed mi ne hezitas diri ke laŭleĝaj konkludoj +fontintaj el eĉ nur tiu parto de la atestaĵaro—la parto rilatanta al +la raŭkaj kaj stridaj voĉoj—jam sufiĉas en si por naskigi suspekton +devontan fiksi direkton al ĉiu posta progresado en la kontrolesploro +pri la mistero. Mi diris 'laŭleĝaj konkludoj' sed mia voldiro ne plene +envortiĝas tiel. Mi deziris sugesti ke la konkludoj estas la _solaj_ +ĝustaj kaj ke la suspekto fontas _neeviteble_ el tiuj kiel ununura +rezulto. El kio konsistas tamen tiu suspekto mi ankoraŭ ne konsentas +diri. Mi nur deziras ke vi konsideru ke, ĉe mi, ĝi estis sufiĉe forta +por doni al miaj demandoj en la ĉambro precizan formon, difinitan +emon." + +"Nun ni translokiĝu, permense, al tiu ĉambro. Kion ni unue serĉu +ĉi-tie? La elirrimedon kiun utiligis la murdintoj. Mi certe ne troigas +dirante ke nek vi nek mi kredas je preternaturaĵoj. Sinjorinon kaj +Fraŭlinon Lespanajon ne detruis fantomoj. La farintoj de la ago estis +materiaj kaj eskapis materie. Tial kiel? Feliĉe, estas nur unu maniero +rezonadi pri la temo kaj _necesas_ ke tiu maniero nin konduku al +difinita decido. Ni kontrolu, unu post la alia, la eblajn elirrimedojn." + +"Klare estas ke la murdintoj enestis la ĉambron kie troviĝis Fraŭlino +Lespanajo, aŭ almenaŭ la apudan ĉambron, kiam la enketontaro +supreniris laŭŝtupare. Estas tial nur ĉe tiuj du loĝejoj ke ni +devas serĉi elirejojn. La polico nudigis la plankojn, plafonojn kaj +murmasonaĵojn en ĉiu direkto. Neniajn _sekretajn_ elirejojn povintus +preteratenti ilia kontrolado. Tamen, ne fidante _iliajn_ okulojn, mi +kontrolis per miaj propraj okuloj. Estis, tial, _neniaj_ sekretaj +elirejoj. Ambaŭ pordoj kunligantaj la ĉambrojn kaj la koridoron estis +sekure ŝlositaj kaj la ŝlosiloj restis internaflanke." + +"Ni konsideru la kamentubojn. Tiuj, kvankam pridisponante ordinaran +larĝon ĝis ok-dek futoj super la fajrejo, ne entenos, laŭ sia tuta +longo, la korpon de granda kato. Pro tio ke nepras la maleblo eliri pere +de rimedoj jam menciitaj, restas al ni nur la fenestroj. Pere de tiuj +de la fasadflanka ĉambro neniu povintus eskapi sen ke la surstrata +homamaso lin rimarku. Laŭnecese tial la murdistoj trapasis tiujn +de la malantaŭflanka ĉambro. Nu, atinginte tiun konkludon en tiel +nedubasenca maniero, ni ne rajtas, kiel logikistoj, ĝin malakcepti pro +ŝajnaj malebloj. Nur restas al ni pruvi ke tiuj ŝajnaj malebloj estas, +verfakte, eblaj." + +"Estas du fenestroj en la ĉambro. Unu el ili entute videblas ĉar ĝin +obstrukcas neniaj mebloj. La malsupra parto de la alia malvideblas ĉar +la kapo de la malfacile manipulebla litkadro estas ŝovita kontraŭ +ĝin. La unua fenestro troviĝis en sekura, de interne fermita stato. +Ĝi kontraŭstaris la nepran potencon de ĉiuj entreprenintaj ĝin +suprenlevi. Granda boriletotruo trapenetris ties kadron maldekstraflanke +kaj solidega najlo ĝin ensidis, tien enŝovite preskaŭ ĝiskape. +Kontrolado pri la alia fenestro sciigis ke simila najlo simile +enfiksiĝis en ĝi kaj ankaŭ malsukcesis vigla klopodo suprenlevi tiun +klapon. La polico nun plene konvinkiĝis ke elirvojo nepre ne ekzistis +en tiuj direktoj. _Tial_, oni finopiniis ke sencele estus eltiri la +najlojn kaj malfermi la fenestrojn." + +"Mia propra kontrolesploro estis iom pli partikulara kaj pro la kialo +kiun mi ĵus citis, ĉar ĉi-tie, _necesis_, mi certis, ke ĉiuj ŝajnaj +malebloj finestiĝu eblaj." + +"Mi komencis pensadi jene, _a posteriori_, tio estas, indukte. La +murdistoj jes ja eskapis pere de unu el tiuj fenestroj. Se tio veras, +ili ne povintus refiksi la klapojn de interne tiel kiel tiuj troviĝis +fiksite—konsideraĵo ĉesiginta, pro ties memklaro, la kontroladon +entreprenitan de la polico en tiu areo. Tamen la fenestroklapoj estis +_jes ja_ fiksitaj. _Necesis_ tial ke ili havu la kapablon sin fiksi. La +konkludo neniel eviteblis." + +"Mi alpaŝis la senobstrukcan fenestron, eltiris iom malfacile la +najlon, kaj entreprenis levi la klapon. Kiel mi jam antaŭsupozis, +ĝi rezistis ĉiujn klopodojn miajn. Mi nun konsciis ke devas ekzisti +kaŝita risorto. Tiu konfirmo pri mia ideo konvinkis min ke almenaŭ +miaj hipotezoj estis ĝustaj, kiom ajn misteraj ŝajnis la cirkonstancoj +rilatantaj al la najloj. Zorga enketo baldaŭ malkovris la kaŝitan +risorton. Mi premis ĝin, kaj kontenta pri la malkovro, elektis ne levi +la klapon." + +"Mi nun remetis la najlon kaj ĝin rigardis atente. Homo eksterenpasinta +tra tiu fenestro povintus ĝin refermi eble kaj la risorto +realfiksiĝintus, sed tiu ne povintus remeti la najlon. La konkludo +estis klara kaj denove mallarĝigis la areon de mia esplorkampo. +_Laŭnecese_ la murdintoj forfuĝis pere de la alia fenestro. Se ni +supozas tial ke la klaprisortoj entute samis, kiel verŝajnis, _necesas_ +rezulte ke malsamu la najloj, aŭ almenaŭ iliaj alfiksiĝrimedoj. +Surgrimpinte la sakŝtofon de la litkadro, mi rigardis zorgege super +ties kaptabulon la duan fenestroklapon. Malsupreniginte la manon +malantaŭ la tabulo, mi tuj trovis kaj premis la risorton kiu, konforme +al mia supozo, havis entute la saman karakteron kiel sia najbaraĵo. +Nun mi okulkontrolis la najlon. Ĝi estis same solida kiel la alia kaj +verŝajne alfiksiĝis sammaniere—enmartelite preskaŭ ĝiskape." + +"Vi diros ke mi perpleksiĝis. Sed se vi tiel opinias, sendube vi +malkomprenis la karakteron de la induktoj. Uzante sportoterminon, mi +eĉ ne unu fojon 'misludis'. Neniam unu sekundon mi perdis la spuron. +Okazis difekto en nenia ĉenero. Mi spuris la sekreton ĝis ties fina +rezulto kaj tiu rezulto estis _la najlo_. Ĝi havis, mi diru, en ĉiu +rilato la aspekton de sia kunilo en la alia fenestro. Tamen tiu fakto +estis nepra nulaĵo (kiom ajn decidiga ĝi ŝajnu) kompare al la +konsideraĵo ke ĉi-tie, ĉi-punkte finfiniĝis la indico. '_Necesas_ ke +la najlo havu maltaŭgaĵon,' mi diris. Mi tuŝis ĝin kaj la kapo, kun +kvaroncolo da ties fusto, forapartiĝis en miaj fingroj. La restaĵo de +la fusto daŭre staris fiksite en la boriletotruo kie ĝi jam antaŭe +disrompiĝis." + +"La frakturo estis malnova (ĉar ties randoj krustiĝis pro rusto) kaj +verŝajne fariĝis per martelbato parte alfiksinta en la supraĵon de la +malsupra klapo la kaphavan eron de la najlo. Nun mi zorge remetis tiun +kapaĵon en la noĉon el kiu mi antaŭe ĝin eltiris kaj la simileco al +perfekta najlo estis nepra—la fendo ne videblis. Premante la risorton, +mi levis la klapon leĝergeste kelkajn colojn. La najlkapaĵo leviĝis +kun ĝi, restante fiksite en sia litaĵo. Mi fermis la fenestron kaj +denove la ŝajnigo de kompleta najlo nepregis." + +"La enigmo, ĝis tiu punkto, nun malenigmiĝis. La murdinto forfuĝis +pere de la fenestro alfrontanta la liton. Falinte proprainstige post lia +foriro (aŭ eble fermite laŭcele), ĝi refiksiĝis pere de la risorto. +Kaj estis tiu perrisorta reteno kiun la polico malprave interpretis kiel +pernajlan retenon. Daŭran tiurilatan enketadon tial oni juĝis ne plu +bezoni." + +"La venonta demando estis tiu de la descendorimedo. Tiuteme, mi +kontentiĝis ĉirkaŭpromenante kun vi la konstruaĵon. Proksimume +kvin futojn kaj duonon for de la koncerna fenestroklapo etendiĝis +fulmosuĉilo. Ekde tiu suĉilo maleblintus al iu ajn atingi la +fenestron, des pli ĝin eniri. Mi rimarkis tamen ke la ŝutroj de la +kvara etaĝo estis de tiu aparta speco kiujn Parizaj ĉarpentistoj +nomas _ferrades_—speco malmulte uzata hodiaŭ sed ofte vidataj sur +ege malnovaj domegoj de urboj Liono kaj Bordozo. Ili havas la formon de +ordinara pordo—simpla, ne faldebla pordo—krom tio ke la malsupra +duono portas lignan kradaĵon aŭ pergolon, tiel disponigante bonegan +mantenejon. Ĉe la koncerna konstruaĵo tiuj ŝutroj estas plene larĝaj +je tri futoj kaj duono. Kiam ni vidis ilin de malantaŭ la domo, +ambaŭ estis duonapertaj—tio estas, ili elstaris orte disde la muro. +Verŝajnas ke la polico, same kiel mi, kontrolis la malantaŭaĵon de +la apartamentaro. Tamen, sendube rigardante tiujn _ferrades_ laŭ la +linio de ilia larĝeco (ne dubeblas ke ili tiel agis), ili ne perceptis +tiun grandan larĝecon mem aŭ almenaŭ ne ĝin konsideris ĝustavalore. +Verfakte, sin konvinkinte ke nenia eliro efektivigeblis en tiu areo, ili +faris kompreneble nur ege supraĵan tiurilatan kontrolon." + +"Klare estis al mi tamen ke la ŝutro apartenanta al la fenestro +situanta ĉekape de la lito, se oni refaldus ĝin kontraŭmuren, atingus +lokon nur du futojn for disde la fulmosuĉilo. Ankaŭ evidente estis +ke, pere de la estigo de ege malkutima kvanto da agado kaj kuraĝo, +oni povintus eniri la fenestron ekde la suĉilo. Etendinte la brakon +distancon de du futoj kaj duono (ni nun imagu la ŝutron malfermitan +plenlarĝe), ŝtelisto povintus enmanigi solide la lignokradaĵon. +Tiam, liberiginte la alian manon de ĉirkaŭ la suĉilo, apoginte la +piedojn sekure kontraŭ la muron kaj saltinte kuraĝe foren, li povintus +fermsvingi la ŝutron. Se la fenestro, ni supozu, estis malfermita en +tiu momento, li povintus eĉ sin svingi en la ĉambron." + +"Mi deziras ke vi retenu mense precipe tion: mi parolis pri _ege_ +malkutima grado da agado kiel nepra antaŭbezono por sukcesigi tiel +danĝeran kaj tiel malfacilan entreprenon. Estas mia celo komprenigi +al vi, unue, tion ke la ago eble fareblis sed, due kaj ĉefe, mi +deziras trudi al via kompreno la _ege eksterordinaran_, la preskaŭ +preternaturan karakteron de la facilmoveco povinta ĝin plenumi." + +"Vi diros, sendube, uzante la lingvaĵon de la jurisprudenco, ke, por +starigi mian argumentaron, mi subtaksu anstataŭ plentaksi la agadon +bezonitan en tiu afero. Tio povas esti la jurisprudenca kutimo, sed +la rezono ne funkcias tiel. Mia fina celo estas nur la vero. Mia tuja +celo estas vin konvinki apudigi tiun _ege malkutiman_ agadon kiun mi +ĵus priparolis kaj tiun _ege strangan_ stridan (aŭ raŭkan) kaj +_malkonstantan_ voĉon pri kies landodeveno nenia homparo kunkonsentis +kaj en kies eldirado nenia silabado rekoneblis." + +Instigite de tiuj vortoj, svaga kaj duonforma koncepto pri la voldiraĵo +de Dupino traflugetis mian menson. Mi spertis la senton situadi, sen +komprenpovo, sur la rando de ekkomprenado. Same kiel homoj fojfoje sin +trovas sur la rando de rememorado sen, post ĉio, rememorpovo. Mia amiko +daŭrigis sian diskurson. + +"Vi konscios," li diris, "ke mi anstataŭis la temon de elirrimedo +per tiu de enirrimedo. Mi intencis komprenigi ke eniro kaj eliro +efektiviĝis sammaniere, samloke. Ni nun revenu al la enaĵo de la +ĉambro. Ni superrigardu la tieajn aspektojn. La tirkestoj de la +ŝranko, laŭraporte, estis disrabitaj, kvankam restis en ili multaj +vestaĵoj. La tiurilata konkludo estas absurda. Ĝi estas nura +konjekto—kaj ege malbonsenca—nenio alia. Kiel ni eksciu ke la +artikloj trovitaj en la tirkestoj ne estis ĉio kion la tirkestoj +origine entenis? S-rino Lespanajo kaj ŝia filino estigis ege izolitan +vivadon, akceptis neniajn gastojn, malofte eliris en la urbon, +malbezonis multajn vestoŝanĝaĵojn. La trovitaj vestaĵoj estis +sendube tiel bonkvalitaj kiel aliaj povintaj aparteni al la sinjorinoj. +Se rabisto forprenis iujn, kial li ne forprenis la plej bonajn? Kial +ne ĉiujn? Simplavorte, kial li postlasis kvar mil orajn frankojn por +sin superŝarĝi per pako da tolaĵoj? La oron li _jes ja_ postlasis. +Preskaŭ la tutan sumon menciitan de S-ro Minjodo, la bankisto, oni +trovis surplanke, en sakoj." + +"Mi deziras tial forigi el viaj pensadoj la eraregan _motiv_-teorion +naskigitan en la cerboj de la policanoj per tiu parto de la indicaro +parolanta pri mono liverita ĉe la dompordo. Koincidoj dekoble pli +mirindaj ol tiu (livero de mono kaj murdo efektivigita al ties ricevinto +nur tri tagojn poste) ekestiĝas ĉe ni ĉiuj ĉiun horon de niaj +vivoj sen sin atentigi eĉ momentdaŭre. Koincidoj ĝenerale estas +faligiloj sur la vojo de tiu rango da pensantoj edukitaj sen instruado +pri stokastiko, tiu probabloteorio al kiu la plej gloraj studobjektoj +de homa esplorado ŝuldas la plej gloran ilustradon. En la nuna kazo, +se la oro malestintus, tio ke oni ĝin liveris nur tri tagojn antaŭe +konsistigintus iom pli ol koincidon. Tio konfirmintus la motivteorion. +Tamen en la veraj cirkonstancoj de la kazo, se ni supozu oron la motivo +de la perfortaĵo, necesas ankaŭ juĝu la misfarinton hezitema idioto +forlasinta kaj sian oron kaj sian motivon." + +"Retenante nun konstante antaŭmense la konsiderindaĵojn kiujn mi +atentigis al vi—tiun strangan voĉon, tiun malkutiman facilmovecon +kaj tiun surprizan mankon de motivo por murdo