diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:52:50 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:52:50 -0700 |
| commit | 321cd1b016b6c7b72e8c214bc1482e947416f09a (patch) | |
| tree | 58f00110ce02075d89494d55e58122e2d647f1f7 /18236-h | |
Diffstat (limited to '18236-h')
| -rw-r--r-- | 18236-h/18236-h.htm | 1778 | ||||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/Initial-T.gif | bin | 0 -> 2287 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/p1907-073.jpg | bin | 0 -> 81297 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/p1907-075.jpg | bin | 0 -> 56111 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/p1907-076.jpg | bin | 0 -> 58290 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/p1907-077.jpg | bin | 0 -> 138251 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/p1907-079.jpg | bin | 0 -> 62927 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/p1907-080-1.jpg | bin | 0 -> 64645 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/p1907-080-2.jpg | bin | 0 -> 55337 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/p1907-081.jpg | bin | 0 -> 76302 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/p1907-083.jpg | bin | 0 -> 56614 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/p1907-084-1.jpg | bin | 0 -> 57723 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 18236-h/images/p1907-084-2.jpg | bin | 0 -> 55952 bytes |
13 files changed, 1778 insertions, 0 deletions
diff --git a/18236-h/18236-h.htm b/18236-h/18236-h.htm new file mode 100644 index 0000000..14b7545 --- /dev/null +++ b/18236-h/18236-h.htm @@ -0,0 +1,1778 @@ + +<!DOCTYPE html +PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> + +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. --> +<html lang="nl-1900"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1"> + +<title>The Project Gutenberg eBook of In de Amsterdamsche Jodenbuurt</title> +<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="author" content="Jan Feith"> +<meta name="DC.Creator" content="Jan Feith"> +<meta name="DC.Title" content="In de Amsterdamsche Jodenbuurt"> +<meta name="DC.Date" content="###### 2006"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css"> + + +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16% 1.58em 16%; +text-align: left; +} + +/****** Title Page ******/ + +h1.docTitle +{ +font-size: 1.6em; +line-height: 2em; +} + +h2.docImprint, h1.docTitle, h2.byline, h2.docTitle +{ +text-align: center; +} + +h2.byline +{ +font-size: 1.1em; +line-height: 1.44em; +font-weight: normal; +} + +span.docAuthor +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} + +h2.docImprint +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: normal; +} + +/******* Headers ******/ + +.div0 +{ +padding-bottom: 1.6em; +} + +.div1 +{ +padding-bottom: 1.44em; +} + +.div2 +{ +padding-bottom: 1.2em; +} + +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-bottom: 1.0em; +} + +h1, h2, h3, h4, h5, h6 +{ +font-style: normal; +text-transform: none; +clear: both; +} + +h1 +{ +font-size: 1.44em; +line-height: 1.5em; +} + +h1.label +{ +font-size: 1.2em; +line-height: 1.2em; +margin-bottom: 0; +} + +h2 +{ +font-size: 1.44em; +line-height: 1.5em; +} + +h2.label +{ +font-size: 1.2em; +line-height: 1.2em; +margin-bottom: 0; +} + +h3 +{ +font-size: 1.2em; +line-height: 1.2em; +} + +h3.label +{ +font-size: 1.0em; +line-height: 1.2em; +margin-bottom: 0; +} + +h4 +{ +font-size: 1.0em; +line-height: 1.2em; +} + +h4.lghead +{ +margin-left: 10%; +margin-right: 10%; +} + +h5 +{ +font-size: 1.0em; +line-height: 1.0em; +font-style: italic; +} + +h6 +{ +font-size: 1.0em; +line-height: 1.0em; +font-style: italic; +} + +/****** Paragraphs ******/ + +p +{ +text-indent: 0; +} + +.alignleft +{ +text-align: left; +} + +.aligncenter +{ +text-align: center; +} + +.alignright +{ +text-align: right; +} + +.alignblock +{ +text-align: justify; +} + +p.poetry +{ +margin: 0em 10% 1.58em 10%; +} + +p.line +{ +margin: 0 10% 0 10%; +} + +p.beforeline, p.afterline +{ +margin-top: 1em; +} + +p.initial +{ +text-indent: 0em; +} + +p.argument, p.note +{ +font-size: 0.9em; +line-height: 1.2em; +text-indent: 0em; +} + +p.argument +{ +margin: 1.58em 10% 1.58em 10%; +} + +p.quote +{ +font-size: 0.9em; +line-height: 1.2em; +margin: 1.58em 5% 1.58em 5%; +} + +div.blockquote +{ +font-size: 0.9em; +line-height: 1.2em; +margin: 1.58em 5% 1.58em 5%; +} + + +/****** Figures ******/ + +div.divFigure +{ +text-align: center; +} + +.floatLeft +{ +float: left; +margin: 10px 10px 10px 0; +} + +.floatRight +{ +float: right; +margin: 10px 0 10px 10px; +} + +p.figureHead +{ +text-align: center; +} + +p.figure, p.legend +{ +font-size: 80%; +margin-top: 0; +text-align: center; +} + +p.smallprint, li.smallprint +{ +font-size: 80%; +color: #666666; +} + +/* Special cases for Filipino Riddles */ + +p.question +{ +text-align: left; +margin-bottom: 0em; +} + +p.answer +{ +text-align: right; +margin-top: 0em; +} + +p.explanation +{ +margin-left: 0.9em; +margin-right: 0.9em; +font-size: smaller; +} + + +/****** Sidenotes ******/ + +.leftnote +{ +position:absolute; +left:1%; +height:0em; +width:14%; +font-size: 0.8em; +text-indent: 0em; +line-height: 1.2em; +} + +/****** Page Numbers ******/ + +.pagenum +{ +display: inline; +font-size: 70%; +text-align: right; +position: absolute; right: 1%; +padding: 0 0 0 0; +margin: 0 0 0 0; +} + +.pagenum a +{ +text-decoration: none; +} + + +/****** Footnotes ******/ + +a.noteref:hover +{ +text-decoration: none; +} + +a.noteref +{ +font-size: 80%; +vertical-align: 0.25em; +text-decoration: none; +} + +div.footnotes +{ +padding: 0 0 0 0; +margin-top: 1em; +} + +hr.fnsep +{ +width: 25%; +text-align: left; +margin-left: 0; +margin-right: 0; +} + +p.footnote +{ +font-size: 80%; +margin-top: 0.5em; +margin-bottom: 0.5em; +} + +p.footnote .label +{ +float: left; +text-align: left; +width: 2em; +} + +/****** Poetry ******/ + +div.poem +{ +text-align: left; +margin-left: 5%; +width: 90%; +position: relative; +} + +.poem h4 +{ +margin-left: 5em; +font-weight: normal; +text-decoration: underline; +} + +.poem .stanza +{ +margin-top: 1em; +} + +.poem .linenum +{ +position: absolute; +top: auto; +left: -2.5em; +margin: 0; +text-indent: 0; +font-size: 90%; +text-align: center; +width: 1.75em; +color: #777; +} + +.poem .i0 { display: block; margin-left: 2em; } +.poem .i1 { display: block; margin-left: 3em; } +.poem .i2 { display: block; margin-left: 4em; } +.poem .i3 { display: block; margin-left: 5em; } +.poem .i4 { display: block; margin-left: 6em; } +.poem .i5 { display: block; margin-left: 7em; } +.poem .i6 { display: block; margin-left: 8em; } +.poem .i7 { display: block; margin-left: 9em; } +.poem .i8 { display: block; margin-left: 10em; } +.poem .i9 { display: block; margin-left: 11em; } + + + +/****** Annotations ******/ + +span.corr +{ +border-bottom: 1px dotted red; +} + +span.abbr +{ +border-bottom: 1px dotted gray; +} + +span.measure +{ +border-bottom: 1px dotted green; +} + +.letterspaced +{ +letter-spacing: 0.2em; +} + +.smallcaps +{ +font-variant: small-caps; +} + + +/****** Anchors ******/ + +a.hidden:hover +{ +text-decoration: none; +} + +a.hidden +{ +text-decoration: none; +} + +hr +{ +width: 45%; +margin-top: 1em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +clear: both; +text-align: center; +height: 1px; +} + + + + + +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} + +body, a.hidden +{ +color: black; +} + +h1, h2, h3, h4, h5, h6 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} + +.