diff options
Diffstat (limited to '18243-8.txt')
| -rw-r--r-- | 18243-8.txt | 1463 |
1 files changed, 1463 insertions, 0 deletions
diff --git a/18243-8.txt b/18243-8.txt new file mode 100644 index 0000000..41b1411 --- /dev/null +++ b/18243-8.txt @@ -0,0 +1,1463 @@ +The Project Gutenberg EBook of Bezoek aan den berg Athos, by Anonymous + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Bezoek aan den berg Athos + De Aarde en haar Volken, 1873 + +Author: Anonymous + +Release Date: April 24, 2006 [EBook #18243] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BEZOEK AAN DEN BERG ATHOS *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + Bezoek aan den berg Athos. + + + + +I. + + +Op de noordelijkste der drie landtongen, waarmede het oude Chalcis in +de Aegeïsche zee vooruitsteekt, verheft zich, hoog boven de blauwe +wateren, een breede, statige berg, bij de oude als de berg Athos +bekend, en in later tijd Monte-Santo of Heilige-berg bijgenaamd, +vanwege zijne uitsluitend uit geestelijken bestaande bevolking. Onder +het byzantijnsche rijk hebben deze monniken krachtig medegewerkt +tot de letterkundige en artistieke beweging, die de Renaissance +voorbereidde, en nog heden ten dage bezitten zij rijke boekerijen, +en is de berg de zetel van eene eigene schilderschool. + +Tijdens mijn verblijf in Griekenland, had ik het voornemen opgevat, +dien berg met zijne aloude kloosters te bezoeken; en na mij te +Konstantinopel voorzien te hebben van een aanbevelingsbrief van den +patriarch, zonder welken men gevaar loopt door de monniken minder +goed ontvangen te worden, verliet ik, den 9den Mei 1858, met mijn +vriend S.... en den drogman Voulgaris, de voorstad Pera. Wij wilden +per boot naar Salonika gaan, en vandaar over land de reis naar den +berg Athos voortzetten. + +Twee dagen later zeilden wij kaap Kara-Bournou om, en voeren de +kalme baai binnen, waaraan Salonika, in haar gordel van hooge, +met bolwerken voorziene muren gevat, ligt, leunende tegen de zacht +glooiende berghelling. Salonika, het oude Thessalonika, dat nog in +zijn naam de herinnering bewaart aan de overwinning, door Filippus van +Macedonië op de Thessaliërs behaald; Salonika heeft, hoezeer ook van +zijne vroegere grootheid vervallen, nog een voorkomen van schoonheid +en aanzien behouden, dat een zonderlingen indruk maakt bij de zoo +blijkbare teekenen van achteruitgang en kwijning. De haven is eenzaam, +de reede ledig; de vruchtbare grond is onbebouwd en overal doorsneden +met vuile poelen en stinkende moerassen, waaruit verderfelijke dampen +opstijgen. Ook hier blijkt de waarheid van het grieksche spreekwoord: +waar de Turk de voeten zet, verdort de aarde.--In de warme zomermaanden +ontvluchten de inwoners, voor zoover zij maar eenigszins kunnen, de +ongezonde stad, waar moorddadige koortsen woeden, en begeven zich +naar eene voorstad, ten westen van Salonika gelegen, en Kalameria +(Schoonoord) genoemd. Daar prijken de berghellingen, langs de bochtige +oevers van den Vardar, met fraaie boschages van platanen, en ademt +men eene frissche gezonde lucht in. + +Eene lange, breede, regelmatige straat, die, evenwijdig met de +zee, van het oosten naar het westen loopt, verdeelt de stad in +twee helften. Deze straat is ter wederzijde omzoomd met winkels, +en loopt aan de beide einden op een poort of triomfboog uit; in de +onmiddellijke nabijheid dezer straat bevindt zich de bazar. Al het +leven der stad heeft zich op dit punt saamgetrokken; hier is drukte +en beweging, hier handel en bedrijf; de overige straten zijn smal, +stil, en dikwijls steil in de rots uitgehouwen. De menigte, die zich +in de groote straat en den bazar beweegt, wedijvert in smerigheid met +deze lokaliteiten zelven; zij bestaat voor een zeer aanmerkelijk deel +uit Joden. Te midden der in het zwart gekleede Grieken en Bulgaren, +is de Jood dadelijk kenbaar, niet alleen aan zijne eigenaardige +gelaatstrekken, maar ook aan zijn katoenen tulband, en aan zijn met +bont omzoomd vest. De joodsche vrouwen dragen op het hoofd een soort +van vergulden diadeem, waaraan een doek van lichte stof is bevestigd, +die onder de kin wordt toegeknoopt, zoodat van het haar niets zichtbaar +is. Een lang wollen kleed met franje, onder de borst saamgehouden door +een gordel met gouden gesp, doet de vormen des lichaams voordeelig +uitkomen, en laat de met sierlijke muiltjes geschoeide voeten bloot. + +Salonika, dat hoogstens eene bevolking van zestigduizend zielen +telt, bezit niet minder dan zeven-en-dertig moskeeën, waaronder tien +oude christelijke basilieken, die door toevoeging van minarets en +sarraceensche portieken in muzelmansche bedehuizen zijn herschapen. Een +Jood, die op den hoek eener straat een bankierskantoor hield, was +bereid ons als gids te dienen, en bracht ons naar Sint-Demetrius +(_Kas-soumihié-Djami_) in de wijk _Eski-Akapoussi._ + +Deze oude basiliek werd in het begin van de achtste eeuw gebouwd op +het graf van den heiligen Demetrius, die ten jare 307, te Thessalonika +den marteldood onderging. Volgens de overlevering, welde uit dit +graf een stroom van heilige olie, die op den dag zelf, waarop Sultan +Amoerad zijn intocht in de veroverde stad hield, eensklaps ophield te +vloeien. De imans hebben dit graf in eere gehouden, en toonen het nog, +in een der hoeken van de moskee, aan de bedevaartgangers, die daarvoor +eene zekere vergoeding moeten geven. Voor de kerk bevindt zich een +kleine vierkante voorhof, met vijgeboomen beplant. Vandaar treedt +men in het voorportaal, waar vroeger de catechumenen en allen, die +om eene of andere reden van de gemeenschap aan de heilige mysteriën +waren uitgesloten, zich ophielden. De deuren der eigenlijke kerk +werden alleen geopend gedurende de preek, die aan de mis voorafging, +en die ook tot de ongeloovigen, de boetelingen en de catechumenen +was gericht: zoodra de mis begon, werden de deuren gesloten. Boven +dit voorportaal (narthex) bevond zich de vrouwengalerij, die nog in +de meeste grieksche kerken gevonden wordt. + +Twee rijen groenachtig marmeren kolommen verdeelen de basiliek in +drie schepen; het oude koor wordt door vier zuilen van rood egyptisch +graniet omgeven. De vloer is met wit marmer geplaveid; de muren +zijn met porfier ingelegd; eikenhouten binnenwerk, voor zoover het +zichtbaar komt, is onbeschilderd en zonder ornament. + +Dicht in de nabijheid van dit heiligdom staat de oude kerk van +Sint-George, _Ostendji-Effendi,_ bij het volk onder den naam van +de Rotonde bekend, van wege haar ronden vorm. Hier toont men u +nog een marmerblok, zoogenaamd _verde anticho_, waarop volgens +de overlevering, de Apostel Paulus zou hebben gestaan, als hij te +Thessalonika predikte. Dit bedehuis, inwendig met mozaïeken versierd, +is stellig een van de oudsten der christenheid. Waarschijnlijk was het +vroeger een heidensche tempel; maar de mozaïeken zijn ongetwijfeld +van christelijken oorsprong. Overigens zijn deze mozaïeken, uit het +oogpunt der kunst, zeer middelmatig, en kunnen zij in geenen deele +wedijveren met die van de kleine, voormalige kerk van Sinte-Sophia, +door Justinianus gebouwd. Mij zijn weinig schooner overblijfsels van de +oude christelijke kunst bekend, dan de mozaïeken van dezen fraaien en +zuiveren koepel der Sinte-Sophia. Vijftien figuren, meer dan drie ellen +hoog, zijn in het rond geschaard. Zij stellen de Heilige-Maagd voor, +tusschen twee engelen, en de twaalf Apostelen. In het midden zweeft +Christus in een glorie; daaronder dit opschrift: "Gij, galileesche +mannen, wat staat gij en ziet op naar den hemel? Deze Jezus, die van +u weggenomen is in den hemel, zal alzoo wederkomen, als gij hem hebt +zien heenvaren."--Zonderling genoeg, hebben de Turken dit prachtig +mozaïek op gouden grond gespaard. + +De andere basilieken onderscheiden zich door niets bijzonders; alleen +die van _Sarali-Djami-Si_ is opmerkelijk door haar vorm, een latijnsch +kruis. De anderen hebben allen, of de gedaante van een grieksch kruis, +met gelijke armen; of wel zijn eenvoudige langwerpige zalen, met +een halfronde nis (abside) aan het einde, zooals de oude romeinsche +basilieken. Zij zijn al te gader zeer klein; de grootste zou nog +geen vijfde deel beslaan van de oppervlakte van een onzer gothische +kathedralen. Zij missen dan ook dat aangrijpende, majestueuse, +hartverheffende, dat der middeleeuwsche kerken zoozeer eigen is; maar +daarentegen naderen zij, door den eenvoud en de eenheid van plan en +bouworde, meer de klassieke tempels. De kleine, hooge vensters laten +maar een flauw licht doordringen, dat aan het gebouw iets geheimzinnigs +geeft, geheel in overeenstemming met zijn oorspronkelijk karakter. + +Ik zeide reeds, dat de groote hoofdstraat der stad, de oude _via +Egnatia_, ter wederzijde door een triomfboog wordt afgesloten. Deze +beide monumenten, aan Augustus en aan Constantijn gewijd, zijn erg +vervallen; het onderste gedeelte is geheel verborgen door de daar +omheen gebouwde woningen. In deze zelfde straat ziet men nog, boven +het platte dak eener joodsche woning, tien korinthische zuilen, met +karyatiden in basrelief versierd. Naar men meent, wijzen deze zuilen +de plaats aan van het oude hippodrome, waar Theodosius de bloedige +wraakoefening deed volvoeren, die hem zoo strenge terechtwijzing van +Sint-Ambrosius op den hals haalde. + +Sedert onze komst te Salonika hoorden wij telkens verhalen van een +zekeren albaneeschen roover, Rabottas genaamd, die het gansche +schiereiland onveilig maakte. In de koffiehuizen wist ieder een +nieuwe heldendaad van dien rooverhoofdman te vertellen; maar toch +beschouwden allen Rabottas als een braaf man. Deze eeretitel, aan +den roover gegeven, klinkt zonderling in onze ooren: maar in Turkije +is dat anders, en kunnen deze woorden inderdaad saamgevoegd worden, +zonder der waarheid geweld aan te doen. De Osmanlis beschouwen toch +de _rayas_, dat wil zeggen alle niet-muzelmannen, ongeveer evenzoo +als de Spartanen van ouds de heloten beschouwden: als slaven en +verworpelingen. De raya, die de voortdurende geldafpersingen niet +langer verdragen kan, die zijne vrouw of dochter uit de handen der +Turken wil redden, of zich aan andere mishandelingen wil onttrekken, +kan dit zeer dikwijls niet anders doen, dan door naar het gebergte uit +te wijken. Maar aangezien hij, alleen op eene naakte rots, niet van +de lucht kan leven, verbindt hij zich aldra met andere lotgenooten, +die de verdrukking of de dorst naar wraak evenzoo uit de maatschappij +heeft gedreven, plundert met hen de karavanen, overvalt de hoeven +en dorpen, en heft schatting van het omliggende land. Nu is hij een +roover geworden; maar het is daarom nog niet uitgemaakt dat die man +inderdaad een booswicht is. Het zijn deze roovers, die den eersten +stoot hebben gegeven voor den griekschen onafhankelijkheidsoorlog, +en die waarschijnlijk, bij eene mogelijke nieuwe botsing, de trouwste +bondgenooten van Griekenland zouden zijn. Inmiddels kan de reiziger +van deze lieden overlast genoeg lijden; de pâsja gaf ons daarom twee +_zaptiés_ of _bâsji-bozouks_ van zijne wacht mede, benevens nog twee +gewapende mannen, om op de paarden te passen. Een koopman uit Scio, +die voor zaken den berg Athos moest bezoeken, had zich bij ons +gezelschap aangesloten. + +Den 14den Mei vertrokken wij van Salonika. De beide soldaten openden +den trein. De kleeding en uitrusting der bâsji-bozouks is aan geen +vaste regelen gehouden: ieder volgt daarin zijn eigen smaak. Onze +zaptiés droegen het donkerroode albaneesche vest, met zwart galon +geborduurd; een wijden broek, aan de knieën sluitende, en een hoogen, +spits toeloopenden tulband. In hun gordel hadden zij een gansch +arsenaal van allerlei wapenen: dolken, sabels, pistolen enz. Deze +wapenen zijn de trots van den Albanees; om daarin boven anderen +uit te munten, getroost hij zich de grootste opofferingen.--Na +een vermoeienden tocht van drie uren, door het rulle zand en in +de brandende zon, kwamen wij aan de karavanserai van Vasilika, +een armzalig gehucht van tien of twaalf woningen: de plaats werd +in 1821 door Ahmed-Bey ganschelijk Verwoest. Thans zijn hier eenige +grieksche familiën gevestigd. De grond is zeer vruchtbaar, en blijkens +de vriendelijke olijven-, vijgen- en wijngaarden, wier frissche lommer +recht weldadig is, ook goed bebouwd. + +Naarmate ge u van de kust verwijdert, worden de woningen zeldzamer; +in volle vrijheid groeit en bloeit de myrthe in dezen vruchtbaren +grond, dien de ploeg onberoerd laat; eerst te Galatz vindt ge weder +sporen van akkerbouw. Galatz ligt aan den voet van den berg Disoron; +de huizen zijn gedeeltelijk op en tegen de rots gebouwd, op welker +top een zware toren verrijst. Wij brachten hier den nacht door. Den +volgenden morgen vervolgden wij onzen tocht door de eenzame landstreek; +welhaast begon de weg zeer merkbaar te stijgen; de plantengroei nam +gaandeweg in kracht en weelderigheid af; daarentegen vertoonden de +menschen, die wij ontmoetten, een krachtiger type dan de bewoners der +vlakte.--Nog eens omgaf ons het dichte bosch, vol wonderlijk gevormde, +wild verwrongen stammen en reusachtige, eeuwenoude boomen; en bij het +uitgaan, ontplooide zich voor onzen blik een verrassend panorama. Aan +den gezichteinder verhief zich de berg Athos, als een reusachtige +sphinx, aan den oever der zee neergehurkt; tot aan den berg is het eene +aaneenschakeling van hoogten en laagten, van kloven en valleien; ter +rechterzijde overziet ge het schiereiland van Pallene; ter linkerhand, +Orfano, neergevleid aan den zoom der sierlijke golf. Alles, tot aan +den verren gezichteinder, volkomen duidelijk zichtbaar, dank zij +de weergalooze helderheid en doorschijnendheid van dezen lichtenden +griekschen hemel. + +Des avonds te negen ure trokken wij over de rivier de Doulitchaï. Een +pappas, dien wij daar ontmoetten, zeide ons dat wij te veel naar het +zuidoosten waren afgedwaald, en dat wij ons naar het nabijgelegen +dorp Hagios-Nicolaos moesten begeven, waar wij den nacht zouden kunnen +doorbrengen. Wij volgden zijne aanwijzing, en kwamen te middernacht aan +het genoemde dorp, waar wij met groote moeite een paar kamers konden +vinden, daar in alle woningen de beschikbare ruimte door zijwormen +was ingenomen. Den volgenden dag staken wij in eene tartane, die aan +den oever hout innam, de golf van Monte-Santo over. + + + +II. + + +Den 17den Mei, twee uren na middernacht, wierpen wij het anker +uit voor het russische klooster, aan den westelijken zoom van den +Athos. Bij de eerste morgenschemering, vertoonden zich eene menigte +hoofden voor de vensters der hooge galerijen. Het is moeilijk, zich +een verwarder, onsamenhangender gebouw te denken, dan dit klooster: +een ongeloofelijke baaiert van bolwerken, torens en torentjes, muren, +terrassen, galerijen: alles door den tijd verkleurd, gescheurd, +verbrokkeld. In den langen muur is geen enkele opening, maar daarboven +verheffen zich houten galerijen, die buiten den muur uitsteken en +op schoorbalken rusten. Deze galerijen zijn donkerrood geverfd, +hetgeen althans eenige afwisseling brengt in de eentonig grijze tint +der muren. Deze groep gebouwen verrijst op een naakte rots, aan alle +zijden door weelderigen plantengroei omgeven. + +Voulgaris, dien ik als gezant naar het klooster gestuurd had, +kwam terug, gevolgd door twee kaloyers (monniken, van Kalogeroi, +goede grijsaards), die ons, namens den higoumenos (abt, prior) +een geschenk kwamen aanbieden van meloenen en versche vijgen. Na +deze welkome vrachten genuttigd te hebben, begonnen wij het steile +pad te beklimmen, dat naar het klooster voert. Eene dubbele deur, +gegrendeld als de deur eener gevangenis, en waarboven een beeld der +Madonna is geplaatst, wier verguld gewaad ge door een traliewerk zien +kunt, voert naar het groote binnenplein. Midden op dat plein staat +de _Katholikon_ (hoofdkerk), een basiliek met vijf koepels; in het +rond loopt een galerij met twee rijen bogen boven elkander, waarin +zich de cellen bevinden. Men bracht ons eerst naar de kerk, waar zoo +straks de mis zou aanvangen. De monniken namen hunne plaatsen in. Zij +zijn gekleed in een bruine pij, die in rechte plooien nederhangt; +daarover dragen zij een lang overkleed van lichter stof, dat om het +midden wordt saamgehouden door een zwart lederen gordel met koperen +gesp. Hunne voeten steken in laarsjes, en op het hoofd dragen zij +eene hooge gele muts. Naar de wijze der oude Nazireërs, laten zij +haren en baard ongehinderd groeien: noch schaar, noch scheermes +komt ooit op hun hoofd. Sommigen rollen hun haar tot een soort van +grooten chignon te zaam, dien zij dan onder hunne muts wegstoppen; +maar anderen, niet tevreden met hunne onmatig lange baarden, laten ook +hun haar over hunne schouders afhangen, hetgeen soms aan hun gelaat +eene zonderlinge, woeste uitdrukking geeft. Te midden der grijsaards, +die met wankelende schreden de kerk binnenstrompelden, zag ik ook een +jongen man, die met vasten stap voortging: zelden heb ik volmaakter +type van mannelijke schoonheid gezien. Zijn donkere oogen straalden +als starren bij het matte bleek van zijn door het vasten vermagerd, +onberispelijk gevormd gelaat; zijn baard, den fieren mond omkrullende, +verdeelde zich op de borst en mengde zijne blauwachtige tinten aan +de donkerder kleur van het golvende hoofdhaar. Hij was een Griek uit +Zante, en eerst sedert korten tijd op den berg aangekomen. + +Nadat de monniken een psalm hadden gezongen op dien eigenaardigen, +slependen rhythmus der grieksche kerk, die meer een recitatief +moet heeten dan een eigenlijk gezang, begon de priester de mis te +bedienen. Eerst maakte hij driemaal het teeken des kruises, telkens +gevolgd door eene buiging.--De Grieken maken het teeken des kruises +met de drie saamgevoegde voorste vingers der rechterhand, ter eere +der Drieëenheid; en wel van de rechter naar de linkerzijde, omdat +Christus het eerst zijne rechterhand uitstrekte om aan het kruis +gehecht te worden. De gewone buiging vervangt de in de katholieke +eeredienst gebruikelijke kniebuiging, die de oostersche kerk alleen op +Pinksteren toelaat.--De priester trok daarop eene alba van gebrocheerde +zijde aan, en omgordde zich met een breeden gordel, waaraan een soort +van ruitvormig zakje hing, _hipognation_ genaamd. Na het _Confiteor_ +en den _Introïtus_, nam hij het heilige, gezuurde brood, en sneed +het in vier gelijke deelen, aldus: + + + ---|--- + IC | X + ---|--- + NI | K + + +hetgeen beteekent: _Jezus Christus Overwinnaar_. Daarop legde hij +het brood in de kelk, goot wijn en water daarin, dekte de kelk met +een kruis, en droeg het heilig misoffer op. + +Het altaar in de grieksche kerken heeft niet, als bij ons, de +gedaante van een sarkophaag, maar is niets meer dan eene tafel, met +een gewijd linnen kleed, _antimension_, bedekt. Naar het schijnt, +zien de Grieken er iets als eene profanatie in, wanneer verschillende +priesters aan hetzelfde altaar de mis bedienen: althans het aantal +altaren en biechtstoelen in deze kloosters is bijna onbeperkt. + +Na de dienst konden wij vrijelijk de kerk rondwandelen. Zij heeft de +vorm van een grieksch kruis; de wanden zijn, tot aan het gewelf, met +fresko's bedekt, die elkander in deze orde opvolgen--dezelfde ongeveer +in alle kerken van den griekschen ritus: in het midden, de Heiland, +den zegen gevende; met dit monogram: IHC. XC. O. pantochratôr. Jezus +Christus de Alregeerder;--aan de oostzijde, de Heilige Maagd (îanagia, +de Alheilige), tusschen de aartsengelen Michaël en Gabriël; lager de +profeten; in de boogvakken, de evangelisten; in de bêma, het Avondmaal; +boven het voorportaal, de Verheerlijking op den berg: en in de armen +van het kruis, de wonderen des Heeren en voorstellingen uit het Oude +Testament. Buiten de eigenlijke kerk, langs het gewelf en de wanden +van het voorportaal, ziet ge de asceten, de styliten [1], de heilige +leeraren en de heilige bisschoppen. + +Na de cellen bezocht te hebben, enkel met een houten bank gemeubeld, +waarop de monniken slapen, gingen wij naar den reefter, waar de +broeders juist aan tafel zaten. Het eenvoudige maal bestond uit +gekookte macaroni. Gedurende den maaltijd las een der kaloyers een +preek voor. + +Dit klooster wordt door russische en grieksche monniken bewoond. Wij +namen al spoedig afscheid, om naar Kariès te gaan, een door monniken +bewoond dorp, op vier uren afstands van het russische klooster. Eerst +loopt de weg door tuinen en olijvengaarden, die door de monniken +met zeerveel zorg worden onderhouden; het noodige water wordt, langs +uitgeholde boomstammen, die op zeer doelmatige wijze zijn aangebracht, +van de hoogere rotsen naar deze gaarden geleid. Hoogerop ontmoet men +prachtige bosschen van eike- en kastanjeboomen, die inderdaad ten +volle den roem verdienen, dien zij door geheel Griekenland genieten. + +Kariès (van Kara, hoofd) ligt in een vallei aan de oostelijke helling +van den berg, te midden van een krans van cellen en kluizen, waarmede +de berg als bezaaid is. De lage houten huizen zijn rooskleurig of wit +gepleisterd, en staan alle nevens elkander op twee rijen. In de aldus +gevormde straat ziet ge een aantal winkeltjes, door monniken gehouden, +waar rozekranzen, platen en huiselijke gereedschappen te koop zijn, +die door de kluizenaars worden vervaardigd. Aan het einde der straat +verrijst een groot huis van een zeer nederig voorkomen: daar zetelt +de raad, die het bewind voert over den berg. + +Deze raad bestaat uit twintig epistaten, vertegenwoordigende de twintig +kloosters. Een voorzitter, die om de vier jaren door deze vergadering +gekozen wordt, deelt het uitvoerend gezag met de vertegenwoordigers +der vier kloosters Laura, Iveron, Vatopedi en Kiliandari. Deze +vier vertegenwoordigers voeren het bestuur over de Heiligen-berg, +en doen van hun beheer verantwoording aan de algemeene vergadering, +die bovendien ook de rechtsmacht uitoefent en over vergrijpen en +misdrijven oordeelt. Hunne besluiten moeten, om geldig te wezen, +voorzien zijn van een zegel, dat in vier stukken is verdeeld, waarvan +ieder dezer vier epistaten een stuk heeft. Verzet van een enkel lid +maakt dus het nemen van een besluit onmogelijk: en evenzoo verzet +van den president, in wiens bezit de schroef is, waarmede de vier +stukken tot een geheel worden verbonden. De turksche regeering heeft, +na den val van Konstantinopel, deze kleine monnikenrepubliek erkend, en +zich tot haar beschermer verklaard, tegen een jaarlijksche schatting +van 500.000 piasters, die aan een te Kariès gevestigden aga moet +worden ter hand gesteld. De republiek onderhoudt eene wacht van 20 +christelijke Albanezen, die met de handhaving der politie zijn belast. + +Zooals ik reeds zeide, zijn er twintig kloosters op den berg Athos: +zeventien worden door grieksche kaloyers bewoond, een door russische +en grieksche, en twee door Serviërs en Bulgaren. Allen volgen +wel den regel van Sint-Basilius, maar worden toch niet geheel +volgens dezelfde wetten bestuurd. Vroeger stond aan het hoofd +van elk klooster een onafzetbare higoumenos; maar ten gevolge van +moeielijkheden, waarvan ik het rechte niet ben te weten kunnen komen, +werd dit veranderd, zoodat tegenwoordig nog maar tien kloosters, +cenobitenkloosters genoemd, de oude inrichting hebben behouden; de +tien andere worden vrije of liever afzonderlijke kloosters genoemd, +en worden bestuurd door een raad van epitropen, die om de vier jaren +wordt vernieuwd. De cenobitenkloosters zijn: Iveron, Kiliandari, +Dionysius, Koutloumousis, Zographos, Philotheos, Grigorios, Xenophon, +Esphigmenou, en het russische klooster Roussicon.--De tien andere +kloosters heeten: Vatopedi, Laura, Pantocrator, Xiropotamos, Dokiarios, +Karakallos; Simopotra, Stauronikitas, Agios-Paelos en Kastamoniti. De +vertegenwoordigers der kloosters Laura, Vatopedi, Iveron en Kiliandari +zijn met het gezag over al de anderen bekleed: niet alleen omdat +deze kloosters de oudste en rijkste zijn, maar omdat zij den titel +voeren van keizerlijke kloosters. Onder de byzantijnsche keizers +namelijk waren er drie soorten van kloosters: die rechtstreeks onder +den keizer stonden, die alleen aan de patriarchen onderdanig waren, +en die onder het gezag der metropolitanen en bisschoppen stonden. De +inkomsten dezer klooster-republiek bestaan uit de opbrengst der +bosschen en den handel in olijven en noten. Bovendien bezitten de +kloosters uitgestrekte eigendommen in Wallachije, op het eiland Thasos +en langs de kusten van europeesch Turkije. + +Toen wij te Kariès aankwamen, waren de epistaten vergaderd voor de +verkiezing van een nieuwen president. Wij wandelden door het dorp, +en werden toen naar een groote zaal geleid, of liever naar een +soort van open galerij, langs de drie zijden met divans bezet. Op +deze divans zaten, naar turksche wijze, de leden der vergadering, +gekleed in mantels met wijde mouwen, die op de borst geopend waren en +een onderkleed van blauwe of violetkleurige zijde naar gelang van de +verschillende waardigheid der epistaten, lieten zien. Op het hooft +droegen zij een zwart vilten _kalimafki_, die veel overeenkomst had +met de baret van een advokaat. De president rees op en kwam naar +ons toe, leunende op zijn stok; hij noodigde ons uit, op den divan +plaats te nemen, en opende de brieven, die wij hem hadden ter hand +gesteld; toen hij den brief van den patriarch van Konstantinopel +geopend had, kuste hij eerbiedig de handteekening van zijn geestelijk +opperhoofd. Een Albanees had inmiddels een laag tafeltje of bankje +neergezet, waarop gedroogde confituren en koffie stonden; en nadat +ieder van een kop koffie en de onmisbare tsjibouk was voorzien, +begon men ons te ondervragen over ons vaderland, over Konstantinopel, +en vooral over het eigenlijke doel van onze reis naar den Athos. + +Vernemende dat wij zelf de kunst beoefenden, zeide de president dat +hij ons eene woning zou aanwijzen bij den schilder Anthimes, een van +de celebriteiten van den Heiligen-berg. Anthimes was zeer levendig +en bewegelijk; hij bewoonde zijn klein huis in gezelschap van een +pappas of wereldlijk priester, Manuel genaamd:--een soort van paria, +die het eten klaarmaakte, den tuin verzorgde, het huis schoon hield, +de schilder bij zijn arbeid hielp, bij de mis assisteerde, en toch, +ondanks al deze bezigheden, nog tijd vond om lang te slapen en somtijds +veel te drinken. + + + +III. + + +Gedurende de eerste tien eeuwen onzer jaartelling is de geschiedenis +van den berg Athos tamelijk duister en onzeker. Volgens de monniken, +zou het klooster Laura, onder de regeering van Constantijn, zijn +gesticht door den heiligen Athanasius den Athoniet. In geen enkel +geschiedboek wordt, voor zoover ik weet, van deze Athanasius gewag +gemaakt; maar, in datzelfde klooster Laura ziet men een fresko, waarop +deze zelfde Athanasius is afgebeeld, eene bul of breve ontvangende +uit handen van den keizer Nicephorus Phokas, dat is dus omstreeks +965. Toch zijn sommige kloosters waarschijnlijk reeds vóór dien tijd +gesticht: bij voorbeeld die van Iveron en Vatopedi.--Volgens het +verhaal der monniken dan, verzocht en verkreeg Athanasius van den +keizer de vergunning om op den berg Athos een klooster te bouwen, en +stichtte hij de groote Lavra of Laura (_Lavra_ beteekent vereeniging, +gemeente). De kluizenaars, die destijds den geheelen berg bewoonden, +zonden eene deputatie naar Konstantinopel, om tegen deze inneming van +hun gebied te protesteeren. Te vergeefs: op hun verzoek werd geen acht +geslagen, en weldra verrees het eene klooster na het andere. Toch zijn +deze kluizenaars niet geheel uitgestorven. Op de hoogste rotspunten +zijn nog altijd hermiten gevestigd, die daar, in de eenzame wildernis, +ver van alle menschelijke woningen, leven. Wanneer zij op de berg +geen voedsel meer kunnen vinden, dan melden zij zich aan de poort +des kloosters aan, en bieden, in ruil voor eenige groenten, kleine +rozekranzen en gebeeldhouwde kruisen aan. Hoewel zij de monniken +met onverholen minachting behandelen, vereeren deze hen toch als +heiligen. Toen wij het russische klooster verlieten, zag ik zulk een +kluizenaar op een rots zitten: hij had bijna geen andere kleeding +dan zijn buitengewoon langen baard. Geen vrouw, zelfs geen dier van +het vrouwelijk geslacht, mag den berg betreden. + +Op eenige minuten afstands van Kariès, ligt het klooster +Koutloumousis. Wij hadden dus alle gelegenheid om de kaloyers in hun +dagelijksch leven gade te slaan. Zij laten de zorg voor den land- +en tuinbouw aan de leekebroeders over, en doen zelf weinig anders dan +bidden. Vroeg in de morgen verlaten zij hunne cellen, en verzamelen +zich in de kerk, om de metten te zingen; daarna hooren zij de mis; +gaan naar den reefter; wonen te vier ure de vesper bij; gebruiken te +zes ure hun avondeten, zingen een lied, en gaan met zonsondergang ter +ruste, om midden in den nacht op te staan en de vroegdienst in de kerk +bij te wonen. De aanvang van al deze verschillende diensten wordt, +naar de aloude wijze, aangekondigd, niet door het luiden van een klok, +maar door het slaan met een hamer op een houten of ijzeren schijf, een +zoogenaamden _simander_. De kaloyers lezen weinig andere boeken dan +hun gebedenboek, de eukologia. Er zijn echter sommigen, die gereisd, +de wereld gezien, gestudeerd en zich wetenschappelijk ontwikkeld +hebben. Desniettemin verkeeren de boekerijen in een toestand van +jammerlijke wanorde, waarvan men zich moeilijk een juist denkbeeld +kan maken; en de betrekkingen van _carthophilax_ is niet veelmeer +dan eene sinecure. + +Maar indien de monniken de letterkunde verwaarloosd hebben, zoo +hebben zij hun ouden roem weten te handhaven op een ander gebied: +dat van schilderen, graveeren en beeldhouwen in het hout, waarin +hunne voorgangers reeds voor eeuwen uitmuntten. In de aan de Panagia +gewijde hoofdkerk van Kariès, vindt men eene reeks fresko's uit +het schitterendste tijdperk der school van den berg Athos. Deze +schilderijen zijn vervaardigd door Manuel, bijgenaamd Panselinos, +(panaselînî, volle maan) omstreeks de twaalfde eeuw te Salonika +geboren--nauwkeuriger kon ik den tijd zijner geboorte niet te weten +komen. Panselinos wordt als het hoofd beschouwd, niet alleen van +deze kloosterschool, maar van geheel de byzantijnsche school. De +overleveringen en beginselen dezer school zijn nedergelegd in een +boek, getiteld Ermîneia tîs Zôgraphíchîs, Handboek der Schilderkunst, +omstreeks 1650 saamgesteld door den monnik Dionysius, uit het klooster +Fourna bij Agraphra in Thessalië, en door zijn leerling Cyrillus van +Chio. In dit handboek vindt men uitvoerige voorschriften omtrent +de wijze van schilderen, de voorstelling en schikking van gewijde +onderwerpen, enz. Geschreven met het doel om de ontaarding der gewijde +kunst te beletten, heeft dit boek de schilders als met onverbreekbare +banden gebonden, en met terzijdestelling van iedere persoonlijke +inspiratie en vrije conceptie, hun alleen de starre overlevering tot +wet gesteld. + +Zeer zeker ook onder den invloed dezer onveranderlijke, door de +traditie gewijde regelen, is de kunst in de kloosters op de berg +Athos tot een zeer laag peil afgedaald, en is alle leven en bezieling +daaruit geweken. De eerste maal, dat ik het atelier van den schilder +Anthimes bezocht, trof het mij, dat ik hier geen studiën of schetsen +vond, maar wel een aantal potten met vischlijm, aangelengde kalk, +oliën en andere dergelijke stoffen: in een woord, alles wat men in +het laboratorium van een fabriekant van verwen zou verwachten. Ik +vroeg onzen gastheer, ons iets van zijn werk te laten zien. "Wij +maken geen studiën of schetsen, antwoordde hij: wij werken dadelijk +op den muur; het handboek leert ons de proportiën van het menschelijk +lichaam, de schikking der figuren en hare beweging. Mijn leermeester, +Vader Macarios, had de kunst geleerd van Vader Nectarios."--Daarop een +penseel nemende, dat hij in roodbruine verf doopte, teekende hij op een +blad papier een Christuskop. De omtrek was met vaste hand getrokken, +met al de zekerheid en kunstvaardigheid van een bekwaam teekenmeester: +maar toch was deze wiskunstige teekening, schoon onberispelijk van +lijnen, koud en zonder leven. Hoe is trouwens oorspronkelijkheid en +leven mogelijk, waar de schilders zoo, ik mag wel zeggen werktuigelijk, +naar vaste recepten arbeiden? In het handboek lees ik, bij voorbeeld, +het volgende: "Een menschelijk lichaam is negen hoofden hoog; +verdeel het hoofd in drie deelen: het eerste is voor het voorhoofd, +het tweede voor den neus, het derde voor den baard; verdeel wederom de +ruimte tusschen den neus en den baard in drie deelen", enz. enz. Met +behulp van dergelijke regelen en van een passer, kan men een pop +teekenen; met ijver en goeden wil zal dit eindelijk zelfs wel zonder +passer gelukken: maar wat heeft dergelijk fabriekwerk gemeen met de +scheppingen der kunst? + +Hadji-Linos, de nieuw verkozen president, stelde ons den 23sten Mei +den gezegelden brief ter hand, die ons de poorten der kloosters moest +openen, en den 24sten begaven wij ons op weg naar de conventen der +oostkust; een Albanees der wacht geleidde ons. + +Na een tocht van drie uren over eene zandige helling, tusschen twee +rijen note- en wilde vijgeboomen, komen wij te Iveron, ter rechterhand +het klooster Koutloumousis latende liggen, dat nog de zeer duidelijke +sporen vertoonde van den jongsten brand. + +Het valt niet gemakkelijk, in deze wonderlijke verzameling van gebouwen +eenig plan of eenheid van gedachte te ontdekken: hoogstwaarschijnlijk +bestaat zulk plan ook niet. De indruk, dien deze mengeling van +gebouwen, in een eng dal aan den oever der zee saamgeperst, op den +aanschouwer maakt, is verre van opwekkend; en niet dan met zekeren +weerzin verlaat hij de frissche lommerrijke bergpaden voor de donkere +en vochtige portalen, de kille binnenplaatsen en de bedompte galerijen +van het klooster. Het klooster van Iveron is een cenobitenklooster, +waar, vooral ten opzichte van het vasten, buitengewoon strenge +regels gevolgd worden. Gelukkig had de woïwode van Kariès ons een +groot stuk kalfsvleesch medegegeven, zoodat wij althans niet aan de +schrale keuken van het klooster gebonden waren. + +In de grieksche kerk zijn de vasten veelvuldig en streng. Zonder te +spreken van de bijzondere vasten, ter eere van den beschermheilige +van het klooster, heeft men de volgende algemeene vastentijden: twee +maanden voor Paschen, dertig dagen voor Pinksteren, veertien dagen +voor Maria-Hemelvaart, en veertien dagen voor Kerstmis. Gedurende +dien tijd mogen de geloovigen noch melk, noch eieren, noch visch +gebruiken; zoodat er niet anders overblijft dan kaviaar, olijven +en eenige wortelen en schelpdieren. De Oosterlingen, die over het +algemeen zeer matig zijn, verdragen dezen strengen regel, die voor +ons welhaast onverdragelijk zou zijn, zonder hinder. + +De higoumenos was bij onzen maaltijd tegenwoordig, zonder daaraan zelf +deel te nemen. Na afloop van het eenvoudig maal, leidde hij zelf ons +door het klooster rond, ons alles verklarende en bereidwillig op al +onze vragen antwoordende. De stichting van Iveron valt waarschijnlijk +reeds in zeer ouden tijd. In de muren ziet men nog fragmenten van +antiek beeldhouwwerk, uit de ruïnen der oude stad Olophiros afkomstig; +waarschijnlijk is dus het klooster ouder dan de bekende twist over +de beeldendienst, want de iconoclasten toonden weinig eerbied voor de +kunstwerken der oudheid. De logotheet verhaalde ons dat het klooster +door drie Georgiërs of Iberiërs, ter eere van Johannes den Dooper, +was gesticht; wanneer dit was geschied, wist hij niet. Het reusachtige +convent telt niet minder dan dertig kerken, rondom de hoofdkerk, +ook hier aan de Panagia gewijd, gegroept. Deze laatste heeft geen +zijschepen. Eene eigenaardigheid van deze kerken op den berg Athos, +is een groote half-ronde nis achter het koor, die tot sakristie +dient, en waar het gewijde vaatwerk wordt bewaard. De wanden der +kerk zijn tot halve-manshoogte met gekleurde tichelsteenen bekleed; +daar boven begint het schilderwerk. De fresko's van deze kerk zijn +in 1846 schoongemaakt en opgeschilderd geworden. Binnen in de kerk +heeft deze onhandige restauratie niet de volle schade aangericht: +de schilder heeft althans de omtrekken der oude beelden gespaard, +en alleen de kleuren bedorven; maar in het voorportaal heeft hij ten +volle aan de buitensporigste dwaasheden bot gevierd, zonder nogtans +ontrouw te worden aan de voorschriften van het handboek. Men ziet +hier eene gansche reeks van terechtstellingen, waarbij, met volkomen +minachting van alle regelen der perspectief, het bloed tot op den +achtergrond tegen de zonderlinge gebouwen spat. Deze onhandige knoeiers +ontzien zich niet, de schilderijen der oude meesters, onder het +voorwendsel van ze te restaureeren, volkomen te bederven. Maar toch, +deze schilderijen, hoe slecht ook uitgevoerd, maken desniettemin als +decoratie een zeergoed effect, en onderscheiden zich in dit opzicht +gunstig van de, uit het oogpunt der kunst, veel voortreffelijker +werken onzer meesters. Het begrip van decoratieve kunst--en dat +behoort muurschildering toch in de eerste plaats te wezen--schijnt +voor het tegenwoordige geslacht verloren gegaan. Wanneer ge een onzer +moderne kerken binnentreedt, met groote kosten, dikwijls door zeer +bekwame handen, op nieuw beschilderd, kunt ge niet nalaten, onaangenaam +getroffen te worden door het volkomen gebrek aan samenwerking tusschen +den architect, de schilders en de beeldhouwers. Ieder van hen heeft +op zich zelf gearbeid, zijne eigene opvatting en inspiratie gevolgd, +zonder zich om de anderen te bekommeren: en de samenvoeging binnen +een zelfde kader, van kunstwerken, ongetwijfeld met talent, maar toch +onder den invloed van geheel verschillende denkbeelden vervaardigd, +brengt een disharmonie voort, die afstoot en hindert. Dit was niet +alzoo in de oude gothische kathedralen der middeleeuwen, en dit is ook +niet alzoo hier op den berg Athos. Hier verdwijnt de persoonlijkheid +der kunstenaars; ieder begrijpt zijne eigenaardige taak, en tracht +niet daar buiten te gaan. Geen stoute verkortingen verbreken den +statigen eenvoud der architecturale lijnen; het goud dringt zich +niet aan u op; en het mozaïek smelt zijne sobere tinten samen met de +kleurschakeeringen van het marmer. Het geheel is harmonisch, omdat eene +zelfde gedachte al de deelen bezielt en aan ieder zijne eigenaardige +plaats en beteekenis aanwijst; en deze minder dan middelmatige fresko's +dragen er alzoo mede toe bij, om aan het geheele gebouw het passende +monumentale karakter te geven. + +Men vergat vooral niet, ons twee afbeeldingen der Heilige-Maagd +te laten zien, die op den geheelen berg in bijzondere eere worden +gehouden. De eerste hangt hoog boven den hoofdingang, en is zeer +moeilijk zichtbaar vanwege het dichte traliewerk. Een oude kaloyer, +die in het portaal zat, verhaalde ons, met groote breedsprakigheid, +de geschiedenis van dit beeld. Die historie kwam in 't kort hierop +neer. Theophilus, de patriarch van Alexandrië, de vijand van den +heiligen Johannes Chrysostomus, had in zijn twist met den monnik +Isidorus, eenige kloosters doen verbranden, en de schilderijen die +zij bevatten verstrooid. Een dezer schilderijen werd in zee geworpen, +door de golven op wonderdadige wijze naar den oever bij Iveron gevoerd, +en door een kaloyer, Gabriël genaamd, uit het water getogen. Thans +prijkt het heilige beeld boven de poort des kloosters.--De andere +afbeelding is in eene kleine kerk, aan de heilige Apostelen gewijd, +geplaatst; het bijna zwart geworden paneel heeft, op de hoogte +van het gelaat, eene breede wond of scheur, waaruit bloeddruppelen +heeten te vloeien. Men verhaalt u, dat omstreeks het jaar 650, het +klooster door zeeroovers overvallen en ingenomen werd. Hun hoofdman, +een Ethiopiër van geboorte, drong tot in deze kapel door, en trof de +Heilige-Maagd met zijn mes in het gelaat: aanstonds vloeide het bloed +uit de gapende wonde. De rooverhoofdman, door dit wonder getroffen, +bekeerde zich; met al zijne makkers nam hij het monnikskleed aan, +en sleet zijn verder leven in het klooster. + +In de grieksche kloosters wordt de gastvrijheid op den meest +onbekrompen voet uitgeoefend, en zonder aanzien des persoons: Joden +en Muzelmannen worden evengoed ontvangen als Christenen. Niemand +behoeft iets te betalen; maar de Grieken zijn handige diplomaten; en +zonder rechtstreeks iets te vragen, weten zij u toch aan het verstand +te brengen, dat men eene of andere bijzondere gave van u verwacht, +indien ge sommige kostbare voorwerpen begeert te zien. + +De higoumenos verhaalde ons, dat onder de weinige vreemdelingen, +die hier vertoefd hebben, sommigen ziek zijn geworden, ondanks +het zeer gezonde klimaat. Ik wil het gaarne gelooven. Hij die +hier komt, zonder bepaalde beweegreden, zooals, bij voorbeeld, +belangstelling in de oude kunstgewrochten, moet al spoedig de prooi +worden van doodelijke verveling. Het voedsel der monniken is slecht, +de kamers in de buitengalerijen zijn over dag brandend heet, de +zindelijkheid laat zeerveel te wenschen over, en de bergpaden zijn +bijna ontoegankelijk. Behalve de gulle ontvangst en de niet zeer rijke +conversatie der monniken, blijft er geene andere afleiding over dan +de beschouwing der omringende natuur, die inderdaad prachtig is en +een onmetelijk panorama voor uwe blikken ontrolt. Ongelukkig brengt de +kloosterregel mede, dat de poorten met zonsondergang gesloten worden: +gij kunt dus des avonds den onmetelijken horizon alleen aanschouwen van +een balkon, dat als een zwaluwennest onder het dak hangt. Meermalen, +wanneer wij des nachts door het slaan op de simanders werden gewekt, +verlieten wij onze kamer, om de nog half dommelende monniken naar de +kerk te zien gaan. Het was een eigenaardig tooneel: die waggelende, +door den ouderdom gebogen gestalten, in lange mantels gehuld, +en flauwelijk verlicht door de flikkerende vlam der kleine lamp, +die ieder in de hand droeg, langzaam langs de galerijen gaande, +terwijl de echo der sombere gangen en ommuurde binnenhoven het dof en +aanhoudend geluid van de simanders herhaalde. Onwillekeurig herinnerde +dit tafreel aan de voorstelling van het Laatste Oordeel, zooals men +die in sommige oude almanakken vindt. + +Op zekeren morgen gaven wij den wensch te kennen, het klooster +Stavronikitas (stanros, kruis, en nichî, overwinning) te bezoeken, +ongeveer een paar mijlen van Iveron verwijderd. De higoumenos bezorgde +ons eene boot met twee monniken, fiksche roeiers, die ons al spoedig +op eene bloemrijke, met rozen en myrthen begroeide plek aan wal +zetten. Vandaar begaven wij ons te voet naar het klooster, dat in +zijn uiterlijk voorkomen meer op eene vesting dan op een godshuis +gelijkt. Men had ons te Kariès met veel ophef van de schilderijen +van Stavronikitas gesproken; maar het oogenblik voor ons bezoek bleek +slecht gekozen te zijn: bijna al de kerken waren gesloten. Men was op +de binnenplaats bezig met herstellingen: zaag en hamer werden ijverig +gehanteerd; het regende stof en steengruis: wij hadden niet veel lust, +ons hier lang op te houden. Wij maakten dus haastig eenige schetsen +en keerden naar de boot terug. "Hebt gij het wonderdoende beeld +gezien?" vroeg ons Vader Pachomius, een onzer roeiers. Wij hadden +het niet gezien, en waren ook niet begeerig om voor dit doel terug +te keeren en den tocht op nieuw te maken. + +De zucht voor het wonderbare is overigens bij de Oosterlingen zeer +levendig; en de geestelijkheid der grieksche kerk exploiteert die +neiging wel wat veel. Den volgenden morgen konden wij te Iveron op +nieuw zien, hoe diep die zucht bij het volk is ingeworteld. Nabij +de poorten der kloosters staan eenige kleine kapellen, _kimisis_ +genaamd, waarin de lijken der monniken worden bijgezet. Ik zat +met mijn vriend in een dier sedert lang verlaten grafkelders, +die geheel met doodsbeenderen was opgevuld. Wij hielden ons met +phrenologische studiën bezig, toen Janni, onze albaneesche kawas, +binnentrad.--"Dat is de schedel van een _vroukolakas_" (bezetene), +zeide hij, op het doodshoofd wijzende, dat ik in de hand had; "zie +maar de zwarte tanden".--"Dat bewijst alleen, dat hij slechte tanden +had," antwoordde mijn vriend.--"Hebt gij dan nooit een bezetene +gezien, effendi?"--"Neen."--"Ik wel. Te Kavela woonde een man, +Makalakis genaamd, die het booze oog had en zijn leven lang de andere +menschen allerlei kwaad had gedaan. Ging hij door het veld van zijn +buurman, dan verlepte de tabak, en de vrouwen, die hij aanzag, werden +onvruchtbaar. Op zekeren dag vond men hem dood bij den _tsarchi_. Hij +was zwart, zooals de menschen, die aan de pest gestorven zijn. "Dat is +een slecht teeken", zeide de pappas. Een jaar lang spookte de ziel van +Makalakis om de naburige huizen. Eindelijk ging men den pappas halen +en groef men het lijk op. Het lichaam was geheel zwart, maar overigens +ongeschonden, als ware hij den vorigen dag gestorven. "Wij zullen den +bisschop halen", sprak de pappas. De bisschop was een heilig man, +en toen hij bij het lijk kwam, begon het vleesch zich aanstonds te +ontbinden, maar de beenderen bleven zwart; en dat is niet natuurlijk, +effendi; en de schedel, dien gij daar in de hand hebt, is van een +bezetene."--Toen wij des avonds onze ontmoeting aan den logotheet +verhaalden, antwoordde hij droogjes: "Dat is waar."--Wij begrepen +dat het beter was, niet verder aan te dringen. + + + +IV. + + +Den 2den Juni namen wij afscheid van den higoumenos, om ons naar +het klooster Philotheos te begeven. Wij moesten den weg derwaarts +op een muilezel afleggen, want een ander middel van vervoer wordt +door de monniken niet gebruikt. Zulk een rit op een zeer slecht +opgetuigden muilezel, met een uiterst primitief zadel, langs een +steil en ongemakkelijk bergpad, is verre van aangenaam. Telkens +stuitten wij op diepe kloven en ravijnen; dan bleven de ezels, ondanks +vermaningen en bedreigingen, stokstijf staan, tot eindelijk een der +monniken die ons geleidden, over de kloof heensprong, waarop de ezels +volgden. Dit een en ander hield ons zoolang op, dat ik reeds vreesde, +dat wij de ophaalbrug van het klooster opgetrokken zouden vinden, +en in het _xenodokion_ zouden moeten overnachten. Dit xenodokion is +een soort van loods, buiten het klooster, waar de reizigers, die na +het sluiten der poort aankomen, hun intrek kunnen nemen. Elken avond, +een half uur voor zonsondergang, komen de monniken bijeen om voor de +dwalende reizigers te bidden, terwijl de simanders van verre de echo's +der bergen doen weergalmen. Een kaloyer waakt den geheelen nacht in +het xenodokion, en voorziet menschen en beesten van levensmiddelen, +in afwachting dat de poort van het klooster geopend wordt. + +Philotheos werd in de tiende eeuw gesticht door drie kaloyers van +den Olympus: Arsenius, Dionysius en Philotheos. De superieur kon, +naar het mij voorkwam, niet veel jonger zijn dan honderd jaar. Hij had +een zeer werkzaam aandeel genomen aan den onafhankelijkheidsoorlog in +1821, en nog, wanneer hij daarvan sprak, tintelden zijne oude oogen +van jeugdig vuur. Hij was een dergenen--helaas! hun aantal was niet +zeer groot--die hunne stille cel op den berg hadden verlaten, en met +het kruis in de eene, het geweer in de andere hand, naar de vlakte +waren afgedaald. De weinige monniken, die aan den strijd deelnamen, +sloten zich aan bij de opgestane Grieken in Macedonië. Diamantis +kwam, aan het hoofd zijner Albaneezen, hun te hulp; hij nam eene +positie in op het schiereiland Pallene, tegenover den berg Athos, +en sloeg de Turken onder Youssouf-bey. Maar weldra kwamen zij +in grooten getale terug, aangevoerd door Aboudouloub, pâsja van +Salonika; en nu moesten de Grieken voor de overmacht wijken. De +schrik verspreidde zich op den heiligen berg. De monniken verlieten +Kariès, brachten hunne schatten in veiligheid aan boord van een +schip, en trokken zich terug in de sterke kloosters van Zographos +en Hiërophon. Aboudouloub, geen aanval op deze geduchte vestingen +durvende wagen, knoopte onderhandelingen met de monniken aan. Hij +bezwoer hun plechtiglijk, dat hunne eigendommen geëerbiedigd zouden +worden; maar het was volstrekt noodig, tijdelijk eene bezetting in +hunne kloosters te leggen. Die voorwaarden worden aangenomen: maar +zoodra de pâsja eenmaal den voet binnen het klooster had gezet, brak +hij natuurlijk zijn woord en begon de plundering. Gelukkig hadden de +monniken, wetende met wien zij te doen hadden, al hunne kostbaarheden, +hunne relikwieën, en een deel van hunne artillerie naar Laura laten +brengen, zoodat de admiraal Combaris, die voor Thasos kruiste, nog +tijd had, dit alles aan boord te nemen. Naar Egina overgebracht, +werden al deze voorwerpen later naar den Athos teruggevoerd. + +Vroeger werden in het klooster Philotheos allerlei kunsten, +bedrijven en handwerken beoefend, zooals nog de vele werkplaatsen +bewijzen, rondom de katholikon, de hoofdkerk, gegroept. Dit was +trouwens in verreweg de meeste kloosters het geval. Tegenwoordig +beoefent men er nog alleen, behalve de architectuur, de schilder- +en graveerkunst, beiden op een zeer lagen trap gedaald, benevens +de kunst van houtsnijden. Deze laatste is tot een hoogen graad +van volkomenheid opgevoerd. De monniken weten, met verwonderlijke +bekwaamheid, allerlei kunstwerk van hout te vervaardigen; ik heb op +den berg Athos kruisen, triptyken, iconostasen (beschotten, die het +koor van het schip der kerk scheiden), koorstoelen, enz. gezien, +die inderdaad meesterstukken van geduld en rijke vindingskracht +waren. Maar het _diakonikon_ van Philotheos is ook nog rijk aan +meesterstukken van goudsmidswerk. Men toonde ons, onder anderen, +den met drijfwerk versierden band van een slavisch handschrift: zeker +een der uitnemendste kunstgewrochten van het klooster, dat gerust kon +wedijveren met andere, soortgelijke meesterstukken in de schatkamer +van Kariès, waar zoo menig kostbaar overblijfsel der oude kerkelijke +kunst wordt bewaard. Als eene proeve verwijzen wij naar het houten, +in goud gevatte kruis en naar het prachtig gebeeldhouwde koffertje, +waarvan de afbeeldingen hiernevens zijn gevoegd. + +Na een kort bezoek aan het klooster Caracallos, aldus naar den stichter +genoemd, landden wij den 6en Juni in de haven van Laura, aan de +oostelijke punt van den berg, aan den voet van het klooster. Vroeger +was het klooster van Laura het eerste in aanzien, in omvang, in +bevolking, in rijkdom; tegenwoordig bekleedt het nog slechts den +derden rang onder de kloosters van den berg Athos. Stilte heerscht +in de lange portieken; de torens en bolwerken storten in puin: en om +de verlaten galerijen ziet men hier en daar het klimop zich ranken. + +Wie den grooten meester der byzantijnsche schilderschool, Manuel +Panselinos, in zijne werken wil bestudeeren, vindt daartoe te Laura de +uitnemendste gelegenheid. Men kan hier zelfs de vroegere ontwikkeling +der byzantijnsche kunst nagaan, door de vergelijking van de fresko's +van Panselinos met die in de trapeza, welke uit een vroeger tijdperk +afkomstig zijn. Nevens de grootsch gedachte en met vaste hand +uitgevoerde scheppingen des meesters, maken deze magere figuren, +met haar nauwsluitende draperiën en haar stijf afgemeten houdingen, +een zonderlingen indruk. Dit schijnt navolging van het antieke, en is +inderdaad niets anders dan koude manier en akademiestijl.--Ik merkte +reeds op, dat de Byzantijnen getoond hebben, volkomen de eischen der +decoratieve kunst te verstaan, ook al laat de techniek bij hen veel +te wenschen over. De compositiën van Panselinos kenmerken zich vooral +door dien zuiveren smaak, de vrucht van de studie der antieken; en +moeilijk kan men zich iets eenvoudigers en rustigers denken dan de +decoratie van de katholikon van Laura. De kalme gemakkelijkheid der +conceptie en de ernstige rust der lijnen doen voor ons, aan gansch +andere vormen en al de kunstgrepen en toovermiddelen der moderne +kunst gewend, het geheel bijkans koud en levenloos schijnen, maar +weldra gewent men zich aan deze soberheid van kleuren, en dan blijkt +ook hier de harmonie van het geheel zoo volkomen begrepen, dat men +geneigd zou zijn, Panselinos niet alleen voor den schilder, maar ook +voor de architect van het gebouw te houden. Te Laura heeft Panselinos +hetzelfde stelsel van decoratie toegepast als te Kariès: maar de +regen heeft maar weinig overgelaten van het werk van den meester in de +hoofdkerk van Kariès, die zeventig jaren lang ongedekt bleef. Groote +beelden, ten halven lijve geschilderd, nemen het onderste gedeelte +van den muur in, en worden van de figuren aan het gewelf gescheiden +door eene reeks compositiën van minder groote afmetingen. Ziehier de +volgorde: achter in den grooten koepel, den Heiland; daaronder de +engelen, de aartsengelen en de cherubynen, links, als men met het +gelaat naar het koor staat:--Jezus voor Pilatus, het Lijden (eene +bewonderenswaardige compositie in drie afdeelingen) en de Opstanding; +boven en beneden de strook van emailwerk, die boven de koorstoelen +loopt, de heilige strijders en martelaars, Sint-George, Sint-Demetrius, +Sint-Procopius, Sint-Theodorus en Sint-Mercurius. Rechts, Jezus +voor de schriftgeleerden, de Kindermoord, de Intocht in Jeruzalem, +en de Verkondiging van den engel. Boven de poort van den narthex +(het voorportaal), de Dood der Heilige-Maagd. + +Voor de bronzen deuren van dit voorportaal, een geschenk van Nicephorus +Phokas, rust op slanke zuiltjes de doopkapel, of, zooals de Grieken +haar noemen, de _phiale_. Langs den rand van het marmeren doopvont zijn +vogels gebeeldhouwd, die uit den gewijden beker drinken: een symbool +der communie; twee middelmatig uitgevoerde leeuwen moeten de kaarsen +dragen. Aan het gewelf is de Madonna afgebeeld, met dit monogram: +î Zôodochos Pîgî de levengevende fontein; en in een der boogvakken, +Sint-Athanasius, op eene rots slaande; waaruit water vloeit. De +legende verhaalt namelijk, dat toen Sint-Athanasius het klooster +van Laura bouwde, de handlangers van den Booze de beken en bronnen +deden opdrogen; de heilige man wendde zich toen tot de Panagia, zijne +patronesse, die hem een ijzeren roede ter hand stelde, en gelastte +daarmede op de rots te slaan, waaruit dadelijk water vloeide. In het +_diakonikon_ kunt ge nog de roede zien, en de bron zelf op weinige +schreden afstands van het klooster. + +De president van de raad der Epitropen, Vader Melchizedek, toonde ons +met blijkbaren zelfvoldoening, de relikwieën en de kostbaarheden van +het klooster; want Laura is nog altijd het rijkste klooster van den +berg Athos. Ik kan niet al de kruisen, relikwieën, wierookvaten en +andere gewijde zaken opnoemen, die wij te zien kregen. Bovenal trof +mij een gouden tabernakel met prachtig email en drijfwerk, in den +vorm eener basiliek. Deze tabernakel wordt alleen op hooge feestdagen +buiten de kerk gebracht: het was dus wel eene groote gunst, dat men +ons toestond, van dit meesterstuk eene photographische afbeelding te +vervaardigen. Eene kleine, medicinale kuur had echter aller hart voor +ons gewonnen. De monniken weten niets van geneeskunst, en bemoeien zich +niet met geneesheeren; ondanks dat, of misschien juist daarom, worden +zij dikwijls over de honderd jaar oud. Bij onze komst in het klooster +was juist de lange vasten, waarin men niets dan olijven en kaviaar +gebruikt, voorbij: de monniken zagen er zeer slecht uit en waren ook +niet zeer pleizierig gestemd. Wij dienden allen eene dozis calomel toe, +hetgeen de meest gewenschte uitwerking had. Uit dankbaarheid zouden +zij ons wel het geheele klooster ten geschenke hebben willen geven, +te meer daar het verblijf in het groote, sombere gebouw hun maar half +scheen te bevallen. In den omtrek van het klooster hebben zij overal +cellen en kluizen opgericht, waar zij gewoonlijk verblijven. Rondom +die kluizen zijn kleine tuinen aangelegd, die aan het geheel een zeer +bevallig voorkomen geven. + +Ik meen reeds gezegd te hebben dat de berg Athos 2066 meters +hoog is. Aan de grens der eeuwige sneeuwvelden staat de kapel +van Sinte-Anna, waar de monniken jaarlijks, in de maand Augustus, +heentrekken, om gebeden tot de Heilige-Maagd op te zenden. De Athos +heeft dit met vele andere bergen gemeen, dat hij zeer moeilijk te +beklimmen is, en dat men, boven gekomen, bijna niets ziet--dan de +beelden in de kapel van Sinte-Anna: eene groote merkwaardigheid +trouwens in eene grieksche kerk, waar dergelijke zaken streng +verboden zijn. Zooals men weet, duldt de grieksche kerk in hare +heiligdommen alleen schilderijen en mozaïeken, maar noch standbeelden +noch reliëfs. Volgens de monniken moest men in de kapel van Sinte-Anna +van dezen regel afwijken, omdat het op die hooge bergspits onmogelijk +was, andere dan bronzen beelden te hebben. + +Het klooster Vatopedi, dat wij vervolgens bezochten, ligt aan den +oever der zee, in eene vallei, die door hooge wouden tegen de heete +zuidenwinden gedekt is; de lucht is er des avonds vrij koel. Dit +klooster is het meest bevolkte van alle op den berg; nergens zijn +de omstreken dan ook zoogoed bebouwd. Toch is het er verre af, dat +de monniken van dezen zoo vruchtbaren grond al het voordeel zouden +trekken, dat daarvan te trekken is. Wanneer de hellingen niet al te +steil zijn, bezaaien zij de velden; elders laten zij de boomen naar +willekeur opschieten, plukken de vruchten, die aan de lage takken +hangen, en wachten tot de anderen van zelf afvallen. + +Omtrent de stichting van het klooster verhaalt men u eene anecdote, +die hoogstwaarschijnlijk slechts eene fabel is. De zonen van +Theodosius, Arcadius en Honorius, gingen met hunne moeder van Napels +naar Konstantinopel, toen zij, op de hoogte van Imbros, door een +geweldigen storm werden overvallen. Arcadius viel in zee, en werd +door de kluizenaars van den berg Athos gevonden, liggende op een +frambozestruik. De kluizenaars, die aan de schoonheid van het kind +zijne vorstelijke afkomst herkenden, brachten hem naar Konstantinopel; +en toen Arcadius later den troon beklom, stichtte hij op dezelfde plek, +waar de golven hem aan land hadden gezet, een klooster, waaraan hij +den naam gaf van Vatopedi (van bátos, frambozestruik, en paidìou, +kind). In de vorige eeuw verwierf het klooster een grooten roem +door de theologische school, die Eugenius Boulgaris en Nicephorus +Theodoxis binnen zijne muren stichtten. Men vindt hier vele kerken; +de hoofdkerk bezit fresko's van Panselinos, die ongelukkig sterk zijn +geretoucheerd; ook ziet men er fraaie mozaïeken, onder anderen een +zeer goed _tetramorphe_. De tetramorphe is de vereeniging, in een +beeld, van de vier symbolen der evangelisten: de engel van Mattheus, +de arend van Johannes, de leeuw van Marcus, de os van Lukas. + +De Grieken, die ter bedevaart naar den Heiligen-berg gaan (iedere +orthodoxe Griek behoort eenmaal in zijn leven dien pelgrimstocht te +ondernemen), landen te Vatopedi, dat door zijn houthandel, meer dan de +andere kloosters, met de steden langs de kust van Azië in betrekking +staat. Een pappas van Smyrna, die naar Kariès was geweest om zijne +papieren te laten viseeren, verzocht met ons mede te mogen gaan om +de andere kloosters te bezoeken. Hij had zijne twee zonen bij zich; +de jongste vertoonde op zijn schoon gelaat die eigenaardige mengeling +van fieren adel en zachten weemoed, die de bewoners van het oude +Ionië beter hebben bewaard dan de Grieken van Attika. + +Na een verblijf van eenige dagen te Vatopedi, vertrokken wij, in +gezelschap van den pappas en zijne twee zonen en van den higoumenos +van Esphigmenou, die naar zijn klooster terugkeerde. Dit klooster +is, voor eenige jaren, bijkans geheel vernieuwd; het dankt zijn naam +aan zijne ligging in eene zeer nauwe vallei. Het werd, naar men wil, +door Theodosius den Jonge en zijne zuster Pulcheria aan den heiligen +Simeon gewijd. + +In het klooster Esphigmenou leefde destijds de patriarch Anthymos, +die reeds tweemalen den troon van Konstantinopel had bekleed. Het is +wellicht niet onbelangrijk, met een enkel woord de eigenaardige positie +te omschrijven, waarin de patriarch van Konstantinopel, sedert 1453, +is geplaatst. Toen Mahomed II aanstalten maakte om Konstantinopel te +belegeren, zond de keizer Constantijn naar Rome, om nog eenmaal de +hulp der westersche Christenheid in te roepen. Een deel van de hooge +grieksche geestelijkheid, vreezende dat zijn invloed zou afnemen, +indien de door Rome gewenschte vereeniging met de katholieke Kerk +tot stand kwam, schaarde zich aan de zijde van den monnik Genadius, +en werkte de pogingen des keizers tegen. Stond Genadius, zooals +sommigen verzekeren, in geheime verstandhouding met den sultan? Dit +kan niet stellig worden bewezen; wij willen daarom liever aannemen +dat de monnik, na den val der stad, alleen in het belang zijner +overwonnen geloofsgenooten, van den overwinnaar den hoogen rang van +patriarch vroeg en verkreeg. Wat hiervan zij: Mahomed II bekleedde +Genadius niet alleen met de volle geestelijke macht over zijne +geloofsgenooten, maar ook nog met het burgerlijke en rechterlijke +gezag, en benoemde hem tot hoofd der grieksche natie. Sedert dien tijd +is de oecumenische patriarch van Konstantinopel de opperste rechter +in alle burgerlijke en crimineele zaken; hij doet uitspraak in alle +rechtsgedingen, sluit de huwelijken, heft de belastingen, verkoopt de +aflaten en oefent nog verschillende andere functiën uit. Het is waar +dat eene zware verantwoordelijkheid tegenover de Porte op hem rust, +en dat zijn verkiezing hem veel geld kost; maar zoo het pallium aan +den meestbiedende verkocht wordt, zijn het toch altijd de raïas, +die de kosten betalen. Men kan zich voorstellen hoe veelvuldig de +verkiezingen zijn, wanneer men bedenkt dat eene eenvoudige aanvrage van +de synode der metropolitanen, die allen op de patriarchale waardigheid +vlammen, voldoende is om den patriarch te doen afzetten. Er leven +op dit oogenblik niet minder dan zes afgezette patriarchen in de +verschillende grieksche kloosters. Het hoofd der grieksche kerk, hoe +ook schijnbaar met groote macht bekleed, is in waarheid een slaaf en +machteloos werktuig in de handen der turksche regeering: geen wonder +dat geen enkel dezer patriarchen iets gedaan heeft om het grieksche +volk uit zijne vernedering en zijn verval op te heffen. Zelf slaven van +een despoot, zijn zij op hunne beurt despoten, die alle verkeerdheden +en misbruiken, waarop hunne macht steunt, met hand en tand vasthouden. + +Den 28sten Juni vertrokken wij, met den pappas en zijne beide zonen, +naar het klooster Kiliandari, bijna aan het uiteinde van den berg, +waar hij in de kleine vlakte uitloopt, die hem met het schiereiland +verbindt, gelegen. De hoofdingang is somber; maar de ruime binnenplaats +met hare dubbele rij bogen boven elkander, ziet er netjes en vroolijk +uit. De met gekleurde steenen ingelegde gevel van de hoofdkerk maakt +ook een prettigen indruk. Boven de muren verheffen zich de met statig +bosch begroeide berghellingen. Het landschap is ontegenzeggelijk +schoon: maar op den duur worden deze bergen, die u aan alle kanten +omringen, wel wat vermoeiend en neerdrukkend, en bijwijle verlangde +ik naar een vrij uitzicht, naar een dier wijde horizonten onzer +vlakke velden, waar men aan den verren gezichteinder, boven den zoom +van groen, den spitsen kerktoren ziet oprijzen, die het verscholen +dorpje verraadt. + +De kloosters Kiliandari en Zographos worden door servische en +bulgaarsche monniken bewoond, die zich door de donkerder kleur van +hun gewaad van de grieksche kaloyers onderscheiden. De Bulgaren en +Serviërs behooren beiden tot den grooten slavonischen stam; langen +tijd bezaten zij ook eene eigene Slavonische liturgie; maar in 1737 +wist de patriarch van Konstantinopel te bewerken, dat in de servische +en bulgaarsche kerken de grieksche liturgie, en daarmede de grieksche +taal, werd ingevoerd. + +De afstand tusschen Kiliandari en Zographos bedraagt hoogstens vier +mijlen, maar het pad, dat, immer stijgende, door prachtige pijnbosschen +loopt, maakt zoovele krommingen, dat men wel het dubbele van den +afstand aflegt, eer men te Zographos komt, dat boven op eene bergspits, +op eene duizelingwekkende hoogte, allerschilderachtigst is gelegen. Wij +bleven hier twee dagen: niet zoozeer om de aan manuscripten rijke +bibliotheek en de overvloedig met schilderijen versierde kerken, maar +vooral om van de zeldzame schoonheid van het landschap te genieten. + +De kloosters van Castamoniti, Dokiarios en Sint Xenophon, die wij +vervolgens bezochten, onderscheiden zich door niets merkwaardigs. Bij +ons vertrek van het laatste klooster, namen wij afscheid van onzen +pappas, die zijn tocht naar het russische klooster vervolgde, +terwijl wij naar Kariès terugkeerden. Daar voltooiden wij onze +verzameling van kopieën naar gravuren en schilderijen, en kochten +verschillende voorwerpen, die door de monniken en kluizenaars van den +berg vervaardigd worden, en in de kloosters en winkels van Kariès te +koop worden aangeboden. + +Eindelijk, na nog een kort bezoek aan het naburige klooster +Xiropotamos, aan de kleine haven van Daphne, scheepten wij ons in aan +boord van eene tartane, die het anker in het aardige haventje uitwierp, +en ons naar Salonika terugvoerde. + + + + + + +AANTEEKENING + + +[1] Styliten: kluizenaars, die zich op den top eener zuil hadden +teruggetrokken, dien zij nooit verlieten. De beroemdste onder hen is +Sint-Simeon Stylites. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Bezoek aan den berg Athos, by Anonymous + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BEZOEK AAN DEN BERG ATHOS *** + +***** This file should be named 18243-8.txt or 18243-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/8/2/4/18243/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + |