diff options
Diffstat (limited to '18282-h')
| -rw-r--r-- | 18282-h/18282-h.htm | 6184 | ||||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/001_b.jpg | bin | 0 -> 212834 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/001_t.jpg | bin | 0 -> 39412 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/002_b.jpg | bin | 0 -> 141900 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/002_t.jpg | bin | 0 -> 29668 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/003_b.jpg | bin | 0 -> 142019 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/003_t.jpg | bin | 0 -> 29184 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/004_b.jpg | bin | 0 -> 162991 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/004_t.jpg | bin | 0 -> 35295 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/005_b.jpg | bin | 0 -> 153405 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/005_t.jpg | bin | 0 -> 32360 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/break.jpg | bin | 0 -> 2024 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/cover_b.jpg | bin | 0 -> 94942 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/cover_t.jpg | bin | 0 -> 26344 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/ending.jpg | bin | 0 -> 8253 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18282-h/images/motif_1.jpg | bin | 0 -> 9574 bytes |
16 files changed, 6184 insertions, 0 deletions
diff --git a/18282-h/18282-h.htm b/18282-h/18282-h.htm new file mode 100644 index 0000000..d77538f --- /dev/null +++ b/18282-h/18282-h.htm @@ -0,0 +1,6184 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + +<title>The Project Gutenberg eBook of Buhay at mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by Pascual Hicaro Poblete.</title> + +<style type="text/css"> +<!-- +p { text-indent: 2em; margin-top: .75em; text-align: justify; margin-bottom: .75em;} + .noind {text-indent: 0em;} + .sign {text-align: right; padding-right: 3em;} + .gap {margin-top: 2em;} + .biggap {margin-top: 4em;} + .tleft {text-align:left;} + .tright {text-align:right;} + +h1,h2,h3,h4,h5,h6 {text-align: center; clear: both;} + +hr { width: 33%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto; clear: both;} + +table {margin-left: auto; margin-right: auto;} +td {padding: 0.3em;} + +body{margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-family: "Times New Roman", Times, serif;} + + .blockquot{margin-left: 5%; margin-right: 10%;} + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: 0.7em; text-align: right; color:gray;} + +ul { text-align: center; list-style: none; margin-left: 0em; padding-left: 1em; text-indent: -1em; } +li { margin-top: 0.3em; } + + .bbox {margin: auto; background-color: #DDE; color: #000; text-align: center; width:80%; padding:1em;} + + .center {text-align: center;} + .smcap {font-variant: small-caps;} + .lowercase {font-size: 80%;} + +a img { border: 0; } + .caption {font-weight: bold;} + .figcenter {margin: auto; text-align: center;} + + .footnotes {border-top: solid 1px;} + .footnote {margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-size: 0.9em;} + .footnote .label {position: absolute; right: 84%; text-align: right;} + .fnanchor {vertical-align: 2px; font-size: .8em; text-decoration: none;} + + .poem {margin-left:30%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .verseind {text-indent: 1em;} + .verse verseind {margin: 0em;} +--> + </style> + </head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by +Pascual H. Poblete + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal + +Author: Pascual H. Poblete + +Release Date: April 29, 2006 [EBook #18282] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUHAY AT MGA GINAWA *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special +thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for +this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino. + + + + + + +</pre> + + + +<div class="bbox"> +<p class="noind">Transcriber's note: This work forms part of the Tagalog translation +of Noli Me Tangere (1909) by Pascual Poblete which is being presented +separately in this edition.</p> + + +<p class="noind">Paalala ng nagsalin: Ang kathang ito ni Pascual Poblete ay pasimula +sa isinalin na Noli Me Tangere (1909) sa Tagalog na ibinukod sa edisyong ito.</p> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="figcenter" style="width: 257px;"> +<a href="images/cover_b.jpg"><img src="images/cover_t.jpg" width="257" height="400" alt="Cover image" title="Cover image" /></a> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h1>BUHAY AT MG̃A GINAWÂ</h1> + +<h5>NI</h5> + +<h1>DR. JOSÉ RIZAL</h1> + +<h4>NA SINULAT</h4> + +<h5>NI</h5> + +<h2>PASCUAL H. POBLETE</h2> + +<h5 class="biggap">AT IPINALIMBAG NI</h5> + +<h4>G. NENENG RIZAL</h4> + +<h5>KAPATID NA PAÑGANAY NI</h5> + +<h4>DR. JOSÉ RIZAL</h4> + +<h4 class="gap">May kalakip na maraming larawan.</h4> + + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h2>LARAWAN</h2> + + +<ul> +<li><a href="#img_1">Dr. José Rizal</a></li> +<li><a href="#img_2">G. Francisco Rizal Mercado, <span class="smcap">Ama ng Dr. Jose +Rizal</span>.</a></li> +<li><a href="#img_3"><span class="smcap">G. Teodora Alonso Y Quintos, Iná ng̃ Dr.</span> JOSÉ +RIZAL.</a></li> +<li><a href="#img_4">Ang pagbaril ni Dr. JOSE RIZAL.</a></li> +<li><a href="#img_5">G. Saturnina Rizal ni Hidalgo ó <span class="smcap">Neneng Rizal</span> +Capatíd na matandâ ng̃ <span class="smcap">Dr. Jose Rizal</span>, at casalucuyang +nagpapalimbag ng̃ "<i>NOLI ME TANGERE</i>" at "<i>FILIBUSTERISMO</i>." <span class="lowercase">SA WICANG +TAGALOG</span>.</a></li> +</ul> + + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="figcenter" style="width: 261px;"> +<a name="img_1"></a><a href="images/001_b.jpg"><img src="images/001_t.jpg" width="261" height="400" alt="Dr. José Rizal" title="Dr. José Rizal" /></a> +</div> + + +<hr style="width: 30%;" /> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_I" id="Page_I">[I]</a></span></p> + +<div class="figcenter" style="width: 500px;"> +<img src="images/motif_1.jpg" width="500" height="27" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<h2>José Protasio Rizal Mercado</h2> + +<h3>Maicling casaysan nang canyang buhay</h3> + + +<p>Ipinang̃anac si <span class="smcap">Gat Jose Protasio Rizal Mercado</span>, sa báyan ng̃ +Calambâ, sacóp ng̃ lalawigang Laguna, ng̃ ikalabing siyam ng̃ Junio +ng̃ taóng sanglibo walóng dáan animnapo't isá.</p> + +<p>Si G. Francisco Rizal Mercado ang canyáng amá at si G. Teodora Alonso +at Quintos ang canyáng iná.</p> + +<p>Ipinang̃anac si G. Francisco Rizal Mercado at Alejandra ng̃ taóng +1811, sa Binyáng, Laguna, at namatáy sa Maynila ng̃ ica 5 ng̃ Enero +ng̃ 1898, at si G. Teodora Alonso ay ipinang̃anac sa Meisic, sacóp ng̃ +Tundó, Maynila, ng̃ taóng 1825 at nabubuhay hanga ng̃ayón (8 ng̃ Junio +ng̃ 1909). Si G. Francisco Mercado ay nag-aral at marunong ng̃ wicang +castila at wicang latín, at si G. Teodora Alonso ay nag-aral sa +colegio ng̃ Santa Rosa at marunong ng̃ wicang castila.</p> + +<p>Ang naguíng mg̃a anác ng̃ mag-asawang ito'y si na guinoong Saturnina, +Paciano, Narcisa, Olimpia, Lucía, María, Concepción, Jose, Josefa, +Trinidad at Soledad.</p> + +<p>Bininyagan si <span class="smcap">Jose Rizal</span> ng̃ araw ng̃ sábado, icadalawampo't +dalawa ng̃ Junio ng̃ 1861. Si G. Rufino Collantes, páring clérigo at +cura-párroco sa bayang Calambâ ang sa canyá'y nagbinyag, at si G. +Pedro Casañas, páring clérigo at tubô sa Calambâ, ang sa canyá'y +nag-anác sa binyág. Capowa namatáy na ang dalawang páring itó.</p> + +<p>Pinang̃alanang <span class="smcap">Jose</span>, dahil sa ang iná ng̃ Doctor Rizal ay +namimintacasi sa Patriarca San José, at ang pang̃alawang pang̃alang +<span class="smcap">Protasio</span> ay dahil sa caarawán ng̃ Santong itó, alinsunod sa +calendario, ng̃ siyá'y ipang̃anác.</p> + +<p>Hindi dating tagláy ng̃ amá at ng̃ mg̃a capatíd ng̃ amá ng̃ ating +Doctor ang apellidong <span class="smcap">Rizal</span>. Pinasimulaang guinamit ang +apellidong <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ mag-aral ang batang si <span class="smcap">Jose</span>, +upang siyá'y macaligtas sa mahigpit na pag uusig ng̃ mg̃a fraile sa +mg̃a nag-aapellidong <span class="smcap">Mercado</span>.</p> + +<p>Wicang castila ang apellidong <span class="smcap">Rizal</span>, na ang cahulugán sa +wicang tagalog ay ang muling pag-supang ó pag-ulbós ng̃ pinutol na +halaman ó damó. May isá pang cahulugán; ang lupang may pananím na anó +mang damóng pacain sa mg̃a háyop.</p> + +<p>Pagdatíng sa icatlóng taón ng̃ gulang ng̃ musmós na si <span class="smcap">Jose +Rizal</span> ay tinuruan na siyá ng̃ canyáng amá't iná ng̃ pagbasa. +Napagkilala ng̃ madla ang cagaling̃an niyáng tumulâ ng̃ wawalóng taón +pa lamang ang canyáng gulang, dahil sa isáng marikít na tuláng canyáng +kinathà, na tinakhán ng̃ lahát ng̃ mg̃a manunulang tagalog sa +lalawigang Silang̃an.<a name="FNanchor_1_1" id="FNanchor_1_1"></a><a href="#Footnote_1_1" class="fnanchor">[1]</a></p> + +<div class="figcenter" style="width: 280px;"> +<a name="img_2"></a><a href="images/002_b.jpg"><img src="images/002_t.jpg" width="280" height="400" alt="G. Francisco Rizal Mercado Ama ng Dr. Jose +Rizal. Imp de M. Fernández, Paz 447, Sta. Cruz." title="G. Francisco Rizal Mercado Ama ng Dr. Jose +Rizal. Imp de M. Fernández, Paz 447, Sta. Cruz" /></a> +</div> + +<p>Sa pagcakilala ng̃ amá't iná ni <span class="smcap">Jose Rizal</span> <span class='pagenum noind'><a name="Page_II" id="Page_II">[II]</a></span>ng̃ catalasan ng̃ +isip at malaking hilig ng̃ caniláng anác na itó sa pag-aaral, caniláng +dinalá siya sa Maynila, itinirá sa isang bahay sa daang Cabildo, loob +ng̃ Maynila; at ipinasoc ng̃ taóng 1871 sa Ateneo Municipal, na +pinang̃angasiwaan ng̃ mg̃a páring jesuita.</p> + +<p>Nakilala ni <span class="smcap">Jose Rizal</span> sa bahay ni pari Burgos si na pare +Dandan, Lara at Mendoza na pawang dinakip at ipinatapon sa Marianas +ng̃ gobierno ng̃ España, at gayon din si parì Gomez at si pari Zamora, +na ipinabitay ng̃ Gobierno ring iyong casama si párì Burgos, na ang +naguing sangcala'y ang panghihimagsic ng̃ mg̃a manggagawâ sa Arsenal +ng̃ Tang̃uay ng̃ 1872. Sumasabudhì ng̃ madlâ ang mg̃a calupitáng +dito'y guinágawâ ng̃ mg̃a panahóng iyón. Ipinabilángo, ipinatapon ó +ipinabitay bawa't filipinong numiningning dahil sa tálas ng̃ isip at +sa pagsasangalang sa mg̃a catwiran ng̃ lupang kináguisnan. Ang mg̃a +nangyaring itó'y nalimbag sa damdamin ng̃ batang si <span class="smcap">Jose +Rizal</span>.</p> + +<p>Lumipat itó ng̃ pagtirá sa Ateneo Municipal at ng̃ naroon na'y tila +mandín lálo pang náragdagan ang canyáng sipag sa pag-aaral at +cabaitang puspós ng̃ ugalì. Ang naguing maestro niyá'y ang mg̃a +jesuitang si parì Cándido Bech at si parì Francisco Sánchez.</p> + +<p>Cung ipinamamanglaw ng̃ batang si <span class="smcap">Jose Rizal</span> ang nakita +niyáng pag-amis sa catwiran ng̃ canyang mg̃a caláhì ay lalo ng̃ +dinaramdam niyá, ang mg̃a sabihanan ng̃ mg̃a fraileng madalás niyang +marinig sa Ateneo Municipal na di umano'y mataas ang caisipan ng̃ +táong culay maputi cay sa táong culay caymanguí, madiláw, abóabó ó +maitím, bagay na pinagpilitan niyáng siyasatin mulâ noon, cung totoo +ng̃â, sapagca't inaacála niyáng lihís sa catowiran ang gayóng +pagpapalagáy. Napagtalastas ng̃ madlâ ang ganitóng paghahacahácà ni +<span class="smcap">Jose Rizal</span>, dahil sa isáng casulatang inilathalà ng̃ pantás +na si Herr Ferdinand Blumentritt sa icasampung tomo ng̃ +<i>Internationales Archiv fiur Ethnographie</i>, ng̃ 1897, na ganitó ang +saysay:</p> + +<p>"Sinabi ni <span class="smcap">Rizal</span>, na maliit pa siya'y malaki ng̃ totoo ang +canyang pagdaramdam, dahil sa nakikita niyang sa canya'y pagpapawalang +halagá ng̃ mg̃a castilà, dáhil lámang sa siya'y <i>indio</i><a name="FNanchor_2_2" id="FNanchor_2_2"></a><a href="#Footnote_2_2" class="fnanchor">[2]</a> Magbuhat +niyao'y pinagsicapan niyang pacasiyasatin cung alín ang catwíran ó +cadahilanang pinagsasandigan ng̃ mg̃a castila at ng̃ lahat ng̃ mg̃a +táong may mapuputing balát upang ipalagáy nilang sila'y matatáas ang +ísip cay sa mg̃a táong cawang̃is din nila ang anyô, at taglay ang cáya +upang dumúnong at magtamó ng̃ capangyarihang gaya rin nilá.</p> + +<p>"Ipinalálagay ng̃ mg̃a tagá Europang silá ang pang̃inoon ng̃ bóong +daigdig: sa acalà nila'y silá ang tang̃ing nagtâtaglay ng̃ pagsúlong +sa dúnong at sa mg̃a magagandang caugalian, at silá lamang ang táng̃ì +at dalisay na liping <i>homo sapiens,</i><a name="FNanchor_3_3" id="FNanchor_3_3"></a><a href="#Footnote_3_3" class="fnanchor">[3]</a> samantalang ipinalálagay +nilang ang mg̃a ibang lahi ay mababa ang pag-iísip, ang guinagamit na +wica'y dukhâ at walang caya upang macuha ang dunong ng̃ mg̃a taga +Europa, ano pa't ang mg̃a lahing may culay caymangui, itím, diláw ó +abo-abó ay isá sa pascacaiba't ibang anyô ng̃ <i>homo brutus.</i><a name="FNanchor_4_4" id="FNanchor_4_4"></a><a href="#Footnote_4_4" class="fnanchor">[4]</a></p> + +<p>"Nang magcágayo'y itinátanong ni <span class="smcap">Rizal</span> sa sarili; ¿totoo ng̃a +cayâ ang mg̃a pinatitibayan nilang ito? Ang tanóng na ito ang totoong +laguing sumasaísip niya mulâ pa sa panahong siya'y nag-aaral, at di +lamang sa canya cung di naman sa mg̃a cápowà niyáng nag-aaral na mg̃a +taga Europa. Hindi nalao't canyang nápagmasid sa colegio na walang +pinagcacaibhan ng̃ pag-iisip ng̃ isa't isá, [sa macatowid baga'y ng̃ +pag-iisip ng̃ táong maputi ang balát at ng̃ táong caymangui.] +Caraniwang lubha ang pagcacápantay ng̃ mg̃a puti at ng̃ mg̃a <i>indio:</i> +sa isa't isang panig ay may nakikitang mg̃a tamád at masisipag, +mápag-sákit sa pag-aaral at matamarin sa pag-aaral, matálas ang +pag-iísip at mapuról ang pag-iísip; sa cawacasan ... wala siyang +nakikitang ikinahíhiguit ng̃ mg̃a mapuputíng nag-aaral at gayon din +ng̃ mg̃a may cúlay caymangui. Pinagsiyasat niya ang mg̃a dunong na +nauucol sa mg̃a láhi; natotowa<span class='pagenum noind'><a name="Page_III" id="Page_III">[III]</a></span> siyá pagca nangyayaring dahil sa isang +paláisipang may cahirapang ibiníbigay ng̃ profesor ay hindî +mátuclasang gawín ng̃ canyang mg̃a casamahang mapuputî, at sila'y +nang̃agsisilapit sa canyá upang canyáng gawín cung papaano. Canyang +pinagdidilidili at itinututol ang lahat ng̃ itó, hindi dáhil sa isáng +pagtatagumpay niyang sarili, cung di dahil sa isáng pagtatagumpay ng̃ +canyáng mg̃a cababayan. Dahil dito'y sa colegio ng̃a nagpasimulâ ang +canyáng paniniwálang nagcácapantay ang ísip at cáya ng̃ mg̃a europeo +at ng̃ mg̃a <i>indio</i> sa paggawa ng̃ ano mang bagay. At sa lahat ng̃ +ito'y napagtalacayan niyang magcacapantay ang catutubong isip ng̃ +europeo at ng̃ indio.</p> + +<p>"Ang unang pinacabúng̃a ng̃ napagtalacayang itó ay ang pagcapagbalac +ni <span class="smcap">Rizal</span>, na cung mapag-unawa sana ng̃ canyang mg̃a +cababayan, na cawang̃is ng̃ canyáng pagcaunawa, ang +pagcacapantaypantay na iyan, ito'y maguiguing isang paraan upang +maipailanglang ang dunong ng̃ mg̃a filipino. Dumatíng siya sa +paniniwalang matáas ang pag-iisip sa pag-aaral ng̃ mg̃a tagalog cay sa +mg̃a castila (ang iláng mg̃a castilang ng̃ panahóng yao'y canyáng +nakilala;) at canyáng sinsasabi ng̃ boong galác ang cadahilana't +dumatíng siyá sa ganitong paniniwalâ. Sa ganito'y canyáng +sinasabi:—Sa mg̃a colegio sa amin ay isinásaysay na lahát sa wicang +castila, catutubong wica ng̃ mg̃a castila, at wicang hindi namin +kilalá; cayâ ng̃a't dahil dito'y kinakailang̃an naming magpumilit ng̃ +higuit cay sa canilá sa pagpiga ng̃ pag-iísip, upang maunawà at +maisaysáy ang isang bágay: at sa pagca't gaya ng̃a ng̃ sinabi co na, +na walang nakikitang ipinagcacaibang anó man ng̃ mg̃a castilà at ng̃ +mg̃a indio sa mg̃a colegio, at yamang gayo'y matáas ang pag-iísip +namin cay sa canilá.—May pagmamasid pa siyáng guinawa, na sa canyá'y +nagdagdag ng̃ pag-aalinlang̃an sa dating tagláy na niyá, tungcol sa +cataasan ng̃ pag-iísip ng̃ mg̃a castila. Guinawâ niya ang pagmamasíd, +tungcol sa inaacála ng̃ mg̃a castilang silá'y may carapatán sa lalong +malalakíng paggalang at pagpapacumbaba ng̃ mg̃a <i>indio</i>, sapagca't +naniniwála ang mg̃a itóng ang mg̃a mapuputì, dahil lamang sa sila'y +maputi, ay pawang ipinang̃anác sa isáng lúpang lalong magalíng cay sa +lúpa ng̃ mg̃a <i>indio</i>. Napagtanto ng̃ panahóng iyón ni <span class="smcap">Rizal</span>, +na ang paggalang at pagpapacumbabang iyón ng̃ mg̃a <i>indio</i> sa +castila—sa pagca't siyang itinuro ng̃ mg̃a castila sa mg̃a +<i>indio</i>—ay hindi lamang dahil sa ipinalálagay na pawang galing sila +sa láhing matáas, cung di sa pagca't isang paraan upang maicublí ang +tacot at ang malabis na pag-ibig sa sariling catawán. Ang tacot, sa +pagca't sa tikís na pag-amís na sa canila'y guinágawâ, ipinalálagay +nilang ang mg̃a mapuputî ay pang̃inoon nilá at siyáng sa canila'y +nagmamay-ári; at ang malabis na sa canilang sarili'y pag-ibig, +palibhasa'y caniláng napagkilala ang caugalian ng̃ mg̃a europeo at +napag-unawang dahil sa capalaluang taglay ng̃ mg̃a ito, ay +makikinabang sila cung sila'y magpakita ng̃ paimbabáw na +pagpapacumbabâ, at gayon ng̃â ang canilang guinágawâ. Caya ng̃a't +hindi kinalulugdan cahi't camunti man ng̃ mg̃a indio ang mg̃a europeo: +nang̃agpapacumbaba cung naháharap sa canila, ng̃uni't pinagtatawanán +silá cung nang̃átatalicod, linílibac ang caniláng pang̃ung̃usap, at +hindi nagpapakita ng̃ cahit munting tandâ ng̃ paimbabáw na sa canila'y +paggálang. Dahil sa hindi nataróc ng̃ mg̃a castila ang túnay na +caisipán ng̃ mg̃a <i>indio</i>, samantalang napagtantong lubós ng̃ mg̃a +<i>indio</i> ang tunay na caisipan ng̃ mg̃a castila, ipinalálagay ni +<span class="smcap">Rizal</span> na mahina ang pag-iísip ng̃ mg̃a mapuputi cay sa +canyang mg̃a cababayan..... Nang siya'y panahong bata pa, cailan mang +marírinig ó mababasa niya ang pagpapalagay ng̃ mg̃a mapuputi sa +canyáng láhi ay napopoot, napúpunô ang canyang púso ng̃ gálit; +ng̃ayo'y hindi na nangyayari sa canya itó; sa pagca't cung náriríng̃ig +niyá ang gayón ding mg̃a pagpapalagáy, nagcacasiyá na lámang siyá sa +pagng̃iti at isinasaalaala niya ang casabiháng francés: "<i>tout +comprendre, c'est tout pardonner.</i><a name="FNanchor_5_5" id="FNanchor_5_5"></a><a href="#Footnote_5_5" class="fnanchor">[5]</a>" +<span class='pagenum noind'><a name="Page_IV" id="Page_IV">[IV]</a></span></p> + +<p>Ang maílab na mithî ni <span class="smcap">Rizal</span> na mapaunlacán ang canyáng láhî +ang siyáng totoong nacapag-udyóc sa canyá sa pagsusumakit sa +pag-aaral hangáng sa canyáng tamuhín ang lubháng maningníng at +maraming mg̃a pangulong ganting pálà ng̃ colegio, na sino ma'y waláng +nacahiguít.</p> + +<p>Dinalá si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ canyáng casipagan hangáng sa magsanay sa +<i>escultura</i><a name="FNanchor_6_6" id="FNanchor_6_6"></a><a href="#Footnote_6_6" class="fnanchor">[6]</a> ng̃ waláng nagtutúrò.</p> + +<p>Ng̃ panahóng iyó'y gumawâ siyá ng̃ isáng magandáng larawan ng̃ Virgeng +María, na ang guinamit niyá'y ang matigás na cahoy na baticulíng at +ang ipinag-ukit niya'y isang caraniwang <i>cortaplumas</i> lámang. Nang +makita ng̃ canyáng mg̃a maestrong párì ang cahang̃ahang̃ang larawang +iyán ay tinanóng nilá siyá cung macagagawâ namán ng̃ isáng larawan ng̃ +mahál na púsò ni Jesús; napaoo siyá, at hindî nalaon at canyang niyárì +at ibinigáy sa nagpagawâ sa canyá, na totoong kinalugdan ding gaya ng̃ +una.</p> + +<p>Nang ica 5 ng̃ Diciembre ng̃ taóng 1875 ay kinathà niya at binasa sa +isáng malakíng cafiestahan sa Ateneo ang isang tulâ, na pinuri ng̃ +lahát, na ang pamagat ay <span class="smcap">El Embarque</span> (<i>Himno á la flota de +Magallanes</i>.)<a name="FNanchor_7_7" id="FNanchor_7_7"></a><a href="#Footnote_7_7" class="fnanchor">[7]</a></p> + +<p>Nag-aaral siyá ng̃ icalimáng taón ng̃ bachillerato sa Ateneo Municipal +ng̃ cathain niyá ang isang tulâ na canyáng pinamagatáng: <i>Por la +educación recibe lustre la Pátria</i>.<a name="FNanchor_8_8" id="FNanchor_8_8"></a><a href="#Footnote_8_8" class="fnanchor">[8]</a></p> + +<p>Ng̃ bahagyà pa lamang tumutuntong siya sa icalabíng anim na taóng +gulang ay nagtamó siyá ng̃ títulong <i>Bachiller en Artes</i>.</p> + +<p>Nárito ang talaan ng̃ canyáng mg̃a pinag-aralan mulâ ng̃ taóng 1877, +at ang mg̃a tinamó niyang <i>calificación</i>:</p> + +<table summary="notas"> +<tr><td>1871-1872. Aritmética</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1872-1873. Latín unang taón</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1872-1873. Castellano</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1872-1873. Griego</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1873-1874. Latín, unang taón</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1873-1874. Castellano</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1873-1874. Griego</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1873-1874. Geografía Universal</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1874-1875. Latín, tercer curso</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1874-1875. Castellano</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1874-1875. Griego</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1874-1875. Historia Universal</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1874-1875. Historia ng̃ España at Filipinas</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1874-1875. Aritmética at Algebra</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1875-1876. Retórica at Poética</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1875-1876. Francés</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1875-1876. Geometría at Trigonometría</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1875-1876. Filosofía, unang taón</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1876-1877. Filosofía, icalawang taón</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1876-1877. Mineralogía at Química</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1876-1877. Física</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td>1876-1877. Botánica at Zoología</td><td>Sobresaliente</td></tr> +<tr><td><span class="smcap">Bachiller en Artes</span> ng̃ 14 ng̃ Marzo ng̃ 1877</td><td>Sobresaliente</td></tr> +</table> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Lumipat si <span class="smcap">Rizal</span> sa Universidad ng̃ Santo Tomás ng̃ Junio ng̃ +1877, at doo'y pinag-aralan ang Cosmología metafísica, Teodicea at +Historia ng̃ Filosofía. Pinasimulan ang pag-aaral ng̃ Medicina +(pangagamót) ng̃ taóng 1878. Canyáng pinag-aralan sa Universidad ang +Física, Química, Historia Natural, Anatomía, Disección, Fisiología, +Higiene privada, Higiene pública, Patología general terapeútica, +Operaciones, Patología médica, Patología quirúrgica, Obstetricia.</p> + +<p>Ng̃ taóng 1879 ay nagtatag ang <i>Liceo Artístico-Literario</i> sa Maynila +ng̃ isáng certamen upang bigyáng unlác ang sino mang macapagharáp ng̃ +lalong magandáng catháng <i>prosa</i> ó tulâ. Ang bumuboò ng̃ Jurado<a name="FNanchor_9_9" id="FNanchor_9_9"></a><a href="#Footnote_9_9" class="fnanchor">[9]</a> ay +pawang mg̃a castílà. Nagharáp si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ isáng tuláng +<i>Oda</i>, na ang pamagát ay <span class="smcap">A la Juventud Filipina</span>, at bagá man +maraming mg̃a castílà at tagalog ang nang̃agsipagharáp ng̃ +canicanilang <span class='pagenum noind'><a name="Page_V" id="Page_V">[V]</a></span>gawâ, si <span class="smcap">Rizal</span> ang nagcamít ng̃ pang̃ulong +ganting-pálà.</p> + +<p>Nang taóng sumunod, 1880, nagtatag na mulî ang <i>Liceo +Artístico-Literario</i> ring yaón ng̃ isa pang <i>certamen</i>, bilang alaala +sa caarawán ng̃ pagcamatáy ni Cervantes. Pawang mg̃a castílà ang +bumubóò ng̃ Jurado. Si <span class="smcap">Rizal</span> ang nagtamó ng̃ pang̃ulong +gantíng-pálà, sapagca't ang cathâ niya'y siyang lalong magandá at +mainam sa lahat ng̃ mg̃a catháng iniharáp sa certameng iyón ng̃ +maraming mg̃a periodistang castílà at mg̃a bantóg na fraile sa +carunung̃ang pawang mg̃a castila rin. <span class="smcap">El Consejo de los +Dioses</span><a name="FNanchor_10_10" id="FNanchor_10_10"></a><a href="#Footnote_10_10" class="fnanchor">[10]</a> ang cathang iniharáp ni <span class="smcap">Rizal</span>, at ang +tinangáp niyang pang̃ulong ganting-pálà'y isang sinsíng na guintô, na +larawan ni Cervantes ang tampóc. Ang castilang si Don N. del Puzo, +pantás na catúlong ng̃ mg̃a mánunulat sa <i>Diario de Manila</i>, ang +nacacuha ng̃ pang̃alawang ganting-pálà.</p> + +<p>Ng̃ taón ding iyóng 1880, bago pa lamang catatangap ni Rizal ng̃ +sinabi ng̃ ganting-pálà ay náparoon siya sa palacio ng̃ Malacanyang, +at talagang magsasacdal sana cay Primo de Rivera, Gobernador at +Capitán General nitong Filipinas, dahil sa ng̃ isang gabing ng̃itng̃it +ng̃ dilím ay siya'y tinampalasan at sinugatan ng̃ Guardia Civil, +sapagca't nagdaan siyá sa tabí ng̃ isáng <i>bulto</i> ay hindî siyá +nacapagpugay, at ang <i>bulto</i> paláng iyón, na hindi niya nakilala, +dahil sa cadilimán ng̃ gabí, ay ang tenienteng namiminúnó sa isang +<i>destacamento</i>; sinugatan siya ng̃ waláng anó-anó, na dî man lamang +siyá, pinagsabihan ng̃ anó man. Hindî niyá nácausap ang Capitán +general at hindî siyá nagtamó ng̃ minímithing pagwawaguí ng̃ +catowiran.</p> + +<p>Nang ica 6 ng̃ hapon, icawaló ng̃ Diciembre ng̃ taóng 1880, ay +pinalabás sa Ateneo Municipal ng̃ Maynila ang isang melodramang wícang +castílà, na ang pamagát ay <span class="smcap">Junto al Pasig</span><a name="FNanchor_11_11" id="FNanchor_11_11"></a><a href="#Footnote_11_11" class="fnanchor">[11]</a>, cathâ ni +<span class="smcap">Rizal</span>, na presidente ng̃ <i>Academia de la Literatura +Castellana</i> sa Maynílà ng̃ panahóng iyón, at música ni Don Blás +Echegoyen.</p> + +<p>Ang mg̃a nagsilabás sa melodramang iyón ay ang mg̃a sumusunod:</p> + +<table summary="personajes"> +<tr><td><i>Leónido</i></td><td><span class="smcap">Isidro Perez.</span></td></tr> +<tr><td><i>Cándido</i></td><td><span class="smcap">Antonio Fuentes.</span></td></tr> +<tr><td><i>Pascual</i></td><td><span class="smcap">Aquiles R. de Luzuriaga.</span></td></tr> +<tr><td><i>Satán</i></td><td><span class="smcap">Julio Llorente.</span></td></tr> +<tr><td><i>Angel</i></td><td><span class="smcap">Pedro Carranceja.</span></td></tr> +<tr><td style="vertical-align: top; "><i>Coro ng̃ mg̃a diablo</i></td><td>Caramihang estudiante at +ang isa sa canila'y si +<span class="smcap">Vicente Elio</span>.</td></tr> +</table> + +<p>Di maulatang mg̃a pagpupuri ang inihandog cay <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ +lubháng maraming guinoong nanood ng̃ melodramang iyón.</p> + +<p>Sapagca't sa araw-araw ay nilílibac at nilalait ng̃ isang fraileng +profesor sa Universidad ang mg̃a estudiante, hindî nacatiís si +<span class="smcap">Rizal</span>, ipinagsangaláng niyá ang canyáng mg̃a casamahán sa +isáng mahigpít ng̃uni't mapitagang pang̃ang̃atwiran, at ang naguing +casaguta'y ang panunumpâ ng̃ canyáng catedrático, na cailán ma'y hindi +niya palálabasin si <span class="smcap">Rizal</span> sa alín mang exámen.</p> + +<p>Dahil sa nangyaring iyo'y minagalíng ni <span class="smcap">Rizal</span> ang pasá España +at doón magpatuloy ng̃ pag-aaral, at sapagca't sumang-ayon ang canyáng +ama't iná, siya'y lumulan sa vapor na ang tung̃o'y sa Barcelona, ng̃ +ica 3 ng̃ Mayo ng̃ 1882, na puspós ng̃ pighatî ang cálolwa. ¡Sa +Calambâ [Laguna] ay nilisan niya ang canyang mg̃a pinacamumutyang amá, +iná at mg̃a capatíd; sa Camilíng ay ang maalab na sinisintang si +<span class="smcap">Leonor Rivera</span>, magandang dalagang ang larawa'y háwig na háwig +sa matimyás na si <span class="smcap">Maria Clara</span> sa <span class="smcap">Noli me Tangere</span>, at +saca napalayô siyá sa pinacaiibig na <span class="smcap">Bayang Filipinas</span>!</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Dumatíng si <span class="smcap">Rizal</span> sa Barcelona, (España) ng̃ mg̃a unang araw +ng̃ Junio ng̃ 1882, at hindî pa halos nacapagpapahing̃á sa gayóng +matagál na pagdaragat, sinulat na niyá ang unang <i>artículo</i><a name="FNanchor_12_12" id="FNanchor_12_12"></a><a href="#Footnote_12_12" class="fnanchor">[12]</a>, na +pinaglagdaan niya ng̃ canyáng mg̃a damdamin. Pinang̃alanan niya ang +<i>artículong</i> yaón ng̃ <span class="smcap">El Amor Patrio</span><a name="FNanchor_13_13" id="FNanchor_13_13"></a><a href="#Footnote_13_13" class="fnanchor">[13]</a>, may taglay na +fechang <i>Junio ng̃ 1882</i>, at finirmahán <span class='pagenum noind'><a name="Page_VI" id="Page_VI">[VI]</a></span>niyá ng̃ pamagát na +<span class="smcap">Laong-Laan</span>, saca ipinadalá niyá sa <span class="smcap">Diariong +Tagalog</span><a name="FNanchor_14_14" id="FNanchor_14_14"></a><a href="#Footnote_14_14" class="fnanchor">[14]</a>, at inilathálà sa pámahayagang itó ng̃ icá 20 ng̃ +Agosto ng̃ 1882.</p> + +<p>Pakinggan natin cung anó ang pasiyá ng̃ isáng castílà, ni D. +Wenceslao E. Retana, na nagpamagát si canyáng mg̃a ilinalathálà sa +mg̃a pámahayagan, ng̃ <i>Desengaños</i>, tungcól sa kasulatang sinasabi co:</p> + +<p>"Marahil ay nacainís ca canyá (cay <span class="smcap">Rizal</span>) ang Barcelona; +marahil ay nacapamanglaw at nakapágpalungcot sa canyá ang malakíng +pang̃ulong bayan ng̃ Cataluña, ng̃ canyáng mámasid na doo'y may lubós +na calayâan ang cálahatlahátang mg̃a mithî, sa pagdidilidiling doo'y +waláng mg̃a <i>inquisidor</i><a name="FNanchor_15_15" id="FNanchor_15_15"></a><a href="#Footnote_15_15" class="fnanchor">[15]</a> ang ísip; datapwa't sa Maynila'y mayroon. +Bagá man talastás niyáng totoong caraniwang gamit na, gayón ma'y +guinawâ rin ni <span class="smcap">Rizal</span> sa isáng pananalitáng malungcót, at may +hawig na isipín, ng̃uni't halos laguing mabanayad, palibhasa'y <i>mithi +ang macatulong ng̃ cahi't dukha ng̃uni't maalab na pag-anib</i>. "Tulad +sa mg̃a hebreo ng̃ una ani Rizal—na inihahandog sa templo ang mg̃a +unang bung̃a ng̃ caniláng pag-ibig, camí, dito sa <span class="smcap">lupa ng +iba</span>, iaálay namin ang mg̃a unang pananalitâ sa áming báyang +nababalot ng̃ <i>mg̃a alapáap</i> at <i>ng̃ mg̃a ulap ng̃ umaga</i>, na hindî +nagmamaliw ang cagandaha't hiwagang anyô at kaligaligaya; ng̃uni't +lálò ng̃ pinacasísinta, samantalang sa canya'y pumapanaw at lumálayô," +Sa ganáng cay <span class="smcap">RizaL</span>—ani Retana—ang España'y <span class="smcap">lupa ng +iba</span>; sa ganáng kanyá'y walâ ng̃ <i>bayang sarili</i> (pátria) cung dì +ang Filipinas. Hindî sumasaísip niyà ang <i>maliit na bayang sarili</i> +("pátria chica") at ang <i>malaking báyang sarili</i> ("pátria grande") na +totoong caraniwan na nitong mg̃a hulíng nagdaang taón; ang <i>maliit</i> ay +ang báyan, ang lalawigan ó cung dilî cayá'y ang isáng panig: at ang +<i>malaki</i> ay ang boong nación, sampô ng̃ mg̃a ibáng lupaíng nasásacop, +cahi't anóng pagcalayô-láyò ang kinálalagyan. Ang <i>malakíng bayang +sarili</i>, kung sa isáng filipinong tunay na nakikianib sa España ay +walâ ng̃ iba kung dî ang lupaíng España, na calakíp ang canyáng mg̃a +nasasacop sa cabilang ibayo ng̃ dagat, at ang <i>maliit</i> ay ang panig. +Ng̃uni't cay <span class="smcap">Rizal</span> ay waláng <i>maliit</i> ó <i>malaking bayang +sarili</i>, cung dî <span class="smcap">Bayang sarili</span>; na sa ganáng canyá'y hindî +ang Calambâ, hindî ang mg̃a bayang ang salita'y wikang tagalog, hindî +man lamang ang pulô ng̃ Lusóng, cung dî ang capisanan ng̃ mg̃a pulóng +nátuclasan ni Magallanes. Hindî lamang ito: sa ganáng cay +<span class="smcap">Rizal</span>, ang España'y hindî <i>inang bayan</i>; ito'y marahil ay sa +mestizong castílà, sa mg̃a may dugóng castílà; datapwa't hindî sa +táong may dugóng dalisay ng̃ tagá casilang̃anan ...</p> + +<p>"Hindî malimutan niyá, ang sariling lúpà:—"Naroroon [ang sabi ni +<span class="smcap">Rizal</span>] ang mg̃a unang gunitaing nangyari ng̃ panahong +camusmusan, masayáng <i>hadang</i><a name="FNanchor_16_16" id="FNanchor_16_16"></a><a href="#Footnote_16_16" class="fnanchor">[16]</a> kilalá lamang ng̃ cabataan sapagca't +doo'y natutulog ang boong isang panahong nacaraan na [<i>ang bayang may +casarinlan</i>] at na-aaninagnagan ang panahóng dárating [<i>ang catubusan +ng̃ lahi sa pamamag-itan ng̃ pag-aaral</i>]; sapagca't sa canyáng mg̃a +cagubátan at sa canyáng mg̃a damuhán, sa bawa't cáhoy, sa bawa't +bulaclac, namamasdán ninyóng naúukit ang alaala sa alín man táong +inyóng guiniguiliw, na gaya rin ng̃ canyáng hining̃á sa hang̃ing may +taglay na bang̃ó, na gaya ng̃ canyáng awit sa lagaslás ng̃ mg̃a batis, +na gaya ng̃ canyáng ng̃itî sa bahaghari ng̃ lang̃it ó ng̃ canyang mg̃a +buntóng-hining̃á sa hindî mapagwáring daíng ng̃ hang̃in sa gabí +..."—Ang ganitóng mg̃a pananalita'y talagang cay <span class="smcap">Rizal</span>; +ilála sa macahulugán, sa may tinutucoy ang mg̃a pananalitáng may +<span class='pagenum noind'><a name="Page_VII" id="Page_VII">[VII]</a></span>hímig ng̃ hiwágà, ito ng̃â ang anyô ng̃ canyáng pagsulat, ang canyáng +caugalian, at halos waláng makikitang bagay na prosa<a name="FNanchor_17_17" id="FNanchor_17_17"></a><a href="#Footnote_17_17" class="fnanchor">[17]</a> ó tulâ na +canyáng kinathâ na hindî itó ang námamasid; na ang bawa't may ísip, +cahi't caraniwan lámang ang tálas ay agád mapagwawárì sa mg̃a súlat ni +<span class="smcap">Rizal</span>, ang mg̃a caisipán sa pamamayang naghaharì sa budhî +ng̃ lubhang mairuguíng yaón sa kinaguisnang lúpà—"¡Hindî nacácatcat +cailán man (aní <span class="smcap">Rizal</span>) ang pagsintá sa kinamulatang lúpà, +pagcâ ang pagsintáng ito'y nacapasoc sa pusò: sapagca't talagang +tagláy na niyá ang tatác ng̃ Lang̃it na siyáng ikinapaguiguing waláng +catapusán at pagcawaláng pagcasírà."—At isinunod pagdaca ang ganitóng +mg̃a sabi, na anaki ibig niyang palacsín ang loob at itaimtím sa púsò +ng̃ mg̃a táong pinagtatalaghán ng̃ casulatang iyón ang pag-íbig sa +kinamulatang lúpà:—"Cailán ma'y casabiháng ang pagsinta ang siyáng +lalong macapangyarihang nag-uudyoc ng̃ mg̃a cagagawang lalong dakilà; +cung gayo'y talastasíng sa lahát ng̃ mg̃a pagsinta, ang sa +kinaguisnang bayan ang siyang nagbung̃a ng̃ mg̃a gawáng lalong +malalakí, lalong mg̃a bayani at lalong waláng casíng dalisay. Basahin +ninyó ang Historia" ... Pagcatapos na maisaysay sa iláng pangcát na +totoong mataós at macatwiran ang pananalitâ, upang patotohanang sa +buhay na ito'y pawang madalíng lumípas ang lahát: sinabi naman niyá, +ang nangyayari pag laganap ng̃ sigáw na <i>¡ang kinamulatang lupa'y +sumasapang̃anib!</i> ang sarisaring pagpapacahirap at paghahayin ng̃ +buhay na kinacailang̃ang gawín.... Datapwa't <i>¡hindi cailang̃an! +¡Ipinagsangaláng ang nagbigáy búhay; ¡gumanáp ng̃ isang catungculan! +Si Codro ó si Leónidas,</i><a name="FNanchor_18_18" id="FNanchor_18_18"></a><a href="#Footnote_18_18" class="fnanchor">[18]</a>, <i>ang cahi't sino man, ¡ang kinaguisnang +baya'y matututong sa canyá'y mag-alaala!</i></p> + +<p>"At parang naguguniguni na niya ang sa kanya'y mangyayari, isinulat ni +<span class="smcap">Rizal</span> ang ganito: "<i>Magháyin ang ibá ng̃ canyáng cabatáan; +ibinigay namán ng̃ ibá sa sariling bayan ang mg̃a ningning ng̃ canyang +mataas na pag-iísip</i> at ang ibá namá'y <i>nagbúhos ng̃ canyáng dugo</i>; +namatáy ang lahàt at nagpamana sa kinaguisnang bayan ng̃ lubháng +malakíng cayamanan: ang <i>calayaan</i> at ang <i>carang̃alan</i>. ¿At anó naman +ang guinawâ sa canilá ng̃ tinubuang lúpà? Tinatang̃isan silá at +<i>inihaharap ng̃ boong</i> calakhán ng̃ loob sa sangcataohan; sa panahóng +sasapit at sa canyáng mg̃a anác, upang <i>mapagcunang uliran</i>".—Si +<span class="smcap">Rizal</span> ay isang manunulat na sa anyó'y hindî tumutucoy, +ng̃uni't cung wawarîing magalíng ay lubháng mapagpatungcol ng̃ +sinásalitâ; at cung ilalim pa ang pagsisiyasat sa lahat ng̃ canyáng +mg̃a sinulat, hindî lamang náaaninag ang canyang tang̃ing budhî, cung +dî hinuhulàan namán niyá ang canyáng gágawin at ang sa canyá'y +mangyayari. At para manding tagláy niyá ang isang catungculang sa +canyá'y ipinagcatiwalà ng̃ Dios upang ganapín sa ibabaw ng̃ lúpâ, +cayá't pagca tiguíb ang calolowa niya ng̃ caisipán ni Tolstoi ay +nang-aakit siya sa capayapàan, at cung nag-aalab naman sa canyá ang +mg̃a mithîin ni Napoleón ay iniuudyóc namán niyá sa canyáng mg̃a +cababayan ang pakikibaca, at wináwacasán ng̃ ganitóng pananalitâ:</p> + +<p>"¡Oh kinaguisnang lúpà!... Mulâ cay Jesucristong puspós ng̃ ganap na +pagsintá, na naparito sa mundo sa icagagaling ng̃ sangcataohan, at +<i>nagpacamatay dahil sa sangcataohang iyan, sa pang̃alan ng̃ cautusan +ng̃ canyáng tinubuang bayan</i>, magpahangang sa lálong mg̃a hindî +kilaláng nang̃amatáy dahil sa mg̃a <i>revolución</i><a name="FNanchor_19_19" id="FNanchor_19_19"></a><a href="#Footnote_19_19" class="fnanchor">[19]</a> ng̃ mg̃a panahong +ito, gaáno carami, ¡ay! ang mg̃a nagcahirap at namatay sa iyong +pang̃alang kinamcám ng̃ mg̃a ibá! ¡Gaano carami ang <i>ipinahámac</i> "ng̃ +pagtataním ng̃ galit", ng̃ casakimán ó ng̃ cahang̃alan, <span class='pagenum noind'><a name="Page_VIII" id="Page_VIII">[VIII]</a></span>na <i>ng̃ +nalalagot na ang hining̃a'y hinandugán ca ng̃ pagpupuri at sa iyo'y +minithi ang lahát ng̃ bagay na cagandahang palad</i>.</p> + +<p>Magandá at dakílà ng̃â ang tinubuang lúpà, pagcâ ang canyáng mg̃a anác +<i>sa sigaw ng̃ pagbabaca ay nang̃agdudumali sa pagsasanggalang, sa +dating lupain ng̃ caniláng magugulang; mabangis</i> at palálò pagca mulà +sa carurucan ng̃ canyáng trono'y <i>napapanood na tumatacas ang +tagaibang lúpa sa udyóc ng̃ malakíng tácot sa pagcakita sa bayáning +hucbó ng̃ canyáng mg̃a anác</i>, ng̃uni't <i>pagca nagpapatayan</i> ang +canyáng mg̃a anác, palibhasa'y nang̃agcacabahabahagui sa +nagcacalabánlabáng mg̃a pulutóng; pagca ipinagwawasacan ang mg̃a +halamanan, ang mg̃a bayan at ang mg̃a ciudad ng̃ poot at pagtataniman; +pagcacágayo'y sa canyáng cahihiyan ay pinupunit ang balabal at +itinatapon ang cetro at nagdaramit ng̃ maitim na lucsâ sa canyáng mg̃a +anác na namatáy.</p> + +<p>Pacasintahín ng̃a natin siyá magpacailán man, anó man ang ating +cahinatnan, at howag tayong humang̃ad ng̃ ibang bagay cung dî ang +canyang <i>icágagaling</i>. Cung magcagayo'y macatutupad tayo ng̃ alinsunod +sa tacdâ ng̃ Dios na dapat na cauculan ng̃ sangcataohan, na dî ibá +cung dî ang cahusayan at capayapaan ng̃ lahát ng̃ canyáng mg̃a +kinapál.</p> + +<p>¡Cayóng páwang nawalán na ng̃ mithîin ang calolowa; cayóng +nang̃asugatan sa púso't isa-isang nakita ninyóng nanglagas ang mg̃a +pag-asang caaliw-aliw, at cawang̃is ng̃ mg̃a cahoy cung panahong +tagguináw, ng̃ayóng salát cayó sa bulaclác at gayón din sa mg̃a dáhon, +at bagá man nais ninyó ang umibig, ng̃uni't walâ, cayóng másumpong na +sa inyo'y carápatdápat; nariyan ang tinubuang lúpà! ¡Siya'y inyóng +sintahín!</p> + +<p>Siya'y inyóng sintahín, ¡oh, siyá ng̃â! datapwa't hindî na cawang̃is +sa pagsintá sa tinubuang lúpà ng̃ unang panahóng gumáganap ng̃ mg̃a +mababang̃ís na pagbabanál, na ipinagbabawal at minámasama ng̃ tunay at +dalisay na magandáng caugalian at ng̃ inang Naturaleza<a name="FNanchor_20_20" id="FNanchor_20_20"></a><a href="#Footnote_20_20" class="fnanchor">[20]</a>; na howag +ipagmagalíng ang malíng sigábo ng̃ budhî, ng̃ pagwawasác at ng̃ +calupitán; hindî, "lálong caayaáyang pagbubucáng liwaywáy ang +sumisilang sa abót ng̃ tanáw", masasanghayâ at mg̃a payapang ilaw, na +súgò ng̃ buhay at capayapaan; sa cawacasa'y ang liwayway na tunay ng̃ +cacristianuhan, tagapagbalitang pang̃unahin ng̃ maliligaya at panátag +na mg̃a áraw. Catungculan ng̃a natin ang manuntón sa mahirap lacaran, +ng̃uni't tahimic at mapagbigay pakinabang sa landas ng̃ Dunong na +patung̃o sa "Pagcasulong" at mulà riya'y "sa pagcacaisang mithî at +hinihing̃î ni Jesucristo sa gabí ng̃ canyang pagcacasákit."</p> + +<p>"Gumawa ng̃ sariling bayan ng̃ sariling bayan cahi't gaano man ang +maguing cahalagahan ang siyang lalong masilacbóng nais ni +<span class="smcap">Rizal</span>, ng̃unit carapatdapat na sariling bayan...."</p> + +<p>At siyang catotohanan ayon sa canyang, mg̃a guinawâ.</p> + +<p>Hindî nag tagal si "Rizal" sa Barcelona. Sumasa Madrid na siya ng̃ +unang araw ng̃ Octubre ng̃ sinabi ng̃ taóng 1882. Sabay niyáng +pinag-aralan ang <i>Medicina</i> at saca ang <i>Filosofía</i> at <i>Letras</i>.</p> + +<p>Natapos ang pag-aaral niya ng̃ panggagamot at nagtamó siya ng̃ +títulong <span class="smcap">Licenciado</span> sa <span class="smcap">Medicina</span> ng̃ ica 21 ng̃ Junio +ng̃ 1884, at ng̃ 19 ng̃ Junio ng̃ 1885, araw ng̃ capang̃anacan sa +canya ay canyang tinamó namán ang títulong pagca <span class="smcap">Licenciado sa +Filosofía at Letras</span> at gayon din ang pagca <span class="smcap">Doctor sa +Medicina</span>. Natutuhan ni <span class="smcap">Rizal</span> ang mg̃a wicang sumusunod: +tagalog, castílà, latin, francés, italiano, inglés, alemán, ruso, +japonés, holandés, griego, hebreo, àrabe, sanskrito, portugués, +catalán, sueco at insíc.</p> + +<p>Samantalang nag-aaral si <span class="smcap">Rizal</span> ay pinagmámasid naman niya ang +caugalian at anyô ng̃ mg̃a castílà. Nangaling si <span class="smcap">Rizal</span> sa +isáng bayang linúluklucan ng̃ pagbabanalbanalan, ng̃ dî wastóng mg̃a +pananampalataya, ng̃ mg̃a paggugol ng̃ salapî upang yumaman at +macagumon sa lugód at layaw ang mg̃a walang ibang gawâ cung dî ang +mangdayà sa mg̃a <span class='pagenum noind'><a name="Page_IX" id="Page_IX">[IX]</a></span>hang̃al...; galing si Rizal sa isang bayang sa +calolwa't catawan ay may walang hangang capangyarihan ang mg̃a fraile, +militar, empleado at castílà. Sa Madrid ay nakita niyáng hindî gayón: +linílibac ng̃ mg̃a <i>librepensador</i><a name="FNanchor_21_21" id="FNanchor_21_21"></a><a href="#Footnote_21_21" class="fnanchor">[21]</a> at ng̃ mg̃a <i>aleo</i><a name="FNanchor_22_22" id="FNanchor_22_22"></a><a href="#Footnote_22_22" class="fnanchor">[22]</a> ng̃ +boong calayàan ang canilang religióng católica apostólica romana at +ang canilang iglesia católica-apostólica romana; námasid niyáng maliit +na totoo ang capanyarihan doon ng̃ Gobierno; hindî niya napanood ang +acala niyang mangyayáring pagtatálotalo ng̃ mg̃a "liberal"<a name="FNanchor_23_23" id="FNanchor_23_23"></a><a href="#Footnote_23_23" class="fnanchor">[23]</a> at ng̃ +mg̃a "clerical"<a name="FNanchor_24_24" id="FNanchor_24_24"></a><a href="#Footnote_24_24" class="fnanchor">[24]</a>; bagcos pa ng̃a niyang nákitang madalás na +naglalámbal at nagcacáisa ang mg̃a "republicano"<a name="FNanchor_25_25" id="FNanchor_25_25"></a><a href="#Footnote_25_25" class="fnanchor">[25]</a> at ang mg̃a +"carlista"<a name="FNanchor_26_26" id="FNanchor_26_26"></a><a href="#Footnote_26_26" class="fnanchor">[26]</a> upang canilang masunduan ang anó mang ninanais. +Nagdamdam si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ malaking sacláp ng̃ loob ng̃ canyang +pagsumaguin ang walang hadlang na anó mang pagtatamasa ng̃ mg̃a +calayàan sa España, at ang capanyarihang calakilakihan ng̃ mg̃a fraile +sa Filipinas, na siyang bumíbigti sa lahing cáymangui. Pinagpilitan +niyang makilala ang anyô ng̃ mg̃a iba't ibang "partido político"<a name="FNanchor_27_27" id="FNanchor_27_27"></a><a href="#Footnote_27_27" class="fnanchor">[27]</a> +sa España at napag-unawa niyang hindî carapatdapat purihin ang mg̃a +europeo tungcól sa bagay na ito. Nakita niyang ang bawa't partido, ang +lahat ng̃ partido ay may magaganda at cainam-inamang mg̃a +palatuntunan; datapwa't nahiwatigan niyáng baga man may +mang̃isang̃isang nagpapagal sa udyok ng̃ lalong wagás at dalisay na +hang̃ád, ng̃uni't hálos ang lahat ay walang pinagsisicapan cung dî ang +saríling cagaling̃an. Samantalang hindî pa nang̃apapahalál sa matataas +na catungculang minimithî, totoong sinusuyò ang mg̃a táong +manghahalál, at sa canila'y ipinang̃ang̃acò ang lubhang maraming +bagay, at cung macamtan na ang hang̃ád ay hindî guinaganap ang +pang̃acò at linilimot na tikís ang mg̃a naghalal sa canila. Marami sa +mg̃a manghahalal na ibinibigay ang caniláng voto, hindi sa táong tunay +na may carapatán, cung dî sa nakiusap sa canila ng̃ hindî nilá +mahiyáng canilang pinapang̃inoon; na hindî ang tunay na may mg̃a +nagawang cagaling̃an ng̃ isang táo sa bayan ang canilang tinitingnan, +cung dî cung ang taong iya'y mainam magsasalitâ, marikít magtalumpatì, +magalíng sumúyo ó nacagaganting pálà ng̃ salapî ó iba pang +pagbibiyayâ; na ang siyam na po't siyam sa sandaang europeo'y +naniniwalà sa mg̃a sinasabi sa canilá ng̃ mg̃a pamahayagan, na hindî +man lamang sinisiyasat cung yao'y totoo ó hindî, cung na sa catwiran ó +walâ sa catowiran; sa isáng salitâ: nakita niyáng cawang̃is din ng̃ +mg̃a táong báyan dito ang mg̃a táong báyan doón.</p> + +<p>Walang anó mang inilathalà si Rizal na anó mang casulatan, mula ng̃ +canyang lihamin ng̃ 1882 ang "El Amor Patrio," hangang sa taong 1884, +datapowa't hindî siya naglilicat ng̃ pakikipagsulatan sa canyang mg̃a +cababayan, lalonglalò na sa mg̃a nag-aaral, at ang mg̃a sulat niya'y +binabasa ng̃ lahat ng̃ boong pag-ibig at pangguiguilalás, dahil sa +canyang bayaning pagbibigáy ulirán sa pagsintá sa tinubuang lúpá.</p> + +<p>Nang 25 ng̃ Junio ng̃ taóng 1884 ay nagtalumpatì si <span class="smcap">Rizal</span> sa +isang piguíng na guinawa sa Madrid, sa pagpapaunlác cay guinoong +<span class="smcap">Juan Luna</span>, bantóg na pintor ilocano, dahil sa pagtatamó ng̃ +pang̃ulong "premio" <span class='pagenum noind'><a name="Page_X" id="Page_X">[X]</a></span>sa "Exposición" ng̃ canyang balitang "cuadro," na +ang pamagat ay "Spoliarium", at cay guinoong <span class="smcap">Felix Resurreccion +Hidalgo</span>, na taga Filipinas din, at mabuti rin namang pintor. +Guinawâ ang piguíng na iyón sa Restaurant Inglés, pinasimulán ng̃ +icasiyam na oras ng̃ gabî at may mg̃a anim na pong táo ang +nagsalosalo. Nang̃ulo sa mesa—alinsnnod sa sabi ng̃ "El Imparcial", +sa Madrid, ng̃ ica 26 ng̃ Junio ng̃ 1881—si pintor Luna; +nang̃agsiupô sa dacong canan niya si na señor Labra, Correa, Nin y +Tudó at sa caliwa niya'y si na señor Moret, Aguilera at Mellado (D. +Andrés). Nang̃agsiupô rin doon si na señor Morayta, Regidor, Azcárraga +(D. Manuel de), Araus, Fernández Bremón, Paterno (Alejandro, Antonio +at Máximo,) Vigil, del Val, Moya, Cárdenas, Govantes, Rico, Gutiérrez, +Abascal, Ansorena, García-Gómez, López Jaena, Más (pintor valenciano), +Fernández Labrador (cubano), Rodriguez Correa at iba't iba pang +maraming pintor, literato at periodista.</p> + +<p>Nagtindig si <span class="smcap">Rizal</span> at siya ang náunang nanalitâ; minamasdan +siyá ng̃ lahát; sa caymanguing mukhâ niya'y umaalab ang ning̃as ng̃ +masilacbóng pagsinta sa tinubuang lúpà, at sacâ nagsaysay siyá ng̃ +isáng talumpating hindî mapagwari cung alin ang lalong maganda: cung +ang cahang̃ahang̃ang pagsintá sa tinubuang lupang numiningning sa +talumpating iyón, ó ang cagandagandahang pagcacaanyô-anyô ng̃ mg̃a +salitâ. Pagsisicapan cong isatagalog ang talumpating iyón; bagaman +talastás cong dukhâ ang aking panític at cúlang ang wica natin sa +casaganaan ng̃ wicang castilàng guinamit ni <span class="smcap">Rizal</span> sa gayóng +pananalitâ: ng̃uni't mamalakhín co na cung maipakilala sa bumabasang +irog ang cahi't culabóng anino ng̃ masilacbo't caligaligayang +pananalitâ ng̃ ating capatid na <span class="smcap">Martir sa Bagumbayan</span>. +Pasisimulan co: "<span class="smcap">Mañga guinoo</span>: Sa paggamit ng̃ pananalita'y +hindî nacapag-aalinlang̃an sa akin ang tacot na bacâ pakingán ninyo +acó ng̃ boong pag-wawaláng bahálà; naparito cayó't ng̃ inyóng ipanig +sa sigabo ng̃ aming mithî ang simbuyó ng̃ mithî ninyóng panghicayat sa +cabatáan, cayâ ng̃a't waláng salang cayo'y matututong magpaumanhín. +Mg̃a panghalinang simoy ng̃ pag-iibigan ang siyáng lumalaganap sa +aláng-álang; mg̃a ágos ng̃ pagcacapatiran ang siyang lumílipad na +nagcacasalusalubong; mg̃a calolowang masintahin ang nakíkínig, at +dahil dito'y hindî acó nag-aalap-ap sa aking abáng cataohan at hindî +namán acó nag-aalap-ap sa cagandahan ng̃ inyong loob. Palibhasa'y +mg̃a táo cayóng may púsò, walâ cayóng hinahanap cung dî mg̃a púsò rin, +at buhat sa caitaasang iyang pinamamahayan ng̃ mg̃a damdaming mahál, +hindî ninyo hinahálatâ ang mg̃a walang cabuluháng pang̃it na budhî; +nalalaganapan ng̃ inyong titig ang cabooan; pinasisiyahan niyá ang +naguiguing dahil at inilalatag ninyó ang camáy sa cawang̃is cong +nagnanasang makipanig sa inyó sa isá lamang adhicâ, sa isa lamang +mithî: ang dang̃ál ng̃ dakílang ísip, ang ningning ng̃ tinubuang lúpà. +("Magaling, totoong magaling; pacpacan.")</p> + +<p>"Ito ng̃a ang cadahilanan cayâ cayó'y nang̃agcacapisan ng̃ayón. May +mg̃a pang̃alan sa historia ng̃ mg̃a bayang sila lamang ay +nagpapakilala na ng̃ isáng nangyari at nagpapaalaala ng̃ mg̃a +pagguiguiliwan at ng̃ mg̃a cadakilaan; mg̃a pang̃alang wang̃is sa +isáng cababalagháng hiwágà na nagháharap sa ating mg̃a matá ng̃ mg̃a +caisipáng caayaaya at caaliw-aliw; mg̃a pang̃alang ang kinaoowia'y +isang pagcacásundô, isang saguísag ng̃ capayapâan, isáng tálì ng̃ +pagsisintáhan ng̃ mg̃a nación. Nauucol sa mg̃a ganitó ang mg̃a +pang̃alan ni Luna at ni Hidalgo: nililiwanagan ng̃ caniláng mg̃a +carang̃alan ang dalawáng dúlo ng̃ daigdig: ang Casilang̃anan at ang +Calunuran: ang España at Filipinas. Sa pagsasalitâ co ng̃ dalawáng +pang̃alang ito'y nakikinikinitá co ang dalawang nagníningning na +balantóc na nagmumula capowa sa magcabicábilang dacong iyon at +nagcacalicaw, pagdating sa caitaasan, sa udyóc ng̃ pagguiguiliwán ng̃ +iisáng pinangaling̃an, at buhat sa caitaasang iya'y papapag-isahín ang +"dalawang bayan" sa pamamag-itan ng̃ walang catapusáng pagcacáisa, +"dalawang bayang "magcacambal cahi't papaghiwalayin <span class='pagenum noind'><a name="Page_XI" id="Page_XI">[XI]</a></span>ng̃ mg̃a dagat at +ng̃ calayuan; "dalawang báyang" hindî sibulán nang "mg̃a binhî ng̃ +paghihiwalay na itinatanim ng̃ mg̃a nabubulagang tao at ng̃ caniláng +calupitán." Capowa capurihán si Luna't si Hidalgo ng̃ España't ng̃ +Filipinas; sa pagcá't cung ipinang̃anác man silá sa Filipinas ay +mangyayari rin namáng maipang̃anác sa España. Waláng sariling bayan +ang cataasan ng̃ ísip; ang cataasan ng̃ isip ay tulad sa ilaw, sa +hang̃in; pag-aari ng̃ lahát; walang sariling bayang gaya ng̃ +alang-alang, gaya ng̃ buhay at gaya ng̃ Dios. "(Mg̃a pacpacan)"</p> + +<p>"Lumilipas na sa Filipinas ang matatandang caugalian; ang mariring̃al +na gawa ng̃ canyang mg̃a anác ay hindî na nangyayari lamang sa loob +ng̃ sariling bahay; iniiwan na ng̃ paróparóng silang̃an ang sariling +bahay; sa mg̃a lupaing yao'y ipinakikilala na ang paguumaga ng̃ isáng +mahabang araw, sa pamamag-itan ng̃ maniningning na cúlay at +namumulamulang pagbubucang liwayway, at ang láhing iyóng nagugulaylay +sa boong gabí ng̃ historia, samantalang lumiliuanag ang araw sa ibá't +ibáng lupaín, mulî ng̃ayóng gumiguising na kumíkinig sa untóg ng̃ +electricidad na sa canyá'y gumibíc sa pakikipanayám sa mg̃a bayang +calunuran, at "hinihing̃î ang ilaw, ang buhay ang civilizacióng" ng̃ +una'y caniláng minana na pinapagtibay ang waláng catapusáng mg̃a lagdâ +ng̃ hindî naglilicat na pag-gulong ng̃ panahón, ng̃ mg̃a pagcacáiba't +iba, ng̃ di nagmamaliw na paghahalihali, ng̃ pagsúlong."</p> + +<p>"Ito'y nalalaman ninyóng magalíng at ipinagdádang̃al na ninyó; cayó +ang may gawâ ng̃ cagandahan ng̃ mg̃a brillante ng̃ coronang taglay sa +ulo ng̃ Filipinas; ang Filipinas ang nagbigay ng̃ mg̃a bató, ang +Europa ang kumikil at ng̃ numingníng. At pinanonood nating lahát ng̃ +boong pagdiriwáng; cayo'y ang inyong yárì; cami'y ang ning̃as, ang +lacás, ang mg̃a batóng aming bigay. "(Mainam na totoo.)"</p> + +<p>"Ininóm nilá roón ang calugod-lugod na talinghágà ng̃ Naturaleza; +Naturalezang dakílà at cakilakilabot sa canyang pagwawasác, sa canyang +paglacad na waláng humpáy, sa canyang hindî mapaglírip na lacás. +Naturalezang matimyás, payápà at malungcot sa canyang mg̃a pagsasaysay +na hindî naglílicat at hindî nagbabago; inililimbag ng̃ Naturalezang +ito ang canyáng tatác sa lahát ng̃ canyáng linalalang at ibinung̃a. +Tagláy ng̃ canyáng mg̃a anác ang tatac na iyán saán man silá pumaroón. +Cung hindî pacasiyasatin ninyó ang caniláng mg̃a ásal, ang caniláng +mg̃a gawâ, at cahi't babahagyâ man ang pagcakilala ninyó sa báyang +iyón, makikita ninyóng na sa lahát na parang siyang bumubuò ng̃ +canyáng dúnong, gaya ng̃ calolowang siyang namamatnugot sa lahát, +cawang̃is ng̃ nagpapagaláw sa isáng máquina, túlad sa anyóng pang̃úlo, +caparis ng̃ unang cagamitán. Hindî mangyayaring hindî sumilang ang +talagang canyang dinaramdam, hindî mangyayaring siya'y maguing isáng +bágay at ibáng bágay ang gawín; sa dacong ibabaw cung bagá man +nagcacáiba, malicmátà lámang. Sa "Spoliarium", sa licuran ng̃ +pinturang iyang hindî pipí ay nariring̃ig ang caguluhan ng̃ maraming +tao, ang sigawan ng̃ mg̃a alipin, ang taguinting̃an ng̃ mg̃a baluti't +sandata ng̃ mg̃a bangcáy, ang hagulhulan ng̃ pang̃ung̃ulila, ang mg̃a +híguing ng̃ dalang̃in, na napagwawari ang anyô at catotohanang tulad +sa pagcaring̃íg sa dagundóng ng̃ culóg sa guitnâ ng̃ malacás na ing̃ay +ng̃ malaking agos ng̃ tubig na bumabagsác mulâ sa mataas, ó ang +pang̃ing̃iníg na nacalalaguim at cagulatgulat ng̃ lindól. Ang +Naturalezang namamaguitnà sa pagcacaroon ng̃ mg̃a bagay na iyon ay +siya ríng namamaguitnà sa pincel na lumálagdâ ng̃ pintura. Bilang +capalít nito'y tumítiboc sa cuadro ni Hidalgo ang isang totoong +dalisay, pagpapakilalang lubós ng̃ calungcutan, ng̃ cagandahan at +cahinaang pawang ipinahamac ng̃ mabang̃ís na lacás; at gayón, +palibhasa'y inianác si Hidalgo sa silong ng̃ maningning na azúl ng̃ +lang̃it sa Filipinas, sa pagpapalayaw ng̃ mahinhing hihip ng̃ amihang +galing sa mg̃a caragatan doon, sa guitnâ ng̃ catahimican ng̃ doo'y +mg̃a dagatan, sa hiwagang caaliw-aliw ng̃ canyang mg̃a capatagang lúpà +at carikitdikitang pagcacaayos ng̃ canyang mg̃a bundóc at ng̃ mg̃a +<span class='pagenum noind'><a name="Page_XII" id="Page_XII">[XII]</a></span>bundóc na nagcacatanitanicalâ.</p> + +<p>"Cayâ na cay Luna ang mg̃a lilim, ang mg̃a pagcacalabánlaban, ang mg̃a +naghihing̃along liwanag, ang talinghágà at ang cakilakilabot, bílang +aling̃awng̃áw ng̃ madidilím na sigwá sa lupaíng mainit, ng̃ mg̃a +kidlát at ng̃ mauugong na pagbugá ng̃ canyáng mg̃a volcán; cayâ cay +Hidalgo'y pawang liwanag, mg̃a culay, pagcacabagay-bagay, damdamin, +aliwalas, cawang̃is ng̃ Filipinas sa mg̃a gabíng may bwan, sa canyáng +mg̃a araw na tahimic, sa mg̃a naaabot doon ng̃ tanáw, na pawang +umaakit sa pagdidilidili at doo'y iníuugoy ang waláng catapusán. At +ang dalawá, cahi't lubháng nagcacáiba, sa anyô man lamang, ay +nagcacáisa cung ganáp na lilining̃in; cawang̃is namán ng̃ pagcacaisá +ng̃ ating mg̃a púsong lahát, bagá man totoong nang̃agcacáiba: ang +dalawáng itó, sa caniláng pagpapaaninaw, sa pamamag-itan ng̃ caniláng +"paleta," ng̃ carikitdikitang sicat ng̃ araw ng̃ trópico<a name="FNanchor_28_28" id="FNanchor_28_28"></a><a href="#Footnote_28_28" class="fnanchor">[28]</a>, +guinágawâ niláng mg̃a sínag ng̃ dî maulátang capurihang canilang +inililiguid sa <span class="smcap">canilang sariling bayan</span>; <i>isinasaysay ng̃ +dalawa ang tunay na calagayan ng̃ aming buhay sa pagsasamahan, sa asal +na guinagamit at sa natutungcol sa pamamahala ng̃ calacarán ng̃ +bayan</i>; <span class="smcap">ang cataohang pinapagtitiis ng̃ mabibigat na dalahin; ang +cataohang hindi natutubos</span>, <i>ang catowiran at ang mithing +nakikitungáli ng̃ mahigpit sa mg̃a di</i> "wastong caisipán," <i>sa maling +pananampalataya at sa mg̃a licong cagagawán</i>, "sa pagca't ang mg̃a +damdamin at ang mg̃a pasiya ay nacapaglalag-os sa lálong macacapal na +cuta"; sa pagca't sa lahát ng̃ mg̃a hadláng ay may napumumulusán, +pawang nang̃ang̃aninag, at cung hindî sila magcapluma, cung dî sila +tulung̃an ng̃ limbagan, hindî lamang maghahandog ng̃ panglibang sa +paning̃in ang canilang paleta at mg̃a pincel, cung dî naman maguiguing +mananalumpating totoong marikit manalitâ."</p> + +<p>Cung itinuturo ng̃ iná sa canyáng anác ang canyáng sariling wícà at +ng̃ maunáwà ang canyáng mg̃a catowáan, ang canyáng mg̃a kinacailang̃an +ó ang canyáng̃ mg̃a pighatî; itinuturò namán ng̃ España sa Filipinas, +sa canyáng pagcainá ang canyáng sariling wícà; "cahi man +hinahádlang̃an niyáng mg̃a bahagyâ na ang abo't ng̃ paning̃ín at +napacapandác ang pag-íisip," na sa canilang malabis na pagsusumicap na +sumapanatag sila sa panahóng casalucuyang tinatawid, ay "<i>hindi nila +mátanaw ang panahóng darating</i> at hindî pinagtitimbangtimbang ang +maguiguing bung~a ng̃ canilang guinagawâ;" mg̃a sisiwang payát, +"masasamáng ásal at mg̃a pang-akit sa casamâang ásal", na waláng +ibáng iniimbot cung dî ang inisín ang lahát ng̃ damdaming dalisay, at +sa caniláng pagpapasamâ ng̃ púsò ng̃ mg̃a bayan, "ay itinatanim nilá +sa mg̃a bayang iyán ang mg̃a binhî ng̃ mg̃a pagcacaalit at ng̃ sa +panahong darating ay anihin ang bung̃a, ang lasong haláman, ang +camatayan bagá ng̃ mg̃a ipang̃áng̃anác pang mg̃a tao."</p> + +<p>"Ng̃uni't ¡limutin natin ang mg̃a capang̃itang ásal na iyán! +¡Capayapaan sa mg̃a patáy, sapagca't páwang mg̃a patáy na ng̃â; hindî +na silá humihing̃â, at sila'y kinacain na ng̃ mg̃a u-od! ¡Howag nating +tawaguin ang pag-aalaala sa canilá; howag nating dalhin dito sa guitnâ +ng̃ ating mg̃a casayahan ang canilang cabahúan! "Sa cagaling̃ang palad +ay lalong marami ang mg̃a capatid; ang cagandaha't camahalan ng̃ loob +ay pawang mg̃a catutúbò sa sílong ng̃ lang̃it ng̃ España: sa bagay na +ito'y cayóng lahát ay mg̃a sacsíng maliliwanag." Nangagcaisa cayó sa +pagsagót; nang̃agsitulong cayó, at gumawâ cayó marahil ng̃ lalong +malakí cung mayroon pa sana cayong magagawâ. Umupô cayó sa +pakikisalamúhà sa aming pagsasalosalo, at sa inyòng pagbìbigay unlac +sa maririlag na mg̃a anác ng̃ Filipinas ay pinauunlacan namán ninyo +ang España; sapagca't lubos na talastas ninyóng lahat, na hindî ang +dagat Atlántico ang hanggahan ng̃ España; hindî rin namán ang dagat +Cantábrico at ang dagat Mediterráneo—casirâang dang̃al ng̃ang tunay +cung macahadláng ang tubig sa canyáng cadakilâan, sa canyáng +isipan.—Narorooon ang España cung saan <span class='pagenum noind'><a name="Page_XIII" id="Page_XIII">[XIII]</a></span>ipinararamdam ang canyáng +pangpaguinhawang akit, at cahi't maalís man sacálì ang canyáng +bandera, matitira rin ang sa canya'y pag-aalaalang hindî matatapos, +hindî magmamaliw, ANO ANG MAGAGAWA NG CAPIRASONG DAMIT NA MAPULÁ AT +MARILAW; ANONG MAGAGAWA NG MGA FUSIL AT NG MGA CAÑON SA BAYANG HINDI +SIBULAN NG PAGSINTA AT PAGGUILIW; SA BAYANG HINDI NANGAGCACAYACAP ANG +MGA MITHI, HINDI NANGAGCACAISA ANG PALATUNTUNAN NG ADHICA, HINDI +NANGAGCACASANG-AYON ANG MGA PASIYA NG ISIP..? (Mahabang mg̃a +pacpacan.)</p> + +<p>Si Luna't si Hidalgo'y tunay ng̃ang inyó at tunay rin namang amin; +sila'y inyóng sinisinta, at sa canila'y napapanood namin ang +magagandang mg̃a pag-asa, mg̃a mahahalagang ulirán. Ang mg̃a cabataang +filipinong na sa Europa, na cailan may masigabo ang loob, at ilán pang +mg̃a taong nananatili ang mg̃a púsò sa pagcabátà, palibhasa'y laguing +gumagawâ ng̃ mg̃a cagaling̃ang dalisay sa udyóc ng̃ canilang malilinis +na budhî, nang̃aghandog cay Luna ng̃ isáng corona, mahinhing alay, +tunay ng̃ang maliit cung isusumag sa maalab naming nais, ng̃uni't +siyáng lalong cúsà at siya namang lalong maláyà sa lahát ng̃ pag-aalay +na guinawâ hanga ng̃ayón.</p> + +<p>Datapwa't hindî pa nasisiyahan ang Filipinas ng̃ pagkilalang utang na +loob sa canyáng maririlág na mg̃a anác, at sa pagcaibig niyáng +maipakilalang ganáp ang mg̃a caisipang umuulic sa canyáng budhî, ang +mg̃a damdaming sa puso'y umaawas, at ang mg̃a salitáng tumatacas sa +mg̃a lábì, naparito tayong lahát sa piguìng na itó upang papag-isahin +ang ating háng̃ad, upang bigyang catuparan ang pagyayacapang iyán ng̃ +DALAWANG LAHING nang̃agsisintahan at nang̃agiibigan, na +nang̃agcacaisang may apat na raang taon na sa caasalan, sa +pagpapanayam, at sa pamamayan, UPANG MANGYARING SA PANAHONG DARATING +NA ANG DALAWANG LAHING IYA'Y MAGUING ISA LAMANG NACION SA BUDHI, sa +canícanilang mg̃a catungculan, sa canicanilang pitháyà, sa +canicanilang mg̃a taglay na biyáyà. (Pacpacan.)</p> + +<p>¡Ipinagdíriwang co<a name="FNanchor_29_29" id="FNanchor_29_29"></a><a href="#Footnote_29_29" class="fnanchor">[29]</a> ang ating mg̃a artistang si Luna at si Hidalgo, +capuriháng dalisay at wagás ng̃ DALAWANG BAYAN! ¡Ipinagdiriwang co ang +mg̃a táong sa canila'y tumulong upang sila'y macatagál sa lubháng +mahirap na pagsalung̃a sa landás ng̃ Arte! ¡Ipinagdiriwang co, at ng̃ +uliranin ng̃ cabataang filipino, na "inaasahang mahál ng̃ AKING +SARILING BAYAN<a name="FNanchor_30_30" id="FNanchor_30_30"></a><a href="#Footnote_30_30" class="fnanchor">[30]</a> ang gayóng mg̃a cagandagandahang mg̃a halimbáwà at +ng̃ ang <i>ináng España</i><a name="FNanchor_31_31" id="FNanchor_31_31"></a><a href="#Footnote_31_31" class="fnanchor">[31]</a>, na mapagsicap at mapagmalasákit sa +icagágaling ng̃ canyáng mg̃a lalawigan, "pagdaca'y gawín ang mg̃a +pagbabagong utos na malaon ng̃ panahóng pinag-íisip"; may daan na ng̃ +araro at ang lupa'y hindî cutad. ¡At îpinagdíriwang co, sa cawacasán, +ang ililigaya niyong mg̃a magulang na sa canilang pang̃ung̃ulila sa +guiliw niláng mg̃a anác, mulâ sa lubhang malayong lupaing caniláng +tinátahana'y sinusundan ng̃ titig, na basâ ng̃ lúhà at ng̃ púsong +tumítibóc na naglálagos sa mg̃a dagat at sa calayuan, at "inihahayin +sa altar ng̃ icagagalîng ng̃ lahát ang mg̃a matimyas na caaliwang +totoong nagsasalat pagdating sa dacong calunuran ng̃ buhay", +mahahalagá't mg̃a bugtóng na bulaclác sa panahóng tagguináw na +sumisilang sa mg̃a pampang̃in ng̃ libing̃an!—(Masilacbóng mg̃a +pacpacan; masigabong mg̃a pagpupuri sa nagtalumpatî.)</p> + +<p>Sumunod na nang̃ag talumpatì si López Jaena [na pinintasán ng̃ dî +cawásà ang mg̃a fraile], si Govantes, Cárdenas, Del Val, iláng mg̃a +filipino, si Nin y Tudo, Más, Azcárraga, <span class='pagenum noind'><a name="Page_XIV" id="Page_XIV">[XIV]</a></span>Luna (nagpasalamat), Regìdor, +Fernández Labrador, Labra, Azcárraga (muling pagtatalumpatì), Morayta, +Rodriguez Correa at Moret. Natapos ang piguíng ng̃ ica 12 ng̃ gabî.</p> + +<p>Pakingan natin ng̃ayón ang salítà ng̃ castilang si D. Wenceslao E. +Retana tungcol sa talumpatî ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Ganitó ang canyang sinabi:</p> + +<p>"Hindî ng̃ ng̃â macahihing̃î ng̃ higuít pa sa ritong cagandahan ng̃ +pagcacatalumpatî: nagsalitâ si <span class="smcap">Rizal</span> sa ng̃alan ng̃ +Filipinas, na dî tagláy ang pagpapacumbabang hiníhing̃ì ng̃ mg̃a +castílà sa mg̃a anác ng̃ bayang iyon, cung dî parang isáng "caanib" na +cusâ ng̃ caniláng calooban: "tayo'y dalawang bayan, tayo'y dalawang +láhì, cung anó cayo'y ganoon din camí, at yamang gayo'y ibig namin ang +inyong ibig. ¿Ipinagcacait bagá sa amin ang inaacálà naming +carapatdapat na aming tamuhin?... ¡Dilidilihin ninyo ang panahóng +sasapit!... Hindî mangyayaring manatili magpacailán man ang +casalucuyang calagayan ng̃ayon "Walâ pang isá man lamang filipino, +lalonglalô na cung gayong na sa haráp ng̃ mg̃a castilang may matatáas +na catungculan, na nacapang̃ang̃ahas magsalitâ ng̃ gayón. Ibig ni +<span class="smcap">Rizal</span> na manatili ang pagsasama ng̃ España at Filipinas, +ng̃uni't "hinihing̃î niya", upang mangyari ang pagsasamang itó, na +magcaroon ang mg̃a filipino ng̃ mg̃a catowiran at mg̃a catang̃îang +kinacamtán ng̃ mg̃a castílà. Ipinalálagay niyang malakíng caapihán ng̃ +canyang láhì cung dî gayón ang mangyayari, at hindî ng̃â mangyayaring +tiisin niya ang gayóng caalimurahan. Hangang dito ang sabi ni Retana. +Nang panahóng yao'y kinacathâ na ni <span class="smcap">Rizal</span> ang novelang <i>Noli +me tangere</i>, na sa canya'y magpuputong ng̃ walang hangang capurihán.</p> + +<p>Ang mg̃a hulíng bowan ng̃ pagcátirá niya sa España'y guinamit niya sa +pag-aaral ng̃ carunung̃ang nauucol sa pag-gawâ ng̃ mg̃a cútà +(fortificaciones) sa panahóng pagbabaca, na ang guinamit na salita'y +ang wicang inglés, at may mg̃a dibujong nagpapaliwanag ng̃ canyang +mg̃a isinulat. Pinamagatán niyá ang mg̃a dibujong itó ng̃ "Parapeto +Simple."<a name="FNanchor_32_32" id="FNanchor_32_32"></a><a href="#Footnote_32_32" class="fnanchor">[32]</a> "Caballo de frisa."<a name="FNanchor_33_33" id="FNanchor_33_33"></a><a href="#Footnote_33_33" class="fnanchor">[33]</a> "Trampas de lobo."<a name="FNanchor_34_34" id="FNanchor_34_34"></a><a href="#Footnote_34_34" class="fnanchor">[34]</a> +"Estacada."<a name="FNanchor_35_35" id="FNanchor_35_35"></a><a href="#Footnote_35_35" class="fnanchor">[35]</a> "Estacada de perfil."<a name="FNanchor_36_36" id="FNanchor_36_36"></a><a href="#Footnote_36_36" class="fnanchor">[36]</a> "Reglas para determinar las +dimensiones de los parapetos."<a name="FNanchor_37_37" id="FNanchor_37_37"></a><a href="#Footnote_37_37" class="fnanchor">[37]</a></p> + +<p>Sinabi ng̃ castilang si Sr. Amador de los Rios, na naguing profesor ni +<span class="smcap">Rizal</span> sa Universidad ng̃ Madrid sa wicang árabe, na cailán +man daw ay hindî pa siya nagcacaroon ng̃ alagád na macasing tálas ng̃ +isip ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Bago umalís sa España'y nilibot muna ni <span class="smcap">Rizal</span> ang Andalucía +at Valencia, at pinagsicapan nìyang maunáwà ang anyô ng̃ mg̃a lupaíng +iyón at ang caugalian ng̃ mg̃a taga roon.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Nang calaghatian na ng̃ taòng 1885, at ng̃ macuha na niya ang pagca +licenciado sa Filosofía at Letras, at bilang calahátì na ang nacacathâ +niya sa <i>Noli me tangere</i>, siya'y na pa sa París, sa udyóc ng̃ +maning̃as na hang̃ad na macapaglibot sa mundo, upang macapag-aral ng̃ +lahat ng̃ bagay at ng̃ mabihasa siyang magaling sa pagwiwicang +francés.</p> + +<p>Nakisama siya, pagdating sa París, sa bantog na oftalmólogo<a name="FNanchor_38_38" id="FNanchor_38_38"></a><a href="#Footnote_38_38" class="fnanchor">[38]</a> na si +M. Wecker, upang matutuhan niyáng lubós ang panggagamót sa matá. +Nagsanay rin siya roon sa mg̃a wicang inglés at alemán. Ipinagpatuloy +niya sa París ang pag-cathâ ng̃ <i>Noli me tangere</i>.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Nang mg̃a unang araw ng̃ taóng 1886 ay lumipat si Rizal sa Alemania. +Nagtumirá siya sa ciudad ng̃ Heildelberg, na kinalalagyan ng̃ ilog +Néckar, na sumasabang sa ilog Rhin. Buhat diya'y nakipagsulatan siya +sa Profesor Ferdinand Blumentritt, sa Leitmeritz, (Bohemia). +Nacaibigan niya sa Heildelberg ang profesor Dr. Galezowsky.</p> + +<p>Hindî nalimutan ni Rizal susumandalî man ang Filipinas, at +nagpapatotoo ng̃ bagay na itó ang canyáng tuláng sinulat sa +Heildelberg <span class='pagenum noind'><a name="Page_XV" id="Page_XV">[XV]</a></span>ng̃ ica 22 ng̃ Abril ng̃ 1886, na pinamagatán niya ng̃: "A +las Flores de Heildelberg."<a name="FNanchor_39_39" id="FNanchor_39_39"></a><a href="#Footnote_39_39" class="fnanchor">[39]</a></p> + +<p>Ng̃ macatira siyang ilang bowan sa Heildelberg at sa Wilhelmsdorf, ay +napa sa Leipzig naman at doo'y pumasoc ng̃ pagcacajista upang macakita +ng̃ pagcabuhay.</p> + +<p>Nang mg̃a unang araw ng̃ taóng 1887 ay siya'y napa sa Berlin at doo'y +canyáng na caibigan ang mg̃a bantog na pantás na si Doctor Virchow, +na sa canya'y nagpakilala upang siya'y maguing capanig ng̃ "Sociedad +Antropólogica Berlinesa"; si Dr. F. Jagor, dakilang "naturalista" at +maglalacbay na sumulat ng̃ librong "Reisen in den Philippinen", na +ipinalimbag sa Berlin ng̃ 1873; si Dr. Joest, marilag na "geógrafo" at +si Dr. Schiilzer, pantás na mangagamot.</p> + +<p>Nang taóng 1886 ay natapos ni <span class="smcap">Rizal</span> ang pagcathâ ng̃ <i>Noli me +Tangere</i>, at ng̃ mg̃a unang bowan ng̃ 1887 ay ipinalimbag sa Berlín +ang sinabi ng̃ libro.</p> + +<p>Nang calaghatían ng̃ taóng 1887 ay dumating sa Maynila ang iláng <i>Noli +me Tangere</i>; datapwa't pinacaiing̃atang lubhâ ng̃ bawa't pinalad +magcaroon, sa tacot na bacâ dumating sa balítà ng̃ pinúnò, ó ng̃ mg̃a +fraile, ó ng̃ mg̃a guardia civil ó ng̃ mg̃a castílà ay pagbintang̃an +siyang "filibustero"<a name="FNanchor_40_40" id="FNanchor_40_40"></a><a href="#Footnote_40_40" class="fnanchor">[40]</a> at pag-usiguin ng̃ cakilakilabot.</p> + +<p>Bawa't macabasa ng̃ "<i>Noli me Tangere</i>" ni <span class="smcap">Rizal</span> ay +nang̃agsasabing ang librong ito'y siyang bagong <i>Biblia</i> ng̃ bayang +filipino; sa macatowid baga'y sa mg̃a aral na nababasa sa <i>Noli me +Tangere</i> ni <span class="smcap">Rizal</span> naroroon ang catubusan ng̃ bayang filipino.</p> + +<p>¡Laking pagcacagulo ng̃ mg̃a fraile at ng̃ lahát ng̃ mg̃a castílà ng̃ +matalastas nila ang napapalamang mg̃a casaysayan sa libro ni +<span class="smcap">Rizal</span>!</p> + +<p>Pagdaca'y gumawâ ang mg̃a fraile ng̃ isá at waláng higcát na +pagpupulong. "¡Laking capusung̃an! ¡Isáng "indio" isang "macacong +indio", isang "matsing na indio"—ang sabihan nila—ang nang̃ang̃ahas +pumintas ng̃ ating mg̃a cagagawan!"</p> + +<p>May nasumpung̃an si párì Pedro Payo, fraileng dominico at casalucuyang +arzobispo dito ng̃ panahóng iyón, na isáng <i>Noli me Tangere</i>; +dinalidaling binasa itó at pagcatapos ay agád ipinadalá ng̃ ica 18 ng̃ +Agosto ng̃ 1887 cay párì Gregorio Echevarría, na fraileng dominicong +gaya rin niya, at rector ng̃ cung tawaguin nila'y <i>Real y Pontificia +Universidad de Santo Tomás de Manila</i>, upang siya namán ang sumiyasat. +Dalîdálì namáng binása nitó at pagcatapos ay nagtatág ng̃ isáng +capulung̃ang naboboo ng̃ tatlóng fraileng mg̃a dominico, na ito'y si +párì Matías Gómez, si párì Norberto del Prado at si párì Evaristo +Fernández Arias, upang silá ang humatol cung ano ng̃à cayâ ang +nang̃apapalamán sa novelang sinulat ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Nang ica 30 ng̃ Agosto ng̃ 1887 ay nagpadalá ng̃ sulat sa Arzobispo na +si párì Payo ang rector sa Universidad na si párì Gregorio Echevarria, +at doo'y sinasabing binasa at pinagsiyasat ng̃ isáng capulung̃an ang +<i>Noli me Tangere</i> na ilinathalâ ni <span class="smcap">J. Rizal</span>, at caniláng +lubos napagtantong ang librong iyo'y totoong isáng malakíng heregía, +capusung̃án at nacasisirang púri sa Religión at isáng ganáp na +paglabág at pag-alimura sa Gobierno ng̃ España at sa lahát ng̃ mg̃a +mahál na capisanang castílà rito, at pangguguló ng̃ catahimican ng̃ +púsô at ng̃ budhî ng̃ bayan at ng̃ mg̃a namamayan dito, at +mangyayaring pangaling̃an ng̃ mg̃a casacunaang totoong cahapishapis sa +España. Sa maiclíng sabi, alinsunod sa capulung̃an <span class='pagenum noind'><a name="Page_XVI" id="Page_XVI">[XVI]</a></span>ng̃ mg̃a fraile, +ang librong iyon ni Rizal ay casamasamaang panglabág sa Religión, +panglait sa España at pangguguló sa calooban at damdamin ng̃ tagarito.</p> + +<p>Ipinadalá namán nì párì Payo ang sulat na iyón sa capitán general na +si D. Emilio Terrero.</p> + +<p>Sa magcabicabilang panig ng̃ Maynilâ, ng̃ boong Filipinas ay +pinaguusapan ng̃ lihim ng̃ mg̃a castílà, ng̃ mg̃a filipino, ng̃ mg̃a +taga ibang lupaín ang pasiyá tungcol sa <i>Noli me Tangere</i>, ¡ng̃uni't +waláng nacatatalós, waláng nacacabasa pa ng̃ <i>Noli me Tangere</i>! At +lumálakí ng̃ lumálakí ang bulung-bulung̃an, ang sabihana'y ang librong +iyó'y cakilakilabot, calaguimlaguim, waláng cahalintulad ng̃ samâ ... +¡at lumálakí namán ng̃ lumálakí ang pagmimithî ng̃ bawa't macahiguing +ng̃ balitang iyóng mabasa ang <i>Noli me Tangere</i>! caya't pinagpilitan +ng̃ lahát at ng̃ bawa't isá ang magcaroon; ng̃uni't hindî macakita, +mahirap macakita cung dî sa pamamag-itan ng̃ lalong matatalinong +paraan. Ng̃ mg̃a unang araw ay nacabibili ng̃ tatlóng piso bawa't +libro, hindî nalao't dumating ng̃ sampong piso, labingdalawáng piso, +labinglimang piso, dalawampong piso ... Nang malao'y hindî na +dalawampong piso ang halagá ng̃ bawa't "Noli", lalô pang malakí, at +cahi man malakí ang ìbayad, cung castílà ó mestizong castílà ang +humahanap ay hindî macakita; caya't napilitan ang mg̃a castílà at ang +mg̃a punong castílà na magpabilí sa Europa, at sapagca't mainam na +pang-udyóc sa anò man ang pakikinabang ng̃ limá, anim hangang +macasampong ibayo, ang mg̃a castílà rin ang namilí sa Europa ng̃ <i>Noli +me Tangere</i> sa halagang manalapî, at sacá dinalá rito ng̃ lihim at +ipinagbilí rito ng̃ lihim sa capowâ castílà rin, sa mg̃a fraile, sa +mg̃a filipino at sa mg̃a taga ibáng lupaín sa halagang camalácmalác na +dalawampô hangang dalawampo't limang piso ang isá.</p> + +<p>Sa sulsol ni párì Payo ay ipinadalá naman ng̃ capitan general na si +Terrero ang <i>Noli me Tangere</i> sa "Comisión Permanente de Censura"<a name="FNanchor_41_41" id="FNanchor_41_41"></a><a href="#Footnote_41_41" class="fnanchor">[41]</a> +upang ito'y maglagáy namán ng̃ canyáng pasiya. Si párì Salvador Font, +fraileng agustino ang siyang naglagda ng̃ pasiyá, na doo'y +pinacacalaitlait si <span class="smcap">Rizal</span> hangang sa tawaguing isáng +"hang̃al" daw na waláng pagpalagyan sa catacsilán at samá. Ang <i>Noli +me Tangere</i>, aní párì Font, ay isang paglabág at pamumusóng sa +Religión ng̃ España; isang paglabág at pamumusóng sa Pang̃asiwaan, sa +mg̃a castilang cagawad ng̃ Gobierno at sa mg̃a Tribunal ng̃ justicia; +isang paglabág at pamumusóng sa hucbó ng̃ Guardia Civil, isang +paglabág at pamumusóng sa icapapanatili ng̃ mg̃a nasasacop ng̃ España, +at pagcatapos ng̃ ganitong bugsô ng̃ "paglabag at pamumusóng" ay +sinabi niyang sa canya raw pasya at acálà, ay dapat ipagbawal ng̃ +capangyarihan ng̃ capitán general ang pagdadala rito, paglilimbag ulî +rito at paglalaganap dito ng̃ librong <i>Noli me Tangere</i>, na totoong +nacacapahamac.</p> + +<p>Bucod sa lalong mg̃a casakitsákit na mg̃a pag-alimura cay +<span class="smcap">Rizal</span> at mg̃a pagpaparatang ng̃ mg̃a gawang hindî man lamang +napapanaguinip ng̃ ating capatid na Martir, ay idinugtong pa ni párì +Font ang ganitong mg̃a salitâ: "ANG TANGING HANGAD ni <span class="smcap">Rizal</span> +ANG CASARINLAN NG LUPAING ITO, at ang adhica niya'y iwalat ang mahal +na catibayan ng̃ Bayang sarili<a name="FNanchor_42_42" id="FNanchor_42_42"></a><a href="#Footnote_42_42" class="fnanchor">[42]</a>, niyang Bayang sariling sa canya'y +nagbigay ng̃ pagcatáo, na sa canya'y nag-arúgà at nagpasúso sa mg̃a +dibdib na marang̃al, na sa canya'y nagpacain ng̃ tinapay at ng̃ mg̃a +aral ng̃ magagandang asal; at ang Filipinas na dating sumasamba sa di +totoong Dios, mangmang at mahahalay ang caugalian ay guinawang ganap +na bayang católico, bayang lalong may calayaan at marunong sa lahát +ng̃ mg̃a bayang nabubuhay sa ilalim <span class='pagenum noind'><a name="Page_XVII" id="Page_XVII">[XVII]</a></span>ng̃ pagtatangkilic ng̃ mg̃a nación +sa Europa, at ang lahing lalong sumasaligaya sa ilalim ng̃ +nacapagbibigay guinhawang lilim ng̃ mapagcaling̃ang mg̃a cautusan sa +India"; ... at iba't iba pang mg̃a salitang nagpapakilala ng̃ +masilacbó niyang poot cay <span class="smcap">Rizal</span>. At winawacasan niya ng̃ +ganitong saysay: "Itó ng̃â ang pasiya ng̃ napifirma sa ibabâ nitó, +upang ipagbawal ng̃ mahigpít ang dito'y paglaganap ng̃ librong itó ... +Maynilà, ica 29 ng̃ Diciembre ng̃ 1887.—<i>Fr. Salvador Font</i>, agustino +calzado."</p> + +<p>Ipinalimbag ni párî Font at inilaganap sa boong Filipinas at sa boong +España ang canyang pasiyang itó, at sa ganitong nangyari ay lalô +namang lumakí ang pagmimithî ng̃ maraming mabasa ang cathâ ni +<span class="smcap">RizaL</span>, caya't ang guinawang iyon ni párì Font ay siyang +nacatulong ng̃ dî cawasa ng̃ pagcalat ng̃ <i>Noli me Tangere</i> sa boong +daigdig.</p> + +<p>¿At ano ang sinasabi sa librong iyon upang macaligalig ng̃ dî ano +lamang sa mg̃a fraile at mg̃a castila, macabagbag ng̃ loob ng̃ mg̃a +filipino at bigyan ng̃ dî ugaling cahulugan ng̃ mg̃a taga ibang +lupaín? Mang̃a bagay na hindî himalâ, mg̃a bagay na hindi dapat +pagtakhan; walang sinasaysay cung dî ang cactotohanan; nagcámalî aco, +walang sinasaysay roon cung dî ang culabóng anino ng̃ catotohanan ng̃ +mg̃a nangyayari rito sa Filipinas na pananampalasan, pag-amis, +paglapastang̃an, paninirang puri at walang licat na pang̃ung̃ulimbat +sa mg̃a filipino ng̃ mg̃a fraile; ang mg̃a pag-iríng at pagpapahirap +ng̃ guardia civil dito, at ang mg̃a hidwang cagagawan ng̃ ilan sa mg̃a +empleado<a name="FNanchor_43_43" id="FNanchor_43_43"></a><a href="#Footnote_43_43" class="fnanchor">[43]</a> at hindi empleadong castila. Walang sinasabi sa librong +iyon cung dî ang mg̃a hidwang caasalán at ang mg̃a malíng +pananampalataya ng̃ halos lahat ng̃ mg̃a filipino, at ang canilang +labis na pagca mapaniwalain sa lahat ng̃ sa canila'y pasampalatayanan +ng̃ mg̃a nagpapangap na cahalili ng̃ Dios, niyang Dios na totoong +mahabaguin, dakila sa pagca masintahin sa canyang kinapal, walang +hang̃gan ang pagca mairuguin sa catowiran; niyang nang̃agpapangap na +corderong ma-amo, nagsipanumpang mananatili sa carukhaan, sa +pagpapacalinis ng̃ budhî at calolowa, sa paglayô sa cahalayan at sa +maruruming layaw ng̃ catawan, sa tunay na pagpapacumbaba at pagca +masunurin, bago'y ang guinagawa'y lihis na lihis sa canilang mg̃a +catungculang banal, sa canilang mg̃a sumpâ, sa mg̃a damdamin ng̃ +bawa't taong may dalisay na calooban....</p> + +<p>Mulâ niyo'y nagcalayong lalo ang dating nagcacahiwalay ng̃ +pagtiting̃inan ng̃ mg̃a castila't ng̃ mg̃a filipino, baga man sa +hayagan, sa paimbabaw ay hindî nagbabago. Napopoot ng̃ dî cawasà ang +mg̃a fraile't ang mg̃a castílà na ang isang "indiong" gaya ni Rizal ay +magsalitâ ng̃ catotohanan, at nalulugod namán ang mg̃a filipino sa +pagcacasalitâ ng̃ catotohanang iyan. Pakinggan natin ang sabi ng̃ +castilang si Wenceslao E. Retana tungcol sa bagay na ito:</p> + +<p>"¡At anó! anang mg̃a filipino—¿diyata't ipinalalagay na dî +capaslang̃an ang sa araw araw at sa boong panahón ay sumulat ng̃ +sarisaring mg̃a paglait at mg̃a pagpaparatang na laban sa amin, at +ng̃ayo'y mamasamain nilang ang isáng filipino'y "minsang" macasulat +ng̃ boong catotohanan?"</p> + +<p>"Filibustera" ang novela ni <span class="smcap">Rizal</span>, sa pagca't isang filipino +ang sinasabing cumathâ; cung ang nalagay na cumatha'y isang +castílà—at marami ng̃a sa mg̃a castílà ang dî mag-aalinlang̃ang +magsabing yao'y gawâ niya—hindî ng̃a nila pang̃ang̃alanan ng̃ gayon."</p> + +<p>"Inulit-ulit ni Costa<a name="FNanchor_44_44" id="FNanchor_44_44"></a><a href="#Footnote_44_44" class="fnanchor">[44]</a> hangang sa nagsawa ang sabing: "bayan (ang +España) ng̃ mg̃a eunuco"<a name="FNanchor_45_45" id="FNanchor_45_45"></a><a href="#Footnote_45_45" class="fnanchor">[45]</a>; at sinabi naman ni Unamuno<a name="FNanchor_46_46" id="FNanchor_46_46"></a><a href="#Footnote_46_46" class="fnanchor">[46]</a> ang +ganito: "bayan (ang España) ng̃ mg̃a dowag." Datapwa't si Costa at si +Unamuno'y hindî ipinang̃anac sa Filipinas."</p> + +<p>Dumating sa Senado ng̃ España ng̃ Junio ng̃ 1888 ang ligalig dahil sa +<i>Noli me Tangere</i>. Ipinagcanulô ng̃ senador Vila sa canyáng mg̃a +casamahang, sa Filipinas daw ay may ipinasoc na isang libro na cung +tawaguin ay "novela" <span class='pagenum noind'><a name="Page_XVIII" id="Page_XVIII">[XVIII]</a></span>at ang pamagát ay <i>Noli me Tangere</i>, na kinathâ +ng̃ isang "indio" na canyáng alám ang pang̃alan, doctor sa Medicina +ng̃ Universidad sa Madrid, caibigang matalic ng̃ Principe de Bismarck +at sa canyáng dunong ay nahalal na catedrático ng̃ Medicina sa isang +Universidad ng̃ Alemania. Ang "novelang" yaon ... anang senador Vila +... isang pangcalat ng̃ aral na laban sa religión católica, pang-akit +sa protestantismo, tagapaglaganap ng̃ aral ni Proudhon, at iba't iba +pang gaya nitong pawang hindi catotohanan.</p> + +<p>Sa Congreso naman ng̃ España ay pinagcaligaligan din ang <i>Noli me +Tangere</i>. Nagsalitâ naman doon ang general na si D. Luis M. de Pando, +ng̃ ica 12 ng̃ Abril ng̃ 1889, ng̃ sarisaring paratang sa librong +iyón. Datapowa't hindî nababasa ng̃ senador Vila at ng̃ general Pando +ang <i>Noli me Tangere</i>; walà silang nabasa cung di ang pasiya lamang +ni párì Font. Ang guinawang ito ng̃ mg̃a pantas na castílà at ang +walang licat na pag-uusig ng̃ mg̃a fraile sa librong iyon, sacá ang +matamáng pagbabalitâ naman ni Blumentritt sa mg̃a pang̃ulong +pamahayagan sa sangdaigdigan, sa carikitan ng̃ kinathâ ni +<span class="smcap">Rizal</span>, ang siyang lubhang ikinabantóg nitó sa lahát ng̃ mg̃a +nación.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Mulâ sa Marzo hangang Mayo ng̃ 1887 sinulat ni Rizal ang iba't ibang +bagay. Isinatagalog niya ang ilang mg̃a tulâ ni Goethe; kinathâ sa +wicang francés ang mg̃a librong "Histoire d'une clef", ang "La +Pécheuse et le poison," isang maiclíng casaysayan tungcol sa linggo +ng̃ palaspas, ang "Tartarín sur les Alpes," ang "Unter den Linden," +ang "Le pistolet de la petite Baronne" at saca ang wicang inglés na: +"Are account of the Life and Writings of Mister James. By Patrick +Murdock, D. D. F. R. S."</p> + +<p>Nang magtatapós na ang Abril ng̃ 1887, si Rizal ay nanaw sa Berlin at +na pasa Dresde, at doo'y nakilala niya at naguing caibigan si Dr. A. +B. Meyer, marunong na filipinólogo<a name="FNanchor_47_47" id="FNanchor_47_47"></a><a href="#Footnote_47_47" class="fnanchor">[47]</a> at tagapamatnugot ng̃ <i>Museo +Etnográfico</i> roon, na siyang pang̃ulo sa galíng sa lahát ng̃ kilala sa +boong daigdíg tungcol sa bagay na iyon. Nagalác ng̃ dî sapálà ang Dr. +Meyer ng̃ makilala niya si <span class="smcap">Rizal</span>, at pinagpakitaan niya itó +ng̃ ganáp na magandang calooban. Pumaparoon si <span class="smcap">Rizal</span> sa +Museong iyon sa araw-araw at canyang pinagsusumag ang anyo at +calagayan tungcol sa baít at hilig ng̃ lahát at bawa't isá sa mg̃a +láhì.</p> + +<p>Nalís si <span class="smcap">Rizal</span> sa Dresde at na pa sa Leitmeritz (Bohemia) at +doon tumuloy sa bahay ng̃ cakilala na niyang dati sa pagsusulatan +lamang na si Profesor Ferdinand Blumentritt, na namamatnugot ng̃ +Ateneo Municipal sa ciudad na iyon at marilag na pantas na umiibig sa +Filipinas ng̃ dî paimbabaw, na gaya ng̃ dî mamacailang ipinakita na +niya at ipinakikita pa sa gawâ. Bagaman hindî nacararating dito sa +Filipinas ay malaki pa marahil ang pagcakilala niya sa lupaing ito at +sa mg̃a tagarito cay sa maraming nagpapangap na nacacakilalang lubos +sa sangcapuluang itó<a name="FNanchor_48_48" id="FNanchor_48_48"></a><a href="#Footnote_48_48" class="fnanchor">[48]</a>. Sinasabi ni Blumentritt na nagtamo siya ng̃ +isa sa mg̃a casayahang lalong malakí, ng̃ makita at mayacáp niya si +<span class="smcap">Rizal</span>. Nag-ibigan siláng tulad sa tunay na magcapatid, at +hindi sila nagpupupuan. Iniing̃atan niya hanga ng̃ayon ng̃ boong +pagmamahal ang isang larauan niyang guinawa ni <span class="smcap">Rizal</span> sa +sandalíng pagguguhit ng̃ lápiz.</p> + +<p>Hindî maalis sa alaala ni <span class="smcap">Rizal</span> ang mg̃a pag-alipusta ng̃ +mg̃a fraile sa mg̃a filipino, caya ng̃a't sa canyang mg̃a +pakikipag-usap sa canyang matalic na caibigang si Profesor Blumentritt +ay canyang nasalità ang ganito:</p> + +<p>"Na ang lahat ng̃ mg̃a lahi ng̃ mg̃a tao ay nagcacaibaiba lamáng sa +canicanilang anyô at caugalian sa dacong labas, ng̃uni't alinsunod <span class='pagenum noind'><a name="Page_XIX" id="Page_XIX">[XIX]</a></span>sa +Psicología<a name="FNanchor_49_49" id="FNanchor_49_49"></a><a href="#Footnote_49_49" class="fnanchor">[49]</a> ang maputi, ang abo-abo, ang marilaw, ang caymangui at +ang maitim ay nagcacaisa ang naramdaman, nagcacawang̃is ang mg̃a +umuudyok na budhî at hilig, na nagpapatibóc ng̃ púsò: at ang +pinagcacaibahan lamang ay ang paraan ng̃ pagsasaysay ó paggawâ.</p> + +<p>"Na walang napagkikilala ang mg̃a antropólogo<a name="FNanchor_50_50" id="FNanchor_50_50"></a><a href="#Footnote_50_50" class="fnanchor">[50]</a> cung dî ang mg̃a +lahi; na ang napagmamalas lamang ng̃ mg̃a mapagmasid ng̃ mg̃a +pamumuhay ng̃ bawa't nación ay ang pagcacaiba't iba ng̃ calagayan ng̃ +mayaman at mahirap, ng̃ mahal at timawa; na sa mg̃a nacióng lalong +mg̃a paham, na gaya baga ng̃ Francia at Alemania, ang lalong marami sa +mg̃a nananahan doo'y casing pantay rin ng̃ calagayan ng̃ pag-iisip ng̃ +mg̃a tagalog, at ang culay ng̃ balat, pananamit at wicang guinagamit +ang bilang caibhan lamang."</p> + +<p>"Na ang pag-íisip ay tulad sa mg̃a cayamanan at cung may mg̃a nacióng +mayaman at mahirap, ay may mg̃a tao ring mahirap at mayaman; cung may +nagbabalac na táong siya'y ipinang̃anac na pagdaca'y mayaman, ang +gayong tao'y namamali, sa pagca't siya'y sumilang sa sandaigdigang +dukhâ at hubád na cawang̃is ng̃ alipin; minamana ang catalasan ng̃ +isip na tulad naman sa cayamanang naipamamana. Pawang mayayaman sa +pag-íisip ang mg̃a nación sa Europa; datapwa't ang mg̃a tao roon +ng̃ayo'y hindî mangyayaring macapagsalitâ, cung di ring lamamg +maghahambog, na pagdaca'y mayaman na sila sa pag-íisip mulâ ng̃ mátayô +ang canilang mg̃a nación; nagcailang̃an silang gumugol ng̃ maraming +siglo<a name="FNanchor_51_51" id="FNanchor_51_51"></a><a href="#Footnote_51_51" class="fnanchor">[51]</a> sa pagpupumilit sa pamamag-itan ng̃ pagbabaca upang camtán +ang mg̃a calayâan, magagaling na mg̃a cautusan at iba pang sarisaring +paraan, at ng̃ masundoan ang mg̃a cayamanan ng̃ pag-iisip na canilang +ipinamana pagcatapos sa mg̃a táo ng̃ayon; ang mg̃a nagpapakinang ng̃ +isip ng̃ayon, ang catowid baga'y ang nagtuturo ng̃ayon sa mg̃a +cabataan, di ng̃a nila magagawâ ang gayong mg̃a bagay cung hindî sana +nila sinamantala ang salinsaling natutuhan ng̃ mg̃a táong sinundan +nila, at cung hindî naman sila lubos na nagsumakit; ang bagay na ito'y +sinasacsihan ng̃ Historia<a name="FNanchor_52_52" id="FNanchor_52_52"></a><a href="#Footnote_52_52" class="fnanchor">[52]</a> ng̃ panahong una'y hindî higuit ang +cagaling̃an ng̃ pagpapalagay ng̃ mg̃a romano sa mg̃a alemán, sa +pagpapalagay ng̃ mg̃a castílà sa mg̃a tagalog."</p> + +<p>"Na ang mg̃a pagpintás na guinagawâ ng̃ mg̃a taga Europa sa +nang̃agcacaiba't ibang mg̃a lahing may culay (ang mg̃a caymangui, +maitim, marilaw ó abo-abó) ay hindî mabigyang caliwanagan sa isáng +matibay na catowiran; cayâ silá nagcacagayo'y dahil sa talagang handâ +na ang caniláng calooban sa dî paniniwalâ, at dahil naman sa canilang +pagcaisip na sila ang nauucol macapangyari sa mg̃a láhing hindî +mapuputî. Talastas ng̃ lahát na nang̃ang̃anib ang mg̃a lahing may +culay na baca sila'y pawaláng halaga ng̃ lahing putî, at sa ganitong +dahil, cung sila'y naglilingcod sa mg̃a taga Europa ay malaki ang sa +canila'y ikinalalamang, at bucod sa rito'y sa pagca't pinagwawárì na +hindî magagamit ang lahing may culay sa mg̃a linilimbag. Datapwa't +cung paglilining̃in, ang mg̃a lahing may culay na canilang tinutucoy +ay mg̃a táong totoong timáwà at waláng pinag-aralan, masasabing ang +halaga ng̃ mg̃a pasiya ng̃ mg̃a lahing putî ay capantay lamang ng̃ sa +isang tagalog, na sa canyáng paglalacbay sa Francia at Alemania ay +ibig na ipalagay na ang lahát ng̃ mg̃a tagaroo'y pawang catulad ng̃ +mg̃a manggagatas, mg̃a alílâ at mg̃a cocherong francés at alemáng +canyáng nakita."</p> + +<p>"Na ang dahil ng̃ caimbihan ng̃ mg̃a túbò rito sa Filipinas ay +nagmumulâ lamang sa culay ng̃ balat. Maraming lalaki't babae sa Europa +na nagmulâ sa lalong carukharukhâang pamumuhay, na nangyaring +naca-akyat sa <span class='pagenum noind'><a name="Page_XX" id="Page_XX">[XX]</a></span>lalong cataastaasang calagayang lubhang mahahalagá, ang +iba'y nang̃atututong bumagay sa canilang bagong calagayan at hindî +ikinahihiyâ ang canilang abang pinanggaling̃an, cung dî bagcos pang +ipinalálagay nilang isang malaking capuriháng nangyaring nasunduan +nila, sa canilang sariling pagpupumilit, ang gayong pagcápaunlac; ang +iba nama'y pinagtutuyaanan at inaaring salát sa catalinuhan, dahil sa +canilang dî wastóng paghahambog. Ipinalálagay ng̃ mg̃a táong may +culay, na sila'y ucol sa mg̃a dapat uyatín at pawaláng halagá, baga +ma't sila'y mg̃a táong mahal na lubós, palibhasa'y isáng sacsìng +nagpapatotoo ng̃ canilang pinangaling̃an ang canilang pagmumukhâ, at +ang bágay na ito'y siyáng sa canila'y nacapagbíbigay ng̃ cakimian, +dahil sa talastás niláng sa canila'y pagpapawaláng halagá ng̃ mg̃a +taga Europa: masamâ ang pagting̃în ng̃ mg̃a europeo sa mg̃a tagalog; +anó máng waláng cabuluháng pagcacamalî nitó, na mangyayáring gawín din +namán ng̃ cahi't dalisay mang lahî ng̃ isáng tubò sa Montmorency, ay +linílibac ng̃ mg̃a europeo, at isinisiwalat nila sa pananalitáng: +"¡anó ng̃â bagá ang maaasahang gawíng mahusay ng̃ isáng taong may +cúlay!" Mangyayáring datnin niyáng siyá'y maguing isáng magalíng na +Abogado, isáng dakilang Médico, datapowa't cailán may hindî nila +ipalalagay na itó'y isáng caraniwang bágay; ang pinaca malakíng +magagawâ lamang nilá'y isáng panguiguilalás, na hicayat ng̃ +pagpapalamáng, na gaya ng̃ pagtatacâ, sa isáng malakíng áso sa circo, +ng̃uni't hindî ng̃â nilá, matatangáp na magcacapantáy ang pag-iísip +ng̃ tagalog at ng̃ europeo".</p> + +<p>Sa matiyagá at masalicsic na pagsisiyasat ni <span class="smcap">Rizal</span> ay +caniyang lubós napagkilalang nagcacapantay-pantay ang caya ng̃ +pag-iísip ng̃ lahát ng̃ mg̃a láhì: putî, caymangui, mariláw, abo-abó ó +itím, at yayamang gayó'y mangyayaring ipagcaloob sa isá't isá ang +lahát ng̃ bágay na pamamahálang magalíng sa báyan, ó mg̃a cautusán +bagáng nagbíbigay ng̃ lálong malalakíng calayàan; at sa ganitóng +pananálig niyá'y guinugol ang boóng lacás upang camtán ng̃ caniyáng +mg̃a cababayan ang mg̃a calayàang totoong kinacailang̃an, at ng̃ +dito'y lumagô ang caguinhawahan at lumucloc ang Ináng Filipinas sa +trono nang carang̃alan.</p> + +<p>Nang may isáng bowan ng̃ nagsasama ang magcaibiga'y nagpaalam si +<span class="smcap">Rizal</span> cay Blumentritt, at canyáng nilibot ang mg̃a ciudad ng̃ +Praga, Bruna, Viena, Nuremberg at Munich. Dumating sa Ginebra ng̃ mg̃a +unang araw ng̃ Junio, doo'y nátirang sandalî, lumipat sa Losana at +doo'y tumiguil na iláng araw, sacá nilibot ang mg̃a pang̃ulong bayan +ng̃ Suiza at pagcatapos ay naglacbay sa Italia, nilibot namán niyá ang +boong caharìang iyón; ng̃uni't malaon ang canyang itiniguil sa Milan, +Venecia, Florencia, Roma at Génova. Mulâ sa Génova'y na pasa Marsella, +at buhat dito'y lumulan siya sa vapor "Diemnah" na patung̃o sa Saigon +ng̃ bowan ng̃ Julio ng̃ 1887, at pagdating sa Saigon ay lumulan namán +siyá sa vapor "Haiphong" na patung̃o sa Filipinas na ang conciencia'y +tahimic, samantalang nang̃agcácagulo namán ang mg̃a fraile't castílà +sa Maynilâ, na ang pinacamagaang na cahiling̃an ay putulin ang canyáng +ulo, bilang caparusahang magaang sa dakilang casalanang pagcasulat +niyá ng̃ <i>Noli me tangere</i>.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Nang dumating si <span class="smcap">Rizal</span> dito'y casalucuyang Presidente ng̃ +Consejo ng̃ mg̃a Ministro sa España si D. Práxedes Mateo Sagasta, +Ministro ng̃ Ultramar si Don Victor Balaguer, Gobernador at Capitán +General ng̃ Filipinas si D. Emilio Terrero, Gobernador Civil ng̃ +Maynílà, si D. José Centeno, Director General ng̃ Administración Civil +si D. Benigno Quiroga-López Ballesteros at Secretario ng̃ Gobierno +General si D. José Sáinz de Baranda, mg̃a guinoong pawang mairuguín sa +calayàan; at cung hindî ang dirito'y ang mg̃a guinoong sinabi na, noon +pa sana'y napahamac na si <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Tumangáp siyá ng̃ siya'y bagong cararating dito sa Maynílà, ng̃ +lubhang maraming sulat na waláng firma, at doo'y ipinagtagubilin sa +canyang<span class='pagenum noind'><a name="Page_XXI" id="Page_XXI">[XXI]</a></span> siya'y magpacaing̃at, sa pagca't totoong nang̃ang̃anib ang +canyang buhay, at gayon din namán ang sabi sa canyá ng̃ canyáng ama't +iná, mg̃a capatíd, mg̃a camag-anac at mg̃a caibigan. Nang̃agtátaca ang +lahát cung bakit hindî agád siya napapahamac pa, palibhasa'y hindî +cailâ ang calakilakihang capangyarihan ng̃ canyang mg̃a caaway.</p> + +<p>Sa utos ng̃ matátaas na puno'y halos hindî humíhiwalay cay +<span class="smcap">Rizal</span> ang teniente ng̃ guardia civil na si D. José Taviel de +Andrade.</p> + +<p>Isáng umaga'y napasá Ateneo Municipal siyá upang makipagkita at bumátì +sa mg̃a jesuitang si párì Pablo Ramón at si párì Federico Faura; +sinalubong siyá nitó, at sinábi sa canyáng yámang nagbago siyá nang +pananampalataya'y huwag ng̃ túlungtong na mulî sa Ateneo; at hindî na +ng̃á namán siyá nagbalíc doón hangang sa siyá'y binaríl.</p> + +<p>Hindî nagluwat sa Maynila si <span class="smcap">Rizal</span>; na pa sa Calambâ siyá, at +iníbig niyang doó'y manahímic; ng̃uni't hindî nangyári. Sa ákit ng̃ +pagmamahál sa mg̃a cababáyan, siyá'y gumawâ nang isáng casulátang +wícang castilà at wícang tagalog, na doo'y idinaraing sa Gobernador +General na mangyáring tangkilikin ang mg̃a catowiran ng̃ mg̃a taga +Calambang maláon ng̃ totoong niyuyurac ng̃ mg̃a fraile. Sa casulatang +iyo'y sinasaysay ang lihís sa matuwíd na pagpapabuwís ng̃ mg̃a +fraileng dominico sa mg̃a lupang linílinang ng̃ mg̃a taga Calambâ, ang +pagdaragdag sa taon-taón ng̃ buwis, ang sa mg̃a pagtataním ng̃ mg̃a +halaman, ang sa mg̃a lansang̃an, mg̃a bahay at mg̃a escuelahan: waláng +sinásaysay doon cung di dalisay at wagás na catotohanan. Tumawag si +<span class="smcap">Rizal</span> ng̃ isang pulong ng̃ mg̃a namamayan sa Calambâ, dumaló +sa pulong na iyón ang mg̃a caibigan at ang mg̃a caaway ng̃ mg̃a +fraile; ipinabasa niyá sa lahát ang casulatang wícang castila't wícang +tagalog na iyón, at walâ, isá mang tumanguí sa pagfirmá. Pumirmá sa +casulátang iyón si Rizal, ang caguînoohan, ang mg̃a naghaháwac ng̃ +lupa't ang mg̃a nang̃ing̃isama, ang mg̃a babae, ang mg̃a alilà, ang +mg̃a insíc, ang boong báyan, sampo ng̃ mg̃a caibígan ng̃ mg̃a fraile. +Ipinadalá ang caraing̃ang iyon sa Gobernador General, at ang gayong +caraing̃a'y hindî pinansín; at sapagca't nag acalang manghigantí ang +mg̃a fraile, mulíng nagpadalá ulî ng̃ isá pang casulatang +ipinamamanhíc na mangyaring makialám ang Gobernador General sa +pag-amís na guinágawâ ng̃ mg̃a fraile; ng̃uni't ang gobierno'y hindî +umimíc.</p> + +<p>Nagpasimulâ ang mg̃a taga Calambâ ng̃ pagtanguí sa pagbabayad, +samantalang hindî ipinaliliwanag ng̃ mg̃a fraileng dominico ang cung +bakit silá ang tang̃ing may-árì ng̃ boong Calambâ, na waláng nátira, +cácarangcal mang lúpà sa mg̃a táong túbò roon; sinagót ng̃ mg̃a fraile +ang gayong cahing̃ìan, ng̃ pagpapalakí ng̃ bowís at ng̃ paghihigpít +ng̃ panining̃il, at sa cawacasa'y nagpadalá silá sa Calambâ, ng̃ +Septiembre ng̃ 1888, sa pamamag-itan ng̃ capangyarihan ng̃ Capitán +General Weyler, ng̃ isáng hucbó ng̃ mg̃a sundalo, at ipinaguibâ at +ipinasunog ang mg̃a bahay ng̃ nagsisitanguing magbayad ng̃ buwís, at +isá sa mg̃a ipinaguibâ ang bahay ng̃ mg̃a magulang ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Baga man totoong ligalíg ang canyang calooban sa mg̃a pag-apíng +nangyayari sa canyang cababayan at sa mahigpít na pag-uusig na sa +canya'y guinágawâ ng̃ mg̃a fraile, hindî rin siyá naglilicat ng̃ +pagsulat; inihulog niyá sa wicang tagalog ang iláng maiinam na tuláng +wicang alemán, at sacâ ang bantóg na drama ni Schiller na <i>Guillermo +Tell</i> ang pamagát, na wicang alemán din, at bukod sa roo'y nanggágamot +pa siyá sa mg̃a may sakít sa canyang bayan.</p> + +<p>Datapowa't waláng salitâ, waláng pagkilos, waláng anó mang hakbáng si +<span class="smcap">Rizal</span> na hindî ipinalálagay ng̃ mg̃a fraileng hakbáng, kilos +at salitáng "filibustero", at dahil sa gayong nangyayari'y napilitan +si <span class="smcap">Rizal</span>, na mulíng panawan ang canyang pinacasísintang +bayang Filipinas, at papang̃ulilahin ang canyang mg̃a magulang, +capatíd, kinamag-anacan, caibigan at mg̃a cababayan, ng̃ unang araw ng̃ +Febrero ng̃ 1888, cahi't may dinaramdam pa siyáng sakít noon. Umalís +sa Filipinas si <span class="smcap">Rizal</span> na nanglulupaypáy ang loob; siyáng +cailan ma'y di nag-ibig na magbubò <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXII" id="Page_XXII">[XXII]</a></span>ng̃ cahi't capatác dugô ng̃ canyáng +capowâ tao'y napagkilala niyang hindî cacaratan ang casarinlán ng̃ +Filipinas cung dî sa pamamag-itan ng̃ pagpapabahâ ng̃ dugô.</p> + +<p>Hindî pa nalalaong nanaw si <span class="smcap">Rizal</span> sa Maynila'y guinawà na ng̃ +mg̃a caguinoohang tagalog sa pang̃ulong bayang ito ng̃ sangcapuluang +Filipinas, ng̃ unang araw ng̃ Marzo ng̃ 1888, ang isáng payapang +"procesión cívica" ng̃ lubhang maraming filipino, na nagdaan sa +Escolta, tinung̃o ang loob ng̃ Maynilà at ibinigay cay Don José +Centeno, Gobernador Civil dito ng̃ panahóng iyón, ang isáng casulatang +nacafirma ang marami, na doo'y hinihing̃ing papanawin dito ang +Arzobispo at paalisín ang mg̃a fraile, dahil sa mg̃a cadahilanang +nálalagdâ sa casulatang iyón. Sinalubong ang mg̃a guinoong iyón ng̃ +Gobernador Civil ng̃ boong cagandahan ng̃ loob, at sa canila'y +ipinang̃acong gagawin ang na sa catwiran, bagay na matútupad ng̃â +marahil cung dî sana macapangyarihan ang mg̃a fraile cay sa Gobierno +ng̃ España. Ang nangyari'y nang̃ábilanggò sa Bilibid na mahabâ ring +panahón ang mg̃a pang̃ulong pumifirma sa casulatang iyón, at walang +nagawâ upang sila'y maligtas si Terrero, Centeno at +Quirroga—López—Ballesteros na sa canila'y tumatangkilic.</p> + +<p>Dumatíng si <span class="smcap">Rizal</span> sa Emuy. Nalúlà siyang mainam sa +pagdaragát, dahil sa tinátaglay niyáng sakít. Hindî siya lumunsád sa +Emuy, dahil sa malacas na ulán at sa caguinawán, at dahil namán sa +sinabi sa canyáng doo'y totoong marumí. Nagtulóy siya sa Hongkong at +doo'y nacakilala niya ang ilang mg̃a castílà at si G. Balbino +Mauricio, na malaóng taóng nabilangò dahil sa gulóng nangyari sa +Tang̃uay ng̃ taóng 1872. Doon siya nátira sa bahay ni G. José María +Basa, na napatapon sa Marianas, dahil din sa gulóng sinabi na. +Nag-aral siya sa Hongkong ng̃ wicang insíc. Napag-unawâ ni Rizal doong +ang mg̃a fraileng dominico'y sila halos ang may ari ng̃ Arsenal sa +Hongkong. Sinamahan si <span class="smcap">Rizal</span> ni Basa sa pagpasa Macao, upang +dalawin si G. Lecaroz, at sa bahay nito'y natirá, silang ilang araw, +at pagcatapos ay nang̃agbalic ulì sa Hongkong, at mulâ roo'y lumulan +siya sa vapor "Oceanic" ng̃ ica 22 ng̃ Febrero ng̃ 1888, na ang +tung̃o'y sa Japón. Damatíng siya sa Yokohama ng̃ ica 28 ng̃ buwan ding +iyon. Carárating pa lamang niya sa Hotel ay tumanggáp na siya ng̃ +pasabi ng̃ "Encargado ng̃ Legación ng̃ Negocios ng̃ España" sa ciudad +na iyong sa canya'y makikipagkita. Hindî ng̃a nalaon at dumatíng sa +tinatahanan ni <span class="smcap">Rizal</span> ang iláng castílà, binati siya ng̃ boong +pitagan, inihandóg sa canya ang boong paglilingcod at tuloy +inanyayahan siya ng̃ boong guiliw na doon na matira sa Legación. Aayaw +sanang pahinuhod si <span class="smcap">Rizal</span> sa anyayang iyón, ng̃uni sa pagca't +namasid niya ang malabis na pagpupumilit, at palibhasa'y nais niya ang +lubos pakilala sa mg̃a castílà, sumang-ayon siya sa capamanhican. +Nátira ng̃â si <span class="smcap">Rizal</span> sa Legación ng̃ Españang may mahiguit na +isáng buwan. Nilibot niya ang ilang lalawigan ng̃ Japón, na cung +minsa'y casama niya ang "Encargado ng̃ Legación" at cung minsa'y ang +"intérprete" nito: Doo'y nag-aral si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ japonés at +pinagsiyasat ang canilang teatro. Samantala'y inaakit si +<span class="smcap">Rizal</span> ng̃ sinabi ng̃ "Encargado" na tumanggap ng̃ isang +catungculang mataas na sa canya'y ipinagcacaloob ng̃ Gobierno ng̃ +castílà, datapwa't hindì pumayag si <span class="smcap">Rizal</span>. Nang macalampás +ang isáng bowa'y napasalamat siya sa magandang caloobang sa canya'y +ipinakita, napaalam at lumulan sa isáng vapor na ang tung̃o'y sa +Estados Unidos ng̃ América. Nácasacay niyá sa vapor ang isáng mag-anac +na ang ama'y inglés na nagng̃ang̃alang Jakson, ang ina'y filipina at +ang mg̃a anac ay ipinang̃anac sa Filipinas, at sacà isáng japonés. +Itinanong sa canya ng̃ isá sa mg̃a anac ng̃ inglés cung nakikila niya +ang isáng nagng̃ang̃alang "Richal" na cumathâ ng̃ <i>Noli me Tangere</i>; +sumagot si <span class="smcap">Rizal</span> na nacang̃itî, na nakikilala niya, tulad sa +pagcakilala ni Aladin cay <i>Florante</i>; at sa pagca't nagsasalitâ ng̃ +mg̃a pagpupuri sa cumathâ ng̃ librong yaon, siya'y napakilala na, sa +pagca't cahi't ilihim man niyá ang canyang pang̃alan <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXIII" id="Page_XXIII">[XXIII]</a></span>ay maaalaman din +sa capitán at mg̃a oficial ng̃ vapor. At sapagca't ang japonés ay +walang nalalaman cung dî ang canyang kinaguisnáng wícà, siya ang +naguíng "intérprete" sa pakikipagsalitaan sa ibáng mg̃a casacáy sa +vapor.</p> + +<p>Dumatíng si <span class="smcap">Rizal</span> sa San Francisco de California ng̃ ica 28 +ng̃ Abril ng̃ 1888. Hindî siya nacalunsád agád, dahil sa pinapag +"cuarentena" ang vapor, bagá man tumelégrama ang Cónsul americano sa +Hongkong, na ng̃ umalís ang vapor na iyo'y waláng cólera roon, at +gayon ang guinawâ dahil lamang sa may casacáy na walong daang insìc, +at sapagca't nagcátaong ng̃ mg̃a araw na iyo'y casalucuyang halhalan, +ng̃ mawicâ ng̃ mg̃a táongbayang ang Gobierno'y tumiting̃in sa canilá +at naghihigpít sa mg̃a insíc, cayâ guinawâ ang gayong pagbimbín. Gayon +ma'y cumacain sa vapor ang maraming mg̃a empleado sa Aduana roon at +ang Médicong americano na galing sa Hospital ng̃ mg̃a may sakít na +cólera. Nang macaraan ang labingdalawang araw ay pinalunsád si +<span class="smcap">Rizal</span> at iba pang mg̃a "pasajerong de primera", ng̃uni't +nang̃atirá sa vapor ang mg̃a insíc at mg̃a japonés na pawang +pasajerong "de 2.a" at "de 3.a" hangang sa namatáy na untiuntì, ayon +sa balitâ ni <span class="smcap">Rizal</span>, ang may tatlongdaang insíc.</p> + +<p>Linibot ni <span class="smcap">Rizal</span> ang lalong malalakíng ciudad ng̃ Estados +Unidos, at canyáng hiniwatigan ang calagaya't mg̃a caugalian ng̃ mg̃a +tagaroon. Hinang̃aan niya ang mg̃a caguilaguilalas na bahay roon, ang +mg̃a ilaw eléctrico, ang cahimahimalang Niágara, ang mg̃a dakilang +bung̃a ng̃ caisipán ng̃ mg̃a americano; dinalaw niyá ang mg̃a +nagpapaalaala cay Washington, ang carilagdilagang táong walang +cahulilip sa sanglibutan ng̃ siglong yaon; ng̃uni't namasid niyang +doo'y walang tunay na calayâan sa pamamayan. Sa maraming mg̃a Estado'y +hindî nacapagaasawa ang isang lalaking negro (itím) sa isang babaeng +maputî, at ang isang babaeng maitím, ay hindî nacapagaasawa sa isang +lalaking maputî. At doo'y totoong kinagagalitan ang mg̃a insíc, +hangang sa pagcamal-an ang mg̃a japonés na isinasama nilá sa +pagcasusot sa mg̃a insíc.</p> + +<p>Ng̃ ica 16 ng̃ Mayo ng̃ 1883 ay lumulan si <span class="smcap">Rizal</span> sa vapor +"City of Roma" at tumung̃o sa Europa. Dumatíng siya sa Liverpool ng̃ +ica 24 ng̃ Mayo ng̃ 1883, at hindî nalao't siya'y na pa sa Lóndres ng̃ +calaghatían ng̃ taón ding iyón, at sa araw-araw ay naparoroon siya sa +bahay ng̃ filipino ring si G. Antonio María Regidor.</p> + +<p>Samantalang linilibot ni <span class="smcap">Rizal</span> ang mg̃a iba't ibang nación +upang mahiwatigan at mapagcúrô niya ang sarisaring dunong at mg̃a +caugalian ng̃ iba't ibang lahì, itinátayô namán sa Madrid ng̃ mg̃a +filipinong naroroon, ng̃ ica 12 ng̃ Julio ng̃ 1888, ang "Asociaciòn +Hispano-Filipina," na caayon nilà ang pantás na castilang si D. Miguel +Morayta.</p> + +<p>Sa pagca't inaacálà ng̃ mg̃a filipinong yaong kinacailang̃an ang isang +pamahayagang maglathalà ng̃ canilang mg̃a mithî at damdamin, nagtatag +ang filipinong si G. Graciano López Jaena ng̃ isang pamahayagang +pinalalabas towing icalabinglimang araw, na ang pamagat ay <i>La +Solidaridad</i>. Nagsisulat sa pamahayagang ito si na Guinoong Marcelo +Hilario del Pilar, José <span class="smcap">Rizal</span>, Ferdinand Blumentritt, Mariano +Ponce, Eduardo Lete, Antonio Luna, Graciano López Jaena, Dominador +Gómez at iba pa.</p> + +<p>Nagtayô ng̃ mg̃a panahong iyon ng̃ isang "logia" ng̃ mg̃a filipino, na +pinamagatang <i>Solidaridad</i>, at mulâ noo'y sumilang ang adhicang +palaganapin sa mg̃a filipino ang masonería.</p> + +<p>Guinawâ ng̃ 25 ng̃ Noviembre ng̃ 1889 ang Junta general ng̃ capisanang +"Asociación Hispano-Filipina at nangahalal na bumuô ng̃ Junta +Directiva ang mg̃a sumusunod:</p> + +<p><i>Presidente</i>: D. Miguel Morayta, Gran Oriente Español ng̃ +francmasonería.</p> + +<p><i>Vicepresidentes</i>: D. Antonio Balbin de Unquera, católico at manunulat +na balita; D. Felipe de la Córte, general brigadier ng̃ ingenieros, at +D. Luis Vidart, jefe ng̃ artillería, académico ng̃ Historia at +manunulat.</p> + +<p><i>Tesorero</i>: D. Teodoro Sandiko.</p> + +<p><i>Secretario</i>: D. Dominador Gómez.</p> + +<p>Ang bumubuô naman ng̃ Comisión Ejecutiva'y ang sumusunod:</p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXIV" id="Page_XXIV">[XXIV]</a></span><i>Presidente</i>: D. Miguel Morayta.</p> + +<p><i>Vocales</i>: D. Marcelo Hilario del Pilar, D. José Hernández Crame at D. +Simplicio Jugo.</p> + +<p><i>Secretario</i>: D. Manuel Labra.</p> + +<p>Hangang guinágawâ ng̃ mg̃a filipinong na sa Madrid ang mg̃a sinabi co +na'y sinisiyasat naman ni <span class="smcap">Rizal</span> ang lahát ng̃ mg̃a casulata't +mg̃a librong nauucol sa Filipinas, upang malagyan niya ng̃ mg̃a +paliwanag ang librong <i>Sucesos de las Islas Filipinas</i> (Mg̃a nangyari +sa Sangcapuluang Filipinas) na sinulat ng̃ Dr. Antonio Morga na +ipinalimbag nito sa México ng̃ taóng 1609.</p> + +<p>Dito naman sa Filipinas ay hindî naglilicat ang mg̃a fraile ng̃ +pagsirang puri sa <i>Noli me tangere</i>.</p> + +<p>Palibhasa'y hindî marami sa mg̃a lupaíng itó ang marunong ng̃ wicang +castílà, ang mg̃a sinulat ni Rizal at ibá pang mg̃a filipino, tungcol +sa pagmamalasakit sa atin, ay bahagyâ, na lamang napagkikilala rito, +datapowa't sa malakíng pagcacámalî ng̃ mg̃a fraile ay silá rin ang +naglaganap ng̃ bagay na caniláng linilipol.</p> + +<p>Pagca ang tao'y naparaig sa silacbó ng̃ maning̃as na galit, ang +madalás na naguiguing bung̃a ng̃ guinagawà ay siyá rin ang nagpahamac +sa sarili. Itó rin ng̃â ang nangyari sa mg̃a fraile.</p> + +<p>Kinapopootang totoo ng̃ mg̃a fraile ang mg̃a sinusulat ni +<span class="smcap">Rizal</span>, dahil sa pawang pumupucao ng̃ pagsinta sa kinamulatang +lúpâ, nagpapaliwanag ng̃ catowiran, nagpapakilala ng̃ sariling dang̃al +at camahalan, nagtuturô ng̃ mg̃a catungculan at carapatán at +ipinauunáwâ ang mg̃a pagdaraya at pang̃ang̃alacal na guinagawâ sa +Religión ni Cristo ng̃ mg̃a nagpapangáp na "cahalili ng̃ Dios," at +napopoot sila ng̃ di cawasà cay <span class="smcap">Rizal</span> at sa caniyang mg̃a +sinusulat, palibhasa'y talós nilang si <span class="smcap">Rizal</span> ay lubhang pahám +at masintahing totoo sa tinubuang lúpâ, at cung ang mg̃a titic na +iya'y lumaganap sa sangcapuluan, ang caniláng capangyariha'y málulugsô +at masisirâ ang caniláng hanap buhay na pang̃ang̃alacal ng̃ Religión.</p> + +<p>Sa guitnâ ng̃ caniláng pagng̃ing̃itng̃it ay humanap silá ng̃ paraang +sucat macasirang puri sa filipinong nagtatang̃ol sa canyang +kinamulatang bayan.</p> + +<p>Totoo't na sa caniláng camáy ang capangyarihang magbawal ng̃ +pagpapadalá rito ng̃ mg̃a casulatan ni Rizal, at na sa camay rin namán +nilá ang capangyarihang umusig at magparusa ng̃ cabigatbigatan sa sino +mang mang̃ahás tumanggap, mag ing̃at ó bumasa ng̃ mg̃a casulatang +yaon; ng̃uni't caniláng nakitang linalabag lamang at pinaglalaruan ng̃ +ilang mg̃a filipinong tunay na sumisinta sa tinubuang bayan ang +canilang mahigpít na utos, ang canilang mg̃a pagbábalà ng̃ caparusahán +sa catawán at sa calolowa, at winawalang cabuluhan ang canilang mg̃a +pang̃ang̃aral sa púlpito at sa confesionario, at sa gayong calagaya'y +pinagcaisahan ng̃ mg̃a fraile na sagutin ang mg̃a casulatan ni +<span class="smcap">Rizal</span> ng̃ sulat din. Inihalál nila sa pagganap ng̃ ganitong +tungcol si Fr. José Rodriguez, na ng̃ panahóng yao'y prior at púnò ng̃ +"Asilo de Huérfanos" (Ampunang-bahay sa mg̃a ulilang lalaki) sa +convento ng̃ Guadalupe, sacop ng̃ bayang San Pedro Macatí, na ng̃ayo'y +napapanig sa lalawigang Rizal.</p> + +<p>Tumupad si Fr. José Rodriguez ng̃ boong casipagan sa canyang mahigpit +na catungculan, at sinabi naming mahigpit, sa pagca't walâ ng̃ mahirap +gawing gaya ng̃ piliting hadlang̃an ang mahinusay na lacad ng̃ +pagsulong ng̃ mg̃a carunung̃an at ng̃ pagcakilala ng̃ tawo sa canyang +sariling camahalan; tulad naman sa halíng na mag-acalang masasalaan +niya ang ilog Pasig, at ng̃ ang tubig na umaagos doo'y howag +macarating sa dagat.</p> + +<p>Nagpalimbag si Fr. José Rodriguez ng̃ sunodsunod na mg̃a libritong +wicang castílà at wicang tagalog. Pinamagatán niya ang mg̃a wicang +castílà ng̃ CUESTIONES DE SUMO INTERES, at ang tagalog nama'y CAIINGAT +CAYO.</p> + +<p>Hindî sagot ang mg̃a libritong yaon sa mg̃a pang̃ang̃atowiran ni +<span class="smcap">Rizal</span>, cung di licawlicaw na paglait, pag alipusta at mg̃a +pagpaparatang sa tinatawag nilang hang̃al at imbíng Doctor Calambenyo.</p> + +<p>Hindî kilala ng̃ panahóng iyón ng̃ halos ng̃ <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXV" id="Page_XXV">[XXV]</a></span>lahat ng̃ filipino ang +Doctor José Rizal, at bihirangbihirâ ang nacauunáwà ng̃ canyang +pang̃alan at mg̃a sinusulat, datapowa't ng̃ mabasa ng̃ mg̃a tagalog +ang mg̃a librito ni Fr. José Rodriguez, na ipinang̃alat na walang +bayad ng̃ boong casaganaan, ay napucaw ang canilang pagmimithing +basahin ang NOLI ME TANGERE, na bagong calalabas, at sa pagca't ang +pagsinta sa Inang Baya'y siyang lalong malacás na pangpatapang sa +paglulong sa pang̃anib, hindî nawalan ng̃ nagpilit na dito'y +macapagpasapit ng̃ lihim ng̃ lalong marami ng̃ librong iyon, at marami +naman ang lihim na naglacô, at lalong marami ang mg̃a lihim na bumili, +"sa anim at pitong piso bawa't libro." Walâ na yatang totoong masarap +sa aliping gaya ng̃ lumasáp ng̃ ibinabawal; ito ang cadahilana't +nanaig sa tacot sa capahamacan ang maalab na adhicang sumírà, ng̃ utos +ng̃ mg̃a tampalasang pinapang̃inoon.</p> + +<p>Hindî nalaon at sinagot ng̃ mg̃a tagalog ang mg̃a libritong CAIINGAT +CAYO ni fray José Rodriguez ng̃ mg̃a librito ring pinamagatan naman +ng̃ CAIIGAT CAYO, sa macatowid baga'y magpacaigat, tumulad sa igat, na +sa cadulasan ng̃ catawan ay nacahahagpos sa camay ng̃ humuhuli. Cung +minsa'y <span class="smcap">Dolores Manapat</span> at cung minsa'y <span class="smcap">Salvadora +Liwanag</span> ang nacafirma sa mg̃a libritong iyon. Isa sa mg̃a +libritong tagalog na sagot sa mg̃a librito ni Fr. José Rodriguez ay +ang nacafirma'y si <span class="smcap">Dimas Alang</span>, pamagat ni <span class="smcap">Rizal</span>, na +siyang sumulat ng̃ libritong iyon.</p> + +<p>Sa mg̃a libritong <span class="smcap">Caiigat cayo'y</span> ipinakikilala ang mg̃a +malulupit at mg̃a cahalayhalay na asal ng̃ mg̃a fraile at ang canilang +mg̃a pagdaraya sa mg̃a filipino, at bucod sa rito'y linilibac ang mg̃a +maling aral, ang mg̃a licong itinuturo, at ang mg̃a cung dî sana +catampalasana'y catawatawang mg̃a aral ng̃ Iglesia Católica Apostólica +Romana, at ang mg̃a libritong yaon ang caunaunahang limbag na sa +wicang tagalog ay nag-alís ng̃ piríng ng̃ mg̃a nalalabuang isip ng̃ +tagarito.</p> + +<p>Bucod sa mg̃a libritong <span class="smcap">Caiigat</span> ay may isinabog din dito sa +Maynilang mg̃a dahong papel na limbag, na ang pamagat ay ¡<span class="smcap">Alerta +Paisanos</span>! at iba pa, na pawang laban din sa mg̃a fraile at sa +mg̃a macafraile.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>May mg̃a bagay na nangyari ng̃ mg̃a panahóng yaóng hindî dapat +calimutan, sapagca't nagpapakilala ng̃ casiglahán ng̃ loob ng̃ mg̃a +táong bayan, ng̃ caniláng tunay na pag-ibig sa kinamulatang lúpà at +ng̃ caniláng malakíng galit sa mg̃a fraile na dito'y pawang +nag-uugaling mabang̃is na hárì bawa't isá.</p> + +<p>Niyo'y icapat na araw ng̃ Octubre ng̃ 1888, casalucuyang +ipinagpifiesta ang San Francisco de Asis, na hindî magcasiya sa +simbahan ng̃ mg̃a franciscano sa Maynilâ ang dami ng̃ taong nagsimbá +sa misa mayor; ng̃ matapos na ito'y may apat ó limang batang lalaki +na namamahagui, sa nagsisilabás sa simbahan, ng̃ mg̃a libritong waláng +pinag-ibhan ang culay ng̃ takíp sa mg̃a librito ni Fr. José Rodriguez, +at ang pamagát ay <span class="smcap">Caiingat cayo</span>. Nang matatapos na ang +paglabás ng̃ mg̃a tao'y nátanawan ng̃ isáng fraileng franciscano, +buhat sa bintánà ng̃ convento ng̃ simbahan ng̃ "Tercera Orden", na +caniyang pinanunung̃awan, ang pamimigáy ng̃ mg̃a librito ng̃ mg̃a +batang yaón. Ipinatawag agad-agád ng̃ fraile ang uldóg na portero at +pinagutusang cumuha ng̃ isá sa mg̃a libritong ipinamímigay. Sumunód +naman ang uldóg. Huming̃î sa mg̃a batâ ng̃ isá sa mg̃a libritong iyon +at ipinanhic sa fraile, at ng̃ buclatín nitó ay nakitang ang mg̃a +libritong yaon ay hindî palá ang <span class="smcap">Caiingat cayo</span> ni Fr. José +Rodriguez, cung di ang <span class="smcap">Caiigat</span> ng̃ mg̃a tagalog, at sa gayo'y +nalipós ng̃ galit ang fraile, at sinabi ng̃ pasigáw sa uldóg, na +pagdaca'y iparakíp sa mg̃a guardia civil veterana ang mg̃a batang +iyón. Patacbóng nanaog ang uldóg, tumawag ng̃ mg̃a veterana at iniutos +niyang dacpín ang mg̃a batang namímigay ng̃ mg̃a librito sa mg̃a táong +lumálabas sa simbahan ng̃uni't ng̃ caniláng hanapin ay walâ na cahi't +isá man, nacatacas ng̃ lahát, at cahi't pinagpilitang maalaman cung +sino sino ang mg̃a batang iyon, at cung sino sino ang sumusulat, +nagpapalimbag, lumilimbag at nagpapacalat ng̃ <span class="smcap">Caiigat cayo</span>, +ay hindî <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXVI" id="Page_XXVI">[XXVI]</a></span>nangyaring maalaman, at nasayang lamang ang di cacaunting +nagugol na salapî ng̃ mg̃a fraile sa pagpapahanap na iyón.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Caugalian, buhat sa caunaunahang mulâ, na sa simbahan ng̃ Santa Cruz, +nayong malakí nitong Maynílà, ay wicang tagalog ang guinagamit sa +pagsesermón, at sa pagca't si Fr. José Rodriguez ay balitang magaling +managalog, inanyayahan siya ng̃ cura párroco sa nasabing nayon ng̃ +Santa Cruz, na si párì Eustaquio Moreno, fraileng recotelano, na siya +na ang magsermón sa ica 12 ng̃ Octubre ng̃ sinabi ng̃ taóng 1888, +fiesta ng̃ Nuestra Señora del Pilar, pintacasi ng̃ bayan. Punóngpunô +ng̃ táo ang simbahan, ng̃uni't pagcakita nilá na si Fr. Rodriguez ang +pumanhíc sa púlpito at siya ang magsesermón, umugong ang isáng +aling̃awng̃áw na salisalitaan ng̃ isa't isá:—¡Tayo na!—anilá,—ang +magsesermón pala'y ang maestro ng̃ Dios! At nang̃aglabasan ng̃â, sa +simbahan, na ano pa't iilán ilán lamang ang nanirá, na siyang nakiníg +ng̃ pag-alimura ni Fr. José Rodriguez cay <span class="smcap">Rizal</span> at sa boong +catagalugan.</p> + +<p>Hindî na namin saysayin ang lubhang maraming bagay bagay na nangyaring +nagpaliwanag ng̃ pagcapucaw ng̃ loob ng̃ tagalog sa maning̃as na +pag-ibig sa kinamulatang lúpà, mulâ ng̃ canilang mabasa ó mabalitaan +ang mg̃a sinulat ni <span class="smcap">Rizal</span>, hangang sa dumating ang +malualhating icadalawampo't apat na araw ng̃ bowan ng̃ Agosto ng̃ +1896, na pagpapasimulâ ng̃ panghihimagsic ng̃ mg̃a filipino sa +gobierno ng̃ castílâ, sapagca't lalawig caming lubhâ, at ang bagay na +ito'y itatalâ na namin sa librong aming ilalathalâ na ang pamagát ay +REVOLUCION NANG FILIPINAS; sucat na ang aming sabihing salamat sa mg̃a +isinulat ni <span class="smcap">Rizal</span> ay naguising sa mg̃a dibdib ng̃ catagalugan +ang natutulog na pagsinta sa sariling dang̃al; at cung nangyari ang +gayong caligaligayang bagay, sa gayong balibalitâ lamang ang pagcaalam +ng̃ caramihan sa mg̃a sinulat ni Rizal, sapagca't bibihirâ ang tunay +na nacatatalos ng̃ <i>Noli me tangere</i>, <i>Filibusterismo</i> at ibà pang +canyang itinitic sa wicang castílà ¿di lalonglálò ng̃ mag-aalab ng̃ di +ano lamang ang pagsintang iyán, cung caniláng ganáp na maunawâ ang +mg̃a pantás na casulatan ni <span class="smcap">Rizal</span>, na siyang naguing +maliwanag na araw na humawì ng̃ dilim na mg̃a lupaing ito? Ito ang +wagás na cadahilanan at pinagsicapan naming isatagalog ang +calahatlahatang sinulat ni <span class="smcap">Gat Jose Rizal</span>, at ilathalâ sa +isáng paraang macacayang icabasa ng̃ lalong carukrukhaang tagalog, at +lubós ang aming pag-asa na ang aming munting pagal ay pag-aanihan ng̃ +matimyas at saganang bung̃ang icagagalíng at icararang̃al ng̃ +Sangcapuluang Filipinas.</p> + +<p>Nanatili si <span class="smcap">Rizal</span> sa Lóndres, at doo'y ipinagpatuloy niya ang +pag-uusísà ng̃ mg̃a casulatan at librong kinalalagdaan ng̃ mg̃a +nangyari sa canyáng lúpà ng̃ mg̃a panahong nacaraan na, bucod sa +siya'y nagpapadalá ng̃ sulat na ipinalalathálà sa "La Solidaridad." +Sa sandasandaling siya'y natitiguil ay naglilibang sa pag-ukit ng̃ +mg̃a larawang cahoy. Tatlong "estátua" ang nayari niya sa Lóndres na +canyáng pinamagatang "Ang pagtatagumpay ng̃ camatayan sa buhay", "Ang +pagtatagumpay ng̃ carunung̃an sa camatayan" at "Si Prometeong +nacagapos". Bucod sa rito'y sumusulat siya ng̃ mg̃a casaysayang wicang +inglés at wicang alemán, na canyáng ipinadádala sa mg̃a pamahayagan. +Nátitira si <span class="smcap">Rizal</span> sa Lóndres, sa nayon ng̃ Chalk Farm, sa +bahay ng̃ isáng mag-anac na mg̃a inglés, na naboboo sa isang matandang +lalaki at tatlong dalaga, na nagpapakita sa canya ng̃ boong cagandahan +ng̃ loob, dahil sa sila'y nang̃alúlugod sa catalinuhan ng̃ isip at +catimyasan ng̃ asal niya. Iguinawâ ni <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ isang mainam +na larawang cahoy ang mg̃a ulo ng̃ tatlong dalagang iyon at saca +inihandog sa canila.</p> + +<p>Isang araw ay naparoon siya sa bahay ni G. Antonio Regidor at +nagsabing siya'y aalis sa bahay na iyon at siya'y pasasa París, sa +pagca't nararamdaman niyang tila siya'y ibig maraig ng̃ paghilig ng̃ +budhî sa isá sa mg̃a dalagang iyon.—"Hindî mangyayaring dayain co ang +dalagang iyon—ani <span class="smcap">Rizal</span> cay Regidor;—hindî<span class='pagenum noind'><a name="Page_XXVII" id="Page_XXVII">[XXVII]</a></span> acó +macapapacasal sa canya, sa pagca't hindî itutulot na gawin co ito ng̃ +mg̃a ibang pag-ibig na linisan co sa ating lupain, at dî co ng̃a +maitutumbas ang pagdaráyà sa isang dalisay at malinis na pag irog". +Nalalarawan sa mukhâ ni <span class="smcap">Rizal</span> ang malaking pakikipaglaban +niya sa panghihinaíng ng̃ pusong sarili ng̃ sinasabi niya ang mg̃a +bagay na iyón sa cababayan nating si G. Antonio Regidor.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Lumipat ng̃â si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ taóng 1889 sa París at doon tumulóy +muna sa bahay ng̃ ating calahî at cababayang si G. Valentín Ventura, +at bago lumipat sa Rue de Maubergue, bilang 45, sa París dín, at +ipinagpatuloy niya roon ang pagcathâ ng̃ <i>Filibusterismo</i>, na canyang +pinasimulán na ng̃ siya'y natitirá pa sa Lóndres, at tuloy ipinalimbág +niya roon ang librong <i>Sucesos de las Islas Filipinas</i>, ni Doctor +Antonio de Morga, na canyang nilagyan ng̃ mg̃a paliwanag upang lalong +mapagcurong magalíng ng̃ babasa.</p> + +<p>Samantala'y waláng licat ang paglaganap sa boong Filipinas ng̃ +maraming dahong limbág, na doo'y ipinauunawâ ang sarisaring mg̃a +mahahalay at tampalasang cagagawán ng̃ mg̃a fraile sa pagyurac sa +dang̃al at pamumuhay ng̃ mg̃a filipino, mg̃a dahong limbàg na +ipinamamahagui ng̃ boong lihim sa mg̃a tagarito, at hindî mapagcúrò +ng̃ mg̃a cawaní ng̃ Gobierno cung sino ang nagdadalá rito, baga man +nakikilalang mg̃a gawâ sa limbagan sa Hongkong, at hinihinalang ang +nagpapalimbag doo'y marahil si G. Doroteo Cortés ó si G. José María +Basa, na capowâ cababayan natin.</p> + +<p>May isáng nagng̃ang̃alang filipinong sumagót ng̃ dahong limbag din sa +mg̃a dahong limbag na iyón. Sa sagót ng̃ filipinong yao'y +ipinagsasanggaláng ang mg̃a fraile't ang mg̃a castílà, at tinututulan +at minámasamâ ang guinágawâ ng̃ mg̃a filipinong na sa Europa, at +lalonglalo na ang guinágawâ ng̃ mg̃a sumusulat sa <i>La Solidaridad</i> at +ang mg̃a pagbabagong utos na hinihing̃î ng̃ mg̃a magcacapanig sa +"Asociación Hispano-Filipina;" hindî raw mabuting dito'y ipagcaloob +ang Código político, ang nauucol baga sa mg̃a calayaan sa pamamayan, +at hindî raw pakikinabang̃an ng̃ sino man ang magcaroon sa +Kapulung̃ang bayan ng̃ España ng̃ mg̃a filipinong tagapakiharáp natin +doon, bucod sa canyang inaalimura't ipinalalagay na mg̃a tampalasan +ang mg̃a táong dito'y nagcacalát ng̃ mg̃a dahong limbag na laban sa +mg̃a fraile at mg̃a castílà.</p> + +<p>Nacarating hangang sa Europa ang tutol na iyon, at dî nalao't dito'y +dumatíng ang isang masigabong sagot ng̃ mg̃a filipinong na sa París. +Ang taglay na fecha ng̃ sagot na iyo'y 10 ng̃ Octubre ng̃ 1889. +Sinasapantáhà ng̃ iláng ang sagot na iyo'y gawâ ni <span class="smcap">Rizal</span>; +datapwa't ani G. Mariano Ponce ay hindî raw. Si G. Mariano Ponce ay +isa sa lalong mg̃a caibigang matalic ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Nagpasimulâ si G. Antonio Luna ng̃ pagsulat sa <i>La Solidaridad</i>, at +ang guinamit niyang pamagat na pangfirma sa canyáng mg̃a ilinalathálà +ay "Taga-Ilog," at sa pagca't inúuyat ni "Taga-Ilog" ang iláng mg̃a +ugalî ng̃ mg̃a castílá, sumagot sa canya ang páhayagang "El Pueblo +Soberano", sa Barcelona, at doo'y pinacacalaitlait ng̃ dî cawásà si G. +Juan Luna, sa pagca't waláng̃ boong isip ang mg̃a castílâ cung dî si +G. Juan Luna ang pumifirmá ng̃ "Taga-Ilog." Hindî nacatiís si +<span class="smcap">Rizal</span> cung dî ipagsangalang ang cababayan sa isang mainam at +bayaning pang̃ang̃atuwiran, na canyáng ilinathálà sa <i>La Solidaridad</i> +ng̃ ica 30 ng̃ Noviembre ng̃ 1889. Na sa París ng̃ panahóng iyón si +<span class="smcap">Rizal</span>. Ganito ang wacás ng̃ casagutan niya:</p> + +<p>" ...dinaramdam namin ... na ang isáng pamahayagan ng̃ isáng "partido" +na may cagalinggaling̃ang mg̃a mithî, na pinacananais na mácamtan ang +mg̃a dakilang adhicâ na pamamahala't paglalagdâ ng̃ mg̃a cautusa'y ang +pagcacapantaypantay ang guinagamit na saguisag; pagca nauucol na sa +filipino'y limutin ang canyang linalandás na asal at gumamit ng̃ +pananalitang sa capalalua'y malabis at puspós ng̃ casung̃itan, +nasasalig sa camalìan, na wárì mandin ang hinahang̃ad ay ang +papagng̃alitin ang mg̃a may tapát na loob na <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXVIII" id="Page_XXVIII">[XXVIII]</a></span>nananahán sa +Sangcapuluan, at tila mandin sa canila'y sinasabi: ¡Ha! Howag cayong +umasa sa cadalisayan ng̃ talarongtimbang̃an, howag cayong umasang +kikilalanin ang inyong mg̃a catowiran, huwag cayong umasa sa +pagcahabág: ¡cailan ma'y hindî mangyayaring cami'y inyong maguing +capatid! Tunay ng̃a't ibig namin ang Calayaan, ang pagsunod sa +Talarongtimbang̃an, ang Pagcacapantaypantay; ng̃uni't ibig naming cami +lamang ang magcamit ng̃ tatlong cagaling̃ang ito; tunay ng̃a't +ipinaglalaban namin ang icágagaling nang sangcataohan; ng̃uni't ang +icagagaling lamang ng̃ sangcataohan sa Europa; hindî lumálampas ang +aming pagting̃ín sa daco pa roon; sa pagca't cayo'y mg̃a, lahing +marilaw ó caymangui, ¡cayo ng̃â ang bahálà sa inyong sariling catawán! +Talagang mabang̃is ang lahát ng̃ mg̃a "partido"—cahi't na ang lalong +maiiruguin sa mg̃a calayàan—sa mg̃a taga ibang lupaíng nasasacop ng̃ +canicanilang nación. ¡Cung ibig ninyong magtamó ng̃ lubós na catowiran +ay inyong hanapin sa pamamag-itan ng̃ pakikibaca."</p> + +<p>Naghayag si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ dalawang casulatang mahahalagá sa <i>La +Solidaridad</i>, mula ng̃ Septiembre ng̃ 1890 hangang sa mg̃a unang bowan +ng̃ 1891, na ang mg̃a pamagát ay <i>Filipinas dentro de cien años</i>, +(calagayan ng̃ Filipinas sa loob ng̃ sandaang taón) at <i>Sobre la +indolencia de los filipinos</i> (tungkol sa catamaran ng̃ mg̃a filipino). +Sinasaysay ni <span class="smcap">Rizal</span> sa <i>Filipinas dentro de cien años</i> ang +mg̃a caunaunahang nangyari sa Filipinas, ang casalucuyang nangyayari +ng̃ panahóng iyon at ang inaacálà niyang mangyayari sa hinaharap. +Tungcól sa casalucuyang nangyayari, nagsasalitâ si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ +mg̃a catotohanang masasacláp, ng̃uni't mg̃a dákilang catotohanan.</p> + +<p>"Ang pagca maramdamin ang púsò"—ani <span class="smcap">Rizal</span>—"ang siyang +pang̃ulong budhî ng̃ "indio", at sinugatan nila ang pagca maramdaming +iyan; at cung natutong manatili sa pag-titiís sa mg̃a hirap at +pagcaamis ng̃ búhay sa paanan ng̃ isang bandera ng̃ taga ibang lúpà, +sa paglilingcod sa España,<a name="FNanchor_53_53" id="FNanchor_53_53"></a><a href="#Footnote_53_53" class="fnanchor">[53]</a> hindî nacapagtiís ng̃ makita niyang ang +sa caniya'y ibinabayad ng̃ canyang pinaghahayinan ng̃ buhay ay +pag-alimura at mg̃a sawíng caasalán (chonggo, pilósopo, filibustero at +iba pa). Nang magcágayo'y untiunting hiniwatiga't siniyasat ang +canyang calagayan at napagkikila ang canyang anyong cahapishapis +(wal-in ang pag-asa magpacailan man, sa canyang catubusan). Ang hindî +nang̃ag-aacalà ng̃ ganitóng mangyayari, palibhasa'y nápacalupit na +mg̃a pang̃inoon, ipinalagáy niláng paglabág ang anó mang daíng, ang +anó mang pagtútol, at camatayan ang siyáng parusang bigáy; pinacsáng +lunurin sa dugô ang anó mang sigáw ng̃ paghihírap, at guinawâ ang +sunodsunód na pagcacámalì. Datapowa't hindî napagúlat sa ganitó ang +budhî ng̃ bayan. At baga man sa íilang púsò lamang napúcaw ang +pagdaramdam, ang ning̃as nito'y hindî naglílicat ng̃ marubdob na +paglalakit, salamat sa mg̃a catampalasanan at mg̃a masasamang +cagagawán ng̃ tang̃ing mg̃a táong nagpupumilit inisín ang mg̃a +damdaming mahál at mairuguín. Tulad namán cung narirígkitan ng̃ alab +ang suot na damít, ang pagcágulat at pagmamadalî ng̃ pagpapagpag ay +siyáng lalong nacapagpaparubdob ng̃ ning̃as, at bawa't isáng +pamamayagpag, bawa't isáng paghampás sa ning̃as ay isáng híhip na +lalong nagpapaalab."</p> + +<p>Mahábà pang lubhâ ang canyáng mg̃a sinaysáy, ng̃uni't ang lalong +nacapagtátaca'y ang marami sa canyáng mg̃a sinabi'y naguing isáng +panghuhúla, catulad ng̃ mg̃a wicâ niyáng itó:—"Marahil mapag-isipan +ng̃ malakíng República Americana ang muha ng̃ sacóp sa mg̃a dacong +itó, bagá man hangga ng̃ayo'y walâ siyáng pinakikialamán cung dî ang +canyáng mg̃a pag-aaring na sa sa dagat Pacífico at hindî pa ng̃â siya +nakikitalamitam sa mg̃a nacucuha ng̃ mg̃a ibáng nación sa Africa."</p> + +<p>Sinabi rin niyáng cahi't lubhang payapang loob ang filipino'y +mapipilitang ipagpasumalá, sa camatayan ang buhay na puspós ng̃ lait +<span class='pagenum noind'><a name="Page_XXIX" id="Page_XXIX">[XXIX]</a></span>at cahirapan, at gayon ng̃â ang nangyari.</p> + +<p>Ipinagsasangalang ni <span class="smcap">Rizal</span> towî na ang canyang mg̃a caláhì, +sa pamamag-itan ng̃ canyang pluma, sa mg̃a paratang at pagpapahirap +ng̃ mg̃a fraile at mg̃a castílá, na ano pa't cung aking sasabihin dito +ang lahat ng̃ canyang mg̃a guinawa'y hahabà ng̃ dî cawasà ang +casaysayang ito, caya't ng̃ dì magcágayo'y isinasamò co sa bumabasang +cung totoong ibig niyang matalós na ganap ang buhay ni <span class="smcap">Rizal</span> +at ang canyang mg̃a sinulat, bucod sa <i>Noli me tangere</i>, +<i>Filibusterismo</i> at <i>Sucesos de las Islas Filipinas</i>, ay adhicain at +basahin ang librong dî malalaon at aming ipalilimbag na ang pamagát ay +<i>Buhay ni Rizal</i>.</p> + +<p>Nalís sa Francia si <span class="smcap">Rizal</span> at lumipat sa Madrid ng̃ +mang̃ang̃alaghatìan na ang Agosto ng̃ 1860, at pagdating niya roo'y +pinagod niya ang maraming pahayagan sa calalathálà ng̃ canyáng mg̃a +sinusulat sa paglalaban ng̃ catuwiran ng̃ mg̃a filipino.</p> + +<p>Minsa'y hindî na nagcasiya si <span class="smcap">Rizal</span> na pluma na lamang ang +gamiting sandata. Naglathálà si Don Wenceslao E. Retana sa páhayagang +<i>La Epoca</i> ng̃ ica 16 ng̃ Noviembre ng̃ 1890, ng̃ isang sulat na laban +sa mg̃a camag-anac ng̃ ating marilág na capatíd, at kinabucasa'y +tumatangap na siya ng̃ dalawang sacsing inutusan ni <span class="smcap">Rizal</span>, at +siya'y ipinahahamon sa isang away na patayan (desafió â muerte). +Namag-ita't ng̃ huwag mátuloy ang away na iyon ang dalawang caibigan +ni Retana, at binigyang wacás ang gayong pag-aalit sa pamamag-itan ng̃ +isang "acta" ó casulatang pinagfirmahanan ng̃ lahat, na doo'y +sinasabing walang cahi't munting hang̃ad si Retanang ligaliguin cahi't +babahagyâ, ang calooban ni <span class="smcap">Rizal</span>, at cung sacali't may +salitang dapat icamuhî ni <span class="smcap">Rizal</span> na canyang sinulat ay +ipinamamanhic na huwag pansinin at yao'y hindî niya hang̃ad. Si Retana +rin ang sa canyang <i>Vida y escritos del Dr.</i> <span class="smcap">Rizal</span> <i>ay +nagsabi ng̃ ganito:</i> "Nang matapos na ang bagay na iyon, isa sa mg̃a +kinatawan co, na si Sr. Scheidnagel, manunulat na militar na sa aki'y +malaki ang pagguiliw, ay nagsabi sa akin: Nagaalap-ap acong mátuloy +ang pag-aaway ninyó; sa pagca't talastas cong totoong magaling ang +camáy ni <span class="smcap">Rizal</span> sa pamamaril, at sacâ hindî marunong +malaguím."</p> + +<p>Sinabi ng̃ mg̃a pamahayagang castílang "La Correspondencia +Alicantina", "El Demócrata," sa Lorca at ibá pa, na cung gaano raw ang +cagaling̃ang totoo ng̃ camáy ni <span class="smcap">Rizal</span>, sa pagpapagalíng ng̃ +matá, ay gayon din ang cabutihang magpatámà ng̃ bala; naisusulat niyá +sa pader ang canyáng pang̃alan sa pamamag-itan ng̃ mg̃a bála ng̃ +pistolang canyáng pinapúputoc. Magalíng din totoong manandata siyá ng̃ +espada at sable.</p> + +<p>Nang mámasid ni <span class="smcap">Rizal</span> na hindî niyá masunduan sa Madrid ang +maalab na mithî ng̃ canyáng calolowang macapagbigay guinhawa sa Inang +Filipinas, bagá man guinagamit niyá ang boong lacás ng̃ canyáng ísip, +nanaw siyá roong puspós ng̃ calungcutan, pagcatapos na mailáthalà niyá +sa "La Solidaridad" ang canyáng mg̃a pagsisiyasat ng̃ librong "Las +luchas de nuestros dias" ni D. Francisco Pí y Margall, at ang canyáng +mg̃a sinulat na ang pamagát ay "Como se gabiernan las Filipinas," "A +mi.... (musa)" at "Mariang Makiling." Ica 27 ng̃ Enero ng̃ 1891 ng̃ +umalís si <span class="smcap">Rizal</span> sa Madrid na ang tung̃o'y sa París.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Hindî nalaong totoo ng̃ pagtirá sa París si <span class="smcap">Rizal</span>. Halos sa +boong táong 1891 ay nátira siyá sa Bélgica. Nanahán muna siyá sa +ciudad ng̃ Bruselas, ng̃uni't hindî nagluat at lumipat siyá sa ciudad +ng̃ Gante, at doo'y ipinalimbág niyá ang <i>Filibusterismo</i>. Náhahandog +ang librong itó sa mg̃a presbíterong tagalog na si párì Mariano Gómez, +(walompo't limang taon); si párì José Burgos (tatlompong taón), at si +párì Jacinto Zamora (tatlompo't limang taón), na ipinabitay ng̃ +gobiernong castílà sa Bagumbayan ng̃ ica 28 ng̃ Febrero ng̃ 1872.</p> + +<p>Hindî ipinagbilí ang cahi't isang libong <i>Filibusterismo</i> sa Madrid, +ni sa alín mang ciudad ng̃ Europa; ipinadalá niyáng lahát sa Hongkong +upang ipasoc ng̃ lihim sa Filipinas; ng̃uni't nátictican ng̃ mg̃a +cainalám ng̃ mg̃a fraile, caya't ng̃ <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXX" id="Page_XXX">[XXX]</a></span>dalhín dito sa Mayníla'y nahuling +lahát. Gayon ma'y nacapagparating din dito ng̃ librong iyón, ng̃uni't +cacauntî ang naipamahagui, dahil sa malakíng paghihigpít ng̃ mg̃a +nag-uusig sa mg̃a libro ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 278px;"> +<a name="img_3"></a><a href="images/003_b.jpg"><img src="images/003_t.jpg" width="278" height="400" alt="G. Teodora Alonso Y Quintos, Iná ng̃ Dr. José +Rizal Imp. de M Fernández. Paz, 447, Sta Cruz" title="G. Teodora Alonso Y Quintos, Iná ng̃ Dr. José +Rizal Imp. de M Fernández. Paz, 447, Sta Cruz" /></a> +</div> + +<p>Ng̃ mg̃a caarawang dumating dito sa Maynilà ang librong +"Filibusterismo" ay pinaparoonan naman ang Calambâ ng̃ mg̃a guardia +civil at ng̃ mg̃a castilang sundalong artillero, na ang namiminuno'y +ang mabang̃is at waláng habág na si Francisco Olive y García, coronel +ng̃ 20.° tercio ng̃ guardia civil, na totoong maraming pinahirapan at +binaríl at ipinabaríl na mg̃a filipino, mulâ ng̃ Agosto ng̃ 1896 +hangang sa malupig dito ang gobierno ng̃ castílà. Ang mg̃a guinawâ ng̃ +ganid at tampalasang itó at ibá pang mg̃a castílà at cauralì ng̃ mg̃a +castilang sa Filipinas ay naglaganap ng̃ kilabot dahil sa caniláng +calupitán, sásaysayin co sa aking librong ilalathala tungcol sa +Revolución ng̃ 1896. Iguinibâ ng̃ mg̃a guardia civil at ng̃ mg̃a +artillero, sa utos ni Olive, ang mg̃a bahay nang mg̃a taga Calambang +inaacalang catoto at nakikisang-ayon cay <span class="smcap">Rizal</span>, at ng̃ +maiguibâ na'y sinunog naman. Guinawa ang lahat ng̃ itó sa cahing̃ian +ng̃ mg̃a fraile. Hindî pa nagcasiya ang mg̃a fraile sa gayong gawâ ay +hining̃î sa pamamag-itan ni Olive sa general Weyler na ipatapon sa +Joló ang dalawampo't limang mg̃a camag-anac at caibigan ni +<span class="smcap">RizaL</span>, at sumang-ayon namán ang general na iyon.</p> + +<p>Nang mábalitaan ni <span class="smcap">Rizal</span> ang gayong nangyari, nagdamdam ng̃ +di gagaanong pighatî at sacláp ng̃ loob.</p> + +<p>Inacálà ni <span class="smcap">Rizal</span> na dalhin ang canyang ama't iná at mg̃a +capatid sa Leida, ó sa Delpt ó sa Utrecht, at doon na sila tumirang +casama niya, sa pagca't ito ang sa canya'y hatol ng̃ canyang caibigang +si profesor Blumentritt, datapuwa't hindî pumayag silá sa canya, +caya't ang guinawâ niya'y lumipat siya sa Hongkong at doo'y dumating +ng̃ magtatapos na ang buwan ng̃ Noviembre ng̃ taóng 1891, sa pagca't +ibig niyang mápalapit siya sa mg̃a sinísinta ng̃ canyang calolowa.</p> + +<p>Hinang̃ad niyang omowi dito sa Filipinas, caya't sumulat siya sa +canyang "familia" ng̃ ganito:</p> + +<p>"Hongkong, 1 ng̃ Diciembre ng̃ 1891."</p> + +<p>"Minamahal cong ama't iná at mg̃a capatid: Sinúsundan cong walang +licát ang cahapishapis na Calvariong inyong linálacbay, Huwag cayong +mang̃anib at hindî aco nagpapahing̃alay sa pagsisicap. ¡Lakíng +caligayahán sana cung matulutan ninyo acong macaowî riyan! ¡Marahil +magbago ang lahat! Ipagcaloob ng̃a ninyo sa akin ang capahintulutang +ito at papariyan agad acó. Umaasa acó, lubos ang aking paniniwalang +magalíng ang ating calalabasan."</p> + +<p>"Natatalastas co ang pagcaparoon ng̃ apat na cababayan sa Joló, at ang +pagcábalic ng̃ aking capatid na lalaki sa Maynila. Natalastas co ring +mulíng ipinatawag sa Gobierno Civil ang Nanay, si Pang̃oy at si +Trining. Taglayín ninyó ang caunting pagtitiis. Lacsán ang loob."</p> + +<p>"Sa pagca't pinapagmámadalî aco ng̃ panaho'y bíbigyan cong wacás +itóng sulat."</p> + +<p>"Maalab ang aking mithíng cayo'y mayacap."</p> + +<p>Ang inyóng anác,—<span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Sinagót agad siyá ng̃ canyang familiang howag ituloy ang canyang +gayac, cayâ hindî siyá nátuloy niyón ng̃ pag-owi rito.</p> + +<p>Umupa siyá ng̃ bahay sa Hongkong at doon na siyá nagtumirá, hangang sa +siya'y bumili ng̃ maraming libro, na ang bilang ay dumating hangang sa +sanglibo.</p> + +<p>Ng̃uni't hindî rin siyá mátahimic; ninanasâ niyang totoo ang +capanatagán ng̃ canyáng mg̃a magulang, mg̃a capatíd, mg̃a camag-anac +at mg̃a cababayan, caya't naglacbáy siya sa Borneo, lupang sacóp ng̃ +Inglaterra<a name="FNanchor_54_54" id="FNanchor_54_54"></a><a href="#Footnote_54_54" class="fnanchor">[54]</a>, at ng̃ makita niyang doo'y maluwag ang pamamayan, +ming̃î siyá sa Gobierno ng̃ Inglés na pagcalooban siyá ng̃ lupang +mátahanan at mápagtamnan ng̃ mg̃a halaman, at pumayag naman ang +Gobiernong iyon.</p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXI" id="Page_XXXI">[XXXI]</a></span>Gayác na sana si <span class="smcap">Rizal</span>, ng̃ pagpasa Borneo, na doo'y isasama +niyá ang canyáng mg̃a magulang, capatíd, kinamag-anacan at cababayan, +ng̃ mabalitaan niyang dito sa Filipinas ay may bagong Gobernador +General na totoong masintahin sa catowiran. Ito'y ang teniente general +Eulogio Despujol y Dusay, Conde de Caspe, na dumating dito ng̃ ica 17 +ng̃ Noviembre ng̃ 1881. At tunay ng̃â namán. Ng̃ mg̃a unang buwan ng̃ +pamumunò rito ng̃ general Despujol ay nagpakita ng̃ pag-uusig sa mg̃a +gawáng masamâ ng̃ mg̃a castílà, at ipinakilala niyang hindî siyá +sang-ayon sa mg̃a caasalán ng̃ mg̃a fraile. Sa pagca't marami ang +nagbalitâ cay <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ mg̃a gayong panunupád ng̃ General +Despujol sa canyáng mataas na catungculan, sumulat siya sa Gobernador +General na itó, at sinabi niya ang nasang omowî rito sa Maynilà upang +ihandóg niya ang pagtulong sa lalong magalíng na pamamanihalâ ng̃ +lupaíng itó. Hindî sumagót si Despujol sa sulat na iyón, ng̃uni't ng̃ +macaraan ang iláng buwan, mulíng sumulat si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ Mayo +ng̃ 1892 sa General, at sinabi niyá ang canyang acalang bumalic siyá +sa bayang itóng sa canya'y pinang̃anacan, upang ipagbili niya at ng̃ +canyang mg̃a caibigan ang mg̃a pag-aaring sa canila'y nátitira pa, at +ng̃ macalipat silá ng̃ pamamayan sa Borneo, na casama ang +canicaniláng asawa't mg̃a anác, at doo'y mang̃ang̃asíwà silá sa +pagsasáca, sulat na hindî sinagót ng̃ sulat din ng̃ general Despujol, +cung dî ang guinawa'y ipinasabi na lamang sa canyá sa Cónsul ng̃ +España sa Hongkong, "na sa pagca't culang na culang sa magsasacá ang +mg̃a lúpà rito sa Filipinas, hindî ng̃â gawang macabayan ang alsán ng̃ +mg̃a magsasacá rito upang bigyang casaganaan ang lúpà ng̃ mg̃a taga +ibang nación, caya't dahil dito'y hindî ng̃â siyá macatutulong sa +gayong nais"; sacâ idinugtong ang sabing: "sino mang filipino'y +macatutulong mulâ sa alín mang bayan ng̃ Sangcapuluan sa iguiguinháwa +ng̃ lupaíng itó, sa loob ng̃ nasasaclaw ng̃ mg̃a cautusán ng̃ sariling +bayan."</p> + +<p>Datapuwa't cung nagsusumakit man si <span class="smcap">Rizal</span> sa icapapanatag ng̃ +mg̃a irog ng̃ canyáng puso'y hindî naman niya nililimot ang ipagtatamó +ng̃ guinhawa, mg̃a calayâan at casarinlán ng̃ Filipinas, at sa pagca't +ang pagcacaisa'y siyang mahigpít na cailang̃an upang tamuhín ang mg̃a +gayóng bagay, inisip niya't itinatag ang isáng samahang pinang̃alanan +niyang <i>Liga Filipina</i>; nagpalimbag siyá ng̃ maraming palatuntunan ng̃ +capisanang itó at ipinadalá sa canyáng caibigang si G. Domingo Franco.</p> + +<p>Sa pagca't inaacalà cong lubhang mahalagang bagay, aking isasatagalog +ang "Estatutos de la Liga Filipina", sa pagca't mainam na gawing +ulirán sa pagtatayô ng̃ ano mang samahang nauucol sa catubusan nitong +ating kinaguisnang bayan.<a name="FNanchor_55_55" id="FNanchor_55_55"></a><a href="#Footnote_55_55" class="fnanchor">[55]</a></p> + +<p>Ang mg̃a abreviaturang cagamitan sa "Estatutos de la Liga Filipina" +(Palatuntunan ng̃ Pagcacabigkísbigkís ng̃ mg̃a Filipino) ay ang +sumusúnod:</p> + +<p>L. F., Liga Filipina; Pagcacabigkísbigkís ng̃ +mg̃a Filipino.</p> + +<p>A * * *, Archipiélago; Sangcapuluan.</p> + +<p>VIO * * *, Vnvs Instar Omnium; Pagcacaisá +ng̃ lahát.</p> + +<p>Cp, Consejo popular; Capulung̃áng bayan.</p> + +<p>CP, Consejo Provincial; Capulung̃áng Lalawigan.</p> + +<p>CS, Consejo Supremo; Cataastaasang Púnò.</p> + +<p>GS, Gefe Supremo; Cataastaasang Púnò.</p> + +<p>G, gefe; Púnò.</p> + +<p>F, Fiscal; Taga-usig.</p> + +<p>T, Tesorero; Taga-ing̃at-yaman.</p> + +<p>S, Secretario; Calihim.</p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXII" id="Page_XXXII">[XXXII]</a></span>A, Afiliado ó afiliados; Capanig ó Mg̃a Capanig.</p> + +<p>P, mayúscula (malaking P), ang cahuluga'y Provincial, ang nauucol sa +Lalawigan; at p minúscula, (maliit na p), ang cahuluga'y "popular, ang +nauucol sa bayan".</p> + +<p>Ganito sa wicang tagalog ang sinabi ng̃ "Estatutos":</p> + +<p class="center noind">L. P.</p> + +<p>ADHICA: Paglakiplakipín ang A * * * sa isá lamang capisanang +nag-iibigang mahigpít, malacás at nagcácaisang anyô ang magcacapanig.</p> + +<p>2. Mang̃agtangkilican sa lahát ng̃ capang̃aniban at +pang̃ang̃ailang̃an.</p> + +<p>3. Pagsasang̃galang laban sa anó mang catampalasanan at gawáng sawî +sa catuwiran.</p> + +<p>4. Pagpapalagô ng̃ pag-aaral, ng̃ pagsasaca at ng̃ pang̃ang̃alacal.</p> + +<p>5. Pag-iísip at paggamit ng̃ mg̃a pagbabagong cautusán.</p> + +<p>Saguisag: VIO * * *</p> + +<p>Palatandàan: * * *</p> + +<p>PARAAN:</p> + +<p>1. Upang masunduan ang mg̃a ADHICANG ito'y magtatatag ng̃ Cp, CP at +sacâ isáng CS.</p> + +<p>2. Bawa't C ay magcacaroon ng̃ isáng G, F, T, S at mg̃a capanig.</p> + +<p>3. Bubuô-in ang CS ng̃ mg̃a GP, at gayon ding bubuô-in ang CP ng̃ mg̃a +Gp.</p> + +<p>4. Nag-uutos ang CS sa LP at makikipag-alam na tulóy-tulóy sa mg̃a GP +at mg̃a Gp.</p> + +<p>5. Nag-uutos ang CP sa mg̃a Gp.</p> + +<p>6. Ang Gp ay nacapag-uutos sa mg̃a A.</p> + +<p>7. Bawa't CP at Cp ay gagamit ng̃ isáng pang̃alang ibá sa pang̃alan +ng̃ kinalalagyang bayan ó lupaín.</p> + +<p class="center noind">MGA CATUNGCULAN NG̃ MG̃A A.</p> + +<p>1. Magbabayad ng̃ dalawang piso pagpasoc, at bucod sa rito'y piso sa +bawa't buwan.</p> + +<p>2. Súsunod ng̃ waláng tutol at ng̃ boong caganapán ang lahát sa mg̃a +cautusáng mangaling sa isáng C ó sa isáng G ó sa GS.</p> + +<p>3. Ipagbíbigay alám sa F ng̃ canyang C ang anó mang mahiwatigan ó +maringíg na nauucol sa LP.</p> + +<p>4. Pacaiing̃atan ang paglilihim ng̃ ano mang lagdâ, cautusán ó +cahatulán ng̃ C.</p> + +<p>5. Sa anó mang gágawin sa pamumuhay ay bíbigyang ling̃ap ang mg̃a A; +howag bíbili cung dî sa tindahan ng̃ A, at cung magbíbili naman ng̃ +ano man sa isáng A ay bababàan ang halagá. Parurusahan ng̃ mabigat ang +ano mang pagsuay sa cautusang itó. * * *</p> + +<p>6. Ang A na hindî sumaclolo, baga man mangyayari, sa isang capwâ A, na +nakikitang na sa caguipitan ó pang̃anib ay parurusahan, at ang +caliitan ng̃ parusang ito'y ang capantay ng̃ paghihirap na tiniis ng̃ +dapat niyang saclolohan.</p> + +<p>7. Gagamit bawa't A, pagpanig niya sa LF, ng̃ bagong pang̃alang hindî +niya mababago ulî hangang hindî siyá naguiguing GP.</p> + +<p>8. Itutulong sa bawa't C ang isáng gawâ, isáng paalaala, isáng +natutuhang dunong ó ng̃ paghicayat sa magagandang loob na cababayang +sila'y umanib sa LF.</p> + +<p>9. Howag paaalimúra at howag magpapalálò canino man.</p> + +<p class="center noind">MGA CATUNGCULAN NG G.</p> + +<p>1. Ling̃atan ang búhay ng̃ canyang C. Sacali't siyá ang GS, dapat +niyáng masaulo ang mg̃a pang̃alang bago at gayon din ang ng̃alang +tunay ng̃ mg̃a C, at sacali't siya'y Gp ay dapat niyang masaulo ang +mg̃a pang̃alang dati at pang̃alang bago ng̃ sacóp niyang mg̃a A.</p> + +<p>2. Sa towi na'y pagsisicapang maalaman ang lalong magalíng na paraan +upang magcáisa ang canyáng mg̃a nasasacupan at sila'y mapag-abot-usap +agad-agád.</p> + +<p>3. Pagsisicapang maalaman at pagdaca'y bibigyang cagamutan ang mg̃a +pang̃ang̃ailang̃an ng̃ LP, ng̃ CP ó ng̃ Cp, alisunod sa cung siya'y +GS, GP ó Gp.</p> + +<p>4. Pápansinin agad at paglilitisin ang lahat ng̃ mg̃a paalaala, mg̃a +sulat at mg̃a cahing̃ìang canyang tangapín, at ipagbíbigay alam na +madalì cung cang̃ino nararapat.</p> + +<p>5. Sa pang̃anib ay siya ang magpapáuna at siya ang unang manánagot ng̃ +ano mang mangyari sa loob ng̃ caniyang C.</p> + +<p>6. Magbigay ulirán ng̃ canyang pagca masunurin sa canyang mg̃a púnò, +at ng̃ siyá, nama'y sundín ng̃ canyang mg̃a pinamumunúan.</p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXIII" id="Page_XXXIII">[XXXIII]</a></span>7. Ipagpapalaga'y ang catapustapusang A na isáng caboôan ng̃ LF.</p> + +<p>8. Ang mg̃a caculang̃áng gawín ng̃ mg̃a púnò ay parurusahan ng̃ higuít +ang cabigatán sa mg̃a parusang ibiníbigay sa isáng A lamang.</p> + +<p class="center noind">MGA CATUNGCULAN NG F:</p> + +<p>1. Ang F ang siyang mang̃ang̃asiwà upang tumupád ang lahat ng̃ +canícanilang catungculan.</p> + +<p>2. Isusumbong sa haráp ng̃ C ang ano mang páglabág ó hindî pagtupád na +canyang mámasid sa sino mang caanib sa C.</p> + +<p>3. Ipagbigay alam sa C ang ano mang pang̃anib ó pag-uusig.</p> + +<p>4. Siyasatin ang calagayan ng̃ salapì ng̃ C.</p> + +<p class="center noind">CATUNGCULAN NG T:</p> + +<p>1. Magtátaglay ng̃ isáng talaan ng̃ mg̃a bagong pang̃alan ng̃ mg̃a A. +na bumubuò ng̃ canyang C.</p> + +<p>2. Magbíbigay ng̃ mahigpit na sulit sa buwan buwan ng̃ tinátangap +niyáng bayad ng̃ isá't isá, na ang magtatalâ sa libro'y ang mg̃a A +rin, na ang canícanilang tang̃ing pang̃alang bago (simbólico) ang +gagamitin.</p> + +<p>3. Magbibigay ng̃ "recibo" (catibayan), at canyáng ipatatalâ sa +librong talaan, na ang letra at sulat ay sa táo ring nag-aambag, ang +lahát ng̃ ambág na humihíguit sa píso at hindî humíhiguit sa limampong +piso.</p> + +<p>4. Ititira ng̃ Tp sa Caja ng̃ Cp ang icatlông bahagui ng̃ mg̃a +naliligpit niyang mg̃a bayad at ng̃ siyang maipagtakíp sa mg̃a +cailang̃an ng̃ sinabi ng̃ Cp. Pagdumatíng na sa halagang sampong piso, +ang dalawáng bahagui ay ibíbigay sa TP; ipakikita sa TP ang canyang +talàan at siyá rin, sa macatuwíd baga'y ang Tp din, ang susulat sa +talàan ng̃ TP ng̃ salaping canyáng ibinigáy. Pagcatapos ay magbíbigay +ng̃ isang "recibo" ang TP, at cung sang-ayon siyá sa mg̃a cuenta ay +canyáng lálagyan ng̃ "Visto Bueno" ó "Sang-ayon" ang librong talaan +ng̃ Tp. Gayon din ang gáganaping paraan pagca nagbibigay ang TP sa TS +ng̃ halagang mahiguít sa sampong piso.</p> + +<p>5. Itítira ng̃ TP sa canyáng Caja ang icasampong bahagui ng̃ mg̃a +salaping sa canya'y ibinibigay ng̃ mg̃a Tp at ng̃ siyang magugol ng̃ +CP. at ang siyám sa sampong bahagui ay ibíbigay sa TS ng̃ CS.</p> + +<p>6. Pagca ibig magbigay ng̃ sino mang A sa LF ng̃ halagang mahiguít sa +limampong piso, canyang ihahabilin ang salaping iyon sa alín mang +matatág na Banco, na ang ipalálagay niya'y ang tunay niyang pang̃alang +caraniwan, at sacâ ibíbigay niya ang recibo sa sino mang magali~ngín +niyang T.</p> + +<p class="center noind">MGA CATUNCULAN NG S.</p> + +<p>1. Ipagbibigay alám sa bawa't pagpupulong ang pinagcayarîang batás at +ipauunáwà, ang mg̃a gagawin.</p> + +<p>2. Siya ang susulat ng̃ mg̃a liham ng̃ C. Sacali't umalís ó hindî +macaganáp ang sino mang púnò, maghahalal siya ng̃ samantalang cahalili +sa punong hindî macaganáp.</p> + +<p class="center noind">MGA CATUWIRAN NG MGA A.</p> + +<p>1. May catowiran ang lahát ng̃ A sa saclolong paghahatol at sa +saclolong salapî ng̃ canyang C at ng̃ LF.</p> + +<p>2. Mahihing̃î niya sa lahát ng̃ mg̃a A na siya'y tangkilikin sa +canyang pang̃ang̃alacal ó hánap-búhay, cailan man at patibayan niyang +hindî sahól ang calacal ó hánap-búhay niya sa mg̃a ibá. Upang camtán +niya ang tangkilic na itó, sasabihin niya ang canyang tunay na +pang̃alan at ang canyang calagayan sa canyang Gp, upang ipagbigay alam +nitó sa GS, at ng̃ ito nama'y macapagbigay alám sa lahát ng̃ mg̃a A +ng̃ LF.</p> + +<p>3. Sa ano mang caguipitan, pagcaapí ó catampalasanang laban sa +catuwirang sa caniya'y mangyari, mahíhing̃î niya ang boong +pagtatangkilic ng̃ LF.</p> + +<p>4. Macahíhing̃i ng̃ puhunan sa ano mang hánap búhay, cailan ma't may +salapî sa Caja.</p> + +<p>5. Macahíhing̃i ng̃ bawas ng̃ halagá ng̃ ano mang canyang bilhin, ó +ano mang paglilingcod na canyang hiling̃in sa alin mang tindahan ó +bahay-calacal na tinatangkilic ng̃ LF.</p> + +<p>6. Hindî mapaghahatulan ang sino mang A hanggang hindî muna +naipahihintulot sa canya ang pagsasanggalang.</p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXIV" id="Page_XXXIV">[XXXIV]</a></span></p> + +<p class="center noind">MGA CATUWIRAN NG GS.</p> + +<p>1. Hindi siya matututulan, cung dî rin lamang may mang̃unang sumbóng +na laban sa canya ang F.</p> + +<p>2. Macagagawâ siya ng̃ bawa't canyang magaling̃ín, dahil sa +caculang̃an ng̃ panahon upáng mahintay ang pagpupulong na dapat gawin +ng̃ mg̃a bumubúò ng̃ CS; ng̃uni't may catungculan siyang managót sa +mg̃a casisiháng sa canya'y gawín, cung gumawâ siya ng̃ dî dapat.</p> + +<p>3. Sa loob ng̃ alin mang C. ay siya ang hucóm na macahahatol sa ano +mang usapín ó pagcacáalit.</p> + +<p>4. Siya ang tang̃ing may capangyarihang macaalam ng̃ tunay na mg̃a +pang̃alan ng̃ canyang mg̃a A ó nasasacupan.</p> + +<p>5. Lubós ang canyang capangyarihan upang canyang itatag ang mg̃a +paraang gagawin sa mg̃a pagpupulong, mg̃a pagpapadalahan ng̃ sulat at +ang mg̃a inaadhicang gawín, upang lalong pakinabang̃an, pumanatag at +mangyari ng̃ boong cadalîan ang mg̃a adhicâ ng̃ LF.</p> + +<p>6. Pagcâ lubhang marami ang nang̃apapanig sa isang Cp, mangyayaring +magtatag ang Gp ng̃ isang sub C, at siya ang unaunang maghahalal ng̃ +mg̃a púnò. Cung natatatag na ay pababayaang ang mg̃a magcacapanig ang +siyang maghalal ng̃ mg̃a púnò, ayon sa tadhánà ng̃ mg̃a palatuntunang +ito.</p> + +<p>7. May capangyarihan ang lahat ng̃ G na magtayo ng̃ isang C sa alin +mang bayang wala pa nito, at pagkatapos ay ipagbibigay alam sa CS * * +* ó sa CP.</p> + +<p>8. Ang G ang siyáng magháhalal sa S.</p> + + +<p class="center noind">MGA CATUWIRAN NG F:</p> + + +<p>1. Magpalabas ó magpapasoc sa nasusumbong sa pinagpupulung̃an, +samantalang pinaguusapan sa C ang mg̃a nangyari.</p> + +<p>2. Masisiyasat sa ano mang oras ang mg̃a librong talaan.</p> + + +<p class="center noind">MGA CATUWIRAN NG T:</p> + +<p>Magagamít ang salapíng canyang iniing̃atan sa isáng mahígpit at +lubhang malaking pang̃ang̃ailang̃an ng̃ sino mang A ó ng̃ C; ng̃uni't +may catungculang ipagbigay sabi at managót sa haráp ng̃ Tribunal ng̃ +LF.</p> + +<p class="center noind">TANGING MGA CATUWIRAN NG GS:</p> + + +<p>1. Macatatawag ng̃ mg̃a pulong ó pagcacatipong hindî caraniwan, bucod +sa guinágawà sa bowán bowán.</p> + +<p>2. May malakíng capangyarihan ang G S upang macagamit ng̃ salapi ng̃ +capisanan sa totoong mg̃a pang̃ang̃ailang̃an, cailan ma't ipagbigay +alam pagcatapos sa CS.</p> + + +<p class="center noind">PAG-UUCULAN NG SALAPI:</p> + + +<p>1. Pagcacagugulan sa pagpapa-aral ang A ó ang canyang anác, cung +mapagmasdang totoong matalas ang ísip at masipag mag-aral, ng̃uni't +walang caya.</p> + +<p>2. Gugugulan ang paglalaban ng̃ catuwiran ng̃ isang dukhang A sa +canyang pakikipag-usapin sa isang macapangyarihan.</p> + +<p>3. Sasaclolohan ang maguing dukhang A.</p> + +<p>4. Pahihiramín ng̃ puhunan ang A na mag cailang̃an, sa pagtatayô ng̃ +isang hánap-buhay ó ng̃ macapagsaca ng̃ lúpà.</p> + +<p>5. Tutulong at ng̃ gumaang ang pagdadalá rito ng̃ mg̃a máquina at ang +pagtatayo ng̃ mg̃a bago ritong hánap-búhay ó kinakailang̃ang +hánap-búhay.</p> + +<p>6. Magbúbucas ng̃ mg̃a tindahan, mg̃a almacen at iba pang mábibilhan +ng̃ mg̃a A ng̃ canilang mg̃a kinakailang̃an upang macabilí ng̃ lalong +mura ang halagá cay sa mg̃a ibá.</p> + + +<p class="center noind">MGA BATAS NA PANGCALAHATAN:</p> + + +<p>1. Sino ma'y hindî matátangap sa LF, cung hindi muna nagagawa ang +pagcacaisang voto ng̃ mg̃a A sa C ng̃ canyang bayan, at cung hindî pa +nagagawa sa canya ang mg̃a pagtikím na kinacailang̃ang sa canya'y +gawín muna.</p> + +<p>2. Dalawang taón ang taning lamang ng̃ tagál ng̃ pang̃ang̃atungculan +ng̃ bawa't isa, liban na lamang cung magcaroon ng̃ ano mang sacdál ng̃ +F.</p> + +<p>3. Upang magtamó ng̃ catungculan ay kinakailang̃an ang tatlóng icapat +na bahagui ng̃ mg̃a "voto" ng̃ mg̃a caharáp.</p> + +<p>4. Inihahalal ng̃ mg̃a A ang Gp, ang Fp at ang Tp; ang mg̃a punong p +ang siyáng mang̃agháhalal sa mg̃a punong P, at ang mg̃a punong P ang +magháhalal sa GS.</p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXV" id="Page_XXXV">[XXXV]</a></span>5. Cailan man at tátangap ng̃ isáng A, ipagbibigay alám ng̃ Gp sa GS +ang pang̃alang dati at ang pang̃alang bago ng̃ tinangáp na A; at gayon +din ang gágawin pagca nagtayò ng̃ isáng bagong C.</p> + +<p>6. Ang pang̃alang "simbólico" (pamagát) ang, siya lamang ilálagay sa +pagpápadalhan at gayon din ang firma sa mg̃a sulat cung panahóng +caraniwan, at ganitó ang gágawing pagpapadalá: ipadádala ng̃ A sa Gp +at ipadádala ng̃ Gp sa GP, ó sa GS, at gayon din sa pabalíc; sa +macatuwid: mangagaling sa GS ó GP na patung̃o sa Gp, at mulâ sa Gp +hang̃ang sa A. Cung panahóng dî caraniwan lamang manyayaring masírà +ang ganitong palácad. Gayon man, sa ano mang panahón at sa alin mang +calagayan ang GS ay macapagpápadala ng̃ sulat ó mangyayaring +makipag-usap sa canino mang capanig sa LF.</p> + +<p>7. Hindî kinacailang̃ang mácaharap ang lahát ng̃ mg̃a capanig ng̃ C sa +pagcacaroon ng̃ catibayan ng̃ ano mang pagcayarîan.</p> + +<p>8. Sa alín mang sandalî ng̃ caguipitan ay ipalálagay ng̃ bawa't C na +siyá ang caligtasan ó cútà ng̃ LF, at cung sa ano mang dahil ay +magcawaraywaray ó masirà ang alín mang capulung̃an, bawa't C bawa't G, +bawa't A ay magaatang sa sarili ng̃ catungculang pagtatatag at pagyarî +ulì ng̃ nalanság.</p> + + +<p class="center noind">CASULATAN SA PAGPASOC SA LF.</p> + +<div class="blockquot"> +<p>Sa Gp ng̃ Cp sa...........................</p> + +<p>Aco'y si...........................,...... +................may..................taóng +gulang...................., ang calagaya'y +...............(dito ilalagay cung binátà, +may asawa ó bao).......................... +ang hanap-buhay, tubo sa bayan ng̃........ +.............lalawigan ng̃................ +nananahan sa daang........................ +bilang...........ng̃ bayan ng̃............ +lalawigan ng̃......,.................., sa +aking pagka tunay na anac na irog ng̃ Filipinas; +sinasaysay co, sa ilalim ng̃ tunay at +tapat na panunumpâ, na aking napagkikilala +at ganáp na napagtátalos ang mg̃a adhicáng +pinagsisicapang camtan ng̃ LF, na nátatalâ +sa licuran ng̃ casulatang ito; caya ng̃a aco'y +napasásacop at cusang nakikiusap sa GP ng̃ +lalawigang ito, na mangyaring aco'y tangaping +A * at tapat na loob na catúlong ng̃ LF, +at sa icapagcácamit ng̃ cahiling̃an cong ito, +lubos acong náhahandang gumawâ at sumunod +sa mg̃a kinakailang̃ang pagtikím na sa +aki'y hing̃ín, bilang pagpapatotoo ng̃ cataimtimán +ng̃ aking pakikipanig.</p> + +<p>.............ica..........ng̃......... +......ng 18........</p> + +<p class="sign">...................................</p> +</div> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Taglay ng̃ vapor na naghatíd sa Maynílà cay <span class="smcap">Rizal</span> ang +sumúsunod na sulat cay Don Eulogio Despujol, Gobernador at Capitán +General ng̃ Filipinas.</p> + +<p>"Marilág na guinoo: Ang cadahilanan nito'y ipagbigay alám pô sa inyó, +na casabay ng̃ correong itó ang aking pagpariyan sa aking bayan, upang +lumagáy pô acó sa ilalim ng̃ inyong capangyarihan, ang una, at ang +icalawa'y upang paghusayin ang aking sariling mg̃a pagcabúhay. Aayaw +ang mg̃a caibiga't mg̃a ibang tao na aco'y pumarito, at ipinaalaala +nila sa aking lumálagay acó sa pang̃anib na líhim sa ganitóng gawâ; +ng̃uni't umaasa aco sa ganap ninyong pag-ibig sa catuwirang +tumatankilic sa lahát ng̃ mg̃a nasásacop ng̃ España sa Filipinas; +umaasa rin acó sa dalisay cong ipinagmamasakit at sa capayapáan ng̃ +aking budhî, at matututong ing̃atan aco ng̃, Dios at ng̃ mg̃a cautusán +sa lahat ng̃ mg̃a sílò pagpapahamac.</p> + +<p>Sabihanang dahil daw sa akin ay pinag-uusig ng̃ boong calupitán ang +aking mg̃a magulang na matatandâ na, ang aking mg̃a camag-anac at patí +ng̃ mg̃a táong hindî co kilalá. Ng̃ayo'y humáharap acó upang sa akin +ibuntó ang gayóng calakíng mg̃a pag-uusig, upang aco'y managót sa mg̃a +sacdál na ibig niláng gawín laban sa akin, at sa ganito'y ng̃ +mawacasán iyang caligaligáng masacláp sa mg̃a walang casalanan, at +malungcot sa pamahálâ pô ninyong nagsusumicap na mapagkilala sa +panununtón sa catowíran.</p> + +<p>"Dahil sa hindî po ninyó pag-imic sa aking <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXVI" id="Page_XXXVI">[XXXVI]</a></span>mg̃a sulat;—hindî pag-imíc +na sa wala acóng maacalang naguiguing cadahilanan cung dî ang lubhang +malaking calakhan ng̃ pag-itan, mulâ sa cataastaasáng calagayan po +ninyó hangang sa cababàan ng̃ aking cataohan, sa pagca't kilala po ang +cagandahan ninyong makipagcapowa tao,—hindî co maalaman cung inyong +mamagaling̃ín ang humaráp aco sa sa inyo, hindî man ninyo aco +tinatawag. Dahil sa bagay na ito'y maghihintay po aco sa isá sa mg̃a +hotel<a name="FNanchor_56_56" id="FNanchor_56_56"></a><a href="#Footnote_56_56" class="fnanchor">[56]</a> sa Maynílà, marahil ay si "Hotel Oriente" sa +pagbabacá-sacaling may ibig pô cayóng paglagayán sa akin ó ano mang +bagay na ipag-uutos, at cung macaraan ang tatlong araw, cung walâ +cayóng inilalagay na hadláng, gagamitin co ang aking calayàan upang +paghusayin co ang aking caunting pag-aárì, sa aking pag-asang +nacaganáp na aco sa Gobierno at sa aking mg̃a cababayan.</p> + +<p>"Taimtim cong nasang cayo'y ing̃atan ng̃ Dios sa mahabang panahon, at +aco po, guinoo ang puspos na mapitagan at masunuring +lingcod,—<span class="smcap">Jose Rizal.</span>—Hongkong, 21 ng̃ Junio ng̃ 1892".</p> + +<p>Ang sumusunod namang sulat na hindî napagtalós cung dî ng̃ siya'y +patay na, ay canyang inihabilin cay D. Lorenzo Pereyra Marquez, na +taga Macaw, bago siyá lumulan sa vapor na maghahatíd sa canyá sa +Maynílà, at ang bilin ay ibigay sa canyang familia, ang dalawang sulat +na iyon, cung siya'y patay na, Ganitó ang sabi:</p> + +<p>"Sa mg̃a iniirog cong mg̃a magulang, mg̃a capatíd at mg̃a caibigan:</p> + +<p>"Ang pagsintang sa towi na'y isinusuyò co sa inyó ang siyang sa aki'y +naguutos na gawín co ang ganitóng bagay, na ang mangyayari sa hulí +lamang ang macapagsasabi cung matinô ó hindî. Ang nangyayari ang +siyang nagpápasiya sa mg̃a bagay alinsunod sa kinalálabasan; ng̃uni't +magalíng ó masamâ ang cahínatnan, cailan ma'y wiwicàing ang tungculin +co ang siyáng nag-utos, at hindî ng̃â dapat damdaming mamatáy acó sa +pagtupád ng aking catungculan.</p> + +<p>"Talastás cong cayo'y pinapagdusa co ng̃ hindî cawásà; ng̃uni't hindî +acó nagsisisi sa aking guinawâ, sa pagca't yao'y siya cong +catungculan. Masayá ang aking loob sa paglagáy sa pang̃anib, hindî ng̃ +pagdusahan co ang aking sala (na sa bagay na ito'y walà acóng +guinagawang camalian ayon sa aking paniniwálà), cung dî ng̃ bigyán +cong capurihán ang aking gawâ at sacsihán ng̃ aking pagbibigay +halimbáwà ang mg̃a bagay na aking iniaral.</p> + +<p>"Dapat magpacamatáy ang tao sa pagganáp ng̃ canyang catungculan at sa +canyang mg̃a pinananaligan. Ipinagmámatigas co ang lahát ng̃ mg̃a +caisipáng aking inilagdâ tungcol sa calagayan at hináharap na panahón +ng̃ tinubuan cong lupaín, at mamamatáy acó ng̃ boong towâ sa pagsinta +sa canya, at lálò na sa pagsusumicap na inyong camtan ang tapat na +catuwiran at capanatagán.</p> + +<p>Isinasapang̃anib co ng̃ boong galác ang aking búhay-upang aking +mailigtas ang lubhang maraming mg̃a walang malay-sala: ang lubhang +maraming mg̃a pamangkin, ang lubhang maraming mg̃a sangól ng̃ mg̃a +caibiga't hindî caibigang nang̃agcacahirap dahil sa akin.</p> + +<p>¿Anó acó? Isáng táong nag-íisa, walang familia hálos, nilagoc, na ng̃ +búhay ang lubhang mapait na mg̃a carayaan ng̃ mundo. Maraming +pag-cabigô ang akíng tiniís, at marilím ang handog sa akin ng̃ +hináharap na panahón, at totoong cádilimdiliman cung ang hináharap na +panahóng iya'y hindî liniliwanagan ng̃ ilaw, ng̃ liwayway ng̃ aking +tinubuang lupaín. Samantalang lubhang marami ang mg̃a táong puspos ng̃ +mg̃a pag-asa at ng̃ mg̃a minímithing towâ, na marahil ay liligayang +lahát cung aco'y mamatáy; sa pagca't inaasahan cong masisiyahan na ang +aking mg̃a caaway at hindî na nila pag-uusiguin ang totoong maraming +walang málay-sála. Hálos sumasa catwiran silá ng̃ pagtataním ng̃ galit +sa akin tungcol sa aking magulang at sa aking mg̃a kinamag-anacan.</p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXVII" id="Page_XXXVII">[XXXVII]</a></span>"Sacali't lisyâ ang aking palad, talastasín ng̃ lahat na maligayang +makikitil ang aking búhay, sa pag-aacalang masusunduan sa aking +pagcamatay ang pagpapahintô ng̃ caniláng masasaclap na mg̃a kahirapan. +Mang̃abalíc nawâ silá sa kinaguisnang bayan natín at ng̃ doo'y +lumigaya silá.</p> + +<p>"Hangang sa hulíng sandalî ng̃ aking búhay cayó ang aking +isasapag-iísip at hahang̃arín cong inyong tamuhín ang lahat ng̃ bagay +na mg̃a caligayahán.—<span class="smcap">Jose Rizal.</span>—Hongkong, 20 ng̃ Junio ng̃ +1892".</p> + +<p>Itó namán ang pang̃atlong sulat na canyang ilinagdâ, na +nagpapakikilalang nakikinikinitá na niyang maaamís ang canyang búhay +sa canyang pag-owî dito sa bayang kinakitâan niya ng̃ unang liwanag:</p> + +<p>"Sa mg̃a Filipino:</p> + +<p>"Totoong mapang̃anib ng̃â ang aking guinawâ ó ang aking gágawin, at +hindî co kinacailang̃ang sabihing pinag-ísip co munang magalíng bago +co itinulóy. Talastás cong aayaw na gawín co itó halos ang lahát; +datapuwa't talastás co rin namang hindî alám ng̃ halos lahát ang +nangyayari sa aking púsò. Hindî mangyayaring mabuhay acó na aking +nalalamang maraming nang̃agdurusa sa mg̃a walâ sa catowírang sa +canila'y pag-uusig dahil sa akin; hindî mangyayaring mabuhay acóng +aking pinanonood ang aking mg̃a capatid at ang canilang maraming mg̃a +hinlóg na pinag-uusig na waláng pinag-ibhán sa mg̃a táong tampalasan; +minámagaling co pang lumulóng sa camatayan, at ipinagcacaloob co ng̃ +boong towâ ang aking búhay upang máligtas lamang ang pagcaramiraming +mg̃a waláng málay-sála sa gayóng walâ sa catuwirang pag-uusig. +Talastás cong naaatang sa akin ang isáng bahagui ng̃ sasapitin ng̃ +aking tinubuang lúpà, sa hináharap na panahôn: na cung mamatay aco'y +marami ang mang̃agtatagumpay, at yamang gayo'y marami ang +nang̃agmimithi ng̃ aking pagcapahamac. Datapuwa't ¿anó ang aking +gagawin? Ang unauna'y may mg̃a catungculan acóng dapat ganapín sa +aking sariling budhî, may mg̃a catungculan acó sa mg̃a familia ng̃ +nang̃agdurusa, may catungculan acó sa aking mg̃a magulang na +dumarating hangang sa caibuturan ng̃ aking púsò ang canilang mg̃a +buntóng hining̃á; talastás cong acó lamang, cahi't ang camatayan co +ang mácapalit, ang siyang macapagbibigáy ligaya sa canilá, sa +pagpapabalíc sa caniláng kinamulatang bayan at sa catahimican ng̃ +sariling báhay. Walángwalâ acó cung dî ang aking mg̃a magulang; +ng̃uni't ang tinubuan cong lúpa'y marami pang totoong mg̃a anác na +macaháhalili sa akin, at humahalili na ng̃ang higuít sa akin ang +caniláng nagágawâ.</p> + +<p>"Bucod sa rito'y ibig cong ipakita sa mg̃a nagsasabing dî umano'y +hindî tayo marunong sumintá sa kinamulatang lúpà, na tayo'y marunong +magpacamatáy sa pag-tupád ng̃ ating catungculan at sa ating mg̃a +pinananaligan. ¿Anó ang cabuluhan ng̃ camatayan, cung namamatay dahil +sa sinísinta, dahil bagá sa kinamulatang bayan at dahil naman sa mg̃a +táong sinusuyuan ng̃ ganáp na pag-ibig?</p> + +<p>"Cung napagtátalastas co sanang aco ang pinagpapatoonan ng̃ +política<a name="FNanchor_57_57" id="FNanchor_57_57"></a><a href="#Footnote_57_57" class="fnanchor">[57]</a> ng̃ Filipinas, at cung mapagtalastás co sanang cagamitan +ng̃ aking mg̃a kababayan ang aking pag-lilingcod, marahil +mag-alinlang̃an aco sa pagpapatuloy nitong aking gágawin; datapowa't +may mg̃a ibáng macacahalili sa akin, at humahalilí na ng̃ang malaki +ang nagagawa cay sa akin; hindî lamang ito: marahil pa'y may mg̃a +nagpapalagay na aco'y calabisan na, at hindî gagamitin ang aking mg̃a +paglilingcod, sa pagca't aayaw niláng pakilusin acó.</p> + +<p>"Sinintá cong laguì ang caawaawá cong tinubúang lúpà, at matibay ang +paniniwalà cong siya'y aking pacasísintahin hangang sa hulíng sandalî +ng̃ aking búhay, cáhíman gawín sa akin ng̃ sangcataohan ang walâ sa +catowiran; at hindî co hinalagahan at páwà cong inihandog sa +kináguisnan cong lupaín ang aking panahóng dáratnin, ang aking búhay +at ang aking mg̃a catowàan. Ano man ang aking cásapitan, mamámatay +acong pinacapupuri ang aking bayang tinubúan at sa canya'y mímithiin +<span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXVIII" id="Page_XXXVIII">[XXXVIII]</a></span>ang pagbubucang liwayway ng̃ canyang catubusan.</p> + +<p>"Pagcamatay co'y ilathála ang mg̃a sulat na ito.—<span class="smcap">Jose +Rizal.</span>—Hongkong, 20 ng̃ Junio ng̃ 1892."</p> + +<p>Dumating dito sa Maynílà si <span class="smcap">Rizal</span>, na casama ang isang +capatid niyang babae, ng̃ ica 26 ng̃ gabí Junio ng̃ 1892, at doon siya +tumuloy sa Hotel de Oriente, at bilang 22 ang tahanang ibinigáy sa +canya roón. Hindi kinacailang̃ang sabihing siya'y sinalubong ng̃ +canyang mg̃a magulang, mg̃a capatid, bayaw, mg̃a camag-anac, mg̃a +caibigan, mg̃a cakilala at hindî cakilala. Lumaganap agad-agad sa +boong Maynílà ang matuling aling̃awng̃aw ng̃ canyang pagdatíng, at +nang̃agtacá ng̃ dî cawásà ang canyang mg̃a caibigan at mg̃a caaway sa +canyang capang̃ahasan sa pagparito niyá sa lupaíng pinaghaharîan ng̃ +mg̃a ganid na púsong walang ibáng lalong pinacananais cung dî kitlín +ang canyang mahalagang búhay. Buhat ng̃ matalastás ang canyang +pagdatíng dito'y walang dî humulang hindî malalao't canyang dáratnín +ang capahamacáng malaon ng̃ sa canya'y inilalaan ng̃ mg̃a taong +tampalasang isinasacdal niya sa sanglibutan, sa pamamagitang ng̃ mg̃a +casulatang canyang ilinathálà sa—"La Solidaridad" at ibá pang mg̃a +pámahayagan sa Europa, at lalonglalo na sa mg̃a kitnathâ at +ipinalimbag niyang mg̃a librong "Noli me tangere" at "Filibusterismo" +at gayon din sa "Sucesos de Filipinas" na sinulat ni Morga at +nilagyan niya ng̃ mg̃a paunawà at bago ipinalimbag.</p> + +<p>Nang mabalitaan ng̃ paham at macabayang si Guinoong Apolinario Mabini +ang canyang pagdating dito, caracaraca'y nagsadyâ ng̃ gabí rin iyon sa +tinatahanan ni G. Manuel Hidalgo, na asawa ni G. Saturnina Rizal, +capatid na pang̃anay ng̃ Doctor <span class="smcap">Rizal</span>, at namanhic na siya'y +pakisamahan at ipakilala sa bayaning nagtatangol ng̃ mg̃a catowiran at +camahalan ng̃ mg̃a filipino. Napahinuhod naman si G. Manuel Hidalgo, +sinamahan niya si Mabini at ipinakilala cay <span class="smcap">Rizal</span>. Pag-daca'y +nag-irugán ang dalawang púsong capowâ bayani, ang dalawang +maniningning na isip na capowa nahahandog sa maalab na pag lilincod sa +Inang Bayan. Maraming totoo ang canilang pinag-usapang pawang +nahihinguil sa adhìcang pagtubós sa Filipinas sa caalipinang +kinagagapusan. Nang magpaalam si Mabini ay ito ang sinabi ni +<span class="smcap">Rizal</span> sa canya:—"Sa sandalíng pag-uusap natin ay +napagkikilala cong tunay po cayong macabayan, matalas ang caisipan at +may púsong hindî marunong magulat sa bálà ng̃ mg̃a pang̃anib; cayo +po'y isá sa lalong mahalagáng cútâ at capurihan ng̃ cahabaghabag +nating Bayan." Tumumbás si Mabini ng̃ mg̃a pananalitang sumásacsing +agpang na agpang sa canya ang canyang apellido: Mabini, mahinhín, +hindî magasó, hindî hambóg. Casama ni G. Manuel Hidalgo sa pagdalaw na +iyon cay <span class="smcap">Rizal</span> ang canyang anác na si G. Alfredo Hidalgo, na +casalucuyan ng̃ayong nag-aáral sa Estados Unidos galing na sa Lóndres.</p> + +<p>Nang gabí ring pagdating ni <span class="smcap">Rizal</span>, 26 ng̃ Junio ng̃ 1892, ay +dumaló siya sa isáng pulong na guinawâ sa Tundo sa bahay ni guinoong +Doroteo Ongjungco, at doo'y dinatnan niyá ito at saca si na guinoong +Timoteo Paez, Domingo Franco, Agustín de la Rosa, Ambrosio Salvador, +Numeriano Adriano, Bonifacio Arévalo, Deodato Arellano, Arcadio del +Rosario, Luis Villarreal, Faustino Villarroel, Estanislao Legazpi, +Gregorio Santillan, Mariano Crisóstomo, Genaro Heredia, José A. Ramos, +Ambrosio Flores, Pablo Rianzares, Juan Zulueta, Teodoro Plata, +Apolinario Mabini, Moisés Salvador, Francisco Nakpil, ang amá ni G. +Ongjunco at si G. Andrés Bonifacio. Si <span class="smcap">Rizal</span> ang nang̃ulo sa +pulong at sa canila'y nagsalitâ ng̃ ganitó, ayon sa isáng nacapakiníg:</p> + +<p>"Mang̃a mutyáng capatid: Panahón ng̃ pag-isípin natin ang lalong +magalíng na paraan upang mailigtas ang ating Inang Bayan sa +cahapíshápis na caalipinang kinatatanicalâan. Capang̃itpang̃itang +catacsilán ang magpabayà, tayong manatili sa pagcabusabos ng̃ayong +nagtátapos na ang siglong icalabingsiyám. Pinagcagugulan ng̃ pagod ng̃ +ísip at ng̃ catawán ng̃ iláng mg̃a castílà at ng̃ maraming mg̃a +filipino, <span class='pagenum noind'><a name="Page_XXXIX" id="Page_XXXIX">[XXXIX]</a></span>at acó ang isá sa mg̃a filipinong iyan, upang camtan natin +ang mg̃a calayaang tinátamo ng̃ mg̃a europeo at ng̃ ibá pang mg̃a +láhì, ng̃uni't nasayang na lahát ang caniláng pagsusumícap, at +nasayang, palibhasa'y nagcacáwatac-watác ang ating lacás; pag-isahín +natin ang maraming mumunting cáyang nang̃agcacahiwalay, sa +pamamag-itan ng̃ taimtim at tunay na pag-iibigan at pagmamalasakitan, +at makikita ninyong maiguiguibâ natin ang capangyarihan niyang mg̃a +táong dito'y lubós na nacapangyayari, at siyang mahigpit na +humáhadlang ng̃ pagcasulong natin sa pagdunong na ikinararang̃al at sa +casaganaang iguiniguinhawa. ¡Totoong casakitsákit! ¡Tayo ang túbò +rito, tayo ang may árì nitó at tayo ang alipin ng̃ mg̃a nanunuluyan +lamang! Hindî tayo magtátamong catubusan hangang dito'y nacapangyayari +ang mg̃a fraile, na siyang tunay na may árì at pang̃inoon ng̃ +Filipinas at ng̃ calahatlahatang mg̃a filipino. Naglambál ang Gobierno +ng̃ España at ang mg̃a fraile sa pag-amís sa atin, caya't +kinacailang̃ang pacaisiping magalíng. Hindî casucatán ang maguing +caaway ng̃ mg̃a fraile; kinakailang̃ang tumutol tayo sa Gobierno; +kinacailang̃ang maguing caaway naman tayo ng̃ Gobierno. Nang̃agcacaisá +ang mg̃a fraile't ang Gobierno ng̃ pagcacait sa atin ng̃ mg̃a +calayàan. ¿At mangyayari bagáng maatím nating magpacailan ma'y howag +na tayong magcamít ng̃ mg̃a carapatáng nauucol sa táo, gayong tayo'y +táo rin namang gaya ng̃ mg̃a ibang láhí? ¿Anóng capacanáng tayo'y +maguing Abogado ó Médico, anóng capacanáng ibatás sa Código civil na +tayo'y mg̃a castílà, cung sa catotohana'y inaapi tayo ng̃ Gobierno ng̃ +castílà, cung sa catotohana'y ibinabawal sa atin ang ilathálà ng̃ +hayagan ang ating mg̃a mithî, ang ating mg̃a adhicâ, na ano pa't +walang pinag-ibhan sa pagbabawal sa ating tayo'y umísip, na gamitin +natin ang ating ísip? ¡Busabos ng̃ang ganáp ang ating tunay na +calagayan! Mang̃agpipisan ng̃â tayo; mang̃agcacáwatasan tayong sa +sulác ng̃ dugo'y nagdaramdam ng̃ dang̃al ng̃ pagcatao; mang̃agtipon +tayo ng̃ mg̃a kinacailang̃an upang masunduan nating sa ati'y ibigay +ang ating mg̃a catuwiran sa pamamayan; papagtibayin natin, sa isáng +salitâ, ang buhay ng̃ "Liga Filipina". Ang mg̃a palatuntunan ng̃ +samaháng itó'y talastas na marahil ninyong lahát, at cung di man alám +ninyong lahát, ang caramihan sa inyo'y nacatatalós. Ihalál ninyo sa +inyong mg̃a casamahán ang mg̃a táong mamiminúnò sa adhicáng iyáng +sacali't matuloy ay siyang lalong matibay na maaasahang +macapaglíligtas sa cahabag habag na caalipnan ng̃ Filipinas, na dapat +nating paghandugan towî na ng̃ pamumuhay at buhay. Walang salang ang +gagawin nating ito'y magbubung̃a ng̃ ating mg̃a pagcapatapon at mg̃a +pagpapahirap sa atin ... ¡Ah! ¡Tumang̃is cayó! ¡tumang̃is ang anác sa +pagcapahamac ng̃ amá! ¡tumang̃is ang ama sa pagcapahamac ng̃ anác! +¡tumang̃is ang capatíd sa pagcapahamac ng̃ capatíd! Datapowa't ang +sumísinta sa bayang sa caniya'y pinang̃anacán, at napagtátantò ang +mg̃a kinacailang̃an upang macamtán ang icagagalíng nito'y dapat +lumigaya, sa pagca't sa landás lamang na itó mátatamo ang Calayàan! +¡Manumpâ tayong lahát na sasacsihan natin ang maalab na pagsinta sa +Inang Bayan ng̃ pagbubuhos ng̃ ating dugô!" Nagsipanumpang lahát ang +mg̃a naroron.</p> + +<p>Sa lahat ng̃ mg̃a nagsidaló sa pulong na iyo'y si <i>G. Andrés +Bonifacio</i> ang carukharukhaan; ang mg̃a casamahan niya'y mg̃a +nacacacaya sa buhay; halos ang lahát ay may sariling pag-aarì at +marami ang mg̃a marurunong; datapwa't si Bonifacio'y isáng abáng +"bodero" ng̃ bahay-calacal ni na guinoong Fressell at mg̃a casamahang +pawang dî tagarito, at bábahagyà ang tinátangap bowán bowán; ng̃uni't +hindî cailà na si G. Andrés Bonifacio ang siyang nagtulóy ng̃ adhicâ +ni <span class="smcap">Rizal</span>. ¡Isang catotohanang ang catubusa'y madalás +guináganap ng̃ lalong mg̃a dukha!</p> + +<p>Mulíng nagcatipon silá ng̃ gabí ng̃ icatlong araw ng̃ bowán ng̃ Julio +ng̃ 1892, at doo'y nang̃áhalal na pámunuan ang mg̃a sumúsunod:</p> + +<p><i>Nagmunacála</i>: <span class="smcap">Dr. Jose Rizal</span>.</p> + +<p><i>Cataastaasang pang-ulo</i>: Ambrosio Salvador.</p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_XL" id="Page_XL">[XL]</a></span><i>Taga-usig</i>: Agustin de la Rosa.</p> + +<p><i>Taga-ing̃at yaman</i>: Bonifacio Arévalo.</p> + +<p><i>Calihim</i>: Deodato Arellano.</p> + +<p><i>Mg̃a casangúni</i>: Andrés Bonifacio, Mamerto Natividad, Domingo Franco, +Moisés Salvador, Numeriano Adriano, José A. Dizon, Apolinario Mabini, +Ambrosio Rianzares Bautista, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos, +Paulino Zamora, Juan Zulueta, Doroteo Ongjunco, Arcadio del Rosario at +Timoteo Páez.</p> + +<p>Ang caramihan sa mg̃a nakianib sa "Liga Filipina", cung di ipinabaríl +ay pinahirapan, ibinilangô ó ipinatapon sa malayong lúpà ng̃ Gobierno +ng̃ castílà. Ipinabaril si <span class="smcap">Rizal</span>, Domingo Franco, Moisés +Salvador, Numeriano Adriano, José A. Dizon, Luís Villarreal, Faustino +Villarroel, Antonio Salazar, Vicente Molina, José Trinidad, at iba pa; +pinahirapan at ibinilangô si Agustin de la Rosa, Bonifacio Arévalo, +Ambrosio Rianzares, Timoteo Lanuza, Marcelino de los Santos, Arcadio +del Rosario, Timoteo Páez at iba pang lubhang marami; ibinilango't +ipinatapon sa Mindanao si Pablo Rianzares at doo'y pinatay sa +cápapahirap; ibinilango't ipinatapon sa pulóng Chafarinas si Paulino +Zamora at iba pang marami.</p> + +<p>Sa daang Raxa Matandâ ay nagtayô ang mg̃a taga Tundó ng̃ iláng +"monumentong" bató na nagpaalaala ng̃ pagcapagtayô ng̃ "Liga Filipina" +ng̃ gabí ng̃ ica 3 ng̃ Julio ng̃ 1892, sa tapát ng̃ lugar na iyón, sa +bahay na may bilang 176, daang Ilaya. Ambag na cusâ ni G. Timoteo Páez +ang lupang pinagtayuan ng̃ sinabi ng̃ monumento.</p> + +<p>Namanhic si <span class="smcap">Rizal</span> sa General Despujol, na mangyaring +makipag-usap sa canya, at pumayag namán. Ang unang ipinakiusap ni +<span class="smcap">Rizal</span> sa General Despujol ay mangyaring palabasin sa +pagcábilangô ang mg̃a napipiit at paowiín ang mg̃a tinapon dahil sa +canya, yamang siya'y naririto na at handang sumagót sa anó mang +sacdal, at ipinagcaloob naman ang gayong cahiling̃an. Nagsalitaan silá +ng̃ maluat tungcol sa bagaybagay na nauucol sa pamamahálâ ng̃ +Filipinas. Nang mananaog na si <span class="smcap">Rizal</span> ay siya'y tinanong ng̃ +General Despujol:—¿Anó pô ang palatuntunang susundin ng̃ inyong +caasalán dito sa Filipinas?—Makikibagay pô ang palatuntunan ng̃ aking +caasalán,—ang malumanay na sagót ni <span class="smcap">Rizal</span>—sa caasalang +gamitin ng̃ España sa Filipinas. Cung bíbigyan pô ang Filipinas ng̃ +España ng̃ mg̃a calayâan at mg̃a carapatáng ucol, na siyang mithî ng̃ +lahát ng̃ tagarito, acó po'y castílà, tunay na castílà, at ang pagca +castílà co'y higuít sa inyó, higuít sa pagca castílà ng̃ lahát ng̃ +mg̃a castílà; datapowa't cung hindî, cung papapanatilihin ang pagaapí +sa cafilipinuhan, ¡ay! pagcacagayo'y ...¡acó pô ang tunay na +filibustero, ang lalong ganid na filibustero!</p> + +<p>Ipinagbilin cay <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ General Despujol, na pagcaca araw +ng̃ Miércoles ay makipag-usap sa canyá, at gumanáp naman si +<span class="smcap">Rizal</span>. Ng̃ sumunod na pag-uusap niláng dalawa'y nasabi ni +Rizal sa General Despujol ang ganitó:—Isáng cagaling̃ang malaki ang +cautusáng magcaraon ang Gobernador General sa Filipinas ng̃ +capangyarihang magawâ ang bawa't ibiguin, cailan man at nauucol sa +icagagalíng ng̃ bayan.—¿Bakín pô? ani Despujol—Sa pagca't salamat sa +cautusang iyá'y magagawâ pô ninyó ang madla't maraming cagaling̃an +dito sa cahabaghabag na bayan, ang sagót ni +<span class="smcap">Rizal</span>.—Nagcacamalî pô cayo; ang tutol ng̃ General, ang +cautusáng iya'y waláng casing samâ. Dahil sa cautusáng iya'y hindî +maulatang mg̃a catampalasanan ang magagawâ, at marahil ay guinawâ +na.—Iyan po'y cung masamâ ang General, ang sagót ni <span class="smcap">Rizal</span>; +datapowa't cung isáng Gobernador General na masintahin sa catuwirang +gaya pô ninyo'y isáng tunay na cagaling̃an.—Hindi, hindi; ang +pagdaca'y isinalabat ng̃ General; hindî dapat ipagcatiwalâ ang +capangyarihang iyan sa lalong banál; banál ma'y mangyayaring mámali, +banál ma'y maaaring matucsó ó mapagdayâan. Sa ganitong +pang̃ang̃atuwira'y si Despujol din ang hindî nalao't nagbigáy +catibayan sa canyáng guinawang hindî carapatdapat laban cay +<span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Ipinagpatuloy nitó ng̃ boong casipagan ang paglaganap ng̃ canyáng mg̃a +aral. Napasa Bulacan, nagtulóy sa Malalos, at nilibot ang ibang +malalakíng bayan sa Capampang̃an at sa Tarlac. <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLI" id="Page_XLI">[XLI]</a></span>Hindî kinacailang̃ang +sabihing hindî hinihiwalayan si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ mg̃a cawaning lihim +(policía secreta) ng̃ Gobierno. Nagcacasalusalubong ang mg̃a telegrama +ng̃ mg̃a Gobernador sa mg̃a lalawigan sa Gobernador General, at ang +mg̃a telegrama nitó sa canilá.</p> + +<p>Samantala'y pinagbabalaan si Despujol ng̃ mg̃a fraile at ng̃ mg̃a +castila, na cung dî niya ipararákip agád si Rizal at ipabíbilangò ay +ipalálagay niláng casabuat siya nito sa tacsíl na acalang pag-labag sa +capangyarihan ng̃ España. Gulong-guló ang ísip ni Despujol; cung dî +niya sundin ang mg̃a fraile at mg̃a castila'y siya ang lubhang +nang̃ang̃anib mapahamac, at cung sundin naman niya'y tampalasan siya +sa isang táong walang ibang casalanan cung dî ang pag-sintang maalab +sa kinamulatang bayan. ¿Ano ang dapat niyang gawín? Itó ang madalás +niyang tanong sa sarili. Nagtagumpay, sa cawacasan, ang pag-ibig sa +sariling catahimican; caya't umisip siya ng̃ paraang dapat ipagpahamac +cay <span class="smcap">Rizal</span>. Ipinag-utos niya sa lahat ng̃ mg̃a puno ng̃ +guardia civil veterana dito sa Maynílà at gayon din sa mg̃a Gobernador +sa mg̃a lalawigang sa icasiyam na oras ng̃ umagang̃ ica 5 ng̃ Julio +ng̃ 1892, sabaysabay na salicsikin (requisahin) ang lahat ng̃ bahay +na tinatahanan ng̃ mg̃a taong inaacalang caibigan ni <span class="smcap">Rizal</span> ó +cacampí ni <span class="smcap">Rizal</span>, at tingnan cung may mg̃a sulat ó ano mang +pahayagan ó librong laban sa España ó sa Religión Católica. +¡Caguiláguilalás! Dalawa pa munang oras bago gawin dito sa Maynílà +ang pagsalacay sa bahay bahay ng̃ mg̃a filipinong kilala rito ng̃ mg̃a +panahong iyong cacampí ni <span class="smcap">Rizal</span> ay tumangap ang mg̃a taóng +ito ng̃ pasabing:—"Iligpít ninyo agad agad at itágò ang mg̃a +casulatan, pámahayagan ó librong sa inyo'y macapapahamac, sapagca't sa +umaga ring ito'y cayo'y sasalacayin ng̃ veterana." Ang nang̃agpasabi +ay ang mg̃a capanig sa pamunuan ng̃ Liga Filipina, na pinagsabihan +naman ng̃ isang taga Naic, Cavite, na ng̃ panahong yao'y madalás sa +palacio ng̃ Malacanyang, at canyáng naring̃íg ang mg̃a pag-uutos ng̃ +General Despujol sa mg̃a púnò ng̃ Veterana. Salamat sa gayong pasabi'y +nacapag-ing̃at ang lahat at hindî naracpan sa canicanilang bahay ng̃ +ano mang sucat icapahamac. Sa mg̃a lalawiga'y hindî gayon ang +nangyari, palibhasa'y walang sucat magamit na paraang macapagpaunawà +sa canila ng̃ darating na pang̃anib, caya't sa canila'y maraming mg̃a +násamsam na "La Solidaridad", "Noli me tangere", "Filibusterismo", +mg̃a dahong limbag na laban sa fraile at mg̃a sulat at larawan ni +<span class="smcap">Rizal</span> at iba pang mg̃a filipinong na sa Europa at na sa +Hongkong. Dinakíp at ibinílangô ang mg̃a násamsamán.</p> + +<p>Nagcásiya ng̃ maguing cadahilanan ang mg̃a nasamsam na mg̃a +pamahayagan, mg̃a libro at mg̃a dahong limbag, na walang caanoanomang +laban sa España, cung dî pawang laban lamang sa masasamang mg̃a gawâ +ng̃ mg̃a fraile, upang iparakip si <span class="smcap">Rizal</span> at ipapiit sa cútà +ng̃ Santiago (fuerza de Santiago) at ipalathalâ sa "Gaceta de Manila" +ng̃ ica 7 ng̃ Junio ng̃ 1892 ang isáng "decreto" ó cautusang +ipinatatapon si <span class="smcap">Rizal</span> sa isa sa mg̃a pulô (sa Dapitan) ng̃ +dacong Hilaga ng̃ Filipinas, dahil sa casalanang pag-cathâ, +pagpapalimbag at paglalaganap dito ng̃ "Noli me tangere" at +"Filibusterismo" at ng̃ mg̃a dahong limbag na laban daw sa Religión +Católica Apóstolica Romana, at dahil daw naman sa nacuhang mg̃a dahong +limbag na laban sa mg̃a fraile, sa balutan ng̃ banig at unan ni +<span class="smcap">Rizal</span> at ng̃ canyang capatid na babae, at ng̃ masiraang púri +ang Martir natin ay sinabi pang itinutol daw ni <span class="smcap">Rizal</span>, na +hindî siya ang may dala ng̃ mg̃a dahong limbag na yaon, cung dî ang +canyang capatid na babae. Ipinag-uutos din naman ni Despujol sa +decretong iyon, na canyang ipinagbabawal ang pagpapapasoc at +pagpapalaganap dito ng̃ lahat ng̃ mg̃a kinathâ at isinulat ni +<span class="smcap">Rizal</span> at iba pang laban sa religión católica at sa +capanatagan ng̃ capangyarihan ng̃ España.</p> + +<p>¿Tunay ng̃â cayang nararapat na parusahan si <span class="smcap">Rizal</span> at siráan +siya ng̃ púri sa gayong parâan?</p> + +<p>Sino ma'y waláng naniniwalang nagsabî si <span class="smcap">Rizal</span> na ang canyang +capatíd na babae ang may dalá ng̃ mg̃a dahong limbág na násamsam sa +<span class='pagenum noind'><a name="Page_XLII" id="Page_XLII">[XLII]</a></span>balutan ng̃ baníg at unan, Kilala ng̃ lahát ang ca-acasan at camahalan +ng̃ loob ni <span class="smcap">Rizal</span>, na ano pa't cung icapapahamac ng̃ canyáng +capatíd, cahit maguing totoong itó ang may dalá ng̃ mg̃a dahong limbág +na iyón, aangkinin ni Rizal ang casalanan, howag lamang magdusa ang +capatíd niyang babae; hindî cailâ sa canyáng capatíd na pagdatíng nila +rito'y pacasisiyasating magalíng ang caniláng mg̃a dalá, cayâ hindî +ng̃â masasapantahang siya'y mang̃ang̃ahas na magdádala rito ng̃ mg̃a +bagay na talastás niyang icapapahamac, liban na lamang cung sirâ ang +isip, at ang capatíd na babaeng casama ng̃ pag-owî rito'y matalino at +mapag-ing̃at, lalò ng̃ hindî maaacalang si <span class="smcap">Rizal</span> ang siyang +magdádala ng̃ mg̃a dahong limbag na iyón dito, sa pagca't nalalaman +ng̃ lahát ang catalasan ng̃ canyang ísip; kinacailang̃an ng̃ang may +isáng taksíl na camáy na doo'y naglagáy, at itó ng̃â ang catotohanan: +Ang sumiyasat ng̃ balutan ng̃ banig at unan ng̃ capatíd na babae ni +<span class="smcap">Rizal</span> ay ang teniente ng̃ carabineros na naga-apellidong +<i>Nozaleda</i>, pamangking boô ng̃ arzobispong Nozaleda, fraileng +dominico, at sa acalâ ng̃ lahat ay itó ang naglagay sa balutang iyón +ng̃ mg̃a dahong limbág na laban sa mg̃a fraile, at ang nagpatibay ng̃ +sapantahang ito'y ang dî nalaon at nangyari. May isáng filipinong taga +Naic, nagcanuló cay Don Miguel Rodriguez Berriz Juez de primera +instancia sa Intramuros, (loob ng̃ Maynílà) na ang mg̃a dahong limbág +na dito'y ilinalaganap, laban sa mg̃a fraile at laban sa Gobierno ng̃ +España'y pawang gawâ ng̃ mg̃a fraile sa canilang limbagan sa Malabón, +at mg̃a cainalám din mg̃a fraile ang nang̃agcácalat, upang +mapagbintang̃an at maipahamac ang mg̃a filipinong hindî marunong +manghinuyò sa mg̃a fraile, na caniláng lihim na pinadadalhán ng̃ mg̃a +dahong limbag na iyón. Sa pagcaibig ni Don Miguel Rodriguez Berriz na +matantô niya cung catotohanan ó hindî ang sumbong sa canyá, lihim na +naparoon siyáng may iláng casama sa "Asilo de huérfanos, (Ampunan sa +mg̃a ulilang lalaki) sa Malabon—na ng̃ panahóng iyo'y sacóp ng̃ +lalawigang Maynílà, at ng̃ayo'y sacóp ng̃ lalawigang Rizal—na sa +ilalim ng̃ pamamahálà ni párì José Rodriguez, fraileng agustino, at +doo'y canyáng násamsam ang mg̃a "molde" ng̃ mg̃a ikinacalat ditong +laban sa mg̃a fraile. Natotohanan ng̃ang doon din guinawa ang mg̃a +"dahong limbag" na pinagpatacaran ng̃ pagtatapon cay <span class="smcap">Rizal</span> sa +Dapitan. Inusig si párì José Rodriguez, datapowa't hindî nailáng +arawan at namatáy na biglâ itó, baga man waláng sakít, batà at matabâ +ang pang̃ang̃atawan. Salamat sa nangyaring ito'y nawalâ ang +pinacapang̃ulong dapat managót sa gayong catacsiltacsilang gawâ.</p> + +<p>Halos ang lahát ng̃ mg̃a pamahayagang castílàng inilalathálà rito at +sa España, pagcatapos na mailagdâ nilá ang utos ni Despujol na itapon +sa Dapitan si Rizal, pinacamura-mura nila itó ng̃ walang áwà, liban na +lamang sa "El Globo," na nagtanong, cung dapat ipalagay na hindî +umíbig sa España ang bawa't hindî pumupuri sa mg̃a fraile, dahil sa +ipinatapon si Rizal sa pagca't sumulat lamang ng̃ laban sa mg̃a +fraile; ang sabi ng̃ "La Correspondencia Militar"; ang guinawâ raw ni +Despujol ay pagtulad sa asal ng̃ tribunal ng̃ Inquisición, at ang wicâ +naman ng̃ "El País" ay di raw espada cung dì pangwisíc ng̃ tubig na +bendita ang tang̃an ni Despujol at siya'y General ng̃ mg̃a dominico. +Tumutol ng̃ maalab na pang̃ang̃atuwiran laban sa masamáng cagagawáng +iyón ni Despujol ang lahát ng̃ mg̃a pámahayagang inglés sa Hongkong; +ang "O Independente" sa Macao, ang "Almeine Zeitung" na malaking +pamahayagan sa Munich at ang mahalagang pámahayagan sa Lóndres na ang +pang̃ala'y "London and China Telegraph." Ipinagmalasákit ng̃â si +<span class="smcap">Rizal</span> ng̃ ilang mg̃a pámahayagan sa Madrid, ng̃ lahát ng̃ +mg̃a pámahayagan sa Hongkong at sa Macao, at ng̃ mg̃a mahahalagang +pámahayagan sa Inglaterra at sa Alemania. Bucod sa rito'y nagharáp ng̃ +isáng maning̃as na pagtutol ang Cónsul ng̃ Inglaterra dito sa Maynílà +sa gayong pag-amís cay <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Maiinam na casulatan ang mg̃a inilathalà sa "La Solidaridad" sa +pagsasangalang cay <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLIII" id="Page_XLIII">[XLIII]</a></span><span class="smcap">Rizal</span>. Sumulat ang ating macabayang si Gat +Marcelo Hilario del Pilar Gatmaitan ng̃ isang pang̃ang̃atuiran lubhang +magandá ang ayos, na doo'y ipinagmamalasakit niya ng̃ boong lacás si +<span class="smcap">Rizal</span>, datapuwa't; ¡ay! ¡nagpacabing̃í ang España sa tinig +ng̃ catotohanan at ng̃ cagaling̃an! ¡Hindî niya inacalang ang canyang +di pagling̃ap sa catuwira'y mamumung̃a ang pagcálugsò ng̃ canyang +capangyarihan sa mg̃a lupaing ito!</p> + +<p>Mula ng̃ ica 7 hangang sa ica 14 Julio ng̃ 1892, ay nanatili siya sa +pagcábilanggô sa Fuerza ng̃ Santiago. Ng̃ kinabukasan, pagcaumagang +umagga'y binalitì siya at ipinadalang líhim sa pangdigmang vapor +"Alava" na, sa canya'y naghatid sa Dapitan, na nasa pampang̃ing dacong +ibabáng silang̃an ng̃ pulô ng̃ Mindanaw.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Nabalitaan agad ni <i>Andrés Bonifacio</i> ang pagdakíp cay <span class="smcap">Rizal</span>. +Hindî panglulumó ang pumasoc sa loob niya sa cahambalhambal na +nangyari; cung dî sa bugsô ng̃ matindíng hápis sa pagyurak sa +capurihán at catuwíran ng̃ inapíng capatíd, ay sumibol sa canyang pusò +ang maalab na hang̃ad na ihayin ang buhay sa pagwawacsì ng̃ +capangyarihan ng̃ Españang gumawa ng̃ gayong calaitlait na calupitan +sa mg̃a mapagtiís na anác ng̃ Filipinas. Pagcabalità niyá ng̃ +pagdakíp cay <span class="smcap">Rizal</span>; pagcatapos ng̃ sandalíng pag-iisip ísip, +ng̃ araw ding iyon, <i>icapito</i> ng̃ Julio ng̃ 1892, ay canyang +inanyayahan sa pagpupulong na lihim si na guinoong Deodato Arellano, +Briccio Pantás, Teodoro Plata, Valentin Díaz, Ladislaw Diwà at José +Dizon. Hindî naluatan at dumaló ang mg̃a guinoong ito, na pinagsabihan +ni Andrés Bonifacio ganitó ó cawang̃is nitong pananalità:</p> + +<p>"Mg̃a Capatid:"</p> + +<p>"Tayo'y di mg̃a pantás, caya hindî mariring̃al na talumpatî at dî +maririkit na sulat ang ating idaraos; sa gawâ natin daanin: ang +catubusa'y hindî nacucuha sa salita ó sa sulat; kinácamtan sa +pagsasabog ng̃ dugô."</p> + +<p>"Talastas na ninyo ang calupitáng guinawâ sa ating capatid na si Dr. +<span class="smcap">Rizal</span>, iya'y maliwanag na halimbawang nagpapakilala sa ating +di tayo macaliligtas sa caalipnan cung dî daraanin sa pakikibaca."</p> + +<p>"¡Sucat na ang pagpapacababà! ¡Sucat na na ang pang̃ang̃atuwiran! +¡Nang̃atuwiran si <span class="smcap">Rizal</span> ay hinuli pagcatapos na mapag-usig +ang mg̃a magulang, capatid, kinamag-anacan at cacampí!"</p> + +<p>"¡Sucat na! Papagsalitain natin naman ang sandata! ¿Na tayo'y +pag-uusiguin, mabibilango, ipatatapon, papatayin? Hindî dapat nating +ipanglumó ang lahat ng̃ ito, mabuti pa ng̃a ang tayo'y mamatay cay sa +manatili sa pagcabusabos."</p> + +<p>"At ng̃ maganap natin ang dakilang cadahilanan ng̃ pagpupulong nating +ito'y ating maitayô ang isáng malacás, matibay at macapangyarihang +catipunan ng̃ mg̃a anác ng̃ Bayan."</p> + +<p>"¡Mabuhay ang Filipinas!!!"</p> + +<p>Sumang-ayong waláng alinlang̃an ang mg̃a capulong, at ng̃ gabí ring +yaong ica 7 ng̃ Julio ng̃ 1892 ay nátatag ang <i>Kataastaasan Kagalang +galang Katipunan ng̃ mg̃a Anac Bayan</i>.</p> + +<p>Dinaíg ng̃ pananampalasan ni Despujol ang lahát ng̃ mg̃a sinulat ni +<span class="smcap">Rizal</span>, Marcelo H. del Pilar, Mariano Ponce at iba pang +macabayang filipino; salamat sa pananampalasang iya'y napucaw ang púsô +mg̃a Anac-Bayang pagwaray-warayin ang capangyarihang umaalipin.</p> + +<p>At sa cagalinggaling̃an ang palacad ng̃ asal ng̃ nang̃apapanig sa +Katipunan: "Gumawâ ng̃ gumawâ ng̃ waláng imíc", cabaligtarán ng̃ +maraming capisanang. "Salitâ ng̃ salità'y walà ginagawâ." Hindî +nagluat at libolibong filipino ang umanib sa Katipunang iyon.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Pagdatíng ni <span class="smcap">Rizal</span> sa Dapitan ay ibinigay siyá sa Gobernador +doong si Don Ricardo Carnicero y Sánchez, capitán sa infantería, +casama ng̃ pagbìbigay na iyon ang isáng sulat, na bucod sa mg̃a iba't +ibang bagay, ipinag-uutos sa Gobernador na patahanin si <span class="smcap">Rizal</span> +sa convento roon ng̃ mg̃a jesuita, at sacali't hindî mangyari itó, ay +doon siya patirahín sa bahay ng̃ Gobernador. Tinanggap din naman ni +párî Antonio Obach; jesuitang misionero sa <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLIV" id="Page_XLIV">[XLIV]</a></span>Dapitan, ang isang sulat ni +párì Pablo Pastells, Superior ng̃ Misión ng̃ mg̃a páring Jesuita sa +Filipinas, na doo'y ipinagbibiling sacali't ibig ni <span class="smcap">Rizal</span> na +tumirá sa convento ng̃ misionero, ay sa ilalim ng̃ tatlong bagay na +gágawin ni Rizal: Una, hayag na tátalicdan at pagsisisihan ni +<span class="smcap">Rizal</span> ang canyang mg̃a sinabing laban sa religión católica, +at maghahayag siyá ng̃ mg̃a pagpapatotoong iniibig niya ang España at +kinalulupitan niya ang mg̃a cagagawang laban sa España; icalawá, na +bago siya tangapín ay gágawâ muna siyá ng̃ mg̃a "santo ejercicio" at +sacâ "confesión general," ng̃ canyang dinaanang buhay; at icatló, na +sa háharaping panahon ay magpapacagalìng ng̃ asal, na ano pa't siya'y +maguing ulirán ng̃ ibá sa pagca masintahin sa religión católica at sa +España. Hindî pumayag si <span class="smcap">Rizal</span> sa gayong cahing̃ian sa canyá, +caya't hindî siya tinangáp ng̃ paring jesuita at doon siya nátira sa +bahay ng̃ Gobernador na si Carnicero.</p> + +<p>Hindî nalaón at tumangáp si <span class="smcap">Rizal</span> cay párì Pastells ng̃ isáng +librong sinulat ng̃ presbíterong si Don Félix Sará, y Salvany, at sa +handog na iyo'y napasalamat si <span class="smcap">Rizal</span> at nang̃acong siya'y +tútumbas, bagay na tinupád niya ng̃ ica 15 ng̃ Enero ng̃ 1893, na +nagpadalá naman siyá cay párì Pastells ng̃ isáng marikit na +esculturang larawan ni San Pablo, na canyáng guinawâ. Nagsulatán si +párì Pastells at si <span class="smcap">Rizal</span> mulâ ng̃ Agosto ng̃ 1892 hanggang +Mayo ng̃ 1893. Pinagpipilitan ni párì Pastells na maakit si +<span class="smcap">Rizal</span> sa pagbabalic-loob sa religión católica. Hindî pa +nagcasiya'y inutusan ni párì Pastells na pumaroon sa Dapitan si párì +Francisco de Páula Sánchez upang causapin si Rizal at pagtiyagaang +hicayatin sa pagcampí sa religión católica.</p> + +<p>Kinaibigang magalíng si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ Gobernador Carnicero, upang +mataróc niya ang lalim ng̃ mg̃a iniísip at minimithî ng̃ canyang +bilanggô, at bawa't sabihin ni <span class="smcap">Rizal</span> sa Gobernador na iyon, +pagdaca'y ipinagbibigáy alám cay General Despujol.</p> + +<p>Iniudyoc ni Carnicero cay <span class="smcap">Rizal</span> na ang mabuti'y mang̃asíwà na +lamang siya sa pagpapasaca ng̃ lúpà, na doo'y totoong matabâ at +sagánà, at ng̃ mangyari ang gayo'y anyayahan niyá ang canyáng familia +at ng̃ doon na mátira, at maniwalang hindî magsisisi ng̃ pagcáparoon.</p> + +<p>—Cung gayon—ani <span class="smcap">Rizal</span>—pasimulaan pô ninyó ang pagpapatibay +ng̃ inyóng salitâ, sa pamamag-itan ng̃ pag-gawâ ng̃ magalíng upang +macaparito ang siyam cataong na sa Joló ng̃ayon, sa pagca't doon sila +itinapon ng̃ Gobierno, dahil sa akin.</p> + +<p>Nang̃acô si Carnicero, na siya ang bahalang mamanhíc sa Gobernador +General, at ng̃ ipagcaloob.</p> + +<p>—Hindî pô maláyò—ani Carnicero cay <span class="smcap">Rizal</span>—na ipagcaloob ng̃ +Gobierno ang aking cahing̃ìang dito'y magcaroon ng̃ isáng "médico +titular"; ¿cung ipagcaloob pô ba'y ibig ninyong sabihin co sa +Gobernador General na cayó na ang ihalál na médico titular dito?</p> + +<p>—Marahil po'y tangapín co ang catungculan iyan—ang sagót ni +Rizal—sacali't pumarito at pumayag na mamayan dito ang aking familia; +cung dî pô silá mananahan dito'y hindî co tátanggapin ang catungculang +sinabi ninyo.</p> + +<p>Huming̃î si Rizal, at pumayag naman ang Gobernador, ng̃ malakíng +lupang walang nagmamay-árì at walang pananím, sa dacong ilaya ng̃ +Dapitan, at canyang tinamnán ng̃ sarisaring cahoy na namumung̃a ng̃ +macacain at ng̃ iba't ibang halaman.</p> + +<p>Iniakit ni <span class="smcap">Rizal</span> sa Gobernador Carnicero ang pagpapagawa ng̃ +isáng mainam na "plaza" ng̃ Dapitan, at sa pagca't pumayag ay iguinawâ +niya ng̃ isang magandang "plano".</p> + +<p>Sa lahat ng̃ correo'y maraming dumarating na mg̃a libro, "folleto", +mg̃a pámahayagan at mg̃a sulat na padalá cay <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ +canyang mg̃a magulang, mg̃a capatid at mg̃a caibigan; datapuwa't ang +lahat ng̃ ito'y hindî niya tinatanggap cung hindî muna mabasa ng̃ +Gobernador Carnicero, at cung inaacálà nitong dapat mabasa niya ay +ibinibigay; datapuwa't cung hindî ay itinatagò at hindî ipinamamalay +sa canya. Gayon din naman ang mg̃a ipinadadala niya sa iba't ibang +tao; binabasa muna ng̃ Gobernador, <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLV" id="Page_XLV">[XLV]</a></span>at cung di ibig nito'y hindî +ipinadádala, baga man sinasabi, sa canyang ipinadalá na. Isáng +castilang "auxiliar de fomento" ang sa canya'y lihim na bantáy.</p> + +<p>Ng̃ icá 18 ng̃ Septiembre ay ipinatawag si <span class="smcap">Rizal</span> sa convento +ni párì Obach, na curang jesuita roon, at sinabi sa canya nitong +binigyan na raw ng̃ "indulto" ng̃ Gobernador General ang mg̃a taga +Calambâ, at gayon din ang canyang capatid na itinapon sa Joló, bagay +na canyang ikinagalac ng̃ dî cawasà.</p> + +<p>Si <span class="smcap">Rizal</span>, ang Gobernador Carnicero at isáng castilang +nagng̃ang̃alang Francisco Eguilior ay lumálarò sa Loteria, sa bowán, +bowán, at bumibili silang sapisapi ng̃ isang boong billete, na +halagang sampong piso. Nang icawalong oras ng̃ umaga, ng̃ icá 21 ng̃ +Septiembre ng̃ 1892, ay dumatíng sa Dapitan ang vapor-correo "Butuan" +na napapamutihan ng̃ sarisaring bandera. Dalidaling sumalubong ang +Gobernador at iba pang mg̃a cagawad niya, na may casamang isáng +bandang "música", sa pagca't ang boong acala'y may dumating na isáng +punong may malaking capangyarihan, at ang unang balitang sinabi sa +Gobernador ng̃ capitán ng̃ vapor ay tumámà sa dalawangpung libong piso +ang billete ng̃ Lotería, bilang 9.736, na pinagsasapîan ni +<span class="smcap">Rizal</span>, ng̃ castilang si Francisco Eguilior at ng̃ sinabi ng̃ +Gobernador. Ang tatlong billete ay ipinadala ni Dr. <span class="smcap">Rizal</span> sa +canyang amá at ng̃ sing̃ilin ang cabayarán ng̃ tinamaan, at +ipinagbílin niyang ipamahagui sa mg̃a mahihirap nilang camag-anac at +caibigan, at gayon ng̃â ang guinawà, at ang nátira sa canya ay +inaacalang ipag-pagawà ng̃ bahay at puhunanin sa pagpapatanim ng̃ +niyóg at sa pagsasaca ng̃ lúpà.</p> + +<p>Nacabilí si <span class="smcap">Rizal</span> sa Dapitan ng̃ isáng malaking lúpà, na may +mg̃a cahoy na nagbubung̃a ng̃ pinakikinabang̃an, sa halagang labing +walong piso lamang, na ayon sa balác niya'y mapag-aanihan hangang sa +halagáng dalawang libong piso sa bawa't isang taón. Bucod sa lúpang +iyo'y bumilí siyá ng̃ lúpà ng̃ Estado at ang caratig nitong may mg̃a +labing walong hectárea ay binilí naman niyá cay G. Lucía Pagbang̃on. +Bumili rin sa nayon ng̃ Daanglogsod, sacóp ng̃ bayang Lubung̃an, +malapit sa Dapitan, ng̃ tatlompô at apat na hectárea; at sacâ isá pang +lupàng may mg̃a limampô at walong area. Binilí niya ang dalawang +lupang itó cay G. Sixto Carrión, na taga Dapitan. Tinamnán niya ang +mg̃a lúpà niyang iyón ng̃ maraming punong abacá, niyóg at iba pang +mg̃a cahoy na pinakikinabang̃an. Marami rin namang cawayan ang canyang +itinaním doon. Ang lúpà sa Dapitan ay batuhán at bundóc-bundóc. Sa +lugar na minagalíng niyá sa canyáng lúpà ay nagtayô siya ng̃ isáng +bahay, na labing isang metro't calahatì ang harapán at sampong metro +ang lalim, sa macatuwíd ay halos parisucát ang lakí. Ang bubóng ng̃ +bahay na iyo'y pawid, cawayan ang balangcás, cahoy ang mg̃a cahabaan, +haligui at ibá pang mg̃a casangcapan at tablá ang sahíg. Sa tabí ng̃ +bahay ay nagtayô siya ng̃ isáng camalig na pitóng metro ang harapán at +labing limang metro ang lalim. Cawayan ang balangcás, at pawang cahoy +na ang mg̃a ibang casangcapan at tablá, ang sahíg.</p> + +<p>Araw-araw, pagcacaumaga, pagcatapos na cumain ng̃ agahan, ay +pumaparoon sa canyang mg̃a lupaín si <span class="smcap">Rizal</span>, nagtatrabajong +casama ng̃ canyang mg̃a inuupahan, hangang sa icalabing dalawang oras +ng̃ araw, na umuuwî upang mananghalìan, pagcacain ay nagbabálic sa +canyang lupaín, itinútuloy ang canyang paglilinang ng̃ lúpà ó +pagtatanim ng̃ mg̃a halaman, ng̃ nióg, ng̃ abacá at mg̃a cahoy na +namumung̃a, at pagcahapon, paglubog ng̃ araw ay umuuwî sa tinátahanan +at hangang kinabucasan naman.</p> + +<p>Cailan mang umaalís siya upang pumaroon sa lupaíng canyang dinídilig +ng̃ pawis, ay hindî nalilimutan ang paghing̃î ng̃ pahintulot sa +Gobernador, hindî niya nililimot na siya'y "deportado," bilangong +itinapon doon, baga man ang Gobernador ay nagpapakita sa canya ng̃ +magandang calooban, casama siya sa pagcain sa agahan, sa tanghalian at +sa hapunan, at sa bahay niya natitirá. Cung may natatanaw siya sa +dagat na ano mang sasacyang patung̃o <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLVI" id="Page_XLVI">[XLVI]</a></span>sa Dapitan, caracaraca'y umuuwî +siya sa bahay ng̃ Gobernador na canyang tinatahanan, at ng̃ howag +hinalain cailan man, ó cumapit cayâ sa canya ang bintang, na ibig +niyang tumanan doon.</p> + +<p>Guinagamit ni <span class="smcap">Rizal</span> ang gabí at ang araw ng̃ linggó sa +pagtutúrò sa mg̃a batâ ng̃ pagbasa, pagsulat, cuenta at ng̃ mg̃a +wicang castílà, latín, inglés, francés at alemán, at nanggagamot ng̃ +walang bayad sa mg̃a tagaroon. Ng̃ mápaalis na si <span class="smcap">Rizal</span> sa +Dapitan, ay maraming mg̃a batang nacapagwiwicà at nacacasulat ng̃ +castílà, latín, alemán, francés at inglés, bucod sa magalíng na +pamamayan at pakikipagcapuwâ táong canya ring pinagtiyagaang itinúrò. +Hindî nanghinawà si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ paglilimbag sa púsò ng̃ mg̃a +batâ, ng̃ pagsintang maalab sa kinamulatang lúpà, at ng̃ +pagmamalasakit ng̃ dang̃al ng̃ láhì at ng̃ sariling cataohan.</p> + +<p>Pinagsikapan din niyáng umayos ang pananamit ng̃ mg̃a babae, hangang +sa canyang iaral, na sacali't hindî macagamit ng̃ zapatos ay mang̃ag +medias man lamang, at ng̃ huwag mamasdan ang paa; mg̃a aral na hindî +nasayang, sa pagca't marami ang sumunód sa canya.</p> + +<p>Sa canyang mg̃a pagpapasial sa dacong hapon ng̃ mg̃a araw ng̃ linggo +at fiestá, madalás na nácacasalubong niya si párì Sánchez, at +pagcacágayo'y walâ ng̃ iniuusap sa canya ang jesuitang ito cung di ang +natutungcol sa religión.</p> + +<p>Hindî nawáwalà ang galit ng̃ mg̃a fraile cay Despujol, baga man +ipinatapon na niya si <span class="smcap">Rizal</span>, caya ng̃a't hindî sila +tumitiguil ng̃ pag-uusig upang paalisín dito ang General Despujol. Ng̃ +magtatapos na ang taóng 1892 ay naalís sa camay ng̃ "partido +conservador" ang pamamahalà ng̃ Gobierno ng̃ España, at ang nahalili +nama'y ang "partido liberal". Nahalal na Ministro ng̃ Ultramar si +Maura. Sumulat ito, sa udyóc ng̃ mg̃a fraile, cay General Despujol, na +inaanyayahang siya'y magbitaw ng̃ catungculan. Hindî sumang-ayon ang +General Despujol, sumagot na hindî siya macapagbibitaw ng̃ canyang +tungcol, yamang cáya niya ang pagganap at gumáganap naman siya ng̃ +boong pag-iingat catalinuhan; ng̃uni't cung minámasamâ siya ng̃ +Gobierno'y mangyayaring bawîan siya nito ng̃ catungculan, at gayon +ng̃a ang nangyari; siya'y inalís at ang inihalili sa canya'y si D. +Ramón Blanco, na teniente general ng̃ hucbó ng̃ España. Hindî ng̃a +pinakinabang̃an ng̃ General Despujol ang lahat ng̃ canyang guinawang +pagbibigay loob sa mg̃a fraile upang tampalasanin si <span class="smcap">Rizal</span> sa +cadahilanan lamang na nakikita nilang tunay ng̃a't sumusunod si +Despujol sa canila sa mg̃a pithayang pagpapahirap sa mg̃a masintahin +sa calayaa'y pinagpipilitan namang dito'y lumaganap ang mg̃a +carunung̃an at ang paglago ng̃ mg̃a pagsasapi-sapì, at sacá hindî +lubós ina-amís si <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Sa udyóc ng̃ mg̃a fraile, pagcatapos na maipadala sa Dapitan si +<span class="smcap">Rizal</span>, ay binawìan ng̃ catungculan si G. Manuel Arguelles, na +ng̃ panahong iyo'y "Auxiliar de fomento" sa lalawigan ng̃ Batang̃an; +si G. Pedro Serrano, maestro ng̃ mg̃a batà sa pang̃alawang Escuela ng̃ +Binundóc; si G. Antonio Consunji, "Gobernadorcillo" sa San Fernando, +Capangpang̃an, at si G. Ruperto Laxamana, teniente primero sa México, +Capangpang̃an; at ipinatapon sa maláyò si G. Doroteo Cortés na taga +Maynìlà; si G. Mariano Alejandrino na taga Arayat, Capangpang̃an; si +G. Antonio Roxas, na taga Malolos, Bulacán; si G. León Apacible, na +taga Balayang, Batang̃an; si G. José Basa, na taga San Roque, +Tang̃way, at si G. Vicente Reyes, na taga Santa Cruz, Laguna, ayon sa +Superior Decreto ng̃ sinabi ng̃ General Despujol, ng̃ ica 13 ng̃ +Septiembre ng̃ 1892, na inilathálà sa "Gacete de Manila" ng̃ 20 ng̃ +Septiembre ng̃ 1892.</p> + +<p>May mg̃a nangyaring nagpapakilalang nabawasan ng̃ dî sápalà ang +alang-alang at pag sambá, sa mg̃a fraileng nagpapanggap na "cahalili +ng̃ Dios." Ng̃ panahóng na sa Dapitan pa si <span class="smcap">Rizal</span> ay +nagcaróon ng̃ isáng piguíng sa isáng bahay sa Balayang, Batang̃an; sa +piguíng na iyo'y dumaló ang fraileng cura párroco roon. Pinahalíc niya +sa canyang camay ang mg̃a táong doroon, ng̃uni't tumangguí sa paghalíc +sa camáy niya ang isáng magandang <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLVII" id="Page_XLVII">[XLVII]</a></span>dalagang anác ng̃ isáng guinoo. +Ipinilit ng̃ fraile recoletanong humalíc ang dalaga, at nanatili itó +sa pagtangguí. Ng̃ magcagayo'y sinampál ng̃ fraile ang dalaga, casabay +ang lalong masasacláp na pagmura; nuha ang dalaga ng̃ isáng tungcód at +hinambalos ng̃ walang toos ang fraile, at itó nama'y tumugón ng̃ +suntóc, sicad at tabig ... Ng̃ mabalitàan sa Maynílà ng̃ capisanan ng̃ +mg̃a fraileng recoleto ang nangyaring ito'y nagcaguló ng̃ dî cawasà, +at canilang binagabag ang Gobierno ng̃ dî gayon lamang, sa paghing̃ing +parusahan ng̃ mabigat ang dalagang iyón, ang mg̃a casambahay at si +<span class="smcap">Rizal</span>, na siyang may cagagawan daw ng̃ lahát ng̃ nangyayari.</p> + +<p>Niyon ding mg̃a panahong iyo'y nangyari naman sa isa sa mg̃a bayan ng̃ +Bulacán ang isáng caguluhan. Napatung̃o ang isang fraileng franciscano +sa isang bahay na walang namamahay cung dî dalawang dalaga. Nang +papasoc na siya'y sinansala siya ng̃ isa sa mg̃a dalaga, at sinabi sa +canyang sa pagca't capowa babae ang tang̃ing na sa bahay, hindî +magaling na panooring tumátangap ng̃ lalaki: Nagmatuwíd ang +franciscanong sa pagca't siya'y párì ay hindî macarurung̃is ang +pakikiusap niya sa capurihan ng̃ sinoman. Nanatili ang dalaga sa +pagsansala sa canya, ng̃uni't nagpupumilit din ang fraile, at ng̃ +mákita nitong ayaw na totoong papasukin siya, ang guinawa'y tinampal +ng̃ boong lacás ang dalagang iyón. Pinagtulung̃an siyang dinaluhong +ng̃ dalawang dalagá, na ano pa't ng̃ umalís siya roo'y punit-punit +ang caniyang pananamit. Sabihin pa ang galit ng̃ lahat ng̃ mg̃a +fraile, ng̃ canilang mabalitaan ang gayong mg̃a nangyari. Buhat sa +púlpito ng̃ simbahan ng̃ San Agustin dito sa Maynílà, ay itinalác ni +párì Coco, fraileng agustino ang ganitóng saysay: "¿Ibig ninyó ang +dugô ...? ¡¡Daranac ang dugô!!"</p> + +<p>Samantala'y nagcacasundong mabuti ang Gobernador Carnicero at si +<span class="smcap">Dr. Rizal</span>. Dating caugalian ni Carnicero ang ipapalô sa +lansang̃an ó sa guitnâ ng̃ plaza ang bawa't magcasalang filipino. Ng̃ +mapanood ni <span class="smcap">Rizal</span> ang gayo'y nakiusap cay Carnicero na howag +gayonín ang táong bayan, sa pagca't lálong sásamà—¿At bakit, ang +tanóng ni Carnicero.—Sa pagca't sa ganyang guinágawâ pô ninyó, ang +tugón ni Rizal, ay nawawalâ ang cahihiyan ng̃ táong bayan. Salamat sa +gayóng mg̃a paghimoc at iba pang pang̃ang̃atuwirang matimyas, ay +nagbago ang ugalì ni Carnicero, at ang dating mabang̃ís at malupit ay +gumandá ang asal. Nalalao'y lalong nagmamahalan si <span class="smcap">Rizal</span> at +si Carnicero, bagay na totoong ikinagagalit ng̃ mg̃a paring jesuita, +caya ng̃a't pinagpilitan nilang mahalinhan si Carnicero sa pagca +Gobernador sa Dapitan. Sumulat ang jesuita, na si párì Juan Ricart, +ng̃ ica 23 ng̃ Abril ng̃ 1893, cay Don Federico Ochando, Gobernador +General interino dito sa Sangcapuluan, na sinasabing malaon na raw na +hindî nagsísimba ang Gobernador Carnicero cahi't dakilang araw, bagay +na totoong napupuna, dahil sa Dapitan ay walang castílà cung dî siya, +at sacâ isáng itinapon doon, at cung sacali't magsimbá man ay hindî +lumuluhod, cahi't sa sandalíng itinataas ang "hostia." At pagca umaga +ng̃ Viérnes Santo ay nagpapatay ng̃ vaca ang Gobernador na iyon, na +ipinadaláng walà man lamang takíp sa Comandancia ng̃ oras pa namang +lumálabas ang mg̃a táo sa simbahan. Dahil dito at sa mg̃a iba pang +cawalang-galang̃an sa "religión"; siya'y tinatawag na moro ng̃ mg̃a +táong-bayan at iba pa. Dahil sa sulat na ito'y inalís ni Ochando si +Carnicero sa pagca Gobernador sa Dapitan, at ang inihalili'y si D. +Juan Sitges y Pichardo, capitán ng̃ Infantería at médico. Umalís sa +Dapitan si Carnicero ng̃ ica 4 ng̃ Mayo ng̃ 1893, sa macatowid ay +totoong mahigpít ang capangyarihan ng̃ huming̃ing siya'y bawîan ng̃ +catung̃culan.</p> + +<p>Mulâ ng̃ dumatíng si Sitges ay nag-iba ang calagayan ni +<span class="smcap">Rizal</span>. Pinaalís siya sa bahay ng̃ Gobernador, pinatirá sa +isáng bahay na malapit doon, pinahaharap siya sa Gobernador +pagcacaumaga, tanghalì at hápon, nagpalibot ng̃ bando sa boong bayang +nagpapakilala ng̃ pagcuculang tiwálà cay <span class="smcap">Rizal</span>, at iba't iba +pang paghihigpít. Sumacláp ng̃ dî ano lamang ang calooban ni +<span class="smcap">Rizal</span>, ng̃uni't camuntî ma'y hindî siya naparaíg sa samâ ng̃ +loob. Ipinagpatuloy <span class='pagenum noind'><a name="Page_XLVIII" id="Page_XLVIII">[XLVIII]</a></span>na parang walang ano mang nangyayari ang canyang +pagsasaca ng̃ lúpà, panggagamot na walang bayad, pagtuturò sa mg̃a +bátà at pagcacaawang-gawâ. Inaanyayahan niya sa canyang bahay ang mg̃a +anác ng̃ dukhâ, pinacacain, pinararamtan at tinuturuan ng̃ mg̃a +dunong, at madalás na isinasama silá niya sa mg̃a cagubatan, upang +turuan at sanayin sa mabuting pagbaríl, sa pagkilala ng̃ sarisaring +cahoy at damó. Pinapanghuhuli ng̃ lahát ng̃ bagay na paróparó upang +tuyuin at maipadala sa Europa, casama ng̃ mg̃a dahon, ugat, balát, +bung̃a at dagtâ ng̃ mg̃a cahoy at damóng canyang hinihirang. +Pinapang̃ung̃uha rin naman silá ng̃ sarisaring mg̃a cabibi at iba pang +mg̃a catowatowang nacucuha sa buhang̃inan ng̃ mg̃a pasigan, na +itinuturò niya cung alín ang may mg̃a cahulugán. Pinápalit sa canya +ng̃ mg̃a taga Europa ang lahát ng̃ iyón ng̃ maiinam na mg̃a libro at +ng̃ mahahalagang casangcapan sa "cirugía" at "oftalmología".</p> + +<p>Sinabi co nang hindî nagpapabayad si <span class="smcap">Rizal</span>, sa lahát ng̃ mg̃a +taga Dapitang canyang guinágamot; datapuwa't sinísing̃il cung mg̃a +ibang láhì at ang nasísing̃il niyang ito'y canyang ipinamímili ng̃ +mg̃a cailang̃ang ipinamamahagui sa mahihirap, ó cung dilî caya'y +guinugugol sa icagagaling ng̃ bayan. May na pa sa Dapitang isáng +inglés na may bilíg ang isang matá upang ipagamót sa pahám na itinapon +doon. Guinamot siya ni <span class="smcap">Rizal</span>, inalis ang bilíg at lumiwanag +ang matá. Nang magaling na'y sining̃il siya ni <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ +limangdaang pisong guintò, at pinagbayaran naman ng̃ inglés ng̃ +maluwag sa loob. Ang salaping ito'y guinugol ni <span class="smcap">Rizal</span> sa +pagtatatag ng̃ mg̃a ilaw sa mg̃a lansang̃an at plaza ng̃ Dapitang +dating wala roon. Nagtayô si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ isáng Hospital sa +tapat ng̃ canyang bahay, at doon niya dinadala, pinacacain, inaalagaan +at guinágamot ang lahat ng̃ mg̃a mahihirap na nang̃agcacasakit. +Sariling salapî ni <span class="smcap">Rizal</span> ang guinugol sa pagpapagawâ ng̃ +hospital na iyon, at sariling salapî rin niya ang guinugugol naman sa +mg̃a cailang̃an at casangcapan ng̃ hospital at ang sa mg̃a gamót, +pagcain, pag-aalagâ at iba pa. Sa cagandahan ng̃ canyang loob ay +culang na lamang ang siya'y sambahín ng̃ mg̃a taga Dapitan, na +pagcakita sa canya'y bumabatî at nagbibigay galang ng̃ higuit sa +pag-galang sa páring cura at sa Gobernador, palibhasa'y paggalang na +cúsà at udyóc ng̃ tunay na pag-irog sa táong mapagcaawang gawà, ulirán +ng̃ calinisan ng̃ púsò, mapagsumicap sa icarurunong at idarangal ng̃ +cálahì at inaaring mahigpít na catungculan ang tapat at maalab na +pagsinta sa capowa tao.</p> + +<p>Isinusulat ng̃ Gobernador Sitges sa Gobernador General ng̃ Filipinas +ang lahát ng̃ mg̃a asal at gawâ ni <span class="smcap">Rizal</span>, at canyang +ipinagmamapurí ang canyang paghihigpít sa marilág na filipinong sa +canya'y pinábabantayan.</p> + +<p>Ng̃ dumating dito ang General Blanco ay lumuwag ang calagayan ni +Rizal. Ipinag-utos sa Gobernador Sitges na pagpitaganan at +pacaling̃apin si <span class="smcap">Rizal</span>, howag hahabaguin camuntî man, howag +pahaharapin sa canya cung di totoong cailang̃an, at bigyang calayâan +ng̃ pagsulat at pagtanggap ng̃ sulat canino man. Mulâ niyo'y nagbago +ang asal ni Sitges, sinabi cay <span class="smcap">Rizal</span> ang mg̃a caluwagang utos +ng̃ General Blanco, ng̃uni't hindî sinabing sa utos na itó, cung dî +parang galing sa cusà niyang pagcacaloob, at ipinahiwatig pang ¡cung +cailan daw niya ibig ay mábabalíc si <span class="smcap">Rizal</span> sa dating +cahigpitan!... Baga man gayo'y cailan man at walang capansana'y +humaharap si <span class="smcap">Rizal</span> sa Gobernador sa araw araw, sa towing +tanghalì bago cumain. Hindî nagculang cailan man si <span class="smcap">Rizal</span> sa +pagpipitagang walang halong caruwagan, sa cahinusayan at cakinisan ng̃ +pananalità, sa mahinhíng kilos at sa matimyas na pakikipagsalitaán. +Laguing malinis ang catawan, ang pananamit, ang bahay at ang mg̃a +casangcapan, at cailan ma'y hindî námamasid sa canya ang cagusutan ng̃ +ísip, ng̃ asal ng̃ catawan, ng̃ buhoc at pananamít. Bago pa lamang +nagbúbucang liwayway ay nacapaglinis na ng̃ boong catawan, sucláy na +ang buhóc, bihís at handà na sa lahát ng̃ bagay.</p> + +<p>Pinagasisicapan niyang sa pakikipagmatuwiran tungcol sa religio'y +huwag sugatan ang pagsampalataya ng̃ ibá; malumanay siyang tumututol, +<span class='pagenum noind'><a name="Page_XLIX" id="Page_XLIX">[XLIX]</a></span>at gumagamit siya ng̃ magagalíng na paraan upang huwag siyang camuhîan +ng̃ canyang causap. Minsa'y sinadyâ siyá sa canyang bahay ng̃ +jesuitang si párì Obach, at pinakiusapan siyang siya'y magbigay ng̃ +caunting ambag sa gugugulin sa pagpifiesta cay San Roque, na pintacasi +sa pangulong nayon ng̃ Dapitan:</p> + +<p>—Hindî pô maaarî, padre—ang isinagot ni <span class="smcap">Rizal</span> na nacang̃itî +at maámò ang pananalitâ—¿papaano po bang ibig ninyong aco'y umambag +sa pamumuhay ng̃ isáng capang̃agaw co? Sa araw na si San Roque na +lamang ang siyang macapang̃ang̃asiwâ sa panggamót, ¡mawawalan acó ng̃ +cabuluhan sa ibabaw ng̃ lúpà!</p> + +<p>Guinagawang libang̃an ni <span class="smcap">Rizal</span> ang pakikipagsalitaan sa mg̃a +batang dukháng caniyang inaampon, at binibigyan niya ng̃ mg̃a ganting +pálà, alinsunod sa canicaniyang carapatan ng̃ pagcatuto ng̃ mg̃a +dunong na canyang itinuturò at ng̃ mg̃a wicang castílà, inglés, +francés at alemán. ¿Sino ang hindî iirog sa canya sa ganitong gawâ?</p> + +<p>Cusang tumulong ang caramihang canyang mg̃a catoto sa pagtatayò ng̃ +isáng daanang bató ng̃ malinaw na tubig na nagmumulà sa isáng +saluysoy, upang sumapit hangang sa canyang bahay na ipinagawâ at +canyang tinatahanan.</p> + +<p>Ng̃ buwan ng̃ Agosto ng̃ 1892 ay dumatíng sa Dapitan, sa +capahintulutan ng̃ General Blanco, ang ina at isáng capatid na babae +ni <span class="smcap">Rizal</span>, na may casamang isáng alilang lalaki. Nagtamó ng̃ +dî masayod na galác ang ating Mártir sa gayong pagdatíng, at inubos +niya ang caya sa paglilingcod at pagpapakita ng̃ pag-ibig sa canyáng +iná at capatíd.</p> + +<p>Ng̃ icapat ng̃ buwan ng̃ Noviembre ng̃ 1893 ay dumatíng sa Dapitan ang +isáng táo, nanagng̃ang̃alang Pablo Mercado, na pagca gabí ay lihim na +napa sa bahay ni <span class="smcap">Rizal</span>, at itó ang caniláng naguing salitaan:</p> + +<p><span class="smcap">Rizal.</span>—¿Sino po ba cayó?</p> + +<p><i>Ang dumating</i>:—Pablo Mercado pô ang aking pang̃alan, at sa catunayan +po'y narito at tingnan pô ninyó ang letra ng̃ mg̃a botón ng̃ aking +puños. Cararating co pa pô lamang na galing sa Calambâ. Acó po'y +inyong camag-anac, pinsan co cayó ...</p> + +<p><span class="smcap">Rizal:</span>—("Sinalabat ang causap.") Hintay pô muna cayóng +sandalî at may gagawin acó. Cayó po'y maupô.</p> + +<p>Pumasoc si <span class="smcap">Rizal</span> sa kinalalagyan ng̃ iná at capatíd na babae +at tinanóng ng̃ marahan cung nakikilala nilá ang táong iyong bagong +datíng, na ang sabi'y camag-anac daw nilá. Lumabás ang iná at capatíd +ni <span class="smcap">Rizal</span>; pinagmasdang magalíng ang bagong datíng pagcatapos +ay nasoc at sinabi cay <span class="smcap">Rizal</span> na hindî nakikilala.</p> + +<p>Lumabás si <span class="smcap">Rizal</span> at ipinagpatuloy ang pakikipag-usap sa +nagsabing canyá raw camag-anac:</p> + +<p><span class="smcap">Rizal</span>—¿At ano po ba ang inyong sadyâ sa akin?</p> + +<p><i>Ang bagong dating</i>—Caya po aco napirito'y ibig cong matalastas ang +inyong calagayan. Dinaramdam co po at dinaramdam ng̃ labís ng̃ lahat +ninyong mg̃a cababayan ang sa inyo'y catampalasanang guinagawâ. Sa +Maynílà po'y nagtatag ng̃ isáng capisanan upang cayo'y ipagmalasakit +at sumunod sa bawa't inyong magaling̃ing ipag-utos, cahi't icaramay +ng̃ buhay.</p> + +<p>Pinagcaisahan po ng̃ capisanang iyang lihim na aco'y pumarito, at +ipinamamanhic po sa inyong sa canila'y ipag-utos ang bawa't inyong +ibiguin, sa icagagaling ng̃ bayang na sa catacot-tacot na caalipnan, +at sa icaliligtas pô naman ninyo sa inyong pagcapatapon dito, at ng̃ +maniwalâ pô cayo'y ipinadala nilá sa akin itong inyong larawan. +Maipagcacatiwala pô ninyong lubos sa akin ang inyong mg̃a sulat sa +ating mg̃a cababayan, at mahigpit na gáganapín co ang bawa't inyong +ipag-utos, sucdang aking icabitay.</p> + +<p><span class="smcap">Rizal</span> (Nagtindig na malaki ang galit) At marapat ca ng̃ang +bitayin, sa capang̃itan ng̃ iyong damdamin. Umalís ca ng̃ayon din +dito, tacsíl na carugô at ng̃ dî ca mapahamac. At ipinagtulacan ni +<span class="smcap">Rizal</span> ang taong iyon hangang sa mapanaog sa canyang bahay.</p> + +<p>Kinabucasan, pagcaumaga'y humarap sa Gobernador si <span class="smcap">Rizal</span>, at +sinabi niya ang lahat <span class='pagenum noind'><a name="Page_L" id="Page_L">[L]</a></span>ng̃ sa canya'y sinalitâ ng̃ taong iyon. +Ipinarakip ito ng̃ Gobernador sa pamamag-itan ni G. Anastasio +Adriático, na ng̃ panahong iyo'y Gobernadorcillo sa Dapitan, at ng̃ +napipiit na'y sinabi niya ang ganito sa harap ng̃ nabanguit ng̃ +Gobernadorcillo at dalawang sacsì:</p> + +<p>"Ang totoong pang̃alan co'y hindî Pablo Mercado, cung dî <i>Florencio +Nanaman</i>, ayon sa cédula personal na ipinakikita co, may tatlompong +taóng gulang, binatà at tubò sa Cagayan ng̃ Misamis. Ng̃ buan ng̃ +Mayong nagdaan ay ipinatawag pô aco ng̃ fraile recoletong cura sa +Cagayan ng̃ Misamis, at itó ang sinabi sa akin: Humanap ca ng̃ isáng +larawan ni <span class="smcap">Rizal</span>. Cung macakita ca na ng̃ larawang iyon ay +pumaroon ca sa Dapitang kinalalagyan ni <span class="smcap">Rizal</span>. Sa +pamamag-itan ng̃ dalá mong larawan ay makikilala mo agád siyá at hindî +ca magcacamalì. Magpacunuwarî cang icaw ay totoong cacampí niya, at +sabihin mong cahit iyong icabitay, nahahandà cang gumanap ng̃ ano mang +canyang ipag-utos, tungcol sa icatutubos ng̃ Filipinas. Sabihin mong +ang iyong pang̃ala'y Pablo Mercado, icaw ay túbò sa Calambâ at +camag-anac ca niya. Huag mong limutin; ang pang̃alan mo'y "Pablo +Mercado" (inulit pa ng̃ Cura sa sakin) sa pagca't Mercado ang +apellidong tunay ni <span class="smcap">Rizal</span>. At sabihin mong ang nag-uutos sa +iyo'y isáng capisanang itinayo ng̃ mg̃a filipino sa Maynílà, upang +iligtas ang Filipinas sa caalipnan ng̃ España. Cung macacuha ca cay +<span class="smcap">Rizal</span> ng̃ mg̃a sulat na pag-akit sa mg̃a filipino ng̃ +paghiwalay sa España, cata'y bibigyan ng̃ totoong malaking ganting +pálà, na ano pa't yayaman ca ng̃ dî cawásà. Sacalit aco'y mamatay, +dahil sa aco'y maysakít ng̃ayon, pumaroon ca sa convento ng̃ mg̃a +recoleto sa Maynílà, sabihin mo roon ang utos co sa iyo, at nalalaman +na roon, tuloy ibigay mo ang mg̃a sulat ni <span class="smcap">Rizal</span>, at +pacagagantihin ca roon ng̃ sagánà sa iyong tapát na paglilingcod sa +amin. Sa paglilibot mo sa mg̃a bayang iyon daraanan ay pagsicapan mong +macacuha ca ng̃ mg̃a librong cáthà ni <span class="smcap">Rizal</span>, ó ng̃ ano mang +sinulat niya laban sa España ó sa mg̃a fraile, at dalhin mong lahat sa +akin. Hindî magcuculang tiwalâ sa iyo ang mg̃a filipino at gayon din +si <span class="smcap">Rizal</span>, cung matuto ca sa pananalitâ at sa paggawâ ng̃ mg̃a +paraan, sa pagca't icaw ay caláhì nilá. Ililihim mong mabuting mabuti +ang bagay na itó, na ano pa't sino ma'y walang macaalam. Howag cang +manimdim sa ano mang pang̃anib na capahamacan. Walang napapahamac na +sino man sa paclilingcod sa mg̃a fraile; talastas mo ang calakilakihan +naming capangyarinan. Tangapin mo itong pitompong pisong baon mo, at +cung culang̃in ca sacalî ay magsabi ca sa akin agád, ó sa convento ng̃ +recoletos sa Maynílà, at pagdaca'y tatangap ca ng̃ iyong +macacailang̃an." Itó pô ang sinabi sa akin ng̃ cura. Napasa Maynílà pô +acó at doon acó nacacuha ng̃ larawan ni <span class="smcap">Rizal</span>. Si Estanislao +Legaspi, na taga Binundoc, ang nagbigay sa akin, at binigyan pa acó +nitó ng̃ dalawang botóng may mg̃a letrang P. M. caucol ng̃ mg̃a unang +letra ng̃ aking bagong pang̃alan at apellido, at ng̃ lalong maniwálà +si <span class="smcap">Rizal</span>. Naparito pô acó rito, at aco'y tumulóy sa bahay ng̃ +teniente mayor. Sa isá sa mg̃a pinagdaanan cong bayan ay nacaumit acó +ng̃ dalawang librong cathâ ni <span class="smcap">Rizal</span> na dalá co ng̃ayon. +Pagcagabí ay naparoon pô acó sa bahay ni <span class="smcap">Rizal</span>, at +pinagpilitan co pong bigyan niya acó ng̃ ano mang casulatan, at walâ +pô acong nápalà cung dî aco'y ipagtabuyan at palayasin".</p> + +<p>Ang mg̃a sinabing itó ni Pablo Mercado ó Florencio Nanaman ay isinulat +sa papel ng̃ Gobernadorcillo, finirmahan niya, pinafirmahan sa +nagsalitâ at sa dalawang sacsing caacbay, at ipinadalá, sa Gobernador +Sitges, at ipinadalá naman nito sa Gobernador General, sampô ng̃ +bilanggong si Florencio Nanaman. Mulâ ng̃ dumatíng itó sa Maynila'y +nawalá't sucat ang pagsisiyasat ng̃ mg̃a punong may capangyarihan +tungcol sa napagkilalang adhicang catacsilán ng̃ lilong si Nanaman, at +ng̃ lalong balawís na sa canya'y bumayad upang gumawâ ng̃ calupitán. +¿Ano't nagcagayon? ¡Talinghagà ng̃ macapangyarihang salapî!!!</p> + +<p>Nagpadalá ng̃ sulat si Rizal cay General Blanco ng̃ Febrero ng̃ 1894, +at ipinakikiusap na siya'y alpasan na. Hindî agád pinansín ni Blanco +ang capamanhicang iyón; ng̃uni't sa <span class='pagenum noind'><a name="Page_LI" id="Page_LI">[LI]</a></span>cawacasa'y sumagot cay +<span class="smcap">Rizal</span> at sinabing siya'y pawawalán; ng̃uni't hindî rito cung +dî sa España, capang̃acuang pinapagtibay cay <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ ito'y +macausap ng̃ taón ding iyón ng̃ magdaan sa Dapitan.</p> + +<p>Hindî nagtitiguil ang mg̃a caibigan ni <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ pagsulat sa +canya, caya't nalalaman niya ang lahat ng̃ mg̃a nangyari sa Maynílà at +ang mg̃a adhícà ng̃ mg̃a filipino, at gayon ding natatanto niya ang +lahat ng̃ guinagawâ ng̃ Gobierno at ng̃ mg̃a fraile; ng̃uni't cailan +may hindî siya sumásagot. Ang nagdádala sa canya ng̃ mg̃a sulat na +iyón ay ang canyang mg̃a capatid. Nacalagáy ang bawa't sulat sa loob +ng̃ isa sa mg̃a "empanadang" dalá sa canya. Guinagawà ang mg̃a +empanadang yaon sa bahay ng̃ magcapatid ni na guinoong Alejandro at +Venancio Reyes. Ang mg̃a pagpaparoo't parito ng̃ mg̃a capatid ni Dr. +<span class="smcap">Rizal</span> ay nacapucaw ng̃ pagcuculang tiwala ng̃ Gobernador +Sitges, caya't ang guinawà, nito'y ipinauusisà niya ang mg̃a dalá, +patí pananamit at catawán ng̃ bawa't dumating sa Dapitan, sampo ng̃ +mg̃a capatid na babae ni <span class="smcap">Rizal</span>, at bacâ may daláng sulat ó +ano mang laban sa Gobierno ó sa mg̃a fraile, ay walang nacuha.</p> + +<p>Ipinang̃acò ng̃ General Blanco na ipagcacaloob cay <span class="smcap">Rizal</span> na +macalipat sa ibang lalawigan ng̃ Filipinas, ng̃uni't hindî rin +tinupad, at ang ipinagcaloob sa canya'y ang macalilipat sa +Sindang̃an, sacop ng̃ Mindanaw at malapit din sa Dapitan, bagay na +totoong ipinamanglaw niya.</p> + +<p>Mangyayaring macatanan si <span class="smcap">Rizal</span> sa Dapitan cung inibig, sa +pagca't may sarili siyang isáng malaking "baroto" na canyang +sinásacyan, at walo walong araw na siya'y naglalayag sa mg̃a +pampang̃in ng̃ dagat, ¿di baga maluag niyang magagawang magpatuloy +siya ng̃ pag-alís at tumung̃o sa isang malakíng sasakyang taga ibang +nación at pahatíd sa ibang lupaíng dî sacop ng̃ capangyarihan ng̃ +España? Magaang na magaang na magagawâ niya itó, ng̃uni't hindî niya +ibig na masabi nino mang hindî siya natutong gumanap sa canyang +pang̃acong hindî tatanan.</p> + +<p>Hindî nilimot ni <span class="smcap">Rizal</span> ang paglilingcod sa carnung̃an at +paglilibang sa tulâ. Nagpapadala siya sa mg̃a pantás sa Europa ng̃ +mg̃a bagay na dî kilala roong nacucuha sa Dapitan. Sumulat siya ng̃ +isáng "Gramática tagala comparada," at iba't iba pang ucol sa dunong +at cumathâ siyá ng̃ maraming tuláng wicang castílà. Sa Dapitan niyá +kinathâ ang mg̃a tuláng "Mi retiro" (Ang aking kinaliligpitan) at ang +"Canto del Viajero" (Awit ng̃ naglalacbay) at iba pa, bucod sa hindî +siya naglílicat ng̃ pakikipagsulatan cay Herr Ferdinand Blumentritt.</p> + +<p>Nang buwan ng̃ Noviembre ng̃ 1895 ay sumulat siya sa Gobernador +General Blanco at hinihing̃î niyang siya'y ipadalang Médico sa hucbó +ng̃ mg̃a castílà sa Cuba.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Sampo ng̃ pag-ibig ng̃ sariling puso'y ipinagpáhuli ni <span class="smcap">Rizal</span> +sa pagsinta sa kinamulatang lúpà. Cung inibig niya'y nacapagasawa sana +siyá, sa lalong mayaman at sa lalong maganda dito sa Filipinas, at sa +Europa ma'y nacakita sana siyá ng̃ lalong tang̃ing dalaga; ng̃uni't +minagalíng niya ang howag magasawa't ng̃ hindî magcaroon ng̃ ano mang +sagabal sa paglilingcod sa Inang Filipinas.</p> + +<p>Dumatíng sa Dagupan ng̃ Febrero ng̃ 1895 ang isáng mayamang inglés, +na nagng̃ang̃alang Mr. Stopper, may catandaan na ang gulang, bahagyâ +na macakita at sa Hongkong tumítira, casama ng̃ isáng dalagang ang +pang̃ala'y Josefina Bracken, taga Irlanda at may mg̃a labingsiyam na +taón ang gulang. Ang sadyâ ng̃ inglés na iyón cay <span class="smcap">Rizal</span> ay +ang pagpapagamót ng̃ matá, sa pagca't bantóg itó sa cagaling̃ang +gumamót sa ganitóng sakít. Tumirá ang inglés at ang dalagang irlandesa +sa isáng bahay na malapit sa bahay ni <span class="smcap">Rizal</span>. Casama ng̃ +dalawang iyón ang isáng filipinang catoto raw ng̃ isáng canónigo sa +Catedral ng̃ Maynílà. Doña Manuela Orlac ang pang̃alan ng̃ filipinang +iyón. Ng̃ calaghatîan ng̃ bowan ng̃ Marzo'y omowî sa Maynílà ang +tatlóng magcacasama: nagtulóy sa Hongkong si Mr. Stopper, nátira na sa +Maynílà si Doña Manuela Orlac at bumalíc sa Dapitan si Bb. Josefina, +sa pagca't totoong naibigan niyá si <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_LII" id="Page_LII">[LII]</a></span>Ng̃ mg̃a panahóng iyo'y may pananim na si <span class="smcap">Rizal</span> na anim na +libong púnò ng̃ abacá, mg̃a nióg at iba pang halaman.</p> + +<p>Ng̃ Abril ng̃ 1896 ay inutusan ni Andrés Bonifacio si Doctor Pío +Valenzuela upang sabihin cay <span class="smcap">Rizal</span> na pinagcaisahan ng̃ mg̃a +capanig sa "Kataastaasan Kagalanggalang Katipunan ng̃ mg̃a +Anak-Bayan", na pagpilitang tamuhín ang Casarinlán ng̃ Filipinas sa +pamamag-itan ng̃ pakikihamoc sa mg̃a castílà. Sumagót si +<span class="smcap">Rizal</span> na sa acalà niya'y dapat maghintay ng̃ isáng dalawang +taón pa bago itulóy ang munacalà, at ng̃ macapaghandang magalíng ang +bayan.</p> + +<p>Nahalinhan si Sitges at ang nahaliling Gobernador sa Dapitan ay si Don +Rafael Morales, at sa pagca't ito'y tumaás sa pagca Comandante ay +nahalinhan naman, at ang naparoong Gobernador ay si G. Ricardo +Carnicero, bagay na ikinagalac ni <span class="smcap">Rizal</span>, sa pagca't dati na +niyang cakilala.</p> + +<p>Ng̃ unang araw ng̃ Agosto ng̃ 1896 ay tumanggap si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ +isáng sulat, fecha 1.o ng̃ Julio ng̃ 1896, ni General Blanco, na doo'y +sinasabing alang-alang sa canyang cahing̃ia'y macacapasa Cuba siya, +upang maguíng médico ng̃ hucbó ng̃ castilang naroroong casalucuyan.</p> + +<p>Ng̃ dumatíng siya sa Maynila'y nacaalís na ang vapor-correo "Isla de +Luzón". Ng̃ magcágayo'y ipinadalá si <span class="smcap">Rizal</span> +sasasacyáng—pang-digmáng "Crucero de Castilla", at doon nátira +hanggang sa ica 3 ng̃ Septiembre ng̃ 1896, na siya'y lumulan sa "Isla +de Panay", na umalís dito sa Maynilang patung̃o sa España, ng̃ araw na +iyon. Binigyán si <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ General Blanco ng̃ dalawang +sulat; ang isa'y cay D. Marcelo Azcárraga, na tagarito sa Filipinas at +casalucuyang Ministro de la Guerra sa España, at ang isa'y sa Ministro +de Ultramar. Sa sulat na iyo'y ipinagtatagubilin si <span class="smcap">Rizal</span>, sa +pagca't ito'y nagpakita ng̃ maganda't ulirang caasalan sa loob ng̃ +apat na taóng pagcápatapon sa Dapitan, at tunay na hindî cainalám sa +caguluhang munacalà ng̃ isáng lihim na capisanan.</p> + +<p>Talastas ng̃ nagpasimulâ ang "revolución" ng̃ mg̃a filipino ng̃ ica 24 +ng̃ Agosto ng̃ 1896 at ng̃ umalís dito si <span class="smcap">Rizal</span> ay +casalucuyang maalab na totoo ang labanán sa lalawigang Tang̃uay ng̃ +mg̃a hucbó ng̃ mg̃a castílà at ng̃ mg̃a, tagalog. Inilalaban ng̃ mg̃a +tagalog ang guloc na pang̃ál at sibát na bucawe sa baril na mausser at +magagalíng na cañon ng̃ mg̃a castílà. At dito naman sa Maynila'y +dinirakíp, binábalitì, ibinibitin, binubugbog ng̃ cakilakilabot, +iniinís sa mg̃a cútà at pinápatay ang bawa't filipinong kilaláng +mayaman ó marunong, ó pinaghihinalaang maruhong sumintá sa tinubuang +bayan, ó cainalám cayâ ó caanib "sa Katipunan" ó sa "masonería", ó +caaway ng̃ mg̃a fraile, ó hindî gumagalang ng̃ lubos sa mg̃a "cahilili +ng̃ Dios" na itó. Ang gulantáng, tacot, panghihilacbot, laguím na +waláng cabagay ang siyang naghaharî sa bawa't lahing caymangui. +Nagpapahirap at namumucsa ng̃ catacot-tacot ang mg̃a militar at ang +mg̃a voluntariong castílà at lahing castílà. Madalás umalís sa Maynílà +ang mg̃a vapor na tiguíb ng̃ lulang mg̃a filipinong ipinatatapon sa +malalayong lupaín pagcatapos na maibitin at mabugbóg ng̃ walang awà. +Ang sumusulat nito'y isá sa mg̃a pinahirapan at ipinatapon sa Ceuta, +dahil sa "dakilang casalanang" pagsagot ng̃ hayagan sa pamamag-itan ng̃ +isáng "awit" na aking cathâ, na ang pamagat ay "Ulirán ng̃ cabaitan ó +buhay ni Patricio Horacio", sa librong ang pang̃ala'y "Tanda Baciong +Macunat", na sinulat ni párì Miguel Lucio Bustamante, fraileng +franciscano at cura-párroco sa Tanay, lalawigang Morong noon, at +ng̃ayo'y Rizal. Sinasabi sa librong iyong "Tanda Baciong Macunat", na +ang tagalog daw "na inihihiwalay ó pinahihiwalay cayâ sa calabaw ay +naguiguing palamarang tao sa Dios at sa Harì": Ang pag-alimurang ito'y +sinagot co sa aking "awit" ng̃:</p> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">"¿Anong sinasabi sa gayong pag-iríng</div> +<div class="verse">cungdî hayop camíng parang calabaw rin?</div> +<div class="verse">¡pagmurang cung tunay na pag-uurîin,</div> +<div class="verse">dusta'y bumábalic sa imbíng may turing!!"</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">"Ihalimbáwà ng̃ di ca rito anác</div> +<div class="verse">at icaw'y tumubò sa cabilang dagat,</div> +<div class="verse">hindî rin ng̃a wastong dustáing marahás</div> +<div class="verse">ang lubhang payapang taga Filipinas."</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind"><span class='pagenum noind'><a name="Page_LIII" id="Page_LIII">[LIII]</a></span>"¿Saan kinucuha iyang kinacain,</div> +<div class="verse">itinatabà mo't ikinagagalíng,</div> +<div class="verse">iguiniguinhawa't nagbibigay alíw</div> +<div class="verse">cung dî sa masamang ìyong iníiring?"</div> +</div></div> + +<p>At iba't iba pa.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Sa pagca't hindî acalaing magtatagumpay ang mg̃a filipino sa mg̃a +castílà, marami ang dahil sa laguím ay cusang nang̃agsiharap sa mg̃a +pinúnó, catulad ni Doctor Pío Valenzuela at iba pang lubhang macapal, +at ang mg̃a iba'y nahuli.</p> + +<p>Ang mg̃a nahuli at cusang humarap sa mg̃a púnô'y ibinitin at binugbog +ng̃ cakilakilabot, at pinilit na pinasigaw upang maramay ang mg̃a +táong alinsunod sa mg̃a fraile ay caaway ng̃ Religión at ng̃ España, +at salamat sa udyóc ng̃ mg̃a fraile ay halos di mabilang ang +ipinabaríl, ipinatapon, hinatulang mabilangò hangang nabubuhay at +sinamsamán ng̃ lahat ng̃ pag-aarì. At sa pagca't si <span class="smcap">Rizal</span> ay +siyang lalong kinagagalitan ng̃ mg̃a fraile, isáng himalâ na ng̃â +lamang ang macapagliligtas sa canya; at ang himala'y hindî dumating +...</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Mulâ ng̃ sumacay si <span class="smcap">Rizal</span> sa vapor "Isla de Panay", hindî +tumátantan ang mg̃a castilang casacay niya roon ng̃ sa canya'y +pagpapasaring ng̃ masasaclap, pag-irap at pagpapakitang galit. +Dalawang castílà lamang ang sa canya'y nagpakita ng̃ cagandahang +calooban: si D. Juan Utor y Fernández at si D. Federico Brú. Pagdatíng +sa Singapore ay lumunsad sa vapor na casama ni D. Pedro Roxas, na +hindî na nanumbalic sa vapor.</p> + +<p>Hindî naliling̃id cay <span class="smcap">Rizal</span> na hanggang nananatili siya sa +loob ng̃ capangyarihan ng̃ Españang pinaghaharian ng̃ mg̃a fraile, +saan man siya pumatung̃o'y nang̃ang̃anib na lubhâ ang canyang buhay; +talastas din naman niyang cung mátira na siya sa Singapore ay hindî na +siya mapanghihimasucan ng̃ caniyang mg̃a caaway; datapuwa't ¿paanong +pagtaliwacás niya sa tungculing atang ng̃ capurihan? Cung mátira siya +sa Singapore, tunay ng̃a't siya'y tátahimic, ng̃uni't marurung̃isan +namán ang canyáng dang̃al ng̃ capintasang siya'y tumanan, tumalicod sa +pakikitunggali sa icatutubos ng̃ canyang bayan sa caalipnan.</p> + +<p>Ng̃ ipakiusap niya sa General Blanco na siya'y ipadalá sa Cuba, ay itó +ang sinabi niya sa canyang pinacasintang Ina:</p> + +<p>"—Nanay: Walâ pong daang magcaroon acó ng̃ calayaan sa paglilingcod +sa tinubuang lúpà, cung narito rin lamang acó sa bayang sacóp ng̃ +capangyarihan ng̃ mg̃a fraile. Tunay ng̃a't dito sa Dapitan ay +nacapagtatanim acó ng̃ mg̃a abacá, niyóg at ibá pang halamang sa +capanahuna'y magbubung̃a ng̃ icapapanatag ng̃ aking catandaan, +ng̃uni't capang̃itang budhing totoo ang walang adhicaín cung dî ang +sariling cagaling̃an! Sa ganito'y hining̃î co pô sa Gobernador General +na gawán acó ng̃ magalíng na maguíng médico ng̃ hucbó ng̃ mg̃a castílà +sa Cuba, at cung magcagayo'y másusunduan co ang aking mithing cailan +ma'y macagawâ ng̃ cagaling̃an sa capowa tao. Cung tamuhin co pô ang +hang̃ad cung itó, hindî lamang manggagamot acó sa mg̃a nasusugatan at +nagcacasakít na mg̃a castilang cawal, cung dî macapanggagamot din acó +sa mg̃a nagcacasakit at nasusugatang mg̃a cubano. Walang tungcol na +makipagpatayan ang médico, cung dî ang magligtas sa camatayan. Inuusig +ng̃ mg̃a cubano ang marang̃al na pitang magcamít ng̃ Casarinlan at +mg̃a calayaan, at sa pagca't siya co rin namang hang̃ad sa ating +kinamulatang bayan, ¿sino ang nacacaalam cung cahi't babahagya'y +macatutulong acó sa canila, hindî sa pamamag-itan ng̃ anomang +paglililo, na totoong aking kinamumuhîan, cung dî sa mg̃a caparaanang +hatol ng̃ wagas na catuwiran. Ano man ang caratnan ng̃ casalucuyang +pagbabaca ng̃ castila't cubano cung camtan co ang catungculang aking +hinihing̃î ay mapapagaling acó. Cung matalo ang mg̃a cubano'y macaoowî +acó sa Europa, at cung manalo nama'y gayon din at cung nasa Europa na +aco'y maipagpapatuloy co ang aking paglilingcod sa Filipinas at sa +inyó naman."</p> + +<p>—"Talastas mo anac co—ang sagot ng̃ Ina ni <span class="smcap">Rizal</span> na +tumutulò ang saganang lúhâ sa mg̃a matá,—na ang bawa't magaling̃ín +mo'y <span class='pagenum noind'><a name="Page_LIV" id="Page_LIV">[LIV]</a></span>minamabuti co naman. Ipinagpipighatî co ng̃ labis ang +pang̃ung̃ulila sa iyo; datapuwa't huwag mong pansinin ang aking +ililigaya, cung dî ang icararang̃al ng̃ ating láhì at ng̃ tinubuan +nating lúpà."</p> + +<p>Casagutan itóng nagbíbigay dang̃al, hindî lamang sa mahál na iná ni +<span class="smcap">Rizal</span>, cung dî sa lahát ng̃ mg̃a babaeng filipina, at +macatuwirang tutol naman sa mg̃a walang pusong nagsasabing sucat na sa +babae ang matutong mamahay, maglingcod at sumintá sa asawa't mg̃a +anác, at hindî kinacailang̃ang matuto ng̃ mg̃a dunong. Cung hang̃ál +ang iná ni <span class="smcap">Rizal</span>, hindî ng̃â marahil mapag-aabot na marapat +mahalín ang kinaguisnang lúpà cay sa sariling buhay at sa buhay ng̃ +lalong pinacamúmutyang anác. Hindî dapat limuting sa calooban ng̃ ina +lalong tumutulad ang calooban ng̃ bung̃a ng̃ canyang pagsinta, +palibhasa'y ang iná ang unang maestra ng̃ mg̃a anác buhat sa +camusmusán. Cung hinadlang̃án ng̃ iná ni <span class="smcap">Rizal</span> ang hilig nitó +sa pagsusumakit sa icagagalíng ng̃ Filipinas, mulâ pa sa canyang +pagcabátà, ¿hidwâ bagá sa catuwirang sapantahing marahil hindî natin +pangguiguilasan ng̃ayon ang pagca macabayan ng̃ Mártir nating capatíd?</p> + +<p>Hindî camalîan ang capaniwalaang bawa't tao'y nagpápalagay, na ang +lahát ng̃ capowa niya tao'y tulad sa canya ang damdamin at panucálà. +Palibhasa'y hindî namugad cailan man sa dibdib ni <span class="smcap">Rizal</span> ang +dayà, bintang at catacsilan, hindî naman niya naisip na bacá gamitin +ng̃ canyang marami't macapangyarihang mg̃a caaway ang tacsíl at +capang̃itpang̃itang sandatang paratang, na guinamit cay Cristo ng̃ +mg̃a judío, ni Bobadilla cay Colón, ng̃ mg̃a caaway ng̃ caliwanagan +cay Galileo, ng̃ mg̃a caaway ng̃ calayâan cay Mariana Pinedas ... +Nagbalíc siya sa vapor "Isla de Panay", baga man naguguniguni na niya +ang sa canya'y calaguimlaguim na mangyayari.</p> + +<p>Nalís sa Singapore ang "Isla de Panay." Ng̃ magdaan sa Port Said ang +vapor na itó, ay tumanggap ang capitan ng̃ utos na piitin at hwag +papakipagusapin canino man si <span class="smcap">Rizal</span>. Ng̃ na sa dagat +Mediterráneo na ang "Isla de Panay," ng̃ maulap na hapon ng̃ ica 27 +ng̃ Septiembre ng̃ 1896, sinabi ni Don Juan Utor y Fernández cay +<span class="smcap">Rizal</span>, na canyang casama sa paglalacbay-dagat na iyon, sa +pakiusap ng̃ capitán ng̃ vapor, ang cautusáng sinabi na, at ng̃ +maalaman ni Rizal ay ng̃umitî at nagsalitâ:—Pinipilit co sanang +paniwalâan ang cadalisayan ng̃ loob ng̃ Gobierno ng̃ España; ng̃uni't +pinasisinung̃aling̃an ang aking pananalig ng̃ canyang mg̃a dî wastong +gawâ.</p> + +<p>Pagdatíng sa Barcelona, España, ng̃ "Isla de Luzón" ay inilunsád na +bilangô si <span class="smcap">Rizal</span>, at itinuloy agad-agad sa bilangguang +cakilakilabot ng̃ Montjuich. Hindî nalao't kinuha sa bilangguang iyón +si <span class="smcap">Rizal</span> at isinacay sa vapor "Colón" upang ibalíc sa +Maynílà.</p> + +<p>Ng̃ mabalitaan sa Europa ang gayong nangyari cay <span class="smcap">Rizal</span>, +pagdaca'y nagsigalaw ang canyang mg̃a caibigan, lalonglalo na ang +ating cababayang na sa Lóndres, na si Dr. Antonio María Regidor; cayâ +ng̃a't sila'y tumelegrama agad sa abogadong inglés na si Mr. Charles +Burton Buckley, na nasa Singapore, upang magharáp ng̃ isáng sulat sa +Tribunal Supremo doon at hing̃íng ilunsád si <span class="smcap">Rizal</span> sa +"Colón," sa pagca't napipiit na walang utos ang sino mang hucóm. +Tumelegrama rin naman sa Banco Chartered, upang pagbayaran ang lahat +ng̃ magugol sa pagliligtás cay <span class="smcap">Rizal</span>. Guinanap ng̃ abogado +ang cahing̃ian sa canya; ng̃uni't walang nangyari. Nagpasiyá ang +Tribunal Supremo sa Singapore, na sa pagca't si <span class="smcap">Rizal</span> ay +táong sacop ng̃ España, at nalululan sa isáng vapor ng̃ España ay dî +ng̃â niya mapapakialaman.</p> + +<p>Dumating ang "Colón" sa Maynílà ng̃ icá 3 ng̃ Noviembre ng̃ 1896, at +pagdaca'y inihatíd siya sa bilangguang "Fuerza de Santiago" upang +managót sa mg̃a sumbóng, di umano, ng̃ canya ring mg̃a cababayang +pinasigáw sa capapahirap na calaguimlaguím ng̃ mg̃a verdugong +casapacat ng̃ mg̃a fraile.</p> + +<p>Ang mg̃a casulatang pinagpapatacaran ng̃ mg̃a sumbong ay ang +nasumpung̃an ng̃ mg̃a guardia civil veterana sa Maynílà, sa bodega ni +Mr. Fressell, na ang nagligpít doon ay si Gat <span class='pagenum noind'><a name="Page_LV" id="Page_LV">[LV]</a></span>Andrés Bonifacio. Ang +mg̃a casulatang yao'y pawang salin lamang ng̃ mg̃a sumusunod:</p> + +<p>1. Sulat ni G. Antonio Luna cay G. Mariano Ponce.—2. Sulat ni +<span class="smcap">Rizal</span> sa canyang mg̃a capatid.—3. Sulat ni G. Marcelo H. del +Pilar cay G. Deodato Arellano.—4. "Kundiman"; tulang cathâ ni +<span class="smcap">Rizal</span>.—5. Sulat ni D. Cárlos Oliver.—6. Sulat ni "Panday +Pira", (G. Pedro Serrano Laktaw) na inihahalal si <span class="smcap">Rizal</span> na +Venerable de Honor ng̃ "Gran Logia Central Nilad".—7. Sulat ni +"Dimasalang" (<span class="smcap">Rizal</span>) cay "Tenluz" (G. Zulueta).—8. Sulat ni +Dimasalang (<span class="smcap">Rizal</span>) sa isáng Comité.—9. Sulat na walang +pang̃alan at walang fecha, na doo'y tinututulan ang pagpapatapon sa +Dapitan cay <span class="smcap">Rizal</span>.—10. Sulat ni Ildefonso Laurel cay +Rizal.—11. Sulat ni <span class="smcap">Rizal</span> "Segundo."—12. Sulat ni Gat +Marcelo H. del Pilar cay G. "Juan A. Tenluz" (Juan Zulueta)—13. +Talumpatì ni G. Emilio Jacinto sa isáng pagpupulong ng̃ Katipunan, na +winacasan ng̃ mg̃a ganitóng salitâ: "¡Mabuhay ang Filipinas! ¡Mabuhay +ang Calayàan! ¡Mabuhay ang <span class="smcap">Doctor Rizal</span>! ¡!Mang̃agcáisa +tayo!!"—14. Talumpatì ni G. José Turiano Santiago, sa pulong ding +iyón ng̃ Katipunan, na itó ang mg̃a catapusáng saysay: "¡Mabuhay ang +Filipinas! ¡Mabuhay ang Calayàan! ¡Mabuhay ang marilág na Doctor +Rizal! ¡¡Mamatáy ang mapagpahirap na nación!! Mayníla, 23 ng̃ Julio +ng̃ 1893.—Tiktik".—15. Sa Talisay, tulâ ni <span class="smcap">Rizal</span>:</p> + +<p>Pinagpatuunan din ng̃ mg̃a sacdal na laban cay <span class="smcap">Rizal</span> ang mg̃a +"declaración" ng̃ mg̃a filipinong pinahirapan ng̃ catacot-tacot, na si +na guinoong Martín Constantino, Aguedo del Rosario, José Reyes, Moisés +Salvador, José Dizon, Domingo Franco, Deodato Arellano, Ambrosio +Salvador, Pedro Serrano, Pío Valenzuela, Antonio Salazar, Francisco +Guison at Timoteo Paez.</p> + +<p>Ang hucóm na nuha ng̃ sinabi ng̃ mg̃a declamación at lubhang +nagpahirap sa mg̃a filipino ay ang malupít at cabang̃isbang̃isang si +Coronel Olive.</p> + +<p>Ng̃ ica 26 ng̃ Noviembre ng̃ 1896 ay inihalal ng̃ General Blanco na +Juez especial ni <span class="smcap">Rizal</span> si D. Rafael Dominguez, capitán ng̃ +infantería, at secretario si Juan González y Garcia, cabong castílà +ng̃ regimiento ng̃ infantería núm. 74.</p> + +<p>Ng̃ ica 5 ng̃ Diciembre ng̃ 1896 ay nagpasiyá si capitan Dominguez, na +ayon daw sa mg̃a casulatang narakìp at sa mg̃a "declaración" ni Martín +Constantino, Aguedo del Rosario, José Reyes at iba pa, si +<span class="smcap">Rizal</span> ay siyang buháy na calolowa ng̃ panghihimagsic, +pang̃ulong púnò ng̃ mg̃a "filibustero", pang̃ulong nagtatag ng̃ +panghihimagsic, at iba pa.</p> + +<p>Ipinadalá ng̃ General Blanco ang "causa" sa Auditor General de Guerra +na si Don Nicolás Peña, at nagpasiya itó ng̃ ica 7 ng̃ Diciembre ng̃ +1896 na "embargohin" cay <span class="smcap">Rizal</span> ang halagang isáng "millong +piso" ang cauntian, papanatilihin itó sa pagcábilanggô, maghalál ng̃ +isáng fiscal (tagasumbong) at isáng defensor (tagapagsanggalang). +Hindî maihahalal na defensor cung dî isá ring oficial ng̃ Ejército, +alinsunod sa utos ng̃ Auditor Peña.</p> + +<p>Náhalal na fiscal ang ganid na pusong si don Enrique de Alcocer.</p> + +<p>Nagpadalá cay <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ isáng talàan ng̃ may mahiguít na +sandaang pang̃alan ng̃ mg̃a primero at segundo teniente ng̃ hucbó. +Waláng nakikilala sa alín man sa canilá si <span class="smcap">Rizal</span>; ng̃uni't +natitigan niya ang pang̃alang D. Luis Taviel de Andrade, na capatíd ni +D. José Taviel de Andrade, teniente ng̃ guardia civil na sa canya'y +guinawang tagapagbantay ng̃ 1887, at canyang lubos na naguing +caibigan. At inihalal ni <span class="smcap">Rizal</span> na canyang "defensor" ang +sinabi ng̃ don Luis, at agad-agad tinanggap nito ang gayong +catungculan.</p> + +<p>Bagong cahahalili cay General Blanco ng̃ ica 13 ng̃ Diciembre ng̃ +1896. Ang nahalili sa canya'y isáng bagong Nerón; si Don Camilo +Polavieja, na nitóng mg̃a hulíng panaho'y pinamagatán ng̃ mg̃a +castilang "sacristan ng̃ mg̃a fraile" at "bayaning capitan general sa +campanario ng̃ Palanyag."</p> + +<p>Ng̃ mg̃a araw na iyo'y walang laguing nariring̃ig sa mg̃a bibíg ng̃ +mg̃a fraileng agustino, dominico, recoletano at franciscano, cung dî +ang mg̃a sigaw na <i>¡barilín! ¡patayin! ¡lipulin ang lahing +filipino!!!</i></p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_LVI" id="Page_LVI">[LVI]</a></span>"Wala na ng̃ang totoong carimarimarim”—ani Don Wenceslao E. Retana, +na dating caibigang matalic ng̃ mg̃a fraile—walâ ng̃ totoong +cakilakilabot masdang gaya ng̃ napapanood na nang̃agpapamagat na mg̃a +<i>alagad ni Jesus</i> (na ang cabaita't pagcamahabaguin ay puspós) na +nang̃ag-aasal halimaw na máninilâ. ¿Kinacailang̃an pa bagáng bumanguit +ng̃ mg̃a pang̃alan? ¿Kinacailang̃an pa bagang dito'y ititic yaong mg̃a +fraileng nagcucusang sumama sa mg̃a hucbó, hindî ng̃ macapaglingcod sa +mg̃a calolowa, cung dî nang macapagpasulong sa mg̃a sundalo ng̃ +pagpatay sa mg̃a filipino, at ng̃ magtamó naman silá ng̃ galác sa +panonood ng̃ pagpapaagos ng̃ dugô ng̃ mg̃a filipino?"</p> + +<p>At sa pagca't ayaw ipabaríl ni General Blanco ang bawa't sa canya'y +iudyoc, ang mg̃a fraile't mg̃a castila'y nagagalit ng̃ dî ano lamang +sa canya; ito ang dahila't nang̃agalác ng̃ mainam ng̃ mahalili si +General D. Camilo Polavieja, sa pagca't talastas nilang pasasasaân +silá nitó sa dugô ng̃ mg̃a filipinong canilang totoong kinauuhawan. +Hindî ng̃â dapat ipagtacáng pagpilitan niláng mápatay si Rizal. +"¿Hindî baga si Rizal ang siyang lalong marang̃al sa mg̃a +filipino?—ani Retana.—¡Kinacailang̃ang barilín siya agad-agad! Ang +dugô nito'y hindî ang caraniwang tinto, hindî ang caraniwang +Valdepeñas: ¡ang dugô niya'y ang Chipre, ang lalong mahalagang +alac!..."</p> + +<p>Ng̃ ica 21 ng̃ Diciembre ng̃ 1896 ay ipinadala sa Consejo de Guerra +ng̃ teniente fiscal na si D. Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, anac +ng̃ isang meztisong castílà at dito ipinang̃anac sa Filipinas, ang +canyang sumbong, na doo'y hinihing̃ing patayin si <span class="smcap">Rizal</span>, +pagcatapos na maisaysay ang pinagtanitanicalang dî gagaanong mg̃a +paratang at casinung̃aling̃an.</p> + +<p>Ipinadala ng̃ ica 22 ng̃ Diciembre sa defensor na si Don Luis Taviel +de Andrade ang "causa" ni Rizal, at pagdaca'y pinagsicapan naman ng̃ +defensor na iyong salicsiki't namnaming magalíng ang nalalaman sa +causang iyon, upang macatupad siya sa canyang mabigat na tungculin.</p> + +<p>Nang dalawin si Dr. <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ canyang capatíd na pang̃anay na +si G. <span class="smcap">Neneng Rizal</span>, at ng̃ canyang bayaw na si G. Manuel +Hidalgo, ay itinanong ng̃ bilanggô cung paano ang nangyayari sa +pagbabaca ng̃ castila't tagalog.</p> + +<p>—Cahapishapis!—ang sagót ni G. Neneng—¡tatló ó apat na raang +tagalog ang namamatáy bawa't labanán, at sa castila'y cauntî lamang: +sampô ó labingdalawa ang nasusugatan ó namamatay; ayon sa sabi ng̃ +mg̃a páhayagan! ¿Totoo cayâ iyon? ang tanóng pa ni G. +Neneng.—Hindî—ang tugón ni Rizal—cung ibig ninyong maalaman cung +alín ang catotohanan ay ganito ang inyong gagawin: cung baga sabihin +ng̃ mg̃a páhayagang ang napatáy sa tagalog ay 200, at 10 ang namatáy +sa castílà; alisín ninyo ang isáng cero sa 200, at idagdag ninyo ang +cerong inalís sa 10, at ang makita ninyong maguing bilang ay siyang +catotohanan ó malapit sa catotohanan. Sa ganang akin ay hindî co na +dinaramdam ang aco'y ipapatáy man ng̃ aking mg̃a caaway; natatanaw co +na sa silang̃anan ang pagbubucang liwayway ng̃ catubusan ng̃ tinubuan +cong lúpà.</p> + +<p>Guinawâ ang Consejo de Guerra ng̃ ica 26 ng̃ Diciembre ng̃ 1896 sa +"cuarto de banderas" ng̃ "cuartel de España". Binubúò ang Consejo de +Guerrang iyon ng̃ teniente coronel ng̃ caballería na si D. José +Togores Arjona, pang̃ulo; mg̃a "vocal" si D. Ricardo Muñoz y Arias, +capitan sa artillería; si D. Manuel Reguera, capitan ng̃ caballería +número 31; si Don Santiago Izquierdo Osorio, capitan ng̃ cazadores n.° +8; si Don Braulio Rodriguez Nuñez, capitan ng̃ cazadores n.° 7; si D. +Manuel Diaz Escribano, capitan ng̃ batallón ng̃ ingenieros; at si Don +Fernando Pérez Rodriguez, capitan ng̃ Subinspección de las armas +generales. Caharap dín doon ang teniente auditor de segunda na si D. +Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, si <span class="smcap">Rizal</span>, ang canyang +defensor na si D. Luis de Andrade, teniente ng̃ infantería, ang isáng +capatíd na babae ni <span class="smcap">Rizal</span>, ang casintahan nitóng si G. +Josefina Bracken at ang lubhang maraming táong halos pawang mg̃a +castílà.</p> + +<p>Inihatid si <span class="smcap">Rizal</span> mulâ sa fuerza de Santiago <span class='pagenum noind'><a name="Page_LVII" id="Page_LVII">[LVII]</a></span>hangang sa +Cuartel de Españang naliliguid ng̃ caramihang sundalong may fusil at +nacalagay sa dulo ng̃ fusíl ang bayoneta at nababalitì ng̃ mahigpít na +abot síco. Icawalong oras at sampong minuto ng̃ umaga ng̃ dumating si +<span class="smcap">Rizal</span> sa haráp ng̃ Consejo de Guerra. Nalalarawan sa canyang +mukhâ ang cadalisayan ng̃ canyang púsô, ang catapang̃an ng̃ canyang +dibdib, at ang calinisan ng̃ canyang budhî. Luming̃ap siya sa +magcabicabilâ. Tinitigan niya bawa't nanonood. Napagkikilala sa +canyang anyong hindî siya nagugulat sa camatayan. Ang pananamít niya'y +americana at salawal na maitím, chaleco at corbatang putî. Mahusay na +mahusay ang pagcacasuclay ng̃ buhóc. Pinaupô si <span class="smcap">Rizal</span> sa +isáng bancong cahoy, balitî rin ng̃ mahigpít na abot-síco at may mg̃a +sundalong bantay sa caliwa't canan at sa licuran. Dinaíg pa niya ang +lalong casamâsamaang tulisán, ang lalong tampalasang mamamatay-tao. +Dining̃íg ni <span class="smcap">Rizal</span> sa loob ng̃ walompo at limang minuto ang +pagbasa ng̃ "causang" laban sa canya; pagcatapos ay binasa naman ng̃ +fiscal na si Alcocer ang canyang mg̃a sumbóng, na sa catapusa'y +hinihing̃î sa pang̃alan ng̃ hárì sa Españang patayin si <span class="smcap">Don Jose +Rizal Y Mercado</span> Alonso. Ng̃ maring̃íg ng̃ caramihang castilang +doo'y nanonood ang mabang̃ís at catampalasanang cahing̃îan ni Alcocer, +nang̃agpacpacan ng̃ mainam at sa mg̃a matá nila'y bumúbuga ang galác +ng̃ boong infierno. Pagdaca'y nagtindíg namán si D. Luis Taviel de +Andrade, at binasa ang canyang macatuwiran at bayaning +pagsasanggalang. Tinutulan ng̃ boong tapang ang mg̃a sumbóng ng̃ +fiscal, inisaisang hinimay ang canyang mg̃a sacdál, ipinaliwanag na +walang ano mang casalanan si <span class="smcap">Rizal</span>, sinaysay ang masung̃it at +dî wastong pag-uusig sa canya ng̃ mg̃a caaway ng̃ caliwanagan, at sa +cawacasa'y sinabing lihis sa catowiran at sawî sa mg̃a cautusan ang +cahing̃ian ng̃ fiscal, na ipapatay ang canyang ipinagsasangalang, at +hinihing̃î niyang kilalanin ang pagca walang casalanan nitó at bigyang +calayaan. Ng̃ matapos mabasa ang gayong pagsasanggalang, walâ sino +mang umimíc; ipinakilala sa caniláng calamigang hindî nilá naibigan +ang macatwirang pananalita ni teniente Taviel de Andrade.</p> + +<p>Tinanóng si <span class="smcap">Rizal</span> cung mayroon siyang ibig sabihin, at ang +guinawâ nito'y ibinigay ang isáng casulatang kinatatalaan ng̃ mg̃a +pang̃ang̃atuwiran niya at pagsasanggalang sa canyang sariling catawán.</p> + +<p>Ng̃ araw ding iyón, ica 26 ng̃ Diciembre ng̃ 1896 ay inilagdà ng̃ mg̃a +bumúbuò ng̃ Consejo de Guerra, ang hatol na siya'y patayín, at ang +pagbabayad ng̃ sandaang libong piso sa Estado.—Nang̃apifirma sa hatol +na iyon ang mg̃a pang̃alang sumusunod: José Togores, Braulio +Rodriguez, Manuel Reguera, Miguel Diaz Escribano at Santiago +Izquierdo.</p> + +<p>Ng̃ araw na sinabi na ica 26 ng̃ Diciembre ng̃ 1896, ay ipinadalá sa +Capitan General ang causa ni <span class="smcap">Rizal</span> at pagtanggap nito'y +caracaraca'y ipinag-utos na ipadalá ang causa ring iyón sa Auditor +General na si D. Nicolás de la Peña. Kinabucasan, ica 27, inilagdâ +nito ang canyang pasiyá, na siya'y sumasang-ayon sa hatol ng̃ Consejo +de Guerra, cayâ ng̃â dapat na barilín sa lugar na magaling̃ín ng̃ +Capitan General. Sacali't sumang-ayon itó ay dapat ipabalíc ang causa +sa "capitan instructor" at ng̃ siya ang magbigay alam cay +<span class="smcap">Rizal</span> ng̃ naguíng cahatulan sa canya, sa oras na sa canya'y +pagdadalá sa capilla.</p> + +<p>Kinabucasa'y inilagdâ naman ni D. Camilo Polaviejo, Capitan General +ng̃ hucbó ng̃ mg̃a castílà, ang canyang utos na ganitó ang saysay:</p> + +<p>"Maynílà, 28 ng̃ Diciembre ng̃ 1898—Sang-ayon sa pasiyang na sa itaas, +pinagtitibay co ang hatol na lagdâ ng̃ caraniwang Consejo de Guerra +dito sa Plaza, at alinsunod sa hatol na iyo'y ipinárurusa sa salaring +si <span class="smcap">Jose Rizal</span> Mercado ang siya'y patayin, bagay na gáganapín +sa pagbaríl sa canya sa icapitóng oras ng̃ umaga, icatatlompong araw +nitóng bowan, sa "campo" ng̃ Bugumbayan, tagláy ang mg̃a pagtupad na +ipinagbibilin ng̃ cautusan—Sa catuparan nitó at iba pang nararapat, +ibalíc sa Juez instructor, capitan D. Rafael Dominguez—<span class="smcap">Camilo G. +de Palavieja.</span></p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_LVIII" id="Page_LVIII">[LVIII]</a></span>Umagang umaga pa ng̃ ica 29 ng̃ Diciembre ng̃ 1896 ay naparoon na ang +capitang si don Rafael Dominguez sa Fuerza de Santiago upang ipagbigay +alam cay <span class="smcap">Rizal</span> ang cahatuláng siya'y patayín.</p> + +<p>Binasa ng̃ secretario cay <span class="smcap">Rizal</span> ang cahatulang boô ng̃ +Consejo de Guerra, ang pasiya ng̃ Auditor na si Peña, at ang +pagsang-ayon ni Polavieja, sa cahatulan at sa pasiyáng iyón. Pumirma +si Rizal, bilang pagpapatotoong tunay ng̃ang sa canya'y ipinagbigay +alam. Anang mg̃a nacapanood, ay hindî nalaguím camuntî man si +<span class="smcap">Rizal</span> sa pakikinig ng̃ hatol na siya'y ipinapápatay at +pumirmang hindî nang̃iníg ang camay, cung dî bagcos pang +pinacagalínggalíng at liniwanagan ang mg̃a letra ng̃ canyang pang̃alan +at apellido.</p> + +<p>At tulóy hining̃î sa canyá ang halagang sandaang libong piso, na ayon +sa lagdáng hatol ay dapat niyang pagbayaran sa Gobierno ng̃ España; +sumagot si <span class="smcap">Rizal</span> sa capitan Dominguez, na walâ siyang +pag-áarì cung dî ang canyang bahay, camalig at lúpà sa Dapitan, na +pawang sinamsam na ng̃ Gobierno—¿At iyang taglay pô ninyong mg̃a +hiyas?—ang tanong ng̃ napacaganid na capitan. Nárito pô at inyong +tanggapín. At ibinigay ng̃â ni <span class="smcap">Rizal</span> sa capitáng iyón, +pagcatapos na matanggal sa kinalalagyan, ang dalawang botones na +guintô sa puños, at isáng alfiler na guintô rin ang pinacatampóc na +may anyong pukyutan, na ang pinacacarayom ay pílac.</p> + +<p>Namanhìc si <span class="smcap">Rizal</span>, na mangyaring paparoonin lamang ang +canyang ama't iná, mg̃a capatíd at ang casintahang si G. Josefina +Bracken upang siya'y macapagpaalam sa canila. Pagcatapos ay sumulat +siya cay G. Ferdinand Blumentritt ng̃ wicang alemán, ibinigáy ang +sulat cay capitan Dominguez, casabay ng̃ pamanhic na mangyaring +ipadalá sa dapat tumanggap.</p> + +<p>Ang cahulugán sa wicang tagalog ng̃ sulat ni <span class="smcap">Rizal</span> cay +Blumentritt ay itó:</p> + +<p>"Herrn Prof Ferdin. Blumentritt:</p> + +<p>"Minamahal cong capatíd: Patay na acó cung tanggapín mo itong aking +sulat. Babarilín acó bucas, sa icapitóng oras ng̃ umaga; ng̃uni't +walang malay-sala acó sa panghihimagsic.—Mamamatáy acóng payapà ang +aking budhî.—Paalam na acó, lalong magalíng at lalong minamahal cong +caibigan, at cailan ma'y huwag cang magsasapantahang gumawâ acó ng̃ +masamâ. Fuerza de Santiago, 29 ng̃ Diciembre ng̃ 1896—<span class="smcap">Jose +Rizal</span>—Icumustá mo acó cay G. Rosa, Loleng, Conradito at +Federico" (sa tabing cahabaan ng̃ sulat ay nababasa naman itó:) +"Iniwan co sa iyo ang isáng libro, na aking hulíng pahimacás."</p> + +<p>Ng̃ magawâ ang lahát ng̃ ito'y dinalá si <span class="smcap">Rizal</span> sa capillang +inilagay doon din sa fuerza de Santiago, at siya'y pinabantayan sa +tatlong sundalo at dalawang oficial, na pawang mg̃a castílà, na ang +namiminuno'y si Don Juan del Fresno. Hindî siya kinaliling̃atan +susumandali man ng̃ mg̃a bantay na iyón.</p> + +<p>Agad dumatíng ang isáng paring castílà, capellan ng̃ regimiento ng̃ +artillería, at ang tang̃câ niya'y cumpisalín si <span class="smcap">Rizal</span>. +Kinausap siya nitó at sinabing pinasasalamatan niya ang gayong +pagpapagal, ng̃uni't isinasamong howag ng̃ magpacabagabag, sa pagca't +hindî niya kinacailang̃an. Ng̃ magcagayo'y inutusan ng̃ arzobispong si +Nozaleda, na ang pumaroo'y ang mg̃a jesuita, at nagsiparoon ng̃â sa +canya si párì Miguel Sederra, si párì Mata at si párì Luis Viza.</p> + +<p>Samantala'y cumalat sa boong Filipinas at sa boong mundo ng̃ boong +cabilisán ang lagdang hatol na patayín si <span class="smcap">Rizal</span>, bagay na +totoong ikinagalác at ipinagdiwang ng̃ mg̃a fraile, ng̃ mg̃a castila +at ng̃ mg̃a lahing castílà, at ikinalungcot, at ipinagpighatî ng̃ mg̃a +filipino ng̃ mg̃a lahing filipino at ng̃ lahát ng̃ mg̃a táong may +malilinis na calooban.</p> + +<p>Nang mabalitaan sa lalawigang Tang̃uay, na casalucuyang nakikibaca sa +mg̃a castílà ang gágawing pagbaril cay <span class="smcap">Rizal</span> sa umaga ng̃ ica +30 ng̃ Diciembre, pagdaca'y humandâ ang tatlong daang cawal, at ang +gayac ay agawin si <span class="smcap">Rizal</span>. Magsisiparito sa Maynílang walang +dalang sandata cung dî tiguiguisang puñal, mang̃agsisitabí ang bawa't +isá sa mg̃a sundalong paparoon sa Bagumbayan upang bumantáy sa +<span class='pagenum noind'><a name="Page_LIX" id="Page_LIX">[LIX]</a></span>pagbaril cay <span class="smcap">Rizal</span>, at sa isáng pinagcayariang hudyat ay +sabaysabay na sasacsakin ang sundalong catabí, aagawin ang dalang +fusil nitó, at pagpipilitang itacas si <span class="smcap">Rizal</span>. Ng̃ matantô ang +gayong adhicâ ng̃ mg̃a capatíd ni <span class="smcap">Rizal</span>, sinansalà nila ang +mg̃a macabayang iyón, sa pagca't inaacalà niláng masasayang lamang ang +maraming buhay na maaamís at walâ ring cáraratnan.</p> + +<p>Ng̃ umaga ng̃ ica 29 ng̃ Septiembre ng̃ 1896 ay dinalaw si +<span class="smcap">Rizal</span> sa kinalalagyang capilla ni Don Santiago Mataix, +redactor-corresponsal ng̃ páhayagang "Heraldo de Madrid". Náratnan +niya si <span class="smcap">Rizal</span> na tahimic, walang ano mang agam-agam, na tila +mandin sumasacanyang sariling bahay. Tinanggap siya ng̃ boong +cagandahan ng̃ loob, at sa pagca't ng̃ maupô si Sr. Mataix ay +tang̃antang̃an nito ang canyang sombrero, kinuha ni <span class="smcap">Rizal</span> +ito't ng̃ upang ilagay sa lugar na dî macacasagabal. Inacalà ni Mataix +na huwag magambalà si <span class="smcap">Rizal</span> sa paglilingcod sa canya; +ng̃uni't sumagót ang ating Mártir ng̃ masayáng pananalitang:—Hindî pô +mangyayari. Aco'y na sa aking bahay, cayâ itulot pô ninyong aco'y +gumanap ng̃ catungculang pagpapakitang loob sa mg̃a nagbibigay dang̃al +sa akin ng̃ dito'y pagdalaw. At nagsalitaan silá ng̃ mg̃a bagaybagay +tungcol sa dinaanang buhay sa camusmusan, sa cabataan at sa +pagbibinatâ. Sa cawacasa'y napatung̃o ang salitaan tungcol sa librong +"Noli me tangere", at itó ang canyang sinabi: "Hindî acó dating +kilalá ng̃ marami. Pinagdarayaan acó ng̃ mg̃a cochero dito sa Maynílà +at sinisigawsigawan nilá acó sa malabis na pagsing̃íl, at +pinaglalaruan acó patí ng̃ mg̃a bangkero sa ilog Pasig. Nalís aco't +aking tinung̃o ang Lóndres, at ng̃ naroroon na aco'y aking natalós na +pinag-uusig acó ng̃ boong galit ng̃ mg̃a fraile; minumura aco't +linalait mulâ sa púlpito, sa confesionario, sa mg̃a salitaan, sa mg̃a +dahong limbag at sa mg̃a libritong ipinamamahagui, hangang sa +pagcalooban ng̃ mg̃a "indulgencia" ang bawa't bumasa ng̃ mg̃a +libritong iyón. Nangyari ng̃â ang dapat cálabasan: bawa't isáng +sermón, isáng pang̃aral sa confesionario, isáng pagdustâ sa akin ó +isang pag-alimura sa mg̃a dahong limbag ó librito ay isáng +pagpapailang-ilang ng̃ aking dang̃al sa mg̃a matá ng̃ aking mg̃a +cababayan at caláhì. Ilinalaking totoo ng̃ aking loob ang hindî +naglilicat na pag-alipustâ sa akin, sa pagca't sa gayóng gawâ nila'y +pinapupurihan nilá acó at ipinakikilala nila, at pinahahalagahan sa +daigdig ang mg̃a librong aking kinathâ. Ng̃uni't maniwalà pô cayó; +hubad na hubad acó sa carapatán upang aco'y pag-usiguin at alimurahin +ng̃ gayon; sino mang tunay na nacacakilala sa akin ay hindî acó +pinupuri at hindî acó papaguiguingdapatin papurihang barilín. Ang +tunay na mg̃a pantás at ang magagalíng maglingcod sa tinubuang lúpà +ang binabaríl lamang.</p> + +<p>Sacá hinarap ni <span class="smcap">Rizal</span> si párì Faura, marunong na jesuitang +director ng̃ Observatorio Meteorológico sa Maynílà, at nagsalitâ:</p> + +<p>Natatandaan pô ba ninyo ang inyong sinabi sa akin ng̃ inyong mámasid +ang maalab cong pagsasanggalang sa dang̃al at capurihán ng̃ aking +láhì? Nagcatotoo pô ang inyóng húlà, tunay pô cayóng profeta: +babarilín pô acó.</p> + +<p>Pagcatapos ay humíng̃î ng̃ papel, pluma at tinta at cumathâ ng̃ isáng +tulâ.</p> + +<p>Icaanim na oras ng̃ umaga ng̃ kinabucasang ICATATLOMPO NG DICIEMBRE +ng̃ 1896 ay ipinahintulot na macapasoc sa capilla ang canyang iná, +mg̃a capatíd at gayon din si G. Josefina Bracken. Niyacap silang lahat +ng̃ boong pagsinta, sila'y hinagcan at nagpaalam magpawalang hanggan.</p> + +<p>—Lumigaya cayó—ani Rizal—at aco'y magpapahing̃alay na.</p> + +<p>Pagyacap ni <span class="smcap">Rizal</span> sa capatíd niyang matandâ na si G. Neneng +Rizal ang ay bumulóng ng̃ ganito:—"Iligpít ninyo ang "cocinilla" co +rito. Sa ilalim ng̃ cocinilla'y may papel na nacaticlóp; ing̃atan +ninyo yaon at tulà cong pahimacás. Cung patay na aco'y tingnan ninyo +ang aking zapatos at doo'y may sulat din acó."</p> + +<p>—¿Anó ng̃ayon ang iyong icabubuhay?—ang huling tanóng ni +<span class="smcap">Rizal</span> cay G. Josefina.</p> + +<p>—Mabubuhay acó sa pagtuturò ng̃ inglés—ang sagót ng̃ caniyang +casintahan.</p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_LX" id="Page_LX">[LX]</a></span>—At nagsalita pa sa canya ng̃ ilan sa wicang inglés, wicang hindî +natatanto ng̃ mg̃a nagbábantay, at sumagot ng̃ matigás si G. Josefina +ng̃ macaalawang: "yes."</p> + +<p>Tumatang̃is ng̃ dî ano lamang ang dalawang babae ng̃ humiwalay cay +<span class="smcap">Rizal</span>, samantalang ito'y nananatiling payapà, na parang +walang ano mang nangyayari.</p> + +<p>Pagdating sa labás, hinarap ng̃ boong galit ni G. Josefina ang mg̃a +castilà, at sinigawan silá, casabáy ng̃ tadyác, alinsunod sa sabi ng̃ +castilang periodista na si Don Manuel Alhama:</p> + +<p>—<i>¡Miserables! ¡Crueles!</i> (¡Mg̃a waláng dang̃al! ¡malulupít!)—ani G. +Josefina.</p> + +<p>Hindî namanglaw susumandalî man si <span class="smcap">Rizal</span> sa boong panahong +siya'y nanagál sa capilla. Pati sa pagcain ay magalíng. Paano'y +canyang talastás na ang dugô niyang ibubuhos ng̃ mg̃a castila'y +maguiguing malusóg na binhî sa icatútubos ng̃ Kinagisnang Lupà; +paano'y magáganap ang canyang mithing patotohanan sa boong daigdig na +may mg̃a filipinong marunong maghayin ng̃ buhay sa dakilang altar ng̃ +pagsinta sa canyang mg̃a caláhì.</p> + +<p>Calugodlugod ang anyô ng̃ umaga. Sa silang̃ana'y bagong sumusung̃aw +ang maningning na araw, walâ cahi't camunting alapaap ang lang̃it na +dalisay na azul, at palibhasa'y lubhang maliwanag ang panahón, +natatanawang magalíng, mulâ sa Luneta, ang bundóc Mariveles at ang +Corregidor, ang pulô ng̃ Monja, pulô ng̃ Fraile at ang bundóc ng̃ +Maragundong.</p> + +<p>Bihirà ng̃ panahóng iyon ang mg̃a filipinong lumalacad sa mg̃a daan +ng̃ Maynílà, palibhasa'y naghahari rito ang cabang̃isan, ang cauhawan +ng̃ mg̃a castílà, sa dugong caymangui. Hindî magcasiya halos sa mg̃a +bilangguan ang dami ng̃ mg̃a filipinong napipiit. Sa Monte de Piedad, +sa silong ng̃ Gobierno Civil, sa Bilibid, sa mg̃a Cuartel ng̃ Veterana +at sa iba pang mg̃a lugar ay nacapanghihilacbot magdaan; walang +nariring̃íg doon cung dî ang cakilakilabot na sigawan ng̃ mg̃a +pinapalong nacabitin ng̃ abot-síco. Walang umaaling̃awng̃aw na balità +cung dî ang pagpapahirap at pagpatay sa mg̃a filipino ng̃ mg̃a +sundalong voluntario ng̃ mg̃a veterana, ng̃ mg̃a verdugong policía, +secreta at iba pa, sa udyóc ng̃ mg̃a fraile.</p> + +<p>Ng̃ gabing sinundan ng̃ umagang pagbaríl cay <span class="smcap">Rizal</span>, walang +púsong filipinong dalisay na hindî tumibóc sa habág at panghihinayang +sa pápataying apóstol ng̃ cagaling̃an at tang̃ing patnugot sa +icararang̃al ng̃ bayang itó; walang dibdib ng̃ caymanguing hindî +tumahíp sa ning̃as ng̃ ng̃itng̃it ng̃ poot sa mg̃a halimaw na dî +nang̃ing̃iming magbuhos ng̃ dugô ng̃ dakilang taong walang ibáng sala +cung dî ang pagcamacabayan.</p> + +<p>¡Ah, at sino man sa mg̃a nagpapanggap na ministro ng̃ isáng Dios—na +bucál ng̃ cagaling̃an, ulirán ng̃ pagcamahabaguin,—na +nang̃agpaparoo't parito sa panonod cay <span class="smcap">Rizal</span> sa capilla'y +walang nábalinong mamag-itan sa Gobernador at Capitan General ng̃ +Filipinas, upang howag ituloy ang gagawing catampalasanang walang +mapaghalimbawaan ng̃ samâ!... ¡Hindî guniguní man lamang ng̃ mg̃a +mababang̃ís sa walang sandatang mailaban, na ang mg̃a putóc na áamis +ng̃ mahalagáng buhay ni <span class="smcap">Rizal</span> ay siyang magguguhò ng̃ +canilang capangyarihan sa Dulong Silang̃anang itó!...</p> + +<p>Pagtugtog ng̃ icaanim na oras at calahatì ng̃ umaga'y handà na at +naroroon na sa capilla ang pulutóng ng̃ mg̃a castilang sundalong +artillero, upang ihatíd ang tunay na Bagong Cristo sa Gólgota ng̃ mg̃a +Mártir na filipino.</p> + +<p>Nagpaalam si <span class="smcap">Rizal</span> sa mg̃a nang̃agbabantay sa canya, niyacap +si G. Josefina at humandâ sa paglacad sa camamatayan. Hindî napanood +sa gayong calaguimlaguím na pagpatay ang ama't ina at mg̃a capatid ni +<span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Binalitì na si <span class="smcap">Dr. Jose Rizal</span> ng̃ abót-sicong mahigpít, at +bago pinalacad na tinutugtugan ng̃ mg̃a trompeta at mg̃a redoblanteng +tambor. Na sa pag-itan siya ni párì Estanislao March at ni párì José +Villaclara. Na sa tabí rin niya si D. Luis Taviel de Andrade, na +canyang defensor. Nacatunghay ang maliwanag na nóo, masayá ang mukhâ, +nanasnaw sa canyang mg̃a lábì ang matimyas na ng̃itî at banayad ang +lácad. Inanyayahan siyang sumacáy sa furgón ng̃uni't sumagót si +<span class="smcap">Rizal</span> na siya'y may catatagang <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXI" id="Page_LXI">[LXI]</a></span>lacás upang macapaglacad. Sa +unahán at hulihán ni <span class="smcap">Rizal</span> ay mg̃a sundalong artillero ang sa +canya'y bantáy. Nagsasalita siya sa mg̃a jesuitang hindî man lamang +nang̃ing̃inig ang voces:</p> + +<p>—Tinutung̃o natin ang "Calvario Filipino"—ani <span class="smcap">Rizal</span> sa mg̃a +jesuita ng̃ sabing masayá—sa Calvario ring iyan inihandog ang +mahahalagang buhay ni párì Burgos, ni párì Gómez, at ni párì Zamorang +pinaghandugan co ng̃ walang cahulilip na pagsinta ng̃ kinathâ cong +<i>Filibusterismo</i>.</p> + +<p>Pagcatanaw niya sa dagat ay nagsalitâ uli:</p> + +<p>—¡Pagcagandagandang umaga! ¡Maliwanag na maliwanag ang panahón! +¡Nátatanaw na magalíng ang Corregidor, ang Mariveles at ang mg̃a +bundoc ng̃ lalawigang Tang̃uay! Manacanacang nacapaglacad aco rito ng̃ +ganito ring umaga, na ang caacbay co'y ang aking pinang̃ing̃ibig na si +Leonor.</p> + +<p>Idinâan si <span class="smcap">Rizal</span> sa tabing calunuran ng̃ lunetang pampang̃in +ng̃ dagat na pinagdaraanan ng̃ mg̃a carruaje cung nang̃agpapasial cung +hapon, at pagdating sa dulo'y saca ibinalic siya sa dacong guitnâ.</p> + +<p>Ng̃ dumatíng sa Luneta'y doroon na ang dalawang "Compañía" ng̃ +"Batallón de Cazadores expedicionarios número 7", isáng "Compañia" ng̃ +"Batallon de Cazadores n.o 8", isang "Compañia" ng̃ "Regimiento de +línea n.o 70", na pawang filipino; at isang "Compañia" ng̃ "Batallón +de Voluntarios", na tigsasandaang tao bawa't "Compañia," at may +casamang mg̃a banda ng̃ música. Ang namiminunò sa lahat ng̃ yao'y ang +comandanteng si Don Manuel Gómez Escalante, na anác ng̃ abogadong si +D. Juan Gómez, na mestizong castilà at taga rito sa Maynilà. May +hinirang na si Comandante Gómez na walong sundalong siyang bábaril cay +<span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Ng̃ na sa pagbabarilan na si <span class="smcap">Rizal</span>, siya'y nakiusap sa +capitan ng̃ infanteríang mag-uutos sa mg̃a sundalo sa pagbaríl sa +canyá, na siya'y barilín ng̃ paharáp.</p> + +<p>—Hindî mangyayari—ang sagót ng̃ capitan—ang útos sa akin ay +ipabaríl co cayó ng̃ patalicód.</p> + +<p>—<i>Aco'y hindi naglilo sa tinubuan cong lupa at di rin aco nagtasil sa +naciong castila</i>—ang tutol ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>—Ang catungculan co'y gumanáp ng̃ mg̃a utos na aking tinanggap sa +aking púnò,—ang sabi naman ng̃ capitan.</p> + +<p>—Cung gayo'y barilín ninyo acó cung paano ang inyong ibig—ang +mapanglaw na sagót ni <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>At sacâ nagsalitâ ng̃ wicang tagalog sa mg̃a sundalong bábaríl sa +canya:</p> + +<p>—Mg̃a cababayan; howag ninyó acong babarilin sa ulo; patamain ninyo +ang bála sa tapat ng̃ púsò.</p> + +<p>Nagpaalam sa canyang defensor at sa mg̃a humatol sa canyang doo'y +caharap, na canyang kinamayan silá ng̃ mahigpít, at nagsalitâ sa mg̃a +paring sa canya'y umaacbay.</p> + +<p>—¡Pinatatawad co ng̃ taós sa púsò ang lahat!</p> + +<p>Humaráp na cúsà sa dacong dágat, sa macatuwid ay tinalicurán niyá ang +pulutóng ng̃ mg̃a sundalong sa canya'y bábaril. Ang pulutóng na ito'y +walóng sundalong filipino ng̃ regimiento núm. 70, na ang mg̃a dalá'y +fusíl Remington. Sa licuran ng̃ pulutóng ng̃ mg̃a filipino'y may isa +pang pulutóng na binubuò ng̃ walong sundalong castilang mg̃a cazador, +na ang dala'y Mausser naman, sa pang̃ang̃anib ng̃ mg̃a punong castílà +na bacâ di bumaríl ang mg̃a sundalong filipino sa capowa filipino....</p> + +<p>Nacatindíg si <span class="smcap">Rizal</span>, unàt ang catawan, tunghày ang ulo, +nacalaylay ang mg̃a camay sa taguiliran ng̃ catawan, masayá ang mukhâ; +hinihintay ang pagbaril sa canya.</p> + +<p>Nang sandaling iyo'y lumapit cay <span class="smcap">Rizal</span> ang médico militar na +si Sr. Ruiz y Castillo, at nagsabi sa canya:</p> + +<p>—Casama, ¿maitutulot pô ba ninyong cayo'y pulsuhan co?</p> + +<p>Hindî sumagót si <span class="smcap">Rizal</span>, ng̃uni't iniabot ang canyang canang +camay.</p> + +<p>Pinulsuhán siya at pagcatapos ay mulíng nagsalitâ ang médico militar:</p> + +<p>—Mabuti pong totoò ang lacad ng̃ inyong pulsó.</p> + +<p>Hindî rin sumagót si <span class="smcap">Rizal</span>, cung di hiniguit <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXII" id="Page_LXII">[LXII]</a></span>lamang ng̃ +cauntî ang balicat.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 400px;"> +<a name="img_4"></a><a href="images/004_b.jpg"><img src="images/004_t.jpg" width="400" height="297" alt="Ang pagbaril ni Dr. Jose Rizal. Imp. de M Fernández. +Paz, 447, Sta Cruz" title="Ang pagbaril ni Dr. Jose Rizal. Imp. de M Fernández. +Paz, 447, Sta Cruz" /></a> +</div> + +<p>—Lumuhód pó cayó—anang capitan cay <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Hindî itó umimíc, ng̃uni't umilíng; sa macatuwíd ay aayaw.</p> + +<p>Hindî nalao't nariníg ang tunóg ng̃ putóc ng̃ walong fusíl Remington, +casabáy ng̃ ganitóng malacás na sabi ni <span class="smcap">Rizal</span>: <i>¡Consumatum +est!</i></p> + +<p>Nakita ng̃ lahát na bigláng pumihit si <span class="smcap">Rizal</span> at ng̃ huwag sa +canyang licód cung dî sa canyang dibdib tumamà ang mg̃a bála, +natimbuang siyang patay na anyáng pataguilíd sa dacong canan, hindî +pataob, cung dî patihaya't ang mata'y nacatitig sa lang̃it, "na walang +mg̃a verdugo at mg̃a mapang-apì; sa lang̃it na hindî pumápatay ang +pananampalataya, at Dios ang siyang naghahárì." Namatay si +<span class="smcap">Rizal</span> sa balang pahatíd ng̃ canya ring mg̃a cababayang +sundalo, tulad cay Cristong capuwâ mg̃a judio rin ang sa canya'y +pumatay.</p> + +<p>Nilapitan si <span class="smcap">Rizal</span> ni D. Felipe Ruiz Castillo at ni D. José +Luis y Saavedra, at nakita nilang bangcay na ng̃â, ng̃uni't isá man +lamang bala'y walang tumámà sa ulo.</p> + +<p>Umaaling̃awng̃aw pa ang walong sabaysabay na putóc ng̃ baríl ay +nagsigawan na ng̃ dî ano lamang ng̃ <i>¡Viva España!</i> ang caramihang +lalaki't babaeng castílà at lalaki't babaeng lahing castílà na +nang̃agsisicsican sa Luneta; sigawang pagdaca'y sinagòt ng̃ pagtugtog +ng̃ "Marcha de Cádiz" ng̃ música ng̃ "batallón de Voluntarios", na ang +mg̃a bumubuo'y pawang mg̃a lahing castilà rin.</p> + +<p>Dalidaling nilapitan ng̃ isáng castilang pintor ang bangcay ni +<span class="smcap">Rizal</span> at kinunan niya ng̃ larawan.</p> + +<p>Pagcatapos matugtog ng̃ música ng̃ mg̃a voluntario ang "Marcha de +Cádiz", ipinag-utos ng̃ Comandante Gómez na humanáy ang mg̃a sundalo +at mang̃agdaang lahát sa tabí ng̃ bangcay ni <span class="smcap">Rizal</span>, na +nacatimbuang ng̃ patihayâ at lumálang̃oy sa canyang sariling dugô.</p> + +<p>¡Lumiligaya na ang mg̃a fraile! Hindî doblás sa namamatay ang +ipinatugtog sa canilang mg̃a campanà, cung dî masayáng esquila ng̃ +pagdiriwáng! Nang̃agcacatuwâ ang mg̃a castilà at ang mg̃a lahing +castilà, ¡paano'y nang̃acagawâ na ng̃ lubháng malakíng "catapang̃an": +napatay na nilá ang isáng dakilang filipinong walang sandata! ¡isáng +filipinong hinahang̃aan ng̃ lahát ng̃ mg̃a pantas sa ibabaw ng̃ lúpà!</p> + +<p>Tinawag ni D. Camilo Polavieja, "bayaning" Capitan General sa +campanario ng̃ Palanyag, ang médico militar na si D. Felipe Ruiz, at +huming̃íng balità tungcol sa mg̃a hulíng sandalî ng̃ buhay ni +<span class="smcap">Rizal</span>, at itó ang isinagót:</p> + +<p>—Guinoong General: ¡Hindî co pô mapag-ísip cung papaano't +mangyayaring matawíd ng̃ isáng tao ang gayong lubhang cakilakilabot na +sandalî, na dî man lamang nagbago ang caraniwang lacad ng̃ pulsó, +bagay na nagpapakilalang ang loob niya'y tiwasay na tiwasay at dî +nagugulumihanan ng̃ cahi't camuntì man.</p> + +<p>Hining̃î ng̃ mg̃a magulang at mg̃a capatíd <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXIII" id="Page_LXIII">[LXIII]</a></span>ni <span class="smcap">Rizal</span> ang +bangcay nitô, upang canilang mailibing, ng̃uni't hindî pumayag si +Polavieja.</p> + +<p>Nang makita ni Pilato<a name="FNanchor_58_58" id="FNanchor_58_58"></a><a href="#Footnote_58_58" class="fnanchor">[58]</a>, ni Anas<a name="FNanchor_59_59" id="FNanchor_59_59"></a><a href="#Footnote_59_59" class="fnanchor">[59]</a> at ni Caifas<a name="FNanchor_60_60" id="FNanchor_60_60"></a><a href="#Footnote_60_60" class="fnanchor">[60]</a>, na mg̃a papa +ó pontífice ng̃ mg̃a judío, ng̃ mg̃a sacerdote, escriba<a name="FNanchor_61_61" id="FNanchor_61_61"></a><a href="#Footnote_61_61" class="fnanchor">[61]</a> at +fariseo<a name="FNanchor_62_62" id="FNanchor_62_62"></a><a href="#Footnote_62_62" class="fnanchor">[62]</a>, na patáy na ang canilang kinapopootang si Jesús, nagbawa +na ang canilang galit, binigyan na nilang capayapaan ang kinitlán +nila ng̃ hining̃á, at ipinahintulot nila kay Joseph Arimathea at cay +Nicodemo<a name="FNanchor_63_63" id="FNanchor_63_63"></a><a href="#Footnote_63_63" class="fnanchor">[63]</a> na mailibíng. Hindî gayon ang mg̃a fraile at ang caniláng +mg̃a alagád at cacampí, ¡pinag-usig ng̃ canilang galit si +<span class="smcap">Rizal</span> hangang sa maipabaríl; hindî tinantanan ng̃ caniláng +poot cahi't bangcay na, pinabantayán labing limang araw ang libing̃an +at malaon ng̃ patáy ay kinagagalitan pa rin!</p> + +<p>Datapuwa't nagtatagumpay ang catuwíran malaon ó madalî, at nagcacamit +parusa ang mg̃a tampalasan hanggang sa caniláng mg̃a anàc at inapó.</p> + +<p>Binuhat ng̃ mg̃a sundalong castilà ang bangcay ni <span class="smcap">Rizal</span>, +isinacáy sa isáng "furgón"<a name="FNanchor_64_64" id="FNanchor_64_64"></a><a href="#Footnote_64_64" class="fnanchor">[64]</a> at itó ang sa canya'y naghatíd sa +pagbábaunan.</p> + +<p>Ng̃ makita niláng dinalá na sa pagbabaunan ang bangcáy ni +<span class="smcap">Rizal</span>, nang̃agsiowî na sa caniláng bahay ang dî mabílang na +mg̃a nanood ng̃ boong galác ng̃ sa canya'y pagbaríl, na pawang mg̃a +fraile, castilà at mg̃a lahing castilang dito inianac. Ang +pinacamarami sa canila'y <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXIV" id="Page_LXIV">[LXIV]</a></span>ang mg̃a babaeng castilà at mg̃a babaeng +lahing castilang dito inianac, na ang suot nila'y ang lalong maririkít +at mahahalagang damít at mg̃a hiyas, na ano pa't cawang̃is ng̃ +guinágawâ ng̃ una ng̃ mg̃a salaulang babae ng̃ malupít na Roma, cung +sila'y may ipinaggágalac na ipinapápatay sa Coliseo.</p> + +<p>Ibinaón ng̃ mg̃a castilà si <span class="smcap">Rizal</span> na waláng cabaong sa lupang +canilang hinucay sa libing̃an sa Pácò. Ang pinaglibing̃án cay +<span class="smcap">Rizal</span> ay ang pinaglibing̃án din cay párì Burgos at na sa +dacong caliwâ pagcapasoc sa libing̃an ng̃ Pácò, sa dulo ng̃ pabilog na +cútà ó pader, at sa daco roon ng̃ cauntî sa pinaglibing̃an sa general +Montoro.</p> + +<p>Ipinakiusap ng̃ mg̃a capatíd ni <span class="smcap">Rizal</span> sa mg̃a punong castilà +na mangyaring ipagcaloob na sa canilà ang "cocinillang" guinagamit ng̃ +caniláng culang palad na capatíd sa "fuerza de Santiago", ng̃ ito'y +nabibilangô pa roon, upang maguing alaala, at napahinuhod namán sa +caniláng pakiusap. Pagdatíng sa bahay, canilang hinanap ang casulatang +ipinagtagubilin ng̃ nasírà, at nasumpung̃an nilá ang isáng manipís na +papel, na mainam ang pagcacaticlópticlóp, na doo'y nababasa sa +maliliit ng̃uni't maliliwanag na letra, ang isáng tuláng wícang +castilà, na ang unang talata'y ganito ang saysay: ULTIMO PENSAMIENTO. +Ganitó ang tulang iyón sa wícà natin:</p> + +<h2 class="gap">HULING CAISIPAN</h2> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¡Paálam na sintáng Lúpang-Tinubuan,</div> +<div class="verse">Pinacaíibig na áyan ng̃ araw,</div> +<div class="verse">Perlang mahalagá ng̃ dágat Siláng̃an,</div> +<div class="verse">Edeng maligáyang sa ámi'y pumanaw!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa iyo'y handóg co ng̃ ganáp na tuwâ</div> +<div class="verse">Yaríng abáng búhay na lanta't dálità;</div> +<div class="verse">Maguíng dakílà ma'y iaalay rin ng̃â</div> +<div class="verse">Cung dahil ng̃ iyong icatitimawâ.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang nang̃a sa digmáng dúmog sa paglában</div> +<div class="verse">Handog din sa iyo ang caniláng búhay,</div> +<div class="verse">Hírap ay dî pansin at dî agám-agam</div> +<div class="verse">Ang pagcáparool ó pagtatagumpáy.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bibitayá't dûsang pasákit ng̃ bang̃is</div> +<div class="verse">O pakikibacang lubháng mapang̃anib,</div> +<div class="verse">Hindî alumána, cung itó ang náis</div> +<div class="verse">Ng̃ Baya't ng̃ madláng pinacaiibig.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Aco'y mamámatay ng̃ayóng minamalas</div> +<div class="verse">Itóng pamumulá ng̃ láng̃it sa sínag</div> +<div class="verse">Ng̃ minimithî cong araw na sisicat,</div> +<div class="verse">Halíli sa dilím na cagulatgulat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung "grana" ang iyong kinacailang̃an</div> +<div class="verse">Ng̃ lalong gumandá núnucang liwaywáy,</div> +<div class="verse">¡Dugô co'y ibúbó't ng̃ isá man lámang</div> +<div class="verse">Ng̃ dakilang sinag iyong mapakináng!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mg̃a mithî co muláng magcaísip</div> +<div class="verse">Magpahanggá ng̃ayóng maganáp ang baít,</div> +<div class="verse">Ang mapanood cang ¡hìyas na marikít</div> +<div class="verse">ng̃ dágat Siláng̃ang dito'y lumiliguid!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Matá mong marikít ay lumiligaya,</div> +<div class="verse">Waláng bacás luha't saganâ sa siglá,</div> +<div class="verse">Noo'y nacatungháy na waláng balísa,</div> +<div class="verse">Waláng báhid poot, muntî mang pang̃amba.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Galác niríng búhay, marubdob cong nais,</div> +<div class="verse">¡Lumigaya ikaw! ... sigáw ng̃ pagibig</div> +<div class="verse">Ng̃ calolowa cong gayác ng̃ aalis.</div> +<div class="verse">¡Guinháwa camtán mo! ... ¡Anóng pagcárikît!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¡Mátimbuang upang mátaas ca lamang,</div> +<div class="verse">Mamatáy at upang mabigyán cang buhay,</div> +<div class="verse">Mamatáy sa sílong ng̃ lang̃it mong mahál,</div> +<div class="verse">Málibing sa lupang puspós ng̃ carictán!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung sa ibáng âraw icáw'y may mápansin</div> +<div class="verse">Bulaclac na abâ sa dukhâ cong libíng,</div> +<div class="verse">Sumílang sa guitnâ ng̃ damóng masinsín,</div> +<div class="verse">Hagcá't ang halíc mo'y itaós sa akin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa samyó ng̃ iyong pagsuyong matamís,</div> +<div class="verse">Dalisay na guiliw ng̃ may sintang dibdib,</div> +<div class="verse">Bayâang tumanggap noo co ng̃ ínit</div> +<div class="verse">Sa pagcápalibing sa lúpang malamíg.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bayâan mong acó'y malásin ng̃ buwán</div> +<div class="verse">Sa liwanag niyang hináho't malamlám,</div> +<div class="verse">Bayâang ihatíd sa aking baunan</div> +<div class="verse">Madalíng mapáwing sínag ng̃ liwaywáy.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bayâang humibík ang símoy ng̃ háng̃in,</div> +<div class="verse"><span class='pagenum noind'><a name="Page_LXV" id="Page_LXV">[LXV]</a></span>At cung may dumápo sa Cruz ng̃ libing</div> +<div class="verse">Na anó mang ibo'y bayâang awitin</div> +<div class="verse">Sa húning masayá ang payapang aliw.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bayâang ang áraw na lubháng maning̃as</div> +<div class="verse">Ulán ay tuyui't sing̃aw ay itaás,</div> +<div class="verse">Maguíng pang̃anuring dalisay at wagás,</div> +<div class="verse">Calangcap ang áking hibíc ng̃ pagliyag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bayâang ang áking maágang pagpánaw</div> +<div class="verse">Itang̃is ng̃ isáng cototong sino man,</div> +<div class="verse">Cung may magpatungcòl sa akin ng̃ dasál</div> +<div class="verse">Acó'y iyo sanang idalang̃in namán.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Idaláng̃in mo rin ang kinapós pálad</div> +<div class="verse">Na nang̃amatáy na't yaóng nang̃aghírap</div> +<div class="verse">Sa daming pasakit, at ang lumálang̃ap</div> +<div class="verse">Naming mg̃a iná ng̃ luhang masacláp.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Iyong idaláng̃in ang bao't ulíla,</div> +<div class="verse">Ang nang̃apipiit na pinagdurusa;</div> +<div class="verse">Iyong idaláng̃ing icaw'y matubós na</div> +<div class="verse">Sa pagca alíping láong binabata.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung nababalot na ang mg̃a libing̃an</div> +<div class="verse">Ng̃ sápot na itím ng̃ gabíng mapangláw,</div> +<div class="verse">At cung walang tanod cung di pawang patáy,</div> +<div class="verse">Howág gambalàin ang catahimican.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagpitaganan mo ang hiwagang líhim.</div> +<div class="verse">At mapapakinggan ang tinig marahil</div> +<div class="verse">Ng̃ isang salterio<a name="FNanchor_65_65" id="FNanchor_65_65"></a><a href="#Footnote_65_65" class="fnanchor">[65]</a>, ito ng̃a'y aco ring</div> +<div class="verse">Ina-awitan ca ng̃ aking pag-guiliw.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung ang libing̃an co'y limót na ng̃ madlâ</div> +<div class="verse">At walâ ng̃ Cruz at bató mang tandâ,</div> +<div class="verse">Sa nang̃agbubukid ay ipaubayang</div> +<div class="verse">Bungcalí't isabog ang natipíng lúpà</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mg̃a abó co'y cung ipailanglang,</div> +<div class="verse">Maowi sa walâ na pinanggaling̃an,</div> +<div class="verse">At macalat na ng̃ang parang capupunán</div> +<div class="verse">Ng̃ iyong alabóc sa lupang tungtung̃an.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa gayo'y wala ng̃ anó man sa aking</div> +<div class="verse">Aco'y limútin na't aking lilibutin</div> +<div class="verse">Yaong impapawid, caparanga't hang̃in,</div> +<div class="verse">At aco sa iyo'y maguiguing taguingtíng.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bang̃ó, ting̃ig, higuing, awit na masayá,</div> +<div class="verse">Liwanag at culay na lugon ng̃ mata'y</div> +<div class="verse">Uulit-ulitin sa towi towi na</div> +<div class="verse">Ang cataimtiman ng̃ aking pag asa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sintang FILIPINAS, lupa cong hinirang,</div> +<div class="verse">Dusa ng̃ dusa co ng̃ayon ay paking̃an:</div> +<div class="verse">Bilang habilin cong sa iyo'y iiwan</div> +<div class="verse">Ang lahat ng̃ lalong inirog sa búhay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Aco'y yayao na sa bayang payápà</div> +<div class="verse">Na walang alipi't púnong mapang-abâ,</div> +<div class="verse">Doo'y di nanatay sa paniniwálà</div> +<div class="verse">At ang naghahari'y Dios na dakílà.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¡Paalam na aco magulang, capatid,</div> +<div class="verse">Bahagui ng̃ puso't unang nácaniig,</div> +<div class="verse">Ipagpasalamat ang aking pag-alis</div> +<div class="verse">Sa buhay na itong lagui ng̃ ligalig!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¡Paalam na liyag tang̃ing caulayaw</div> +<div class="verse">Taga ibang lupang aking catowaan!</div> +<div class="verse">¡Paalam sa inyo mg̃a minamahal,</div> +<div class="verse">Mamatay ay ganap na catahimican!</div> +</div> + +<p class="sign"><span class="smcap">Jose Rizal.</span></p> +</div> + +<p>"¡Walâ isa man lamang salitâ ng̃ pagtatanim sa mg̃a pumatay sa +canya!... ¡Pawang pag-ibig na lahát sa caniyang tinubuang bayan at sa +canyang mg̃a capanig!" ani Don Wenceslaw E. Retana.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Dinamdam ng̃ Europa, ng̃ América, ng̃ lahat ng̃ bayang civilizado, +lalo na ng̃ mg̃a pantás sa lahat ng̃ làhi ang cakilakilabot na +pagcápatay sa "Dakilang Tagalog" ng̃ mg̃a castílà.</p> + +<p>Si Guinoong Fernando Blumentrit, ang pantás na profesor etnógrafo, +ang pang̃ulong nagdamdam, ang isa sa mg̃a pang̃ulong nagpighati ng̃ dî +cawásà.</p> + +<p>Pakinggan ng̃ írog na bumabasa ang isinulat cay Guinong Mariano Ponce +ni G. Fernando Blumentritt, pagcaalam nitò ng̃ calupitang guinawâ sa +capatíd na hírang ng̃ canyang calolowa:</p> + +<p>"May sugat ang aking púsô!... Natatalastas mo ang calakháng dî ano +lamang ng̃ sa caniya'y aking pag-irog!... Nang̃agsumakit ang lalong +mg̃a bantòg na tao sa Europa upang siya'y iligtás, datapowa't hindî +nang̃agtagumpáy: ang cálolowang mahal na iyo'y naakyat sa lang̃it, +Macasasamáng <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXVI" id="Page_LXVI">[LXVI]</a></span>totoo sa capangyarihan ng̃ castílà ang pagcàpabaril sa +caniya: sa macatuwíd ay hindî lamang naguíng waláng cabuluhán ang +boong cabang̃isáng iyòn, cung dî isa namang cahaling̃áng calakilakihan +sa pamamanihálà ng̃ bayan."</p> + +<p>Naglathálà ang marunong na si Blumentritt ng̃ mahahalagang casulatan +tungcol sa buhay at pagcamatáy ni <span class="smcap">Rizal</span> sa "Archivos +Internacionales de Etnografía", sa Leida, sa "Almanaque de Praga ng̃ +1898" at sa halos dî mabilang na mg̃a pámahayagan.</p> + +<p>Nagsaysay rin naman ng̃ malaki't taimtim na mg̃a pagdaramdam:</p> + +<p>Ang Profesor Dr. Renward Braustetter, pantás na malayólogo sa Lucerna.</p> + +<p>Ang Dr. Fedor Jagor, aleman, sumulat ng̃ isáng librong ang pamagát ay +"Viajes por Filipinas" na isinawicang inglés at castilà.</p> + +<p>Ang Dr. Friedrich Ratzel, alemán, marilág na geógrafo at etnógrafo, +bantóg sa boong daigdig sa carunung̃an. Sinabi ng̃ pantás na itó sa +isáng mahabang casulatang inilathalà sa dahong dagdág, tungcol sa +dunong, sa "Allegemeine Zeitung" sa Munich, na mataas ang dunong at +matálas ang ísip ni <span class="smcap">Rizal</span> cay sa mg̃a umusig sa canyá.</p> + +<p>Ang profesor M. Buchner, Director ng̃ Museo Etnográfico sa Munich, +hirang na totoong malayólogo. Sumulat ang pantás na itó cay G. Ponce +at sinabing: "si <span class="smcap">Dr. Rizal</span> ay ang tagapakiharáp na mahal ng̃ +lahing mahál ng̃ mg̃a tagalog, at ang larawan niya'y na sa lalong +mahál na pinaglalagyán sa aming Museo."</p> + +<p>Si Monsieur Edmont Plauchut, kilalang orientalista francés, na +nacatatalos na magalíng sa Filipinas, na may sinulat na ilang mg̃a +libro at manunulat sa mg̃a pahayagang "Le Temps" at "Revue des Deux +Mondes." Pagca alam niyang ipinabaríl si <span class="smcap">Rizal</span> ay naglathálà +ng̃ pagpapapuri sa ating marilág na capatíd at pagcatapos ay sinabi: +"¿Ang gayong caraming dugo'y magbung̃a cayâ ng̃ icapagsásarilí ng̃ +sangcapuluan? Minimithî co ng̃ boong púsò."</p> + +<p>Ang Dr. W. Joest, profesor sa Universidad ng̃ Berlín, marilág na +geógrafo. Naglathálâ ng̃ pagtatacá at pagpapaunlác cay <span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Ang Dr. H. Kern, profesor ng̃ Sánscrito sa Universidad ng̃ Leida at +pang̃ulong malayista sa daigdig. Pinuri niyá ang mg̃a librong cathâ ni +<span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Ang Dr. J. Montano, francés, bayaning maglalacbay, marunong ng̃ +sarisaring wicà at pantás na antropólogo; nagparang̃al cay +<span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Ang Dr. F. Muller, profesor sa Universidad ng̃ Viena, dakilang +filólogo; naghayag ng̃ canyang panghihinayang cay <span class="smcap">Rizal</span>. At +gayon din ang mg̃a marurunong at maririlag sa taong sumusunod.</p> + +<p>Ang pantás at bantog na literatang holandesa na nagpapamagat ng̃ "H. +D. Teenk Willink."</p> + +<p>Si Mr. Manfred Wittich, manunulat na taga Leipzig.</p> + +<p>Si Dr Betances, político cubano.</p> + +<p>Si Dr. Boettger, bantóg na naturalista alemán.</p> + +<p>Si Dr. A. B. Meyer, Director ng̃ Museo Etnográfico sa Dresde, +cárilagdilagang filipinólogo at isa sa lalong totoong nagmamahal cay +<span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Si Monsieur Odekerchen, Director ng̃ páhayagang "L'Express", sa Lieja.</p> + +<p>Si Dr. Ed Seler, na naghulog sa wicang aleman ng̃ <i>Huling Caisipán</i> ni +<span class="smcap">Rizal</span>.</p> + +<p>Si Mr. H. W. Bray marunong na manunulat na inglés.</p> + +<p>Si Mr. John Foreman, na sumulat ng̃ iláng libro tungcol sa Filipinas.</p> + +<p>Si Herr C. M. Heller, naturalista aleman.</p> + +<p>Si Dr. Stolpe, pantás na taga Suecia.</p> + +<p>Si Herr Armand Lehinaut, ingeniero at literato austriaco.</p> + +<p>Si Dr. J. M. Podhovsky, balitang manunulat na teheque, at iba pang +lubhang marami.</p> + +<p>At cung dito'y ilalagda ang talaan ng̃ mg̃a libro, ng̃ mg̃a "revista" +at ng̃ mg̃a "periódico" na nang̃agbigay dang̃al cay <span class="smcap">Rizal</span> ay +hindî matatapos. Tatatlompong araw pa lamang ang nacararâan mulâ ng̃ +barilín si <span class="smcap">Rizal</span> ay nacatipon na ang pantás na si Blumentritt +ng̃ pitompo at tatlong "periódico" sa Europa na pumupuri cay +<span class="smcap">Rizal</span> at nagsasaysay ng̃ malaking pagdaramdam ng̃ sa canya'y +pagcápatay; isipin ng̃ bumabasa cung gaanong dami cayâ ang mg̃a +isinulat <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXVII" id="Page_LXVII">[LXVII]</a></span>tungcol sa canya ng̃ macaraan na ang ilang bwan. Carapatdapat +bangguitin ang mg̃a páhayagang "Leipsinger Illustrirte Zeitung", +"Allgemeine Zeitung", "National Zeitung", "Berliner", "Tageblatt", +"Frendenblats", "Hamburger", "Nachrichten", "Globus", "Kolnische +Zeitung", ang "Ost Asien" na pinamamatnugutan ng̃ pantás na japonés na +si Kisak Tamai, at iba pang maraming páhayagan sa Alemania, ang +"Boletin" ng̃ mg̃a Orientalista sa Austria; ang "De Indische Gids", sa +Amsterdam; "New Yorker", "Staatszeitung", "Patria", "New York Herald", +"The San Francisco Chronicle", sa Estados Unidos; Le Temps", +"L'Eclair", "La République Cubaine", sa Paris; "L'Express" at "La +Réforme" sa Bélgica; "Opden Uitkijk", sa Holanda; "London Ilustrated +News" at "National Review" sa Inglaterra; iláng mg̃a páhayagan sa +Austria-Hungría, sa Suecia, at iba pa; ang lahát ng̃ mg̃a páhayagan sa +Singapore, sa Hongkong, sa Macao, Shanghai, sa Japon, sa América +Latina at iba pa.</p> + +<p>Maraming mg̃a dakilang "Velada" ang inihandog sa pag-aalaala cay +<span class="smcap">Rizal</span> sa mg̃a ciudad ng̃ sangsinucob. Ang isa mg̃a Veladang +iya'y ang idinaos ng̃ ica 20 ng̃ Noviembre ng̃ 1897 ng̃ "Sociedad +Antropológica" sa Berlin, sa ilalim ng̃ pamamatnugot ng̃ pang̃ulong +antropólogo sa boong tinacpang si Virchow. Binasa sa Veladang iyon ang +"Huling Caisipan" ni <span class="smcap">Rizal</span> sa tuláng aleman ng̃ Dr. Ed. +Seler.</p> + +<p>Naghandog din ang mg̃a norteamericano ng̃ pagbibigay-dang̃al cay +<span class="smcap">Rizal</span>, ng̃ ica 19 ng̃ Junio ng̃ 1902 sa bahay ng̃ mg̃a +Representante, sa Washington, na ipinakilala nilang si <span class="smcap">Rizal</span> +ay cawang̃is din ni Washington, na may carapatáng igalang at alayan +ng̃ ganáp na pagpupuri ng̃ sangcataohan. Umuugong, tunay na umuugong +ang dakila't cagandagandahang bahay ng̃ mg̃a Representante sa +Washington sa pagbibigay-dang̃al sa walang cahulílip nating capatíd.</p> + +<p>Naghandog din ng̃ maning̃as at cágalingaling̃ang pagbibigay dang̃al +cay <span class="smcap">Rizal</span>, sa pamamag-itan ng̃ isáng talumpatì si Theodore +Roosevelt, presidente ng̃ Estados Unidos: sinabi niyang carapatdapat +uliranín ang buhay ni <span class="smcap">Rizal</span> at ang mg̃a librong kinathâ +niya'y Evangeliong pumapatnugot sa landás ng̃ icasusulong, +iguiguinhawa at icaririlág ng̃ mg̃a bayan.</p> + +<p>Pakingan naman natin ng̃ayón ang salitâ ng̃ pahám na manunulat na +castilang si D. Wenceslao E. Retana:</p> + +<p>"Pagcatapos—anya—nang maiclíng casaysayang ito, na nagpapakilala ng̃ +isáng culabóng sinag ng̃ malakíng pangguiguilalás ng̃ gayong caraming +lubhang maririlag na mg̃a tao, mang̃ang̃ahás camíng isumag ang +pasiyang sinabi sa Gobierno tungcól cay <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ +Excelentísimo Señor Don Nicolás Peña, Auditor ng̃ Ejército ng̃ +Filipinas. Alinsunod sa sinabi ng̃ guinoo, si <span class="smcap">Rizal</span> ay isáng +pang̃ahás na hindî man lamang marunong sumulat at hindî maalam +mag-isíp ísip.... ¡Lakíng kahapishapis na caibhán ang namamasdan sa +pasiya ng̃ Guinoong Peña, na caya lamang kilalá ay salamat sa "Anuario +Militar ng̃ España", sa mg̃a pasya ng̃ mg̃a Virchou, ng̃ mg̃a A. B. +Meyer, ng̃ mg̃a Kern, ng̃ mg̃a Blumentritt at ng̃ lubhang maraming +mg̃a pantás na hinahang̃aan at bantog sa boong sinucob! Datapuwa't +lalo ng̃ kahapishapis ang isa pang pagcacaiba: ang sinasalitâ ng̃ "La +Independencia"<a name="FNanchor_66_66" id="FNanchor_66_66"></a><a href="#Footnote_66_66" class="fnanchor">[66]</a> sa canyang pagsasaysay ng̃ malaking pagdaramdam ng̃ +boong sancataohang may magandang asal ng̃ maalaman nila ang pagcamatay +ni <span class="smcap">Rizal</span> ... "Laking kaibhang-anang "La Independencia"—ng̃ +ganitong pagpapakita ng̃ sancataohan ng̃ canyang pagpipighatî sa +pagpatáy cay <span class="smcap">Rizal</span>, at yaong "sayáw sa mg̃a patay" na guinawâ +ng̃ mg̃a castílà sa canilang pagcacatowâ ng̃ pagcápatay sa canilang +tinampalasan, sayaw sa mg̃a patáy na canilang idinaos sa ibabaw ng̃ +bagong catatabong baunan ni <span class="smcap">Rizal</span> na ano pa't canilang +guiniic at minunglaymunglay ang mg̃a corona at mg̃a bulaclac na +inilagay sa ibabaw ng̃ libing̃ang iyon ng̃ masintahing mg̃a camay ng̃ +mg̃a catoto!"</p> + +<p>Pinabantayán ng̃ Excelentísimo Señor Don Camilo Palavîeja, Teniente +General ng̃ Ejército ng̃ España at Gobernador at Capitan general +<span class='pagenum noind'><a name="Page_LXVIII" id="Page_LXVIII">[LXVIII]</a></span>ng̃ Sangcapuluang Filipinas ang libing̃an ni <span class="smcap">Dr. Jose Rizal</span> +sa loob ng̃ labing limang araw at labing limang gabi. Limampong +sundalong castílà, isáng capitan, isáng teniente, isáng sargento +segundo at dalawang cabo ang nang̃agbantay. Pínabantayan sa +pang̃ang̃anib na bacâ nacawin ng̃ mg̃a tagalog ang bangcay ni +<span class="smcap">Rizal</span>, at bago ipamalitang ito'y muling nabuhay. Walang +pinag-ibhan cay Jesucristo.</p> + +<p>Ng̃ macalampas na ang labinglimang araw, mulâ ng̃ ibaón sa lupà, si +<span class="smcap">Rizal</span> na walang cabaong at waláng balot man lamang, na baníg, +iniwan na ng̃ mg̃a, nagbábantáy.</p> + +<p>Tinandaan na lamang ng̃ mg̃a capatíd ni <span class="smcap">Rizal</span> ang +pinaglíbing̃an nito ng̃ isáng cruz.</p> + +<p>Ng̃ buwan ng̃ Agosto ng̃ 1898, ng̃ magtagumpay na ng̃ lubos ang mg̃a +filipinong revolucionario at ng̃ maibabâ na sa Filipinas ang bandera +ng̃ España, hinucay ng̃ ating mg̃a caláhì ang libing̃an ni +<span class="smcap">Rizal</span>, kinuha nila ang mg̃a butó at bung̃ô nito, inilagay +nila sa isáng mahalagang urnang gawâ ng̃ bantog na escultor na si +Guinoong Romualdo Teodoro de Jesús, at pagcatapos ay inihatid ng̃ di +mabilang na tao ng̃ boong galang sa bahay ng̃ canyang ina. Buongbuo +ang bung̃ô ng̃ úlo ni <span class="smcap">Rizal</span>, na ano pa't napagkikilalang +hindî nasugatan ng̃ bala. Datapuwa't ng̃ hanapin sa zapatos ang +casulatang bilin ng̃ nasirà, ang papel ay naguing pulbos na't wala ng̃ +mabasa cahi't isáng letra man lamang. ¡Cahapishapis!...</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Ang mg̃a sinaysay co sa mg̃a talatang natalikdan ay mg̃a balitang +bigay sa akin ni G. Saturnina Rizal, ng̃ canyang esposong si G. Manuel +Hidalgo, ng̃ mg̃a caibiga't cakilala ni <span class="smcap">Rizal</span> at ang iba'y +aking nabasa naman sa librong "Vida y escritos del <span class="smcap">Dr. +Rizal</span>," na sinulat at inihayag ni Don Wenceslao E. Retana.</p> + +<p>Sa libro ring "Vida y escritos del <span class="smcap">Dr. Rizal</span>" ay aking +sisipiín ang mg̃a saysay ni Don Francisco Pi y Margall, ng̃ sinabi ng̃ +si Don Wenceslao E. Retana, ni Don Miguel de Unamuno at ni Guinoong +Javier Gómez de la Serna, ang tatlong nauna'y castílà at itong hulí ay +cababayan natin, sa pagca't dito siya inianâc, tungcol sa España, sa +Filipinas, cay <span class="smcap">Rizal</span> at sa mg̃a fraile.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Mg̃a saysay ni Don Francisco Pi y Margall:—"Sawíng palad ng̃â ang +mg̃a nasásacop ng̃ ating capangyarihan sa dacong Oceanía: hindî +ipinagcacaloob sa canila ang mg̃a "derechos políticos", ang mg̃a +carapatán ò catuwiran bagáng ucol sa táong namamayan, ayaw ipagcaloob +sa canilá ang catuwirang magcaroon ng̃ mg̃a tagapakiharáp sa +Capulung̃ang-Bayan, ayaw alsín sa canilá ang pamatoc na sa canila'y +isinacláy ng̃ mg̃a fraile, at pagca nauucol sa iguiguinhawa ng̃ +canilang catawan sila'y nililimot na parang hindî mg̃a caanib ng̃ +España. ¿Papaanong iirog sa atin ang mg̃a taong doo'y nananahan? +¿Papaanong hindî magdaramdam ng̃ malaking pagcainíp upang sila'y +macaligtás sa cahariang sa canila'y namamahalang tulad sa mg̃a unang +panahon ng̃ pagcalupig sa canila? Cung dumating ang araw na sila'y +manghimagsíc, ¿anong cacatuwiranin natin upang tayo'y dumaíng?"</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Ganito naman ang mg̃a pananalita ni Don Wenceslao E. Retana:</p> + +<p>"Si <span class="smcap">Jose Rizal</span> ang siyang buháy na nagpapakilala ng̃ ating +cahapishapis na pamamahala sa ating sacop na ibáng lupaín. Hindî +mangyayaring mapapanatili ang pagcasacóp ng̃ isáng caharìan sa ibáng +lupaín cung dì sa pamamag-itan lamang ng̃ dalawang paraan: O sa cusang +calooban ng̃ mg̃a tubò sa ibáng lupaíng iyon, ó sa sápilitan. +Carapatdapat sabihing cailan ma'y walang ano mang guinawâ ang España +upang manatiling cusà ang mg̃a nasasacop na taga ibàng lupain sa +pagkilala sa canyang capangyarihan; salung̃at na salung̃át ang gayón +sa patacbó ng̃ caisipán ng̃ ating láhì: sa tuwi na'y ipinalagay ng̃ +dalisáy na castílà, na hindî tunay na guinagamit ang capangyarihan sa +nasasacop na ibáng lupaín, cung hindî sinusupil ang mg̃a tagaroon +upang sumunód sa bawa't maisipan ng̃ nacapangyayari. (At unawaing +tinatawag na nacapangyayari, hindî ang Estado<a name="FNanchor_67_67" id="FNanchor_67_67"></a><a href="#Footnote_67_67" class="fnanchor">[67]</a>, at hindî rin ang +<span class='pagenum noind'><a name="Page_LXIX" id="Page_LXIX">[LXIX]</a></span>Púnò ng̃ Estado, cung dî ang castílà). Pinapanatili ng̃ España sa +pagkilala sa canyang capangyarihan ang nasasacop na mg̃a taga ibang +lúpà sa pamamag-itan ng̃ lacás. Datapuwa't palibhasa'y hindî sumásapat +ang nacucuhang salapî sa Filipinas upang doo'y mapapanatili ang isáng +malakíng hucbó ng̃ mg̃a castilang tunay, minagalíng ng̃ España—cahi't +kinikilalang isáng "casamang kinacailang̃ang gawín"—ang +papamalaguîin sa walang taning na panahón ang calacaráng mulâ sa lacás +ng̃ "hicayat" ng̃ fraile, na ano pa't hinang̃ad ng̃ España ang magawâ +ang hindî mangyayaring bagay, na magcásabay ang pamamahalà ng̃ fraile +at sacâ ang paglagô ng̃ mg̃a carunung̃an ayon sa bagong caisipán. +Datapuwa't hindî macagaganáp ang fraile sa canyang tungculing +"pagcafraile", cung hindî niya gagamitin, ano mang cáratnan, ang +canyang "tinutuntong landás", na ito'y dî iba cung dî ang paraang +papanatilihin ang bayan sa carilimán ng̃ isip at sa hindî pagcatantô +nang magagandang caasalán, at ang naguing bung̃a ng̃ gayong hidwang +palacad (papamalaguiin bagang "indio"<a name="FNanchor_68_68" id="FNanchor_68_68"></a><a href="#Footnote_68_68" class="fnanchor">[68]</a> ang filipino hanggang +nabubuhay) na laban sa mapilit na cahing̃îan ng̃ lacad ng̃ panahón +(cahing̃îang hindî macataliwacás at ayaw namang tumaliwacás ang +caramihan sa mg̃a filipino) ay ang pagsilang ng̃ paláisipang-bayang +talastas na ng̃ lahát cung paano ang kináwacasan.</p> + +<p>"Hindî lamang ang dî malilagang batás ng̃ panahón ang calaban ng̃ +lumang palacad; calaban din naman ang mg̃a castilang anác sa España, +na sa cawacasa'y ipinalagay niláng bawa't fraile ay canilang +capang̃agáw; at sa ganito'y sa canilang cahapishapis na pag-uunahan sa +pagsisirâan, silasilá ring mg̃a castilang may "hábito" ó walang +"hábito", may ahit sa ulo ó walang ahit ang siyang nang̃aglugsôan ng̃ +canicanilang puri, hanggang sa mapagkilala tulóy ng̃ mg̃a túbò sa +Filipinas ang taglay niláng budhî. Sa isáng bagay lamang +nang̃agcacaisa ang mg̃a ganap na castilà, may ahit sa ulo ó walâ; ang +papanatilihin sa pagca-"indio" ang mg̃a pinamamagatang "indio"; bagay +na udyóc ng̃ capalaluan ng̃ mg̃a castilâ, capalaluang lalong +lumúlubhâ, samantalang lalong mahigpít; ang pag-ibig ng̃ castílà sa +canyang kinamulatang bayan (!)</p> + +<p>".....................................................Untiunting +guinágawang "guinoo" ng̃ Gobierno ng̃ España ang mg̃a filipino; +ng̃uni't sa pagca't nananatili ang fraile, ang cototohana'y nananatìli +naman ang filipino sa "pagca-alipin", at ang nangyayari'y samantalang +lumalaganap ang pagbibigay catuwiran, lumulaganap naman ang pagyurac +sa catuwiran. Nananatili ang pang̃ulong púnò sa Colonia<a name="FNanchor_69_69" id="FNanchor_69_69"></a><a href="#Footnote_69_69" class="fnanchor">[69]</a> sa +pagtataglay ng̃ capangyarihang magawâ ang bawa't maibigan, at +nananatili naman ang fraile sa pagca siyang namamag-itan sa Bayan at +sa Gobierno, at sa ganitong calagaya'y walâ ng̃ang kinácamtang +masasabing ligaya ang "indio", liban na lamang sa ligayang papaguing +dapatin ng̃ fraileng sa canya'y ipagcaloob.</p> + +<p>Lubós ng̃ang naguing magcaaway na totoo ang "Fraile" at ang +"Progreso"<a name="FNanchor_70_70" id="FNanchor_70_70"></a><a href="#Footnote_70_70" class="fnanchor">[70]</a>: calabisán ang alín man sa dalawa. Minamagalíng ng̃ +mg̃a filipino ang "Progreso." Datapowa't cung alisín ang fraile; ¿alín +ang "lacás" na icapipiguil sa paghiwalay ng̃ colonia? At sa ganito'y +¿di baga dapat na ipalagáy na "sospechoso"<a name="FNanchor_71_71" id="FNanchor_71_71"></a><a href="#Footnote_71_71" class="fnanchor">[71]</a> ang filipinong +magmunacalang magwacsì ng̃ "lacás" ng̃ fraile? Nariyan ang ugát ng̃ dî +magaping capangyarihan ng̃ fraile: hindî ng̃â mangyayaring mahalinhan +silá. Nalalaman ng̃ mg̃a fraile ang bagay na itó, caya't guinágawâ +nilá bawa't maisipan. At ang Gobierno ng̃ castilang nagpapacapagal <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXX" id="Page_LXX">[LXX]</a></span>ng̃ +dî ano lamang sa <i>iguiguinhawa</i> ng̃ mg̃a filipino, gayon ma'y hindî +mangyaring dî niya gamitin ang fraileng magpacailan ma'y siyang bucál +ng̃ <i>ipinaghihirap</i> ng̃ canyang mg̃a sacóp na iyang pinagsisicapan +niya ang pagtatamó ng̃ "magandang palad."</p> + + +<p>..................................................</p> + +<p>"Samantalang nananatili sa alaala ng̃ bayang Filipinas ang hindî pag +limot cay <span class="smcap">Rizal</span>, mananatili naman sa bayang iyon ang +pagmimithing magcaroon ng̃ isáng Bayan puspós sa carapatán at may +magandáng caasalán. ¡Sa abâ ng̃ Filipinas cung sa canya'y lumípas ang +pag-aalaalang iyan! ¡Hihibic siya sa caalipnang atang ng̃ mg̃a taga +ibang lupaín! At lalò pa ng̃ang magalíng sa matandang España na +mamuhay ang canyang naguíng anác sa marilág na casarinlán cahi't na sa +carukhâan, at huwag pawîin sa dibdib ang catibayan ng̃ dating +pagguiguiliwán, cay sa magtiis ang naguíng anác na iyan sa pagcasacóp +ng̃ isáng áli, na cahi't magpacayamanyaman ay hindî magtátaglay cailan +man niyang talinghagà at di mapagwaring pagsintang catutubò ng̃ tunay +na iná.................................."</p> + +<p>¡Cahabaghabag na España, na totoong ipinagsisigawan sa pagdiriwang ng̃ +mg̃a líbolibong halíng, na conowa'y sumísinta sa kinaguisnang +bayan!... ¡Cahabaghabag na España!... ¡Ng̃ umaga ring iyón, casabay +ng̃ tugtóg ng̃ "Marcha de Cádiz" na naalis na patuluyan ang paghahári +mo sa púsò ng̃ Filipinas! Ang púsong iyan ay ang cay <span class="smcap">Rizal</span> na +pinaglagusan ng̃ bala, ¡oh culang palad na España! ng̃ iyong mg̃a +mapagpaconwaring sumisinta sa kinamulatang lupa!... Hindî; hindî ikaw, +loob mahal na España, ang umamis ng̃ buhay ng̃ Dakilang Banál na iyón, +ang taong yaong itinutulad cay Jesucristo ng̃ boong catuwiran ng̃ +pitong ang̃aw-ang̃aw na pawang naguing mg̃a anac mo: ang pumatay sa +canya'y ang budhing hílig sa cariliman ng̃ mg̃a iniyanac sa iyong +lupaíng inudyucan ng̃ isang pulutong ng̃ mg̃a fraile; iyang mg̃a +fraileng cung hindî nang̃atutong gumanáp ng̃ canilang mg̃a +catungcalang mahál, ang lalong mg̃a mahal na catungculan sa mg̃a +nagpapang̃alang "Ministro ng̃ Dios", na mang̃agsidalaw sa capilla +upang ihandog ang canilang mg̃a abuloy sa calolowa ng̃ hinatulang +patayín, ay nang̃atuto namáng pumaroon sa capatagan ng̃ Bagumbayan +upang magcamít ng̃ lihim na galac sa panonood sa pagcapatimbuang ng̃ +Dakilang Mapaninta sa calayaan, na ang guinawang sangcala'y ang +balat-cayong pagsintá sa kinamulatang lúpà sa hang̃ad nilang patdín +ang sumusunog sa canilang cauhawan sa dugô ng̃ mg̃a filipino ... At +samantalang sinasabi ni <span class="smcap">Rizal</span> sa isang jesuita, sa +calaguimlaguím na sandalíng iyon:—"¡Amá: pinatatawad co ang lahát ng̃ +boong púsò, sino ma'y walâ acong kinasasam-an ng̃ loob!—ang mg̃a +fraile, at cung dî sila'y ang canilang mg̃a caanib, ay isinusulat +naman nila sa "La Voz Española" ang ganito:</p> + +<p>"At sa ganyan lamang paraan, sa "PAGWALIS" ng̃ masamang binhî, sa +"PAGGAPAS" ng̃ mg̃a tuyóng uhay sa halamanan, maiilagang magpahamac sa +canilang sarili ang mg̃a mangmang at ang mg̃a magdarayang tacsíl na +ipinagtumulac ng̃ lalong mg̃a budhing tampalasan sa pananandata laban +sa Inang bayan, at ang mg̃a itinulac ng̃ manggagamot na mestizong +insíc sa paglabág at sa pagtalicód sa pananampalataya."<a name="FNanchor_72_72" id="FNanchor_72_72"></a><a href="#Footnote_72_72" class="fnanchor">[72]</a></p> + +<p>"¿Paanong hindî bábarilin si <span class="smcap">Dr. Jose Rizal</span> ay ang pasiya ng̃ +mg̃a namamatnugot sa caisipang bayan sa Filipinas, ang icaliligtas +lamang ng̃ España sa canyang colonia malaya ay ang "PAGWALIS" at +"PAGGAPAS", sa macatuwid baga'y ang "PAGLIPOL" (sa mg̃a filipino)? ¿Sa +caculang̃ang palad ay hindî pa nagaganap ang pagcatuto ng̃ mg̃a +castílà: baga man sa alin mang lupaín at sa alin mang panaho'y pawang +capahamacán ang ibinung̃a ng̃ paraang "WALIS" at "GAPAS", ay siya ring +ipinagpatuloy na gawin sa Filipinas ... At sa "pagwawalìs" at sa +"paggagapas, na casabay ang pagtugtog ng̃ "Marcha de Cádiz" at ang +sigaw na "¡Viva España!" ay nawalâ sa atin ang magandang Capuluang +<span class='pagenum noind'><a name="Page_LXXI" id="Page_LXXI">[LXXI]</a></span>iyon, sa pagpapalag-ós ng̃ bála sa canyang púsò sa púsò ng̃ pang̃úlo +ng̃ mg̃a táong doo'y inianac, ang maningning na tagalog na si <span class="smcap">Jose +Rizal</span>."</p> + +<p>.................................................... "Halos ang boong +casalanan ng̃ lubhang casakitsakit at hindî na magágamot na +pagcacámali ay na sa Arzobispo at na sa mg̃a fraile. Cung hining̃ì +sana ni pàrì Nozaleda at ng̃ mg̃a fraile ang "indulto" ni +<span class="smcap">Rizal</span>, hindî lamang sa catuparan ng̃ isáng catungculang +lubhang nauucol sa nang̃agpápanggap (¡lakíng capusung̃an!) na mg̃a +"kinàcatawan ni Jesucristo sa ibabaw ng̃ mg̃a lúpà" (ni Jesucristong +bucál ng̃ cabaitan at ng̃ pagcacaawang-gawâ); cung dî naman ng̃ +canilang maisu-at sa mg̃a mapupusoc na dibdib ang pagcapamag-itan nilà +at ng̃ huwag mábaril si <span class="smcap">Rizal</span>, bagay na cung guinawâ nila'y +maaasahan halos na humilig disin ang calooban ni Polavieja sa +pagcaawâ. Datapuwa't sa gayòng patacbó ng̃ ísip ng̃ mg̃a fraile, na +"¡WALIS!" at "¡GAPAS!" silá ng̃a ang lalong totoong nangagdaramdam ng̃ +pagcauhaw sa dugô silà ng̃a ang lalong nagtataglay ng̃ lubháng +malakíng pagtatanim ng̃ galit (¡ganyan ang canilang pagtupad sa +"ibiguin mo ang capuwa mo tawo na gaya ng̃ pag ibig mo sa iyong +sarili!") laban sa marilág na tagalog, at hindî ng̃a ang paghing̃ì ng̃ +"indulto" ang canilang guinawà, cung dî ang pagparoon sa Bagumbayan, +puspos ng̃ hindî nila maicailang ligaya, upang mapanood ng̃ canilang +sariling mg̃a matá, na tunay ng̃ang natimbuwang si <span class="smcap">Rizal</span> at +hindî na muling macababang̃on pa ... ¡Pagcalakilaking capang̃itan ng̃ +asal na íyan cung panonoorin sa talárò ng̃ caisipan! ¡Hindî ng̃a +mangyayaring dî caririmariman ng̃ talárò ng̃ caisipan ang ganyang +casamasamaang cagagawán ng̃ mg̃a taong sinasabing mg̃a apóstol ng̃ +religión ng̃ pagsisintahan ng̃ lahat ng̃ mg̃a inianac! ¡At caya ganyan +ng̃a ang nangyari, na samantalang natutuclasan ni <span class="smcap">Rizal</span> na +siya'y huwag malimot ng̃ sangcataohan magpasawalang hanggan, +ibinubuhos naman ng̃ mg̃a ganid na fraileng iyang tunay na caalit ng̃ +wagás na budhíng binyagan, sa canilang talagang hindî nagcalinis na +"historia" ang calakilakiha't macapál na dung̃is, na ano pa't +magpacaílan ma'y walang macalilinis na ano mang lejía, mg̃a +panalang̃in ó mg̃a himalâ man"....</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>"Tíniis ni <span class="smcap">Rizal</span>—anáng pantás na castílang si Don Miguel de +Unamuno ang mahambóg na cagaspang̃an ng̃ asal ng̃ (lahing) putî, asal +na magaspang na walang maiuucol cung dî ang salitang griego: +"authadía." Ang cahulugan nito'y ang pagcalugod ng̃ isáng tao sa +canyang sarili, ang canyang pagcagalác na siya'y naguing siya, ang mag +alíw sa canyang sarilí, at sa cawacasan, ang caraniwang cahulugan, ay +ang pagmamalakí, pagwawalang pitagan sa ibá "authádico," at +nagmamalaki, sa hindî pagcaunáwà ng̃ cálolowa ng̃ iba, samacatuwid +baga'y sa casalatan ng̃ canyang cayang másoc sa mg̃a calolowa ng̃ mg̃a +iba at makita at damdamín ang daigdig na gaya ng̃ canilang pagcakita +at pagdaramdam."</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>"Carapatdapat pagsiyasating magalíng-ani Guinoong Javier Gómez de la +Serna naman—ang cataohan ni <span class="smcap">Rizal</span>. Nabuhay na tatlompo at +limang taón: naliguid na niya ang daigdig pagganap niya ng̃ +icadalawampo't pitong taón; siya'y médico, novelista, poeta, político, +filólogo, pedagogo, magsasacá, tipógrafo, políglota, (mahiguit na +sampong wicâ ng̃ iba't ibang bayan ang nasásalità), escultor, pintor, +naturalista, caanib sa mg̃a bantóg na mg̃a Capisanang tungcol sa +dunong, sa Europa; ibininyag ang canyang pang̃alan sa mg̃a bagong +bagay na canyang na tuclasan; nanahán at nag-aral sa mg̃a malalaking +pang̃ulong bayan sa Europa at América; hindî cacaunti ang bilang ng̃ +dahon ng̃ librong ito ang kinatatalaan ng̃ canyang mg̃a libro at mg̃a +casulatan. Nang̃ag-alay dahil sa canyang pagcamatay ng̃ mg̃a "velada" +at mg̃a patungcol na alaala ang ilang mg̃a capisanan ng̃ mg̃a pantás, +at ang mg̃a páhayagan sa boong tinacpan. Iyan ang taong ating +binaril."</p> + +<div class="figcenter" style="width: 86px;"> +<img src="images/break.jpg" width="86" height="35" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p>Niyayo'y buwan ng̃ Agosto ng̃ 1882.</p> + +<p>Nalilipos ng̃ laguím ang boong Maynila; cakilakilabot <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXXII" id="Page_LXXII">[LXXII]</a></span>ang +pagcacamatay ng̃ tao dahil sa sakit na "cólera". Casalucuyang +inilalathalâ niyon ang "Diariong Tagalog"; dalawa caming mánunulat sa +wícâ natin sa páhayagang iyon, ang tang̃ing macabayan at +cárilagdilagan filipinong si Gat Marcelo Hilario del Pilar Gatmaitan +at acó. Datapuwa't ¡ay! ng̃ panahong iyo'y natatanicalaan ang calayaan +ng̃ mg̃a panitic, walang nasasaysay cung dî ang papaguingdapating +itulot ng̃ macapangyarihang dito'y nagmamay-arí ng̃ buhay, dang̃al at +pamumuhay ng̃ mg̃a culang palad na filipino. Sa guitnâ ng̃ gayong +cahapishapis na calagaya'y siyang pagdating sa amin ng̃ isang sulat na +galing Barcelona, liham ni <span class="smcap">Rizal</span> na may calakip na isang +mababang casulatang wicang castilà, na "Amor Patrio" ang nababasa sa +unang talatà, at ang firma'y "Laong-Laan". Walang cahulilip na lugod +ang aming tinamó ng̃ basahin naming dalawa ang casulatang iyon. Maalab +at dalisay na pagsinta sa tinubuang lúpà ang doo'y nálalamang +sinasaysay sa calugod-lugod na pagcacahanay, mg̃a hiwagang +pananalitang sacdal cagandahang tumátaos sa púsò ng̃ bumabasa. +Nagpang̃agaw caming dalawa ni Gat Marcelo sa paghuhulog sa wícang +tagalog ng̃ casulatang iyon, at sa cawacasa'y pinagcayarían naming ang +calahating dacong una'y siya ang tatagalog, at acó naman ang +calahating dacong hulí. Palibhasa'y numanamnam ng̃ timyas ng̃ +pananalitâ ni "Laong Laan", hindî cami nagdamdam pagod ng̃ paghuhulog +sa sariling wicang dukhâ ng̃ casulatang na sa mayamang wicà ni +Cervantes, at pagdaca'y inilathálà namin sa páhayagang iyon. Mulâ +niyo'y kinaguiliwan co na ng̃ lubos ang calahing sa pagsulat ay aking +napagkilalang may pusong wagás na macabayan, ano pa't laguing +sumunodsunod sa canya ang aking calolowa sa walang licat na canyang +pagsusumicap sa icaririlag ng̃ bayang minamahal, at towi na'y +nakipanig sa canyang towâ ó hapis......</p> + +<p>Napipiit acó sa bilanguan ng̃ Cádiz, España, casama ng̃ lubhang +maramíng gaya co ring ipinatapong mg̃a filipino at ilang filipina ng̃ +Gobierno ng̃ castilà, ng̃ aking mabasa ang "telegrama" sa mg̃a +páhayagan doon, tungcol sa pagcápabaril ng̃ mg̃a halimaw na ganid sa +Dakilang Anak ng̃ linuluhuran cong Inang Bayan. Nanghilacbót aco't +lalong pinaglahuan ng̃ pighatî ang calolowa cong gapós na ng̃ hapis sa +pagcapalayô sa kinamulatang lúpà, sa magulang, asawa't mg̃a anác, na +pawang sinusuyuan ng̃ maalab na pagsinta.....</p> + +<p>Ng̃ macaowî acó rito sa Filipinas ng̃ taóng 1899, ang unang minithî +co'y macapagtayô ang lahing caymanguí ng̃ isáng marikít na "monumento" +na cailan ma'y magpapaalaala sa boong sinucob cay <span class="smcap">Dr. Jose +Rizal</span>, at ng̃ mabigyang caganapán ang gayong nais, inísip cong +yumárì ng̃ isáng mahalagang "Album", na ang bawa't daho'y gawâ ng̃ +isáng matalinong filipino. Nang masabi co ang gayong panucalà sa +macabayang si G. Eulalio Carmelo, pagdaca'y binigyan acó ng̃ bilang +ambág niyang limang daang cartulinang catatagang dahon ng̃ sinabi ng̃ +Album: ipinamahagui co ang mg̃a cartulinang iyon sa mg̃a paham, sa +mg̃a literato, poeta, escritor, periodista, músico, pintor, dibujante +at iba pa, upang bawa't isa'y magtitic doon ng̃ acalain niláng +pintura, música, caisipan, dibujo ó ano mang macapagpapahalaga sa +"Album." Gumanáp ang lahat at ibinigay ng̃ bawa't isá ang canicanilang +gawâ sa itinayóng "Capisanan sa pagpapaunlac cay <span class="smcap">Rizal</span>", +upang ipaencuaderna ang "Album" at pagcatapos ay parifahan, at ang +mapapagbilhán sa mg̃a billete ng̃ rifa'y mapagpatuunan ng̃ gugugulin +sa Monumento cay <span class="smcap">Rizal</span>. Naggayac naman acó ng̃ isáng mainam +na "Velada lírica, literaria at instrumental," na guinanáp ng̃ ica 30 +ng̃ Diciembre ng̃ 1899 sa teatro Libertad. Agawán at hinanakitan pa +ang pagbilí ng̃ billete. Maraming mg̃a palco ang naipagbilí ng̃ +tigsasandaang piso at mg̃a butacang naipagbilí hangang +tigdadalawampo't limang piso, mg̃a salapíng tinanggap na lahat ng̃ +sinabi ng̃ pang̃ulo ng̃ Capisanang gaya rin naman ng̃ "Album". Nang +macaraang iláng linggo mulâ ng̃ gawin ang velada'y inacalà cong +mauusisà co na cung gaano ang kinálabasan, pagcatapos maawas ang +gugol, ng̃uni't <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXXIII" id="Page_LXXIII">[LXXIII]</a></span>nasayang ang aking pagál sa pag-uusisà: salapî at +"album" ay capowa nang̃aligpit sa lihim ng̃ dî co mataroc, ng̃ dî co +mawataswatasang "lalim ng̃ catalinuhan at dunong" ng̃ mg̃a "maririlag +na macabayang" sa "talinghaga'y" nang̃ag-iing̃at ng̃ lubhang +mahalagáng salapíng ambag ng̃ bayan sa Revolucion ... Ng̃ waláng +caratnan ang maulit ng̃uni't mapitagan cong pag-uusisa'y iniwan co ang +gayóng gawang hindî abot ng̃ aking caya, at nag isip acong magtatag +ng̃ isáng hayág na ambagang hindî lamang hubad sa mg̃a "hiwagang" di +cayang saliksikin ng̃ cutad cong baít, cung dî lubos na lantaran at +malayo sa camay ng̃ mg̃a "cababalaghan": madalás ng̃ nangyari sa akin +yaong casabihan ng̃ mg̃a castílàng: "unos tienen la fama y otros +cardan la lana"<a name="FNanchor_73_73" id="FNanchor_73_73"></a><a href="#Footnote_73_73" class="fnanchor">[73]</a> "iba ang nabúbusog at aco ang napapagbintang̃an", +caya't humanap aco ng̃ paraang mailagan ang gayong cahidwâan, Nakiusap +aco cay general McArthur, na ng̃ panahong iyo'y siyáng Gobernador +Militar dito sa Filipinas, at cay Mr. William H. Taft, na niyo'y +Presidente ng̃ Comisión Civil, na mangyaring abuluyan nila aco sa +adhicang macapanghing̃î ng̃ ambag sa lahat ng̃ filipino upang +macapagpatayô ng̃ isáng monumento cay <span class="smcap">Rizal</span>, sa pamamag-itan +ng̃ paraang magtatayo ng̃ isàng Comité (capisanan) na ang bubu-o'y +mg̃a guinoong filipino na siyang mamamahalà ng̃ nauucol sa +paglalaganap ng̃ paghing̃î ng̃ ambag at makikipag-alam sa mg̃a +municipio at iba pang pagcacatiwalaang manghing̃î ng̃ ambag, at ang +lahat ng̃ untiunting matitipong ambag ay doon ilalagac sa Tesorero +Insular ng̃ Gobierno, at ng̃ mangyaring magawâ ang lahát ng̃ ito'y +aco'y namanhic na maglagdâ ng̃ isáng ucol na Ley ang Comisión Civil. +Capowa napahinuhod sa akin. Inilagda ng̃ sinàbi ng̃ Comisión Civil ang +ipinakiusap cong Ley at inihalal na bubuô ng̃ Comité ang mg̃a +tagaritong aking ipinalagay, na dî iba cung dî si na guinoong Tomás G. +del Rosario, Ponciano Rizal, Teodoro Rafael Yangco, Juan Tuason, Dr. +Aristón Bautista Lim, Mariano Limjap, Ramón Genato at Maximino +Paterno. Hindî nawalan ng̃ mg̃a calahì at ng̃ pamahayagang filipinong +sumalangsang sa aking panucalà, na dî umano'y sa pagca't na sa +mahigpít na carukhaan ang bayan ay hindî marapat isipin ang mg̃a +gayong pagcacagugol cung dî ang marapat pagsicapa'y ang mapapagcunan +ng̃ macacain; pang̃ang̃atuwirang hayag cong sinagot sa aking +pinamamatnugutang sariling páhayagang "El Grito del Pueblo" at "Ang +Kapatíd ng̃ Bayan" na hindî icababawas ng̃ yaman ó icáraragdag ng̃ +paghihirap na ang pitong millóng filipino'y umambag ng̃ tigagalawang +céntimo bawa't isa, upang macapagtayo sa kinatimbuwang̃ang lúpà ng̃ +naghayin ng̃ dugô at buhay at ng̃ ang bayang ito'y magcamit calayâan +at dang̃al; na ang dalawang céntimong ibibigay ng̃ bawa't filipino'y +maguiguing isang maliwanag na tagapagpatotoo sa boong cataohang ang +lahing caymangui'y marunong magmahal sa capatíd na may mahal at +bayaning pusong natutong magtanghal ng̃ capurihan ng̃ bayang +kinaguisnan, bucod sa macapagpapasulong ng̃ calooban sa mg̃a cababayan +upang panghinularan ang mg̃a dakilang gawang cagaling̃an ng̃ +pinaghahandugan ng̃ gayong bagay, at ang "monumento'y" magpapagunitâ +sa maghahalihaliling tao sa panahóng hinaharap, sa natutong pumucaw sa +mg̃a carugong náhihimbing sa caalipnan at nagbang̃ong puri ... Naraos +ang panghihing̃î ng̃ ambág at ng̃ayo'y casalucuyang iniing̃atan ng̃ +Tesorero Insular ang may mg̃a isáng daan at labing anim na libong piso +(P. 116000) na siyang gugugulin sa hindî malalao't matatayong +monumento cay <span class="smcap">Rizal</span>, sa paseo ng̃ Luneta, na sa canya'y +pinagbarilan. Cung magalíng ó masamâ ang aking guinawâ sa +pagcapanucalà ng̃ monumentong iyón, ang mg̃a cababayang may damdamin +ang siyang magpasiya.</p> + +<p>Sa pagpapaunlac din sa ating capatíd na <i>Martir</i> ay naglathalà acó ng̃ +linguhang páhayagang <span class="smcap">Rizal</span>, na sa casawîang palad ay hindî +tumagal ang buhay.</p> + +<p>Ang mg̃a guinawâ cong ito'y sa pagtupad sa aking catungculang +pagcafilipino.</p> + +<p><span class='pagenum noind'><a name="Page_LXXIV" id="Page_LXXIV">[LXXIV]</a></span>Matibay na ng̃ang totoo ang hindî pagcalimot cay <span class="smcap">Rizal</span>. Sa +taon-tao'y guinagawâ, sa sangcapuluang itó, sa icatatlompô ng̃ +Diciembre, ang pag-aalaala ng̃ sa canya'y pagbaril, na nalalao'y lalò +namang naguiguing dakilà. Sa Maynilà at sa mg̃a bayanbayan ay may mg̃a +itinayong Escuela <span class="smcap">Rizal</span>, Instituto <span class="smcap">Rizal</span>, Colegio +<span class="smcap">Rizal</span>, Liceo <span class="smcap">Rizal</span>, Ateneo <span class="smcap">Rizal</span>, +Restaurant <span class="smcap">Dimas Alang</span>, Cinematógrafo <span class="smcap">Rizal</span>, +Orquesta <span class="smcap">Rizal</span>, Club <span class="smcap">Rizal</span>, at may mang̃a nagbibilí +naman ng̃ Relój <span class="smcap">Rizal</span>, Tela <span class="smcap">Rizal</span>, Cronómetro +<span class="smcap">Rizal</span>, Botones <span class="smcap">Rizal</span>, Tabaco <span class="smcap">Rizal</span>, Zapatos +<span class="smcap">Rizal</span>, Fósforos <span class="smcap">Rizal</span>; Papel <span class="smcap">Rizal</span>, sa +lahat ng̃ bahay ng̃ bawa't may damdaming filipino'y may larawan ni +<span class="smcap">Rizal</span>; pinang̃alanang <span class="smcap">Rizal</span> ng̃ Gobierno ang isá sa +mg̃a lalong malalaking lalawigan dito Filipinas, ang lalong caraniwang +gamiting sello ng̃ Correong dalawang céntimo ang halagá ay larawan ni +<span class="smcap">Rizal</span> ang naroroon; ang cay <span class="smcap">Rizal</span> ding larawan ang +na sa billete ó papel na gastahing dalawang piso ang halagá, na siyang +lalong laganap; ano pa't masasabing saan man sa lupaíng itó'y walang +nariring̃íg at walang namamasdan cung dî si <span class="smcap">Rizal</span> ... Ang +mg̃a cuhiláng sa canya'y nagpapatay at cahi't patay na'y canilang +pinagtataniman pa, baga man lihim at dî maihayag, napipilitang gamitin +ang sello ng̃ Correo ni <span class="smcap">Rizal</span>, ing̃atan ang billeteng +dalawang piso ni <span class="smcap">Rizal</span> ... Iyan ang waláng catapusáng +ng̃itng̃ít na parusa sa may pusaling budhî!...</p> + +<p>Inilagdâ co ang maiclíng casaysayan ng̃ buhay ni <span class="smcap">Rizal</span>, sa +pagca't uliráng maningning na mapanghihinularan ng̃ lahát sa pagsinta +sa kinaguisnang bayan at sa capowâ tao, sa pagsisicap sa pag-aaral at +sa calinisan ng̃ asal. Ang nagawâ niya'y ¿bakit hindî magagawâ ng̃ +bawa't filipino?</p> + +<p>Pinagsicapan cong isinawicà natin ang canyang mg̃a kinathang <i>Noli me +tangere</i> at <i>Filibusterismo</i>, at isasatagalog co rin ang canyang mg̃a +tulâ at iba pang canyang mg̃a sinulat sa pagca't ang lahat ng̃ iya'y +siyang matibay na haligui ng̃ cagalanggalang na sambahan ng̃ ating +mg̃a calayaan at casarinlang canyang pinagpilitang itayô sa +catigastigasang bató ng̃ pagsintang maalab at dalisay sa kinaguisnang +lúpà, sa pamamag-itan ng̃ canyang macapangyarihang ísip.</p> + +<p>Ang <i>Noli me tangere</i> at ang <i>Filibusterismo'y</i> ilaw na maliwanag na +pumapatnugot sa mg̃a filipino sa lacbaying cahiraphirapan at +mapang̃anig na pagtatamó ng̃ casarinlang minimithî. Cay Ibarra-Simoun +at cay Elías ay mamamalas natin ang pagsintang tunay sa cagandaganhang +lupang kinakitaan natin ng̃ unang liwanag; cay Don Rafael Ibarra at sa +canyang anác na Crisóstomo'y ang pag-uusig ng̃ mg̃a tacsíl sa bawa't +may magandang cálolowa; cay Cápitán Tiago'y ang taong walang malay +nalulugso ang puri dahil sa pagca mapaniwalaín sa hiduwang +pinasasampalatayanan ng̃ mg̃a gumagamit ng̃ religión ni Cristo upang +madayà ang sangcataohan; sa ina ni María Clara'y ang babaeng ibinulid +sa bang̃in ng̃ carumaldumal na cahalayan ng̃ nanumpang magpapacalinis +ng̃ calolowa't catawan hanggang nabubuhay; cay María Clara'y ang +dalagang pinagmunglaymunglay ang púsò ng̃ tunay na amáng nagpapangap +na "cahalili ng̃ Dios" at ang kinasapitang calaguimlaguim ng̃ +cahabaghabag ng̃ kinúculong hangang nabubuhay sa dì umano'y ligpitan +ng̃ mg̃a esposa ng̃ Dios; sa mg̃a fraileng si párì Dámaso, si párì +Sibyla at si párì Salví, ang malulupít at casuclamsuclam na caugalîan +ng̃ mg̃a táong may catungculang mahigpít na magpacabaít at +magpacalinis ng̃ asal; cay filósofo Tasio'y mapaguunawà ang +casakitsakit na cahang̃aláng naghaharì sa mg̃a filipino; cay cabesang +Talés ay ang táong ipinahamac ng̃ malupít na pag-uusig ng̃ magpacailan +ma'y caaway ng̃ mg̃a filipino; cay Dr. Pasta ay ang larawan ng̃ mg̃a +pantás na walang pinagsisicapan cung di ang canyang sariling +cagaling̃an at iyayaman; cay Doña Consolación at cay Doña Victorina'y +ang mg̃a babaeng hang̃al at halíng na siyang unaunang nagpapahirap ó +cumucutyà sa mg̃a calahì, dahil sa sila'y kinasama ó naguing asawa +nang líping dito'y nacapangyayari; cay Sisa'y ang cahabaghabag na +babaeng pinahirapan hangang sa masirà ang ísip at mamatay ng̃ mg̃a +tampalasang may budhing halimaw; <span class='pagenum noind'><a name="Page_LXXV" id="Page_LXXV">[LXXV]</a></span>sa isáng salita'y bawa't talata ng̃ +<i>Noli me tangere</i> at <i>Filibusterismo'y</i> palatuntunang maningníng sa +pamumuhay dito sa Filipinas, palibhasa'y casaysayan nang catotohanang +mg̃a nangyari at nangyayari pa sa mg̃a lupaíng ito. Sa alin mang bahay +ng̃ tunay na filipino'y hindî dapat mawalâ ang dalawang librong iyon +at salaminíng laguì ang buhay ni <span class="smcap">Rizal</span>, at sa araw na gawíng +patnubay ng̃ cafilipinuhan ang buhay ni <span class="smcap">Rizal</span>, at gamiting +palatuntunan ang <i>Noli me tangere</i>, ang <i>Filibusterismo</i> at iba pang +mg̃a casulatan ng̃ "Martir sa Luneta", sa araw na iyo'y macahihiyaw na +tayong lahat, na ang Filipinas ay ligtas na sa lahat ng̃ caalipnan, at +ang lupaíng ito'y siyâng pangulo sa dang̃al sa boong casilang̃anan, +lowalhating sa sancapuluang ito'y mithî ni <span class="smcap">Rizal, Andres +Bonifacio, Marcelo Hilario Del Pilar</span>, ng̃ yutayutang mg̃a +filipino at ng̃ abang si</p> + +<p class="sign">PASCUAL H. POBLETE.</p> + +<div class="figcenter" style="width: 120px;"> +<img class="biggap" src="images/ending.jpg" width="120" height="106" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="figcenter" style="width: 287px;"> +<a name="img_5"></a><a href="images/005_b.jpg"><img src="images/005_t.jpg" width="287" height="400" alt="G. Saturnina Rizal ni Hidalgo ó Neneng Rizal +Capatíd na matandâ ng̃ Dr. Jose Rizal, at casalucuyang +nagpapalimbag ng̃ "NOLI ME TANGERE" at "FILIBUSTERISMO." SA WICANG +TAGALOG, Imp. de M Fernández, Paz 447, Sta. Cruz." title="G. Saturnina Rizal ni Hidalgo ó Neneng Rizal +Capatíd na matandâ ng̃ Dr. Jose Rizal, at casalucuyang +nagpapalimbag ng̃ "NOLI ME TANGERE" at "FILIBUSTERISMO." SA WICANG +TAGALOG, Imp. de M Fernández, Paz 447, Sta. Cruz." /></a> +</div> + +<div class="footnotes"><h3>MGA TALABABA:</h3> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_1" id="Footnote_1_1"></a><a href="#FNanchor_1_1"><span class="label">[1]</span></a> Marami ang tumatawag ng̃ <i>Silang̃an</i> sa Laguna.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_2_2" id="Footnote_2_2"></a><a href="#FNanchor_2_2"><span class="label">[2]</span></a> <i>Indio</i> ang tawag ng̃ mg̃a castilà at ng̃ mg̃a mestizong +castila sa tunay na lahing malayo.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_3_3" id="Footnote_3_3"></a><a href="#FNanchor_3_3"><span class="label">[3]</span></a> Táong may dunong.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_4_4" id="Footnote_4_4"></a><a href="#FNanchor_4_4"><span class="label">[4]</span></a> Táong-hayop.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_5_5" id="Footnote_5_5"></a><a href="#FNanchor_5_5"><span class="label">[5]</span></a> Ang catumbas ng̃ casabihang ito sa wicâ natin ay yaong: +<i>Ang naghahanáp sa wala, ay baliw ang cahalimbawa.</i></p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_6_6" id="Footnote_6_6"></a><a href="#FNanchor_6_6"><span class="label">[6]</span></a> Escultura: ang paggawâ ng̃ ano mang larawang bató ó +cahoy.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_7_7" id="Footnote_7_7"></a><a href="#FNanchor_7_7"><span class="label">[7]</span></a> Ang paglúlan. (Pagpupuri sa mg̃a sasacyángdagat ni +Magallanes.)</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_8_8" id="Footnote_8_8"></a><a href="#FNanchor_8_8"><span class="label">[8]</span></a> Nagtátamo ng̃ dilág ang Inang Bayan sa pamamag-itan ng̃ +dunong.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_9_9" id="Footnote_9_9"></a><a href="#FNanchor_9_9"><span class="label">[9]</span></a> Capisanang humahatol ó nagpápasiya.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_10_10" id="Footnote_10_10"></a><a href="#FNanchor_10_10"><span class="label">[10]</span></a> Ang pagpupulong ng̃ mg̃a dios.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_11_11" id="Footnote_11_11"></a><a href="#FNanchor_11_11"><span class="label">[11]</span></a> Sa tabi ng̃ Pasig.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_12_12" id="Footnote_12_12"></a><a href="#FNanchor_12_12"><span class="label">[12]</span></a> Casulatang inilalathálà sa pamahayagan.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_13_13" id="Footnote_13_13"></a><a href="#FNanchor_13_13"><span class="label">[13]</span></a> Pag-ibig sa tinubuang lúpà.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_14_14" id="Footnote_14_14"></a><a href="#FNanchor_14_14"><span class="label">[14]</span></a> Ang <span class="smcap">Diariong Tagalog</span> ang caunaunahang +pámahayagang wicang castílà at wicang tagalog na inilathálà sa +araw-araw. Sapagca't ng̃ panahóng iyo'y inuusig ang sino mang +filipinong nagpapakita ng̃ pagcamalulugdín sa mg̃a calayaan; inilagáy +na ang namamatnugot sa <i>Diariong Tagalog</i> ay ang castilang si Don +Francisco Calvo Muñoz, na Administrador ng̃ Rentas Estancadas; +ng̃uni't ang tunay na sumusulat ay si G. Marcelo Hilario del Pilar at +si G. Pascual H. Poblete. Tumutulong ding madalás si G. José +Cuaderno.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_15_15" id="Footnote_15_15"></a><a href="#FNanchor_15_15"><span class="label">[15]</span></a> Hucóm na humahatol ng̃ mg̃a nauucol sa +sinasampalatayanan.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_16_16" id="Footnote_16_16"></a><a href="#FNanchor_16_16"><span class="label">[16]</span></a> <i>Hada</i>: Hiwagang babae na ng̃ panahong una'y +pinaniniwalaan ng̃ mg̃a europeo.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_17_17" id="Footnote_17_17"></a><a href="#FNanchor_17_17"><span class="label">[17]</span></a> Ang hindi tulâ, ang tuloytuloy na pananalitâ.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_18_18" id="Footnote_18_18"></a><a href="#FNanchor_18_18"><span class="label">[18]</span></a> Si <span class="smcap">Codro</span> ang hulíng hárì sa Atenas at inihayin +sa kinamulatang bayan ang canyáng buhay.—<span class="smcap">Leonidas</span>, hárì sa +Esparta na nagsangaláng ng̃ daang Termópilas, sa pamamag-itan ng̃ +tatlong daang tao, laban cay Jerjes.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_19_19" id="Footnote_19_19"></a><a href="#FNanchor_19_19"><span class="label">[19]</span></a> Panghihimagsic ang itinagalog ng̃ ibá sa salitáng +<i>revolución</i>, na tila hindî angcáp, sa pagca't dito'y ang sinasabing +<i>revolución</i> ay ang bagong pagpapalacad ng̃ isang bayan ô nación.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_20_20" id="Footnote_20_20"></a><a href="#FNanchor_20_20"><span class="label">[20]</span></a> Calacaráng tadhánà ng̃ May-Capal sa lahat ng̃ canyáng +linikhâ.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_21_21" id="Footnote_21_21"></a><a href="#FNanchor_21_21"><span class="label">[21]</span></a> Malayang mag-ísip, na ano pa't hindî sumasampalataya +cung dî sa masasabing parang nakikita at nahihípo.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_22_22" id="Footnote_22_22"></a><a href="#FNanchor_22_22"><span class="label">[22]</span></a> Ang ayaw sumampalatayang may Dios.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_23_23" id="Footnote_23_23"></a><a href="#FNanchor_23_23"><span class="label">[23]</span></a> Ang napapanig sa "partido políticong ang sinusunod na +palatuntuna'y ang pagsasangalang at paglalaganap ng̃ lahat ng̃ mg̃a +calayaan.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_24_24" id="Footnote_24_24"></a><a href="#FNanchor_24_24"><span class="label">[24]</span></a> Tinatawag sa políticang "clerical" ang "partido" ó ang +taong ang sinusunod na palatuntuna'y ang pagsasangalang sa lahat ng̃ +mg̃a sacerdote, sa pinasasampalatayanan ng̃ mg̃a sacerdote at sa +icaguiguinhawa at icauunlac ng̃ mg̃a sacerdote.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_25_25" id="Footnote_25_25"></a><a href="#FNanchor_25_25"><span class="label">[25]</span></a> Ang napapanig sa "partido republicano" na ang sinusunod +na palatuntuna'y ang mg̃a naucol sa pagtatayo ng̃ "república" at sa +mg̃a pamamahala ng̃ bayan sa bayan sa icagagaling ng̃ bayan din.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_26_26" id="Footnote_26_26"></a><a href="#FNanchor_26_26"><span class="label">[26]</span></a> Ang mg̃a capanig sa partidong nagpupumilit na si Don +Cárlos de Borbón, na caíbigan ng̃ mg̃a fraile at ng̃ lahat ng̃ mg̃a +sacerdote, ang siyang maguing hari sa España.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_27_27" id="Footnote_27_27"></a><a href="#FNanchor_27_27"><span class="label">[27]</span></a> Ang cabooan ng̃ isang samahan ng̃ mg̃a táong nagcacaisa +ng̃ pasiya tungcol sa inaacala nilang lalong magalíng na pamamahala at +pamiminuno sa bayan.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_28_28" id="Footnote_28_28"></a><a href="#FNanchor_28_28"><span class="label">[28]</span></a> Ang halos na sa calaguitnaan ng̃ sangcalupaan.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_29_29" id="Footnote_29_29"></a><a href="#FNanchor_29_29"><span class="label">[29]</span></a> <i>Brindo</i> ang na sa, wicang castílà; galing sa wicang +<i>brindar</i>, na ang cahuluga'y ang pag-inóm ng̃ alac na tandâ ng̃ +paghahang̃ád ng̃ icagagalíng ng̃ pinag-aalayan.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_30_30" id="Footnote_30_30"></a><a href="#FNanchor_30_30"><span class="label">[30]</span></a> Walang tunay na catumbás sa wicang tagalog ang wicang +castilang <i>Patria</i>, na ang cahuluga'y tinubuang bayan, tinubuang lúpà, +sariling bayan, sariling lúpà, kinaguisnang bayan at iba pa.—Paunáwà +ng̃ tumagalog.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_31_31" id="Footnote_31_31"></a><a href="#FNanchor_31_31"><span class="label">[31]</span></a> Hiwatigan ng̃ bumabasang hindî tinatawag ni Rizal na +"Inang-Bayan." Catutubong pang̃alan ang "Inang Bayan:" ang sabing +"Inang España'y" pang̃alang kinaugalian lamang, (gaya ng̃ pagtawag ng̃ +mg̃a musmós sa hindî tunay na iná: Nanay Andang, nanay Liling at iba +pa). Paunawâ ni W.E. Retana.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_32_32" id="Footnote_32_32"></a><a href="#FNanchor_32_32"><span class="label">[32]</span></a> Caraniwang cublihan.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_33_33" id="Footnote_33_33"></a><a href="#FNanchor_33_33"><span class="label">[33]</span></a> May tiníc na cahoy na inilalagáy sa landás at ng̃ +mahadlang̃án ang lacad ng̃ nang̃agcacabayong sundalo.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_34_34" id="Footnote_34_34"></a><a href="#FNanchor_34_34"><span class="label">[34]</span></a> Patibóng na pang-húli sa caaway.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_35_35" id="Footnote_35_35"></a><a href="#FNanchor_35_35"><span class="label">[35]</span></a> Bacod na malakíng cahoy.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_36_36" id="Footnote_36_36"></a><a href="#FNanchor_36_36"><span class="label">[36]</span></a> Bacod na malalakíng cahoy na pataguilíd.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_37_37" id="Footnote_37_37"></a><a href="#FNanchor_37_37"><span class="label">[37]</span></a> Palatuntunang nagtatadhanâ ng̃ mg̃a hábà ng̃ mg̃a +cublihan.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_38_38" id="Footnote_38_38"></a><a href="#FNanchor_38_38"><span class="label">[38]</span></a> Mangagamot sa matá.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_39_39" id="Footnote_39_39"></a><a href="#FNanchor_39_39"><span class="label">[39]</span></a> Isinatagalog co na ang tulang itó at gayón din ang <i>El +embarque</i>, <i>Por la educación</i>, <i>A la juventud filipina</i>, ang +zarzuelang <i>Junto al Pasig</i>, ang <i>El Consejo de los Dioses</i>, at iba pa +at ipalilimbag cong calakip ng̃ librong BUHAY NI RIZAL na aking +sinulat. <i>Pascual H. Poblete.</i></p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_40_40" id="Footnote_40_40"></a><a href="#FNanchor_40_40"><span class="label">[40]</span></a> "Tulisán sa dagat" ang tunay na cahulugan sa tagalog ng̃ +wicang castílang "filibustero", ayon sa "Diccionario de la lengua +castellana" na gawâ ng̃ "Real Academica Española"; ng̃uni't dito sa +Filipinas ay binigyan ng̃ mg̃a castílà ng̃ ibang cahulugan. Tinatawag +dito nilang "filibustero" ang filipinong ayon sa mg̃a sapantáhà nila'y +nag-aacalang lumabag at maglugso ng̃ capangyarihan ng̃ España sa +sangcapuluang ito at ng̃ macapagsarili. Pinag-uusig ng̃ gobierno ng̃ +castílà ng̃ catacot-tacot ng̃ panahong iyon ang bawa't filipinong +mapaghinalaang may budhíng "filibustero". Cung sabihin ng̃ mg̃a di +marunong ng̃ wicang castila'y "plibastiero."</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_41_41" id="Footnote_41_41"></a><a href="#FNanchor_41_41"><span class="label">[41]</span></a> Capulung̃ang lagui ng̃ pagsisiyasat ng̃ lahat ng̃ mg̃a +limbag. Cautusan dito ng̃ panahon ng̃ Gobierno ng̃ España, na ang +lahat ng̃ mg̃a limbag at ipinalilimbag upang ilathálà, gaya ng̃ mg̃a +libro at mg̃a pamahayagan, ay paraanin muna sa "Comisión Permanente de +Censura." Pinarurusahan ng̃ mabigat ang sumuay sa cautusang ito. +Naboboo ang sinabi ng̃ Comisión ng̃ mg̃a fraile at mg̃a castílà.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_42_42" id="Footnote_42_42"></a><a href="#FNanchor_42_42"><span class="label">[42]</span></a> Ang tinatawag niya ritong Bayang sarili ay ang España.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_43_43" id="Footnote_43_43"></a><a href="#FNanchor_43_43"><span class="label">[43]</span></a> Ang mg̃a cagawad ó cawaní ng̃ gobierno.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_44_44" id="Footnote_44_44"></a><a href="#FNanchor_44_44"><span class="label">[44]</span></a> Si Costa'y castílâ.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_45_45" id="Footnote_45_45"></a><a href="#FNanchor_45_45"><span class="label">[45]</span></a> Capón.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_46_46" id="Footnote_46_46"></a><a href="#FNanchor_46_46"><span class="label">[46]</span></a> Pantás na castílâ.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_47_47" id="Footnote_47_47"></a><a href="#FNanchor_47_47"><span class="label">[47]</span></a> Ang mairuguin sa lahát ng̃ bagay na nauucol sa +Filipinas.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_48_48" id="Footnote_48_48"></a><a href="#FNanchor_48_48"><span class="label">[48]</span></a> Sa laking pag-guiliw ni Blumentritt sa Filipinas ay +pinang̃alanan ang isang anac niyang babae ng̃ "Loleng" at ang inuugali +niya at ng̃ caniyang mg̃a anac ay ang asal ng̃ mg̃a filipinong may +pinag-aralan. Maraming di ano lamang ang mg̃a librong sinulat ni +Blumentritt tungcol sa Filipinas at ang isa sa mg̃a librong ito'y ang +"Diccionario Etnográfico de Filipinas."</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_49_49" id="Footnote_49_49"></a><a href="#FNanchor_49_49"><span class="label">[49]</span></a> <i>Psicologia</i>: isang bahagui nang Filosofía na +nagsasaysay ng̃ nauucol sa calolowa at sa canyáng mg̃a sancap at mg̃a +gawâ.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_50_50" id="Footnote_50_50"></a><a href="#FNanchor_50_50"><span class="label">[50]</span></a> <i>Antropólogo</i>: ang pantas na nacatatalos ng̃ +carunung̃ang <i>Antropología</i>, na kinapapalamnan ng̃ mg̃a nauucol sa +catawan at caasalan ng̃ tao.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_51_51" id="Footnote_51_51"></a><a href="#FNanchor_51_51"><span class="label">[51]</span></a> Bawat siglo'y may isang daang taon.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_52_52" id="Footnote_52_52"></a><a href="#FNanchor_52_52"><span class="label">[52]</span></a> Casaysayan ng̃ mg̃a nangyari.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_53_53" id="Footnote_53_53"></a><a href="#FNanchor_53_53"><span class="label">[53]</span></a> Ang binábanguit dito'y ang pagsasan galang ng̃ mg̃a +filipino sa capangyarihan ng̃ mg̃a francés sa pakikibaca sa +Conchinchina, sa utos ng̃ España.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_54_54" id="Footnote_54_54"></a><a href="#FNanchor_54_54"><span class="label">[54]</span></a> Datìng sacóp ng̃ España ang Borneo, na ng̃ayo'y +tinatawag ni North British Borneo; ng̃uni't sa capabayâan ng̃ Gobierno +ng̃ España'y napalipat sa capangyarihan ng̃ Inglaterra.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_55_55" id="Footnote_55_55"></a><a href="#FNanchor_55_55"><span class="label">[55]</span></a> Inaanyayahan co ang lahat ng̃ mg̃a cababayang cami'y +magtayô ng̃ isáng capisanang ang pamagát di'y <i>Liga Filipina</i>. Ang +súsunding palatuntunan sa capisanang ito'y ang Estatutos ó +Palatuntunan ng̃ <i>Liga Filipinang</i> itinayô ni <span class="smcap">Rizal</span> na +isinatagalog co ng̃ayon. Bawa't sang-ayon dito sa aking anyaya'y +macasusulat sa akin dito sa daang Misericordia blg. 123, bayang Sta. +Cruz, Maynílà. Cung marami, ang tanggapin cong pagsang-ayon tatawag +acó ng̃ malakíng pulong at ng̃ macapaghalal ng̃ mg̃a púnò at iba pang +kinacailang̃ang gawin. Totoong mahalagá ang magcaroon ang mg̃a +filipino ng̃ ganitong capisanan ...<i>Pascual H. Poblete</i>.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_56_56" id="Footnote_56_56"></a><a href="#FNanchor_56_56"><span class="label">[56]</span></a> Ang sabing "hotel" ay ipinang̃ung̃usap na Otel. Wicang +francés na ang cahulugan ay tahanang sarili, at cung minsan nama'y +bahay na tumatangap na tumúloy at magpacain sa canino mang nagbabayad. +Sa wicang castila'y "hostería" ú "hospedería".</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_57_57" id="Footnote_57_57"></a><a href="#FNanchor_57_57"><span class="label">[57]</span></a> Ang mg̃a caisipang nauucol sa pamamahalà ng̃ bayan.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_58_58" id="Footnote_58_58"></a><a href="#FNanchor_58_58"><span class="label">[58]</span></a> Ang cahulugan ng̃ sabing <span class="smcap">Pilato</span> ay "lalaking +may sandatang palasô." Ang pang̃alan niya'y <span class="smcap">Poncio</span> at +apellido ang <span class="smcap">Pilato</span>. Nang panahong yao'y siya'y Presidente ó +Procurador sa Judea, catungculang guinanap niya ng̃ sampong taon, ng̃ +panahong harì si Tiberio. Nang magpasimulâ si Juan Bautista ng̃ +pang̃ang̃aral, ang gobernador sa Judea ay si Pilato. Sinasabi ni San +Lúcas, na ang isá sa mg̃a guinawâ ni Pilato ay ang pagpatay sa iláng +mg̃a taga Galilea, at inihalò ang canilang dugô sa mg̃a hayin niya sa +canyang kinikilalang mg̃a dios. Sa isá sa mg̃a fiestang maraming mg̃a +judío ang napasasa Jerusalem, nagpasimulâ ang iláng mg̃a galileo ng̃ +panghihimagsic na laban sa pamunuan, sa loob ng̃ templo, cagagawang +pinutol sa pagpapatay sa mg̃a namiminunò sa gawang iyon. +</p><p> +Talastas na ng̃ lahát cung ano ang mg̃a cagagawan ni Pilato tungcol +cay Jesús, cayâ hindî co na sasabihin dito. +</p><p> +Nang makaraan ang isang taón mulâ nang mamatay si Cristo, ang mg̃a +judio'y nang himagsic cay Pilato, dahil sa pagcagamit nito sa mg̃a +cayamanan nang templo, upang may maipagpagawa nang isang páagusan nang +tubig. Napilitan si Pilatong payapain ang panghihimagsic na iyon sa +pamamag-itan nang mg̃a sandata. Ang mg̃a catampalasanan ni Pilato sa +mg̃a samaritano ay siyang pumilit sa mg̃a tawong ito na magsacdal cay +Vitelio, prefecto sa Syria. Ang naguing hatol nito'y alisan si Pilato +ng̃ catungculan at ipadala sa Roma, at doon nama'y pinarusahan siya +nang hatol na ipatapon, Lucas III. 1; XIII. 1; Mateo XXVII; Marcos XV; +Lucas XIII; Juan XVIII. 28; IX; Tingnan "Ang gawa ng̃ mg̃a apostol" +III. 13; IV. 27; XIII. 28. 1.a Timoteo VI. 13; Flav, Josefo, Antig. +lib, XVIII, c. II-IV.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_59_59" id="Footnote_59_59"></a><a href="#FNanchor_59_59"><span class="label">[59]</span></a> Si Anan ó Anas ay anac ni Seth, Sumo Pontífice nang mg̃a +judío, at bianan ni Cayfas, na siyang caacbay niya sa pagcapapa. Nang +hulihin si Jesús ay dinalá muna ito sa bahay ni Anas.—Lucas III. 2; +Juan XVIII; 13. +</p><p> +Sa pagca't siya ang pang̃ulong punò ng̃ mg̃a sacerdote, siya ang +nang̃ulo sa pulong na pinagdalhan sa mg̃a apóstol ni Jesús, upang sa +canila'y ipagbawal ang pagpapatuloy ng̃ pang̃ang̃aral.—Hechos IV. 6. +Sinasabi ni Josefo, na si Anas ay inihalal na Sumo Pontífice ni +Cyrenio, gobernador sa Judea, at siya ang inihalili cay Joaron na +binawian nang mataas na catungculang iyon. Si Anás naman ay inalisàn +nang catungculan ni Valerio Grato, procurador nang Judea, na inihalal +ni Tiberio Neron, at ang inihalili sa caniya'y si Ismael, na anac ni +Phabi.—Joseph. Antiquit lib. XXVIII cap. II.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_60_60" id="Footnote_60_60"></a><a href="#FNanchor_60_60"><span class="label">[60]</span></a> Si Caiphas na ang apellido'y Joseph ay manugang ni Anás +at Sumo Pontífice ring gaya nito. Sa bahay ni Caiphas linibac, +siniphayò, sinampal at hinatulang mamatay si Jesús. Sinasabi ni Josefo +na si Caiphas ay inalis sa pagcapontífice ni Vitelio. Lib. XXVIII Cap. +IV.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_61_61" id="Footnote_61_61"></a><a href="#FNanchor_61_61"><span class="label">[61]</span></a> Mang̃a pantàs na tagalagda ó tagasulat nang mang̃a +cautusan.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_62_62" id="Footnote_62_62"></a><a href="#FNanchor_62_62"><span class="label">[62]</span></a> Isá sa mang̃a secta nang mang̃a judío. Ang mang̃a +napapanig sa sectang ito'y humihiwalay sa abang tawo, sa pag-aacala +nilang sila ang lalong banál at marunong cay sa iba.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_63_63" id="Footnote_63_63"></a><a href="#FNanchor_63_63"><span class="label">[63]</span></a> Ang <span class="smcap">Joseph</span> na ito ay tubò sa Arimathea, isáng +maliit na bayang ng̃ una'y tinatawag na Ramlet, na na sa lupaíng +naguing pag-aarì ng̃ tribu ni Dan, sa dacong hilagaan ng̃ Lydda. +Nananahan si Joseph ng̃ panahóng yaon sa Jerusalem, sa pagca't doo'y +may mg̃a lupà siya at bahay, at siya'y lihim na alagad ni Jesucristo, +na cawang̃is naman ng̃ maraming mayayamang tagaroon. Ng̃ mamatay si +Jesús sa Cruz, humarap si Joseph cay Pilato, sa pag-asa niyang siya'y +caaalang alang̃anan, dahil sa siya'y Senador at tawong mayaman, at +canyang hining̃î ang bangcay ng̃ Màrtir sa Gólgota, na canyang +pinahiran ng̃ gamot at pabang̃ó, na ang casama niya'y si Nicodemo, at +ang bangcay ni Cristo'y inalibing niya, na ang catulong niya'y ang +sinabi ng̃ si Nicodemo, sa isang yung̃ib, na na sa lupaing canyang +pag-aari, na hindi nálalayò sa pinagpacuan cay Cristo. Hindì co masabi +cung ano ang kinahinatnan nang banal na si Joseph sa pagca't walang +sinasabi tungcol sa canya ang mg̃a Evangelio at "Ang mg̃a gawa ng̃ +mg̃a apostol."—Mateo XXVII. 75; Marcos XV. 42 Lucas XXIII. 50; Juan +XIX, 37. +</p><p> +Ang cahulugan nang pang̃alang "Nicodemo" ay "dugong walang sala." +Capanig nang panahong iyon si Nicodemo sa secta nang mg̃a fariseo, +siya'y príncipe nang mg̃a judío at alagad na lihim ni Jesucristo. +Isang gabí ay nakipagkita siya cay Jesús at sila'y nagsalitaan ng̃ +mg̃a bagay na mahahalagá. Itinuro sa canya nang dakilang Maestro ang +pang̃angaìlang̃ang magbagong buhay ayon sa tacdâ nang Espíritu Santo, +sa pamamag-itan nang pananampalataya sa Anac nang Dios, na +ipinagcaloob sa sanglibutan at nang magtamó ng̃ walang hangang buhay +ang lahat ng̃ sa caniya'y sumampalataya. Ang naguing bung̃a ng̃ +pagsasalitaan nilang ito'y ang pagbabalic loob ni Nicodemo, na mulâ +niyao'y naguing alagad ni Jesús, cahit sa lihim, bagay na anaki'y +pinagcacakilalanan ng̃ cahinaan ng̃ canyang pananampalataya sa +Mananacop. Walang ibang sinasabi sa Evangelio tungcol sa canya cung di +ang canyang pagsasanggalang cay Jesús ng̃ ito'y ibig sanang dacpín ng̃ +mg̃a fariseo isang araw. Ng̃ mamatáy sa Cruz si Jesús, nagdalá si +Nicodemo ng̃ sandaang librang nagcacahalong "mirra" at "áloe" at ng̃ +siyang mailagay na pabang̃o sa catawan ng̃ Mananacop, bagay na guinawâ +niya sa tulong ni Joseph na taga Arimathea. ¿Ano ang naguing buhay ni +Nicodemo pagcatapos? Hindi co masabi, sapagca't walang sinasaysay sa +bagay na ito ang mg̃a Santong Casulatan. Juan III. 1-21; VII. 500 at +XIX. 39.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_64_64" id="Footnote_64_64"></a><a href="#FNanchor_64_64"><span class="label">[64]</span></a> Matibay na carretóng may apat na gulóng, na guinagamit +ng̃ mg̃a hucbó ó ng̃ mg̃a ferrocarril.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_65_65" id="Footnote_65_65"></a><a href="#FNanchor_65_65"><span class="label">[65]</span></a> Isang instrumento ng̃ música na may mg̃a cuerdang tansô +na guinagamit ng̃ unang panahon.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_66_66" id="Footnote_66_66"></a><a href="#FNanchor_66_66"><span class="label">[66]</span></a> "La Independencia" ng̃ ica 4 ng̃ Noviembre ng̃ 1898.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_67_67" id="Footnote_67_67"></a><a href="#FNanchor_67_67"><span class="label">[67]</span></a> Ang isáng Nación ó ang isáng caharîan.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_68_68" id="Footnote_68_68"></a><a href="#FNanchor_68_68"><span class="label">[68]</span></a> Tinatawag na "indio" ang inianác sa India, ayon sa +"Diccionario de la Lengua Castellana" na gawâ ng̃ Real Academia +Española; datapowa't ang cahulugang bigay ng̃ mg̃a castilà at ng̃ mg̃a +lahing castilà sa sabing "indio" ay ang táong dalisay na filipino, na +ipinalalagay nilang cutad ang isip, imbî at hindî marunong magmahál sa +sariling dang̃al.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_69_69" id="Footnote_69_69"></a><a href="#FNanchor_69_69"><span class="label">[69]</span></a> Isáng lupaíng maláyò sa nacasasacop na Nacióng +nacalupig.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_70_70" id="Footnote_70_70"></a><a href="#FNanchor_70_70"><span class="label">[70]</span></a> Ang pagsulong sa ano mang cagaling̃an, sa halimbawà: ang +pagsulong sa dunong, sa gandá ng̃ caugalian, sa calayâan, sa +caguinhawahan at iba pa.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_71_71" id="Footnote_71_71"></a><a href="#FNanchor_71_71"><span class="label">[71]</span></a> Ang pinaghihinalâang gumawâ ó gumagawâ ng̃ ano mang +casamâan: sa maiclíng sabi, ang "hinalain".</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_72_72" id="Footnote_72_72"></a><a href="#FNanchor_72_72"><span class="label">[72]</span></a> Sipì sa <i>La Voz Española</i> na pinamamatnugutan ng̃ +lubhang catoto ng̃ mg̃a fraileng castilang si Don Joaquín Pellicena y +Camacho, ng̃ ica 30 ng̃ Diciembre ng̃ 1896.</p></div> + +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_73_73" id="Footnote_73_73"></a><a href="#FNanchor_73_73"><span class="label">[73]</span></a> Iba ang umaahit ng̃ balahibo ng̃ tupa, at iba ang +nagtátamong dang̃al, samacatuwid baga'y madalas na iba ang +napapaghinalaan ng̃ mg̃a cagagawan ng̃ ibá.</p></div> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Buhay at Mga Ginawa ni Dr. Jose Rizal, by +Pascual H. Poblete + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUHAY AT MGA GINAWA *** + +***** This file should be named 18282-h.htm or 18282-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/8/2/8/18282/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special +thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for +this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/18282-h/images/001_b.jpg b/18282-h/images/001_b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..305193e --- /dev/null +++ b/18282-h/images/001_b.jpg diff --git a/18282-h/images/001_t.jpg b/18282-h/images/001_t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6cb9dce --- /dev/null +++ b/18282-h/images/001_t.jpg diff --git a/18282-h/images/002_b.jpg b/18282-h/images/002_b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..aa92f6b --- /dev/null +++ b/18282-h/images/002_b.jpg diff --git a/18282-h/images/002_t.jpg b/18282-h/images/002_t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0c3a9df --- /dev/null +++ b/18282-h/images/002_t.jpg diff --git a/18282-h/images/003_b.jpg b/18282-h/images/003_b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e3fcfea --- /dev/null +++ b/18282-h/images/003_b.jpg diff --git a/18282-h/images/003_t.jpg b/18282-h/images/003_t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b41ccc2 --- /dev/null +++ b/18282-h/images/003_t.jpg diff --git a/18282-h/images/004_b.jpg b/18282-h/images/004_b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7da61e6 --- /dev/null +++ b/18282-h/images/004_b.jpg diff --git a/18282-h/images/004_t.jpg b/18282-h/images/004_t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..cae9324 --- /dev/null +++ b/18282-h/images/004_t.jpg diff --git a/18282-h/images/005_b.jpg b/18282-h/images/005_b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..dd014ac --- /dev/null +++ b/18282-h/images/005_b.jpg diff --git a/18282-h/images/005_t.jpg b/18282-h/images/005_t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..74f27bf --- /dev/null +++ b/18282-h/images/005_t.jpg diff --git a/18282-h/images/break.jpg b/18282-h/images/break.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..5e3b59a --- /dev/null +++ b/18282-h/images/break.jpg diff --git a/18282-h/images/cover_b.jpg b/18282-h/images/cover_b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..13737f2 --- /dev/null +++ b/18282-h/images/cover_b.jpg diff --git a/18282-h/images/cover_t.jpg b/18282-h/images/cover_t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c9e6f9b --- /dev/null +++ b/18282-h/images/cover_t.jpg diff --git a/18282-h/images/ending.jpg b/18282-h/images/ending.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2a55bea --- /dev/null +++ b/18282-h/images/ending.jpg diff --git a/18282-h/images/motif_1.jpg b/18282-h/images/motif_1.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8c76be3 --- /dev/null +++ b/18282-h/images/motif_1.jpg |