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend +{ +color: #001FA4; +} + +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} + +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} + + +</style></head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of In de Amsterdamsche Jodenbuurt, by Jan Feith + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: In de Amsterdamsche Jodenbuurt + De Aarde en haar Volken, 1907 + +Author: Jan Feith + +Release Date: April 23, 2006 [EBook #18236] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN DE AMSTERDAMSCHE JODENBUURT *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + +</pre> + + +<div class="bodytext"><a id="d0e71"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e71">73</a>]</span><p class="div1"></p> +<h2>In de Amsterdamsche Jodenbuurt.</h2> +<p align="left" class="byline"><i>Door Jan Feith.</i></p> +<p>Met photographieën van den heer <span class="smallcaps">K. Job</span> Jr.<a id="d0e82src" href="#d0e82" class="noteref">1</a> + + + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline">“Hoe schoon zijn uw tenten, o Israël, +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline">uw woningen, o Jacob!”</span></p> +</div> +</div> +<p class="div2"></p> +<h3 class="label">I</h3> +<p style=" 
 background: url(images/Initial-T.gif) no-repeat top left; 
 
 padding-top: 65px; 
 "><span style=" 
 float: left; 
 width: 75px; 
 height: 90px; 
 background: url(images/Initial-T.gif) no-repeat; 
 
 background-position: 0px -65px; 
 
 text-align: right; 
 color: white; 
 ">T</span>oen de directie van dit blad mij de verzameling photo’s van den heer K. Job Jr. ter inzage zond en mij verzocht, bij deze +reeks kunstvolle opnamen door een knap vakman en artistiek waarnemer een bijschrift te willen leveren, dat uitteraard eveneens +onder den vooropgezetten verzameltitel “In de Amsterdamsche Jodenbuurt”, zou moeten passen—heb ik even geaarzeld, omdat het +leveren van bijschriften zulk een onheusch werk is! + +</p> +<p>Wat toch is hierbij doorgaans het geval? Het publiek, dat het geïllustreerde tijdschrift doorbladert, kijkt de reproducties +der foto’s op tweeërlei wijze aan; òf het is vluchtig bij zijn beschouwing—en dezulken komen in geen geval in aanmerking; +òf het is aandachtig en ziet, hoe de kunstenaar zich voor zijn object wist te plaatsen, om een mooi-belicht geval vast te +leggen, hoe de fotograaf zijn opname technisch-vaardig op papier bracht. + + +</p> +<p></p> +<div class="divFigure"> +<p class="legend"><img border="0" src="images/p1907-073.jpg" alt="Aan het kousenstoppen."></p> +<p class="figureHead">Aan het kousenstoppen.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Wat heeft dan nog de leverancier van het bijschrift van noode? + +</p> +<p>Daar zit een Joden-memmele op de stoep van haar gang; dit is wel een Jodin; haar flodderig mutsje, met het strikje d’r-op, +zegt dat ze gehuwd is; ze is niet mooi; ze is niet jong; ze is ook niet òver-weelderig gekleed; ze stopt sokken, die grof +zijn. Verder: haar woning is verveloos, weinig onderhouden; oud en verzakt genoeg om dat zekere “artistieke” te verkrijgen, +waaraan wie oogen heeft om zich door kleur en lijn te laten bekoren, gaarne behagen schept. Maar er wacht nog meer taak voor +den bijschrijver; nu gaat hij over tot het ònaanschouwelijke; onder den breeden lachplooi en achter de rond-bollende wangen +gist hij den tandeloozen mond; onder het hobbezakkende jak vermoedt hij de afwezigheid van een corset, en spreekt, al naar +hij speelsch of hygiënisch gestemd is, van haar “reform”; de afhangende rok verbergt de voeten en hij veronderstelt, zoo zijn +verbeeldingskracht zóó ver reikt, dat memmele ’toffels draagt, of sloffies, of ongemanierd ongeschoeid is, dus knus-knus in +haar kousen op den drempel zit. De bijschrift-schrijver kan steeds verder gaan, zoo hem belieft: de sokken, de één in bewerking, +de ander, zwaar bestopt, over het houten stoepleuninkje, kunnen hem zich doen verbeelden haar man, hem doen insinueeren, dat +deze vandaag uit armoe zijn bloote voeten in de laarzen stak, of dat die nu zijn beste paar draagt, of wel dat de man binnen +met kamerarrest zit te mopperen tot de gaten in z’n <a id="d0e109"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e109">74</a>]</span>sokken gedicht zijn. O, hij kan nog altijd voortgaan, als hij wil: door de open deur gaat hij langs memmele binnen; z’n lezers +verzoekt hij, hoogst onbescheiden, mee; hij wandelt het gangetje in, gaat het kamertje links binnen, kijkt door het eigenste +venster, dat nog even op de foto te zien kwam, naar buiten. Nu vertelt de bijschrift-maker over dit kamertje, en hoe ’t er +uitziet, en hoe ze er leven, en—waarachtig zoo’n fantasie soms!—hoeveel kinderen er geboren werden, en wat ze ’s middags wel +eten, en hoe oud de oudste, en hoe jong de jongste is, en—misschien is zijn gistend brein zoo stout!—daar keuvelt hij over +de zeere oogjes van op één na de oudste, en van de kliertjes van op twee na de jongste.... +</p> +<hr><p> + +</p> +<p>Ik heb geaarzeld, om een bijschrift te leveren bij deze, als fotografische opnamen hoogst-verdienstelijke reeks kijkjes in +de Amsterdamsche Jodenbuurt, omdat ik het bijschrift-leveren, om zijn meestal noodelooze aanvulling, een te ondankbaar werk +achtte. + +</p> +<p>Maar ik heb niet geaarzeld, om, na mijzelf het kunstgenot van de beschouwing der oorspronkelijke foto’s gegund te hebben, +ook boven deze korte aanteekeningen, die niet de bedoeling en pretenties van “Bijschrift” willen hebben, te schrijven “In +de Amsterdamsche Jodenbuurt”. + +</p> +<p>Want het toeval wilde ditmaal, dat ik juist rondliep vol Jodenbuurtsche indrukken. En van zeer bijzonderen aard. + +</p> +<p>Dit verklaar ik, met eenigen wijdloopigen omhaal, aldus: + +</p> +<p>Er bestaat in Amsterdam een vereeniging, die zich ten doel stelt de tuberculose te bestrijden; zij draagt een naam gelijkend +op zoovele andere nuttige stedelijke vereenigingen: “Vereeniging tot bestrijding der tuberculose”. Dit zei zoo weinig, sprak +amper tot de verbeelding; er bestaan en werken immers zoovele nuttige vereenigingen in een groote stad met al haar ellenden. +Door het bestuur was mij gevraagd, in verband met een groote reclame, die zij voor de vereenigingskas op touw zette—een Weldadigheidszegel +zou in de maand December uitgegeven en aan alle Amsterdamsche postkantoren verkocht worden—of ik het werk zelf der vereeniging +in een schets in het “Handelsblad” nader onder de aandacht van het groote publiek wilde brengen? Toen, vanzelf, omdat ieder +onderwerp weer belangrijk is wanneer men er in doordringt, wilde ik den werkkring kennen van deze vereeniging, maakte ik een +gedeelte mee van den veldtocht, die zij in de groote stad strijdt tegen dezen vreeselijken volksvijand, de tuberculose. Ik +werd binnengeleid in het Consultatiebureau; ik was tegenwoordig bij het onderzoek der patiënten; om geen aanstoot te geven +werd ik evenals de geneesheeren in den wit-linnen dokterskiel gekleed; ik zag het sputum-onderzoek; ik sprak met de doctoren +over de longtering, luisterde naar hun wetenschappelijke indeeling in phasen, de plaatselijke constateering, de diagnose der +ziekte, naar de theorieën van geleerde onderzoekers, naar de middelen om de tuberculose te bestrijden, naar de resultaten +van behandeling, naar het percentage der genezingen. + +</p> +<p>Daarna vergezelde ik de bezoeksters der Vereeniging op haar tochten door de Amsterdamsche volksbuurten; wij gingen door oude +en nieuwe wijken, door de buitenkwartieren, de buurten in het hartje van de stad, door Jordaan, door de Jodenbuurten.... + +</p> +<p>De onzichtbare ziekte woedde daar vreeselijk! + +</p> +<p>En overal gingen de bezoeksters daar de huizen binnen. + +</p> +<p>Zoo heb ik toen de Amsterdamsche Jodenbuurt gezien! +</p> +<hr><p> + +</p> +<p>Nu ik over de Jodenbuurt in Amsterdam een algemeen tijdschrift-opstel heb te leveren, wil mij dezen gruwelijken tocht niet +uit het hart. + +</p> +<p>Daarvóór had ik anders wel gemeend ook dàt deel van mijn Amsterdam zoowat te kennen! + +</p> +<p>Als je van ’n stad houdt, beslenter je haar hoofdstraten, haar grachten, haar parken, haar volksbuurten. Je kijkt rond. Overal +waar je gaat en stilstaat en omme-kijkt, bloeit er het stadsmooi voor je oogen op. De straten roezen van groot-stadsleven; +de pleinen krioelen van trams en rijtuigen, de menschen, gezellig voor de café’s, zitten er als in een schouwburg; de grachten +statigen om het stadsmiddenpunt, den Dam, als de jaarringen om den oer-eik; in de volksbuurten leeft en zwoegt, en ruziet +en herriet het hut-en-mut door elkaar. Als een nieuwsgierige lanterfanteraar kuier je er langs. Op een rood-gepand dak brandt +de uitbundige zon..., langs de grachtpaden spreidt zich de blakend-witte sneeuw... de asfaltstraten onder de regenbuien glimmeren +als glad-geboende vloeren... uit een steegspleet mist de herfstdamp... + +</p> +<p>De stad, de stad, de groote stad! het is er van een eeuwige, steeds wisselende pracht! + +</p> +<p>Al naar je stemming van den dag, al naar de nuk ’t je laat avonturen, ga je vandaag hier, morgen daar. + +</p> +<p>Hoe dikwijls zwierf ik niet door de Jodenbuurten. + +</p> +<p>Daar was telkens de heel aparte bekoring van prachtig-verwaarloosde Ghetto-hoekjes; ... de Joden-menschen daarin, levend, +reppend, handelend, graaiend, lawaaiend door elkaar; ... de altijd gestremde Joden-Breestraat met zijn herrie-handel op straat; +... de zijgrachtjes met de rommelige losplaatsjes voor de oud-roestkeldertjes; ... de zijstraten met de steeds jachtende negotiekoorts +van schorre schreeuw-stemmen; het roezige Jonas-Daniël-plein met z’n prullenmarkt, nog liever het verwarde marktbedrijf voor +dat statige stad-kasteeltje, dat de Waag heet; ... de sloppen even ingekeken, waarin altijd slobberige damp hangt van walm +en rook en mist, alsof het menschenvolle kamers waren, waar, bij gebrek aan ruimte, nooit ’is gelucht wordt... + +</p> +<p>En even onderdrukte je dan den opwellenden afschuw, dat dit wòònbuurten waren—je zwierf hier immers maar als flaneerend dilettant!—en +enthousiasmeerde je liever voor elk heerlijk geval van kleur, van groepeering, van actie, van belichting... + +</p> +<p>Ja, ja, mooi toch, dat oud-Amsterdam! die Jodenbuurt! Wat ’n pakkend-mooie partijtjes, overal waar je maar keek! + +</p> +<p>Daar was elke breiende memmele, elke straatkook-vrouw, in toover omneveld door den damp van haar pan bakvisch, elke voddenjood, +in de omlijsting <a id="d0e153"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e153">75</a>]</span>van z’n uitdragerijtje, elk koopmannetje voor z’n lompenkeldertje, elk handelaartje achter z’n zuur-en-mosselen toonbankie, +elk koopvrouwtje onder het rosse flakkerlicht van haar olielampje, elk oud-roest-joodje aan z’n negocie-stalletje, elk verschrompeld +grootje, weg-gesjoveld achter haar goor snoeptafeltje,—daar was èlk dezer ’n brok kùnst! +</p> +<hr><p> + +</p> +<p>Daarna heb ik de Jodenbuurt ànders gezien. + +</p> +<p>Met de bezoeksters van de “Vereeniging tot bestrijding van de Tuberculose” kon ik toen, als met een vrijpas, ook de woningen +binnengaan. + +</p> +<p>Ik gruw nog, wanneer ik terugdenk aan wat ik toen van deze ellende-buurten heb gezien. + +</p> +<p>Overal gingen daar de bezoeksters binnen. Er was dikwijls geen bel, want meestal stond de voordeur open. Als een berookte, +roet-vuile schoorsteen spookte het trapgat. De treden, stijl omhoog, klommen smal, in het midden uitgesleten; dus zochten +we in het donker naar het gladde traptouw. Op de portalen tastten we naar de deurknoppen. Dan spalkte er weer een donker-gapende +koker van een volgende trap. Van het eene portaal klommen we aarzelend en stommelend, met het onoverwinnelijk gevoel, dat +zelfs het duister vuil was, naar boven. + +</p> +<p>Daar, eindelijk, met ’n bijna overbodig tikje op ’n deur, traden we binnen. + +</p> +<p>Die tocht was haast overal dezelfde. De eene trap was wat nauwer dan ’n andere, een onverwachte balk, voorvoeld in het nacht-zwart, +deed het hoofd bukken; een plotselinge trapwending liet je soms even verbijsterd rondtasten waar nu heen; stevig klemde de +hand het glad gesleten traptouw. Op de portalen stond soms een emmer met afval, kachelvuil en stof, proppen papier en schillen, +waar de vuilniswalm uitsteeg. Achter ’n deur, die haastig openknarste, maar dadelijk ook weer dicht smakte, spiedde even een +vage gedaante, en daarachter kermde dan tegelijk ’n drenzig kindergedrein op. Overal in de zwarte huizen echoden de klanken +van leefgeluiden, vooral kindergejengel, eindeloos hetzelfde huilend gezanik, en telkens schelle snauwende verbiedstemmen +daar tegen-in. En overal hing die zware wrange dwalm van onnoembare krotlucht, weëe zure koolstank, piekerige rook en telkens de scherpe, tranende waschlucht van bleekpoeder, of de kleffe, gore regenlucht +van droog-goed. + + +</p> +<p></p> +<div class="divFigure"> +<p class="legend"><img border="0" src="images/p1907-075.jpg" alt="Vischkoopers."></p> +<p class="figureHead">Vischkoopers.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>In de kelderwoningen was dit alles haast nog weerzinwekkender. Want de kamertjes waren daar lager, met de zware vervelooze +balklagen zoo drukkend neer, onder het licht, dat van de grauwe steeg met valschen weerschijn voos inviel; en hier zoo sterk, +dat onzegbare, maar beklemmende gevoel, dat al die verdiepingen, die drie en vier daar boven je hoofd nog opgestapeld stonden, +zoodat het was alsof die zwoegende balkribben, al half vermolmd en verrot, het gewicht van het huiscavalje boven zich bijna +niet meer dragen konden, en al lager en lager neerzakten, elken dag de balklaag weer wat dichter naar den vloer was neergedrukt. +In die kelderkrotten verzuurde dan nog als ’n giftig gas de grondlucht, ’n vochtige, benauwde reuk van dichtgesloten kuil, +waar zwammen en paddestoelen onder weggevreten vloerplanken hun moordenden adem uit te bloeien stonden. + +</p> +<p>Al die kamertjes waren laag en in hun overvolheid toch armelijk kaal. Tegen den zolder hingen aan touwen de stukken waschgoed +te drogen; bij het raam rommelde op ’n tafel het vuile gerei van koffieblad met verwaarloosde kopjes. Wat stoelen, verweerd +met gescheurde en bijgelapte zittingen, leunden er jammerlijk omheen. In een hoek waggelde een vervuild kastje, waarvan de +deuren kierden. Dan stond, plomp en tot midden in de kleine kamer vooruitgeschoven aan ’n roestige pijp, ’n potkacheltje de +kamerstank te bebroeien. Meestal borrelde ’n pot op het vuurtje en ’n benauwde eetlucht zeurde daaruit en vulde het kamertje +met ’n wazig-blauwe mist van koolwasem en turfrook. Maar van al deze troostlooze armoe-dingen was wel het hevigst de bedstee, +die in een hoek vierkant uitgetimmerd stond; als bij ’n kast klepten daar deuren voor, die met ’n kruk gesloten konden worden. +Wanneer die deuren dan opengingen was het ’n troebele lompenhoop van groezelige lappen, die daar dooreen geward lagen. Langs +de wanden waren planken gespijkerd, en daarop stond ’n warwinkel van huisraad en propjes kleeren en wat ouwe kistjes met allerlei +onherkenbare gebruiksdingen. Achter de kamerdeur stak dan nog ’n kruk uit het behang; daar was dan ook een donkere kast en +daarin stond het gootsteentje, half verstopt, benauwd te stinken. En nog ’n deur was er meestal waarachter het nog zwarter +was; dat was dan <a id="d0e181"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e181">76</a>]</span>’n privaat, dat slordig aangetimmerd stond tegen de bedstee. + +</p> +<p>Wat dan deze sombere woning-ellende eensklaps tot ’n onverzettelijk wee dramatiseerde, dat waren de paar bonte plakplaatjes, +die met ’n speld tegen het behangsel geprikt waren; hier en daar hing uit ’n geïllustreerd tijdschrift zoo’n prent met ’n +verbeelding uit verre vreemde landen, ’n zoete plaat uit ’n sentimenteele “Gartenlaube”, of zoo iets. En ook ontbraken haast +nergens de paar portretjes, in eigen gewerkte lijstjes, en soms, als er ’n verschrompeld kransje van al lang verrimpelde blaadjes +omhing, begreep je wel, dat dit ’n herinnering moest zijn. + +</p> +<p>Maar zoo’n goedkoop portretje of zoo’n opgeprikt illustratieblad sloeg de omgeving dan nog meer neer, en als een te hel lichtvlak +kleurde dat valsch tegen het gore, sjagrijnige behang, dat met verschoten, verscheurde bloembanen de verzakte muurschotjes +dekte. + +</p> +<p>In zoo’n kamertje leefde het gezin. + +</p> +<p>Overal, waar wij kwamen, waren ’t haast groote gezinnen; deze bestonden uit ouders, soms daarbij nog grootouders, en de kinderen, +heele families! Zoo’n kamer was drie en vier meter, amper manslengte hoog; daarvan ging de ruimte af voor de bedstede, voor +de tafel, de kachel. + +</p> +<p>Wanneer de man of de vrouw thuis waren bij ons bezoek, wanneer er een paar kinderen rondkropen, was het er al vol. Nadat wij +er kwamen waren we haast te veel. Wij vroegen dan. ’s Nachts sliepen de vader en moeder in de bedstee; het jongste kind lag +naast de moeder; een meisje sliep aan hun voeteneind, als zij niet te veel spektakelde van de stuipen; een ander meisje sliep +in het hokje waar de gootsteen stonk; de drie oudsten zochten ’s avonds wat lompen uit de bedstee, persten ’n havelooze matras +tusschen de tafel en den muur, lagen zoo. + +</p> +<p>In ’n kelderwoning was het krot met ’n schotje in tweeën gedeeld; dat waren dus twéé kamers!... al was elk te nauw om er drie +stappen vrij te zetten. In het achterhok, dat geen uitgang had dan door het voorste, dat weer dadelijk op de drie keldertreedjes +aan de straat uitkwam, diep in het halflichte achterhok gaapte ’n spelonk onduidelijk en duister; bij scherper toekijken bleek +deze donkere diepte de slaapplaats, ’n plankenkot, ruw getimmerd tusschen de muren; nog scherper lettend, gaapte daar boven-in +’n kleine opening als ’n bres, een gat van nog geen meter in het vierkant. En toen zei de moeder in lompen, dat daarin een +deel van haar kinderen sliep... + +</p> +<p>Bij ’n schoenlappertje, die werkte en ook wóónde in zoo’n pothuisje,—dat om z’n grappigheid en knusheid ’n verrukking van +oud-Amsterdam pleegt te blijven—was het werkplaatsje met het potkacheltje, waarop ’n pruttelend pannetje pek stinkend te borrelen +stond, afgeschut met ’n schotje, dat van den vloer tot het buk-lage zoldertje reikte. Daarachter was ’n aparte slaapplaats, +door hem zelf geknutseld. Dat was ’n heel klein, heel laag, heel smal klein kamertje voor z’n jongen. Door het lage raampje +zag je telkens de voeten van menschen, die op straat voorbij gingen. In ’t kamertje paste niets dan het bed. En daarop lag +het stervend geraamte van ’n jongen van misschien achttien jaar. + + +</p> +<p></p> +<div class="divFigure"> +<p class="legend"><img border="0" src="images/p1907-076.jpg" alt="Visch bakken."></p> +<p class="figureHead">Visch bakken.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>In ’n andere straat zochten we naar ’n volgend adres. + +</p> +<p>In de nauwe steeg hing de grijze schemer van December-mist; het leek er zoo nauw, omdat aan weerskanten hoog de huizen muurden, +zoodat het was alsof die vochtwolk daar voor goed tusschen de huiswanden beklemd bleef. Aan de eene zijde bouwden zich in +één lang gelid de donkere rompen van sombere, raamlooze pakhuizen, alle gelijk aan elkaar; de meeste waren opslagplaatsen +van beenen en lompen. ’n Zure wrange stank drong uit de donkere pakhuisdeuren de smalle straat in. En aan den overkant, vlak +er op, woonden de vele gezinnen in die slechte huizen, waar weer verdieping op verdieping als gestampt op elkaar drukten. + + +</p> +<p>Op het bovenportaal blafte ’n hoest ons al tegen; daar moesten we dan zijn. ’n Groote donkere Jodenvrouw, met stekend-zwarte +koortsoogen, leunde over de tafel en hoestte haar aanval uit, eer ze ons hijgend te woord kon staan. In de kamerschemer, het +vale licht uit de straatspleet druilde traag naar binnen, rommelden wat kinderen rond, kropen in hun slobberkleertjes over +den grond bang naar moeders rokken. Toen begon ook een van die vuile ukkies met ’n harden woesten klank te hoesten, tot het +van benauwdheid begon te huilen. + +<a id="d0e208"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e208">77</a>]</span></p> +<p></p> +<div class="divFigure"> +<p class="legend"><img border="0" src="images/p1907-077.jpg" alt="Grootje met haar kleinkind—De laatste hand aan het toilet.—Zal je een zoete jongen zijn?—Zondags op de Oudeschans."></p> +<p class="figureHead">Grootje met haar kleinkind—De laatste hand aan het toilet.—Zal je een zoete jongen zijn?—Zondags op de Oudeschans.</p> +</div><p> + +<a id="d0e214"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e214">78</a>]</span></p> +<p>We vroegen naar den zieke; en uit het donker van ’n dompige bedsteê riep heesch ’n mannestem; maar telkens onder het gesprek +verbood hij zwak naar twee kinderen, die, achter in het zwarte hol, aan z’n voeteneind om wat vuile lapproppen, waarmee ze +speelden, lagen te kibbelen. + +</p> +<p>Er was ’n snoepwinkeltje, en een water-en-vuur-nerinkje werd er tegelijk gehouden; broeiend heet sloeg uit de groote steenen +kachel, die het halve winkeltje vulde, de hitte uit; de waterdamp hing er zwaar, zoodat het er stik-benauwd ademhalen was. +De gekleurde snoepdingen lagen op gebarsten schoteltjes op ’n vies toonbankje en uit open stopflesschen piekten bonte pepermuntpijpen. +In het achterhokje, waar het gezin huisde, rook het naar slecht suikergoed; ’n nevel van blauwen turfrook en grijze waterdamp +hing over al die schemerdingen. Maar er walgde ook ’n vreeselijke stank van rottend hout en scherpe zure gassen. + +</p> +<p>Toen was er de dompe klacht van de bewoonster over een riool, dat daar onder den vloer scheen te liggen, dat zeker ergens +verstopt moest zijn, omdat soms van de bovenburen het onnoembaarste vuil langs den muur van haar kamer kwam gedropen. + +</p> +<p>Het waren, overal waar wij kwamen, broedplaatsen van jammer en ziekte en besmetting. + +</p> +<p>De menschen in hun armoe-ellende hokten bij elkaar, leefden er overdag, aten er hun armelijk hapje eten, sliepen er ’s nachts +in een kwalijken stank van slecht-trekkende kookkachel, van waschwasem, van eetlucht, van natte kleeren, van onvoldoende gootsteen, +van gebrekkig privaat... + +</p> +<p>In al die hoeken en gaten, waar ’t altijd donker bleef, waar nooit de frissche lucht even langs streek, waar nooit ’t fletse +licht van buiten doordrong, in de vergoorde gordijnflarden voor de troebele vensters, in de barsten van den spalkenden vloer, +achter de scheuren van het vergane behang, onder de vodden, die uit de duistere slaaphokken puilden, tusschen de naden van +de rafels van het vertrapte vloerkleedje, overal spookte de jammerlijkste ellende. +</p> +<hr><p> + +</p> +<p>...Hoe ben ik toen onze Jodenbuurten, die immers zoo schilderachtig heeten, gaan gruwen als een vreeselijke plek van naamloos +wee in de groote stad. + + + +</p> +<p class="div2"></p> +<h3 class="label">II</h3> +<p>Daarop weer thuis, nog vol van deze ellende uit het Amsterdamsche Ghetto, las ik in een oud boek, dat een Jood, die van mijn +belangstelling wist, mij ter leen gegeven had. Het was een boek, òòk met kijkjes in het Joodsche leven, gelijk deze in dit +tijdschrift opgenomen, eveneens afbeeldingen, doch naar schilderijen van den bekenden religieusen schilder prof. M. Oppenheim. +Ditmaal was het bijschrift er kant en klaar bijgeleverd; de heer Hoofiën, toen rabbijn in Utrecht, schreef den tekst. + +</p> +<p>Het waren ook tafereelen uit de Ghetti, uit Jodenbuurten, uit het Joodsch familieleven. + +</p> +<p>Doch hoe geheel anders! Hoe was alles even warm van opvatting en zielvol van gedachte; de tendentieuse voorstellingen, haar +bijschriften verklarend en aanvullend, waren zoo sterk van innerlijk geloof en vrome overtuiging. + +</p> +<p>In den aanhef las ik deze woorden van den geleerden rabbijn: + +</p> +<p>“Tallooze heroën op het gebied van het denken hebben den roem des Jodendoms vereeuwigd. Toen Europa nog in den nacht van volslagen +barbarisme was gehuld, toen bloeide er reeds een Israëlitische staat door wetenschap en kunst, door handel en nijverheid, +kon Israël reeds bogen op zijn profeten en redenaars, zijn dichters en geleerden, psalmisten en zangers. Strenge dialectiek +en heldere logica is de roem van de wijzen des Talmuds; poëtische vlucht, rijke fantasie en zedelijk idealisme de lauwerkrans +van de schrijvers der heerlijke aggada. Onder smartkreten en jammerklachten baarde het gemarteld, bloedig gegeeselde Jodendom +in de Ghetti der middeleeuwen zijn wijsgeeren en poëten, zijn taalgeleerden en lexicografen, zijn artsen, wiskundigen en astronomen, +zijn Talmudisten en Casuïsten, zijn predikers en bijbelverklaarders.” + +</p> +<p>Dan vertelde de schrijver verder; bij elke nieuwe plaat verklaarde hij de innige beteekenis, het schoone religieuse symbool, +dat in de Joodsche gebruiken voor feestdagen en overleveringen bewaard is gebleven, door de duizenden jaren heen. + +</p> +<p>En elk hoofdstuk en elke voorstelling was als een sterk sprekend beeld van vrome gedachte en diepzinnige aanbidding: eerst +de besnijdenis van den knaap, acht dagen oud, ... de aanraking van de Tora, gezegd den “boom des levens”, ... de bar-mitswa-voordracht, +als de “zoon der wet” in godsdienstigen zin mondig werd, ... dan het Purimfeest, ... de Sederavond, de herdenking van Israëls +bevrijding uit Egypte, ... de Schabnoth of het feest der eerste landbouwvruchten, ... Jom Kippoer, de incarnatie van de hoogste +volmaking en zedelijke reinheid, ... het Loofhuttenfeest ter eere van den oogst en de herinnering aan het zevendaagsch verblijf +in hutten, toen God de Joden uit Egypteland voerde, ... dan de Chamka, het Inwijdingsfeest ter herinnering aan de overwinning +van hun Makkabeeërs over de Syrische tirannie! + +</p> +<p>Is er één volk, dat zóó vroom zijn geschiedenis en verleden bekoestert? dacht ik. +</p> +<hr><p> + +</p> +<p>Toen noodde deze Jood mij en leidde mij ook binnen tot het Sabbathfeest. Hij zinspeelde: Geloofshaat en vooroordeel hebben +door alle tijden heen aan het Jodendom iedere deugd ontzegd, elken verheven karaktertrek, alle idealisme betwist; zie onze +Sabbathviering in den Joodschen familiekring, in al haar heiligheid en reinheid, indrukwekkend door het patriarchale gemoedsleven, +met z’n idealen van geloof en plicht, van liefde en vrede. + +</p> +<p>In den Talmud staat het dichterlijk woord van een Tannaïet bewaard: + +</p> +<p>“Twee engelen vergezellen den mensch in den Vrijdag-avond op zijn tocht van het Godshuis naar zijn woning: een goede en een +booze engel. Is in die woning het Sabbathlicht ontstoken en de tafel <a id="d0e258"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e258">79</a>]</span>gedekt, dan juicht de goede engel, en zegt: “Mag het ook den volgenden Sabbath zoo wezen”; en de booze engel zegt tegen den +eigen wil: “Amen!” Is er echter in die woning niets ter ontvangst van den Sabbath gedaan, dan juicht de booze engel en met +een grijnslach roept hij uit: “Mag het ook den volgenden keer zoo wezen! en de goede engel treurt en weent, met een verzuchting +erkent hij zijn nederlaag, en zegt: “Amen!” + +</p> +<p>Toen las ik er in het oude Joodsche boek mijn rabbijn op na: + +</p> +<p>“Door alle eeuwen heen heeft de poëzie den Sabbath bezongen; van de afgodisten tot heden heeft zich in alle talen en tongvallen +het dichterlijk gevoel uitgestort ter verheerlijking van dien Goddelijken dag, die het brandpunt vormt van het Oud-Joodsche +familieleven. + +</p> +<p>“God, de schepper van het heelal, heeft den zevenden dag door rust gezegend en geheiligd; een eeuwig verbondsteeken is de +Sabbath tusschen God en Israël; eene altijddurende herinnering aan de verlossing uit de Egyptische slavernij. + +</p> +<p>“Tot vrijheid is de mensch geboren en niet tot de slavernij van den arbeid... Geen leven zonder arbeid, maar ook geen arbeid +zonder rust..... Arbeid is voorbereiding, vrijheid is doel..... Vrijheid is echter alleen het leven in God: in Hem is de rust +en de vrede, de verlossing en de zaligheid, het licht en de vreugde... + +</p> +<p>“Al die hemelsche schatten brengt de Sabbath, en zoo is Sabbath het hoogste doel van het Joodsche leven. En zooals het aardsche +leven in het algemeen zijn hoogste beteekenis en wijding vindt in de voorbereiding tot een leven in de gewesten der eeuwige +zaligheid, zoo ontleent iedere week in het bijzonder haar wijding en waarde aan het streven naar den heiligen rustdag, den +dag des Heeren. En zoo is dan Sabbath, de “Olam habba” in het klein, het symbool des eeuwigen levens en vormen de werkdagen +het beeld van het aardsche leven, het tijdperk van arbeid en voorbereiding. + +</p> +<p>“In het Joodsche leven ontvangt dan iedere werkdag een straal van de Sabbath-wijding. De eerste, de tweede, de derde dag in +Sabbathweek—zoo worden de Zondag, Maandag, Dinsdag, en volgende dagen genoemd. + +</p> +<p>“Tot ten slotte de zesde dag is aangebroken. Als de zon ter kimme daalt, zal de hemelsche bode, de rust en vrijheid, de verlossing +en zaligheid verschijnen. + +</p> +<p>“O, kom, Goddelijke bruid, hemelsche Koningin!—zooals de wijzen des Talmuds haar noemen”... +</p> +<hr><p> + +</p> +<p>Nu betrad ik ook hun Synagoge, in het hartje van de Jodenbuurt gebouwd. In den vroegen Vrijdagavond-schemer spoedden zich +reeds de mannen de schuttenende poort door, dan het van stille huisgebouwtjes ommuurde pleintje over, traden het kerkgebouw +binnen<a id="d0e280src" href="#d0e280" class="noteref">2</a>. + +</p> +<p>Weest gegroet! groeten zij met stille plechtige rompbuiging even bij het intreden van het afscheidende voorportaalhek, waar +de synagogedienaar spiedend de bekende gezichten afleest. + +</p> +<p>...Hoe schoon zijn uwe tenten, o Jacob, uwe woningen, Israël!—zoo buigen ze. + +</p> +<p>En snel, met stil gebaar, haastig raakten zij de deurpost en brachten de vingers aan den mond ten kus. + +</p> +<p></p> +<div class="divFigure"> +<p class="legend"><img border="0" src="images/p1907-079.jpg" alt="Uitjes schoonmaken."></p> +<p class="figureHead">Uitjes schoonmaken.</p> +</div><p> + +</p> +<p>In het murmelend gemompel van vele zachte stemmen schijnen de goud-glanzige kaarsvlammetjes, geplant in de ronde blakers op +de banken, niet tot een stilstaande vlam te kunnen uitbranden. Zoo flakkert het zachtjens met gouden vlamscheutjes de heele +groote ruimte door, een veld van geluwgouden lichttongetjes, die al maar bevend uit te branden staan op den bid-adem van al +die murmelende stemmen. + +</p> +<p>Daarboven, met gouden flitsen en vlakken, flonkerend beschenen van het zacht-opdrijvende licht van beneden en van eigen kaarsenvracht, +hangen de groote koperen luchterbollen met de kaarsarmen naar alle richtingen uitgewrongen. Vier groote kronen aan eindelooze +stangen, die zwart zich verliezen naar het hemelende dakduister, rijen zich achter-een; tusschen de effen peilers, die het +dak schragen en beneden als reuzig-massieve wachters staan, hangen de kleinere kronen. + +</p> +<p>En van al dat welig-gouden kaarslicht vlamt met <a id="d0e300"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e300">80</a>]</span>zachten warm-gelen brand een koesterende straling uit, die zich strijkt in gulden glanzen de muren langs, zich schroeit met +glimmers van goud om het houten lofwerk van kapiteel en over het snijwerk van de Mozeskast, de <i>Héchal</i>, eindelijk met stillen gloed van bevend vernis al die hoofden komt overschijnen, welke, lichte vlak tusschen zwart van hoed +en jas, boven de donkere banken stippen. + +</p> +<p>Maar hoe het wazige gewijde kaarsenlicht als een stille vloed van goud schijnt uit te drijven naar de als verhoogde vloer +opgebouwde <i>bimà</i>, die achter den ingang, aan de einding van het kerkschip, tegenover de Thorakast, zich vierkant omhoog blokt! Trappen voeren +er heen, zwaar houten hek houdt het omsloten; op de vier hoeken, in groote koperen kandelaars, staan de hooge kaarsen stil +te branden. + +</p> +<p></p> +<div class="divFigure"> +<p class="legend"><img border="0" src="images/p1907-080-1.jpg" alt="Een voddenhuis."></p> +<p class="figureHead">Een voddenhuis.</p> +</div><p> + +</p> +<p>Het veel-vervige kleed, één warm-bonte kleurgroep in het effen van plechtigen kerkeenvoud, is met breede afhangplooien gespreid +over den <i>thebà</i>. + +</p> +<p>En ervoor staat reeds de <i>Gazan</i>, alleen daar op den hoogen opbouw, achter den kleur-warmen sier van Oostersch kleed; en hij heel effen, wit-en-zwart, gansch +gehuld in zijn <i>talith</i>, een vreemd-verhulde gedaante zoo, daar hoog en ver, en onkenbaar als mensch haast, alleen een smalle gelaatsstreep, bleek +en donker even uit tusschen het gansch omwikkelde hoofd. + +</p> +<p></p> +<div class="divFigure"> +<p class="legend"><img border="0" src="images/p1907-080-2.jpg" alt="Visch-kraampje."></p> +<p class="figureHead">Visch-kraampje.</p> +</div><p> + +</p> +<p>Met vlakke stem, zangerige priesterdreun, heeft hij het gebed ingezet, de vloeiend-rijende Hebreeuwsche klanken; dan, in haast +onmerkbare omklanking, het koninklijk gebed: + +</p> +<p>A sua Majestade a Rainha des Païzes-Bainos, e seu Real consorte; a sua Majestade a Rainha Viuva, Madame sua Mai. Aos descendentes +da Caza Real de Orange-Nassao; aos illustres membros que concorrem no governo destas terras e sos nobres e veneraveis senhores +Burgamestre e Magistrados desta cidade de Amsterdam. + +</p> +<p>Uit de <i>talith</i>-plooien tasten zijn handen en bladeren in het Gebedenboek. En van ver gezien gaan zijn lippen, onder het gitzwarte baardje +vrij geknipt, nu in vlugger prevelen mummelend op-en-neer; en dan in-eens met volle stem schalt het de ruimte door: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Mizmor Ledawied haboe</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>l’Adonai bené Eliem</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>haboe l’Adonai Kabod wa’oz.</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline">............................</span></p> +</div> +</div> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline">Een psalmgezang van David. +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline">Brengt den Eeuwige, gij zonen der machtigen +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline">brengt den Eeuwige roem en zegepraal! +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline">............................</span></p> +</div> +</div><a id="d0e366"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e366">81</a>]</span><p></p> +<div class="divFigure"> +<p class="legend"><img border="0" src="images/p1907-081.jpg" alt="Oude Antje, de groentevrouw.—Sientje aan het vischbakken."></p> +<p class="figureHead">Oude Antje, de groentevrouw.—Sientje aan het vischbakken.</p> +</div><p> + + +</p> +<p>Na den psalm leest de <i>Gazan</i> een stuk met ongerythmeerd geluid; het is een onbegeleide wijze, die als een klagende berustende roep wordt ingezet, en aan +het eind als met goddelijke vraag tot een galm uitschalt. + +</p> +<p>Zacht prevelen ruischt tegelijk van alle kanten uit. Dit is als een stille melodie; de lippen even openen zich tot eentonig +gemompel, om snel de gedempte Hebreeuwsche woorden te laten verklanken; maar het rept zoo vlug en binnensmonds, dat het van +allen tot een mummelend, mompelend gedreun wordt, als de verre fluister van de windzucht over den boschrug, als de eindelooze +stem van de roerige branding op het strand. En maar even, dan hier dan daar, stoot er even iets harder een klank uit, als +een niet bedwongen mee-aanroep tot den God, als een klemtoon op het woord van passie in de lange vraag om erbarming; maar +dan dadelijk mummelen weer vlug en reppend de lippen, en de gonzende dreun van, al die ongevormde woordklanken voor-zich-uit +zingbiddende menschen drijft als een stille gedragen ondertoon, waarop zich in beurtelings klagenden cadans, dan in aanroependen +uitgalm, de zangstem van den <i>Gazan</i> steunt. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Lega dodi liekrat kalla</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Pené Sjabat nekabela</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Sjamór wezagór bediboer égad</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Hiesjmi’anoe El hamejoegad</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Adonai égad oesjmó égad</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Lesjim oeltieférith weliethila</i>.</span></p> +</div> +</div> +<p>Welaan! mijn vriend, de bruid tegemoet getreden. Laten wij het vriendelijk aanzien van den Sabbath ontvangen!... + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Lega dodi liekrat kalla</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Pené Sjabat nekabela</i> ...</span></p> +</div> +</div> +<p>Het is Prinses Sabbath ter eer; en feestelijk en rein gekleed, hoog het hoofd en hart, zingen ze in hun lied Israëls huwelijk +met de Prinses, die schooner was dan de Koningin van Sebà. Zij is de rust! Zingt haar ter eere! Verheugt u in haar rustdag: + + +</p> +<p>Kom, mijn vriend! treedt de bruid tegemoet! + +</p> +<p>Eerst heeft de <i>Gazan</i> gezongen met zijn jonge, in rondende galmen schallende mannenstem. + +</p> +<p>Maar nu in-eens zijn het hooge vlugge jongensstemmen, die hem van de andere zijde van het kerk-gebouw geantwoord hebben, een +antwoord in denzelfden aanroep: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Lega dodi liekrat kalla</i> +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Pené Sjabat nekabela</i>...</span></p> +</div> +</div><a id="d0e438"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e438">82</a>]</span><p>Het zijn jong-schelle stemmen, die met metaalaanslag het lied uitroepen. Dan, op het eind, laten zij zacht de klank versterven, +drie, twee hooge stemmen houden den naklank nog aan, dan is het ééne stem, die met wonder-vreemd timbre de reuzenruimte even +door trilt, eindelijk in verre klanken wegdrijft. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Sjamór wezagór bediboer égad</i>.....</span></p> +</div> +</div> +<p>In één uitroep verkondigde ons de eenige God: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline">“Betracht en gedenkt den rustdag.” +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline">De Eeuwige, de Eenige, wiens naam eenig is! +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline">Tot roem, tot heerlijkheid, tot lof!</span></p> +</div> +</div> +<p>En de ijle jongensstemmen zingen, tegen den dreun van al die andere stemmen, dadelijk, nog vóór de laatste gons verzwond, +omhoog: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Lega dodi liekrat kalla</i>....</span></p> +</div> +</div> +<p>Dan weer de dreunende stem van àllen: + +</p> +<p>“Welaan! laat ons den rustdag tegemoet gaan!... Want hij is de bron van den zegen, van den beginne daartoe gewijd... Dit was +der Schepping doel van den beginne af!” + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Lega dodi</i>.....</span></p> +</div> +</div> +<p>jubelen de hooge stemmen. + +</p> +<p>Maar de gemeente: + +</p> +<p>“Koningsheiligdom!... O Residentie!... Verhef u, en treedt te voorschijn uit de verwoesting!... Te lang verwijldet Gij in +het jammerdal;... O! Hij wende zijn erbarmen U spoedig weder toe.” + +</p> +<p>En dadelijk, tegen dien droefgeestigen jammer in, is er het gejuich der jonge stemmen weer: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Lega dodi</i>..... +</span></p> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Mizmor sjier liejom hasjabat</i>.....</span></p> +</div> +</div> +<p>Een psalmgezang voor den Sabbathdag... + +</p> +<p>Dan stemt de <i>Gazan</i> het lied in van het lijden en bevrijden van het volk van Israël. + +</p> +<p>...“Hij is het, die ons bevrijdde uit het geweld der Koningen; Hij, onze Koning is het, die ons verloste van den druk dier +overheerschers... Hij, de Almachtige, is het, die onze beleedigers bestrafte, die alle vijanden van ons leven hun daden vergold... +Hij is het, die onze ziel der onsterfelijkheid wijdt, en onzen voet niet laat uitglijden... Hij is het, die ons de trotsche +hoogte der vijanden liet terneder drukken, en onzen gelukshoren verhief boven al onze tegenstanders, die voor ons wonderteekenen +en wraak op Pharao uitoefende, teekenen en wonderen in het land van de kinderen van Cham; die in zijn verbolgenheid alle eerstgeborenen +van Egypte verslagen heeft, en uit hun midden zijn volk van Israël tot eeuwige vrijheid uitgeleidde, die zijn kinderen door +de vaneen-gescheiden Schelfzee liet trekken; en zijn vervolgers en vijanden in de diepte deed verzinken”... + +</p> +<p>En nu, met steeds machtiger stemschal, en van den stillen klank van ootmoedjammer stijgend tot een krachtige profetie: + +</p> +<p>....“Toen nu Zijn kinderen Zijn almacht zagen, loofden en dankten zij Zijn naam, en huldigden Zijn heerschappij met vreugdevollen +wil... Mozes en de kinderen Israëls stemden U ter eer een beurtzang aan, en riepen in koor:”.... + +</p> +<p>Maar reeds te gelijk vielen met groote en machtige stem alle aanwezigen in. Met een zwaar en donker geluid dreunde hun zang +op, en nu niet meer met schellen slag van jonge kinderstemmen, maar als een hooger-gestemd lied daartegen-uitgezongen, dreef +daarboven de zilveren stem van het jongenskoor: + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Nedar bakodesj, nora tehilot ngôsé félé</i>...</span></p> +</div> +</div> +<p>“Wie is als Gij verheerlijkt in Heiligheid, ontzachelijk in roem, wonderbaar in daad!” + +</p> +<p>En nog eens, nadat even zich losgemaakt heeft de stem van den <i>Gazan</i>, dreunt de zang van àllen: + +</p> +<p>“En de kinderen Israëls zullen in acht nemen den Sabbath om het Sabbathgebod uit te oefenen, ook hunne nakomelingen. Tusschen +Mij en de kinderen Israëls is hij een teeken voor eeuwig, want in zes dagen heeft God hemel en aarde geschapen, en den zevenden +gerust en Zijn doel bereikt”... + +</p> +<p>Toen was het plotseling stil; de groote pilaren, schorend het reuzendak, stonden bij het dragen van hun gewicht al even stil +als de geel-gouden kaarsvlammetjes, die niet opgehouden hebben flakkerend te beven onder de murmelende stem van de prevelende +mannen, en even heftig bewogen hebben, toen die groote stem van àllen den Gazan antwoordde. Nu was alles stil; het groote +menschen-volle ruim was stil, en onbeweeglijk stonden daar in de donkere banken de menschen; stil brandden nu ook al die gelige +kaarsvlammetjes onbewogen hun gouden gloed uit. Alleen was er de murmel van biddende lippen, maar ook deze was zóó stil, dat +dit gebed van allen als een lange, ingehouden zucht wegstreek, zacht naar het einde van de kerk, waar zich, sterk en statig +van donker-kleurig hout, de groote deuren verhieven, die toegang gaven tot de Thora. + +</p> +<p>Daarheen was nu in stille aandacht hun aller houding, en met stille groeten, het hoofd in buiging, de romp soms rond in plechtige +neiging, groetten zij hun bidgroet daarheen. + +</p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Jiegdal Elohiem!</i>...</span></p> +</div> +</div> +<p>En nog eenmaal paren zich àlle stemmen. Als een marschzang davert nu van zware mannenstemmen de eindzang, met hoog daarboven, +als een jubel zoo blij, de juichende groet van hooge stemmen, die schateren doen den <i>Jiegdal</i>. + +<a id="d0e531"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e531">83</a>]</span></p> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<p class="line" style=""><span class="poetryline"><i>Jiegdal Elohiem Gai wejitsjtabag</i>....</span></p> +</div> +</div> +<p>...“De levende God is groot en wordt geprezen!” + +</p> +<p>Maar dan meteen stommelen allen de kerkpaden vol; de zitplanken van de <i>gaveta’s</i> kleppen neer, sleutels rammelen, stemmen klanken tegen elkaar in; en van groote menigte, die opstaat in besloten ruimte en +zich verspreiden gaat, is het heele gebouw ineens van gerucht vol. +</p> +<hr><p> + +</p> +<p>Daarna de Sabbathviering in het Joodsche gezin bij te wonen! + +</p> +<p>De allereerste plechtigheid is het ontsteken van het Sabbathlicht. Zeven pitten heeft de Sabbathlamp, juist zooveel als er +dagen in de week zijn; iedere levensdag zij gewijd, zij een dag van licht; doch Sabbath is de dag der dagen, de som van alle +licht en wijding. Alle zeven pitten worden nu ontstoken aan de heilige lamp. + +</p> +<p>Het hoofd van het gezin kleedde zich in zijn Sabbathgewaad, na zich, volgens het rabbijnsche voorschrift, zorgvuldig gewasschen +en gereinigd te hebben, omdat met rein lichaam en reine ziel de Sabbath ontvangen moet worden. Het kleed van den werkdag is +uitgetrokken en daarmede tegelijk alle aardsche zorgen en beslommeringen. Zoo ging hij naar zijn bedehuis. + +</p> +<p>Terugkeerende uit de Synagoge vindt hij de tafel gedekt; ter plaatse waar de huisvader aan den Sabbathdisch zal gaan zitten, +staat het “lechem mischne” (dubbel brood<a id="d0e557src" href="#d0e557" class="noteref">3</a>), waarover de lofzegging aan den schenker der spijzen zal worden uitgesproken. Naast het brood staat de wijnkelk, waarmee +de blijde komst der goddelijke bruid gevierd zal worden. De “kiddoesch” (wijding), met opgeheven beker uitgesproken, is de welkomsgroet, welke zich uit in een lofzegging aan God, die zijn uitverkoren +volk door den Sabbath heeft geheiligd. + +</p> +<p>Verder zal er dezen dag in de meeste gezinnen op tafel wel visch staan; visch toch is sedert het oude Jodendom steeds de meest +geliefkoosde spijs geweest, en dus moet er, wanneer het maar eenigzins mogelijk is, op dien feestdag visch op tafel zijn. +Zoo wordt de lichamelijke genieting dienstbaar gemaakt aan de verhooging van den “Oneg Sabbath”, van het geestelijk Sabbathgenot. + + +</p> +<p>Is er eenige welstand in het huisgezin, dan worden de Sabbathmaaltijden,—er zijn drie verplichte—eenigzins uitgebreid. + +</p> +<p></p> +<div class="divFigure"> +<p class="legend"><img border="0" src="images/p1907-083.jpg" alt="Gekookte eieren."></p> +<p class="figureHead">Gekookte eieren.</p> +</div><p> + +</p> +<p>Zoo heerlijk als dan smaakt de zoete “kuggel”! Gister was hij als een klomp rauw deeg in een goed gesloten bekkentje, tezamen +met zijn onafscheidelijken vriend “schaletpot”, die slechts koud water, rauw vleesch en wat erwten bevatte, naar den bakker +gebracht. Reeds lang vóór de intrede van Sabbath worden de beide Sabbathspijzen in den heeten oven geplaatst, en daar aan +hun lot overgelaten. Wat zou er van hen worden? Zal het water in den schaletpot verdampen? de kostelijke inhoud van het bekkentje +verschroeien?... De hemel beware voor de ramp!... het genot van den Sabbathnamiddag was vergald! + +</p> +<p>Maar nee! de vrienden hebben zich uitstekend gehouden, in den besten staat zijn zij thuis gekomen, hebben behoorlijk de vuurproef +doorstaan! + +</p> +<p>Als het deksel van den schaletpot wordt opgelicht, stijgen er de heerlijkste geuren uit op; en een overheerlijke schaletsoep +loont de moeite van den vorigen dag. En hoe smakelijk is niet de kuggel geweest; glanzend en vet bolden zijn bruine wangen. +Men zal smullen! + +</p> +<p>Zoo wordt de Sabbath in de strengste rust gevierd—en toch heeft men zich aan kokend heete spijzen te goed kunnen doen. Groote +uitvinder van den Schalet! uw roem dure in eeuwigheid! +</p> +<hr><p> + +</p> +<p>Een ander genot, dat de Sabbath-namiddag schenkt, is het Sabbathvieren op straat. Niet alle bewoners van de Jodenbuurten blijven +na afloop van het middagmaal in het stille huisvertrek achter slot en grendel het vallen van den nacht, daarmee het einde +van den rustdag, afwachten. Het meerendeel wandelt er uit. + +</p> +<p>En ziet ze wandelen, pronken in pracht van <a id="d0e586"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e586">84</a>]</span>hun Sabbathkleeren! hoe de Kalverstraat, de café-straten, de drukke pleinen door hen overbevolkt worden! + +</p> +<p>Maar in de Jodenbuurten zelf is het niet minder druk van opgedirkte Sabbathvierders. Alles leeft dan weer op de straat. Daar +spelen de kinderen “begouretje” met groote noten; daar zitten Koppel en Jachet voor de deur en kijken naar de passage; daar +wandelen de jongens en meisjes en maken “chijntjes”, slenteren joodsch-deftig de ouderen en spreken over alles, behalve vandaag +over “massel”. + +</p> +<p></p> +<div class="divFigure"> +<p class="legend"><img border="0" src="images/p1907-084-1.jpg" alt="Lekker zuur."></p> +<p class="figureHead">Lekker zuur.</p> +</div><p> + +</p> +<p>Het eind van de Sabbathviering wordt voorafgegaan door de “Habdala”, dus genoemd naar de slotwoorden der uit te spreken lofzegging, +waarin God wordt geprezen, die den Sabbath boven de werkdagen heeft onderscheiden. + +</p> +<p>De plechtigheid geschiedt weer binnenskamers. Welk een contrast echter biedt dit huisvertrek met dat, waarin de Vrijdagavond +gevierd werd! alles is nu in half-duister gehuld; slechts twee lichtjes, aan de Sabbathlamp ontstoken, verspreiden een spaarzaam +licht; het tafellaken is reeds grootendeels weggeschoven, nog een klein deel van de tafel is gedekt—beeld van den Sabbath, +die zoo aanstonds verdwenen zal zijn. + +</p> +<p></p> +<div class="divFigure"> +<p class="legend"><img border="0" src="images/p1907-084-2.jpg" alt="Snoeptafel."></p> +<p class="figureHead">Snoeptafel.</p> +</div><p> + +</p> +<p>De huisvader vult den beker tot over den rand met wijn—symbool van overvloed en zegen; dit is de dronk ten afscheid. En daarbij +neuriet hij in het oud naïef Joodsch-Duitsch het Habdala-lied: + +</p> +<p>“God van Abraham, Izak en Jacob! behoedt Uw volk Israël in Uwe almacht; deze week moge komen tot geluk, tot zegen en alle +heil; de lieve heilige Sabbath gaat daarheen, de week moge komen tot geluk, tot zegen en goed gewin, Amen, Sela!” + +</p> +<p>En met de nieuw-aangebroken week eindigt hun Sabbath-bekoring, begint weer in de Jodenbuurt de werkelijkheid.... + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e82" href="#d0e82src" class="noteref">1</a></span> Deze photografleën werden bij het ten vorige jaren gehouden photografisch concours van <i>De Aarde en haar Volken</i> met den derden prijs bekroond. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e280" href="#d0e280src" class="noteref">2</a></span> Het volgend fragment werd onder den naam “Sabbath-zang” in het “Alg. Handelsblad” opgenomen.—J. F. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e557" href="#d0e557src" class="noteref">3</a></span> Het “dubbel brood” is de herinnering aan de dubbele spijs, die Israël in de woestijn op den zesden dag ontving, omdat op den +zevenden dag geen manna neerdaalde; het is dus het symbool van den goddelijken zegen, die in dubbele mate rust op het werk +van hem, die den arbeid staakt, om zich geheel aan God te wijden. +</p> +</div> +</div> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of Project Gutenberg's In de Amsterdamsche Jodenbuurt, by Jan Feith + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN DE AMSTERDAMSCHE JODENBUURT *** + +***** This file should be named 18236-h.htm or 18236-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/8/2/3/18236/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + + + +</pre> + +</body> +</html> + diff --git a/18236-h/images/Initial-T.gif b/18236-h/images/Initial-T.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f69ddbb --- /dev/null +++ b/18236-h/images/Initial-T.gif diff --git a/18236-h/images/p1907-073.jpg b/18236-h/images/p1907-073.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..918710f --- /dev/null +++ b/18236-h/images/p1907-073.jpg diff --git a/18236-h/images/p1907-075.jpg b/18236-h/images/p1907-075.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0db8f39 --- /dev/null +++ b/18236-h/images/p1907-075.jpg diff --git a/18236-h/images/p1907-076.jpg b/18236-h/images/p1907-076.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4400b4a --- /dev/null +++ b/18236-h/images/p1907-076.jpg diff --git a/18236-h/images/p1907-077.jpg b/18236-h/images/p1907-077.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..09016e7 --- /dev/null +++ b/18236-h/images/p1907-077.jpg diff --git a/18236-h/images/p1907-079.jpg b/18236-h/images/p1907-079.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..26468da --- /dev/null +++ b/18236-h/images/p1907-079.jpg diff --git a/18236-h/images/p1907-080-1.jpg b/18236-h/images/p1907-080-1.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..64a3181 --- /dev/null +++ b/18236-h/images/p1907-080-1.jpg diff --git a/18236-h/images/p1907-080-2.jpg b/18236-h/images/p1907-080-2.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2b12a39 --- /dev/null +++ b/18236-h/images/p1907-080-2.jpg diff --git a/18236-h/images/p1907-081.jpg b/18236-h/images/p1907-081.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a7d183e --- /dev/null +++ b/18236-h/images/p1907-081.jpg diff --git a/18236-h/images/p1907-083.jpg b/18236-h/images/p1907-083.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2bce111 --- /dev/null +++ b/18236-h/images/p1907-083.jpg diff --git a/18236-h/images/p1907-084-1.jpg b/18236-h/images/p1907-084-1.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..df3851e --- /dev/null +++ b/18236-h/images/p1907-084-1.jpg diff --git a/18236-h/images/p1907-084-2.jpg b/18236-h/images/p1907-084-2.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..381bc9e --- /dev/null +++ b/18236-h/images/p1907-084-2.jpg |