tiel aparte abomena—ni +enketu pri la buĉado mem. Jen virino mortigita per mana strangolado kaj +enŝovita en kamentubon kapon malsupren. Ordinaraj murdistoj ne utiligas +tian murdorimedon. Des malpli ili sin senigas tiamaniere je la murditoj. +En la maniero en kiu oni suprenŝovis la kadavron en la kamentubon, vi +agnosku, estis io ekscese troigita—io nepre neakordigebla kun niaj +kutimaj konceptoj pri homa agado, eĉ kiam ni supozu la aktorojn la plej +depravaciiĝintaj homoj. Konsciu ankaŭ kiel granda estis laŭnecese +la fortiko povinta suprenŝovi la kadavron en tian aperturon tiel +perforte ke la kunigita fortiko de pluraj homoj apenaŭ sufiĉis por +ĝin _malsupren_-tiri." + +"Ni konsideru nun ceterajn indikaĵojn pri la uzado de mirindega +fortiko. Sur la fajrejo kuŝis dikaj bukloj—ege dikaj bukloj—da +griza homhararo. Tiujn oni forŝiris ekde la radikoj. Vi konscias pri +la granda fortiko bezonata por fortiri kune el la kapo eĉ dudek-tridek +harojn. Vi vidis same kiel mi la koncernajn buklojn. Iliaj radikoj +(horora vidaĵo!) koaguliĝis kun eroj de kranihaŭto—nepra signo +pri la enorma potenco aktivigita por elradikigi ununurgeste eble +duonmilionon da haroj. La gorĝo de la maljunulino estis ne nur +tranĉita. La kapo estis fortranĉita disde la korpo kvankam la +tranĉilo estis ordinara razilo." + +"Mi deziras ke vi konsideru ankaŭ la _brutan_ ferocon de tiuj agoj. +Pri la ekimozoj sur la korpo de S-rino Lespanajo mi ne parolu. S-ro +Dumaso kaj lia estimata koadjutoro S-ro Etjeno deklaris ke obtuza ilo +ilin estigis kaj ĝis iu punkto la sinjoroj ege pravas. La obtuza ilo +estis evidente la ŝtona pavimo de la korto sur kiun la viktimo falis +el la fenestro alfrontanta la liton. Tiun veron, kiom ajn simpla ĝi +nun ŝajnu, la polico malkonstatis pro la sama kialo ke la larĝon de +la fenestroŝutroj ili malagnoskis—ĉar, pro la najloafero, siajn +perceptojn ili hermetikigis kontraŭ la eblo ke la fenestroj iam ajn +malfermiĝis." + +"Se nun, krom ĉiuj tiuj konsiderindaĵoj, vi ankaŭ primeditis +ĝustavalore la strangan malbonordon de la ĉambro, ni nun sukcesis +apudigi la jenajn temojn: surprizegan facilmovecon, preterhoman +fortikon, brutalan ferocon, senmotivan buĉadon, _groteskon_ neprege +fremdan al la tuta homaro pro ties hororo, kaj voĉon fremdatonan al la +oreloj de viroj de multaj landoj kaj tute malplenan je ĉiu klara aŭ +komprenebla silabado. Sekvas tial kiu rezulto? Sur vian imagkapablon mi +imponis kiun instigon?" + +Mi sentis ekvibraĉi mian karnon dum Dupino starigis la demandon. +"Frenezulo," mi diris, "plenumis tiun faron. Iu delira maniulo, +forfuĝinte el najbara sandomo." + +"Laŭ iu vidpunkto," li respondis, "via ideo ne estas indiferenta. Tamen +la voĉoj de frenezuloj, eĉ okaze de iliaj plej sovaĝaj paroksismoj, +neniam akordas kun tiu stranga voĉo aŭdita surŝtupare. Frenezulo +devenas de iu lando kaj lia lingvaĵo, kiom ajn malkohera ĉe la nivelo +de siaj vortoj, havas ĉiam koheron de silabado. Aldone, la hararo de +frenezulo ne similas tion kion mi nun tenas enmane. Mi malimplikis tiun +etan tufon el la rigide kroĉintaj fingroj de S-rino Lespanajo. Diru al +mi kiel vi ĝin interpretas." + +"Dupino!" mi diris, nepre sennervigite. "Tiu hararo ege strangas. Ĝi +neniel estas _homa_ hararo." + +"Mi ne asertis kontraŭe," li diris, "sed antaŭ ol determini tiun +punkton, mi petas ke vi ekrigardu la etan krokizon kiun mi desegnis +sur ĉi-tiun folion. Ĝi estas _faksimila_ desegnaĵo pri tio kion oni +priskribis en unu parto el la atestaĵaro kiel 'malhelajn ekimozojn kaj +profundajn ungokaŭzitajn noĉojn' surestantajn la gorĝon de Fraŭlino +Lespanajo kaj en alia parto (tiu de S-roj Dumaso kaj Etjeno) kiel +'sinsekvon da lividaj makuloj, verŝajne fingropremaĵoj.'" + +"Vi perceptos," daŭrigis mia amiko, dissternante la folion sur la +tablon antaŭ ni, "ke ĉi-tiu desegnaĵo pensigas pri solida kaj fiksita +teno. Evidentas nenia _glitado_. Ĉiu fingro retenis—eble ĝis la +morto de la viktimo—la timigan alprenon per kiu ĝi origine sin +enfiksis. Nun, klopodu meti viajn fingrojn ĉiujn, sammomente, en la +respektivajn premsignojn tiel kiel vi ilin vidas." + +Mi entreprenis sensukcese plenumi la peton. + +"Eble ni ne traktas tiun aferon juste," li diris. "La folio estas +sternita sur ebena surfaco sed la homa gorĝo estas cilindra. Jen +lignoŝtipo kies cirkonferenco egalas proksimume tiun de la gorĝo. +Volvu la desegnaĵon ĉirkaŭ ĝi kaj refaru la eksperimenton." + +Mi tiel agis sed la malfacilaĵo evidentis eĉ pli ol antaŭe. +"Ĉi-tiu," mi diris, "estas la marko de nenia homa mano." + +"Nun legu," respondis Dupino, "ĉi-tiun ekstrakton el Kuvjero." + +Ĝi estis detala anatomia kaj ĝenerale priskriba raporto pri la granda +flavbruna orangutano de Indoneziaj Insuloj. La gigantan staturon, la +mirigajn fortikon kaj agadon, la sovaĝan ferocon kaj la imitkapablojn +de tiuj mamuloj ĉiuj konas sufiĉe bone. Tuj mi ekkomprenis la plenajn +hororojn de la murdoj. + +"La priskribo pri la fingroj," mi diris, finleginte la ekstrakton, +"akordas ekzakte kun la desegnaĵo. Mi konscias ke nenia besto krom +orangutano de la ĉi-tie menciita specio povintus premi la noĉojn tiel +kiel vi ilin desegnis. Aldone ĉi-tiu flavbruna hartufo havas la saman +karakteron kiel tiu de la besto de Kuvjero. Tamen mi nepre ne scipovas +kompreni la apartajn detalojn de tiu timiga mistero. Krome, _du_ voĉoj +aŭdiĝis en kverelado kaj unu el ili estis sendispute tiu de Franco." + +"Prave! Kaj vi memoros diraĵon atribuitan preskaŭ unuanime al +tiu voĉo—la diraĵon '_mon Dieu_.' Ĉi-tiun, en la koncernaj +cirkonstancoj, unu el la atestintoj (Montano, la frandaĵisto) identigis +kiel diraĵon de protesto aŭ malaprobo. Ĉefe sur tiuj du vortoj tial +mi bazis miajn esperojn atingi plenan solvon pri la enigmo. Iu Franco +konsciis pri la murdo. Eblas—efektive, ege pli ol eblas—ke tute +senkulpe li ne partoprenis en la sanga evento kiu okazis. Eblas ke la +orangutano eskapis de li. Eblas ke li ĝin spuris ĝis la ĉambro sed, +en la rezultintaj maltrankviligaj cirkonstancoj, neniam povintus ĝin +rekapti. Ĝi daŭre ĉirkaŭvagadas libere." + +"Mi ne daŭrigos tiujn konjektojn—alie mi ne rajtas ilin nomi—ĉar +la ombra reflektado sur kiu ili baziĝas estas apenaŭ sufiĉe profunda +por ke mia intelekto ilin agnosku kaj ĉar mi ne scipovus komprenebligi +ilin al la intelekto de aliulo. Ni nomu ilin tial konjektoj kaj ilin +aludas tiel. Se la koncerna Franco laŭ mia supozo jes ja senkulpas pri +tiu abomenaĵo, ĉi-tiu reklamo, kiun hieraŭnokte post nia hejmenreveno +mi liveris al la oficejo de _La Mondo_ (ĵurnalo pritraktanta ŝipajn +aferojn kaj multe legata de maristoj) alvenigos lin al nia loĝejo." + +Li transdonis al mi paperfolion kaj mi legis la jenon: + + _"KAPTITA. En Bulonjo-Arbaro frumatene en ....._ (la dato de + la murdo) _grandega flavbruna orangutano de Bornea specio. La + posedanto (kiu laŭkonstate estas maristo deĵoranta sur Malta + ŝipo) rajtas repreni la beston post ĝin identigi taŭgadetale + kaj pagi kelkajn kostojn estigitajn per ĝiaj kapto kaj retenado. + Venu al numero ..... strato ..... Sankta-Ĝermano-Kvartalo ..... + tria etaĝo."_ + +"Kiel eblis al vi," mi diris, "ekscii ke la viro estas maristo kaj +apartenas al Malta ŝipo?" + +"Mi _ne_ scias tion," diris Dupino. "Mi ne _certas_ pri tio. Jen tamen +eta rubandero kiu, laŭ ties formo kaj grasa aspekto, funkciis por +kunligi la hararon en unu el tiuj longaj plektaĵoj kiun tiom ŝatas +maristoj. Aldone, ĉi-tiu nodo estas unu kiun nur malmultaj homoj krom +maristoj scipovas estigi kaj kiu propras al la Maltanoj. Mi alprenis la +rubandon ĉe la bazo de la fulmosuĉilo. Ĝi ne povintus aparteni al iu +ajn el la du mortintoj." + +"Se nun, malgraŭ ĉio, mi eraras en miaj induktoj pri tiu rubando, tio +estas, ke la Franco estas maristo deĵoranta sur Malta ŝipo, mi nenion +difektis dirante tion en la reklamo. Se mi eraras, li nur supozos ke min +devojigis iu cirkonstanco pri kiu li ne penados enketi. Se mi pravas +tamen, granda avantaĝo atingiĝas. Konsciante pri la murdoj, tamen +senkulpa tiurilate, kompreneble la Franco hezitos alrespondi la reklamon +kaj postuli la rehavigon de la orangutano." + +"Li rezonos tiumaniere. 'Mi estas senkulpa. Mi estas malriĉa. Mia +orangutano altvaloras—al homo situanta en miaj cirkonstancoj, vera +fortuno en si. Kial maldisponigi min pri ĝi pro senkaŭzaj timoj pri +danĝero? Jen ĝi estas, preta al mia manpreno. Ĝi malkovriĝis en +Bulonjo-Arbaro, ĉe fora distanco disde la buĉadsceno. Kiel oni povus +iam suspekti ke bruta besto efektivigis la misfaron? La polico kulpas. +Ili malsukcesis malkovri la plej malgrandan indicon. Eĉ se ili spurus +la beston, ne eblus al ili pruvi mian konscion pri la murdo aŭ kulpigi +min pro tiu konscio." + +"'Antaŭ ĉio, oni _jes ja_ min konas. La reklaminto min nomumas +posedanto de la besto. Mi ne certas ĝis kiu limo povas etendiĝi lia +scio. Se mi malkonsentas depostuli havaĵon de tiel alta valoro kaj kiun +oni scias ke mi posedas, mi suspektigos almenaŭ la simion. Mi kutimas +atentigi nek min nek la beston. Mi respondos al la reklamo, rehavos la +orangutanon kaj ĝin zorge retenos ĝis kiam forblovumos tiu afero.'" + +En tiu momento ni aŭdis paŝon sur la ŝtuparo. + +"Pretigu viajn pistolojn," diris Dupino. "Tamen nek uzu nek vidigu ilin +antaŭ signalo de mi." + +La ĉefpordon de la domo ni antaŭe postlasis en malfermado kaj la +vizitanto, jam enirinte sen sonigi, antaŭenvenis plurajn paŝojn +sur la ŝtuparo. Nun tamen li ŝajnis heziti. Baldaŭ ni aŭdis lin +descendi. Dupino jam moviĝis pordodirekten kiam denove ni aŭdis lin +suprenvenadi. Li ne forturniĝis duan fojon sed alproksimiĝis rezolute +kaj frapsonigis la pordon de nia ĉambro. + +"Eniru!" diris Dupino feliĉ- kaj bonkorvoĉe. + +Viro eniris. Li estis maristo, evidente—alta, solida, muskola persono +havanta iom ĉioriskulan, tute ne senĉarman mienon. Lian vizaĝon, ege +sunbruligitan, barbo kaj lipharoj pli ol duone kaŝis. Li kunportis +grandan kverkan klabon, sed ŝajnis alie senarmila. Li riverencis +malgracie kaj diris al ni "Bonan vesperon" kun Franca parolmaniero kiu, +kvankam iom pensiganta pri Novkastelo, aŭdigis rekoneblan Parizan +ekdevenon. + +"Bonvolu sidiĝi, mia amiko," diris Dupino. "Ĉu mi rajtas supozi ke vi +alvenas rilate al la orangutano? Honestavorte, mi preskaŭ envias vian +posedrajton pri ĝi: mirinde bonega kaj sendube altvalora besto. Kiom +aĝa vi taksas ĝin?" + +La maristo ensuĉis longan spiradon, en la maniero de homo ĵus +formetinta netolereblan ŝarĝon, kaj tiam respondis sekuravoĉe: + +"Mi havas nenian kalkulrimedon. Tamen ĝi ne povas esti pli ol +kvar-kvinjara. Ĉu vi ĝin retenas ĉi-tie?" + +"Ho, ne! Ĉi-tie ni ne disponas pri konvenan retenujon. Ĝi sidas en +proksima lustablo de Duburgo-Strato. Vi povos rehavi ĝin morgaŭmatene. +Kompreneble, vi pretas identigi la posedaĵon, ĉu ne?" + +"Kompreneble, sinjoro. Mi pretas." + +"Bedaŭrinde estos devi min senhavigi je ĝi," diris Dupino. + +"Mi tute ne atendas ke vi estu prizorginta ĝin senpage, sinjoro," diris +la viro. "Ne rajtas esperi tion. Tre bonvolas pagi rekompencon kontraŭ +la malkovro de la besto—tio estas, konvenan rekompencon." + +"Nu," respondis mia amiko. "Ĉio tio tre justas, certe. Mi pripensu! +Kion necesos al mi ekhavi? Ho! Mi diru al vi. Jen estos mia rekompenco. +Vi transsciigos al mi ĉiujn laŭeblajn informaĵojn pri tiuj murdoj +okazintaj en Kadavrejo-Strato." + +Dupino eldiris tiujn lastajn vortojn en tre malalta, tre trankvila tono. +Egale trankvile li aliris la pordon, ĝin ŝlosis, metis la ŝlosilon en +la poŝon. Tiam li tiris pistolon el sia brusto, metis la armilon sen la +plej eta agitiĝo sur la tablon. + +La vizaĝo de la maristo ekruĝiĝis, kvazaŭ li luktus kontraŭ +sufokiĝo. Li stariĝis eksalte, alprenis sian klabon. Tamen en la +sekvinta momento li refalis sur sian seĝon, tremegante kaj elmontrante +survizaĝe kvazaŭ la maskon de Morto mem. Nenian vorton li eldiris. Mi +lin kompatis plenkore. + +"Mia amiko," diris Dupino afablavoĉe, "vi maltrankviligas vin +senbezone. Jes ja, verfakte. Ni nepre malcelas noci vin. Mi promesas al +vi, honestavorte de sinjoro kaj de Franco, ke ni neniel intencas vin +difekti. Mi scias kun nepra certeco ke vi senkulpas pri la abomenaĵoj +de Kadavrejo-Strato. Ne decos nei tamen vian ioman implikiĝon en ili. +Laŭ tio kion mi jam diris, vi devas konscii ke, rilate al tiu afero, mi +disponis pri informrimedoj kiujn vi neniam povintus imagi." + +"Nu, jen la situacio. Vi faris nenion eviteblan—nenion certe povantan +vin kulpigi. Vi senkulpis eĉ pri ŝtelado en momento kiam vi povintus +ŝteli senpune. Vi havas nenion kaŝendan. Vi havas nenian kialon +ion kaŝi. Aliflanke, ĉiu honorprincipo vin devigas konfesi vian +tutan tiurilatan sciadon. Nun sidas en malliberejo senkulpulo al kiu +imputiĝis krimo kies farinton vi scipovas identigi." + +La maristo jam sin reregis egagrade dum Dupino eldiris tiujn vortojn; +tamen nun entute malaperis lia antaŭa kondutaŭdaco. + +"Dio helpu min!" li diris post mallonga paŭzo. "Mi jes ja sciigos al +vi ĉion kion mi scias pri tiu-ĉi afero. Sed mi ne atendas ke vi kredu +duonon el mia dirado. Se mi tion atendus, mi estus efektive stultulo. +Ĉiomalgraŭe, senkulpa mi estas, kaj mi plene konfesos eĉ devonte +morti pro tio." + +Sekvas esencadetale tio kion li raportis. + +Li vojaĝis lastatempe en Indonezia Insularo. Bando, al kiu li aniĝis, +alteriĝis en Borneo kaj faris interninsulan distriĝekskurson. Li +kaj kunekskursinto kaptis la orangutanon. Lia kunulo mortis kaj la +besto fariĝis lia aparta posedaĵo. Post multe da ĝeno, okazigita +per la nebridebla feroco de lia kaptito dum la hejmenrevena vojaĝo, +li sukcesis finfine loĝigi ĝin sekure ĉe si en Parizo. Tie, por ne +altiri al si la malplaĉan scivolemon de siaj najbaroj, li retenis la +beston en prizorgata sekureco ĝis kiam tiu resaniĝus de piedvundo +kaŭzita de surŝipe ricevita splito. Lia fina celo estis vendi la +simion. + +Hejmenreveninte de iu marista kapriolado la nokton, aŭ pli ĝuste la +matenon de la murdoj, li trovis la beston enloĝantan lian propran +dormĉambron en kiun ĝi eskapis el apuda kamero kie ĝi estis, laŭ +la supozo de la maristo, sekure malliberigita. Tenante razilon enmane, +plene ŝaŭmsapite, ĝi sidis antaŭ la spegulo, entreprenante sin razi, +procedo kiun antaŭe, sendube, tra la kamera ŝlosiltruo, ĝi vidis +plenumi la mastron. + +Ekvidinte tiel ferocan kaj tiel imitpovan beston posedi armilon tiel +danĝeran, dum kelkaj momentoj, terurite, la maristo ne sciis kion +fari. Li jam kutimis pacigi la beston tamen, eĉ okaze de ĝiaj plej +ferocaj humoroj, per vipo, kaj tiun li nun utiligis. Vidinte la vipon, +la orangutano trairis eksalte la ĉambropordon, kuris malsupren laŭ la +ŝtuparo kaj de tie, pere de fenestro bedaŭrinde malfermita, eniris la +straton. + +La Franco postsekvis malespere. La simio, ankoraŭ tenante enmane la +razilon, haltis fojfoje por rigardi malantaŭen kaj gestadi al sia +postkuranto ĝis kiam tiulasta preskaŭ atingis ĝin. Tiam ĝi foriris +denove. Tiel-ĉi la ĉaso daŭris longan tempon. La stratoj nepre +silentis ĉar estis preskaŭ la tria horo de la mateno. + +Laŭpasante strateton malantaŭ Kadavrejo-Strato, la fuĝinto ekvidis +lumon brilantan tra la malfermita fenestro de la ĉambro de S-rino +Lespanajo en la kvara etaĝo de ŝia domo. Hastante al la konstruaĵo, +ĝi perceptis la fulmsuĉilon, suprengrimpis laŭ ĝi kun nekonceptebla +facilmovo, alprenis la ŝutron, kiu estis ĵetita entute kontraŭ la +muron, kaj pere de tiu sin svingis plendistance sur la kaptabulon de la +lito. La tuta agadaro efektiviĝis en malpli ol unu minuto. La ŝutron +la orangutano remalfermis piedbate enirante la ĉambron. + +La maristo intertempe kaj ĝojiĝis kaj konsterniĝis. Nun li ege +esperis povi rekapti la bruton ĉar ĝi apenaŭ povos eskapi el la +kaptejo en kiun ĝi ĵus eniris krom pere de la suĉilo, ĉe la malsupro +de kiu la posedanto povus rehavi ĝin. Aliflanke li multe pritimis kion +povus fari la simio en la domo. Tiu lasta pensado instigis la viron +daŭre postsekvi la fuĝinton. Fulmsuĉilon oni povas facile laŭgrimpi, +precipe maristo. Kiam li atingis tamen la nivelon de la fenestro, kiu +situis malproksime maldekstre, lia suprenirado ĉesis. Ĉio kion li +povis fari estis kliniĝi maldekstren por iom ekvidi la internon de la +ĉambro. Tiu ekvido preskaŭ faligis lin de sur la suĉilo pro troigo da +hororo. + +En tiu momento interrompis la nokton tiuj aĉaj ŝirkriegoj +ekmaldormigintaj la loĝantojn de Kadavrejo-Strato. Sinjorino Lespanajo +kaj ŝia filino, surportante dormvestaĵojn, verŝajne priokupiĝis +aranĝante dokumentojn en la jam menciita ferkofro antaŭe rulita en la +mezon de la ĉambro. Ĝi estis malfermita kaj ties enhavaĵoj kuŝis +apude sur la planko. Devas esti ke la viktimoj sidis malalfrontante la +fenestron kaj, juĝante laŭ la eta tempodaŭro forpasinta inter la +eniro de la besto kaj iliaj ŝirkriegoj, oni rajtas supozi ke ili ne tuj +ĝin ekvidis. La klaksonon de la ŝutro ili atribuintus kompreneble al +la vento. + +Kiam la maristo enrigardis, la bestego jam alprenis Sinjorinon +Lespanajon per la hararo (kiu estis malfiksa ĉar ŝi kombis ĝin) kaj +svingis la razilon antaŭ ŝia vizaĝo, imitante barbirajn gestojn. La +filino kuŝis sternite kaj senmove, sveninte. La kriegoj kaj baraktoj +de la maljunulino (dum kiuj la hararo estis forŝirita de sur ŝia +kapo) finagis ŝanĝante la verŝajne pacajn celojn de la orangutano +en kolerajn entreprenojn. Per unu rezoluta svingo de sia muskola brako +ĝi preskaŭ fortranĉis ŝian kapon disde ŝia korpo. Kiam la besto +ekvidis sangon, ĝia kolero pligrandiĝis en deliron. Grincigante la +dentojn, flagrigante kvazaŭan fajron el la okuloj, ĝi atakis la korpon +de la fraŭlino, enfiksis siajn timigajn ungegojn en ŝian gorĝon, ilin +retenis tie ĝis kiam ŝi mortis. + +Ĝiaj nomadaj kaj sovaĝaj rigardoj atingis en tiu momento la kapon de +la lito super kiu nun videblis la vizaĝo de ĝia mastro, rigida pro +hororo. La frenezo de la besto, kiu sendube daŭre memoris la teruran +vipon, tujege ŝanĝiĝis en timegon. Nun prikonsciante sian punindan +kulpon, ĝi ŝajnis deziri kaŝi siajn sangajn farojn kaj saltetis +ĉirkaŭ la ĉambro en krizo de nervoza ekscitiĝo, faligante kaj +rompante la meblojn survoje, fortrenante la liton de sur ties kadro. +Rakontofine, ĝi ekprenis unue la kadavron de la filino, suprenŝovis +ĝin en la kamentubon kie ĝi poste malkovriĝis, tiam tiun de la +maljunulino kiun ĝi tuj forlanĉis kapon antaŭen tra la fenestro. + +Dum la simio alproksimiĝis la fenestroklapon kun sia mutilita ŝarĝo, +la maristo kaŭris ŝokite sur la suĉilo kaj malsuprenglitante (ne +grimpante) laŭ ĝia longo, revenis haste hejmen, timegante la sekvojn +de la buĉado kaj ĝoje rezignante, en sia teruro, ĉiun zorgon pri la +sorto de la orangutano. La vortoj aŭditaj de la homoj sur la ŝtuparo +estis la horor-kaj-timplenaj ekkrioj de la Franco intermiksitaj kun la +demona babilaĉado de la bruto. + +Mi havas preskaŭ nenion por aldoni. Devas esti ke la orangutano +eskapis el la ĉambro pere de la suĉilo ĵus antaŭ ol oni enrompis la +pordon. Ĝi fermis la fenestron sendube ĝin trapasante. Kaptis ĝin +poste la posedanto mem kiu vendis ĝin kontraŭ altega monsumo ĉe +Botanik-Ĝardeno (kiu ampleksas la Parizan bestoĝardenon). Lebonon oni +tuj liberigis post nia rakonto pri la cirkonstancoj (kun kelkaj komentoj +de Dupino) ĉe la buroo de Polica-Prefekto. Tiu funkciulo, kvankam +tre plaĉis al li mia amiko, ne sukcesis kaŝi sian ĉagrenon pri la +evoluturniĝo de la afero kaj sin permesis iom sarkasmiĝi pri la socia +maldeco de homoj malbonvolantaj atenti siajn proprajn aferojn. + +"Li parolu," diris Dupino, opiniante ke ne necesas respondi. "Li +diskursu. Tio senzorgigos lian konsciencon. Sufiĉas al mi esti +venkinta lin en lia propra kastelo. Tamen, ke li malsukcesis solvi tiun +misteron ne estas mirindaĵo kiel li supozas, ĉar verfakte nia amiko +prefekto estas tro ruza por esti profunda. Lia saĝeco havas nenian +daŭrokapablon. Ĝi estas entute kapo kaj neniel korpo, tiel kiel ni +vidas en bildoj pri Deino Laverno, aŭ, pli bone, entute kapo kaj +ŝultroj, same kiel gadfiŝo. Sed li estas bona estaĵo, finfine. Li +plaĉas al mi precipe pro majstra ĵargonmanovro per kiu li akiris sian +famon kiel geniulo. Mi volas diri lia maniero _de nier ce qui est, et +d'expliquer ce qui n'est pas_ (nei tion kio estas kaj klarigi tion kio +ne estas)." + + + + + + +End of Project Gutenberg's La Murdoj de Kadavrejo-Strato, by Edgar Allan Poe + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LA MURDOJ DE KADAVREJO-STRATO *** + +***** This file should be named 18326-0.txt or 18326-0.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/8/3/2/18326/ + +Produced by Robert L. Read, William Patterson and the +Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |