diff options
Diffstat (limited to '18236-8.txt')
| -rw-r--r-- | 18236-8.txt | 1298 |
1 files changed, 1298 insertions, 0 deletions
diff --git a/18236-8.txt b/18236-8.txt new file mode 100644 index 0000000..f388df1 --- /dev/null +++ b/18236-8.txt @@ -0,0 +1,1298 @@ +The Project Gutenberg EBook of In de Amsterdamsche Jodenbuurt, by Jan Feith + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: In de Amsterdamsche Jodenbuurt + De Aarde en haar Volken, 1907 + +Author: Jan Feith + +Release Date: April 23, 2006 [EBook #18236] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN DE AMSTERDAMSCHE JODENBUURT *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + + In de Amsterdamsche Jodenbuurt. + + Door Jan Feith. + + Met photographieën van den heer K. Job Jr. [1] + + + + + "Hoe schoon zijn uw tenten, o Israël, + uw woningen, o Jacob!" + + +I + + +Toen de directie van dit blad mij de verzameling photo's van den heer +K. Job Jr. ter inzage zond en mij verzocht, bij deze reeks kunstvolle +opnamen door een knap vakman en artistiek waarnemer een bijschrift +te willen leveren, dat uitteraard eveneens onder den vooropgezetten +verzameltitel "In de Amsterdamsche Jodenbuurt", zou moeten passen--heb +ik even geaarzeld, omdat het leveren van bijschriften zulk een onheusch +werk is! + +Wat toch is hierbij doorgaans het geval? Het publiek, dat het +geïllustreerde tijdschrift doorbladert, kijkt de reproducties +der foto's op tweeërlei wijze aan; òf het is vluchtig bij zijn +beschouwing--en dezulken komen in geen geval in aanmerking; òf het is +aandachtig en ziet, hoe de kunstenaar zich voor zijn object wist te +plaatsen, om een mooi-belicht geval vast te leggen, hoe de fotograaf +zijn opname technisch-vaardig op papier bracht. + +Wat heeft dan nog de leverancier van het bijschrift van noode? + +Daar zit een Joden-memmele op de stoep van haar gang; dit is wel +een Jodin; haar flodderig mutsje, met het strikje d'r-op, zegt dat +ze gehuwd is; ze is niet mooi; ze is niet jong; ze is ook niet +òver-weelderig gekleed; ze stopt sokken, die grof zijn. Verder: +haar woning is verveloos, weinig onderhouden; oud en verzakt +genoeg om dat zekere "artistieke" te verkrijgen, waaraan wie oogen +heeft om zich door kleur en lijn te laten bekoren, gaarne behagen +schept. Maar er wacht nog meer taak voor den bijschrijver; nu gaat +hij over tot het ònaanschouwelijke; onder den breeden lachplooi en +achter de rond-bollende wangen gist hij den tandeloozen mond; onder +het hobbezakkende jak vermoedt hij de afwezigheid van een corset, +en spreekt, al naar hij speelsch of hygiënisch gestemd is, van haar +"reform"; de afhangende rok verbergt de voeten en hij veronderstelt, +zoo zijn verbeeldingskracht zóó ver reikt, dat memmele 'toffels draagt, +of sloffies, of ongemanierd ongeschoeid is, dus knus-knus in haar +kousen op den drempel zit. De bijschrift-schrijver kan steeds verder +gaan, zoo hem belieft: de sokken, de één in bewerking, de ander, +zwaar bestopt, over het houten stoepleuninkje, kunnen hem zich doen +verbeelden haar man, hem doen insinueeren, dat deze vandaag uit armoe +zijn bloote voeten in de laarzen stak, of dat die nu zijn beste paar +draagt, of wel dat de man binnen met kamerarrest zit te mopperen tot de +gaten in z'n sokken gedicht zijn. O, hij kan nog altijd voortgaan, als +hij wil: door de open deur gaat hij langs memmele binnen; z'n lezers +verzoekt hij, hoogst onbescheiden, mee; hij wandelt het gangetje in, +gaat het kamertje links binnen, kijkt door het eigenste venster, +dat nog even op de foto te zien kwam, naar buiten. Nu vertelt de +bijschrift-maker over dit kamertje, en hoe 't er uitziet, en hoe ze +er leven, en--waarachtig zoo'n fantasie soms!--hoeveel kinderen er +geboren werden, en wat ze 's middags wel eten, en hoe oud de oudste, +en hoe jong de jongste is, en--misschien is zijn gistend brein zoo +stout!--daar keuvelt hij over de zeere oogjes van op één na de oudste, +en van de kliertjes van op twee na de jongste.... + + + +Ik heb geaarzeld, om een bijschrift te leveren bij deze, als +fotografische opnamen hoogst-verdienstelijke reeks kijkjes in de +Amsterdamsche Jodenbuurt, omdat ik het bijschrift-leveren, om zijn +meestal noodelooze aanvulling, een te ondankbaar werk achtte. + +Maar ik heb niet geaarzeld, om, na mijzelf het kunstgenot van de +beschouwing der oorspronkelijke foto's gegund te hebben, ook boven +deze korte aanteekeningen, die niet de bedoeling en pretenties +van "Bijschrift" willen hebben, te schrijven "In de Amsterdamsche +Jodenbuurt". + +Want het toeval wilde ditmaal, dat ik juist rondliep vol Jodenbuurtsche +indrukken. En van zeer bijzonderen aard. + +Dit verklaar ik, met eenigen wijdloopigen omhaal, aldus: + +Er bestaat in Amsterdam een vereeniging, die zich ten doel stelt de +tuberculose te bestrijden; zij draagt een naam gelijkend op zoovele +andere nuttige stedelijke vereenigingen: "Vereeniging tot bestrijding +der tuberculose". Dit zei zoo weinig, sprak amper tot de verbeelding; +er bestaan en werken immers zoovele nuttige vereenigingen in een +groote stad met al haar ellenden. Door het bestuur was mij gevraagd, +in verband met een groote reclame, die zij voor de vereenigingskas op +touw zette--een Weldadigheidszegel zou in de maand December uitgegeven +en aan alle Amsterdamsche postkantoren verkocht worden--of ik het +werk zelf der vereeniging in een schets in het "Handelsblad" nader +onder de aandacht van het groote publiek wilde brengen? Toen, vanzelf, +omdat ieder onderwerp weer belangrijk is wanneer men er in doordringt, +wilde ik den werkkring kennen van deze vereeniging, maakte ik een +gedeelte mee van den veldtocht, die zij in de groote stad strijdt tegen +dezen vreeselijken volksvijand, de tuberculose. Ik werd binnengeleid +in het Consultatiebureau; ik was tegenwoordig bij het onderzoek der +patiënten; om geen aanstoot te geven werd ik evenals de geneesheeren +in den wit-linnen dokterskiel gekleed; ik zag het sputum-onderzoek; +ik sprak met de doctoren over de longtering, luisterde naar hun +wetenschappelijke indeeling in phasen, de plaatselijke constateering, +de diagnose der ziekte, naar de theorieën van geleerde onderzoekers, +naar de middelen om de tuberculose te bestrijden, naar de resultaten +van behandeling, naar het percentage der genezingen. + +Daarna vergezelde ik de bezoeksters der Vereeniging op haar tochten +door de Amsterdamsche volksbuurten; wij gingen door oude en nieuwe +wijken, door de buitenkwartieren, de buurten in het hartje van de stad, +door Jordaan, door de Jodenbuurten.... + +De onzichtbare ziekte woedde daar vreeselijk! + +En overal gingen de bezoeksters daar de huizen binnen. + +Zoo heb ik toen de Amsterdamsche Jodenbuurt gezien! + + + +Nu ik over de Jodenbuurt in Amsterdam een algemeen tijdschrift-opstel +heb te leveren, wil mij dezen gruwelijken tocht niet uit het hart. + +Daarvóór had ik anders wel gemeend ook dàt deel van mijn Amsterdam +zoowat te kennen! + +Als je van 'n stad houdt, beslenter je haar hoofdstraten, haar +grachten, haar parken, haar volksbuurten. Je kijkt rond. Overal waar +je gaat en stilstaat en omme-kijkt, bloeit er het stadsmooi voor je +oogen op. De straten roezen van groot-stadsleven; de pleinen krioelen +van trams en rijtuigen, de menschen, gezellig voor de café's, zitten +er als in een schouwburg; de grachten statigen om het stadsmiddenpunt, +den Dam, als de jaarringen om den oer-eik; in de volksbuurten leeft +en zwoegt, en ruziet en herriet het hut-en-mut door elkaar. Als een +nieuwsgierige lanterfanteraar kuier je er langs. Op een rood-gepand +dak brandt de uitbundige zon..., langs de grachtpaden spreidt zich de +blakend-witte sneeuw... de asfaltstraten onder de regenbuien glimmeren +als glad-geboende vloeren... uit een steegspleet mist de herfstdamp... + +De stad, de stad, de groote stad! het is er van een eeuwige, steeds +wisselende pracht! + +Al naar je stemming van den dag, al naar de nuk 't je laat avonturen, +ga je vandaag hier, morgen daar. + +Hoe dikwijls zwierf ik niet door de Jodenbuurten. + +Daar was telkens de heel aparte bekoring van prachtig-verwaarloosde +Ghetto-hoekjes; ... de Joden-menschen daarin, levend, reppend, +handelend, graaiend, lawaaiend door elkaar; ... de altijd +gestremde Joden-Breestraat met zijn herrie-handel op straat; ... de +zijgrachtjes met de rommelige losplaatsjes voor de oud-roestkeldertjes; +... de zijstraten met de steeds jachtende negotiekoorts van schorre +schreeuw-stemmen; het roezige Jonas-Daniël-plein met z'n prullenmarkt, +nog liever het verwarde marktbedrijf voor dat statige stad-kasteeltje, +dat de Waag heet; ... de sloppen even ingekeken, waarin altijd +slobberige damp hangt van walm en rook en mist, alsof het menschenvolle +kamers waren, waar, bij gebrek aan ruimte, nooit 'is gelucht wordt... + +En even onderdrukte je dan den opwellenden afschuw, dat dit wòònbuurten +waren--je zwierf hier immers maar als flaneerend dilettant!--en +enthousiasmeerde je liever voor elk heerlijk geval van kleur, van +groepeering, van actie, van belichting... + +Ja, ja, mooi toch, dat oud-Amsterdam! die Jodenbuurt! Wat 'n +pakkend-mooie partijtjes, overal waar je maar keek! + +Daar was elke breiende memmele, elke straatkook-vrouw, in toover +omneveld door den damp van haar pan bakvisch, elke voddenjood, +in de omlijsting van z'n uitdragerijtje, elk koopmannetje voor +z'n lompenkeldertje, elk handelaartje achter z'n zuur-en-mosselen +toonbankie, elk koopvrouwtje onder het rosse flakkerlicht van +haar olielampje, elk oud-roest-joodje aan z'n negocie-stalletje, +elk verschrompeld grootje, weg-gesjoveld achter haar goor +snoeptafeltje,--daar was èlk dezer 'n brok kùnst! + + + +Daarna heb ik de Jodenbuurt ànders gezien. + +Met de bezoeksters van de "Vereeniging tot bestrijding van de +Tuberculose" kon ik toen, als met een vrijpas, ook de woningen +binnengaan. + +Ik gruw nog, wanneer ik terugdenk aan wat ik toen van deze +ellende-buurten heb gezien. + +Overal gingen daar de bezoeksters binnen. Er was dikwijls geen bel, +want meestal stond de voordeur open. Als een berookte, roet-vuile +schoorsteen spookte het trapgat. De treden, stijl omhoog, klommen smal, +in het midden uitgesleten; dus zochten we in het donker naar het gladde +traptouw. Op de portalen tastten we naar de deurknoppen. Dan spalkte +er weer een donker-gapende koker van een volgende trap. Van het eene +portaal klommen we aarzelend en stommelend, met het onoverwinnelijk +gevoel, dat zelfs het duister vuil was, naar boven. + +Daar, eindelijk, met 'n bijna overbodig tikje op 'n deur, traden +we binnen. + +Die tocht was haast overal dezelfde. De eene trap was wat nauwer +dan 'n andere, een onverwachte balk, voorvoeld in het nacht-zwart, +deed het hoofd bukken; een plotselinge trapwending liet je soms even +verbijsterd rondtasten waar nu heen; stevig klemde de hand het glad +gesleten traptouw. Op de portalen stond soms een emmer met afval, +kachelvuil en stof, proppen papier en schillen, waar de vuilniswalm +uitsteeg. Achter 'n deur, die haastig openknarste, maar dadelijk ook +weer dicht smakte, spiedde even een vage gedaante, en daarachter kermde +dan tegelijk 'n drenzig kindergedrein op. Overal in de zwarte huizen +echoden de klanken van leefgeluiden, vooral kindergejengel, eindeloos +hetzelfde huilend gezanik, en telkens schelle snauwende verbiedstemmen +daar tegen-in. En overal hing die zware wrange dwalm van onnoembare +krotlucht, weëe zure koolstank, piekerige rook en telkens de scherpe, +tranende waschlucht van bleekpoeder, of de kleffe, gore regenlucht +van droog-goed. + +In de kelderwoningen was dit alles haast nog weerzinwekkender. Want +de kamertjes waren daar lager, met de zware vervelooze balklagen +zoo drukkend neer, onder het licht, dat van de grauwe steeg met +valschen weerschijn voos inviel; en hier zoo sterk, dat onzegbare, +maar beklemmende gevoel, dat al die verdiepingen, die drie en vier +daar boven je hoofd nog opgestapeld stonden, zoodat het was alsof +die zwoegende balkribben, al half vermolmd en verrot, het gewicht +van het huiscavalje boven zich bijna niet meer dragen konden, en al +lager en lager neerzakten, elken dag de balklaag weer wat dichter +naar den vloer was neergedrukt. In die kelderkrotten verzuurde dan +nog als 'n giftig gas de grondlucht, 'n vochtige, benauwde reuk van +dichtgesloten kuil, waar zwammen en paddestoelen onder weggevreten +vloerplanken hun moordenden adem uit te bloeien stonden. + +Al die kamertjes waren laag en in hun overvolheid toch armelijk +kaal. Tegen den zolder hingen aan touwen de stukken waschgoed te +drogen; bij het raam rommelde op 'n tafel het vuile gerei van +koffieblad met verwaarloosde kopjes. Wat stoelen, verweerd met +gescheurde en bijgelapte zittingen, leunden er jammerlijk omheen. In +een hoek waggelde een vervuild kastje, waarvan de deuren kierden. Dan +stond, plomp en tot midden in de kleine kamer vooruitgeschoven aan +'n roestige pijp, 'n potkacheltje de kamerstank te bebroeien. Meestal +borrelde 'n pot op het vuurtje en 'n benauwde eetlucht zeurde daaruit +en vulde het kamertje met 'n wazig-blauwe mist van koolwasem en +turfrook. Maar van al deze troostlooze armoe-dingen was wel het +hevigst de bedstee, die in een hoek vierkant uitgetimmerd stond; +als bij 'n kast klepten daar deuren voor, die met 'n kruk gesloten +konden worden. Wanneer die deuren dan opengingen was het 'n troebele +lompenhoop van groezelige lappen, die daar dooreen geward lagen. Langs +de wanden waren planken gespijkerd, en daarop stond 'n warwinkel +van huisraad en propjes kleeren en wat ouwe kistjes met allerlei +onherkenbare gebruiksdingen. Achter de kamerdeur stak dan nog 'n +kruk uit het behang; daar was dan ook een donkere kast en daarin +stond het gootsteentje, half verstopt, benauwd te stinken. En nog +'n deur was er meestal waarachter het nog zwarter was; dat was dan +'n privaat, dat slordig aangetimmerd stond tegen de bedstee. + +Wat dan deze sombere woning-ellende eensklaps tot 'n onverzettelijk +wee dramatiseerde, dat waren de paar bonte plakplaatjes, die met +'n speld tegen het behangsel geprikt waren; hier en daar hing uit 'n +geïllustreerd tijdschrift zoo'n prent met 'n verbeelding uit verre +vreemde landen, 'n zoete plaat uit 'n sentimenteele "Gartenlaube", +of zoo iets. En ook ontbraken haast nergens de paar portretjes, in +eigen gewerkte lijstjes, en soms, als er 'n verschrompeld kransje +van al lang verrimpelde blaadjes omhing, begreep je wel, dat dit +'n herinnering moest zijn. + +Maar zoo'n goedkoop portretje of zoo'n opgeprikt illustratieblad sloeg +de omgeving dan nog meer neer, en als een te hel lichtvlak kleurde +dat valsch tegen het gore, sjagrijnige behang, dat met verschoten, +verscheurde bloembanen de verzakte muurschotjes dekte. + +In zoo'n kamertje leefde het gezin. + +Overal, waar wij kwamen, waren 't haast groote gezinnen; deze bestonden +uit ouders, soms daarbij nog grootouders, en de kinderen, heele +families! Zoo'n kamer was drie en vier meter, amper manslengte hoog; +daarvan ging de ruimte af voor de bedstede, voor de tafel, de kachel. + +Wanneer de man of de vrouw thuis waren bij ons bezoek, wanneer er +een paar kinderen rondkropen, was het er al vol. Nadat wij er kwamen +waren we haast te veel. Wij vroegen dan. 's Nachts sliepen de vader +en moeder in de bedstee; het jongste kind lag naast de moeder; een +meisje sliep aan hun voeteneind, als zij niet te veel spektakelde +van de stuipen; een ander meisje sliep in het hokje waar de gootsteen +stonk; de drie oudsten zochten 's avonds wat lompen uit de bedstee, +persten 'n havelooze matras tusschen de tafel en den muur, lagen zoo. + +In 'n kelderwoning was het krot met 'n schotje in tweeën gedeeld; dat +waren dus twéé kamers!... al was elk te nauw om er drie stappen vrij +te zetten. In het achterhok, dat geen uitgang had dan door het voorste, +dat weer dadelijk op de drie keldertreedjes aan de straat uitkwam, diep +in het halflichte achterhok gaapte 'n spelonk onduidelijk en duister; +bij scherper toekijken bleek deze donkere diepte de slaapplaats, 'n +plankenkot, ruw getimmerd tusschen de muren; nog scherper lettend, +gaapte daar boven-in 'n kleine opening als 'n bres, een gat van +nog geen meter in het vierkant. En toen zei de moeder in lompen, +dat daarin een deel van haar kinderen sliep... + +Bij 'n schoenlappertje, die werkte en ook wóónde in zoo'n +pothuisje,--dat om z'n grappigheid en knusheid 'n verrukking +van oud-Amsterdam pleegt te blijven--was het werkplaatsje met het +potkacheltje, waarop 'n pruttelend pannetje pek stinkend te borrelen +stond, afgeschut met 'n schotje, dat van den vloer tot het buk-lage +zoldertje reikte. Daarachter was 'n aparte slaapplaats, door hem +zelf geknutseld. Dat was 'n heel klein, heel laag, heel smal klein +kamertje voor z'n jongen. Door het lage raampje zag je telkens de +voeten van menschen, die op straat voorbij gingen. In 't kamertje +paste niets dan het bed. En daarop lag het stervend geraamte van +'n jongen van misschien achttien jaar. + +In 'n andere straat zochten we naar 'n volgend adres. + +In de nauwe steeg hing de grijze schemer van December-mist; het leek +er zoo nauw, omdat aan weerskanten hoog de huizen muurden, zoodat het +was alsof die vochtwolk daar voor goed tusschen de huiswanden beklemd +bleef. Aan de eene zijde bouwden zich in één lang gelid de donkere +rompen van sombere, raamlooze pakhuizen, alle gelijk aan elkaar; de +meeste waren opslagplaatsen van beenen en lompen. 'n Zure wrange stank +drong uit de donkere pakhuisdeuren de smalle straat in. En aan den +overkant, vlak er op, woonden de vele gezinnen in die slechte huizen, +waar weer verdieping op verdieping als gestampt op elkaar drukten. + +Op het bovenportaal blafte 'n hoest ons al tegen; daar moesten we dan +zijn. 'n Groote donkere Jodenvrouw, met stekend-zwarte koortsoogen, +leunde over de tafel en hoestte haar aanval uit, eer ze ons hijgend te +woord kon staan. In de kamerschemer, het vale licht uit de straatspleet +druilde traag naar binnen, rommelden wat kinderen rond, kropen in hun +slobberkleertjes over den grond bang naar moeders rokken. Toen begon +ook een van die vuile ukkies met 'n harden woesten klank te hoesten, +tot het van benauwdheid begon te huilen. + +We vroegen naar den zieke; en uit het donker van 'n dompige bedsteê +riep heesch 'n mannestem; maar telkens onder het gesprek verbood +hij zwak naar twee kinderen, die, achter in het zwarte hol, aan +z'n voeteneind om wat vuile lapproppen, waarmee ze speelden, lagen +te kibbelen. + +Er was 'n snoepwinkeltje, en een water-en-vuur-nerinkje werd er +tegelijk gehouden; broeiend heet sloeg uit de groote steenen kachel, +die het halve winkeltje vulde, de hitte uit; de waterdamp hing +er zwaar, zoodat het er stik-benauwd ademhalen was. De gekleurde +snoepdingen lagen op gebarsten schoteltjes op 'n vies toonbankje +en uit open stopflesschen piekten bonte pepermuntpijpen. In het +achterhokje, waar het gezin huisde, rook het naar slecht suikergoed; +'n nevel van blauwen turfrook en grijze waterdamp hing over al die +schemerdingen. Maar er walgde ook 'n vreeselijke stank van rottend +hout en scherpe zure gassen. + +Toen was er de dompe klacht van de bewoonster over een riool, dat daar +onder den vloer scheen te liggen, dat zeker ergens verstopt moest +zijn, omdat soms van de bovenburen het onnoembaarste vuil langs den +muur van haar kamer kwam gedropen. + +Het waren, overal waar wij kwamen, broedplaatsen van jammer en ziekte +en besmetting. + +De menschen in hun armoe-ellende hokten bij elkaar, leefden er overdag, +aten er hun armelijk hapje eten, sliepen er 's nachts in een kwalijken +stank van slecht-trekkende kookkachel, van waschwasem, van eetlucht, +van natte kleeren, van onvoldoende gootsteen, van gebrekkig privaat... + +In al die hoeken en gaten, waar 't altijd donker bleef, waar nooit de +frissche lucht even langs streek, waar nooit 't fletse licht van buiten +doordrong, in de vergoorde gordijnflarden voor de troebele vensters, in +de barsten van den spalkenden vloer, achter de scheuren van het vergane +behang, onder de vodden, die uit de duistere slaaphokken puilden, +tusschen de naden van de rafels van het vertrapte vloerkleedje, +overal spookte de jammerlijkste ellende. + + + +...Hoe ben ik toen onze Jodenbuurten, die immers zoo schilderachtig +heeten, gaan gruwen als een vreeselijke plek van naamloos wee in de +groote stad. + + + + +II + + +Daarop weer thuis, nog vol van deze ellende uit het Amsterdamsche +Ghetto, las ik in een oud boek, dat een Jood, die van mijn +belangstelling wist, mij ter leen gegeven had. Het was een boek, òòk +met kijkjes in het Joodsche leven, gelijk deze in dit tijdschrift +opgenomen, eveneens afbeeldingen, doch naar schilderijen van den +bekenden religieusen schilder prof. M. Oppenheim. Ditmaal was het +bijschrift er kant en klaar bijgeleverd; de heer Hoofiën, toen rabbijn +in Utrecht, schreef den tekst. + +Het waren ook tafereelen uit de Ghetti, uit Jodenbuurten, uit het +Joodsch familieleven. + +Doch hoe geheel anders! Hoe was alles even warm van opvatting en +zielvol van gedachte; de tendentieuse voorstellingen, haar bijschriften +verklarend en aanvullend, waren zoo sterk van innerlijk geloof en +vrome overtuiging. + +In den aanhef las ik deze woorden van den geleerden rabbijn: + +"Tallooze heroën op het gebied van het denken hebben den roem des +Jodendoms vereeuwigd. Toen Europa nog in den nacht van volslagen +barbarisme was gehuld, toen bloeide er reeds een Israëlitische staat +door wetenschap en kunst, door handel en nijverheid, kon Israël reeds +bogen op zijn profeten en redenaars, zijn dichters en geleerden, +psalmisten en zangers. Strenge dialectiek en heldere logica is de roem +van de wijzen des Talmuds; poëtische vlucht, rijke fantasie en zedelijk +idealisme de lauwerkrans van de schrijvers der heerlijke aggada. Onder +smartkreten en jammerklachten baarde het gemarteld, bloedig gegeeselde +Jodendom in de Ghetti der middeleeuwen zijn wijsgeeren en poëten, zijn +taalgeleerden en lexicografen, zijn artsen, wiskundigen en astronomen, +zijn Talmudisten en Casuïsten, zijn predikers en bijbelverklaarders." + +Dan vertelde de schrijver verder; bij elke nieuwe plaat verklaarde +hij de innige beteekenis, het schoone religieuse symbool, dat in +de Joodsche gebruiken voor feestdagen en overleveringen bewaard is +gebleven, door de duizenden jaren heen. + +En elk hoofdstuk en elke voorstelling was als een sterk sprekend beeld +van vrome gedachte en diepzinnige aanbidding: eerst de besnijdenis +van den knaap, acht dagen oud, ... de aanraking van de Tora, gezegd +den "boom des levens", ... de bar-mitswa-voordracht, als de "zoon +der wet" in godsdienstigen zin mondig werd, ... dan het Purimfeest, +... de Sederavond, de herdenking van Israëls bevrijding uit Egypte, +... de Schabnoth of het feest der eerste landbouwvruchten, ... Jom +Kippoer, de incarnatie van de hoogste volmaking en zedelijke reinheid, +... het Loofhuttenfeest ter eere van den oogst en de herinnering aan +het zevendaagsch verblijf in hutten, toen God de Joden uit Egypteland +voerde, ... dan de Chamka, het Inwijdingsfeest ter herinnering aan +de overwinning van hun Makkabeeërs over de Syrische tirannie! + +Is er één volk, dat zóó vroom zijn geschiedenis en verleden +bekoestert? dacht ik. + + + +Toen noodde deze Jood mij en leidde mij ook binnen tot het +Sabbathfeest. Hij zinspeelde: Geloofshaat en vooroordeel hebben +door alle tijden heen aan het Jodendom iedere deugd ontzegd, elken +verheven karaktertrek, alle idealisme betwist; zie onze Sabbathviering +in den Joodschen familiekring, in al haar heiligheid en reinheid, +indrukwekkend door het patriarchale gemoedsleven, met z'n idealen +van geloof en plicht, van liefde en vrede. + +In den Talmud staat het dichterlijk woord van een Tannaïet bewaard: + +"Twee engelen vergezellen den mensch in den Vrijdag-avond op zijn tocht +van het Godshuis naar zijn woning: een goede en een booze engel. Is +in die woning het Sabbathlicht ontstoken en de tafel gedekt, dan +juicht de goede engel, en zegt: "Mag het ook den volgenden Sabbath +zoo wezen"; en de booze engel zegt tegen den eigen wil: "Amen!" Is er +echter in die woning niets ter ontvangst van den Sabbath gedaan, dan +juicht de booze engel en met een grijnslach roept hij uit: "Mag het +ook den volgenden keer zoo wezen! en de goede engel treurt en weent, +met een verzuchting erkent hij zijn nederlaag, en zegt: "Amen!" + +Toen las ik er in het oude Joodsche boek mijn rabbijn op na: + +"Door alle eeuwen heen heeft de poëzie den Sabbath bezongen; van +de afgodisten tot heden heeft zich in alle talen en tongvallen het +dichterlijk gevoel uitgestort ter verheerlijking van dien Goddelijken +dag, die het brandpunt vormt van het Oud-Joodsche familieleven. + +"God, de schepper van het heelal, heeft den zevenden dag door rust +gezegend en geheiligd; een eeuwig verbondsteeken is de Sabbath tusschen +God en Israël; eene altijddurende herinnering aan de verlossing uit +de Egyptische slavernij. + +"Tot vrijheid is de mensch geboren en niet tot de slavernij van +den arbeid... Geen leven zonder arbeid, maar ook geen arbeid zonder +rust..... Arbeid is voorbereiding, vrijheid is doel..... Vrijheid +is echter alleen het leven in God: in Hem is de rust en de vrede, +de verlossing en de zaligheid, het licht en de vreugde... + +"Al die hemelsche schatten brengt de Sabbath, en zoo is Sabbath +het hoogste doel van het Joodsche leven. En zooals het aardsche +leven in het algemeen zijn hoogste beteekenis en wijding vindt in +de voorbereiding tot een leven in de gewesten der eeuwige zaligheid, +zoo ontleent iedere week in het bijzonder haar wijding en waarde aan +het streven naar den heiligen rustdag, den dag des Heeren. En zoo is +dan Sabbath, de "Olam habba" in het klein, het symbool des eeuwigen +levens en vormen de werkdagen het beeld van het aardsche leven, +het tijdperk van arbeid en voorbereiding. + +"In het Joodsche leven ontvangt dan iedere werkdag een straal van de +Sabbath-wijding. De eerste, de tweede, de derde dag in Sabbathweek--zoo +worden de Zondag, Maandag, Dinsdag, en volgende dagen genoemd. + +"Tot ten slotte de zesde dag is aangebroken. Als de zon ter kimme +daalt, zal de hemelsche bode, de rust en vrijheid, de verlossing en +zaligheid verschijnen. + +"O, kom, Goddelijke bruid, hemelsche Koningin!--zooals de wijzen des +Talmuds haar noemen"... + + + +Nu betrad ik ook hun Synagoge, in het hartje van de Jodenbuurt +gebouwd. In den vroegen Vrijdagavond-schemer spoedden zich reeds de +mannen de schuttenende poort door, dan het van stille huisgebouwtjes +ommuurde pleintje over, traden het kerkgebouw binnen [2]. + +Weest gegroet! groeten zij met stille plechtige rompbuiging even +bij het intreden van het afscheidende voorportaalhek, waar de +synagogedienaar spiedend de bekende gezichten afleest. + +...Hoe schoon zijn uwe tenten, o Jacob, uwe woningen, Israël!--zoo +buigen ze. + +En snel, met stil gebaar, haastig raakten zij de deurpost en brachten +de vingers aan den mond ten kus. + +In het murmelend gemompel van vele zachte stemmen schijnen de +goud-glanzige kaarsvlammetjes, geplant in de ronde blakers op de +banken, niet tot een stilstaande vlam te kunnen uitbranden. Zoo +flakkert het zachtjens met gouden vlamscheutjes de heele groote ruimte +door, een veld van geluwgouden lichttongetjes, die al maar bevend +uit te branden staan op den bid-adem van al die murmelende stemmen. + +Daarboven, met gouden flitsen en vlakken, flonkerend beschenen van +het zacht-opdrijvende licht van beneden en van eigen kaarsenvracht, +hangen de groote koperen luchterbollen met de kaarsarmen naar alle +richtingen uitgewrongen. Vier groote kronen aan eindelooze stangen, +die zwart zich verliezen naar het hemelende dakduister, rijen zich +achter-een; tusschen de effen peilers, die het dak schragen en beneden +als reuzig-massieve wachters staan, hangen de kleinere kronen. + +En van al dat welig-gouden kaarslicht vlamt met zachten warm-gelen +brand een koesterende straling uit, die zich strijkt in gulden +glanzen de muren langs, zich schroeit met glimmers van goud om het +houten lofwerk van kapiteel en over het snijwerk van de Mozeskast, +de _Héchal_, eindelijk met stillen gloed van bevend vernis al die +hoofden komt overschijnen, welke, lichte vlak tusschen zwart van hoed +en jas, boven de donkere banken stippen. + +Maar hoe het wazige gewijde kaarsenlicht als een stille vloed van goud +schijnt uit te drijven naar de als verhoogde vloer opgebouwde _bimà_, +die achter den ingang, aan de einding van het kerkschip, tegenover +de Thorakast, zich vierkant omhoog blokt! Trappen voeren er heen, +zwaar houten hek houdt het omsloten; op de vier hoeken, in groote +koperen kandelaars, staan de hooge kaarsen stil te branden. + +Het veel-vervige kleed, één warm-bonte kleurgroep in het effen van +plechtigen kerkeenvoud, is met breede afhangplooien gespreid over +den _thebà_. + +En ervoor staat reeds de _Gazan_, alleen daar op den hoogen opbouw, +achter den kleur-warmen sier van Oostersch kleed; en hij heel effen, +wit-en-zwart, gansch gehuld in zijn _talith_, een vreemd-verhulde +gedaante zoo, daar hoog en ver, en onkenbaar als mensch haast, alleen +een smalle gelaatsstreep, bleek en donker even uit tusschen het gansch +omwikkelde hoofd. + +Met vlakke stem, zangerige priesterdreun, heeft hij het gebed ingezet, +de vloeiend-rijende Hebreeuwsche klanken; dan, in haast onmerkbare +omklanking, het koninklijk gebed: + +A sua Majestade a Rainha des Païzes-Bainos, e seu Real consorte; +a sua Majestade a Rainha Viuva, Madame sua Mai. Aos descendentes da +Caza Real de Orange-Nassao; aos illustres membros que concorrem no +governo destas terras e sos nobres e veneraveis senhores Burgamestre +e Magistrados desta cidade de Amsterdam. + +Uit de _talith_-plooien tasten zijn handen en bladeren in het +Gebedenboek. En van ver gezien gaan zijn lippen, onder het gitzwarte +baardje vrij geknipt, nu in vlugger prevelen mummelend op-en-neer; +en dan in-eens met volle stem schalt het de ruimte door: + + + Mizmor Ledawied haboe + l'Adonai bené Eliem + haboe l'Adonai Kabod wa'oz. + ............................ + + + Een psalmgezang van David. + Brengt den Eeuwige, gij zonen der machtigen + brengt den Eeuwige roem en zegepraal! + ............................ + + +Na den psalm leest de _Gazan_ een stuk met ongerythmeerd geluid; +het is een onbegeleide wijze, die als een klagende berustende roep +wordt ingezet, en aan het eind als met goddelijke vraag tot een +galm uitschalt. + +Zacht prevelen ruischt tegelijk van alle kanten uit. Dit is als een +stille melodie; de lippen even openen zich tot eentonig gemompel, om +snel de gedempte Hebreeuwsche woorden te laten verklanken; maar het +rept zoo vlug en binnensmonds, dat het van allen tot een mummelend, +mompelend gedreun wordt, als de verre fluister van de windzucht over +den boschrug, als de eindelooze stem van de roerige branding op het +strand. En maar even, dan hier dan daar, stoot er even iets harder +een klank uit, als een niet bedwongen mee-aanroep tot den God, als +een klemtoon op het woord van passie in de lange vraag om erbarming; +maar dan dadelijk mummelen weer vlug en reppend de lippen, en de +gonzende dreun van, al die ongevormde woordklanken voor-zich-uit +zingbiddende menschen drijft als een stille gedragen ondertoon, waarop +zich in beurtelings klagenden cadans, dan in aanroependen uitgalm, +de zangstem van den _Gazan_ steunt. + + + Lega dodi liekrat kalla + Pené Sjabat nekabela + Sjamór wezagór bediboer égad + Hiesjmi'anoe El hamejoegad + Adonai égad oesjmó égad + Lesjim oeltieférith weliethila. + + +Welaan! mijn vriend, de bruid tegemoet getreden. Laten wij het +vriendelijk aanzien van den Sabbath ontvangen!... + + + Lega dodi liekrat kalla + Pené Sjabat nekabela ... + + +Het is Prinses Sabbath ter eer; en feestelijk en rein gekleed, hoog het +hoofd en hart, zingen ze in hun lied Israëls huwelijk met de Prinses, +die schooner was dan de Koningin van Sebà. Zij is de rust! Zingt haar +ter eere! Verheugt u in haar rustdag: + +Kom, mijn vriend! treedt de bruid tegemoet! + +Eerst heeft de _Gazan_ gezongen met zijn jonge, in rondende galmen +schallende mannenstem. + +Maar nu in-eens zijn het hooge vlugge jongensstemmen, die hem van de +andere zijde van het kerk-gebouw geantwoord hebben, een antwoord in +denzelfden aanroep: + + + Lega dodi liekrat kalla + Pené Sjabat nekabela... + + +Het zijn jong-schelle stemmen, die met metaalaanslag het lied +uitroepen. Dan, op het eind, laten zij zacht de klank versterven, +drie, twee hooge stemmen houden den naklank nog aan, dan is het ééne +stem, die met wonder-vreemd timbre de reuzenruimte even door trilt, +eindelijk in verre klanken wegdrijft. + + + Sjamór wezagór bediboer égad..... + + +In één uitroep verkondigde ons de eenige God: + + + "Betracht en gedenkt den rustdag." + De Eeuwige, de Eenige, wiens naam eenig is! + Tot roem, tot heerlijkheid, tot lof! + + +En de ijle jongensstemmen zingen, tegen den dreun van al die andere +stemmen, dadelijk, nog vóór de laatste gons verzwond, omhoog: + + + Lega dodi liekrat kalla.... + + +Dan weer de dreunende stem van àllen: + +"Welaan! laat ons den rustdag tegemoet gaan!... Want hij is de bron +van den zegen, van den beginne daartoe gewijd... Dit was der Schepping +doel van den beginne af!" + + + Lega dodi..... + + +jubelen de hooge stemmen. + +Maar de gemeente: + +"Koningsheiligdom!... O Residentie!... Verhef u, en treedt te +voorschijn uit de verwoesting!... Te lang verwijldet Gij in het +jammerdal;... O! Hij wende zijn erbarmen U spoedig weder toe." + +En dadelijk, tegen dien droefgeestigen jammer in, is er het gejuich +der jonge stemmen weer: + + + Lega dodi..... + Mizmor sjier liejom hasjabat..... + + +Een psalmgezang voor den Sabbathdag... + +Dan stemt de _Gazan_ het lied in van het lijden en bevrijden van het +volk van Israël. + +..."Hij is het, die ons bevrijdde uit het geweld der Koningen; +Hij, onze Koning is het, die ons verloste van den druk dier +overheerschers... Hij, de Almachtige, is het, die onze beleedigers +bestrafte, die alle vijanden van ons leven hun daden vergold... Hij +is het, die onze ziel der onsterfelijkheid wijdt, en onzen voet +niet laat uitglijden... Hij is het, die ons de trotsche hoogte der +vijanden liet terneder drukken, en onzen gelukshoren verhief boven +al onze tegenstanders, die voor ons wonderteekenen en wraak op Pharao +uitoefende, teekenen en wonderen in het land van de kinderen van Cham; +die in zijn verbolgenheid alle eerstgeborenen van Egypte verslagen +heeft, en uit hun midden zijn volk van Israël tot eeuwige vrijheid +uitgeleidde, die zijn kinderen door de vaneen-gescheiden Schelfzee liet +trekken; en zijn vervolgers en vijanden in de diepte deed verzinken"... + +En nu, met steeds machtiger stemschal, en van den stillen klank van +ootmoedjammer stijgend tot een krachtige profetie: + +...."Toen nu Zijn kinderen Zijn almacht zagen, loofden en dankten +zij Zijn naam, en huldigden Zijn heerschappij met vreugdevollen +wil... Mozes en de kinderen Israëls stemden U ter eer een beurtzang +aan, en riepen in koor:".... + +Maar reeds te gelijk vielen met groote en machtige stem alle +aanwezigen in. Met een zwaar en donker geluid dreunde hun zang op, +en nu niet meer met schellen slag van jonge kinderstemmen, maar als +een hooger-gestemd lied daartegen-uitgezongen, dreef daarboven de +zilveren stem van het jongenskoor: + + + Nedar bakodesj, nora tehilot ngôsé félé... + + +"Wie is als Gij verheerlijkt in Heiligheid, ontzachelijk in roem, +wonderbaar in daad!" + +En nog eens, nadat even zich losgemaakt heeft de stem van den _Gazan_, +dreunt de zang van àllen: + +"En de kinderen Israëls zullen in acht nemen den Sabbath om het +Sabbathgebod uit te oefenen, ook hunne nakomelingen. Tusschen Mij en +de kinderen Israëls is hij een teeken voor eeuwig, want in zes dagen +heeft God hemel en aarde geschapen, en den zevenden gerust en Zijn +doel bereikt"... + +Toen was het plotseling stil; de groote pilaren, schorend het +reuzendak, stonden bij het dragen van hun gewicht al even stil als de +geel-gouden kaarsvlammetjes, die niet opgehouden hebben flakkerend +te beven onder de murmelende stem van de prevelende mannen, en +even heftig bewogen hebben, toen die groote stem van àllen den Gazan +antwoordde. Nu was alles stil; het groote menschen-volle ruim was stil, +en onbeweeglijk stonden daar in de donkere banken de menschen; stil +brandden nu ook al die gelige kaarsvlammetjes onbewogen hun gouden +gloed uit. Alleen was er de murmel van biddende lippen, maar ook +deze was zóó stil, dat dit gebed van allen als een lange, ingehouden +zucht wegstreek, zacht naar het einde van de kerk, waar zich, sterk +en statig van donker-kleurig hout, de groote deuren verhieven, die +toegang gaven tot de Thora. + +Daarheen was nu in stille aandacht hun aller houding, en met stille +groeten, het hoofd in buiging, de romp soms rond in plechtige neiging, +groetten zij hun bidgroet daarheen. + + + Jiegdal Elohiem!... + + +En nog eenmaal paren zich àlle stemmen. Als een marschzang davert +nu van zware mannenstemmen de eindzang, met hoog daarboven, als een +jubel zoo blij, de juichende groet van hooge stemmen, die schateren +doen den _Jiegdal_. + + + Jiegdal Elohiem Gai wejitsjtabag.... + + +..."De levende God is groot en wordt geprezen!" + +Maar dan meteen stommelen allen de kerkpaden vol; de zitplanken van +de _gaveta's_ kleppen neer, sleutels rammelen, stemmen klanken tegen +elkaar in; en van groote menigte, die opstaat in besloten ruimte en +zich verspreiden gaat, is het heele gebouw ineens van gerucht vol. + + + +Daarna de Sabbathviering in het Joodsche gezin bij te wonen! + +De allereerste plechtigheid is het ontsteken van het +Sabbathlicht. Zeven pitten heeft de Sabbathlamp, juist zooveel als +er dagen in de week zijn; iedere levensdag zij gewijd, zij een dag +van licht; doch Sabbath is de dag der dagen, de som van alle licht +en wijding. Alle zeven pitten worden nu ontstoken aan de heilige lamp. + +Het hoofd van het gezin kleedde zich in zijn Sabbathgewaad, na zich, +volgens het rabbijnsche voorschrift, zorgvuldig gewasschen en gereinigd +te hebben, omdat met rein lichaam en reine ziel de Sabbath ontvangen +moet worden. Het kleed van den werkdag is uitgetrokken en daarmede +tegelijk alle aardsche zorgen en beslommeringen. Zoo ging hij naar +zijn bedehuis. + +Terugkeerende uit de Synagoge vindt hij de tafel gedekt; ter plaatse +waar de huisvader aan den Sabbathdisch zal gaan zitten, staat het +"lechem mischne" (dubbel brood [3]), waarover de lofzegging aan den +schenker der spijzen zal worden uitgesproken. Naast het brood staat +de wijnkelk, waarmee de blijde komst der goddelijke bruid gevierd zal +worden. De "kiddoesch" (wijding), met opgeheven beker uitgesproken, +is de welkomsgroet, welke zich uit in een lofzegging aan God, die +zijn uitverkoren volk door den Sabbath heeft geheiligd. + +Verder zal er dezen dag in de meeste gezinnen op tafel wel visch staan; +visch toch is sedert het oude Jodendom steeds de meest geliefkoosde +spijs geweest, en dus moet er, wanneer het maar eenigzins mogelijk +is, op dien feestdag visch op tafel zijn. Zoo wordt de lichamelijke +genieting dienstbaar gemaakt aan de verhooging van den "Oneg Sabbath", +van het geestelijk Sabbathgenot. + +Is er eenige welstand in het huisgezin, dan worden de +Sabbathmaaltijden,--er zijn drie verplichte--eenigzins uitgebreid. + +Zoo heerlijk als dan smaakt de zoete "kuggel"! Gister was hij als +een klomp rauw deeg in een goed gesloten bekkentje, tezamen met +zijn onafscheidelijken vriend "schaletpot", die slechts koud water, +rauw vleesch en wat erwten bevatte, naar den bakker gebracht. Reeds +lang vóór de intrede van Sabbath worden de beide Sabbathspijzen in +den heeten oven geplaatst, en daar aan hun lot overgelaten. Wat zou +er van hen worden? Zal het water in den schaletpot verdampen? de +kostelijke inhoud van het bekkentje verschroeien?... De hemel beware +voor de ramp!... het genot van den Sabbathnamiddag was vergald! + +Maar nee! de vrienden hebben zich uitstekend gehouden, in den besten +staat zijn zij thuis gekomen, hebben behoorlijk de vuurproef doorstaan! + +Als het deksel van den schaletpot wordt opgelicht, stijgen er de +heerlijkste geuren uit op; en een overheerlijke schaletsoep loont de +moeite van den vorigen dag. En hoe smakelijk is niet de kuggel geweest; +glanzend en vet bolden zijn bruine wangen. Men zal smullen! + +Zoo wordt de Sabbath in de strengste rust gevierd--en toch heeft men +zich aan kokend heete spijzen te goed kunnen doen. Groote uitvinder +van den Schalet! uw roem dure in eeuwigheid! + + + +Een ander genot, dat de Sabbath-namiddag schenkt, is het Sabbathvieren +op straat. Niet alle bewoners van de Jodenbuurten blijven na afloop +van het middagmaal in het stille huisvertrek achter slot en grendel het +vallen van den nacht, daarmee het einde van den rustdag, afwachten. Het +meerendeel wandelt er uit. + +En ziet ze wandelen, pronken in pracht van hun Sabbathkleeren! hoe de +Kalverstraat, de café-straten, de drukke pleinen door hen overbevolkt +worden! + +Maar in de Jodenbuurten zelf is het niet minder druk van opgedirkte +Sabbathvierders. Alles leeft dan weer op de straat. Daar spelen de +kinderen "begouretje" met groote noten; daar zitten Koppel en Jachet +voor de deur en kijken naar de passage; daar wandelen de jongens en +meisjes en maken "chijntjes", slenteren joodsch-deftig de ouderen en +spreken over alles, behalve vandaag over "massel". + +Het eind van de Sabbathviering wordt voorafgegaan door de "Habdala", +dus genoemd naar de slotwoorden der uit te spreken lofzegging, +waarin God wordt geprezen, die den Sabbath boven de werkdagen heeft +onderscheiden. + +De plechtigheid geschiedt weer binnenskamers. Welk een contrast +echter biedt dit huisvertrek met dat, waarin de Vrijdagavond gevierd +werd! alles is nu in half-duister gehuld; slechts twee lichtjes, aan de +Sabbathlamp ontstoken, verspreiden een spaarzaam licht; het tafellaken +is reeds grootendeels weggeschoven, nog een klein deel van de tafel +is gedekt--beeld van den Sabbath, die zoo aanstonds verdwenen zal zijn. + +De huisvader vult den beker tot over den rand met wijn--symbool van +overvloed en zegen; dit is de dronk ten afscheid. En daarbij neuriet +hij in het oud naïef Joodsch-Duitsch het Habdala-lied: + +"God van Abraham, Izak en Jacob! behoedt Uw volk Israël in Uwe +almacht; deze week moge komen tot geluk, tot zegen en alle heil; de +lieve heilige Sabbath gaat daarheen, de week moge komen tot geluk, +tot zegen en goed gewin, Amen, Sela!" + +En met de nieuw-aangebroken week eindigt hun Sabbath-bekoring, begint +weer in de Jodenbuurt de werkelijkheid.... + + + + + + +AANTEEKENINGEN + + +[1] Deze photografleën werden bij het ten vorige jaren gehouden +photografisch concours van _De Aarde en haar Volken_ met den derden +prijs bekroond. + +[2] Het volgend fragment werd onder den naam "Sabbath-zang" in het +"Alg. Handelsblad" opgenomen.--J. F. + +[3] Het "dubbel brood" is de herinnering aan de dubbele spijs, +die Israël in de woestijn op den zesden dag ontving, omdat op den +zevenden dag geen manna neerdaalde; het is dus het symbool van den +goddelijken zegen, die in dubbele mate rust op het werk van hem, +die den arbeid staakt, om zich geheel aan God te wijden. + + + + + + +End of Project Gutenberg's In de Amsterdamsche Jodenbuurt, by Jan Feith + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN DE AMSTERDAMSCHE JODENBUURT *** + +***** This file should be named 18236-8.txt or 18236-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/8/2/3/18236/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + |