initial commit of ebook 18016HEADmain

7 files changed, 14075 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/18016-8.txt b/18016-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..84acdc8
--- /dev/null
+++ b/18016-8.txt
@@ -0,0 +1,6944 @@
+The Project Gutenberg EBook of In Het Rijk van Vulcaan, by R. A. van Sandick
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: In Het Rijk van Vulcaan
+       de Uitbarsting van Krakatau en Hare Gevolgen
+
+Author: R. A. van Sandick
+
+Release Date: March 19, 2006 [EBook #18016]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN HET RIJK VAN VULCAAN ***
+
+
+
+
+Produced by Robert Cicconetti, Michael Oltz and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net
+
+
+
+
+
+
+
+
+IN HET RIJK VAN VULCAAN.
+
+DE UITBARSTING VAN KRAKATAU EN HARE GEVOLGEN,
+
+DOOR
+
+R.A. VAN SANDICK,
+
+_Oud-Ingenieur van den Waterstaat in Nederlandsch Indië, Leeraar aan de
+H.B.S. te Deventer._
+
+
+ZUTPHEN, W.J. THIEME & Cie.
+
+
+
+
+
+VOORREDE.
+
+
+"_Nu nog een boek over Krakatau?_" hoor ik zeggen.--Ja lezer, ik waag
+het, meer dan zeven jaren na de groote uitbarsting, met dit onderwerp
+voor den dag te komen; een enkel woord van toelichting is daarom zeker
+niet overbodig.
+
+In 1884 en 1885 verscheen "Krakatau", door R.D.M. VERBEEK, uitgegeven op
+last van Zijne Excellentie den Gouverneur-Generaal van Nederlandsch
+Indië. Dit werk is in vorm en inhoud een meesterstuk. De naam van
+VERBEEK is hierdoor ten eeuwigen dage verbonden aan de meest grootsche
+geologische gebeurtenis van onzen tijd. Zijn arbeid is klassiek. Uit
+eene overstelpende hoeveelheid materiaal schiep hij één geheel; hij
+heeft met "Krakatau" eene onvergankelijke eerezuil gesticht, niet alleen
+voor zichzelf, maar ook voor het corps der Indische mijn-ingenieurs.
+
+Onmogelijk is het na zijnen arbeid over Krakatau te schrijven, zonder
+zijn werk als basis te nemen. "_En toch durft ge nog over Krakatau
+schrijven_"! hoor ik mij toevoegen.
+
+Als het werk van VERBEEK in ieders handen was, dan zou _dit_ boek geen
+reden van bestaan hebben. Dit is echter niet het geval, daar het in de
+eerste plaats een wetenschappelijk boek is, het _standaardwerk. Eene
+voor allen bevattelijke behandeling van dit onderwerp ontbrak tot na toe
+in onze taal._ Toch is juist _daar_ behoefte aan. Want toen CAMILLE
+FLAMMARION in 1890 een werkje in het licht gaf, getiteld: "de l'Eruption
+du Krakatoa et les tremblements de terre etc.," vond dit èn in ons land
+èn in Indie zooveel lezers, dat hieruit duidelijk bleek, hoezeer eene
+populaire behandeling van dit onderwerp gewenscht was.
+
+De firma THIEME & Cie wendde zich tot den heer Dr. B.C. GOUDSMIT, den
+man, die reeds zoovele werken van CAMILLE FLAMMARION op zulk een
+uitstekende wijze in een Nederlandsen kleed heeft gestoken, met het
+verzoek ook dit werkje te vertalen.
+
+Hoewel het boekje van FLAMMARION is aangekondigd als een "Oeuvre
+absolument inédit", is het in zijn geheel een afdruk van de artikelen
+door den geleerden schrijver in 1884 en 1885 in zijn tijdschrift
+"l'Astronomie populaire" geschreven.
+
+
+
+Dat ik ooggetuige was van de groote uitbarsting in Augustus 1883, daarin
+steekt op zich zelf al zeer weinig verdienstelijks. Mijne indrukken gaf
+ik weer in eene particuliere correspondentie in de Nieuwe Rotterdamsche
+Courant van 23 October 1883 onder den titel: "eene Zeebeving." Op
+verzoek van CAMILLE FLAMMARION gaf ik eene beschrijving van de
+uitbarsting in het: "Bulletin mensuel de la société FLAMMARION à
+Argentan," Dec. 1883 en Juni 1884, waarvan het eerste gedeelte ook in
+"la Nature" verscheen. De groote verdienste, die deze opstellen hadden,
+was hunne actualiteit; zij waren nagenoeg de eerste opstellen, die in
+Frankrijk over Krakatau werden gepubliceerd.
+
+De artikelen van CAMILLE FLAMMARION in de "Astronomie populaire", die in
+1890 in één bandje het licht zagen, bestaan hoofdzakelijk uit
+aanhalingen uit deze opstellen.
+
+Aan hare actualiteit is het dan ook toe te schrijven, dat mijne
+beschrijving der uitbarsting in zoovele Fransche, Duitsche en Engelsche
+tijdschriften werd overgenomen en ook in het Russisch is vertaald. Toen
+ik haar samenstelde was het reuzenwerk van VERBEEK nog niet verricht.
+
+Zij was geschreven onder den indruk van de vreeselijke uren op het schip
+de "Gouverneur Generaal Loudon" doorgebracht tijdens de uitbarsting. Een
+dergelijke indruk kan niet geheel zuiver zijn.
+
+Ik zou echter niet gaarne het vaderschap op mij nemen van de vele
+onjuistheden, die de heer FLAMMARION, destijds zeer geimpressionneerd
+door "le cataclysme de Java", in de "Astronomie" heeft afgedrukt, en die
+zeer getrouw in zijn werkje worden teruggevonden; vooral niet van het
+kaartje van de "région du cataclysme", waarop tal van nieuwe eilanden
+voorkomen, die alleen in het vruchtbare brein van den schrijver bestaan,
+terwijl alleen de Java-kust schijnt te zijn overstroomd, doch de kust
+van Sumatra geheel ongedeerd is gebleven. En dat terwijl VERBEEK'S
+Krakatau ook in het Fransch is verschenen!
+
+De heer Dr. GOUDSMIT maakte bezwaar om de vertaling van FLAMMARION's
+Krakatau op zich te nemen. Op zijn advies wendde zich de Firma THIEME &
+Cie tot mij. Ik was het volkomen eens met Dr. GOUDSMIT, dat er van eene
+vertaling van het werkje van FLAMMARION in het vaderland van VERBEEK
+moeilijk sprake kon zijn (vooral ook omdat FLAMMARION'S werkje volstrekt
+niet oorspronkelijk is).
+
+
+
+Ik heb nu op verzoek van genoemde uitgevers getracht een _populair_ boek
+te schrijven over Krakatau.
+
+Wie alleen de zuivere wetenschap bemint, vindt hier weinig van zijne
+gading.
+
+
+
+Het spreekt van zelf, dat ik menigmaal heb moeten putten bij VERBEEK.
+
+De "Royal Society" te Londen benoemde in Januari 1884 eene
+Krakatau-commissie, die eerst in 1888 rapport uitbracht. Dat werk
+verscheen onder den titel: "the Eruption of Krakatoa and subsequent
+phenomena." Over de uitbarsting zelve bevat het niet veel, wat niet
+reeds bij VERBEEK wordt aangetroffen. Toch vormt het eene schoone
+aanvulling van diens boek, omdat het zooveel later verschenen is en de
+Engelsche commissie daardoor de beschikking had over feiten, die VERBEEK
+niet bekend konden zijn. Ik heb hierbij vooral het oog op de optische
+verschijnselen in den dampkring van 1883 tot 1886 waargenomen. Ook het
+Rapport der "Royal Society" werd door mij geraadpleegd.
+
+
+
+Mogen deze bladzijden er tevens toe bijdragen om in wijder kring
+belangstelling te wekken voor het schoone Insulinde, waar, door de
+uitbarsting van Krakatau, geleden is, zooals slechts zelden op aarde
+geleden wordt.
+
+
+R.A. VAN SANDICK.
+
+DEVENTER, September 1890.
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK I.
+
+De wereld van Vulcaan.
+
+     Het "heimweh" der Zwitsers naar hunne bergen.--Alpensport.--De
+     Nederlanders zijn geen bergklimmers.--Tartarin.--Nederland als
+     "plat land."--Indië, het land der derde dimensie.--Java's blauwe
+     bergen vergeleken met de Alpen.--De wereld van Vulcaan.--De
+     vulkaangordels op aarde.--Werkende en uitgedoofde
+     vulkanen.--Uitbarsting van den berg Zoo in Japan.--"Plooien" en
+     "verwerpingen." Het vulkanisme volgens de theorie van Kant-la
+     Place.--De diepteschaal.--Waaruit bestaat het binnenste der
+     aarde?--Vondst van Nordenskjöld te Oritok.--Diepste putboring der
+     aarde te Schladebach.--Het boorgat van
+     Sperenberg.--Temperatuurbepalingen bij den bouw van den St.
+     Gothardtunnel.--De schil van de perzik.--Een origineel denkbeeld
+     van Camille Flammarion.--De vulkanische haarden.--Wij zijn even ver
+     als Empedokles.--De Neptunische en de Plutonische school.--De
+     eeuwige cirkelgang van het water op aarde.--Een onderaardsche
+     Rijn.--Prof. Mohr te Bonn, de laatste Neptunist.--Zal het water op
+     aarde verdwijnen?--"Niets bestendig hier beneên."--Langzame
+     beweging van de aardkorst.--De indruk van vulkanische
+     verschijnselen--"Die Zeugung des Dampfes" van Kaulbach.--De rol van
+     den waterdamp.--Kritische temperatuur.--Spanning van waterdamp in
+     vulkanische haarden--Voorboden van de uitbarsting.--De uitbarsting
+     zelve.--De hoogte der vulkanen.--Nog eens het water.--483
+     aardschokken in Japan in 1887.--De onfeilbare(?) wetenschap en "des
+     Pudels Kern."--De wereld van Vulcaan blijft een mysterie.
+
+
+De tijd ligt ver achter ons, dat de Zwitsersche hulptroepen een
+belangrijk contingent van de meeste Europeesche legers vormden. Die
+Zwitsers waren goede soldaten, zij hadden weinig behoeften, waren trouw
+en dapper en konden zich gewoonlijk zeer goed schikken in eene vreemde
+omgeving.
+
+Maar onder de Zwitsers, die in ons land waren, ontstond menigmaal eene
+eigenaardige ziekte. Zij kregen dan een onoverwinnelijk, brandend
+verlangen naar hun land. Men noemde dit "heimweh." De ongelukkige, die
+daaraan leed, verviel in eene diepe, grenzenlooze neerslachtigheid. Hij
+deserteerde of pleegde zelfmoord.
+
+Men merkte dit verschijnsel op bij menschen, die volkomen overtuigd
+waren, dat zij het hier veel beter hadden dan ooit te voren in
+Zwitserland; die geen ouders of andere teedere betrekkingen in 't
+vaderland hadden achtergelaten, die in hunne jeugd in de diepste armoede
+hadden geleefd, en die in alle opzichten tevreden waren met hunnen
+maatschappelijken toestand.
+
+Het was in der daad niet het vaderland, dat zoo sterk magnetisch op hen
+werkte, maar het waren de _Alpen_, de _Bergen hunner jeugd_, die zij
+niet konden vergeten in Nederland.
+
+De aantrekkingskracht, die van de Alpen uitgaat, is werkelijk groot. Is
+er wel één tak van lichaamsoefening in onzen tijd, die zoozeer bloeit
+als de Alpensport? Gewoonlijk wordt in ons land deze edele uitspanning
+beschouwd als roekelooze waaghalzerij.
+
+Wij Nederlanders reizen zeer veel. Maar het bergstijgen is onze zwakke
+zijde. De talrijke landgenooten, die des zomers Holland ontvluchten,
+vlijen zich voor het grootste gedeelte rustig neêr aan den voet der
+bergmassa's, terwijl ze een medelijdenden glimlach over hebben voor de
+talrijke Duitschers en Engelschen, die zoo "stom" zijn op die bergen te
+klouteren. Voor hen zijn dan ook de tandradbanen eene nuttige en
+gewaardeerde uitvinding en ge kunt des zomers te Arth geheele wagens vol
+landgenooten met de tandradbaan den Rigi zien bestijgen, terwijl zij
+zichzelf voor bijzonder practisch aanzien in vergelijking van de
+bergklimmers, voor wier streven zij de meest onverholen minachting aan
+den dag leggen. Verstaat men echter door sport alles wat aanleiding
+geeft tot oefening van spieren en tot staling der zenuwen, dan behoort
+zeker de _bergsport_ een hooge plaats in te nemen.
+
+Carlyle zegt, dat men den mensch groot onrecht doet door te beweren, dat
+hij door gemak en rust wordt aangetrokken. Moeite, zelfverloochening,
+martelaarschap, dood,--ziedaar, zegt hij, het lokaas, dat het
+menschenhart bekoort.
+
+Wanneer men bekend is met de grenzenlooze onvoorzichtigheid,
+roekeloosheid en waaghalzerij van vele reizigers, dan moet men zich
+slechts verwonderen, dat het aantal slachtoffers der hooge bergen niet
+grooter is. Leest de beklimming van den Jungfrau door Tartarin, den
+echten opsnijder uit Tarascon in Daudet's onsterfelijk werk: "Tartarin
+sur les Alpes." Daar hebt ge het type van den ophakkerigen grootspreker,
+den bluffer, den "Bergfex", zooals de Tirolsche gidsen die soort van
+touristen noemen. Maar daarmede is niet de bergsport veroordeeld. Het is
+eene der meest volkomen uitspanningen, die er denkbaar zijn, en het is
+voor onze eeuw een onvergankelijke eer deze soort van sport in het leven
+geroepen te hebben.
+
+Een Duitsch hoogleeraar gaf onlangs aan hen, die zich willen traineeren
+voor bergklimmen, den raad om gedurende eenigen tijd elken dag minstens
+een half uur achtereen te zwemmen, daar bij zwemmen en bergstijgen
+dezelfde spieren in beweging komen. Voor ongeoefenden is bij het klimmen
+het grootste bezwaar de versnelde ademhaling, die tot hevige
+hartkloppingen aanleiding geeft. Uw tong kleeft aan het gehemelte, het
+hart bonst; ge zijt al spoedig in een bad van zweet; de knieën knikken;
+een gevoel van namelooze ellende overmeestert u en ge doet een duren eed
+nooit meer op een berg te klouteren.
+
+Maar ge moet nog naar beneden. Denk niet, bewoner der lage landen, dat u
+dit gemakkelijker zal vallen dan het stijgen. Hebt ge ooit getwijfeld
+aan de algemeene aantrekkingskracht, dan zult ge nu overtuigd worden.
+Het is u alsof gij naar beneden getrokken wordt, onafgebroken en
+onwederstaanbaar. De constante zwaartekracht, die op u werkt, tracht u
+eene eenparig versnelde beweging mede te deelen, en ge wendt wanhopige
+pogingen aan om eene eenparige beweging te onderhouden. Bij het
+aanhoudend afdalen hebt ge, wel is waar, geen last van kortademigheid,
+maar uw geheele lichaam siddert en trilt. De ongewone beweging, die ge
+met dijen en knieën maakt, vermoeit u verbazend en geeft u een
+onbeschrijflijk gevoel van wee. Ge gelooft, dat het dalen erger is dan
+het klimmen. Eindelijk zijt ge beneden. Nieuwe misères breken aan. De
+spieren uwer onderdanen zullen zich wreken over de ongewone beweging,
+waartoe ze gedwongen waren. Dood moe naar bed gegaan, hebt ge geslapen
+als een roos. Bij het opstaan zijt ge zoo stijf in knieën en dijen, dat
+het u groote inspanning kost een stap verder te doen. Dit is een gevolg
+van het afdalen en ge kunt van geluk spreken, als ge deze stijfheid, die
+ge wellicht aan rhumatiek toeschrijft en die even pijnlijk is als deze,
+in een week kwijt raakt.
+
+Als ge het nu bovendien hebt getroffen, dat de lucht onder u beneveld
+was, toen ge op den bergtop waart, zoodat ge absoluut niets gezien hebt
+van het vergezicht, dat men u voorgespiegeld had, dan zult ge wel voor
+goed genezen zijn van het bergklimmen. Toch behoeft uwe eerste
+ondervinding u niet af te schrikken. De grootste fout is geweest: ge
+hebt te veel hooi op de vork genomen. Als ge nooit een berg bestegen
+hebt, leg het dan kalm aan. Wees nederig in uwe keuze. Bestijg eerst een
+heuvel, daarna een bergje. In den tijd van acht dagen zijt ge zoo gewoon
+aan het ongewone, dat ge gemakkelijk een paar duizend voet kunt klimmen.
+En nu hangt het van uw gestel, maar vooral van uwe energie af, of ge het
+in de volgende acht dagen bij voortgezette oefening zult brengen tot
+zes-, tot acht duizend voet. Ja ge behoeft er niet aan te wanhopen om
+het zelfs in dien tijd te brengen tot de werkelijk hooge bergen, de
+eeuwige sneeuw, de gletscherwereld.
+
+Wellicht kunt ge u dan het "heimweh" van den Zwitser verklaren, die in
+Nederland ziek werd van verlangen naar zijne Alpen.
+
+
+
+Met eenigen goeden wil toch kan men geheel Nederland beschouwen als een
+horizontaal vlak, dat zich slechts in _twee_ afmetingen, _lengte_ en
+_breedte_ uitstrekt. De horizon is onbeperkt, oneindig, slechts begrensd
+door de kromming der aarde. Zijn er geen boomen, dan steken wij zelf
+boven het geheele landschap uit. Bij de vaststelling van
+hoogteverschillen rekenen wij met centimeters, boven of beneden ons
+vergelijkingsvlak, het wereldberoemde Amsterdamsche peil (AP).
+
+Er is voor ons geen reden om ons daarover te beklagen. Wij kunnen met
+alle recht trotsch zijn op ons land, daar wij het zelf geschikt maakten
+om er te wonen. Het is immers niet in overdrachtelijken zin, maar
+letterlijk "ontwoekerd aan de zee." Maar de Zwitser, de bewoner der
+bergstreken, kreeg "heimweh". Hij was geen _platlandbewoner_, maar een
+kind der _derde dimensie_: de _hoogte_.
+
+Verplaatst ge den Nederlander naar Indië, het bergland bij
+uitnemendheid, dan komt omgekeerd de vroegere platlandbewoner onder den
+overweldigenden indruk der derde dimensie, de hoogte, waarvan hij in
+Holland slechts een flauw begrip had. De steile rotswanden, uit wier
+spleten de wonderlijkst gevormde planten opschieten, de boomen die zich
+verheffen hooger dan hij het ooit kon droomen, met de meest grillige
+bladvormen, de peilloos diepe bergmeren met hunne donkerblauwe kleur, de
+ongenaakbare ravijnen, de rivieren, die reusachtige rotsblokken
+medesleurend, met donderend geweld hunne onstuimige, troebele wateren
+over een ongelijk bed voortstuwen, de terrasvormige rijstvelden, de
+donkergroene plekken der koffietuinen op de hellingen, en ten slotte de
+bergen zelve, met hun machtig lichaam, bekroond door kraters, die den
+mensch steeds een dreigend "gedenk te sterven" toeroepen--zie, dat alles
+wijst u op een in Holland ongekende macht: de verticale richting. Hebt
+ge in Holland de aarde als onwrikbaar beschouwd in de richting der derde
+dimensie, aardbevingen en vulkanische opheffingen zijn daar om u aan te
+toonen, dat hare onbewegelijkheid in verticalen zin slechts in Holland
+gold. Verbijsterend is de indruk, dien de bergwereld op den
+platland-bewoner maakt. Maar dat vreemde in die omgeving treft u later
+niet meer. Het "heimweh" van den Zwitser blijft u vreemd. Als ge naar
+Holland verlangt, dan is het niet naar het Hollandsche landschap....
+
+Maar toch zal de natuur op u reageeren. Zij stemt tot melancholie. Geen
+vogel stoort de goddelijke stilte van den tropischen nacht, maar, als de
+zon onder is, stort een heirleger van bloeddorstige muskieten op u
+neder, en een koor van krekels laat een schrillen, zeer hoogen toon
+hooren; het eenige geluid in den stillen nacht. Geen lente, geen winter
+breekt ooit de eentonigheid van een eeuwigen zomer, van eene eeuwige
+warmte, van het eeuwige groen.
+
+En wij komen, langzaam, onwillekeurig, doch zeker onder den invloed van
+die natuur. Zij werkt verlammend op onze energie, maakt ons dof en
+somber. Dan komen wij in die stemming, dat wij gevoelen, dat wij in
+Indië veel missen. Wij haken naar Europa, naar het opgewekte
+intellectueele leven onzer wereldsteden, naar goede muziek. Maar het is
+niet het "heimweh" van den Zwitser.
+
+
+
+Waaraan is het toe te schrijven, dat de indruk zoo machtig, zoo blijvend
+is, dien Java's bergen op ons maken? Want zij zijn niet zoo bijzonder
+hoog; de Mahameroe, de hoogste top van den reus onder Insulindes bergen,
+den Smeroe, den alouden heiligen berg van Indra verheft zich slechts
+3672 M. boven het peil der Javazee. En het eigenlijke hooggebergte,
+zooals men in de Alpen zegt, begint eerst op die hoogte. De bergen van
+tien duizend voet liggen in Europa juist op de sneeuwgrens. Daar boven
+is in Europa die geheimzinnige arktische natuur, die aan natuurschoon
+alles op aarde overtreft. En de stille woeste majesteit van de
+gletscherwereld, de witte massa's der omringende bergreuzen, die
+afsteken tegen de blauwe lucht, en daaronder ver weg, in vogelvlucht
+gezien, de vlakte, als een gekleurd kleed--dat alles zocht ge op Java te
+vergeefs. Want geen berg overschrijdt de sneeuwgrens; nooit heeft de
+lucht de helderheid van een Zwitscherschen zonsopgang; er is altijd iets
+wazigs in de atmosfeer; eene deining, aan de tropen eigen, bederft
+meestal het vergezicht. Ondanks dat is de indruk forscher. Java's
+bergtoppen staan op zich zelf. Eén berg beheerscht de geheele omgeving.
+Zulk een indruk maakt nooit een keten. De Alpen zijn dood. Een
+Alpenlandschap in het hooggebergte doet u denken aan eene bekende
+illustratie in de "Wonderen des Hemels" van Flammarion, het laatste
+menschenpaar door den vinger des doods aangeraakt, bedolven onder het
+lijkkleed van het eeuwige ijs.
+
+Maar van Java's bergen grijnst u de dood toe op meer welsprekende wijze,
+het is niet de dood in de verre toekomst, als de ijsvorst zelfs de
+tropen zal hebben veroverd, maar de dood, zooals hij komt op het
+slagveld, plotseling, door het vuur van den vijand. Want Java is één
+reusachtig artilleriepark.
+
+Het zijn niet alleen bergen, die verheffingen van den bodem, die over
+het geheele eiland verspreid zijn, maar het zijn tevens werkende
+vulkanen. Vijftig vuurspuwende bergen verheffen hunne kruinen
+hemelwaarts, ze zijn allen te kennen aan den eigenaardigen vorm, die den
+vulkanen eigen is. Ge kunt nergens zijn op Java of ge wordt bestreken
+door een dezer vuurmonden. Ge leeft hier in het gebied van Vulcaan.
+Bedenkt men dat Java viermaal zoo groot is als Nederland, dan gevoelt
+men eerst wat dat zeggen wil: Java heeft vijftig vulkanen, waarvan acht
+en twintig werkende vulkanen zijn. Stel u toch eens voor dat Nederland
+_zeven_ werkende vulkanen bezat!
+
+De vulkanen zijn zeer ongelijk verdeeld op onze aarde. Zij zijn
+opgesteld in rijen of gordels. De eerste groote vulkanische gordel
+begint bij Kaap Hoorn, loopt langs de Westkust van Zuid-Amerika over
+Middel-Amerika, en gaat in Noord-Amerika te niet. Hieraan sluit een
+tweede rij aan, die in hoofdzaak den volgenden weg volgt: Alaska,
+Aleutische eilanden, Kamschatka, Koerillen, Japan, Philippijnen,
+Celebes, Kleine Soenda-eilanden, Java, Sumatra.
+
+Tegenover die reusachtige vulkaanreeks zijn de Europeesche vulkanen
+onbeteekenend. In het tertiaire tijdperk was de wereld van Vulcaan veel
+uitgebreider. Want terwijl men b.v. in Italië nu drie werkende vulkanen,
+den Vesuvius, den Etna en den Stromboli aantreft, vindt men in den
+omtrek van Napels zeven en twintig uitgedoofde kraters. Zulke streken
+hebben eene formatie als die der maanoppervlakte. Men vindt zulke
+groepen van uitgedoofde vulkanen b.v. in Auvergne, aan den Rijn bij de
+Laacher See en in den Eifel.
+
+Vooral in streken waar veel vulkanen zijn is het moeilijk onderscheid te
+maken tusschen werkende en uitgedoofde vulkanen. Men noemt den vulkaan
+dan maar uitgedoofd, als hij, voor zoover bekend is, nimmer eene
+uitbarsting heeft gehad. Maar er is geen waarborg, dat hij steeds
+uitgedoofd zal blijven. En daarenboven ontstaan menigmaal in de
+vulkanische streken vulkanen op plaatsen, waar men ze niet vermoed had.
+Ontelbare malen is het geschied dat een berg, dien men voor volkomen
+onschuldig aanzag, zich plotseling ontpopte als een werkende vulkaan.
+Zoo begonnen o.a. in de buurt van de stad Foekoejoema in het district
+Bigo, gelegen aan de Noordkust der Japansche binnenzee, den 16den
+Januari 1890 onderaardsche rommelingen. Des avonds te 8 ure hoorde men
+een vreeselijken slag. De top van den berg Zoo stortte plotseling in,
+groote hoeveelheden zand en steenen werden uitgeworpen en vielen neder
+over een omtrek van 10 kilometers. Voor zoover bekend, had de Zoo nimmer
+van te voren getoond, dat hij een vulkaan was.
+
+De vulkaanrijen op aarde komen overeen met groote plooien in de
+aardlagen of met groote breukvlakten. Hier zijn de aardlagen ten
+opzichte van elkaar verschoven. Men noemt deze verschuivingen in het
+Duitsch "Verwerfungen," een woord dat ik bijna niet door "verwerpingen"
+durf vertalen.
+
+Die "plooien" en "verwerpingen" hangen zóó nauw samen met het vulkanisme
+der aarde, dat wij er iets over moeten zeggen.
+
+Volgens de theorie van Kant-la-Place zou de aarde eens een gasvormige
+bol zijn geweest, die, langzaam afkoelende in de koude wereldruimte, in
+die periode kwam, dat zij een vloeibare kogel was.
+
+Zij gaat nu voort met warmte uit te stralen, en volgens de oudere
+begrippen, wordt de buitenkant vast, terwijl het binnenste vloeibaar
+blijft. Dit vaste gedeelte is de zoogenaamde lithosfeer der aarde,
+waarvan slechts het buitenste gedeelte door ons gekend wordt. De
+vulkanen zouden dan zijn, volgens eene zoo menigmaal reeds geciteerde
+uitdrukking van Alexander von Humboldt, de veiligheidskleppen der aarde.
+Het vulkanisme zou zijn: de reactie van het vloeibare gedeelte tegen de
+aardkorst. En daar uit proeven blijkt, dat de warmte in de
+aardoppervlakte zeer regelmatig toeneemt met 2-1/2° Celsius voor elke
+100 M. diepte, zou men reeds op eene diepte van 50 kilometer het eeuwige
+centraalvuur aantreffen; eene temperatuur van 1200° Celsius toch komt,
+volgens deze gegevens, overeen met eene diepte van 50 kilometer. Deze
+verklaring van het geheimzinnige vulkanisme der aarde is aanlokkelijk
+door haar eenvoud. Eensklaps wordt ons alles duidelijk; wij hebben niets
+meer te vragen. Maar de natuur is nu eenmaal niet eenvoudig. De
+verschijnselen, die wij waarnemen zijn zoo gecompliceerd, dat de
+eenvoudige theorieën, die met één woord geheele reeksen van feiten
+verklaren, bijna nooit den toets der wetenschappelijke kritiek kunnen
+weerstaan. En zoo is ook deze theorie over het vulkanisme bezweken. De
+grootste bedenking, die tegen haar is ingebracht, is de betrekkelijk
+groote stabiliteit van de aardkorst. Wanneer toch de geheele kern der
+aarde vloeibaar was, dan zou die vloeibare massa, in volume zooveel
+duizenden malen meer dan de zeeën, aan ebbe en vloed onderhevig zijn, en
+de oppervlakte der aarde zou het tooneel zijn van vulkanische werkingen,
+waarbij de aan menschen bekende, in het niet zouden verzinken. Trouwens
+het is moeilijk aan te nemen, dat de geleidelijke afkoeling der
+vloeibare aarde zoodanig is geschied, dat zij van buiten af naar binnen
+toe vast is geworden. De warmte toch, die een vloeibaar lichaam afgeeft,
+wordt aan dat lichaam niet ontnomen door geleiding en straling alléén,
+maar hoofdzakelijk door strooming of circulatie. De vloeistofmassa, aan
+de oppervlakte gelegen, wordt door afkoeling soortelijk zwaarder. Zij
+zinkt derhalve in het vloeibare gedeelte. Het gevolg zou dus zijn niet
+het vormen van een vaste schors en een vloeibare kern, maar het ontstaan
+van een vaste kern, die, door den hoogen druk, een groot soortelijk
+gewicht krijgt.
+
+Eerst dan, als de massa taai vloeibaar wordt, zal de warmte niet door
+strooming maar door geleiding worden voortgeplant. Dan eerst ontstaat,
+om de taai vloeibare massa, een vast omhulsel. In dat stadium zou dan nu
+onze aarde zijn. Voor deze hypothese pleit bovendien het groote
+soortelijk gewicht der aarde, dat meer dan 5 bedraagt, terwijl de
+gesteenten aan de oppervlakte gemiddeld een soortelijk gewicht van 2,5
+bezitten. Ja er zijn zelfs geleerden, die beweren, dat die vaste kern
+uit ijzer bestaat. Zij roepen daarbij de uranolithen of meteoren te
+hulp, die geheimzinnige boden uit de kosmische wereld, ruïnes en stukken
+van andere hemellichamen op onze aarde neergevallen. Men kent hiervan
+twee soorten, de meteoorsteenen, die dan van de korst (lithosfeer) dezer
+vernietigde hemellichamen afkomstig zouden zijn, en het meteoorijzer,
+dat van de kern dier hemellichamen zou komen. Nieuw voedsel kreeg deze
+theorie door eene vondst van Nordenskjöld, die op de Westkust van
+Groenland bij Orifok o.a. een brok ijzer vond van 20,000 KG., van
+dezelfde samenstelling als meteoorijzer. Wanneer soortgelijke stukken
+geen uranolithen zijn, wat wegens de afmetingen niet waarschijnlijk is,
+dan zouden ze met het vulkanische basalt, waarin ze liggen, uit de
+diepte der aarde zijn opgewoeld. We zouden dan in dit brok een stuk
+bezitten van de aardkern. Doch verlaten wij het gebied der
+bespiegelingen. Bekennen wij liever onze verregaande onkunde omtrent
+datgene, wat onder onze voeten is. De diepte toch van de aardkorst, ons
+door boringen bekend, is te gering om daaruit besluiten te trekken over
+hetgeen daar beneden ligt. Want de diepste put, dien wij hebben kunnen
+graven, heeft eene diepte van 1748 meter. Deze boring geschiedde bij het
+dorp Schladebach, oorspronkelijk met het doel om een onderzoek in te
+stellen naar de aanwezigheid van steenkolen; de Pruisische regeering
+gelastte echter de boring voort te zetten, ten einde temperatuuropgaven
+te verkrijgen op eene diepte grooter dan ooit te voren. De boring werd
+uitgevoerd onder leiding van den ingenieur Köbrich, hoofdinspecteur der
+mijnen. Hij had gehoopt eene diepte van 2500 M. te verkrijgen. Maar toen
+het gat 1748 meter diep was, braken de boorstangen en was hij tot zijn
+leedwezen verplicht de boring te staken. Toch had Köbrich alle reden om
+zich geluk te wenschen. Want hij had het diepste boorgat op aarde, dat
+bij Lieth in Sleeswijk-Holstein, meer dan 400 M overtroffen. Om de 30
+Meter werden temperatuuropmetingen gedaan. Gemiddeld was de
+temperatuurtoename 1° Celsius op de 36,9 Meter.
+
+De bekende waarnemingen in het boorgat van Sperenberg, dat langen tijd
+voor het diepste boorgat der aarde gold, en dat 1272 M. diep is, gaven
+eene temperatuurvermeerdering aan van 1° Celsius op de 32 Meter.
+
+Onze kennis van de temperatuur der gesteenten onder de oppervlakte der
+aarde is belangrijk vermeerderd door den bouw der Alpentunnels. Bij den
+bouw van den St. Gothardtunnel heeft de Zwitsersche ingenieur Stapf eene
+menigte onderzoekingen gedaan over de temperatuur der gesteenten. Maar
+ook de St. Gothardtunnel-waarnemingen geven ons slechts uitsluitsel over
+eene diepte van 1200 M. beneden den bodem. De toeneming van temperatuur
+met de diepte is, tusschen de grenzen, waar al deze waarnemingen
+verricht zijn, een feit, geen hypothese meer te noemen.
+
+Is het echter niet verregaand oppervlakkig om uit de zoogenaamde
+diepteschaal, die zonder twijfel geldig is voor kleine diepten, eenige
+conclusie te willen trekken over de onbekende diepte? Wat beteekent de
+diepte van den put te Schladebach, 1748 M. tegenover den straal der
+aarde, die gemiddeld 6,370,045 M. bedraagt. Slechts het 1/3600 van den
+afstand, die ons scheidt van het middelpunt der aarde, is ons bekend. De
+aarde, waarop wij leven, is eene perzik, waarvan we alléén de schil
+kennen. Maar ook dit beeld is niet sterk genoeg. Want er is geen vrucht,
+die zulk eene dunne schil heeft, dat deze zoude kunnen vergeleken worden
+met het gedeelte van de aardkorst, dat wij kennen. Het vleesch van de
+perzik, het binnenste der aarde, zal ons wel altijd onbekend blijven.
+
+De bekende geleerde Camille Flammarion heeft voor eenige jaren, onder
+den indruk van de uitbarsting van Krakatau, een merkwaardigen voorslag
+gedaan. Het eenige middel, zegt de geniale Franschman, om met zekerheid
+de inwendige samenstelling der aarde te leeren kennen, zou zijn het
+graven van een reusachtigen put ter diepte van eenige kilometers. Een
+dergelijk werk zou de krachten der hedendaagsche nijverheid niet te
+boven gaan. Die put zou voor de menschheid eene onuitputtelijke bron
+zijn van warmte. Als de verschillende Staten van Europa zich met elkaar
+verstonden om al de soldaten van Europa tot dit doel te gebruiken, dan
+zouden zij eene overwinning behalen grooter dan alle mogelijke
+menschenslachtingen van 't verleden, van 't heden en van de toekomst,
+want zij zouden het mysterie ontdekken, dat onder onze voeten is. En
+daar men, gedurende dien reuzenarbeid, de gewoonte zou hebben verloren
+van te vechten, zou de menschheid er door vooruitgaan niet alleen op
+wetenschappelijk maar ook op sociaal gebied.
+
+Men zou allicht veronderstellen, dat dit stoute denkbeeld van Flammarion
+niet ernstig gemeend kan zijn. Maar als wij zien, dat hij, zes jaren na
+dit geschreven te hebben, in volkomen dezelfde bewoordingen, hetzelfde
+plan nog eens oppert in een in 1890 verschenen werkje over de
+uitbarsting van Krakatau, dan kan aan zijn ernst niet getwijfeld worden.
+Wanneer wij echter moeten wachten tot de verwezenlijking van dit plan,
+voor wij iets naders zullen te weten komen over den toestand van het
+binnenste der aarde, dan zullen wij wel altijd in het onzekere blijven
+verkeeren.
+
+Maar wat wij zeker weten is, dat er vulkanen zijn, en dat zij gesmolten
+stoffen uitbraken, die eene temperatuur hebben van 2000° Celsius.
+Hieruit volgt dat er, op betrekkelijk geringe diepte onder de aardkorst,
+ruimten zijn waar eene zoo hooge temperatuur heerscht, dat die
+gesteenten gesmolten zijn. Vormen nu die ruimten een samenhangend geheel
+of komen zij alleen voor dáár, waar de vulkanen zijn? Nemen wij de
+theorie aan van de taaivloeibare tusschenlaag, die magma genoemd wordt,
+dan kan men zich voorstellen, dat er uit dat magma op sommige plaatsen
+als 't ware vloeibare meren van lava ontstaan, ruimten, die in 't
+algemeen op zich zelf staan, doch die soms met elkaar verbonden zijn. De
+geoloog noemt die ruimten _vulkanische haarden_. Gaat men nu na, dat de
+vulkanische haarden van Sumatra, Straat Soenda, Java, kleine Soenda
+eilanden, Molukken en Australië zonder twijfel met elkaar samenhangen,
+dan zou men uit die groote uitgestrektheid, met den heer Verbeek, het
+besluit kunnen trekken, dat er nog verbazend groote onderaardsche
+ruimten met vloeibare stoffen gevuld zijn. De aanwezigheid der
+vulkanen, op de breukvlakten van de lithosfeer, heeft in allen gevalle
+niets vreemds.
+
+De samentrekking of inkrimping van de korst, als gevolg van de
+voortgezette afkoeling, verklaart het ontstaan der "plooien" en
+"verwerpingen". Zoo ontstaan bergketens, en de vulkanische haarden maken
+de bergen tot vulkanen. Zoo zijn wij dan na met tal van theoriën
+gedweept te hebben, ten slotte weer genaderd tot de denkbeelden van den
+ouden Helleenschen wijsgeer Empedokles. De bergen zijn volgens dezen
+door het arbeidsvermogen van het centraalvuur ontstaan. Over 't algemeen
+echter schreef de oudheid het ontstaan der gesteenten toe aan de
+vervormende kracht van het water; het is Poseidon, de aardschudder, met
+zijn machtigen drietand, die de aarde deed bezinken uit de zee. Zoo
+leerden Thales en Plato; zij waren de woordvoerders der zoogenaamde
+Neptunische school, die tot in onzen tijd aanhangers heeft gevonden.
+Empedokles kan men beschouwen als den stichter der plutonische of
+vulkanische school. Hier is het niet het Water maar het Vuur, dat de
+gesteenten der aarde heeft gevormd.
+
+Wij zagen reeds dat de theorie van Kant-la Place eigenlijk niets anders
+is dan eene uitbreiding van de denkbeelden van Empedokles. De aardschors
+zou uit de gloeiend vloeibare massa bezonken zijn. Maar nu krijgt ook
+Neptunus zijn deel. Iedereen kent den eeuwigen cirkelgang, dien het
+water doorloopt. Het water verdampt aan de oppervlakte, en uit de
+planten stijgt het op; in de koude luchtlagen koelt het af, het
+overschrijdt het maximum van spankracht en slaat neer als regen of
+sneeuw. Die neerslag dringt in de aardkorst, hij vormt al het zoete
+water op aarde. Dit zoete water komt slechts voor een klein gedeelte aan
+de oppervlakte te voorschijn als bronnen, beken, rivieren en meren; het
+grootste deel zakt, tot het op een min of meer ondoordringbare aardlaag
+stuit. Zoo ontstaan onderaardsche kanalen en meren, op wier bestaan en
+op wier machtigen invloed eerst in den laatsten tijd de aandacht is
+gevestigd. Dit onderaardsche water voedt weer op zijne beurt de
+rivieren, maar er is nog zeer weinig van bekend. Het vraagstuk van de
+watervoorziening der steden heeft vooral de aandacht gevestigd op dit
+zak- en grondwater. Het vormt onderaardsche rivieren, die zich soms
+onder het bed van de rivier uitstrekken. Een enkel voorbeeld moge dit
+duidelijk maken. Onze landgenoot, de civiel-ingenieur T.W. Smallenburg,
+sloeg eene Norton-pijp midden in den Rijn bij Worms. Hij trof water aan
+van geheel andere chemische samenstelling dan het Rijnwater. Dus vloeit
+daar onder het rivierbed een onderaardsche Rijn!
+
+Dat onderaardsche water lost steeds vaste stoffen op. Bestaat het
+gesteente uit in water oplosbare bestanddeelen dan verdwijnt het geheel;
+er ontstaan groote holten. Maar de andere gesteenten worden door het
+water beroofd van de oplosbare bestanddeelen; zij verliezen hun
+samenhang; de lagen schuiven gemakkelijk over elkaar; het evenwicht
+wordt verbroken en eene instorting volgt; dit geschiedt òf langzamerhand
+òf plotseling. In het laatste geval ontstaat er niet alleen eene
+aardbeving, maar als de rollende aardmassa stuit tegen eene vaste
+aardlaag, dan wordt haar arbeidsvermogen van beweging in warmte omgezet.
+Deze warmte, verklaart de bekende chemicus prof. Mohr te Bonn, is de
+uitsluitende oorzaak van het vulkanisme. Maar zijne beschouwing is niet
+van eenzijdigheid vrij te pleiten. Hij is "de laatste der Neptunisten."
+
+Ten slotte storten niet alleen de rivieren, maar ook die geheimzinnige
+onderaardsche stroomen hunne wateren in de groote wereldzee. Daar
+deponeeren de zoetwaterstroomen weder de vaste stoffen, waarmede zij
+bezwangerd zijn. En ook in de zoetwaterstroomen zelve ontstaan
+afzetsels. Deze zoetwater- en zeewater-bezinkingen vormen de jongste
+aardlagen. Maar de kringloop is hiermede nog niet ten einde. Want de
+rivieren en zeeën worden gedragen door de aardkorst zelve. En daar er nu
+geen gesteenten zijn, die ondoordringbaar zijn voor water, daar alle
+gesteenten hygroskopisch zijn, zoo doordringt het water de gesteenten,
+waarop het rust, en vormt daar chemische verbindingen, waarbij het als
+water verdwijnt.
+
+Zal dus niet na eeuwen eenmaal al het water van de oppervlakte der aarde
+verdwenen zijn? en is dat ook wellicht het troosteloos einde van al het
+bloeiende leven op aarde? Of zal de afkoeling in de wereldruimte onze
+aarde ten slotte met het eeuwige ijs overdekken, welks kille adem
+hetzelfde bereikt?
+
+Vragen zijn het, waarin we ons gaarne verdiepen, die onoplosbaar zijn en
+die gelukkig betrekking hebben op eene toekomst zóó eindeloos ver weg,
+dat we onze gedachten met moeite in die toekomst kunnen verplaatsen.
+
+
+
+"Niets bestendigs hier beneên!" Als we op oudejaarsavond den dichter
+Feith die woorden nazingen, dan hebben wij daarbij toch vooral te denken
+aan eene klacht over het onbestendige, dat al het menschelijke
+aankleeft. Maar we zijn zoo licht geneigd de natuur als onveranderlijk
+te beschouwen. Schatten besteden wij om de oppervlakte der aarde zoo
+nauwkeurig mogelijk te meten en in teekening te brengen. Onze kadastrale
+kaarten en onze graadmetingen zijn schitterende zegepralen van het
+vernuft van onzen tijd. Maar ook hier geldt het: "Niets bestendigs hier
+beneên." Die kaarten zullen eenmaal slechts eene historische waarde
+hebben. Langzamerhand maar zeker verandert de aardoppervlakte. Java
+schuift naar het Noorden; de _Ratoe Loro Kidoel_, de godin der Indische
+Zuid-zee, dringt steeds door spleten en rotsen, en beukt de steile
+Zuidkust met onweerstaanbaar geweld, en terwijl zij dáár overwint,
+storten de rivieren, opgezwollen door de banjir, Java's bergen uit in de
+ondiepe Javazee.
+
+En hoezeer is de toestand hier niet veranderd. Zijn niet Insulindes
+eilanden de laatste overblijfselen, die nog boven de blauwe zee
+uitsteken, van een uitgestrekt vast land, dat men Limuria genoemd heeft?
+Of behoorden de Soenda-eilanden wellicht vroeger tot het vaste land van
+Azië, waarvan zij, door de instorting van onderaardsche ruimten, thans
+gescheiden zijn? Daalt niet de geheele keten van de Cordilleras de los
+Andes? Stijgt de Westkust van Zweden niet langzamerhand uit de zee? Waar
+lag Nederland voor duizenden jaren?
+
+De oneindig kleine, onmerkbare opheffingen en dalingen van den aardbodem
+hebben in der daad, doordat zij duizenden eeuwen lang in dezelfde
+richting werken, meer invloed op de verdeeling van land en water dan de
+hevige plotselinge natuurverschijnselen. Uit een aardkundig oogpunt zijn
+dus die langzame veranderingen belangwekkender.--Het bedelven van
+Herculanum en Pompeji, de aardbeving van Lissabon, de uitbarsting van
+Krakatau, hoe bovenaardsch van afmetingen deze gebeurtenissen ons ook
+mogen voorkomen, verzinken in het niet tegenover de macht van het
+oneindig kleine, dat werkt gedurende een oneindigen tijd.
+
+Maar voor den gewonen mensch met zenuwen en gemoed is de indruk van die
+reusachtige tafereelen overweldigender dan iets anders.
+
+En het vorschen naar de onmiddellijke oorzaken van die
+evenwichtsverstoringen heeft ten allen tijde de gemoederen bezig
+gehouden, vrij wat meer dan het philosopheeren over het ontstaan der
+gesteenten en over het vulkanisme in 't algemeen.
+
+Maar ook hier is het veld van gissingen naar alle zijden uitgestrekt. Ja
+men kan het zich begrijpen hoe een conscientieus wijsgeer als
+Empedokles, na eindeloos en vruchteloos zoeken naar eene juiste
+verklaring van het ontstaan van aardbevingen en uitbarstingen, tot
+wanhoop gedreven, in den geopenden krater van den Etna sprong. De
+vulkaan slokte den wijsgeer op, doch spuwde zijne sandalen uit. Zijne
+leerlingen vonden die, en wisten daardoor zijn treurig lot.
+
+
+
+Er bestaat eene zeer naturalistische studie van den beroemden schilder
+Kaulbach, die tot onderwerp heeft: "_die Zeugung des Dampfes_", het
+verwekken van den stoom. Het vuur is een krachtige man, blakende van
+hartstocht. Te vergeefs beproeft de schuchtere kuische maagd, het water,
+zich los te rukken uit zijne omarming. Het is een tooneel van
+verkrachting, het krijgsrecht van de Middeleeuwen aanschouwelijk
+voorgesteld. En daar ontstaat de waterdamp, de machtige god,
+alleenheerscher van onze eeuw.
+
+Het is de _waterdamp_, die ontegenzeggelijk de groote beweegkracht is
+der vulkanische uitbarstingen. Men meende, tot voor korten tijd, dat er
+twee soorten van gasvormige lichamen zijn, gassen en dampen. De eersten
+bestonden niet in vloeibaren toestand, de laatsten echter konden
+gecondenseerd worden. Maar wij kunnen nu beweren: er zijn geene
+permanente gassen meer! Zij allen, zuurstof, waterstof, stikstof, kunnen
+als vloeistof bestaan. Maar omgekeerd is elke damp, boven eene bepaalde
+temperatuur, een permanent gas. Men noemt die temperatuur de _kritische
+temperatuur_ van het gas. En nu is de oorzaak, dat men zoo lang
+vruchteloos getracht heeft de zoogenaamde permanente gassen in vloeistof
+te veranderen, deze, dat de kritische temperatuur bij die gassen zóó
+laag ligt, dat zij zeer moeilijk te verkrijgen is. En als men het gas
+niet eerst eene lagere temperatuur geeft dan de kritische, dat baat het
+niet of men het gas al samenperst. Eene oneindig groote drukking zou het
+gas nog niet in een vloeistof veranderen.
+
+Voor waterdamp ligt de kritische temperatuur, volgens eene beschouwing
+van onzen beroemden landgenoot van der Waals, op 390° C. Boven die
+temperatuur bestaat geen water meer, maar slechts waterdamp. De spanning
+van dien waterdamp klimt zeer sterk met de temperatuur. Denkt men zich
+nu de vulkanische haarden met hunne gesmolten gesteenten, die soms nog
+eene temperatuur van 2000° C. hebben, als zij worden uitgeworpen, en let
+men op het feit, dat de aarde overal doordringbaar is voor water, dat er
+onderaardsche waterloopen zijn, en dat alle vulkanen dicht bij de zee
+staan, dan zal men tot het besluit komen, dat het water toegang vinden
+moet tot de vulkanische haarden. Het water kan bij die temperatuur niet
+bestaan en verdampt onmiddellijk. Men vermoedt dus het bestaan van
+reusachtige stoomketels in de holten van de aardkorst, ruimten gevuld
+met stoom van eene spanning van honderden, ja duizenden atmosferen, die
+communiceeren met de vulkanische haarden. Die stoom oefent een grooten
+druk uit op de gesmolten lavamassa, een druk, groot genoeg om haar te
+doen stijgen, om haar naar boven te persen. Evenals het kwik opstijgt in
+de barometerbuis onder den invloed van den aarddruk, zoo is de
+kraterpijp van een vulkaan één reusachtige manometer. Zij leert ons den
+stoomdruk meten in den onderaardschen stoomketel. Men vergunne mij eene
+dergelijke berekening.
+
+De Etna b.v. is 3300 M. hoog. De kraterpijp is dus zeker minstens 4000
+M. diep. Wanneer de lava kalm over den rand vloeit, dan is zij dus over
+eene lengte van 4000 M. opgeperst. Lava is twee en een half maal
+soortelijk zwaarder dan water, en zooals men weet zou eene barometerbuis
+met water gevuld eene lengte hebben van 10,3 M. Uit deze gegevens kan
+men dadelijk afleiden dat de drukhoogte van 4000 M. lava gelijk staat
+met die van 10000 M. water, en daar elke 10,3 M. de druk van ééne
+atmosfeer voorstelt, is de druk van den stoom in den vulkanischen haard
+minstens 1000 atmosferen.
+
+Maar als nu die stoomdruk plotseling vermeerdert, hetzij door het
+instorten van holten, of door vermeerderden aanvoer van water, dan
+stijgt die druk zeer belangrijk en dan is eene uitbarsting
+waarschijnlijk. Dat de veranderingen in die stoomdrukking, zoowel als
+het instorten van holle ruimten, ook de onmiddellijke oorzaak van
+aardbevingen zijn kunnen, ligt voor de hand.
+
+De lava vloeit dus meestal rustig over den rand van den vulkaankegel uit
+de kraterpijp. Maar die lavastroomen krijgen een verbazend
+arbeidsvermogen van beweging, als zij langs de helling van den steilen
+vulkaankegel afstorten; zij vullen geheele dalen aan tot vlakten; zij
+overdekken de velden, achterhalen de vluchtende menschen, en stollen
+eindelijk langzaam in den omtrek van den vulkaan.
+
+Maar die stoom van hooge spanning kan ook eene werking uitoefenen
+overeenkomende met de explosieverschijnselen ten gevolge van de
+verbranding van kruit of dynamiet. Want ook hier is het de hooge
+spanning der plotseling optredende gassen, die de rotsen doet splijten
+of zulk eene groote beginsnelheid mededeelt aan het projectiel, dat uit
+den vuurmond wordt geslingerd. Dan is de uitbarsting te vergelijken met
+een bombardement. De stoom vindt zijn weg door de gesmolten stoffen
+heen, voert deze gedeeltelijk mede en werpt ten slotte steenbrokken uit
+de kraterpijp tot op eene hoogte van duizenden meters boven den bergtop.
+Die steenbrokken zijn poreus, ten gevolge van den waterdamp, die er zich
+doorheen geslagen heeft, het is de bekende puimsteen. En dan baant zich
+de stoom zelf een weg uit de kraterpijp, hij voert in fijn verdeelden
+toestand de stoffen mede, die hij tegenkwam; het is de rookzuil, welke
+men boven de werkende vulkanen aantreft, die eene hoogte bereiken kan
+van vele kilometers; en ten slotte dalen die vaste stoffen langzaam op
+aarde neer als aschregen, en veroorzaken, al vallende, belangrijke
+wijzigingen in de verlichting der aarde, door de brekingsverschijnselen,
+die zij in het leven roepen als de stralen der zon door hen heengaan,
+voor zij de aarde bereiken.
+
+En de aarde siddert, als 't ware van angst voor al de krachten, welke in
+haar schoot woelen. Dof gerommel, aardbevingen zijn dikwijls de eerste
+waarschuwingen der vulkanen.
+
+Het zijn de voorboden van de uitbarsting. De bronnen in de buurt
+verdrogen. De kraterpijp, die als de vulkaan in rust is, door gestolde
+lava is verstopt, opent zich en eene groote rookzuil stijgt uit den
+bergtop naar boven. Die rookzuil weerkaatst de gloeiende lavamassa in
+den krater, zoodat zij 's nachts als eene vuurkolom een schitterend
+schouwspel oplevert. Zij bestaat uit zoogenaamde lapilli, vulkanische
+bommen, steenbrokken en asch, die door den waterdamp medegesleurd zijn.
+Onophoudelijk vallen die steenen weder in den krater terug, en worden er
+weer opnieuw uitgeslingerd. En de asch verspreidt zich met den waterdamp
+duizenden kilometers ver door den dampkring. Electrische ontladingen,
+felle bliksemstralen, doorkruisen de lucht; zij ontstaan uit de
+wrijvings-electriciteit, die geboren wordt door de wrijving van de
+opstijgende massa's. De geheele vulkaan is eene reusachtige
+electriseer-machine van Armstrong. En de waterdamp, soms als eene
+machtige, helderwitte zuil afstekende tegen de lucht, verdichten in de
+hoogere luchtlagen, zich vormt zware wolken met electriciteit
+bezwangerd, die bij wijze van wolkbreuk naar beneden vallen.
+
+Soms is echter het eerste bedrijf van de uitbarsting, het rustig
+afvloeien der lavastroomen uit den krater. Dikwijls breken zij door
+zijdelingsche openingen. Ook die lava bevat veel waterdamp, zoodat een
+lavastroom, zooals de beroemde geoloog C. Vogt zegt, er in de verte
+uitziet als een spoortrein, uit werklocomotieven saamgesteld, die over
+de geheele lengte stoom uitstoot. Men verstaat door lava niet een
+bepaald gesteente, maar in 't algemeen, alles wat in den gesmolten
+toestand uit den vulkaan afstroomt. De afkoeling van de lava geschiedt
+langzaam. De lavastroomen, die in 1858 uit den Vesuvius waren
+afgevloeid, waren in 1864 nog zoo heet, dat er eieren in gekookt werden
+door de touristen. Zijn zij bekoeld, dan vormen zij eigenaardige
+gesteenten, die tot de trachyt- en basalt groep behooren.
+
+Binnen in de vloeibare lavastroomen ontstaat dikwijls ontwikkeling van
+stoom, als de buitenzijde reeds afgekoeld is. Hierdoor hebben er dan
+kleine uitbarstingen plaats op den lavastroom, en er ontstaan
+slakkenkegels van eenige meters hoogte.
+
+Bij vele uitbarstingen hebben geene uitstroomingen van lava plaats.
+Krakatau heeft b.v. in 1883 in 't geheel geen lavastroomen te voorschijn
+gebracht.
+
+De hoogte der vulkanen is zeer verschillend. In de Andes van
+Zuid-Amerika zijn de vulkanen tegelijk de hoogste bergen. Zoo is de
+Chimborazo 6300 M. en de Sahana zelfs 6800 M. hoog.
+
+De bekende vulkaan Ararat verheft zich 5200 M., de Piek van Teneriffe
+3600 M. en de Etna 3300 Meter. De Japansche vulkanen zijn daarentegen
+laag. Sommigen verheffen zich slechts weinige honderden meters boven de
+zee. Maar er zijn ook vele voorbeelden van onderzeesche uitbarstingen.
+Dan vermengt zich het zeewater met de lava en de uitwerkselen zijn
+vreeselijk. En nog veelvuldiger gebeurt het, dat tijdens de uitbarsting
+ruimten instorten, die vroeger met lava gevuld waren, doch die nu
+geledigd werden, doordat de lava uit den vulkaan wordt geperst. Dan
+vindt menigmaal het zeewater zijn weg naar den vulkanischen haard, en
+eene verbazende ontplofting is het gevolg, waarbij dan plotseling eenige
+kubieke kilometers vaste stoffen in de lucht kunnen worden geschoten.
+
+In sommige geologische werken leest men, dat het water onder dien druk
+niet in damp kan veranderen, en dat het zich met de gesmolten massa in
+de vulkanische haarden zou verbinden tot een ontplofbaar mengsel, het
+zoogenaamde magma.
+
+Men vindt dit o.a. nog in v. Hochstetter's, "Allgemeine Erdkunde",
+uitgave 1881. Maar, volgens hetgeen wij gezegd hebben over de kritische
+temperatuur van water, kan het water bij die hooge temperatuur niet
+bestaan. Al het water, dat, hetzij door de capillaire werking der
+gesteenten, hetzij door het instorten van waterkeerende zolderingen van
+onderaardsche ruimten naar beneden valt, zal onmiddellijk verdampen. Wij
+hebben geen denkbeeld van de spanning, welke die waterdamp zal aannemen,
+maar, als men het arbeidsvermogen nagaat, dat bij eene uitbarsting wordt
+verbruikt, dan bedraagt zij zeker duizenden atmosferen.
+
+Niet zeldzaam zijn de aardschokken in vulkanische streken. In Japan
+werden door den geleerde Dr. Wada te Tokio gedurende het jaar 1887 niet
+minder dan 483 aardschokken opgeteekend, en als men de oppervlakten
+optelt van de streken, waar gedurende dat jaar die aardschokken gevoeld
+zijn, dan bedraagt de som vijfmaal den oppervlakte van het geheele
+keizerrijk Japan. En wat het verlies aan menschenlevens en kapitaal
+betreft, zoo kan zich wel is waar geene uitbarsting meten met de
+ellende, teweeggebracht door den een of anderen modernen oorlog; maar
+een getal van 60,000 personen aan dooden en vermisten, zooals bij de
+aardbeving van Lissabon in 1775, of van 40,000, zooals bij de
+uitbarsting van Krakatau, is toch vrij aanzienlijk. Want (en daarin
+overtreffen deze natuurverschijnselen in hevigheid de bloedigste
+veldslagen, ondanks de nieuwste uitvindingen op het gebied der
+officieële vernielingskunst) de uitbarsting doet dit werk gewoonlijk in
+den tijd van eenige minuten. Men heeft natuurlijk het grootste belang om
+zulk een uitbarsting van te voren te kunnen vermoeden, maar tot nu toe
+is men er nog niet in geslaagd de wetten van het vulkanisme te vinden.
+Troosten wij ons hiermede, dat de metereologie, de leer van het weder,
+zelfs nog in hare kindsheid is.
+
+Maar de studie van het vulkanisme is zeker bijzonder geschikt om den
+mensch tot nederigheid te stemmen. De bekende "_onfeilbare wetenschap_"
+heeft op dit gebied nog niet veel resultaten verkregen. De eene theorie
+doodt de andere en wordt op hare beurt vermoord door eene nieuwe.
+Terwijl de mensch de aarde heeft gewogen en gemeten, zoodat haar
+soortelijk gewicht en haar omvang aan elk schoolgaand kind geleerd
+wordt, terwijl wij den afstand van de sterren in aardstralen uitdrukken,
+en het oogenblik van periodieke verschijnselen tot op de grootste
+nauwkeurigheid jaren van te voren berekenen, toch is onze kennis van de
+aarde zelf beperkt tot de uiterste grens van de korst. Wij hebben niet
+vermocht daarin dieper door te dringen dan tot op 1/3600 van den
+aardstraal.
+
+"Des Pudels Kern" is ons even onbekend als aan de oude volken.
+
+De wereld van Vulcaan! Ja nog is ze ons een mysterie. Wat zouden we niet
+geven als we konden weten, wat er in dien geheimzinnigen bol, die onze
+woonplaats is, geschiedt! Want de oppervlakte van dien bol is ons geen
+geheim meer. Het donkere werelddeel, de laatste witte plekken op de
+wereldkaart, hebben weldra hunne geheimen verklapt. Slechts 1/16 van de
+aardoppervlakte is nooit door een mensch betreden, en het grootste
+gedeelte van deze onbekende streken ligt in de Poolstreken. De
+diepzee-expedities geven ons uitsluitsel over het wondere leven van
+planten en dieren op den zeebodem, over de machtige stroomingen, die den
+wereldoceaan bewegen. De wetenschappelijke luchtvaart, in dienst der
+metereologie, onthult ons de geheimen van den dampkring. De hoogste en
+steilste bergtoppen, die in het laatst der vorige eeuw als onbeklimbaar
+golden, zijn allen bestegen. Er zijn geen maagdelijke bergen meer.
+
+Met het mikroskoop gewapend is het ons vergund een blik te slaan in de
+wereld van het oneindig kleine. Wij bespieden de kiemen der ziekten, de
+dragers der epidemiën.
+
+Met behulp der verbeterde astronomische werktuigen mogen wij zelfs een
+blik werpen op andere werelden. De uitgedoofde kraters op de maan zijn
+door ons in kaart gebracht; de verdeeling van land en water op de
+planeet Mars is ons volkomen bekend.
+
+We zijn dus met reuzenschreden vooruitgegaan op menig gebied.
+
+Maar het binnenste van de aarde blijft een gesloten boek.
+
+De wereld van Vulcaan blijft een mysterie.
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK II.
+
+Op weg naar Indië.
+
+     Busken Huet's indruk van den Vesuvius.--Napels.--Onze eerste
+     kennismaking met de wereld van Vulcaan.--De toekomst van
+     Pompeji.--De geschiedenis van den Vesuvius.--Op reis naar Indië in
+     de baai van Napels.--Twee nieuwe leden der vulkanen-familie.--De
+     Stromboli.--De Etna.--De laatste blik op Europa is eene
+     onthulling.--De taal der vulkanen.--Straat Soenda vergeleken met
+     Straat Messina.--Het eeuwige groen der eilanden van Straat
+     Soenda.--Beschrijving van Straat Soenda--De ruggegraten van Java,
+     Sumatra en Straat Soenda snijden elkaar bij Krakatau.--Ontdekkingen
+     van Verbeek.--Krakatau zelfs bij naam onbekend aan velen.
+
+
+In den tijd, dat de booten der Stoomvaart-Maatschappij Nederland Napels
+aandeden, in plaats van Marseille of Genua, zooals zij tegenwoordig
+doen, viel mij het voorrecht te beurt Italië te zien in omgekeerde
+volgorde, als waarin Busken Huet het gezien had, toen hij zijn
+onsterfelijk "van Napels naar Amsterdam" schreef. Indien het er om te
+doen is om vulkanische indrukken te krijgen, dan is het zeker
+eigenaardiger uit Europa naar Indië te gaan, dan omgekeerd. Want wel is
+waar roemt Busken Huet de baai van Napels als het schoonste, dat de
+aarde voortbracht. "Al was de aarde tien malen schooner, dan zij uit den
+chaos is voortgekomen, het is niet mogelijk, dat ergens zee en lucht,
+lijnen en kleuren, hoogten en diepten, zuiverder ineenvloeien." De
+indruk, dien de Vesuvius op hem maakte, toen hij uit Indië terugkeerde,
+is echter bedroevend. De eenige woorden, die hij aan hem wijdde, zijn
+uitingen van volslagen minachting. "Ik spreek niet van den Vesuvius. De
+Vesuvius op zich zelf is maar een vuurspuwende berg; familie van den
+Salak en den Gedeh."
+
+Welk een geheel anderen indruk zou hij niet hebben ontvangen als hij die
+familie-gelijkenis eerst later had kunnen ontdekken. Want voor ons, uit
+Holland komende, is het laatste plekje van Oud-Europa, waar wij staan
+voor wij naar 't ons vreemde Azië vertrekken, tevens de eerste
+kennismaking met de "vuurspuwende bergen." Daar zien wij voor het eerst
+een lid van de familie der vulkanen, het eenige lid dier familie, dat op
+het geheele vaste land van Europa te vinden is; de familie-gelijkenis
+zal ons eerst in Indië treffen.
+
+
+
+We zijn op de Chiaja te Napels. De zon is onder. Voor ons dansen de
+lichten der schepen op en neer in de baai van Napels, en het massief van
+den Vesuvius teekent zich als eene sombere, zwarte massa af in het
+maanlicht. Ziet ge die vuurkolom boven den Vesuvius? Het is de
+geheimzinnige bode van de Wereld van Vulcaan. En als wij morgen zijn
+opgegaan naar Pompeji tusschen de vulkanische gesteenten, die de
+Vesuvius heeft uitgebraakt, als wij zullen wandelen door de uitgegraven
+straten van eene Romeinsche stad, getroffen in het volle leven harer
+bedrijvigheid, bedolven onder de vulkanische uitwerpselen, die eene laag
+vormden van meer dan 6 M. dikte, dan zien we onwillekeurig naar boven.
+Vlak voor ons verheft zich rookend de vulkaankegel van den Vesuvius. Is
+het ons niet alsof hij ons waarschuwt? Zal niet, als er millioenen
+besteed zijn aan de uitgraving van Pompeji, en van Herculanum, waar de
+laag lava 12-30 M. is, de Vesuvius in één ondeelbaar tijdstip dat werk
+van honderden jaren te niet doen, en zal er weer eene grauwe aschlaag
+zijn boven het belangwekkende huis van Diomedes buiten de poort van
+Herculanum en den Venustempel op het Forum? Zal professor Palmieri, die
+op den Vesuvius in zijn metereologisch observatorium den berg bespiedt,
+en die belast is met het voorspellen der uitbarstingen, u kunnen zeggen
+wat de Vesuvius in de toekomst doen zal?
+
+Want de Vesuvius is een voorbeeld van grilligheid, waardig type van een
+vulkaan. Sedert 2000 jaren hebben wij betrouwbare berichten van zijne
+werkzaamheid. Hij had den naam van een uitgedoofden vulkaan, in de
+grijze oudheid. Geheele legers kampeerden in den uitgedoofden krater.
+Eensklaps toonde hij, in het jaar 79 voor Christus, hoe hij miskend werd
+door die beschouwing. Toen overstelpte hij plotseling de drie steden
+Stadia, Herculanum en Pompeji. Na dit schitterend wapenfeit vergenoegde
+hij zich met kleinere uitbarstingen, die hij in de 14de eeuw zelfs
+geheel staakte. Hij rustte nu drie eeuwen lang op zijne lauweren. In
+1631 echter had eene uitbarsting plaats, die, wat hevigheid betreft,
+weinig achterstond bij de klassieke begraving van Pompeji.
+
+Sedert dien tijd verloopen er drie of vier jaar tusschen de
+uitbarstingen.
+
+Er zijn maar weinig vuurspuwende bergen waarvan men het vulkanisme zóó
+lang heeft bestudeerd.
+
+Wanneer wij op reis naar Indië de golf van Napels uitstoomen en de
+terrassen van Napels achter ons liggen, dan rijst aan bakboord de
+Vesuvius uit de Campanische vlakte omhoog. Zijne hellingen zijn begroeid
+met wijnbergen, en wij denken onwillekeurig aan de "Lacrimae Christi",
+die wij te Napels dronken. De laatste blik, dien wij kunnen slaan op het
+werelddeel onzer jeugd, het Europa, dat wij verlaten, om eene onbekende
+toekomst tegen te gaan, is gewichtig. Want niet alleen is het landschap,
+dat langzamerhand onduidelijk wordt en verdwijnt, het schoonste wat wij
+ooit zagen, maar het is te gelijk eene onthulling.
+
+De laatste indruk van Europa is ons eene wijding voor hetgeen ons
+wacht, het is ons eene inwijding in de wereld van Vulcaan.
+
+Weldra hebben wij voor goed afscheid genomen van den Vesuvius en met hem
+van het vasteland van Europa. Wij varen tusschen 't eiland Capri en Kaap
+Campanella door en wij krijgen de Liparische eilanden in 't gezicht.
+
+Hier wachten ons twee nieuwe leden van de vulkanen-familie. De Stromboli
+verheft zich op een der Liparische eilanden en, aan den ingang van
+straat Messina gekomen, wordt ons oog geboeid door den Etna op 't eiland
+Sicilië.
+
+Even oud als de eerste berichten van den Vesuvius zijn die van den
+Stromboli en den Etna. Reeds voor 2000 jaren waren beiden werkende
+vulkanen. Maar toch verschillen zij zeer in karakter. De Etna heeft
+gewoonlijk eens in de tien of twaalf jaar eene kleine uitbarsting; de
+Stromboli daarentegen stoot, sedert 2000 jaar, om het kwartier, slakken
+en aschwolken uit. Zijne uitbarstingen volgen elkaar even regelmatig op,
+als het ontsnappen van den afgewerkten stoom bij een locomotief. Men
+heeft ze wel eens vergeleken bij den polsslag der dieren.
+
+Maar wat is de Vesuvius en de Stromboli in vergelijking van den Smeroe
+en den Merapi! Kenden wij maar de geschiedenis onzer Indische vulkanen
+even goed als die van de Italiaansche vuurspuwende bergen, dan zouden we
+wellicht op het vulkanisme der aarde een beter kijkje hebben. Zij staat
+in onuitwischbaar schrift in steen uitgehouwen, over de geheele
+oppervlakte van den berg, die immers is opgebouwd uit de materialen, die
+hij zelf heeft uitgespogen. Maar de taal, die de bergen spreken, is ons
+slecht bekend.
+
+Wanneer onze afscheidsgroet aan Europa de golf van Napels en de straat
+van Messina geldt, dan is het welkom, dat Indië ons biedt, die niet
+onwaardig.
+
+Want Straat Soenda is in schoonheid hunne evenknie. De zee is er niet
+minder blauw en de lucht niet minder helder. Mogen al de mythische
+zeetochten van Odysseus en Aeneas den klassiek gevormden mensch voor den
+geest zweven, als hij door straat Messina stoomt, zij vinden een
+waardigen tegenhanger in de ontdekkingsreizen onzer zeelieden in Indië,
+gedurende de 16de en 17de eeuw. En als de Stromboli en de Etna ons de
+zeeslagen herinneren van 1676, toen de Ruyter sneuvelde, dan doemen in
+straat Soenda de schimmen voor ons op van onze "Jannen," in hunne
+worstelingen tegen inlanders, Portugeezen en Engelschen.
+
+Ja, er is voor ons Nederlanders geen plek ter wereld zoo klassiek als
+Straat Soenda. De Nederlander, die voor 't eerst op weg is naar Indië,
+heeft meer oog voor Straat Soenda, dan voor alles wat achter hem ligt.
+Zij is het einde van zijne zeereis, de eerste blik op het nieuwe
+vaderland, waar hem alles zoo vreemd zal zijn!
+
+Uit een vulkanisch oogpunt is er wellicht op aarde geen plek, die
+zoozeer de opmerkzaamheid verdient. Want niet alleen, dat de kusten van
+Java en Sumatra, die door straat Soenda gescheiden zijn, als 't ware
+opgepropt zijn met vulkanen, maar bovendien verheft zich op bijna elk
+der talrijke eilandjes in straat Soenda een vuurspuwende berg.
+
+Hetgeen ons echter op het eerste gezicht het meest treft is een
+verbazende indruk van door niets te stuiten weelderige vruchtbaarheid.
+De indruk is daarom zoo machtig, omdat wij kort te voren de troostelooze
+dorre stranden der Roode zee voor oogen hadden.
+
+Elk eilandje, de geheele kust, is ééne plek van groen, uit zee gezien
+van gelijkmatig groen, zoo dicht schijnen ons de boomen bij elkaar.
+
+Daarvóór zien wij hier en daar wel rijstvelden of dorpen met
+klapperboomen; maar de hoofdindruk blijft de groene achtergrond, die
+daarom zóo sterk domineert, omdat in straat Soenda de smalle alluviale
+kust verdwijnt tegenover het gebergte, waarvan de zwaar begroeide
+uitloopers, zoowel op den Sumatra- als op den Java-wal, tot dicht bij
+zee doorloopen.
+
+Straat Soenda heeft den vorm van een trechter. Als men van Europa komt
+uit den Grooten Indischen Oceaan, dan heeft Straat Soenda eene breedte
+van 112 kilometer tusschen Kaap Tandjong Rata of Vlakke Hoek, die de
+Zuidelijkste punt van Sumatra vormt, en Java's Eerste punt.
+
+Volgt men de kustlijn van Sumatra dan heeft men eerst het gezicht op de
+kusten van de baai van Semangka, een woest, geaccidenteerd terrein, dat
+het paradijs der apen schijnt te zijn. Op den achtergrond verheffen zich
+de Dempo en de Semangka tot op 2000 M. boven de zee. Voor de
+Semangkabaai ligt het eiland Laboean.
+
+Op de Semangkabaai volgt een nieuwe diepe inham, de Lampongbaai. Haar
+ingang is bedekt met eilanden, waarvan Lagoendie, Sebesie en Seboekoe de
+voornaamste zijn. In het diepst van de Lampongbaai ligt de stad
+Telok-Betong, de residentie van den resident der Lampongs.
+
+Aan het einde van de Lampongbaai ligt Kaap Varkenshoek. Wij zijn hier
+aan het nauwste gedeelte van den trechter, want straat Soenda is hier
+slechts 25 kilometer breed. Hier buigt Sumatra zich naar het Noorden.
+
+Keeren wij terug tot den ingang van Straat Soenda en begeven wij ons
+naar Java. Daar loopt het gebergte tot dicht bij zee door. De uitloopers
+heeten Java's Eerste, Tweede, Derde en Vierde punt.
+
+Tusschen de Derde en Vierde punt van Java ligt Tjaringin en voorbij de
+Vierde punt, Anjer.
+
+Evenals de ruggegraat bij de gewervelde dieren, zoo loopt het gebergte
+op Java, zoowel als op Sumatra, in hoofdzaak volgens de lengteas van het
+eiland. Verbindt men bijvoorbeeld Atjeh-hoofd, eene der Noordelijkste
+punten van Sumatra, met den berg Tangka of Kalanbajar, gelegen tusschen
+de baaien Semangka en Lampong, dan heeft men de hoofdrichting van het
+gebergte op Sumatra. Verlengt men deze lijn in straat Soenda, dan
+bereikt men het eiland Krakatau.
+
+Als men nu eene lijn trekt van Java's hoogsten top, den Smeroe, volgens
+de lengteas van het eiland, dan liggen op deze bijna rechte lijn onder
+anderen de Kawi, Keloet, Wilis, Lawoe, Merapi, Soembing, Slamat, Gedeh,
+Poeloesari en Karang. De Karang kijkt uit op straat Soenda. Verlengt men
+ook Java's ruggegraat in Straat Soenda, dan bereikt men eveneens het
+eiland Krakatau.
+
+Beschouwen wij nu nog eens de vulkanische eilanden in Straat Soenda, dan
+kunnen wij hier eene lijn trekken van den berg Radja Bassa op Sumatra
+bij Varkenshoek, naar den berg Pajong, bij Java's Eerste punt gelegen.
+
+Deze lijn snijdt eerst de vulkanische eilandengroep Poeloe-Tiga, en
+daarna het eiland Seboekoe, zij loopt vervolgens over den vulkaan van
+Sebesie en snijdt dan het eiland Krakatau. Die lijn is de vulkanische
+ruggegraat van Straat Soenda. Die ruggegraten van Java, Sumatra en
+Straat Soenda vallen samen met reusachtige plooien, het zijnde
+verwerpingsspleten der aardkorst, die wij in het eerste hoofdstuk
+bespraken. Het eiland Krakatau is het punt, waar die drie spleten bij
+elkaar komen; het is het punt waar de vulkanische haarden, die zich
+onder Java, Sumatra en Straat Soenda uitstrekken elkaar ontmoeten. Men
+kan ook de vulkanen van Java en Sumatra als één doorloopenden gordel
+beschouwen, liggende op ééne lange verwerpings-spleet, ééne scheur in de
+aardkorst. De vulkanen van Straat Soenda bevinden zich dan op ééne
+dwarsspleet.
+
+Ten Westen van deze Soenda-dwarsspleet vond men in zee diepten van 130
+M. en ten Oosten van 104 M.
+
+Het schijnt dus, dat het eene gedeelte ten opzichte van het andere
+verschoven is, hetgeen juist het kenmerk is van eene scheur in de
+aardkorst.
+
+Men moet niet denken, dat eerst de uitbarsting van Krakatau deze
+merkwaardige geologische bijzonderheden aan het licht heeft gebracht.
+
+Dezelfde man, wiens naam later voor goed zou verbonden worden aan den
+naam Krakatau, de mijn-ingenieur R.D.M Verbeek, heeft reeds in 1881 de
+aandacht gevestigd op dezen eigenaardigen bouw van Straat Soenda, in
+zijne "topographische en geologische beschrijving van Zuid-Sumatra."
+
+Deze beschrijving komt voor in het "Jaarboek voor het Mijnwezen in
+Nederlandsch Oost-Indië", eene uitgave, die in 't algemeen ons zulk een
+hoog denkbeeld geeft van ons wetenschappelijk corps mijn-ingenieurs. In
+1883 verscheen van de hand van Verbeek de "geologische en topographische
+beschrijving van een gedeelte van Sumatra's Westkust." Dit werk draagt,
+evenals het vorige, den stempel van wetenschappelijke degelijkheid. Het
+verbreidde zijn naam tot ver over onze grenzen, en sedert dien tijd
+bekleedt Verbeek eene eerste plaats onder de wetenschappelijke geologen
+van onzen tijd.
+
+De eilanden van Straat Soenda, die uit een geologisch oogpunt van belang
+zijn, werden door Verbeek in 1877 en 1880 bezocht.
+
+In 1880 bezocht hij ook Krakatau, "te voren een geologisch onbekend
+terrein."
+
+"Weinig had ik gedacht"--zegt hij in zijn "Krakatau"--"dat de punten
+waar ik toen gesteenten sloeg, drie jaren later geheel verdwenen zouden
+zijn."
+
+Dit feit maakt de waarnemingen van Verbeek in Straat Soenda zoo
+bijzonder belangrijk voor de wetenschap. Dank zij zijne tochten was
+Straat Soenda niet meer een geologisch onbekend terrein toen de
+uitbarsting van Krakatau plaats greep.
+
+Maar wie denkt er aan geologie, als hij voor het eerst Straat Soenda
+doorvaart! Nergens meer dan op dat heerlijk plekje treft ons de
+juistheid van het beeld van Multatuli, toen hij Indië roemde als het
+heerlijk Rijk van Insulinde, dat zich om den evenaar slingert als een
+gordel van smaragden. Want zij schitteren als groene edelgesteenten, die
+tallooze eilandjes van Straat Soenda. Vele zijn onbewoond door menschen.
+Maar alle zijn bedekt met een weelderig plantenkleed; terwijl op menig
+eilandje de blauwe vulkaantop boven het groen uitsteekt.
+
+Vol hoop, vol illusiën ziet de jonge Nederlander die groene eilandjes
+aan als de eerste openbaringen der tropen; en na een veeljarig verblijf
+in Indië zijn de eilandjes van Straat Soenda de laatste indruk, dien
+hij uit Indië medeneemt, als het hem vergund is naar patria te
+vertrekken.
+
+Wanneer ge dus niet behoort tot hen, die in Indië geboren zijn, of
+zooals men te Batavia zegt, tot hen, die zonder schip in Indië zijn
+gekomen, dan kent ge uw Straat Soenda. Maar evenmin als een
+Amsterdammer, die zijn Kalverstraat kent, de namen van alle winkels zal
+kunnen opnoemen, evenmin zult ge de namen van alle eilandjes in Straat
+Soenda kennen. De meeste menschen zullen, als ze oprecht zijn, moeten
+bekennen, dat zij nooit van een eiland Krakatau gehoord hadden, voordat
+dit eiland in 1883 zulke duidelijke levensteekenen gaf.
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK III.
+
+Krakatau vóór de groote uitbarsting.
+
+     De eilandengroep Krakatau was onbewoond en weinig bekend.--De Tocht
+     van Verbeek in 1880.--Reisverhaal van Vogel in 1681.--De
+     uitbarsting van 1680.--Onderzoek van Mr. N.P. van den Berg.--De
+     rust gedurende twee eeuwen.--De bijzondere ligging van
+     Krakatau.--De Soenda-dwarspleet.--De voorteekenen.--De aardbeving
+     van 1 September 1880.--De Karbouw, die Java draagt.--De inlanders
+     gedurende eene aardbeving.--Is de mensch de "heer der
+     schepping?"--Het artillerie-salvo te Buitenzorg ter eere van de
+     geboorte van H.K.H. Prinses Wilhelmina.--Schade door de aardbeving
+     aangericht in Lebak.--De vuurtoren op Java's Eerste punt breekt
+     door.--Geen verdere waarschuwingen.--De uitbarsting van 20 Mei
+     1883.--De Kanonnade.--Het verhaal van Ds. Heims' wedervaren op de
+     "Elisabeth".--De pic-nic met het S.S. "Gouverneur-Generaal Loudon"
+     naar Krakatau.--De beklimming van den vulkaan Perboewatan op
+     Krakatau.--Indruk van den mijn-ingenieur J.A.
+     Schuurman.--Aardbeving langs Straat Soenda.--Krakatau de "great
+     attraction" in Straat Soenda.--Kapitein Ferzenaar, de laatste
+     mensch die het Noorden van Krakatau heeft betreden.
+
+
+Hoewel sedert eeuwen honderden schepen jaarlijks door Straat Soenda
+varen, waren de eilanden, die men de groep van Krakatau kan noemen,
+weinig onderzocht. Deze eilandengroep bestond uit Krakatau,
+Verlaten-eiland, Lang-eiland en het Poolsche Hoedje. Geen dezer eilanden
+is ooit bewoond geweest. Van tijd tot tijd werden zij bezocht door
+inlanders, die er boschproducten verzamelden en door visschers, die het
+anker uitwierpen langs hunne kusten, ten einde daar den nacht door te
+brengen.
+
+De hydrographische opname van Straat Soenda geschiedde natuurlijk met
+het oog op de scheepvaart; van het vaarwater benoorden en bezuiden de
+Krakatau-groep bestaan dan ook zeer nauwkeurige opnemingen, maar van de
+eilandengroep zelve geven ons noch Hollandsche, noch Engelsche
+zeekaarten een nauwkeurig beeld.
+
+Er bestonden namelijk slechts terreinschetsen van deze eilanden, die met
+elkaar groote afwijkingen vertoonen.
+
+Op het eiland Krakatau zelf waren drie bergen. De Zuidelijkste berg was
+een steile vulkaan de Rakata geheeten, de middelste berg droeg den naam
+van Danau, terwijl de Noordelijkste berg van Krakatau Perboewatan werd
+genoemd.
+
+Het eiland was moeilijk begaanbaar, door de verbrokkelde gesteenten en
+het weelderige, tropische plantenkleed, dat het geheele eiland bedekte.
+
+Dat wij iets weten van de gesteenten, waaruit Krakatau bestond, hebben
+wij uitsluitend te danken aan Verbeek. "Van de gelegenheid, dat het
+stoomschip Egeron in 1880 een tocht deed naar den Vlakken Hoek, in het
+belang van den dienst der bebakening en kustverlichting, maakte
+ik"--zegt Verbeek in zijn standaardwerk,--"gebruik om die plaats en den
+fraaien toen juist opgerichten vuurtoren aldaar te bezoeken. Op de
+terugreis naar Batavia was het mij vergund een kort bezoek te brengen
+aan enkele eilanden van Straat Soenda."
+
+Onder deze eilanden behoorde ook Krakatau; en hoewel het oponthoud op al
+de 5 eilanden slechts eenige uren duurde, heeft dit bezoek van Verbeek
+ons onschatbare gegevens verschaft over de vulkanische natuur van
+Krakatau.
+
+De berichten, die wij over Krakatau als vulkaan bezitten, klimmen
+slechts twee eeuwen op. Op de Westkust van Sumatra werd in de 17de eeuw
+door de Oost-Indische Compagnie in de afdeeling Painan de goud- en
+zilvermijn Salida ontgonnen. Daar er in patria geen personen te vinden
+waren, die met het ontginnen van mijnen vertrouwd waren, stelde men
+herhaaldelijk Duitschers aan, die met den mijnbouw bekend waren. Een
+hunner, Johann Wilhelm Vogel, publiceerde in 1690 eene reisbeschrijving
+in het Duitsch, waarin wij het volgende aantreffen over zijne reis van
+Salida naar Batavia:
+
+"Den 26sten Januari 1681 gingen wij met een favorabelen Oostenwind
+onder zeil en kwamen den 1sten Februari door Goddelijke hulp voor den
+mond van Straat Soenda, waar ik met verwondering zag dat het eiland
+Cracketow, dat zich op mijne heenreis naar Sumatra geheel groen en
+lustig met boomen presenteerde, nu echter als geheel verbrand en woest
+voor onze oogen lag en op vier plaatsen groote vuurbrokken uitwierp."
+
+"En toen ik den scheepskapitein vroeg, op welken tijd genoemd eiland
+gesprongen was, zoo berichtte hij mij dat dit in Mei 1680 geschied was.
+Hij was toen juist van de reis van Bengalen gekomen, had grooten storm
+uitgestaan en ongeveer 10 mijlen van dit eiland eene aardbeving in zee
+bemerkt. Hierop was een ontzettend donderen en kraken gevolgd, en hij
+had daaruit vermoed, dat er een eiland of anders een stuk land gebarsten
+was. Kort daarop, toen hij dichter bii den mond van Straat Soenda was
+gekomen, was hij gewaar geworden, dat genoemd eiland Cracketow gebarsten
+was en dat zijn vermoeden hem niet bedrogen had. Want hij had met al het
+scheepsvolk den sterken zwaveldamp zeer duidelijk geroken, en de steenen
+van het gesprongen eiland, die in zee gedreven waren, welke zeer licht
+waren en er als puimsteen uitzagen, werden door de matrozen met
+wateremmers uit de zee geschept en als rariteit opgevischt. Hij toonde
+mij zulk een stuk, grooter dan een vuist."
+
+Dit reisverhaal is eigenlijk de eenige mededeeling, die boven twijfel
+verheven is, over eene werking in de vulkanen van Krakatau.
+
+In Mei 1680 heeft dus eene uitbarsting plaats gehad. Maar dat zij
+weinig opvallend is geweest, blijkt daaruit, dat in "het Dagregister van
+het kasteel Batavia", nergens eenig bericht over die uitbarsting te
+vinden is, hoewel bij de aankomst van elk schip op de reede van Batavia
+in dat dagregister al het merkwaardige werd opgeteekend, dat de kapitein
+op reis ondervonden of vernomen had.
+
+Met behulp van dit "Dagregister" kon de Heer Mr. N.P. van den Berg
+echter controleeren of inderdaad het schip "Aerdenburgh", waarmede Vogel
+in 1681 zijne reis deed van Salida naar Batavia, in 1680 uit Bengalen
+komende te Batavia is aangekomen. Dit bleek werkelijk het geval te zijn,
+zoodat de kapitein volkomen waarheid sprak, toen hij aan Vogel vertelde,
+dat hij in Mei 1680 voorbij Krakatau gevaren was. Waarom zullen wij hem
+nu ook niet gelooven, als hij vertelt, dat hij eene vulkanische
+uitbarsting heeft bijgewoond?
+
+Na 1680 heeft Krakatau zich 200 jaar rustig gehouden. Wij kunnen dit
+gerust aannemen, daar Straat Soenda zulk een verbazend druk vaarwater
+is, dat er sedert dien tijd bijna geen dag geweest is, dat er niet een
+schip is voorbijgevaren. En daar bovendien het bericht der uitbarsting
+van 1680 slechts op één reisverhaal steunde, behoorde langzamerhand
+Krakatau in het oog der menschen tot de uitgedoofde vulkanen. Te midden
+der vulkaanreuzen van Java en Sumatra, die nog zoo onvolledig bekend
+zijn, schonk schier niemand eenige aandacht aan dat kleine, steile,
+groene eilandje, met zijn slechts 832 M. hoogen vulkaankegel. Weinig
+Europeanen drongen ooit door in de dichte bosschen, die, na de
+uitbarsting van 1680, weldra het geheele eiland beschermden tegen een
+onbescheiden bezoek. Een Engelschman, de Heer W.B. Pearson, thans te
+Padang wonende, liet zich eens op Krakatau brengen om te jagen; de
+gezagvoerders van de schepen der Kon. Ned. Marine of der Royal Navy, die
+de zeekaarten vervaardigden van Straat Soenda, bezochten niet het
+binnenland. Het eenige bewijs van eene vulkanische natuur is de warme
+bron, die de Engelsche zeekaart op het eiland aangeeft.
+
+
+
+Zoo speelde Krakatau op meesterlijke wijze gedurende twee eeuwen de
+geveinsde rol van uitgebluschten vulkaan.
+
+Duizenden en nog eens duizenden schepen verkenden hem. Honderdduizenden
+Europeanen aanschouwden met verrukking, zonder eenige vrees, zijn
+bedriegelijk groen plantenkleed, als zij Straat Soenda bevoeren, en geen
+hunner werd door eene geheime stem gewaarschuwd voor de geweldige
+krachten, die dáár geketend waren.
+
+Een woord van bewondering kunnen wij niet nalaten te uiten voor het
+genie van Verbeek, die, hoewel hij nooit kon vermoeden, dat dit verlaten
+plekje zulk een rol zou spelen, toch reeds in 1881 wees op de bijzondere
+ligging van Krakatau, op het punt waar de vulkaangordels van Java,
+Sumatra en Straat Soenda elkaar ontmoeten.
+
+"Wie weet of in overoude tijden de scheiding van Java en Sumatra, de
+vorming van Straat Soenda, niet tot stand is gekomen ten gevolge van
+vulkanische werking in dit brandpunt van het vulkanisme van Insulinde?"
+Deze opmerking maakt de Engelsche geoloog Professor Judd eenige jaren na
+de uitbarsting. Maar Verbeek wees reeds op de ligging van Krakatau,
+terwijl alles nog rustig was, toen zeker weinig vermoedende welk eene
+schitterende bewijsvoering het eiland zelf hem weldra zou verschaffen.
+
+
+
+Het bestaan van eene scheur of spleet in de aardkorst in Straat Soenda
+is, zooals ik zeide, opgemerkt door Verbeek in 1881. Op deze scheur--de
+Soenda-dwarsspleet genoemd--liggen, behalve de vulkanen van Krakatau,
+ook de Pajong-vulkaan bij Java's Eerste punt. Wat is er natuurlijker dan
+dat de uitbarstingen van het vulkanisme der aarde bij voorkeur langs
+zulk eene spleet plaats vinden! Wordt niet het water beschouwd als de
+groote beweegkracht van deze verschijnselen en kan het water niet zeer
+gemakkelijk langs zulk eene spleet toevloeien naar de onderaardsche
+ruimten, waar wij gesmolten stoffen vinden van hooge temperatuur? Zal
+het water zich daar niet in stoom veranderen en in eene afgesloten
+ruimte opgesloten eene hooge spanning aannemen? Als men nu eens
+veronderstelt, dat die stoom van hooge drukking gemeenschap heeft met de
+kraterpijp van een vulkaan, die geheel met lava gevuld is, dan zal het
+van de spanning van den stoom afhangen, of er eene uitbarsting plaats
+heeft ja dan neen.
+
+De vulkanen van de Soenda-spleet zijn twee eeuwen lang in rust geweest:
+dit bewijst alleen, dat de gemeenschap van het water der zee met de
+onderaardsche ruimten gedurende dien tijd moeilijk geweest is.
+
+Van 1880 tot 1883 heeft men echter vele aardbevingen opgemerkt langs
+onze spleet. Deze aardbevingen zijn waarschijnlijk veroorzaakt door
+onderaardsche verplaatsingen of verschuivingen van grond, die de groote
+uitbarsting van Krakatau hebben voorbereid, daar zij den toevoer van
+water hebben vergemakkelijkt.
+
+De hevigste dezer noodlottige voorteekenen was de aardbeving van 1
+September 1880. Deze dag blijft in mijn geheugen opgeteekend, want het
+was de eerste maal, dat ik getuige was van eene aardbeving. Nauwelijks
+eenige maanden in Indië zijnde, was ik naar Lebak gezonden ten einde een
+tracé te zoeken voor een rijweg, die de Zuidelijke gedeelten der
+residentiën Batavia en Bantam zou moeten verbinden.
+
+Het is bekend, dat volgens de Grieksche mythe de reus Atlas de aarde op
+zijne schouders draagt.
+
+De Soendaneezen in het binnenland van Bantam gelooven, dat het eiland
+Java op dezelfde wijze wordt gedragen door een karbouw of buffel. Van
+tijd tot tijd beweegt zich dat dier: vandaar de aardbevingen. Maar
+wanneer de vermoeide buffel zijn last afwierp, zou het eiland Java in
+de zee verdwijnen. Als er dus eene aardbeving gevoeld wordt, werpen de
+inlanders zich neder en kussen den grond, terwijl zij uitroepen: "aja,
+aja"; hetgeen zeggen wil: "wij zijn er ook nog." Zoodoende hopen zij,
+dat de buffel, die een huisdier is, begrijpen zal, dat het zijn plicht
+is nog den last van 't eiland Java te blijven torschen.
+
+
+
+Er zijn in Indie weinig huizen van twee verdiepingen. Bijna allen zijn
+gelijkvloersch. De assistent-residentswoning te Buitenzorg heeft echter
+twee verdiepingen. De bureaux zijn op den "rez de chaussee" en de woning
+zelve is "au premier". Het is duidelijk, dat een waarnemer, die boven in
+den grooten mast van een vaartuig is geklommen, de slingeringen,
+veroorzaakt door de golven, veel sterker zal gevoelen dan iemand, die op
+het dek staat. Evenzoo is er een groot verschil tusschen de uitwerking
+van eene aardbeving, of men haar waarneemt op de eerste verdieping dan
+wel op den beganen grond.
+
+Den 1sten September 1880 was ik op de eerste verdieping van de
+assistent-residentswoning te Buitenzorg. Nooit zal ik het vreemde gevoel
+vergeten, dat ik ondervond op het oogenblik toen ik voor het eerst van
+mijn leven de muren van het vertrek verscheiden malen zag bewegen,
+terwijl de voorwerpen op de meubels gelegd of tegen den wand opgehangen
+ter aarde vielen en in wanorde door de kamer rolden.
+
+Wat gevoelt de mensch zich dan klein en hoe zeer beseft hij, hoe onjuist
+de titel is, dien hij heeft aangenomen van "heer der schepping." De
+aardbeving had overigens voor Buitenzorg geen verdere gevolgen. Den
+volgenden morgen vroeg vlogen allen met schrik uit bed, want plotseling
+dreunde er een kanonschot. Allen meenden, dat het een onderaardsch
+geluid was, zekere voorbode van nieuwe aardschokken. Daar dreunde weder
+een schot--en nog een.--Ja het waren werkelijk kanonschoten, die elkaar
+met gelijke tusschenpoozen opvolgden: zij verkondigden der bevolking de
+per telegraaf ontvangen heugelijke tijding, dat er in patria een
+oranjetelg geboren was.
+
+Het was het gebruikelijke artillerie-salvo ter eere van de geboorte van
+H.K.H. Prinses Wilhelmina der Nederlanden, die den 31sten Augustus 1880
+te 's-Hage het levenslicht aanschouwd had.
+
+
+
+De aardbeving van 1 September 1880 is in Bantam vrij wat sterker gevoeld
+dan te Buitenzorg. Te Rangkas Betoeng de hoofdplaats van Lebak, scheurde
+de controleurswoning, terwijl van het huis van den assistent-resident
+een gedeelte van den gevel instortte. Op Java's Eerste punt echter brak
+de steenen vuurtoren midden door; het bovenste gedeelte knapte af en
+moest later worden afgebroken. Daar was de aardbeving het sterkst.
+
+Men heeft, eerst na de uitbarsting van Krakatau, deze aardbeving leeren
+beschouwen als een voorbode van vulkanische ontwikkeling. Want na den
+1sten September 1880 werden er wel gedurende de volgende jaren
+aardbevingen in Bantam gerapporteerd, doch ze waren van zeer geringe
+sterkte, en niet buitengewoon veel in getal. Ja, in de eerste maanden
+van 1883 heerschte er in geheel Indië veeleer betrekkelijk vulkanische
+rust.
+
+In de maand Mei 1883 lette niemand bijzonder op eenige lichte
+aardbevingen die vooral in den omtrek van Straat Soenda, te Ketimbang op
+Sumatra, en op Java te Anjer en op Java's Eerste punt werden
+waargenomen.
+
+
+
+Den 20sten Mei 1883, begon 's morgens te Batavia en te Buitenzorg een
+kanongebulder. Ditmaal was er echter geen prinsesje geboren, zooals in
+1880; de kanonschoten waren vergezeld van dreuningen en trillingen, die
+soms een uur duurden. Die schoten werden steeds heviger en zij hielden
+twee dagen en twee nachten aan.
+
+Men verkeerde gedurende al dien tijd in de grootste onzekerheid,
+waaraan die geluiden waren toe te schrijven. Het denkbeeld van eene
+werkelijke kanonnade was natuurlijk al te ongerijmd, hoewel de geluiden
+meer geleken op kanonschoten dan op iets anders. Maar er heerschte
+"vrede op aarde" ten minste in den omtrek van Batavia.
+
+Als men het oor op den grond legde, hoorde men gedurende de hevigste
+schoten geen onderaardsch geruisch. De magnetische instrumenten op het
+metereologisch instituut te Batavia vertoonden geene afwijkingen. Men
+hoorde wel is waar de schoten in de richting van Straat Soenda, maar uit
+Serang, Anjer en Merak, die dichter bij Straat Soenda liggen, seinde
+men, dat er geenerlei geluid gehoord werd. Welke vulkaan was nu de
+schuldige? De Bantamsche vulkanen bleken rustig te zijn. Uit Sumatra
+werd getelegrapheerd, dat ook daar alle vulkanen in rust waren.
+
+Weldra werden de hoorders der kanonschoten uit hunne onzekerheid verlost
+door de rapporten der schepen, die door Straat Soenda waren gevaren.
+
+De beste beschrijving van hetgeen er eigenlijk in die dagen gebeurd was
+hebben wij te danken aan den scheepspredikant Heims, die aan boord was
+van de Duitsche oorlogscorvet "Elisabeth," onder commando van den
+kapitein ter zee Hollmann.
+
+De "Elisabeth" had twee jaren doorgebracht in de Japansche en Chineesche
+wateren en was op de terugreis naar Duitschland. Zij deed den 20sten
+Mei 1883 de reede van Anjer aan, en zette onmiddellijk daarna hare reis
+naar Europa voort door Straat Soenda.
+
+Wij geven nu het woord aan Ds. Heims.
+
+
+
+"Nadat wij van Anjer weggestoomd waren, ging alles aan boord op dezelfde
+wijze als elken Zondag.
+
+De bemanning was op het dek opgesteld en werd geïnspecteerd. Op het
+achterdek stonden de officieren in Zondagstenue met sjerp, steek en
+sabel. Plotseling bemerkte men onder de officieren en op de commandobrug
+eene zekere opschudding. Kijkers en hoofden werden over de verschansing
+gericht naar het land, dat men zooeven verlaten had, waar de kust van
+Sumatra en Java voor het gezicht bijna ineensmolt met het kleine eiland
+Krakatau. Juist dáár steeg eene glanzend witte rookzuil met groote
+snelheid op, die in korten tijd, volgens meting, eene hoogte van elf
+duizend meter bereikte, en die wit als sneeuw afstak tegen den blauwen,
+helderen hemel. Die zuil zag er uit als eene gigantische witte
+koraalmassa van wigvormige gedaante, of als eene reusachtige bloemkool,
+behalve dat hier alles in beweging was. Uit de afzonderlijke, dicht op
+elkaar gedrongen en over elkaar liggende ballen van stoom, kwamen
+telkens nieuwe draaiende massa's aan de bovenkant en op zijde te
+voorschijn, maar toch bleven de omtrekken van de zuil, die steeds
+grooter werd, scherp begrensd. Vervolgens begon de top zich naar ons toe
+te neigen en het scheen alsof de wind hem daar in de hoogte voortdreef;
+maar toen werden er weer nieuwe wolken met onweerstaanbare kracht
+vooruitgeschoven, die te vergelijken waren met de achtereenvolgende
+rookzuilen uit den schoorsteen van eene bovenmenschelijk groote,
+stilstaande locomotief.
+
+Van lieverlede mengden zich donkere kleuren in de witte schittering van
+den stoom. Van onderen stegen namelijk zwartachtige strepen naar boven,
+vooral aan de eene zijde; aan de andere zijde echter vertoonde zich eene
+roodachtige kleur.
+
+Langzamerhand ontstond een breed, blauw-groen gordijn, evenals eene
+machtige, donkere, waaiervormige onweerswolk, van boven breed en van
+onderen smal, die alles overdekte.
+
+Wij waren getuigen van eene geweldige vulkanische uitbarsting, die op
+het eiland Krakatau plaats greep. Geluiden werden niet vernomen.
+
+In alle geval konden wij tevreden zijn met de ons bewezen attentie en
+met de grootschheid van het daar opgestelde afscheidssignaal. De
+laatste blik op Azië was voldoende imposant.
+
+De godsdienstoefening, die elken Zondagmorgen aan boord gehouden wordt,
+duurde drie kwartier.
+
+De hemel, bij den aanvang nog zoo helder, was reeds voor het grootste
+gedeelte betrokken; in het Oosten zag het er donker uit. Des namiddags
+kwam de gewenschte Zuid-Oost-Passaat zóó sterk opzetten, dat wij de hoop
+koesterden spoedig het vuur der machine te kunnen uitblusschen en verder
+te zeilen, maar meer en meer betrok de hemel, totdat hij geheel en al
+bedekt was met eene gelijkmatig grauwe wolk. Over de natuur van deze
+wolk zouden wij niet lang in de onzekerheid verkeeren. Met den wind
+mede, te loever, kwam van uit zee een zeer fijne aschregen mede, die als
+eene grauwe, geelachtige, fijn verdeelde massa overal indrong en zich
+als een dun witachtig laagje over liet schip uitbreidde, en die in den
+loop van den den avond, evenals rijp, het dek en het tuig bedekte.
+
+Aan de overzijde was het donker geworden. De sluier die over den hemel
+hing, was zoo dicht en gelijkmatig, dat de volle maan gedurende den
+nacht alleen te herkennen was als een zwak verlicht plekje aan den
+hemel.
+
+Den volgenden morgen zag Zijner Majesteits Corvet er uit als eene
+drijvende cementfabriek. Gedempt klonken de schreden van het scheepsvolk
+in het weeke vulkaanstof, dat door de bemanning verzameld werd, om als
+poetspoeder te dienen. Boven het schip welfde zich de hemel als een
+groote klok van matglas of melkglas, terwijl de zon er uitzag als een
+blauwe kogel. De hemel was hier en daar bedekt met stofwolken, die er
+als sneeuwwolken uitzagen, terwijl er van tijd tot tijd een regen viel
+van asch, die op het oog groote overeenkomst met sneeuw vertoonde."
+
+
+
+De passagiers en de officieren der schepen, die in die dagen door Straat
+Soenda voeren, waren zoozeer vervuld met het heerlijke schouwspel, dat
+de vulkaanwolk van Krakatau hun verschaft had, dat geheel Batavia er
+over in opschudding geraakte. Er werd toen een pic-nic georganiseerd
+naar Krakatau. De Nederlandsch-Indische Stoomvaart-Maatschappij stelde
+het stoomschip "Gouverneur-Generaal Loudon" ter beschikking; voor
+slechts f 25 per persoon kon men den tocht meemaken. Niet minder dan 86
+passagiers waren van de partij. De "Loudon" vertrok des avonds van
+Batavia en kwam den volgenden morgen, den 27sten Mei, te Krakatau aan.
+Men had een Zondag uitgekozen, opdat niemand door zijn dagelijksch werk
+zou verhinderd zijn dit feestje mede te maken. Het meerendeel der
+passagiers bracht een gezelligen dag op Krakatau door. 's Avonds keerde
+men weer naar Batavia terug. Men ziet hieruit, dat men den vulkaan van
+Krakatau niet zeer ernstig opnam. Men beschouwde hem als een geschikt
+doelwit voor een buitenpartijtje. Zooals de Amsterdammers wel eens een
+Zondag doorbrengen op het rustige eiland Marken, zoo bracht de
+beau-monde van Batavia een bezoek aan een vulkaan, die in volle werking
+was! Vele beschrijvingen van dit tochtje zijn gepubliceerd en er zijn
+toen ook photographieën genomen van den vuurspuwenden berg. Het eiland
+was voor het grootste gedeelte met puimsteen en asch bedekt en het was
+volkomen ontwoud tengevolge van een wervelwind. Het bleek, dat alleen de
+Noordelijkste laagste berg van Krakatau, de slechts 100 M. hooge
+Perboewatan, werkte. Men had de vermetelheid dezen berg te beklimmen. Te
+midden van kale, sombere aschheuvelen, gingen de Bataviasche gasten met
+moeite voort, daar zij tot hunne enkels in de asch inzakten. Eindelijk
+was de laatste heuvel beklommen en stonden zij op den steilen rand van
+den kraterwand. De krater zelf vertoonde zich als eene komvormige
+uitholling, die ongeveer 40 M. lager lag dan de rand. Uit ééne plaats
+van die uitholling steeg de machtige rookkolom op, onder een
+angstwekkend gebulder. Wij ontleenden deze bijzonderheden aan het
+verslag van den mijn-ingenieur J.A. Schuurman, die deel uitmaakte van
+het reisgezelschap. Nu wij ons de latere eruptie van Krakatau in de
+herinnering terugroepen, kunnen wij niet anders dan huiveren, als wij
+denken aan het ongelooflijke gevaar, waaraan de deelnemers aan de
+pic-nic naar Krakatau hebben blootgestaan. Want de vulkanen van dit
+eiland handelen altijd spontaan, zonder de minste waarschuwing. Een
+enkel onbeteekenend eruptie-verschijnsel slechts ware noodig geweest om
+het geheele gezelschap te vernietigen, zoodat er wellicht nooit een
+spoor van terug was gevonden.
+
+Maar nu alles goed afliep, keerden zij des Zondagsavonds weder naar
+Batavia terug in eene stemming, die de Heer Schuurman aldus aangeeft:
+"dankbaar voor het genoten schoons, hadden wij afscheid genomen van een
+schouwspel, dat zeker op allen een diepen, op velen een onvergetelijken
+indruk heeft gemaakt."
+
+Die indruk zou zeker gemengd zijn geweest met ontzetting als zij hadden
+kunnen weten, waartoe Krakatau in staat was. Juist gedurende den tijd,
+dat de pic-nic naar Krakatau gehouden werd, bewoog zich de geheele bodem
+der kustlanden van Straat Soenda. Aardbevingen toch werden
+gerapporteerd, niet slechts te Telok Betong, en op den vuurtoren van den
+Vlakken Hoek op Sumatra, maar ook te Tjeringin, te Pandeglang, en op den
+vuurtoren van Java's Eerste punt. En terwijl dat gebeurde, waagde men
+zich in letterlijken zin tusschen de kaken van het monster; men beklom
+zelf den kraterrand!
+
+Te Batavia teruggekomen ging een ieder weer aan zijn dagelijksch werk.
+Niemand twijfelde er nu aan of de vulkaan van Krakatau was een
+onschuldig vuurspuwend bergje, zeer geschikt om aan leeken eenig
+denkbeeld te geven van een vulkaan. Wel is waar brachten de schepen
+telkens berichten van kleine uitbarstingen, doch de knallen, waardoor ze
+vergezeld werden, werden veel minder sterk dan vroeger. De aardbevingen
+tijdens het bezoek der Bataviasche gasten op Krakatau, in Bantam en
+Sumatra ondervonden, herhaalden zich in 't geheel niet; men vond het
+een aangenaam denkbeeld, dat men nu aan iedereen, die er belang in
+stelde, een werkenden vulkaan kon laten kijken zonder eenig gevaar, en
+men vergeleek gaarne Krakatau met het vulkaan-eiland Stromboli, dat op
+reis naar Indië onze aandacht trok, en dat, reeds 2000 jaren achtereen,
+van die kleine, aardige uitbarstingen vertoont, tot groot genoegen van
+ieder, die er voorbijvaart. Krakatau zou nu voortaan in Straat Soenda de
+rol spelen van den Stromboli; het zou de "great attraction" zijn van
+Straat Soenda. Niemand dacht aan gevaar van die zijde.
+
+Intusschen had Krakatau niet stilgezeten. In de maand Juni begon
+namelijk behalve de berg Perboewatan ook de berg Danau te werken. Den
+11den Augustus 1883 werd Krakatau bezocht door den toenmaligen kapitein
+van den Generalen Staf H.I.G. Ferzenaar, thans luitenant-kolonel. De
+heer Ferzenaar stond aan het hoofd van de topografische
+opnemingsbrigade, die destijds bezig was de residentie Bantam in kaart
+te brengen. Hij bezocht Krakatau met het doel na te gaan, hoe dit eiland
+zou kunnen worden opgemeten, maar kwam tot het besluit: "dat daarvan
+vooreerst niets kon komen, omdat het meten aldaar nog aan te veel gevaar
+is blootgesteld." Er was toen namelijk nog een derde krater bijgekomen,
+zoodat er in 't geheel drie punten waren, die werkten. Maar er waren nog
+bovendien vele plekken op het eiland, waaruit rook opsteeg. De
+terreinschets, die de heer Ferzenaar toen vervaardigde is van groote
+waarde; hij is de laatste mensch geweest die ooit dit gedeelte van het
+eiland betreden zou; 15 dagen na zijn bezoek toch geschiedde de groote
+uitbarsting; en op de plaatsen, waar Ferzenaar stond, bewegen zich nu de
+golven der zee, die daar een diepte heeft van honderden meters.
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK IV.
+
+Aan boord van de "Gouverneur-Generaal Loudon", tijdens de groote
+uitbarsting.
+
+     Ambtenaren en particulieren.--"Overplaatsing" bij wijze van
+     koudwaterstraal.--De passagiers op eene Indische boot.--Zr. Ms.
+     troepen,--De bannelingen.--Vertrek van de "Loudon" 26 Aug.
+     1883.--Bestemming van de "Loudon".--Aankomst te Anjer.--De koelies
+     voor het eiland Bodjo bestemd.--Langs Krakatau.--De rookwolk.--Op
+     de reede te Telok Betong.--De branding op de kust verhinderde de
+     communicatie.--Vergaan der inlandsche prauwen gedurende den
+     nacht.--27 Augustus te half zeven verdwijnt Telok Betong door de
+     zeebeving.--Vergeefsche pogingen om uit de Lampongbaai te
+     komen.---De
+     duisternis.--Modderregen.--Puimsteenbombardement.--Vliegende
+     orkaan.--Inslaan van den bliksem.--Vuurbollen.--St. Elms-vuur.--La
+     illah la-il allah, Mohammed rasoel allah.--Hulde aan onzen
+     gezagvoerder Lindeman.--Vergaat de wereld?
+
+     Op de "Loudon" den 28sten Augustus.--Licht!--De puimsteenvelden
+     bij Poeloe Tiga.--De weg versperd.--Dwars door het drijvende
+     puimsteeneiland in Straat Lagoendie.--Gered.--Wat er op het
+     zoutschip "Marie" gebeurde--De "Barouw"--Het lot van Telok
+     Betong.--Puimsteenvelden gelijk ijsbergen.
+
+     De gloeiende aschregen en het puimsteenbombardement van
+     Katimbang.--De modderregen, eene verademing.--De redding van den
+     controleur van Katimbang.--Het lot van Pajoeng
+     Semangka.--Beneawang.--De vuurtoren aan de Blimbingbaai.--12500
+     slachtoffers op  Sumatra.--
+
+
+Er zijn onder de talrijke personen, die in Indië eene betrekking
+bekleeden in dienst van het Nederlandsch-Indische Gouvernement, velen,
+die met eene bijzondere soort van trots, vol genoegzaamheid, zoo gaarne
+tegenover particulieren zeggen: "mijnheer ik ben ambtenaar." Ge hebt
+inderdaad als ambtenaar veel voor. Zijt ge ziek, dan gaat ge op 's lands
+kosten met verlof naar "boven", en als dat niet helpt voor twee of drie
+jaren naar patria. Hebt ge het noodige aantal dienstjaren, dan wacht u
+een kalme oude dag als gepensioneerd hoofdambtenaar in het Haagje, of,
+als ge het al niet zoover gebracht hebt, dan kunt ge allicht te
+Apeldoorn, Lochem of Doesburg van een klein pensioentje fatsoenlijk
+leven. Daarbij hebt ge oneindig minder te doen dan een particulier; en
+ge moet het al heel bont maken voor men u uit 's lands dienst ontslaat;
+terwijl een employé op eene onderneming bij een klein verschil van
+gevoelen met zijn chef zijn ontslag te gemoet kan zien. Daarbij kunt ge
+u van tijd tot tijd het genoegen gunnen om in uwe gesprekken te laten
+doorschemeren, dat alléén ambtenaren op Java thuis behooren, terwijl
+immers in uw oog al die koffie- en tabaksboeren, die suikerfabrikanten
+en kooplieden slechts geduld worden.....
+
+Maar opdat ge niet al te overmoedig zoudt worden ten gevolge van uwe
+schoone positie als ambtenaar overgiet het vaderlijke Nederlandsch
+Indische Gouvernement u van tijd tot tijd met eene koudwaterstraal. Die
+koudwaterstraal is steeds op u gericht en ge ontvangt haar als ge er het
+minst om denkt. Zij draagt den naam van _overplaatsing_.
+
+De overplaatsing is het geliefkoosde middel, dat wordt toegepast om
+jonge ambtenaren te temmen, die wat onafhankelijk durven zijn in hunne
+denkbeelden tegenover hunne chefs. Ge zijt met ontzaglijk veel moeite in
+uwe omgeving thuis geraakt, ge hebt u op de volkstaal toegelegd; ge hebt
+van lieverlede uwe bescheiden woning gezellig gemaakt door nette
+meubelen te koopen. Ge verheugt u in het bezit van een goed rijpaard; ge
+hebt eindelijk eens goede bedienden; ge zijt intiem geworden met goede
+menschen.
+
+Hecht u niet te veel aan dat alles. Plotseling komt er een dienstbrief
+voor u uit Batavia. Ge zijt overgeplaatst naar Sumatra's Westkust met
+last om per eerste scheepsgelegenheid uwe bestemming te volgen. Daar
+stort het geheele kaartenhuis in elkaar! De controle-afdeeling, die u
+zoo ter harte ging, als ambtenaar bij het binnenlandsch bestuur; de
+sluis, die een deel van uw leven was geworden, en waarvan ge, als
+ingenieur van den waterstaat, de fundeering juist gereed had: alles wat
+u op de een of andere wijze dierbaar was geworden in het vreemde land,
+blijft achter. Na eene haastige vendutie, die u nagenoeg ruïneert, hebt
+ge spoedig de een of andere haven bereikt, die door de booten der
+Nederlandsch-Indische Stoomvaart-Maatschappij wordt aangedaan, en weldra
+zijt ge op eene stoomboot gezeten, die u naar Batavia voert, om daar zoo
+spoedig mogelijk verder te worden geëxpedieerd.
+
+Zijt ge eenigen tijd in Indië dan zult ge allicht een trouw lezer zijn
+van de passagierslijsten der vertrekkende en aankomende booten, die ge
+in elke courant aantreft. Met een zekere "Schadenfreude" ontwaart ge,
+dat ge niet de eenige zijt in het leger der ambtelijke wereld, die van
+tijd tot tijd in 's lands belang eene kolossale parabool beschrijft door
+den slingerenden smaragdgordel, om plotseling in geheel vreemde
+omgeving, in nieuwe toestanden en nieuwen werkkring verplaatst te zijn.
+
+Maar wie van uwe bekenden ge ook in de passagierslijst zoekt, steeds
+zult ge, nadat de trekvogels eerste klasse zijn opgenoemd, de volgende
+formule aantreffen: _Verdere passagiers_: Zr. Ms. _troepen, bannelingen,
+Arabieren, Chineezen en inlanders_. Zulk een boot biedt dan ook een
+merkwaardig schouwspel aan. Op het voorschip krioelt een bont mengelmoes
+van alle mogelijke menschenrassen door elkander. Onder Zijner Majesteits
+troepen vooral zijn vertegenwoordigers van allerlei natiën. In de
+Europeesche compagniën bestaat de meerderheid uit Nederlanders, maar er
+zijn bovendien Duitschers, Franschen, Belgen en Italianen bij. Die
+vreemdelingen zijn menigmaal oude soldaten, veteranen uit de oorlogen,
+die de Europeesche mogendheden in onzen tijd gevoerd hebben, wier borst
+versierd is met de herinneringsmedailles aan gemaakte veldtochten. Deze
+draagt het ijzeren kruis, gene het teeken, dat hij onder de Fransche
+vanen in Tonkin streed. Onder de niet-Europeesche militairen treffen wij
+Amboineezen, Javanen, Madoereezen en Alfoeren aan, terwijl er wellicht
+nog een enkele neger aanwezig is. Deze negers vormden vroeger de
+Afrikaansche compagnieën; zij hadden den naam van goede soldaten te
+zijn, hoewel zij woest en bloeddorstig waren. Zij zijn nog steeds een
+voorwerp van schrik en bewondering bij de inlanders, die hen "orang
+blanda hitam"--zwarte Hollanders noemen.
+
+De meeste inlandsche militairen zijn gehuwd; de Europeesche soldaten
+hebben meestal huishoudsters. Deze vrouwen vergezellen hunne mannen aan
+boord.
+
+De "bannelingen" zijn personen, die tot dwangarbeid in en buiten den
+ketting veroordeeld zijn. In de wandeling heeten zij "kettingjongens",
+en vooral in de buitenbezittingen bewijzen zij onbetaalbare diensten bij
+militaire expeditiën en bij de uitvoering van openbare werken.
+
+Het is niet vereerend voor Zr. Ms. troepen, dat zij zoo in eenen adem
+genoemd worden met de "bannelingen". Sommige redactiën plaatsen ten
+minste nog een komma-punt tusschen "troepen" en "bannelingen". Maar ook
+aan boord worden zij helaas vrij wel over een kam geschoren wat betreft
+hunne ligging enz.
+
+
+
+Den 26sten Augustus 1883 vertrok de stoomer "Gouverneur-Generaal
+Loudon", gezagvoerder Lindeman, des morgens van de reede van Batavia met
+bestemming naar de havens van Sumatra: Telok Betong, Kroë, Benkoelen,
+Padang en Atjeh.
+
+Onder de passagiers waren alle categorieën vertegenwoordigd. Er waren
+Europeesche en inlandsche militairen ter aanvulling der garnizoenen op
+Sumatra's Westkust en Atjeh. De meerderheid echter vormden 300
+bannelingen, die bestemd waren voor het dwangarbeiderkwartier te Padang.
+
+Het weder was schoon, er was niet de minste wind, de zee was blauw, de
+talrijke eilandjes in de Javazee staken vroolijk met hunne groene boomen
+uit boven den nauwlijks gerimpelden waterspiegel.
+
+Des namiddags te drie ure ankerde de "Loudon" op de reede van Anjer. De
+witgepleisterde huizen van Anjer glinsterden in den zonneschijn vlak aan
+zee; op den achtergrond het donker groene gebergte en daar voor de diep
+blauwe zee. Helder stak de vuurtoren van Java's Vierde punt tegen de
+lucht af. Vroolijk wapperde de Nederlandsche vlag op het erf van den
+assistent-resident. De Chineesche en inlandsche kampongs zijn vlak aan
+zee gelegen. Het Chineesche kamp heeft het eigenaardige karakter, dat
+alle Chineesche nederzettingen, in welk werelddeel dan ook eigen is. De
+inlandsche woningen zijn van hout of bamboe opgetrokken, de muren
+bestaan uit gevlochten bamboematten, en in plaats van pannen bedekt men
+ze met gedroogde planten, die eene lichte en ondoordringbare
+dakbedekking vormen, welke "atap" genoemd wordt.
+
+Onwillekeurig dwalen de gedachten terug naar de eerste aankomst uit
+Europa in Indië. Anjer is dan de eerste plaats, die u van verre een
+welkomstgroet brengt....
+
+Hij, die aan boord van de "Loudon" op de reede van Anjer zou hebben
+beweerd, dat de laatste dag van Anjer's bestaan reeds was aangebroken,
+zou zeker als krankzinnig beschouwd zijn.
+
+Te Anjer nemen wij een honderdtal Bantammers aan boord met eenige
+vrouwen en kinderen. De mannen zijn aangeworven als koelies voor den
+bouw van een vuurtoren op het eiland Bodjo.
+
+
+
+Toen onze koelies aan boord waren, zette de "Loudon" koers, langs
+Dwars-in-den-Weg en Varkenshoek, de Lampongbaai in naar Telok Betong.
+Aan bakboord konden wij in de verte een blik werpen op het eiland
+Krakatau, hetgeen reeds beroemd geworden was door zijne eerste
+vulkanische uitbarsting in Mei.
+
+Krakatau is een oude bekende van de "Loudon". Toen er na die eerste
+uitbarsting een pleiziertochtje werd gemaakt, ten einde den vulkaan te
+gaan bezien, bracht de "Loudon" de passagiers ad _f_ 25 naar het eiland.
+De vulkaan op Krakatau schonk ons nu gratis eene voorstelling. Hoewel
+wij ver van het eiland af waren, zagen wij eene zwarte, hooge rookkolom
+boven het eiland uitsteken, die zich omhoog verbreedde tot eene wolk.
+Ook viel er aanhoudend asch. Des avonds te 7 ure waren wij in de
+Lampongbaai op de reede van Telok Betong, waar geankerd werd.
+
+
+
+De nacht viel weldra in, en men kon daarom niet duidelijk onderscheiden
+wat er gebeurde. De aschregen nam toe en de zee werd onstuimig. De
+"Loudon" seinde naar den wal om eene sloep, ten einde de passagiers te
+landen; maar er kwam geene sloep en evenmin verschenen er laadprauwen,
+die anders onmiddellijk na de aankomst van eene stoomboot komen opdagen.
+De "Loudon" streek zelf eene sloep om zich met den wal in verbinding te
+stellen. Het was echter niet mogelijk om te landen, daar er hooge
+branding op de kust stond, zoodat de sloep weder onverrichter zake terug
+kwam. Het havenlicht op den lichtopstand aan het uiteinde van den
+havendam bleef den geheelen nacht branden, doch er scheen wel iets
+bijzonders te zijn, daar nu en dan alarmseinen werden vernomen van de op
+de reede liggende prauwen; het was echter onmogelijk hun hulp te
+verschaffen, daar het duister was en vooral wegens de zware zeeën.
+
+Eindelijk ging de zon van den 27sten Augustus op, en begon de
+duisternis te wijken. Toen het licht werd, zagen wij Telok Betong, de
+hoofdstad der Lampongs, voor ons. Terwijl geheel Anjer vlak aan zee ligt
+zijn te Telok Betong de benting met het militair kampement, de
+residentswoning en de gevangenis verder van de kust op eene hoogte
+gebouwd van 34 Meter hoogte. Maar het overige gedeelte van Telok Betong
+ligt vlak aan zee, als 't ware op het strand. Men onderscheidde daar de
+Europeesche huizen, waarvan sommige met pannen, andere met atap gedekt
+zijn, en de inlandsche woningen, die op Sumatra in bouw geheel afwijken
+van de Javaansche huizen, die men te Anjer ziet.
+
+Telok Betong lag van boord af gezien, zeer schilderachtig tegen den
+sterk begroeiden groenen achtergrond van het Lampongsche gebergte. Wij
+hadden den vorigen avond behalve eenige prauwen, de
+gouvernements-stoomer "Barouw" en een zeilschip de "Marie" op de reede
+zien liggen. Deze schepen, met uitzondering van de "Marie", hadden
+gedurende den nacht allen schipbreuk geleden en waren op het strand
+geslagen. Hoe dikwijls ook de "Loudon" naar den wal seinde om een sloep,
+er kwam geen antwoord en geen levende ziel was te zien op het strand.
+Het licht op den havendam bleef ondertusschen steeds branden. Niemand
+doofde het uit, hoewel de zon reeds boven de huizen was.
+
+In plaats van asch regende het intusschen kleine stukjes puimsteen.
+
+Te half zeven kwam er plotseling een reusachtige golf uit zee opzetten,
+waar men letterlijk tegen aan zag en die zich met groote snelheid
+bewoog. De "Loudon" stoomde op, zoodanig dat zij de golf langscheeps
+kreeg. Eén oogenblik... en daar had de golf ons bereikt. Het schip
+maakte eene ontzettende duikeling, doch de golf was voorbij, en de
+"Loudon" gered. De golf bereikte nu Telok Betong en liep landwaarts in.
+Achtereenvolgens kwamen er nog drie dergelijke kolossale golven. Door
+niets gestuit verwoestte zij voor onze oogen geheel Telok Betong. Men
+zag den lichtopstand omvallen, de huizen verdwijnen; en alles was voor
+onze oogen zee geworden op de plaats waar nog eenige minuten geleden
+Telok Betong aan het strand had gelegen.
+
+Het zeilschip "Marie" wordt overdwars op het land geworpen. De stoomer
+"Barouw" wordt opgenomen van het strand, en van af de "Loudon" zien wij,
+dat zij blijft zitten, schijnbaar ter hoogte van de klapperboomen. De
+inlandsche huizen, die op Sumatra gebouwd zijn op stijlen, die
+gewoonlijk los op stukken natuurlijke steen rusten, zoodanig dat er
+onder den vloer ongeveer een meter vrij is, zijn een gemakkelijke prooi
+voor de golf, die hen opneemt en omwerpt. Maar de steenen gebouwen der
+Hollanders ondergaan hetzelfde lot; afgescheurd van hunne fondamenten
+verdwijnen zij in de zee.
+
+Het indrukwekkende van dit schouwspel is moeilijk te beschrijven. Het
+onverwachte van hetgeen men aanschouwt en de reusachtige afmetingen van
+de verwoesting, die men voor zijne oogen ziet aanrichten, maakt, dat men
+zich moeilijk rekenschap kan geven van hetgeen men aanschouwt. Men kan
+het wellicht nog het best vergelijken met eene plotseling verandering
+van decoratief, die in feëeraën geschiedt door den tooverstaf eener
+fee--maar op een kolossale schaal en met het bewustzijn, dat het
+werkelijkheid is, wat men ziet, dat er duizenden menschen zijn omgekomen
+in een ondeelbaar oogenblik, dat er eene verwoesting zonder weerga is
+aangericht--en dat de waarnemer zich in dreigend levensgevaar bevindt.
+Als men al deze dingen samenvat, kan men wellicht den indruk wedergeven,
+dien zulk een natuurtooneel maakt, maar men blijft nog beneden de
+werkelijkheid.
+
+Zoo had dan de "Loudon" eene vloedgolf doorstaan, die Telok Betong
+verwoest had. Waren alle aanwezigen op de "Loudon" aan levensgevaar
+blootgesteld geweest, zeker in de eerste plaats de passagiers, die voor
+Telok Betong bestemd waren, doch die, doordat er geen verkeer met den
+wal te verkrijgen was, niet geland waren. Gewoonlijk doet de zoogenaamde
+"Westboot" van Batavia naar Atjeh, Anjer niet aan. Bij uitzondering was
+de "Loudon" naar Anjer gestoomd, omdat aldaar de koelies aan boord
+zouden komen, bestemd voor het eiland Bodjo. De "Loudon" was anders
+eenige uren vroeger op de reede van Telok Betong aangekomen, er zou dan
+zeker nog verkeer met den wal geweest zijn, de passagiers zouden geland
+zijn en wat zou hun lot geworden zijn?
+
+Daar het post- en telegraafkantoor te Telok Betong ook verdwenen was,
+zou het wellicht lang duren, voordat men op Java tijding had van de
+ramp, die Telok Betong getroffen had.
+
+De gezagvoerder Lindeman besloot dus naar Anjer terug te varen, ten
+einde aldaar te rapporteeren, daar hij een langer verblijf op de reede
+bovendien gevaarlijk achtte. Wij gingen dus denzelfden weg terug, dien
+wij gegaan waren in plaats van door te gaan in de richting van Kroë.
+
+Iedereen aan boord van de "Loudon" was geheel onder den indruk van de
+verwoesting van Telok Betong, die zoo plotseling geschied was. Zouden al
+de inwoners verdronken zijn? Ziedaar eene vraag, waarop wij geen
+antwoord konden geven.
+
+Wij stoomden intusschen op. Dit gebeurde echter onder protest van een
+der passagiers, een officier der infanterie, die aan boord was gekomen
+met bestemming naar Telok Betong. Zijn marschorder toch luidde, dat hij
+zich had te begeven naar Telok Betong en hij eischte van den
+gezagvoerder, dat deze hem te Telok Betong aan wal zou zetten, al was
+die plaats dan ook verwoest. De Heer Lindeman weigerde echter aan zijn
+verlangen te voldoen.
+
+
+
+Weldra hadden wij de reede van Telok Betong uit het oog verloren en wij
+hoopten spoedig uit de Lampongbaai te zijn. Maar zoo gemakkelijk zouden
+wij er niet afkomen. Te acht ure begon het daglicht te verminderen. Het
+werd hoe langer hoe duisterder, zoodat reeds om 10 ure des morgens eene
+Egyptische duisternis heerschte. Deze duisternis was volslagen. Meestal
+toch, zelfs in een donkeren nacht, kan men nog eenige omtrekken b.v.
+van witte voorwerpen onderscheiden. Doch hier heerschte eene volkomen
+afwezigheid van licht. De zon klom hooger en hooger; om 12 uur stond zij
+in het zenith, doch geene harer stralen bereikte ons. En dat die
+duisternis zich uitbreidde over eene groote uitgestrektheid, blijkt
+daaruit, dat, hoewel de zon boven onze hoofden stond, niet de minste
+verlichting aan den hemel, niet het minste spoor van diffuus licht aan
+de kim te zien was. Overal de dichte nachtelijke sluier! Overal een
+hemel zonder sterren! En deze afschuwelijke nacht duurde achttien uren!
+
+
+
+Het spreekt van zelf dat de "Loudon" gedurende dezen poolnacht in de
+baai moest blijven "overwinteren." Wij ankerden dus reeds te 10 uur
+nabij het kleine eiland Tegal. Het was toen reeds niet mogelijk verder
+te gaan, niet alleen wegens de volslagen duisternis maar ook door den
+steeds in kracht toenemenden asch- en puimsteenregen, ten gevolge
+waarvan het scheeps-kompas allerlei afwijkingen vertoonde.
+
+
+
+De volgende oogenblikken, lezer, overtreffen in ijselijkheid, alles wat
+men zich denken kan. De taal heeft geene uitdrukkingen om naar behooren
+weder te geven, wat wij hebben ondervonden.
+
+
+
+De asch- en puimsteenregen werd vervangen door een dichten regen van
+modder, die al spoedig het dek met eene compacte laag bedekte. Die
+modder drong overal in en was vooral hinderlijk voor de bemanning, wier
+oogen, ooren, neus, letterlijk verstopt werden met deze afschuwelijke,
+kwalijk riekende zelfstandigheid.
+
+Nu en dan viel er weer asch, dan weder was het of het schip
+gebombardeerd werd met stukken puimsteen.
+
+De ademhaling werd bemoeilijkt door de asch, modder- en puimsteendeelen,
+het was alsof de dampkringslucht zelve eene wijziging had ondergaan.
+Eene helsche lucht van zwavelzuur verspreidde zich. Sommigen gevoelden
+suizingen in de ooren, anderen een gevoel van drukking op de borst en
+slaperigheid. Het was alsof de lucht loodzwaar op ons drukte. Kortom, ik
+geloof, dat als deze toestand langen tijd geduurd had, wij allen door
+verstikking zouden zijn gestorven.
+
+Doch dat alles was slechts het begin van onze ellende Vrij wat erger
+verschrikkingen waren voor ons weggelegd!
+
+Nadat de duisternis eenigen tijd geduurd had werd de zee onstuimig. De
+wind stak hevig op en groeide aan tot een vliegenden orkaan. Reusachtige
+golven, ware zeebevingen volgden elkaar met snelheid op. Die golven
+openbaarden zich door hooge zeeën, die plotseling opkwamen. Eenige
+daarvan kreeg de "Loudon" dwarsscheeps, zoodat zij werd opgenomen en
+zoodanig op zij helde, dat het gevaar dreigde, dat zij zou kantelen. Het
+schip maakte dan hevige slingeringen, zoodat alles door elkaar rolde en
+men zich verbeeldde in de golf van Biscaije te zijn tijdens een storm.
+Die hooge zeeën kwamen zeker overeen met de golven, die voor onze oogen
+Telok Betong verwoest hadden, maar niemand zag ze aankomen of kon hunne
+hoogte schatten, want de duisternis bleef steeds even dicht. Onze
+wakkere gezagvoerder Lindeman verloor echter geen oogenblik zijne
+tegenwoordigheid van geest. De reddingsbooten werden gereed gehouden om
+ze te strijken als het schip zou kantelen.
+
+Van tijd tot tijd maakten felle bliksemstralen voor een ondeelbaar
+oogenblik een einde aan de duisternis. Die bliksemstralen troffen soms
+den mast met een vreeselijk, demonisch geluid en vonden dan hun weg
+langs den bliksemafleider. Op zulk een oogenblik was plotseling alles
+helder verlicht, en men zag, dat alles, het tuig, het dek, de bemanning
+aschgrauw van tint was geworden door den modderregen, zoodat men
+onwillekeurig aan een spookschip dacht. De brandspuiten stonden gereed,
+daar de gezagvoerder vreesde, dat het schip in brand zou vliegen door
+den bliksem. Het is bepaald te verwonderen, dat dit niet gebeurd is,
+evenals het mij nog verbaast, dat de "Loudon" dergelijke zeeën heeft
+kunnen doorstaan. Steeds was er stoom op en stoomde zij langzaam achter
+de beide ankers aan, daar Lindeman vreesde dat het schip driftig zou
+worden.
+
+Behalve bliksem en donder werden er nog andere electrische
+verschijnselen opgemerkt. Vuurbollen werden gezien op het schip, die
+zich met groote snelheid bewogen en in het water verdwenen. Op de
+uitstekende punten van mast, stangen en ra's vertoonden zich
+blauwachtige vlammetjes. De inlanders hebben het bijgeloof, dat dit St.
+Elms-vuur de voorbode is van het vergaan van het schip. Vandaar dat, zoo
+spoedig zich een vlammetje vertoonde, al was het ook hoog in het tuig,
+de inlandsche matrozen in het want klouterden om het uit te dooven en
+deze ongeluksbode te verdrijven. Hoewel de modderregen het touwwerk
+glibberig had gemaakt, en ondanks het gevaar bij de ontzettende
+slingeringen, die het schip maakte, vlogen zij naar boven en sloegen op
+die vlammen, in hunne oogen ware fakkels van de hel. Maar tot hunne
+wanhoop slaagden zij er niet in ze uit te dooven; en als zij dachten,
+dat zij er hier een hadden uitgebluscht dan ontstonden er ginds weder
+nieuwe; zij doofden niet uit, maar veranderden alleen van plaats.
+
+O, ik verzeker u, lezer, de uren kan men nimmer vergeten, die men aldus
+doorleeft.
+
+Na elke golf heerschte er stilte en kalmte in de zee. Soms hield dan ook
+de modderregen op, de "Loudon" was dan geheel in rust. Maar deze kalmte
+was nog onrustbarender dan de orkaan. Men hoorde dan aanhoudend het
+hulpgeschrei van de kettingjongens en koelies in het voorschip. Zij toch
+waren zonder bedekking blootgesteld aan weer en wind. Kalm en gelaten,
+met de berusting, die de Mohammedaansche godsdienst hun schonk, droegen
+zij hun lot, en in de oogenblikken van verpoozing, die de golven en de
+orkaan ons schonken, weerklonk machtig en breed uit hun aller mond over
+de wateren van de Lampongbaai het vurige gebed tot den God van den
+Islam, zonder wiens wil geen hunner eenig letsel zal bekomen. Met
+kinderlijk vertrouwen zongen zij allen onophoudelijk in een bepaalden
+ryhthmus: _La illah la-il allah, Mohammed rasoel allah_. Er is maar één
+God en Mohammed is zijn profeet.
+
+
+
+Ons schip bleef aanhoudend onder stoom; het was echter te vreezen, dat
+de machine haar dienst zou weigeren, omdat de modder in alles doordrong.
+
+
+
+Hulde aan den kok, die ondanks alle zeebevingen, er toch in geslaagd is
+om eten te koken. Natuurlijk had alles de "couleur locale", dat wil
+zeggen, dat de spijzen niet geheel vrij waren van asch, modder en
+puimsteen; maar toch, er was iets te eten.
+
+Maar het middagmaal is niet vroolijk, want de golven zijn nog niet
+bedaard. Het schip slingert sterk, en men hoort steeds het eentonige
+geluid van de modder en de puimsteen, die op het dek boven onze hoofden
+neervalt.
+
+Het was daarenboven alles behalve frisch in de kajuit, waar wij waren
+opgesloten. Alle openingen waren zoogoed mogelijk toegestopt, ten einde
+de modder zooveel mogelijk te weren. Sommige passagiers waren tengevolge
+van de afgrijselijke bewegingen van de "Loudon" in hooge mate zeeziek.
+Zij gevoelden zich tengevolge van dien zóó ellendig, dat er in hunne
+gedachten geen plaats was voor het dreigende gevaar, waarin zij
+verkeerden.
+
+
+
+Niemand begreep goed, wat er eigenlijk gebeurde. Het vergaan van Telok
+Betong voor onze oogen, de helsche duisternis op het midden van den
+dag, de electrische verschijnselen, de zeebevingen, de modderregen, de
+toestand van de atmosfeer; dit alles was te veel vreemds op eens om naar
+eene verklaring te zoeken. Ik geloof niet, dat iemand vermoedde, dat
+Krakatau, het doelwit der vroegere pic-nic van de "Loudon", de schuld
+van alles was.
+
+Onze dappere Lindeman week geen oogenblik van zijn post, evenmin als de
+scheeps-officieren onder zijne bevelen. Hoewel zij bijna verblind en
+verdoofd waren door de modder, bleven zij op het dek, en verschenen
+alleen van tijd tot tijd in de kajuit om ons gerust te stellen en ons
+mede te deelen, dat het gevaar geweken was. Maar nauwelijks hadden zij
+uitgesproken of er gebeurde iets vreemds, dat hunne woorden logenstrafte
+en dan stormden zij uit de kajuit naar hunnen post--in het gevaar.
+
+Lindeman was een echte zeerot; hij had, zooals men het noemt, "heel wat
+bijgewoond." Maar ook hij wist, evenmin als wij, welk natuurverschijnsel
+er plaats greep.
+
+"Ik dacht werkelijk, dat de wereld verging", zeide hij later, toen wij
+nog eens de gebeurtenissen van die vreeselijke uren bespraken.
+
+
+
+Zelden is de morgenstond met meer vreugde begroet, dan aan boord van de
+"Loudon" op den 28sten Augustus. Des nachts te vier ure, toen wij volle
+achttien uren in de duisternis hadden doorgebracht, wordt er aan de kim
+eenig flauw licht waargenomen; een schijntje van de maan breekt door en
+de lucht is minder drukkend. Er valt nog wel puimsteen en ook de
+aschregen begint weder, maar het "Oog van den dag"--"Mati hari"--zooals
+men in 't Maleisch zegt, hebben wij weder terug. Het wordt lichter en
+lichter: er is dus kans om die ongelukkige baai te verlaten.
+
+De Sumatra-wal is dichtbij. De kust ziet er hier allertreurigst uit:
+alles is kaal; de boomen zijn door het gewicht van asch en modder
+omgevallen of door de golven der zeebeving medegenomen. De zee is
+overal bedekt met drijfhout en puimsteen. In de verte, in de richting
+van Poeloe Tiga, is de ingang van de Lampongbaai geheel afgesloten door
+groote opeenhoopingen van puimsteen, die eilanden vormen, welke boven de
+zee als riffen of klippen uitsteken, en die eene aaneengesloten
+verbinding schijnen te vormen tusschen Poeloe Tiga, Seboekoe en den
+vasten wal. Deze eilanden van puimsteen drijven als ijsbergen, zij
+vereenigen zich met elkaar en worden grooter, want de zeestroomingen
+zijn nog steeds sterk en voeren steeds puimsteen aan. Maar ondanks die
+drijvende puimsteenbergen moeten wij, het koste wat het wil, de
+Lampongbaai uit.
+
+Daar het vaarwater in Straat Lagoendie tusschen het eiland Lagoendie en
+den Sumatrawal betrekkelijk open was, werd er koers gezet in die
+richting.
+
+Ongelukkig ontdekken wij dat de uitgang van die straat eveneens gesloten
+is door een groot drijvend puimsteeneiland, dat ongeveer twee meter dik
+is en den weg geheel verspert.
+
+Maar de "Loudon" moest tot elken prijs uit de Lampongbaai en zij stoomde
+dus dapper op het puimsteeneiland in. En het eiland opende zich en liet
+de "Loudon" door, terwijl de puimsteen zich achter het schip weder
+sloot--zoo voeren wij dwars door het eiland henen. Wel geraakte de
+vangpijp van de machine verstopt, maar gelukkig waren wij reeds door het
+eiland gevaren, in open zee en gered.
+
+
+
+Wat ziet de "Loudon" er uit! Geen baggermolen kan zoo vuil en smerig
+zijn. Alles zit vol vieze, stinkende modder. Alle losse voorwerpen op
+het dek zijn verdwenen, de stijlen, die de zonnetenten dragen, zijn
+midden doorgeknapt; de hut van den gezagvoerder is gevuld met modder.
+Als de boot een jaar of tien geleden was gezonken en nu gelicht, zou zij
+er wellicht niet zoo walgelijk hebben uitgezien. Het is een tafereel,
+de pen van Zola waardig.
+
+Behalve het scheepsvolk helpen ook de militairen, de Bantamsche koelies
+en de dwangarbeiders om het dek te wasschen en de modder te verwijderen,
+die letterlijk overal is ingedrongen. Het duurde echter een paar dagen
+voor de "Loudon" er weer toonbaar uitzag.
+
+
+
+Wij verlaten thans voor eenige oogenblikken de "Loudon" en keeren nog
+eens terug naar de reede van Telok Betong. Behalve de "Loudon" bevonden
+zich aldaar tijdens de verwoesting van deze stad nog twee schepen: het
+zeilschip "Marie" en het stoomschip "Barouw". Deze schepen lagen dichter
+bij Telok Betong dan de "Loudon." Zooals reeds vermeld is werden zij
+beiden door de vloedgolf medegenomen, die voor onze oogen Telok Betong
+had vernietigd en toen het water was afgetrokken, zagen wij de "Marie"
+dwars op het strand liggen, terwijl de "Barouw" veel hooger op de kust
+bleef vast zitten.
+
+
+
+De lotgevallen van de "Marie" grenzen aan het wonderbaarlijke.
+
+De "Marie" was een zeilvaartuig in dienst van de firma Landberg en Co.
+te Batavia, de aannemers van het transport van gouvernements-zout van de
+depôts naar de zoutverkooppakhuizen.
+
+De kapitein was afwezig, zoodat de eerste stuurman, de heer K.P.
+Stokhuijzen, als gezagvoerder fungeerde. Op den avond van den 26
+Augustus, toen wij van de "Loudon" de "Marie" zagen liggen, had zij even
+als wij voortdurend te kampen met zware zeëen. Vele prauwen sloegen van
+hun anker en botsten tegen de "Marie" aan, of werden op den wal
+verbrijzeld; op de "Marie" werden nog tien schipbreukelingen van
+verongelukte prauwen opgevischt.
+
+Toen de heer Stokhuijzen den volgenden morgen de hooge golf zag
+aankomen, die Telok Betong zou vernietigen, liet hij alle luiken en
+gaten dicht spijkeren. Hij was daar juist mede gereed toen de vloedgolf
+de "Marie" bereikte. Toen werd de "Marie" op zijde op het strand
+geworpen en toen de "Loudon" wegstoomde, zagen wij haar liggen.
+
+Ik kan niet nalaten hier de eigen woorden van den heer Stokhuijzen aan
+te halen, waarmede hij zoo eenvoudig en onopgesmukt het verder
+wedervaren van de "Marie" verhaalt in een brief aan zijne betrekkingen.
+
+
+
+"Het schip hield de zware zeeën goddank goed uit, maar het werd op het
+strand geworpen, zoodat ik bij het afloopen van het water droogvoets om
+het schip kon loopen. Terstond daarop belegde ik scheepsraad, waarin de
+equipage verklaarde niet langer aan boord te willen blijven, omdat
+wanneer wij nogmaals zulke zeeën kregen, het schip groot gevaar liep
+geheel verbrijzeld of ten onderste boven geslagen te worden. Ik gaf hun
+verlof het schip te verlaten, doch zelf besloot ik het mij toevertrouwde
+schip niet te verlaten, en dus aan boord te blijven.
+
+Daarop verliet de equipage het schip, maar een gedeelte bereikte slechts
+den wal en de anderen kwamen met veel moeite weder aan boord terug,
+zoodat ik weder 8 mannen en 3 vrouwen aan boord had.
+
+Tegen 10 uren zag ik weder drie zware zeeën aankomen en dacht nu dat
+mijn levensloop gesloten was, want het schip lag op het strand en
+daarbij dwars, zoodat de aanrollende golven met volle kracht op het
+schip konden neerkomen."
+
+
+
+"Ik deed een kort gebed, herdacht u allen en wachtte gelaten af wat
+komen zou.
+
+Het schip werd als een bal opgenomen en plat op zijde geworpen. In deze
+positie liepen de zeeën over de "Marie" heen.
+
+Intusschen werd het duister. Eensklaps hoorden wij een knal, alsof een
+buskruitmagazijn in de lucht vloog. De hemel stond als het ware in vuur
+en er was een zwaveldamp, benauwend tot stikkens toe. Tegen 3 uur 's
+namiddags kreeg ik nogmaals 3 zeeën over, en daarna niet meer. Het werd
+geen dag meer. Waar ik was wist ik niet; ik dacht hoog en droog op het
+strand te staan. Eindelijk kwam de lang gewenschte dag. Toen ik aan dek
+kwam stond ik van ontzetting als verstomd. Van alle schepen op de reede
+was alléén de "Marie" als door een wonder gered."
+
+
+
+"Wij lagen weer in diep water. Ik houd het er voor, dat de laatste hooge
+zee ons weer van strand heeft afgeslagen.
+
+Wij hebben 4 personen, waaronder 2 vrouwen, verloren."
+
+
+
+Zonder voorbeeld is inderdaad het lot van de "Marie"! Wel zeer terecht
+mocht Stokhuijzen schrijven, dat de "Marie" als door een wonder gered
+was. Dat de golf een schip uit zee opneemt, omwerpt en zóó hoog op het
+strand zet, dat is op zich zelf al geen dagelijksch verschijnsel. Maar
+dat eene nieuwe golf het schip weer opricht en, evenals of het van de
+werf afloopt, behoorlijk in zee plaatst, grenst dit niet aan het
+ongelooflijke?
+
+
+
+Het tweede schip, dat wij hadden zien opnemen door de vloedgolf te Telok
+Betong, was het stoomschip "Barouw". Toen wij wegstoomden zagen wij het
+stoomschip hoog op de kust zitten. Later bleek de "Barouw" echter
+spoorloos verdwenen te zijn.
+
+Geruimen tijd na de ramp vond men de "Barouw" terug, op drie kwartier
+afstand van de zee, op het droge, evenals de arke Noachs na den
+zondvloed.
+
+Wat was er intusschen geworden van de inwoners van Telok Betong?
+
+Den 26sten Augustus des avonds, toen de "Loudon" verwacht werd,
+begaven zich vele Europeanen op het havenhoofd, want er komt niet
+dikwijls een stoomschip uit Batavia en men heeft niet veel afleiding te
+Telok Betong. Toen verscheen de eerste vloedgolf; het havenhoofd
+overstroomde, en de bezoekers redden met moeite hun leven. Den volgenden
+morgen te half zeven kwamen de golven, die wij van de "Loudon" af zagen;
+het lage gedeelte van Telok Betong werd vernietigd, maar alle Europeanen
+waren gevlucht naar de woning van den resident en de benting, gelegen op
+24 meter boven de zee. Te tien ure knalde eensklaps een slag, als van
+een vuurmond, in de onmiddellijke nabijheid. De hemel is koperkleurig,
+de zon is onzichtbaar, bliksemstralen doorklieven de lucht. Om half elf
+is de duisternis volkomen. Modder en puimsteenregen doordringt alles,
+het loeien van den wind overstemt alles, de orkaan is allerhevigst,
+evenals bij ons op de "Loudon", die niet ver van hier hetzelfde lot
+ondergaat.
+
+Toen het licht werd, zagen de geredden eene kale vlakte, geen huis, geen
+boom was gespaard. Lijken van menschen en dieren, stukgeslagen
+vaartuigen, ontwortelde boomen en drijfhout, alles onder de modder
+begraven, ziedaar wat van Telok Betong over was. Niemand had in de
+duisternis het dreigende levensgevaar bespeurd, waarin allen verkeerd
+hadden. Tijdens die duisternis toch was eene vloedgolf gekomen, die tot
+op eene hoogte van 22 M. boven de zee was opgeloopen en die het water
+tot de onmiddellijke nabijheid van hun toevluchtsoord had opgestuwd.
+
+In het geheel vonden in de residentie Lampongsche districten 12500
+menschen den dood ten gevolge van die vreeselijke golven.
+
+
+
+Wel betaamt ons, passagiers van de "Loudon", een gevoel van dankbaarheid
+tegenover kapitein Lindeman! Was hij niet onmiddellijk, na de vloedgolf
+van half zeven 's morgens, weggestoomd, dan waren wij zeker met de
+latere, zooveel machtiger vloedgolf op de kust van Telok Betong
+geslagen.
+
+En, wanneer hij niet den moed had gehad om dwars door het drijvende
+puimsteeneiland van Straat Lagoendie te varen, dan waren wij niet meer
+uit de Lampongbaai gekomen. Want ontzettende massa's puimsteen dreven
+voortdurend de Lampongbaai binnen. Zij bedekten weldra, als ééne
+compacte massa, de geheele watervlakte, en maanden lang was de
+Lampongbaai geheel gesloten voor de scheepvaart. Evenals eene Noordsche
+haven, die een gedeelte van het jaar door het ijs geblokkeerd is, was de
+geheele baai totaal afgesloten door puimsteenvelden. En er verliepen
+meer dan drie maanden na de verwoesting van Telok Betong voor er weer
+een schip kon ankeren op de reede.
+
+Want eerst in December 1883 raakte de puimsteen in beweging en dreef weg
+uit de Lampongbaai. In dien tusschentijd was Telok Betong alleen over
+land te bereiken van uit de Ratehbaai. Die geelachtige, grijze laag
+puimsteen in de Lampongbaai verhief zich op sommige plaatsen meer dan 4
+M. boven de zee. De heer Verbeek vergelijkt die drijvende massa's met
+vuil ijs. Zij kunnen het gewicht van een mensch niet dragen en ze zijn
+te dik, te veel door elkaar gewoeld, te goed aan elkaar verbonden door
+modder, slik en asch, om een schip te laten passeeren.
+
+
+
+Het ligt voor de hand, dat de ontzettende golven, die Telok Betong
+wegvaagden, eene niet minder volledige verwoesting hebben aangericht
+over het geheele Kustland van de Lampongbaai. Het gebergte is hier
+overal vlak bij de kust, zoodat de strook, die schoongeveegd werd door
+de wateren, niet breed is. Maar aan het strand lagen verschillende
+welvarende, volkrijke kampongs, waarvan geen spoor meer over is
+gebleven. Zoo verdwenen aan den voet van den berg Radja Bassa, de
+plaatsen Kalianda en Katimbang reeds te gelijk met Telok Betong, den
+morgen van den 27sten Augustus te half zeven. Maar toen ook daar de
+duisternis inviel, begon er een echt bombardement; hevige schoten en
+knallen vergezelden een hagelbui van puimsteenbrokken, grooter dan een
+vuist. De controleur van Katimbang, de heer Beijerinck, was reeds den
+vorigen avond met echtgenoot en kinderen gevlucht op de helling van den
+berg Radja Bassa, naar eene kleine kampong, Oemboel Balak geheeten.
+
+Toen het bombardement met puimsteen geëindigd was, ontstond er een regen
+van gloeiende asch, terwijl er een benauwde zwaveldamp was.
+
+De rampzaligen werden levend geroosterd, zij werden overdekt met
+brandwonden. De toestand was zoo afschuwelijk, dat zij den hemel dankten
+toen de gloeiende aschregen vervangen werd door een stortregen van koude
+modder. Die modder plakte vast op de open brandwonden en met dat
+stinkende slijk koelden zij zich af. Onder de hevigste pijnen, niet in
+staat hunne wonden te verbinden, omringd door tal van gevluchte, gewonde
+inlanders, in de diepste duisternis gehuld, brachten zij een
+ontzettenden dag door. De arme ouders moesten het beleven dat hun
+jongste lieveling in hunne armen aan zijne brandwonden bezweek.
+
+Eindelijk werd het licht, maar waar zouden zij heen? Buiten staat zich
+te bewegen, een ondenkbaar lijden verdurende aan hunne brandwonden,
+brachten zij vijf dagen en vijf nachten onder een afdakje door; toen
+sloeg voor hen het uur der redding. De hopperbarge "Kedirie" kwam 1
+Sept. 1883 op de reede van Kalianda. Aan wal gekomen vernam men, waar de
+heer Beijerinck was; de arme lijders werden meer dood dan levend naar
+land gedragen en naar Batavia gevoerd, alwaar zij door goede verpleging
+en zorgvuldige medische behandeling allen genazen.
+
+
+
+Het lot dat de Semangkabaai trof was even tragisch.
+
+De Resident der Lampongs, de heer N. Altheer, die te Telok Betong woont,
+was van plan om den 27sten Augustus in de Semangkabaai te komen, ten
+einde den controleur van Pajoeng Semangka, den heer P.L.C. le Sueur te
+bezoeken. De controleur was verwittigd van dit bezoek; toen hij dus den
+26sten Augustus te half vijf des avonds een kanonschot hoorde, moest
+hij gelooven dat de resident zijn bezoek een dag vervroegd had. Hij
+begaf zich dus met alle hoofden van zijne afdeeling naar Beneawang, de
+havenplaats van de Semangkabaai. Maar de resident kwam niet en men zag
+ook het vaartuig niet, dat het kanonschot zou gelost hebben. Plotseling
+overstroomt een gedeelte van het strand; des nachts ziet men een
+roodachtig licht. Den volgenden morgen verzamelden zich te 6 ure de
+controleur en de inlandsche hoofden op nieuw aan het strand ter eere van
+den resident.
+
+De zee was toen zóó laag, dat er klippen te zien waren, die nooit van te
+voren waren waargenomen. Plotseling komt de zee opzetten. De controleur
+en de inlandsche hoofden vluchten naar de woning van den controleur, die
+op eene hoogte gelegen was.
+
+Het water keert naar zee terug, maar het komt terug, hooger dan te
+voren. Het huis wordt overstroomd, vernietigd en medegevoerd door de
+naar zee teruggaande golf. De klerk van Zuijlen en al de inlandsche
+hoofden verdwijnen. De controleur wordt eveneens medegesleept doch
+blijft op het droge achter. Van de overige vluchtelingen wordt nimmer
+meer iets vernomen.
+
+Toen viel ook hier de duisternis in. Wederom wordt de controleur door
+eene golf medegesleept; in doodsangst klemt hij zich aan een boomstam
+vast; en ten tweeden male wordt hij gered. Na een wanhopigen tocht over
+omgevallen boomen, door puimsteen en modder, mocht het den heer le Sueur
+gelukken op het voorgebergte van den Keizerspiek eene veilige
+schuilplaats te vinden.
+
+
+
+Aan den ingang van Straat Soenda is in de residentie Benkoelen een
+ijzeren vuurtoren gebouwd bij de dorpen Laboean-Blimbing en Blimbing
+gelegen bij de Blimbingbaai. De golven van 26 Augustus en die van 27
+Augustus te half zeven ure deden hier weinig schade. Maar de groote
+golf, die in de duisternis kwam opzetten, verwoestte letterlijk alles,
+behalve den toren zelf. De ijzeren en steenen gebouwen, die om den toren
+stonden, werden alle totaal weggevaagd. De dorpen Blimbing
+overstroomden, 34 menschen kwamen om; op grooten afstand van den toren
+vond men nog lijken van menschen, stukken ijzer, ontwortelde boomen,
+alles door en in elkander gewoeld.
+
+De lichtopzichter, de heer T. Hamwijk, werd begraven onder de puinhoopen
+van de keuken, die ingestort was. Hij werd zwaar gewond, doch wist zich
+te bevrijden. Het personeel van den heer Hamwijk kwam grootendeels om.
+De inlandsche mandoer met 10 dwangarbeiders verdwenen. De overigen
+werden bijna allen zwaar gewond naar Batavia vervoerd.
+
+
+
+Vele van de 12500 slachtoffers op Sumatra zijn naar zee gespoeld. Maar
+duizenden lijken bleven op de kust liggen. De bevolking van dat gedeelte
+van Sumatra is schaarsch en de middelen van gemeenschap zijn moeilijk.
+Weken na de verwoesting van de kustlanden lagen die lijken onbegraven te
+rotten op de kust, zij verspreidden eene afgrijselijke lucht en vulden
+den dampkring met miasma's.
+
+Niets vermag den verbijsterenden indruk weder te geven, dien die
+kustlanden van Sumatra maakten, zooals ze aanschouwd werden van de
+"Loudon" nog geen etmaal na de verwoesting. Op eene hoogte van 22 à 24 M
+boven de zee zag men eene streep. Beneden die streep was alles kaal,
+grijs of geel; eenige door elkander gegooide klapperboomen gaven hier en
+daar de plek aan, waar gisteren nog een bloeiend dorp lag en waar nu
+alleen eene kale plek te zien was of wel een onbeschrijflijke chaos van
+boomen, steenen en planken.
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK V.
+
+Aan boord van de "Gouverneur-Generaal Loudon" na de uitbarsting.
+
+     Bezoek aan Krakatau.--De vulkanische riffen tusschen Krakatau en
+     Seboekoe gisteren geschapen.--Vulkanische werking
+     aldaar--Moeilijkheid om zich te oriënteeren.--De opname der
+     marineofficieren Steers en Calmeijer. De vulkanische werking op
+     Steers- en Calmeijer-eiland, van de "Loudon" waargenomen, wordt
+     door den heer Em. Metzger verklaard te zijn "eene notorische
+     Unrichtigkeit"--Toch is het waar.--Instorting van Krakatau--De
+     Krakatau-groep.--Langzaam verdwijnen van Steers- en
+     Calmeijer-eiland.--De "Loudon" op de reede van het verdwenen
+     Anjer.--
+
+     De stomp van den vuurtoren op Java's Vierde punt.--De Anjersche
+     koelies.--De resident Spaan op de plaats waar eens Anjer was.--Hij
+     komt aan boord van de "Loudon."--
+
+     Wat er te Anjer gebeurd is.--Het lot van Tjaringin.--De dood der
+     afstammelingen van den regent van Lebak uit de "Max Havelaar."--Van
+     Anjer naar 't oude Bantam met de "Loudon".--Bestaat
+     Dwars-in-den-Weg uit 5 stukken?--Het Krakatau-album.--Het lot van
+     Merak.--De ingenieur A.C. Nieuwenhuijs gered.--In de
+     Bantambaai--Met de "Loudon" naar het Westen.--Aankomst te Kroë,
+     Benkoelen en Padang.
+
+
+Wij verlieten het stoomschip "Loudon" toen het den 28sten Aug. uit
+Straat Lagoendie in het ruime sop was gekomen, en het gevaar geweken
+was. De koers, dien de gezagvoerder verder nam, was door Straat Soenda,
+beoosten en later bezuiden Krakatau, want hij wilde te Anjer de
+verwoesting van Telok Betong rapporteeren. Toen wij dit eiland aan
+bakboord hadden, bleek het duidelijk, dat er verband bestond tusschen de
+verschijnselen, waarvan wij bijna het slachtoffer waren geworden, en den
+vulkaan op Krakatau, dien men tot nu toe als een aardigheid beschouwde,
+geschikt als doel voor een pic-nic.
+
+Het eiland n.l. had zich zelf uitgespogen (men vergeve mij de onkiesche
+uitdrukking, doch ik weet geen betere te vinden) en was grootendeels
+verdwenen.
+
+Het Noordelijke gedeelte, waar in Mei 1883 de berg Perboewatan werkte,
+is geheel verdwenen, ook het middengedeelte van Krakatau, het
+Danaugebergte, waar in Juni 1883 eene eruptie begonnen was, heeft
+hetzelfde lot ondergaan. Maar ook het Zuidelijk gedeelte van Krakatau,
+de 832 meter hooge berg Rakata, dien wij eergisteren zagen werken,
+bestaat niet meer in zijn geheel. De grootste helft van den berg Rakata
+is weggezonken. De berg is letterlijk vertikaal midden doorgespleten en
+de overblijvende helft van den berg Rakata is alles wat er van het
+eiland Krakatau over is; het overige is in zee veranderd en als 't ware
+afgescheurd. Steil, vertikaal verheft zich die halve berg; in den
+vertikalen wand zag men groote barsten en spleten, die met damp gevuld
+waren. Van het verdwenen gedeelte steken alleen twee klippen als
+signalen boven de zee uit.
+
+
+
+In zee zelve tusschen Krakatau en Sebesie, waar eergisteren een
+doortocht was voor vaartuigen, zagen wij duidelijk van de "Loudon" af
+hooge groote klippen uitsteken, eilanden die gisteren eerst geschapen
+zijn en die geen menschelijk oog nog ooit aanschouwd heeft.
+
+Terwijl op Krakatau zelf alles in rust scheen, was hier op deze riffen
+de vulkanische werking nog niet geheel opgehouden Op acht verschillende
+plaatsen zag men kolommen van rook, die een zwart middelpunt hebben. Om
+dit middenpunt vormt zich een witte rand, die grooter wordt, opstijgt
+tot groote hoogte en verdwijnt, om weldra plaats te maken voor een
+hernieuwd verschijnsel. Waren dit vulkanische uitbarstingen of hoozen?
+
+Het was natuurlijk niet aan ons op de "Loudon" om die vragen te
+beantwoorden.
+
+Het was in de eerste dagen in Straat Soenda niet mogelijk zich
+behoorlijk te oriënteeren ten gevolge van de puimsteenbergen, die het
+eene schip hier, het andere ginds aantrof. Die drijvende puimsteenvelden
+zagen er uit als klippen, riffen en eilanden, en de gezagvoerders
+rapporteerden dus volkomen te goeder trouw wat zij hadden waargenomen,
+als zij het ontstaan van tal van nieuwe eilanden vermeldden. Weldra
+echter dreef die puimsteen weg.
+
+Het Nederlandsch Indische gouvernement zond twee officieren der marine
+om de veranderingen in Straat Soenda in kaart te brengen. Toen bleek
+het, dat het vaarwater van Straat Soenda niet belangrijk veranderd was,
+en dat nu de puimsteen zich meer verdeeld had, de nieuwe eilanden, die
+men eerst had waargenomen, niet bestonden. Hierop is echter eene
+uitzondering. Tusschen Krakatau en Sebesie, waar de "Loudon" vulkanische
+riffen had meenen te zien, waren inderdaad twee eilanden ontstaan, die,
+toen wij er langs voeren, slechts één dag oud waren, en die dus
+feitelijk van de "Loudon" af ontdekt zijn. Aan die eilanden werd de naam
+gegeven van Steers-eiland en van Calmeijer-eiland, naar de
+zeeofficieren, die ze in kaart brachten.
+
+Uit de opname van Straat Soenda kreeg de heer Verbeek den indruk, dat
+deze eilanden niet uit zee zijn opgekomen door opheffing van den bodem,
+maar dat zij niets anders waren dan de hoogste, boven zee uitstekende,
+punten van eene opeenhooping van vulkanische uitwerpselen. Die opname
+geschiedde op wetenschappelijke wijze, vele weken na de uitbarsting,
+toen alles in rust verkeerde. De indruk, dien de pas geschapen eilanden
+Steers en Calmeijer, van de "Loudon" gezien, maakten, toen zij kolommen
+rook uitstootten, was eene geheel andere. Toen later de opname van
+Verbeek bekend werd, beschuldigde de heer Emil Metzger in Petermann's
+Mittheilungen mij van "notorische Unrichtigkeiten". Op mijn vraag,
+waarin die tastbare onjuistheden bestonden, kreeg ik ten antwoord, dat
+dit o.a. sloeg op de vulkanische werking, die ik beweerde te hebben
+waargenomen op de vulkanische klippen tusschen Krakatau en Sebesie.
+
+Toch moet ik nog eens herhalen, dat er van de "Loudon" af werkelijk op
+acht plaatsen rookkolommen gezien zijn. Men behoeft daarom nog niet te
+twijfelen aan de juistheid van Verbeek's bewering, dat alleen Krakatau
+gewerkt heeft. Kan namelijk hetgeen wij zagen niet zijn geweest het
+ontwijken van stoom uit de eruptie-producten waaruit Steers- en
+Calmeijer eiland bestonden; een secondair eruptie-verschijnsel, zooals
+dat op de lavastroomen zoo dikwijls plaats vindt?
+
+
+
+Uit de opname van Straat Soenda bleek, dat de instorting van Krakatau
+verbazende afmetingen had, zoodat zij alle vulkanische veranderingen,
+die ooit in het historisch tijdperk hebben plaats gegrepen, overtreft.
+Ter plaatse, waar vroeger Krakatau lag, peilde men toch 100 tot 300
+meter. Ja, op sommige plaatsen kon met lijnen van 360 meter geen grond
+gelood worden. Buiten het verdwenen gedeelte van Krakatau is de zeebodem
+ook belangrijk verdiept. Ook daar vindt men meer dan honderd meter
+diepte. Het verdwenen gedeelte van Krakatau heeft eene oppervlakte van
+23 vierkante kilometer. Naar het Zuiden was Krakatau daarentegen
+aangegroeid, daar er eene vlakte van ongeveer 5 vierkante kilometer uit
+eruptie-producten was op gestapeld.
+
+
+
+Van de Krakatau-groep was verder het Poolsche Hoedje geheel verdwenen.
+
+Lang-eiland daarentegen was iets grooter geworden terwijl Verlaten
+eiland, dat slechts 4 vierkante kilometer groot was, na de uitbarsting,
+dank zij de massa's puimsteen, die er waren neergevallen, 12 vierkante
+kilometer oppervlakte had gekregen. En op de plaats, waar na de
+uitbarsting, Steers-eiland boven de zee uitstak, was van te voren eene
+diepte van 36 meter.
+
+Die eilanden Steers en Calmeijer bestonden uit zulke losse en lichte
+materialen, dat de golven van Straat Soenda en de zeestroomingen er
+telkens stukken van medenamen. Tijdens de opname van Verbeek in October
+1885, dus twee maanden na de uitbarsting, bestond Calmeijer-eiland reeds
+uit 8 stukken, terwijl Steers-eiland in 3 stukken gespleten was. Eene
+hevige branding stond steeds tegen die in zee uitstekende punten. Thans
+zijn de eilanden Steers en Calmeijer reeds sedert eenige jaren
+verdwenen, alleen is er wellicht nog eene ondiepte overgebleven op de
+plaats waar ze in 1883 geschapen zijn.
+
+
+
+Nadat de "Loudon" Krakatau en de nieuw geschapen eilanden verlaten had,
+zette zij koers naar Anjer. Wij naderen den Java-wal en wel de kust van
+Bantam. De invloed van Krakatau heeft zich niet alleen tot Sumatra
+uitgestrekt. Een vreeselijk schouwspel levert de kust van Bantam op. Van
+Tjaringin tot het oude Bantam is alles eene woestijn gelijk.
+
+Wij liggen weder op de reede van Anjer geankerd, nog geen twee etmalen
+na ons vertrek op 26 Augustus. Maar er is geen Anjer meer--het is
+weggevaagd van den aardbodem. Alleen een stomp, de voet van den
+vroegeren vuurtoren op Java's Vierde punt, is overgebleven en is het
+eenige grafmonument, dat de grauwe kleur afbreekt van het reusachtige
+kerkhof, dat zich van het dek der "Loudon" aan onze blikken vertoont. De
+vuurtoren zelf is verdwenen, maar het stuk van het fondament, dat zich
+nog boven de vlakte verheft, bewijst de nabuurschap van de reede van
+Anjer. Eergisteren zagen wij hier bloeiende kampongs, en eene
+Europeesche vestiging. Nu aanschouwen wij eene effen grijze vlakte. De
+rivier van Anjer is geheel met specie gevuld. Zelfs geen ruïne is
+blijven staan, alles is met den grond gelijk gemaakt. Eene meer volkomen
+verwoesting is niet denkbaar. Een paar bladerlooze boomstammen,
+aschgrauw van kleur, steken boven de vlakte uit. De zee is overal met
+drijfhout bedekt.
+
+Het was voor de vele Anjereezen, die den 26sten Augustus aan boord
+waren gekomen (koelies) ook een treffend schouwspel, toen zij, van af
+het dek der "Loudon" zagen, dat hunne woonplaats vernietigd was.
+Waarschijnlijk zijn hunne rijstvelden verwoest, hunne vrouwen en
+kinderen omgekomen; want van al de kampongs langs het strand is niets
+gered. Het phlegma den inlander eigen--zijne bijzondere "leukheid" zou
+men kunnen zeggen--verloochende zich ook hier niet. Men zoude
+veronderstellen, dat deze arme lieden zeer treurig gestemd moesten zijn,
+en dat zij zich met alle geweld zouden willen ontschepen om de lijken
+hunner vrouwen en kinderen te zoeken. Het tegendeel geschiedde echter;
+zonder eenig zichtbaar blijk van medegevoel met hunne betrekkingen, met
+hunne vrienden, die als slachtoffers van de overstrooming zijn gevallen,
+toonden zij een volkomen gebrek aan gevoel en hart. Hunne uitingen
+drukten meer blijdschap uit over het feit, dat zij zelf den dans
+ontsprongen waren, dan medelijden met hunne achtergelaten en
+vermoedelijk omgekomen verwanten. Laten wij echter niet te haastig zijn
+in ons oordeel. Allicht dwalen wij Europeanen, als wij de gevoelens der
+Javanen willen begrijpen, als wij hunne uitingen willen verklaren.
+Wellicht was het bij hen weder die kalme berusting in Gods almachtigen
+wil, die ons, tijdens het dreigende levensgevaar op de "Loudon", zoo met
+verbazing maar toch ook met eerbied vervulde: "Anjer is verwoest; God
+heeft het zoo gewild; _Allah hoe akbar_--God is groot."
+
+
+
+Van het dek van de "Loudon" nam men waar, dat er zich eenige Europeanen
+bewogen op de plaats, waar eens Anjer was. Kapitein Lindeman meende, dat
+dit wellicht personen waren, die hulp noodig hadden. Hij ging zelf met
+eene sloep aan den wal, en droeg het bevel over de "Loudon" tijdelijk op
+aan den eersten officier, terwijl hij hem toevoegde: "Als er soms,
+terwijl ik van boord ben, weer zeebevingen of vloedgolven komen
+opzetten, stoom dan onmiddelijk van de reede van Anjer weg."
+
+Aan wal gekomen ontmoette de gezagvoerder van de "Loudon" den resident
+van Bantam, Spaan, die, vergezeld van den eerstaanwezend-ingenieur van
+den waterstaat van der Ploeg en den controleur ten Cate met buitengewone
+krachtsinspanning van zijne hoofdplaats Serang was gekomen ten einde
+persoonlijk den toestand van de verwoeste streken op te nemen en
+dadelijk hulp te kunnen bieden. Deze heeren kwamen aan boord en uit hun
+mond vernamen wij nadere bijzonderheden over de ramp, die Bantam
+getroffen heeft. De tijdingen, die wij van hen hoorden, zijn vreeselijk.
+Duizenden en nog eens duizenden inlanders en ook tal van landgenooten
+hebben den dood gevonden, en dit treft te meer als men velen van hen
+gekend heeft.
+
+Ongelukkig Bantam! Nauwelijks waart gij de ellende te boven gekomen,
+waarin veepest, hongersnood en koortsepidemieën in 1880 en 1881 u
+gedompeld hadden; thans is de geheele kuststreek van Straat Soenda
+getroffen door eene ramp zonder weerga, zoo plotseling, dat niet voor
+velen redding mogelijk is geweest.
+
+
+
+Te Anjer hoorde men reeds den 26sten Augustus des middags te twee ure
+de hevige knallen, die de uitbarstingen van Krakatau vergezelden, en men
+nam abnormale ebbe en vloed waar in zee. Des avonds te zes ure werd deze
+waterbeweging sterker; een 25 tal prauwen en een schoener, die op de
+reede of in het havenkanaal liggen werden driftig en bewogen zich met
+groote snelheid, dan in de eene richting dan in de andere. Men hoort
+donder en ziet bliksemstralen; de telegraafdraad, die Anjer met Serang
+verbindt, breekt doordat de schoener er mee in aanraking komt, om half
+tien 's avonds houden de geluiden op en alleen valt er gedurende den
+nacht een kleine aschregen.
+
+Eenige bewoners begeven zich 's nachts te één ure nog eens naar het
+strand en kijken naar het heen en weer gaan van het water en van de
+schepen.
+
+Geheel Anjer gaat vervolgens slapen. Men vergunne mij hier eene
+opmerking. De lezer zal zich waarschijnlijk afvragen, hoe het mogelijk
+is, dat de inwoners gerust kunnen gaan slapen, als er zich toch reeds
+verschijnselen voordoen, die zoo buitengewoon zijn. Maar de bewoners van
+Indië nemen zoo dikwijls aardbevingen en onderaardsche geluiden waar,
+die in verband staan met de vulkanen, dat men zich in deze streken niet
+zoo gemakkelijk beangst.
+
+Des morgens op den 27sten Augustus te zes ure zijn de beambten van den
+post- en telegraafdienst bezig met het herstellen van den
+telegraafdraad. Sommige Europeanen zijn reeds opgestaan en wandelen in
+nachtbroek of sarong en kabaai over hun erf of nemen een bad in de
+"mandikamer", gelegen in de bijgebouwen. Anderen zijn nog te bed.
+
+Te half zeven komt de vloed opzetten; men aanschouwt eene donkere
+watermassa in volzee, deze watermassa beweegt zich voort naar de reede
+met groot gedruisch. Zij schijnt eene groote snelheid te bezitten. Zij,
+die haar gezien hebben, vluchten in aller ijl en eenige van hen zijn
+gered. De meeste bewoners hebben de golf niet kunnen zien aankomen,
+anderen hebben niet de noodigen tijd om te vluchten. Het water stijgt en
+overstroomt de stad.
+
+
+
+Plotseling trekt het water zich terug, en sleept mannen, vrouwen en
+kinderen mede naar zee. Alles is weder opnieuw kalm en stil, men ziet
+slechts overblijfselen van schepen, bruggen, huizen, takken en lijken.
+Dit is slechts het voorspel. Een zware aschregen begint. De personen,
+die gered zijn en waarvan sommige gewond zijn, scheppen weder adem. Van
+geheel Anjer is slechts het fort, de gevangenis, de woning van den patih
+en de "kawedanan" (huis van het districtshoofd) over.
+
+De echtgenoote van den assistent-resident van Anjer was juist in de
+badkamer met haar kindje, toen de golf haar bereikte, zij wordt door het
+water uit de badkamer geworpen, zij ziet haar echtgenoot verdwijnen,
+terwijl ze haar kind in de armen heeft.
+
+Verscheidene malen wordt haar kind haar ontnomen door de golven, elke
+keer doet zij bovenmenschelijke pogingen om het kind weer te grijpen.
+Eindelijk verdwijnen de wateren, zij is gered, zij houdt haar kind nog
+vast en vlucht..... maar haar kind sterft in hare armen, zij heeft
+slechts een lijk gered en haar echtgenoot is voor altijd verdwenen.
+Twintig minuten van Anjer werd een graf gedolven en daar werd het kindje
+begraven.
+
+Er was te Anjer een hotel, dat dichtbij de zee gelegen was. De opzichter
+van den waterstaat H.J. van Rosmalen, en de havenmeester P.T.M. van
+Leeuwen, die in dat hotel logeerden, zijn verdwenen met al de bewoners
+van het hotel en het hotel zelf.
+
+Alleen eene jonge dame, de dochter van de hotelhoudster Mevrouw Schuit,
+heeft zich kunnen redden, nadat zij hare moeder had zien verdwijnen. Nu
+treedt te 10 ure de duisternis in na een ontzettenden knal vergezeld
+door den orkaan en den modderregen. De arme inwoners, die de ramp
+overleefden en die alles verloren hebben, zijn in een vreeselijken
+toestand. Zij trachten te vluchten. Maar niemand ziet den weg en men
+loopt de kans van gedood te worden door de boomen, die aanhoudend
+vallen, geknakt als ze zijn door het gewicht van de modder.
+
+In die duisternis hoorde men plotseling een groot gekraak. Het was de
+grootste van alle vloedgolven, die, door niemand aanschouwd, tot niet
+minder dan 36 M. hoogte opliep, de overige gebouwen van Anjer medenam,
+den vuurtoren afknapte en ten slotte stukken koraal, uit zee
+medegevoerd, op het strand achterliet, waarvan er één een gewicht had
+van minstens 400,000 kilogrammen.
+
+De gevangenis is verdwenen met alle bewoners, gevangenen zoowel als
+bewakers.
+
+De schoone assistent-residentswoning, het postkantoor, het fort, de
+scholen, de Chineesche kamp, de inlandsche kampongs, de huizen der
+inlandsche hoofden--alles is weg. Een stinkend moeras is het eenige, wat
+men ziet: zelfs de plaats, waar Anjer eens lag, is niet geheel terug te
+vinden, want de teruggaande golf heeft een heel stuk uit de vlakte van
+Anjer weggehapt. 14 Europeanen en 7600 inlanders zijn omgekomen.
+
+
+
+Tusschen Anjer en Tjaringin lagen aan zee de dorpen Sirih, Pasaroeran,
+Tadjoer, en Tjerita--zij bestaan niet meer. Te Tjaringin is de ramp op
+dezelfde wijze geschied als te Anjer, zoodat het onnoodig is hierover
+uit te wijden. De vlakte, waarin Tjaringin lag, was anderhalve kilometer
+breed. Weinigen slechts ontkwamen aan den vloed. Geen enkel gebouw, geen
+enkele boom is blijven staan; talrijke lijken zijn blijven liggen
+tusschen overblijfselen van huizen en boomen. De wegen bestaan niet
+meer. In het Europeesche gedeelte zijn alle huizen in zee gespoeld. In
+de geheele afdeeling zijn 12000 slachtoffers. De assistent-resident Jhr.
+J.A.O. van den Bosch, de controleur P. Schalk, en de 1e luitenant bij
+de topographische opnemingsbrigade A.T. Dessauvagies zjn verdwenen.
+
+De slachting te Tjaringin aangericht onder de inlandsche aristocratie,
+doet ons denken aan een oud-testamentisch wraakgericht.
+
+Den 26sten Augustus 1883 werd er in de kaboebaten (regentswoning) te
+Tjaringin, ten huize van den regent van het wester-regentschap van
+Bantam, raden toemenggoeng Djaja Kegara een schitterend familiefeest
+gevierd. In het geheel waren er 55 familieleden van den regent
+aanwezig. Behalve de eigen vrouwen en kinderen van Djaja Negara
+herbergde de kaboepaten dien dag ook de kinderen van zijn overleden
+broeder raden Soeleiman. De vader van den regent van Tjaringin en van
+raden Soeleiman was de eens zoo machtige regent van Lebak raden adipati
+Karta Nata Negara, de bekende hoofdpersoon uit den "Max Havelaar", die
+de buffels stal van de ouders van Saidjah en Adinda. Zijne
+afstammelingen vierden nu voor het laatst feest. De vloedgolf van
+Krakatau nam de geheele regentswoning mede. Zij verdween en met haar de
+geheele familie van Djaja Negara. Geen enkele der 55 aanwezige verwanten
+ontkwam.
+
+Zoo eindigde het geslacht van raden adipati Karta Nata Negara, den
+gevreesden tiran van Rangkas-Betoeng. Want wel leven er nog twee zoons
+van den Lebakschen regent: raden Idroes, die als ontslagen ambtenaar in
+Lebak leeft en raden Moesa thans assistent-wedama van Tjoeroeqbarang in
+'t regentschap Pandeglang; maar zij munten uit door onbeduidendheid. Van
+tijd tot tijd plaatst de regeering ze in ondergeschikte betrekkingen.
+Gewoonlijk worden ze dan al spoedig aangeklaagd door de bevolking,
+wegens knevelarij gestraft, en, als dat niet helpt, ontslagen.
+
+De eenige zoon van den adipati, die het ver gebracht had in de wereld,
+was de regent van Tjaringin. Op zijne zonen zou nog een deel overgaan
+van den luister, die den ouden adipati van Lebak eens omstraalde.
+
+Maar nu is het uit met het oude regentengeslacht van Lebak, volgens de
+merkwaardige wet, die op Java heerscht, dat de adel van geboorte in rang
+daalt naarmate de descendent verder afstaat van dengene, die zijn
+geslacht verheven heeft boven zijne landgenooten. De kleinzoons van
+regenten genieten slechts weinig eerbied meer van de zijde der
+bevolking; de oude adel houdt alleen waarde, als de drager zelf er weder
+in slaagt eenigen ambtstitel te bemachtigen. De afstamming van de
+kruisridders alléén, waar onze Westersche oude geslachten zoo trotsch
+op zijn, zou bij de Javanen geen reden tot zelfverheffing zijn.
+
+
+
+De inlandsche hoofden der afdeeling Tjaringin deelden het lot van hun
+regent, de patih werd teruggevonden zonder hoofd; de "wedana kota", dat
+is het districtshoofd ter hoofdplaats, verdween met vrouw en kinderen.
+De onder-collecteur, de ambtenaar, die de landrente int, vergrijsd in
+den dienst van het Nederlandsch Indische gouvernement, was door geene
+smeekingen te bewegen de geldkist te verlaten, die hij bijna een halve
+eeuw beheerd had. Hij wachtte het gevaar af, gezeten op die geldkist en
+vond daar den dood.
+
+
+
+De tocht, dien de Bantamsche heeren uit Serang achter zich hadden, toen
+zij te Anjer werden opgenomen in de sloep van kapitein Lindeman, was
+niet gemakkelijk geweest; de postweg was op sommige plaatsen geheel
+verdwenen, terwijl er hier en daar bepaald kluwens lagen van
+dooreengewoelde fragmenten van boomen en huizen, waartusschen soms
+lijken uitstaken. Gaarne nam dan ook de resident van Bantam, die naar
+Serang terugwilde, het aanbod aan van kapitein Lindeman om hem in de
+Bantambaai bij het oude Bantam aan wal te zetten.
+
+Daardoor hadden wij de gelegenheid nog verdere gevolgen van de
+uitbarsting te zien. De eilanden van Straat Soenda hebben in de
+verwoesting gedeeld. Zij zijn kaal; alle plantengroei is verdwenen. Wij
+verkennen het eiland Dwars-in-den-Weg. Volgens de berichten, die de
+resident van Bantam medebracht, was dit eiland in 5 stukken gespleten.
+Ook de passagiers van de "Loudon" zagen, zooals ik in Sept. 1883
+schreef: "dat thans Dwars-in-den-Weg uit 5 stukken bestaat, tusschen
+welke de wateren der zee rustig vloeien."
+
+Toch was onze indruk onjuist, hoewel alle schepen, die in die dagen
+door Straat Soenda voeren, hetzelfde opmerkten. Toen de heer Verbeek, 2
+maanden na de eruptie, zijn tocht deed naar de kustlanden van Straat
+Soenda, kon hij door de hevige branding wel is waar niet landen op
+Dwars-in-den-Weg, maar hij slaagde er toch in dicht genoeg bij het
+eiland te komen om vast te stellen, dat Dwars-in-den-Weg nog uit één
+stuk bestaat. Beschouwt men de beide prachtig uitgevoerde gekleurde
+teekeningen van het album in Verbeek's Krakatau, die een gezicht op
+Dwars-in den-Weg voorstellen, dan krijgt men echter eveneens den indruk,
+dat men verschillende stukken land, niet dien, dat men één eiland voor
+zich heeft. De heer Verbeek merkt zelf hieromtrent op, dat de zee aan de
+Zuidzijde van het eiland tot 35 M. hoogte is opgeloopen, dat de zee over
+de lagere gedeelten van het eiland van Zuid naar Noord is gestroomd en
+daarbij alle planten en boomen heeft medegesleept.
+
+Hij voegt er het volgende bij:
+
+"Daar de lage gedeelten, op eenigen afstand uit zee gezien, achter de
+kruin duiken, ziet het eiland er dan uit, alsof het uit verschillende
+stukken bestaat, waardoor het bericht verklaard wordt, dat
+Dwars-in-den-Weg in 5 stukken gespleten zoude zijn. Komt men naderbij,
+dan ziet men dat de hoogere gedeelten door de lagere nog steeds tot één
+samenhangend eiland zijn verbonden."
+
+Ik zou deze zaak hier niet releveeren, ware het niet om een persoonlijk
+feit.
+
+In October 1883 zond ik uit Padang een opstel over de uitbarsting van
+Krakatau naar Frankrijk, hetgeen gepubliceerd werd onder den titel "Le
+desastre de Krakatau", in het "Bulletin Mensuel de la Sociétè
+Scientifique Flammarion" à Argentan, en in "la Nature." De heer Verbeek
+zegt in zijne "aanteekeningen" (No. 140) over dit opstel: "Dit verslag
+geeft een vrij goed overzicht van de eruptie, maar het bevat de oude
+onjuistheden over het verdwijnen en ontstaan van eilanden, die de eerste
+verwarde courantenberichten gaven."
+
+Dat ik Dwars-in-den-Weg, in 5 stukken heb laten splijten is, dunkt mij,
+zeer vergefelijk. Toen ik _dat_ schreef had de Heer Verbeek zijn tocht
+nog niet gedaan en, als men ziet, dat, twee maanden na de eruptie, het
+eiland er op zijne teekeningen nog uitziet, als of het verbrokkeld was,
+dan zal men zich kunnen begrijpen hoe veel sterker _onze_ indruk van dit
+feit was, op een tijdstip toen één etmaal geleden de wateren over de
+lage gedeelten van Dwars-in-den-Weg heen gespoeld waren.
+
+Gaarne wil ik echter bekennen, dat ik ten onrechte vermeld heb, dat het
+eilandje Tempoza bij Merak verdwenen was. Door de vele drijvende
+puimsteenvelden, de massa's drijfhout en de stukken, die van de kust
+versch waren afgekapt, onder den vollen indruk zijnde van het gebeurde,
+was het vrij wat moeilijker zich goed te oriënteeren in Straat Soenda op
+de "Loudon", dan twee maanden daarna, toen de puimsteenvelden niet meer
+den indruk maakten van eilanden, toen de kust er weer meer normaal
+uitzag en toen eene expeditie, voorzien van alles wat zij noodig kon
+hebben, op wetenschappelijke wijze onder de uitstekende leiding van
+Verbeek werd uitgezonden.
+
+Wat wij van de "Loudon" waarnamen, waren slechts losse indrukken; de
+opname van Verbeek is een monument! Maar welke vreeselijke impressie van
+verlatenheid en verwoesting ook de platen van zijn Krakatau-album maken,
+toch gaven zij mij niet den aanblik van de kusten en eilanden terug,
+zooals wij die zagen van af de "Loudon", toen de verwoesting vóór één
+etmaal geschied was. Het landschap had toen iets bovenaardsch, iets
+"niet van deze wereld." Want niet alleen, dat men langs elk eiland de
+eigenaardige streep zag tusschen de 20 en 40 meter hoogte, die de grens
+aangaf van de totale vernietiging door het water teweeggebracht. Maar
+daarboven, hooger dan het hoogste gebergte, werd de achtergrond gevormd
+door het gebied van den asch-, modder- en puimsteenregen, ook dáár was
+toen geen spoor van plantengroei te zien; de boomen waren geknakt door
+de modder en alles was aschgrauw van tint! Door de hevige regens, die
+in de dagen na de uitbarsting plaats vonden, verdween asch en modder, en
+de weelderige groeikracht der tropen deed weer menig groen knopje
+uitspruiten op plekken, waar alles even doodsch en grijs was als langs
+de onherbergzame stranden van de Roode Zee.
+
+Zooals wij Straat Soenda zagen--daarvan kan zelfs het schoone album van
+Verbeek's Krakatau geen denkbeeld geven.
+
+
+
+Na Dwars-in-den-Weg aan bakboord voorbij gevaren te hebben, naderen wij
+aan stuurboord het kleine eilandje Poeloe Merak. Op dat eilandje was een
+dynamietmagazijn, ten behoeve van den dienst der Bataviasche havenwerken
+te Tandjong Priok. Tegenover dat eilandje Merak ligt op den Java-wal
+vlak aan zee, de kampong Merak. De trachietrotsen, die hier tot vlak bij
+zee doorloopen, hebben het materiaal uitgemaakt voor de havendammen van
+Tandjong Priok.
+
+De steenbrokken werden uit het gebergte met dynamiet losgemaakt en door
+zwevende kabels vervoerd. Langs den voet van het gebergte liep eene
+spoorbaan. De steenbrokken werden daar in wagons geladen, die door een
+locomotief op een steiger of aanlegplaats werden gebracht, vanwaar ze
+door middel van stoomkranen konden geladen worden in hopperbarges.
+
+Het huis, bewoond door den eerstaanwezend-ingenieur te Merak, A.C.
+Nieuwenhuys, stond op een heuvel van 14 meter hoogte, vanwaar men een
+prachtig gezicht had op het etablissement der havenwerken, op de kampong
+en op de heerlijke Straat Soenda met hare eilandjes. De heer Nieuwenhuys
+was den 25sten Augustus naar Batavia vertrokken ten einde zijn
+echtgenoote op te zoeken, die aldaar vertoefde. Daardoor is dit gezin
+gered. Want de wateren van Straat Soenda stegen te Merak tot 30 M. boven
+het gewone peil der zee. Het geheele personeel, dat te Merak vertoefde,
+kwam jammerlijk om. De chef-mijnwerker K.A. Naumann met echtgenoote, de
+opzichter H.B. van Diest met echtgenoote, de opzichter J. Kaal, de
+machinist S.C. van Essen met vrouw en 4 kinderen, de magazijnmeester
+J.S. Townsend met kind, allen verdwenen. De inlandsche werklieden,
+timmerlieden, machinisten, smeden, bankwerkers, stokers en koelies, te
+zamen 169 in getal, benevens 14 mandoors (inlandsche koelie-opzichters),
+de meesten met vrouwen en kinderen, werden zonder één spoor na te laten
+medegesleurd door de golven.
+
+Toen de heer Nieuwenhuys den 28sten Aug. te Merak kwam, was er niets
+meer over, noch van zijn huis, noch van het etablissement, noch van de
+kampongs.
+
+Locomotieven waren als blik gedeukt, en spoorstaven als papier
+samengevouwen.
+
+
+
+Na een laatsten blik op Merak, varen wij Punt St. Nicolaas om en zetten
+den resident Spaan in de Bantambaai aan land. De bestemming van de
+"Loudon" is de Westkust van Sumatra. Wederom zet de gezagvoerder koers
+naar het Westen. Ten derden male dus door Straat Soenda en langs
+Krakatau--en wee ons, als er weder eene uitbarsting komt! Want driemaal
+is scheepsrecht, wij zouer dan zeker niet levend zijn afgekomen.
+
+Maar de wereld van Vulcaan is geheel in rust. Krakatau rust op zijne
+lauweren. Het is wèl geweest.
+
+_Pour la bonne bouche_ in den nacht van 28 tot 29 Augustus nog wat
+aschregen--en wij zijn eindelijk in den Indischen Oceaan. De eerste
+haven, die de "Loudon" aandoet is Kroë of "Krooi", zooals de Hollandsche
+matrozen zeggen. Wij praaien daar de stoomboot van de Nederlandsch
+Indische Stoomvaart-Mij. "Graaf van Bylandt", die van Padang komt met
+het plan Straat Soenda in te gaan. Nadat kapitein Lindeman den
+gezagvoerder het een en ander verteld heeft over de verwoesting van
+Straat Soenda, vervolgt de "Bylandt" hare reis.
+
+Te Kroë heeft men geen vloedgolven waargenomen. Maar daarentegen heeft
+men in de richting van Krakatau van 26 Augustus 's middags te 3 ure
+kanonschoten, luchttrillingen, schokken en donder gehoord tot 28 Aug.
+toe.
+
+Ook hier is de zon geheel verduisterd geweest; terwijl de thermometer
+van den controleur Dr. D.W. Horst des middags daalde tot 73° Fahrenheit.
+Ook is er veel asch gevallen. De kust ziet er uit als een Hollandsch
+landschap, waar eenige sneeuw gevallen is. Maar het is ons eene
+verademing weer aan zee dorpen te zien liggen, die niet verwoest zijn.
+
+Den volgenden dag zijn wij te Benkoelen, alwaar wij vernemen, dat men
+van de uitbarsting ongeveer evenveel gemerkt heeft als te Kroë.
+
+Alleen heeft men te Benkoelen een bijzonder hoogen vloed opgemerkt, die
+voorafgegaan werd door eene buitengewoon lage ebbe, die zoo gauw afliep,
+dat visschen, schildpadden en zeekalven op het droge achterbleven. Hoe
+verder Noordelijk, des te minder schade heeft het natuurverschijnsel
+aangericht. Allen echter, die wij spraken, waren het er over eens, dat
+gedurende minstens een etmaal telkens een geluid als van een kanonschot
+was gehoord.
+
+Zeer vreemd is het zeker, dat aan boord van de "Loudon" van dit geluid
+niets gehoord is, terwijl zij toch tijdens de uitbarsting in het centrum
+van werking was.
+
+Den 30sten Augustus komt de "Loudon" op de reede van Padang. Wat
+zijn wij allen dankbaar, dat wij er heelhuids zijn afgekomen!
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK VI.
+
+Het gebied der schoten en luchttrillingen van Krakatau.
+
+     Wat men te Padang meende, toen de schoten gehoord werden.--In Atjeh
+     gelooft men, dat er een gevecht plaats heeft.--Op de "Loudon" is
+     geen geluid vernomen.--Uiterste punten van het gebied van het
+     geluid der schoten.--Het geluid op Java.--De geluidscirkel.--Over
+     1/14 der aard-oppervlakte is het geluid gehoord.--Veronderstelling
+     dat Krakatau te 's Gravenhage lag.--Eerste berichten in Europa over
+     de ramp.--Het gebeurde te Batavia, op Onrust, te Tandjong Priok.
+
+     De onhoorbare geluiden tijdens de
+     uitbarsting.--Oorsuizingen.--Benauwdheid, omvallen van
+     voorwerpen.--De reuzentrilling van den 27sten Augustus te 10
+     uur.--Zij doet eene reis om de aarde in 35 uur.--Tweede reis om de
+     aarde.--Derde reis om de aarde.--De luchtgolven als snelboden der
+     uitbarsting.
+
+
+Er is nog nooit op aarde, zoo lang menschengeheugenis reikt, een geluid
+voorgebracht, dat gelijktijdig is gehoord over zulk eene
+uitgestrektheid, als de schoten van Krakatau.
+
+Toen de "Loudon" te Padang aankwam, vernamen wij, dat over geheel
+Sumatra van den 26sten Augustus tot den 27sten Augustus
+kanonschoten gehoord waren, gepaard met luchttrillingen.
+
+Zooals bekend is geeft Sumatra, op het gebied van Vulcaan, Java niet
+veel toe; aardbevingen en geluiden zijn er geen zeldzaamheid. Maar de
+kanonnade van 26 tot 27 Augustus was zoo buitengewoon hevig, dat men
+zich toen toch ernstig ongerust maakte.
+
+Natuurlijk schreef men overal op Sumatra die geluiden toe aan eene
+vulkanische uitbarsting, hier van den Merapi, daar van den Dempo, ginds
+van den Piek van Indrapoera.
+
+Merkwaardig was de verzameling telegrammen, die, op het
+gouvernementsbureau te Padang aanwezig, waren uitgewisseld met alle
+mogelijke plaatsen van Sumatra. Hieruit bleek ten slotte duidelijk, dat
+geen der Sumatraansche vulkanen de schuldige was. Maar meer wist men er
+niet van, daar de onderzeesche telegraafkabel, die van Anjer naar Telok
+Betong loopt, gebroken was en bovendien (hoewel men hiermede te Padang
+niet bekend was) de beide telegraafkantoren, zoowel te Anjer als te
+Telok Betong verdwenen waren. Eerst na de komst van de "Loudon"
+verspreidde zich te Padang de tijding, dat Krakatau de oorzaak was van
+die geluiden.
+
+Men was daar niet in de verleiding gekomen, om aan een werkelijken
+veldslag te gelooven. Dit was echter wel het geval in Atjeh. Te Atjeh
+werden de geluiden onder anderen gehoord door de posten te Malaboeh, te
+Anagaloeng en te Kleh Gambing in eigenlijk Atjeh, en te Edi op de
+Oostkust.
+
+De geluiden hadden zulk eene treffende overeenkomst met een
+infanteriegevecht, vergezeld door artillerie, dat de kommandanten der
+posten overtuigd waren, dat er eene nabijzijnde benting werd aangevallen
+door de Atjehers met geweervuur en dat men zich verdedigde met
+artillerie. Te Kotta Radja, de hoofdplaats van onze vestiging in Atjeh,
+zond de militaire commandant ordonnansen uit om te onderzoeken welke
+post aangevallen werd. Opmerkzaamheid verdient dat een paar
+marineschepen ter reede van Oleh-leh, nabij Kota Radja, volgens een
+telegram van den commandant der Marine in de Atjehsche wateren, geen
+geluiden gehoord hebben evenmin als de schepen te Boeleleng (eiland
+Bali).
+
+Wij herinneren ons, dat op de "Loudon" evenmin eenig geluid is vernomen,
+terwijl wij vlak bij den vulkaan lagen en om ons heen alles heeft
+getrild van de kracht der schoten.
+
+Te Timor en te Makassar meende men, dat er een zeegevecht werd geleverd
+of wel dat er een schip in nood was, zoodat de aldaar gestationneerde
+oorlogsschepen werden uitgezonden om te onderzoeken wat er gebeurde.
+
+Op het eiland Ceylon meende men, dat er een of ander oorlogschip
+schietoefening hield met zwaar geschut.
+
+Dergelijke geluiden hoorde men op Nieuw Guinea, West- en Zuid Australië
+en Birmah.
+
+Op de Chagos-eilanden, te Diego Garcia gelegen op meer dan 30° afstand
+van Krakatau en te Rodriguez, meer dan 40° Zuid-West van Krakatau, zijn
+de geluiden zoo sterk gehoord, dat men ook daar aan noodseinen van
+schepen dacht.
+
+
+
+Laten wij nog eens een kijkje op Java nemen tijdens die benauwde dagen.
+Het is begrijpelijk, dat men overal de schoten, die gehoord werden,
+toeschreef aan vulkanen, die dicht bij waren. Zoo meende men in de
+Preanger, dat de Gedeh werkte. In Tegal veronderstelde men eene
+uitbarsting van den Tjermai; in de residentie Bagelen beschuldigde men
+den Slamat en in Kedoe den Sendoro. In Solo en Semarang dacht men aan
+den Merapi; in Soerabaja vreesde men, dat de Keloet zich gereed maakte
+voor eene uitbarsting; in Kedirie zag men daarentegen dat de Keloet
+rustig was en gaf men de schuld aan den Wilis. In Bezoeki eindelijk
+schreef men het geluid toe aan den Lamongan of aan den Rawoen.
+
+Dat de uitsluitende oorzaak van alles het onaanzienlijk, kleine
+vulkaantje op Krakatau was, tot dit besluit is men eerst gekomen toen er
+na die vreeselijke natuurverschijnselen dagen van rust en kalmte waren
+aangebroken.
+
+
+
+Als men van Krakatau uit als pool een cirkel trekt op de aarde van 32°
+straal (3555 kilometers), dan heeft men de streek op aarde, waarbinnen
+het geluid gehoord is. De middellijn van dien cirkel is dus 64° of een
+zesde van den geheelen omtrek der aarde. En de oppervlakte van het deel
+der aarde, waarbinnen het geluid gehoord is, is meer dan 1/14 van de
+oppervlakte der aarde.
+
+Ik vrees, dat al die cijfers en namen van eilanden den lezer zeer koud
+zullen laten en hem toch geen goed denkbeeld zullen geven van de
+afmetingen van den geluidscirkel. Laten wij daarom eens voor een
+oogenblik de onwaarschijnlijke veronderstelling maken, niet dat den Haag
+gebombardeerd wordt, maar omgekeerd dat er in 't vorstelijk 's
+Gravenhage kanonnen werden afgeschoten van de zelfde kracht als de
+vulkaan van Krakatau of met andere woorden: stel dat den Haag een
+vuurspuwende berg was van het kaliber Krakatau. Dan zouden de schoten
+gehoord zijn op Groenland, IJsland, Spitsbergen, Lapland, Finland, te
+Petersburg, Odessa, Alexandrië, Jeruzalem; verder in geheel Afrika
+benoorden den kreeftskeerkring. De uiterste Westelijke punten zouden dan
+zijn de Kaap-Verdische eilanden en de Azoren. Laten wij ons beeld nog
+eens uitwerken. Gelooft ge dat, als men te gelijk te Jeruzalem te
+Petersburg en op Groenland een dergelijk geluid hoorde, er spoedig
+iemand op het denkbeeld zou komen dat al die geluiden van één bron
+afkomstig waren, ook al wist men toevallig, dat er in den Haag een
+vuurspuwende berg was, die van tijd tot tijd uitbarstte?
+
+Het was dus volstrekt geen bewijs van stompzinnigheid, dat men op
+sommige plaatsen het een alleronzinnigst denkbeeld vond, dat een
+vulkaan, die 600 uren gaans verwijderd was, de oorzaak dier schoten zijn
+zou, terwijl er bovendien tal van vulkanen in de richting der schoten
+lagen op veel korteren afstand.
+
+De eerste berichten over de ramp, in Europa verspreid, vermeldden dan
+ook merkwaardige bijzonderheden. Zoo kon men in het Fransche dagblad "le
+Gaulois" van 5 Sept. 1883 lezen, dat een derde der 45 vulkanen van Java
+tegelijk gewerkt hadden en dat er te Batavia 20000 Chineezen en 100
+Europeanen waren omgekomen. Ik herinner mij ook, dat eene der groote
+buitenlandsche illustraties in die dagen prentjes gaf van den
+Boro-Boedoer-tempel in de residentie Kedoe, die, zooals zij meende, met
+geheel Java vernietigd was geworden.
+
+De uitsluitende oorzaak, de motor van al de ellende die in Indië geleden
+is, was echter de vulkaan van Krakatau. Geen der vulkanen van Java heeft
+zich er mee bemoeid. Zij waren wellicht van meening, dat Krakatau het
+alleen wel af kon.
+
+Wat nu echter het zoo even vermelde praatje betreft, dat er te Batavia
+zooveel personen waren omgekomen, zoo kan dit wel een gevolg zijn van
+zekere leemten in aardrijkskundige kennis, die men wel eens meer opmerkt
+bij het geestigste volk van Europa.
+
+In hetzelfde bericht van de "Gaulois", dat wij boven aanhaalden, wordt
+immers ook gesproken van de stad Bantam en het eiland Serang. Aan het
+woord "Batavia" verbond men dus wellicht (_pars pro toto_) het begrip
+Java, Sumatra, of andere eilanden, in 't algemeen die verafgelegen
+streken, die men zonder nadere aanduiding te Parijs zoo gaarne
+"l'extrême orient"--het verre Oosten--noemt.
+
+Frankrijk staat echter niet alleen. De redactie van de Engelsche "Daily
+News" wilde aan hare lezers een uitvoerig verslag mededeelen,
+uitvoeriger dan de magere Reuter-telegrammen; en bij gebrek aan eenigen
+correspondent in Indië heeft men de onbeschaamdheid gehad om, zonder
+iets van Indië noch van de uitbarsting af te weten, berichten te
+phantaseeren. Zoo ontstond er een verhaal, dat nog ongelooflijker was
+dan dat van de "Gaulois", en dat gretig werd overgenomen door andere
+bladen, tuk op sensatie, terwijl het steeds grootere afmetingen aannam.
+De vijf en veertig vulkanen van Java zouden te gelijk hebben gewerkt, en
+vooral de Papandajan zou ontzettende verwoestingen aangericht hebben.
+Plotseling begint ook, volgens die berichten, de vulkaan "Tankohabie",
+(die niet bij naam op Java bekend is), vuur te spuwen. Het aantal
+slachtoffers telt men bij "honderdduizenden", waarvan de meeste te
+Batavia.
+
+
+
+Om echter duidelijk te doen zien, dat er in onze hoofdstad niet zulk
+eene slachting is aangericht, als de "Gaulois" en "Daily News" meenden,
+zullen wij nog eens nagaan wat er te Batavia gebeurd is.
+
+Toen te Batavia den 26sten Augustus des namiddags de knallen en het
+gerommel begonnen van uit het Westen, en toen er des nachts in die
+richting een dof-roode gloed was waar te nemen, stelde men zich algemeen
+gerust met de gedachte, dat dit aan niets toe te schrijven was dan aan
+eene hernieuwde werking van den vulkaan Krakatau; en daar de eerste
+uitbarsting in Mei geen andere herinneringen had achtergelaten, dan de
+aangename souvenirs van een heerlijken pic-nic, koesterde men in 't
+geheel geen vrees.
+
+Maar toen die schoten in hevigheid toenamen en er te half twee een slag
+viel die gepaard ging met zulke luchttrillingen, dat de gaslantaarns en
+de gaslampen plotseling uitgingen, terwijl deuren en vensters
+klapperden, toen was men in 't geheel niet meer gerust. Velen hielden
+het thuis niet meer uit, daar zij aardbevingen verwachtten, allen zagen
+in groote spanning den morgen te gemoet.
+
+"De morgenstond verscheen, maar in plaats van te lichten met dien
+doorzichtigen glans, welke de morgenure in het Oosten kenmerkt, hield de
+zon zich schuil en het geheele uitspansel was als in nevelen gehuld."
+
+Zoo beschreef het "Bataviaasche Handelsblad" de morgenimpressies van 27
+Augustus.
+
+Schokken of aardbevingen werden niet gevoeld. Geen voorgevoel
+waarschuwde de bewoners van de Noordkust van Bantam. Evenmin verwachtte
+iemand te Batavia de dingen, die komen zouden. De menschelijke zintuigen
+zijn toch zeer onvolkomen, als men ze vergelijkt met het scherpe
+waarnemingsvermogen der dieren, die geheimzinnige gave, welke wij met
+het niets beteekenend woord "instinct" aanduiden. Dit instinct der
+dieren verloochende zich ook nu niet. _Groote zwermen zeevogels trokken
+in den morgen van 27 Augustus van den zeekant over Batavia._ Zij waren
+dus gewaarschuwd voor het dreigende gevaar. "Hoe is zoo iets mogelijk",
+zal men vragen. "Is het wel waar?" Ja lezer, de zeevogels van Straat
+Soenda waren knapper dan de veertig duizend ongelukkige menschen, die
+door de ramp zijn omgebracht, en die door geen inwendige stem werden
+vermaand het gevaarlijke zeestrand te ontvluchten.
+
+Hoe echter die vogels er toe kwamen om tijdig Straat Soenda te
+ontvluchten, op deze vraag moet ik het antwoord schuldig blijven. Men
+verbaast zich soms over de "domheid" der Grieken en Romeinen, die uit de
+vlucht der vogels de toekomst voorspelden. Wie weet of die volken,
+scherpe opmerkers als zij waren, niet meermalen een dergelijk voorgevoel
+bij vogels hadden waargenomen, dat hen waarschuwde voor gevaar. Is het
+dan gewaagd te veronderstellen dat deze geheimzinnige gave der vogels,
+die ons nu even onverklaarbaar is als hun, de eerste aanleiding is
+geweest tot de vogelwichelarij, die zulk eene groote rol speelt in hunne
+geschiedenis?
+
+
+
+Keeren wij naar Batavia terug. De inwoners waren in den morgen van 27
+Augustus weder tot kalmte gekomen.
+
+Toen viel er te half negen zulk een zwaar schot, dat de huizen kraakten.
+Het werd donker; door het uitblijven van het zonlicht daalde de
+temperatuur verscheiden graden; men huiverde van koude; op het midden
+van den dag waren alle lampen aangestoken. Eensklaps stonden alle zaken
+stil; in de benedenstad, waar alle pakhuizen en kantoren zijn, moest men
+in allerijl kaarsen opsteken, want de gasfabriek geeft over dag geen
+drukking genoeg in de leidingen. De koelies, meestal Bantammers, liepen
+weg, en de meeste Europeanen verlieten hunne bezigheden en ijlden naar
+hun gezin in de bovenstad. In de Chineesche kamp ontstond een paniek.
+Wie een prauw kon bemachtigen, bracht zijne vrouwen, kinderen,
+kostbaarheden en leeftocht daarin, niet wetende, dat juist het water,
+waaraan hij zich ging toevertrouwen, in die ure zijn grootste vijand
+was.
+
+Tegen den middag rees het water schrikbarend; het kwam uit zee langs de
+geheele Noordkust van Java aanzetten, drong de rivieren in, en deed die
+buiten de oevers treden, zoodat ook de benedenstad onder water gezet
+werd. Prauwen, stoombooten, tambangans (roeibooten) worden driftig,
+bonzen tegen elkaar, of komen tegen de brug aan op het Heemradenplein.
+Het water bereikte eene hoogte van 1.40 M. boven het gewone vloedpeil.
+Het water in de Kali Besar zwol meer dan een meter en de stroom van het
+water was stroomopwaarts gericht. Het lagere gedeelte van Pintoe Ketjil
+(de kleine Boom) en Pasar Ikan (de Vischmarkt) overstroomde. Nabij de
+Stadsherberg zette het water kleine en groote prauwen en
+rivierstoombootjes op den wal. Het water in de Kali Besar was modderig
+en dik; het zag er zwart uit en verspreidde een onaangenamen geur.
+
+Een gedeelte van de inlandsche bevolking van de benedenstad vluchtte.
+Die hooge vloed werd gevolgd door eene lage ebbe, al het water liep weg,
+het bed van de rivier tusschen het Waterkantoor en de Stadsherberg liep
+geheel droog, zoodat de visschen achterbleven en de vaartuigen evenals
+Scheveningsche pinken op het droge bleven liggen of wel tegen den
+kaaimuur aanhingen door middel van hunne kabels.
+
+Des namiddags vermindert de duisternis langzamerhand, maar er is zooveel
+asch in de lucht, dat men niet duidelijk zien kan. Vele inlanders in de
+benedenstad zitten neergehurkt voor hunne huizen en wachten kalm de
+gebeurtenissen af, terwijl ze in vrede een sirih-pruimpje kauwen of een
+stroosigaartje rooken en een pelitah (klein lampje) naast zich hebben.
+Intusschen had de gasfabriek voor drukking gezorgd. Op Molenvliet waren
+de talrijke warongs (stalletjes) allen verlicht. Te 2 ure kwam eene
+nieuwe golf, doch niet zoo hoog als de vorige. Toch overstroomde weer de
+Kleine Boom en Pasar Ikan. Honderden inlanders vermaken zich met de
+visschen te vangen, die door de terugloopende wateren werden
+achtergelaten.
+
+In de rivieren loopt een modderachtige vloeistof met schuim bedekt,
+waarin de visschen bedwelmd werden. Er zijn echter weinig ongelukken
+gebeurd. Een paar oude vrouwen, die zaten te visschen bij den Vuurtoren,
+zijn verdronken, eenige grazende geiten zijn verzwolgen door het water.
+Ook zijn er eenige stukken kaaimuur verzakt langs het oude Havenkanaal.
+
+
+
+Te Onrust, een eiland op de reede van Batavia, waar het
+marine-etablissement is, ontstond ten gevolge van de vloedgolf een
+groote schrik onder het werkvolk. Een gedeelte van het eiland liep
+onder. Dank zij de kalmte der opzichthebbenden zijn er geen groote
+ongelukken te betreuren, hoewel het groote dok, waarin een schip lag,
+tegen een stoomboot aandreef. Het drijvend dok, dat zich bevond bij het
+eiland Amsterdam nabij Onrust, is daarentegen den 27sten Augustus
+losgeraakt en weggedreven.
+
+
+
+De groote werken voor de haven van Batavia zijn gelegen te Tandjong
+Priok, Oostelijk van de reede van Batavia. Aan den ingang van de haven
+bevinden zich twee havendammen, waarvan het lichaam bestaat uit
+trachietblokken, die uit de groeven van Merak afkomstig zijn. De haven
+is verbonden met Batavia door een kanaal en een spoorweg. Die
+havenwerken hadden 17 millioen gekost en waren in eigen beheer zonder
+tusschenkomst van aannemers in vijf jaar voltooid onder de energieke
+leiding van den hoofdingenieur van den waterstaat J. de Gelder.
+
+Men had bij het ontwerpen en het uitvoeren dezer havenwerken als basis
+genomen de bekende cijfers van den hoogst bekenden vloed, zijnde 1.20
+meter boven Batavisch peil of boven nul, en van de laagste ebbe 0.20 M.
+beneden nul. Maar die cijfers zijn niet gebaseerd op zeebevingen. Vooral
+de buitengewone lage ebbe, die afliep tot 3.20 meter beneden Bataviaasch
+peil en die onmiddellijk volgde op een vloed van 2.35 M + B.P. gaf in de
+kanalen aanleiding tot hevige stroomen of wielingen gelijkende op echte
+watervallen. Op het oogenblik dat het water op zijn laagst was, waren de
+fundeeringen der kaaimuren en de landhoofden van de groote draaibrug in
+den spoorweg van Batavia naar Tandjong Priok geheel ontbloot.
+
+Zelden heeft een waterstaatswerk eene zoo degelijke "beproeving"
+ondergaan. De gronddruk toch, waaraan de fundeeringen dier werken bloot
+stond, overtrof met vijf en twintig procent den grootsten druk, waarop
+in het project gerekend was.
+
+Over het algemeen hebben die werken zich goed gehouden.
+
+De Oostelijke havendam is echter bij het afloopen van de eerste golf
+verzakt over eene lengte van 300 meter.
+
+Die verzakking bedraagt als maximum 3 meter.
+
+Maar noch bij de kaaimuren, noch bij de bruggen zijn scheuren of
+verzakkingen op groote schaal waargenomen.
+
+Een beter bewijs voor de soliditeit der uitvoering is zeker moeilijk te
+leveren.
+
+De zelfregistreerende peilschaal te Tandjong Priok heeft de geheele
+waterbeweging van die woelige dagen getrouwelijk opgeteekend. Die
+waarnemingen zijn daarom van zooveel belang, omdat zij natuurlijk
+ontbreken in de kustplaatsen, die verwoest zijn. De invallende
+duisternis zou daar trouwens toch alle waterstand-aflezingen verhinderd
+hebben.
+
+
+
+Wij zagen, dat de schoten van Krakatau over 1/14 van de oppervlakte der
+aarde gehoord zijn.
+
+Of wij een geluid hooren of niet hangt van de menschelijk zintuigen af.
+Het is werkelijk geen paradox als men zegt, dat er geluiden zijn, die de
+mensch niet kan hooren, zooals er ook lichtgevende stralen zijn, die men
+niet kan zien!
+
+De geluiden, die de mensch niet kan hooren, verschillen in soort niet
+van de hoorbare geluiden.
+
+Beide zijn luchttrillingen; er bestaat slechts een quantitatief, niet
+een qualitatief verschil tusschen hen. Want wij hooren alleen de tonen,
+die een bepaald aantal trillingen per seconde maken. Daarboven en
+daarbeneden ligt eene onhoorbare tonenwereld, die even zoo goed bestaat
+als de hoorbare "harmonie der sferen." Het zijn de onhoorbare
+trillingen, die b.v. bij een kanonschot de glazen doen rinkelen of
+breken. Maar ook, als het kanonschot niet gehoord wordt, kunnen die
+stille geluiden de lucht beroeren. De beweging der lucht kan dan niet
+met het oor waargenomen worden als toon, maar dikwijls speurt men haar
+door suizingen in de ooren, door de beweging van voorwerpen. Ja, die
+beweging kan zoo sterk worden, dat men zou zweren met eene aardbeving te
+doen te hebben.
+
+Niet het minst merkwaardige verschijnsel bij de uitbarsting zijn die
+onhoorbare luchttrillingen geweest. Ze zijn opgeteekend over de
+oppervlakte van onze geheele aarde door de zelfregistreerende barometers
+van alle metereologische stations op aarde.
+
+De storingen, die deze barometers vereeuwigd hebben, bestaan uit eene
+plotselinge rijzing van den barometer, gevolgd door eene diepe daling of
+depressie.
+
+Hoe dichter bij Krakatau, des te sterker zijn die storingen. Zij waren
+op de "Loudon" zoo sterk, dat zij hevige suizingen in de ooren
+veroorzaakten en een onbeschrijfelijk gevoel van onwel zijn; men hoorde
+dáár de luchtgolven niet met het zintuig van het geluid, maar men
+gevoelde ze als eene benauwdheid, tot stikkens toe. Het waren dezelfde
+trillingen, die te Batavia de vensterglazen deden springen, en die in de
+residentie Pasoeroean op het land Alkmaar de muren der woningen deden
+scheuren.
+
+Ééne luchttrilling is er geweest, die als een reus uitsteekt boven de
+andere. Zij geeft het slot aan van de eruptie, de indrukwekkende
+apotheose van de uitbarsting, die den 27sten Augustus te 10 ure
+plaats vond. Toen schoten met een vreeselijken knal eenige kubieke
+kilometers vaste stoffen de lucht in. Toen geschiedde de ontzettende
+instorting van het eiland, de indompeling in zee van eene massa, die de
+zeebeving te voorschijn riep; toen ontstond de aschwolk, die den
+stikdonkeren nacht veroorzaakte, welke zich over al de kusten van Straat
+Soenda uitstrekte.
+
+Toen ontstond eene luchttrilling, die machtiger was dan al deze
+natuurverschijnselen te zamen. Zij werd niet waargenomen door de
+onvolkomen menschelijke zintuigen, maar zij bracht het luchtvormig
+omhulsel van onze geheele planeet in beroering.
+
+Van Krakatau als uitgangspunt ging op dat oogenblik eene luchtgolf uit
+in alle richtingen. Die luchtgolf ging langs een grooten cirkel om de
+aarde heen tot de tegenvoeters van Krakatau en keerde weder tot haar
+uitgangspunt terug. In ongeveer 35 uren werd die reis om de wereld
+verricht. Toen die luchtgolf ten tweedenmale Krakatau beroerde was hare
+kracht nog niet uitgeput.
+
+Eene tweede reis om de wereld werd volbracht en na afloop van deze bezat
+zij nog energie genoeg voor eene derde. Eerst op de vierde reis om de
+aarde bezweek zij! De snelheid, waarmede die luchtgolf zich
+voortplantte, was ongeveer dezelfde als die van het geluid. Die snelheid
+werd wel is waar gewijzigd door de passaatwinden en luchtstroomingen en
+door de draaiing der aarde, maar die invloeden waren niet bij machte het
+verschijnsel belangrijk te wijzigen. De luchtgolf volbracht hare reizen
+om de wereld ten spijt van winden en stroomingen. Haar verblijf werd
+opgeteekend door den barometer in alle werelddeelen, in Europa: te
+Petersburg, Krakau, Budapest, Weenen, München, Lissabon, Rome, Brussel,
+Parijs, Greenwich, Utrecht; in Australië: te Melbourne en Sydney; in
+Amerika: te New-York, Mexico en Havana en in Azië: te Calcutta en
+Bombay. Kortom over de geheele aarde in alle metereologische
+observatoria, waar zelfregistreerende barometers zijn.
+
+Ten einde een goed denkbeeld te krijgen van de reis door die golf
+afgelegd, zal ik een enkel feit aanstippen, ik ben daarbij verplicht een
+paar cijfers te noemen.
+
+Het eerste bezoek, dat die golfbeweging te Parijs bracht, geschiedde den
+27sten Augustus te twee ure des middags. Zij was te 10 uur 's morgens
+van Krakatau gegaan in oostelijke richting. Dit geeft een verschil van
+vier uur. Telt men hierbij het verschil in tijd van Krakatau en Parijs,
+dan heeft _de luchtgolf den afstand van Krakatau naar Parijs afgelegd in
+tien uren_.
+
+Maar hier had de golf den kortsten weg genomen van Krakatau naar Parijs.
+Zij nam namelijk de reis over Hindostan, Arabië, Perzië en Turkije. De
+golf, die van Krakatau uit juist in tegenovergestelde richting reisde,
+kwam over de Groote Stille Zuidzee, Amerika en den Atlantischen Oceaan
+eveneens te Parijs aan. Zij deed op hare reis de tegenvoeters van
+Krakatau aan, en had dus den langsten weg gekozen. De eerste golf toch
+had slechts 103 graden van den grooten cirkel af te leggen, die Krakatau
+en Parijs op de aarde verbindt. De weg, dien de tweede golf nam, was
+daarentegen 257 graden. Die tweede golf kwam te Parijs den 28sten
+Augustus des morgens te vijf uur. Zij was toen vijf en twintig uren
+onder weg geweest. Toen de eerste golf Parijs den 27sten Augustus
+bezocht had en dáár den barometer twee millimeter had doen afwijken,
+vervolgde zij te twee ure des namiddags haar weg. Te Krakatau
+teruggekomen kon zij hare vaart niet matigen en reisde ten tweede male
+om de wereld. Ditmaal zag zij Parijs bij nacht, want zij verscheen
+aldaar tusschen den 28sten en 29sten Augustus des nachts te twee
+ure, zes en dertig uren na hare eerste komst te Parijs, om 37 uur later
+na nog eens eene reis om de wereld gemaakt te hebben, weer te Parijs
+terug te zijn. Ook de golf, die den langsten weg gekozen had, reisde
+van Parijs naar Krakatau terug. Ook zij zette hare reis voort; en den
+29sten Augustus te 4 uur des namiddags ontmoeten wij haar al weer te
+Parijs. In 35 uur had ook deze golfbeweging de wereldreis volbracht.
+
+
+
+Voordat dus in Europa eenig betrouwbaar bericht was aangekomen over de
+ramp van Krakatau, terwijl men in Indië zelf nog in 't onzekere
+verkeerde wat er eigenlijk gebeurd was, had de vulkaan van Krakatau zelf
+luchtgolven afgezonden als boden, die het einde der uitbarsting en het
+begin van het vernielingswerk op de vleugelen der atmosfeer aan het
+verst afgelegen plekje der aarde verkondigden.
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK VII.
+
+De waterbeweging.
+
+     Verschillende indruk van luchttrillingen en watergolven.--De reus
+     onder de golven ontstond 27 Augustus te 10 uur.--Hoe is zij
+     ontstaan?--De kleinere golven.--Het "gebied des doods."--De hoogte
+     van den buitengewonen vloed langs Straat Soenda.--De hoogste stand
+     36 meter.--De buitengewone lage ebbe.--De beweging der zee is eene
+     op- en neergaande.--Gevolgen van de overstrooming.--Het naar zee
+     terugkeerende water.--De drijvende lijken.--Feestmaal der
+     krokodillen, haaien en andere zeevisschen.--Vondst in de maag van
+     een kakap.--Kluwens van boomstammen, lijken en huizen liggen in
+     modderpoelen.--De plantengroei tegenover den modderregen.--Het
+     begraven der lijken en het desinfecteeren.--Aantal verwoeste dorpen
+     en slachtoffers der zeebeving.--In Indië is geen burgerlijke stand
+     voor inlanders.--Waarom de schepen in straat Soenda niet vergaan
+     zijn.--Golfbeweging in het algemeen is geen horizontale
+     waterverplaatsing.--De golf te Tangerang en aan Java's Zuidkust.
+     Het water liep van de Welkomstbaai naar de Indische zee.--Zondvloed
+     op de eilanden Sebesie en Klein-Seboekoe.--Geen sterveling aldaar
+     gered.
+
+     De uiterste grenzen van de golfbeweging.--Storingen in Australië en
+     het Engelsche kanaal via Kaap Hoorn.--De storingen te Colon etc.
+     hebben eene andere oorzaak.--Het verband tusschen zeediepte en
+     snelheid van voortplanting.--De storing te Moltkehafen in
+     Zuid-Georgië.--Dieptebepaling van den Indischen Oceaan als gevolg
+     van de uitbarsting van Krakatau.
+
+
+Uit een zuiver wetenschappelijk oogpunt zijn de luchttrillingen, die
+zich over de geheele aarde hebben uitgestrekt, zeker het meest
+belangrijke verschijnsel van de geheele uitbarsting. Maar, daar geen
+mensch ze kon hooren en daar ze geen vlieg kwaad hebben gedaan, zijn ze
+onopgemerkt voorbij gegaan.
+
+Hoe geheel anders is het met de bewegingen, die de vulkaan veroorzaakte
+in de wateren van den Oceaan! In een vroeger hoofdstuk beschreef ik het
+vergaan van Telok Betong zooals het van de "Loudon" werd aanschouwd.--De
+golven, die wij toen zagen, en die Telok Betong en een groot deel van
+Anjer op den morgen van den 27sten Augustus te half zeven verwoest
+hebben, waren bij lange na niet de hoogste golven, die in die dagen door
+straat Soenda rolden. De reus onder de golven toch ontstond eerst later,
+toen de duisternis reeds was ingevallen. Niemand aanschouwde haar.
+Niemand kan met zekerheid zeggen hoe zij ontstaan is. Want geen
+sterveling heeft kunnen zien wat er op Krakatau gebeurde, den 27sten
+Augustus te 10 uur, toen die groote golf ontstaan is.
+
+Bij de hydrographische opname van Straat Soenda heeft men nergens eene
+verontdieping van de zee waargenomen, behalve op de plaats, waar de
+beide nieuwe eilanden Steers en Calmeijer ontstaan zijn. Volgens Verbeek
+zijn die nieuwe eilanden geheel uit eruptie-materiaal opgebouwd. Ware
+het mogelijk, dat alleen de bovenlaag van deze eilanden uit uitwerpselen
+bestond, die rusten op een terrein, dat plotseling opgeheven is uit zee,
+dan zou zulk eene plotselinge opheffing van den bodem de oorzaak kunnen
+zijn van de groote golf, die het meeste kwaad gesticht heeft. Zulk eene
+golf kan ook ontstaan door eene onderzeesche uitbarsting. Maar als men
+let op de instorting van het grootste gedeelte van het eiland, die reeds
+op den namiddag van 27 Augustus van af de "Loudon" is geconstateerd, en
+die dus te gelijk met de uitbarsting of vlak daarna geschied moet zijn,
+dan kan het ook zijn, dat aan het in zee ploffen van den berg Rakata de
+grootste golf te wijten is.
+
+De kleinere golven, bijv. die van half zeven 's morgens, die Telok
+Betong verwoestte, kunnen dan ontstaan zijn door het in zee vallen van
+groote hoeveelheden vaste stoffen, die de vulkaan uitbraakte en die
+eene waterbeweging te voorschijn riepen, zooals ieder die op kleine
+schaal zien kan, als hij een steen in het water werpt of als hij, zooals
+men zegt, "kringetjes spuwt."
+
+Men heeft die golf "vloedgolf" genoemd. Ik zou haar liever "zeebeving"
+noemen. Trouwens de naam doet heel weinig ter zake.
+
+Hoe dan die golf nu ook ontstaan is, zeker is het, dat het middelpunt
+der golfbeweging, het uitgangspunt der zeebeving, samenvalt met het
+middelpunt der vulkanische eruptie en dat de reusachtige golf, van
+Krakatau uit, zich voortgeplant heeft door de zee en vervolgens in
+intensiteit of in hoogte verminderd is, naarmate zij verder van Straat
+Soenda af was. En daar zij zich voortplant met eene zekere snelheid, zal
+het verschijnsel van den buitengewoon hoogen vloed en de lage ebbe van
+27 Augustus hoe langer hoe later worden waargenomen naarmate men een
+punt beschouwt, dat verder van het middelpunt ligt. De vorm van de kust
+zal verder een belangrijken invloed hebben op de hoogte van dien vloed
+en waar de golf geen weerstand vindt in den Oceaan zal zij zich vrij wat
+sneller voortplanten dan in eene nauwe straat.
+
+Het "gebied des doods", strekt zich in hoofdzaak uit tot de
+alluviaalstreek der kusten van Sumatra en Java, die op Straat Soenda
+uitzien. Die kustlanden zijn ten gevolge van die zeebeving, bezocht
+geworden door een vloed, die langs den Sumatra-wal 22 tot 24 meter steeg
+boven den gewonen zeestand. Langs het arme Bantam verhief zich de vloed
+30 tot 36 meter.
+
+Het water overstroomde de kust tot het stuitte tegen het gebergte. De
+alluviaalstreek vóór het gebergte heeft eene breedte van een tot tien
+kilometer. Dáár kunnen wij de ergste gevolgen van de uitbarsting
+verwachten.
+
+Beschouwt men eene golfbeweging als eene slingering van het water in een
+vertikaal vlak, dan zal, als de _top_ van de vloedgolf 35 meter boven
+den gewonen zeestand ligt, het _dal_ van de golf 35 meter lager liggen
+dan die zeestand. Met andere woorden: op een vloed van 35 meter volgt
+onmiddellijk een ebbestand der zee van 35 meter beneden het gewone
+zeepeil.
+
+De waarnemingen van den hoogsten vloed langs de kust waren gemakkelijk
+genoeg, daar het water voldoende sporen van zijne afwezigheid heeft
+achtergelaten. De laagste zeestand daarentegen kon natuurlijk in het
+gebied des doods niet waargenomen worden, daar hij gevolgd is op den
+zondvloed.
+
+Op verschillende plaatsen echter heeft men bij de kleinere golven van 26
+Augustus en bij de golf van 27 Augustus des morgens te half zeven,
+werkelijk een zeer lagen zeestand waargenomen ook in Straat Soenda. Men
+zag toen in zee klippen boven het water uitsteken, die nooit te voren
+bloot geweest waren, die tot nog toe bij de laagste bekende ebbe altijd
+blinde klippen bleven. Buiten Straat Soenda zijn die lage ebben nog
+beter waargenomen.
+
+Te Batavia kon men met de hand visschen vangen in de leeggeloopen
+rivier, terwijl alle vaartuigen op het droge lagen, en te Benkoelen
+werden schildpadden, visschen en twee zeekalven door de inlanders buit
+gemaakt, toen die lage ebbe intrad.
+
+Maar het zekerste bewijs voor mijne stelling: dat op den hoogen vloed
+eene nagenoeg even lage ebbe is gevolgd, geeft ons de zelfregistreerende
+peilschaal te Tandjong Priok, die de zeestanden gedurende die dagen
+automatisch heeft opgeteekend.
+
+Is dus de beweging der zee eene slingerende (oscilleerende) geweest, dan
+volgde bijv. te Anjer op den ontzettenden vloed, die 35 meter hoog
+opliep, onmiddellijk een zeestand, 35 meter lager dan gewoonlijk. Er was
+dus op een zeker oogenblik een niveauverschil van bijna 70 meter
+tusschen het water dat Anjer overstroomd had en de lage zee op de reede!
+Gelijk een ontzettende waterval stroomde, of liever stortte dit water
+onder de werking der zwaartekracht naar zee terug, met eene ongekende
+snelheid, en bij gevolg met eene levende kracht, die zoo aanzienlijk
+was, dat men geen spoor van fundeeringen van huizen meer aantreft, en
+dat geheele stukken van de kust naar zee zijn medegesleept. Het spreekt
+van zelf, dat een dergelijke waterstroom ook alle boomen en menschen
+naar zee sleepte. De schepen, die in de volgende dagen door Straat
+Soenda voeren, zagen tal van lijken op zee drijven. Zoo rapporteerde de
+gezagvoerder van de mailboot "Batavia," dat hij den 3den September
+voorbij Vlakke Hoek varende, op eenige uren van de kust, tal van
+menschelijke lichamen zag drijven, die hij voor Chineezen aanzag, daar
+ze kale hoofden en staarten hadden.
+
+Gedurende de dagen volgende op de uitbarsting vierden de krokodillen of
+"kaailui" zooals ze in Indië genoemd worden, die men in grooten getale
+aan de monden der Bantamsche rivieren aantreft, feest. Zij gingen te
+gast op de duizenden lijken, die de zee had medegesleept.
+
+Niet alleen de haaien, maar ook de andere zeevisschen hadden gedurende
+dien tijd een koningsmaaltijd.
+
+Te Serang kocht eene huisvrouw een kakap, een der smakelijkste Indische
+zeevisschen. Toen het dier geopend werd vond men in de maag twee
+menschenvingers, die nog van nagels voorzien waren. De visch, die ter
+markt kwam te Serang, was dan ook "moddervet" en werd gretig gekocht
+door de Chineezen ten einde ze te drogen.
+
+
+
+Op de plaatsen, waar het gebergte bijvoorbeeld meer dan twee uren gaans
+van de kust verwijderd was, werd over die breedte alles overstroomd en
+vernield. Maar het naar zee terugkeerende water had minder verhang en
+dus minder snelheid. Het voerde dus niet alles mede, maar liet, behalve
+kolossale koraalblokken, die uit zee medegebracht waren, bovendien,
+evenals op een slagveld, de dooden liggen. Langs de Bantamsche kust
+lagen aldus op vele plaatsen lijken van paarden, buffels, stijlen en
+daken van huizen, door elkaar gewoeld tot onontwarbare kluwens met
+honderden ontwortelde boomen en menschenlijken. Dit alles kleefde vast
+in stinkende poelen, groote plassen, die de lage gedeelten van de
+terreinen in moerassen veranderden, met vuil, stilstaand water, gevuld.
+Maar het afschuwelijkste van alles was de vaalbruine, samenhangende
+modder, die, uit den slijkregen afkomstig, alles bedekte, voor zoover
+het ten minste niet onder eene vuilwitte aschlaag bedolven was,
+gelijkende op de sneeuw, die in eene Hollandsche stad de straten bedekt,
+als het eenigen tijd gedooid heeft.
+
+
+
+Die asch en modder zijn natuurlijk niet alleen gevallen op het gebied,
+dat door de zee is overstroomd. Ook het binnenland tot op de hoogste
+bergen is met asch of modder bedekt. De vernietiging van den
+plantengroei is echter niet in evenredigheid met de dikte van de
+aschlaag. Waar slechts asch gevallen is, zijn de boomen niet allen
+omgevallen, en de rijstplantjes leven soms nog onder de poreuze laag.
+Maar waar de modder- of slijkregen, die zooveel zwaarder is, gewoed
+heeft, zijn de boomen geknakt en omgevallen. Daar is de oogst verloren,
+want de rijstplanten op de sawah's zijn dood en de koffieboomen op de
+hellingen der bergen hebben bloemen, bladeren en vruchten verloren.
+
+De overvloedige regen, die in de dagen viel volgende op de uitbarsting,
+is gedrongen door de aschlaag, en al de planten, die niet verplet zijn
+door het gewicht van de modder, herleven. Weldra herwon de groene kleur
+de oude rechten, die zij in de tropen heeft.
+
+In Bantam werden de lijken zooveel mogelijk begraven en men
+desinfecteerde met karbolzuur de stinkende, rottende poelen, terwijl
+overblijfselen van huizen en boomen met petroleum werden begoten en
+daarna in brand gestoken. Dit alles was zeer urgent, want men kon zich
+anders voorbereid houden op de eene of andere epidemie, ten gevolge van
+de rotting van zooveel organische zelfstandigheden van menschen, dieren
+en planten afkomstig. De energie, die in die dagen door de ambtenaren
+van het binnenlandsch bestuur is ontwikkeld, verdient onze bewondering.
+
+Het was vooral noodig, dat er snel gehandeld werd. De resident van
+Bantam rapporteerde den 7den September, dus slechts 11 dagen na de
+ramp, dat er in de afdeeling Tjaringin reeds 4500 lijken begraven waren,
+en in de afdeeling Anjer 1517. Door deze getallen kan men zich een
+denkbeeld maken van de alles behalve benijdenswaardige taak, die op de
+ambtenaren van het binnenlandsch bestuur rustte. Zij hadden echter de
+voldoening, dat er geen epidemie uitbrak, en dat er spoedig geen
+onbegraven lijken werden gevonden op de Bantamsche kust.
+
+
+
+Slechts weinig menschen sneuvelden ten gevolge van heete asch of werden
+bedolven onder puimsteen. De zeebeving is de groote vernieler geweest.
+Niet minder dan honderd vijf en zestig bloeiende dorpen of kampongs
+werden geheel vernietigd, terwijl bovendien honderd twee en dertig
+kampongs voor een deel verwoest werden. Zeven en dertig Europeanen
+vonden den dood door de zeebeving, terwijl er volgens de opgaven der
+hoofden niet minder dan 36380 inlanders, Chineezen en vreemde
+Oosterlingen omkwamen.
+
+Daar er noch op Java noch op Sumatra een burgerlijke stand bestaat voor
+de laatste categorieën van personen, is op de absolute juistheid van dit
+cijfer geen staat te maken. Het is zeker wel wat te laag. We zijn
+wellicht niet ver van de waarheid, als wij het aantal der slachtoffers
+door de ramp van Krakatau stellen op 40,000.
+
+
+
+Er waren tijdens de uitbarsting, behalve de "Loudon", nog negen schepen
+in Straat Soenda. Geen dezer schepen heeft eenige schade geleden door de
+golven, die zooveel onheil aanrichtten op de kust. Dit wekt wellicht
+bevreemding op. Maar het is zeer natuurlijk, als men er aan denkt, dat
+bij elke golfbeweging in de volle zee de waterdeeltjes slechts vertikaal
+heen en weer gaan, terwijl er geen beweging van water in horizontalen
+zin plaats vindt. Die vertikale waterbeweging plant zich voort door de
+geheele watermassa, evenals de loopende geluidsgolven zich door de lucht
+voortplanten, zonder dat de lucht zelf zich verplaatst. De golven gaan
+dus voort over het watervlak, maar het water blijft, waar het is. Een
+schip, dat in zulk eene golfbeweging is, gaat alleen op en neer, zonder
+daarom met groote vaart in horizontalen zin meegenomen te worden. Men
+ziet evenzoo, op een heuvel staande, soms den wind spelen door een veld
+korenaren. Duidelijk ziet men, dat er zich golven voortbewegen door het
+korenveld, maar de korenaren zelf gaan niet van hunne plaats. Daarom
+liepen de schepen in Straat Soenda weinig gevaar, al waren de golven ook
+nog zoo hoog, als het water maar diep genoeg was. Zij rezen op den top
+van de golven; de golven gingen door, maar lieten het schip achter, dat
+weldra in het golfdal was. Als nu maar dat golfdal niet zoo diep was,
+dat het schip stootte, dan was er alle kans, dat het de golven
+doorstond.
+
+De beweging wordt echter geheel anders, wanneer de golven op zeer ondiep
+water of tegen de kust komen. Dan krijgen de waterdeeltjes eene
+aanzienlijke snelheid ook in horizontalen zin, dan overstroomen door de
+werking der zwaartekracht de lage stranden, dan gaat ook het vaartuig
+met de golf mede, zooals te Telok Betong gebeurd is met de "Barouw", die
+eenige kilometers van zee, binnen in het land is teruggevonden.
+
+
+
+Ook buiten Straat Soenda heeft de golfbeweging, die van Krakatau
+uitging, belangrijke schade aangericht. In het gedeelte van de Javazee,
+dat aan Straat Soenda grenst, steeg de vloed 2 meter. Hier werd in
+Bantam de haven Karang Antoe en vele strandkampongs in het district
+Tanara overstroomd.
+
+In de residentie Batavia werd de kust van Tangerang ongeveer 3 meter
+onder water gezet. De kustzoom, die overstroomd werd, was wel is waar
+smal, zij bedroeg slechts 1-1/2 kilometer; maar er verdronken toch nog
+ongeveer 1800 inlanders en meer dan 500 Chineezen, terwijl het dorp
+Kramat verwoest werd.--Wat er in de omstreken van Batavia gebeurde,
+weten wij reeds.--De Duizend eilanden stonden twee meter onder water.
+Aan de kust van Krawang werden een paar kampongs overstroomd; hier is
+echter de grens van de verwoesting door de golven aangericht. Want in
+het gedeelte der Javazee, dat Oostelijk ligt van den Hoek van Krawang,
+zijn wel verheffingen en dalingen van den zeespiegel waargenomen, maar
+deze waren te gering om schade aan te richten. Op de peilschalen te
+Soerabaja en in de Straat van Madoera zijn de storingen nog duidelijk
+afgelezen, maar zij zijn zeer gering.
+
+Langs de Zuidkust van Java heeft de golf niet veel schade gedaan. Te
+Tjilatjap steeg de vloed 2 meter. Zestien inlandsche vaartuigen werden
+van hunne ankers geslagen. De Zuidkust van Java is over 't algemeen
+steil, er is geen strand en het gebergte rijst er als 't ware uit zee
+op. De golf kon hier dus weinig schade aanrichten.
+
+Aan den ingang van Straat Soenda op Java's Eerste punt staat de
+vuurtoren, die tengevolge der bekende aardbeving op 1 September 1880
+middendoor knapte. Tijdens de uitbarsting zijn geene aardbevingen
+waargenomen, en daar de vuurtoren op een hooge rots is gebouwd, is hij
+niet door de wateren bereikt. De dorpen in den omtrek zijn wel is waar
+verwoest, maar de bewoners waren grootendeels op de rots gevlucht, waar
+de vuurtoren staat, zoodat er slechts een twaalftal omkwamen.
+
+Tusschen Java's Tweede en Derde punt ligt de Welkomstbaai. Het water is
+hier zóó hoog gestegen, dat het zijn weg genomen heeft dwars over de
+kust naar den Indischen Oceaan. Gedurende dien tijd was dus Java's
+Eerste punt met den berg Pajoeng een eiland.
+
+Het Prinseneiland, dat aan den ingang van Straat Soenda ligt, werd voor
+een gedeelte overstroomd. Het water steeg hier 15 meter en sleepte 56
+personen in zee. De verwoesting, die hier plaats greep, is vrij wat
+minder dan die op de eilanden dicht bij Krakatau gelegen. Zoo steeg de
+zee 30 meter bij het eiland Sebesie, gelegen tusschen Krakatau en den
+Sumatra wal.
+
+Men zal nooit te weten komen wat het lot der inwoners van Sebesie
+geweest is. Want van de drie duizend zielen, die de bevolking telde, is
+geen mensch gered. Evenmin als van de honderd vijftig inwoners van het
+eilandje Klein-Soeboekoe. Vermoedelijk heeft de vloed hen allen
+weggespoeld.
+
+
+
+Langs de Westkust van Sumatra heeft men de vloedgolven nog tot Ajer
+Bangies waargenomen; zoo ook op het eiland Biliton.
+
+
+
+Op de eilanden Ceylon en Mauritius zijn belangrijke storingen in den
+zeestand waargenomen, die aan de golven van Krakatau worden
+toegeschreven.
+
+
+
+De uiterste grens van voortplanting der golven naar het Zuiden en Oosten
+is de Westkust van Australië, maar naar het Westen overschreden zij Kaap
+Hoorn. Kleine afwijkingen in ebbe en vloed, waargenomen in het Engelsche
+Kanaal, zijn waarschijnlijk de laatste stuiptrekkingen van deze
+Krakataugolven geweest.
+
+De storingen, die in die dagen in de getijen zijn waargenomen op
+verschillende andere plaatsen, te Colon, aan de landengte van Panama, te
+San Francisco in Californië en op Nieuw Zeeland, werden door velen ook
+aan de Krakataugolven toegeschreven. Een nauwkeurig onderzoek heeft
+echter aangetoond, dat zij onmogelijk hiermede in verband kunnen staan.
+
+
+
+De snelheid van voortplanting eener golfbeweging in zee is in hoofdzaak
+afhankelijk van de diepte der zee. Hoe ondieper de zee, des te minder
+snel is de voortplanting der golven. Er bestaat zulk een eenvoudig
+verband tusschen zeediepte en snelheid der golfbeweging, dat men met
+eenige benadering de eene uit de andere kan afleiden. Kent men de
+achtereenvolgende tijdstippen, waarop de storing der getijen tengevolge
+van de uitbarsting heeft plaats gehad en den afstand, waarop die
+plaatsen van Krakatau verwijderd zijn, dan kan men daaruit de gemiddelde
+diepte der zee berekenen. Op vele plaatsen was die zeediepte bekend en
+men had dan een goed middel tot contrôle van de gebruikte formules. Maar
+daar, waar de zeediepte niet bekend is, kon men met die formules de
+zeediepte berekenen.
+
+Toevallig was er juist op den dag der uitbarsting door eene Duitsche
+Zuidpool-expeditie eene zelfregistreerende peilschaal opgesteld op het
+eiland Zuid-Georgië te Moltkehafen. De storingen tengevolge van Krakatau
+zijn hier met groote juistheid opgeteekend, terwijl de tijden ook
+nauwkeurig zijn aangegeven. De heer Verbeek berekende uit deze
+waarnemingen, dat de zee tusschen Krakatau en Zuid-Georgië gemiddeld
+niet minder dan 6340 meter diep moet zijn. In verband met eenige weinige
+dieptebepalingen in die streken, door de "Gazelle" in 1875 verricht,
+trekt hij het besluit dat er ten Zuid-Zuid-Oosten van Java een lang
+gestrekt diep bekken ligt tusschen Australië aan de eene zijde en de
+eilanden Amsterdam, St. Paul en Kerguelen aan de andere.
+
+Het is zeker niet het minst merkwaardige gevolg van de uitbarsting, dat
+zij ons uitsluitsel heeft gegeven over de diepte van den Indischen
+Oceaan!
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK VIII.
+
+Het gebied der uitgeworpen stoffen.
+
+     Wat is erger: modder-, asch- of puimsteenregen?--Gloeiende
+     aschregen te Katimbang.--Puimsteenbergen op Krakatau.--Hoe zijn
+     Steers- en Calmeijer-eiland ontstaan?--Het vulkanische rif, dat
+     rookwolken uitstootte, van de "Loudon" gezien.--De hoeveelheid der
+     uitgeworpen stoffen.--Vergelijking met vroegere erupties.--Skaptar
+     Jökull (1783) en Tambora (1815).--In welk opzicht Krakatau de
+     meerdere is.--De doorgesneden piek Rakata.--De oppervlakte van den
+     aschregen, vergeleken met Nederland etc.--Nog eens Krakatau te 's
+     Gravenhage.--Een vloed van 34 M. + A.P. aan de Noordzee.--18
+     kubieke kilometer stof over Zuid-Holland uitgestort.--Dezelfde
+     hoeveelheid over Nederland uitgespreid.--Het verdwenen stuk van
+     Krakatau vergeleken met den Haag en met de "Maliebaan."
+
+
+Modder, asch en puimsteen,--ziedaar het driemanschap van vaste stoffen,
+dat de vulkaan van Krakatau uitbraakte. Uit persoonlijke ondervinding
+kan ik verklaren, dat een hagelbui van puimsteen of een hevige aschregen
+betrekkelijk aangenaam is in vergelijking van het afgrijselijke van de
+modderdouches, die de uitbarsting van Krakatau vergezelden. Dit is
+echter alleen waar voor zoo ver de asch niet gloeiend is en de
+puimsteenstukken niet grooter zijn dan eieren.
+
+Wij zagen immers, dat de rampzalige bewoners van Katimbang de kille
+modderregen eene verademing vonden, nadat zij gebombardeerd waren
+geworden met puimsteenblokken zoo groot als een vuist, en nadat zij vol
+brandwonden waren door de heete asch.
+
+Wel mogen wij dankbaar zijn, dat aan de "Loudon" die bezoeking is
+bespaard gebleven!
+
+Het materiaal, dat de berg uitgeworpen heeft, ligt natuurlijk voor het
+grootste gedeelte dicht bij den vulkaan. Zoo vond Verbeek op het
+overgebleven stompje van Krakatau eruptie-producten, die hij "grof
+puimsteenmateriaal" noemt. Dit materiaal was werkelijk zeer grof, want
+de stukken bereikten eene grootte van een kubieke meter, en van de
+hoeveelheid kan men zich een denkbeeld maken, als men weet, dat de dikte
+der uitgeworpen stoffen op Krakatau zelf 30 tot 60 meter bedroeg.
+
+In de nabijheid van Krakatau is de zee tusschen Krakatau en Sebesie, die
+voor de uitbarsting 36 meter diep was, geheel opgevuld door eene groote
+bank van zand, asch en puimsteenbrokken, waarvan Steers en
+Calmeijer-eiland de boven zee uitstekende punten zijn.
+
+Hoe die eilanden ontstaan zijn is niet met zekerheid te zeggen. Men zou
+zich kunnen voorstellen, dat een gedeelte van den vulkaan in de lucht
+geschoten is, en hier neergevallen. Professor Judd, de geoloog van de
+Engelsche Krakatau-commissie, noemt dit zeer onwaarschijnlijk. Hij
+gelooft, dat er zich in de Noordelijke flank van het eiland Krakatau
+twee of meer zoogenaamde parasitische vulkaankegels gevormd hebben, en
+dat die in afmetingen zijn toegenomen, tot zij boven de zee uitstaken.
+Hij beroept zich daarbij op hetgeen wij van de "Loudon" gezien hebben,
+toen wij na de uitbarsting langs Krakatau voeren. Wij meenden immers te
+zien, dat zich tusschen Krakatau en Sebesie een rif gevormd had, en dat
+verschillende kraters op dat rif kolommen van rook opwaarts zonden. Dit
+was juist de plek, die men later Steers- en Calmeijer eiland noemde. De
+vulkanische werking, die op de "Loudon" werd waargenomen op dien plek
+buiten Krakatau gelegen, is sterk in twijfel getrokken; de heer Emile
+Metzger te Stuttgart noemde de beschrijving, die ik van de vulkanische
+werking gaf,[1] "uit den aard der zaak onjuist."
+
+Neemt men de verklaring van Prof. Judd van het ontstaan der eilanden
+aan, dan is er zeker niets vreemds in, dat op die plek rookkolommen
+opstegen. Als men echter vasthoudt aan het denkbeeld, dat de beide
+eilanden Steers-en Calmeijer door den vulkaan Rakata zelf zijn
+uitgespuwd, dan is de door ons waargenomen vulkanische werking, na het
+ontstaan van die eilanden, op eenvoudige wijze te verklaren. De vulkaan
+heeft dan eenige kilometers vaste stof op dezelfde plaats in zeer korten
+tijd uitgebraakt, binnen de groote stukken, die zij uitwierp, was zeker
+stoom besloten. In elk geval kunnen zeer goed, nadat die eilanden in zee
+gedeponeerd zijn geworden, uit die materialen zoogenaamde secundaire
+eruptiekegels ontstaan zijn, die rookkolommen uitzonden, zooals men dat
+zoo menigmaal op lavastroomen ziet.
+
+Het zij mij vergund ten slotte op te merken, dat het niet aangaat onze
+waarneming als onjuist te verwerpen, omdat zij niet strookt met "de
+theorie." Ik ben gelukkig niet de eenige, die op de "Loudon"
+rookkolommen heb zien opstijgen op Steers- en Calmeijer-eiland. Kapitein
+Lindeman vermeldt hetzelfde feit in zijn rapport aan de
+Stoomvaartmaatschappij.
+
+
+
+In de veronderstelling, dat er nergens opheffingen van den zeebodem
+ontstaan zijn, is de vermindering van diepte en het ontstaan der
+eilanden Steers en Calmeijer alleen te wijten aan eruptie-producten.
+
+Uit de hydrographische opname van Straat Soenda na de uitbarsting, uit
+de opgemeten verspreiding der puimsteen en aschlagen op de eilanden, is
+dan te berekenen hoeveel materiaal er uitgeworpen is in de onmiddellijke
+nabijheid van den vulkaan, waar het grove puimsteenmateriaal
+neergevallen is. Ongelukkig mist men eene juiste kennis van den vorm en
+de plaats der eilanden vóór de uitbarsting en ook was de kennis der
+diepte van Straat Soenda vóór de uitbarsting vrij onvolledig. Dit maakt,
+dat de berekening der uitgeworpen stoffen slechts bij benadering juist
+is.
+
+Volgens de berekening van den heer Verbeek ligt eene hoeveelheid van 12
+kubieke kilometer vaste stoffen binnen een cirkel, die met een straal
+van 15 kilometer om Krakatau is getrokken. Daar buiten zou volgens
+dezelfde berekening nog 8 kubieke kilometer liggen, zoodat de totale
+hoeveelheid uitgeworpen stoffen 18 kubieke kilometer zou bedragen, dat
+is _achttien duizend millioen kubieke meter_.
+
+Het is mogelijk, dat de hoeveelheid uitgeworpen stoffen veel grooter is
+dan deze berekening aangeeft. De bekende wetenschappelijke nauwgezetheid
+van den heer Verbeek is ons daarentegen borg dat zij zeker niet kleiner
+is. We hebben dus alle recht om te zeggen: de uitbarsting van Krakatau
+heeft _minstens_ 18 kubieke kilometer vaste stof verplaatst, of wel een
+gewicht van 36 billioen kilogrammen. Op het eerste oogenblik komt ons
+die hoeveelheid zóó groot voor, dat wij zouden gelooven, dat ook met het
+oog op de quantiteit, die uitgebraakt is, de uitbarsting van Krakatau,
+haar gelijke niet heeft onder de bekende erupties.
+
+Toch zijn er in de laatste honderd jaren minstens twee uitbarstingen
+geweest, waarbij die hoeveelheid ver is overtroffen. De uitbarsting van
+Skaptar Jökull op IJsland in 1713, verplaatste eene hoeveelheid van niet
+minder dan 600 kubieke kilometer vaste stoffen, dat wil zeggen eene
+massa even groot als zesmaal de Mont-Blanc. In de 19de eeuw kunnen
+wij wijzen op de groote uitbarsting van den Tambora op het eiland
+Soembawa in 1815. Volgens eene berekening van Junghuhn werd toen 300
+kubieke kilometer uitgeworpen; dit is wel is waar slechts de helft van
+de geschatte hoeveelheid, die de IJslandsche vulkaan uitbraakte, maar
+het is toch nog de inhoud van drie bergreuzen van het kaliber van den
+Mont-Blanc. De heer Verbeek, die de berekening nog eens verrichtte, vond
+echter 150 kubieke kilometer. Dit kan zeker nog wel te hoog zijn, maar
+er blijkt toch uit, dat ook bij die uitbarsting de hoeveelheid
+uitgeworpen stof veel grooter was dan bij Krakatau. In onze koloniën is
+de uitbarsting van den Tambora zeker de meest grootsche die wij kennen.
+De duisternis duurde toen op Madoera, 510 kilometer van den vulkaan, nog
+drie volle dagen; zij strekte zich uit tot Solo en Djokja. Een regen van
+gloeiende steenen doodde de bewoners van Soembawa, 12000 in getal; op
+het eiland Lombok, dat anderhalve graad of 160 kilometer van den Tambora
+ligt, kwamen 44000 menschen om. De geheele Indische Archipel schudde op
+zijne grondvesten; Borneo, Celebes, de Molukken, Sumatra tot Benkoelen
+toe, Java, de kleine Soenda-eilanden tot Nieuw Guinea toe, trilden door
+aardbevingen. Te Amboina scheurde de aarde vaneen. Een wervelwind hief
+boomen, huizen, menschen en vee op, en deed ze als stroohalmen in den
+dampkring ronddraaien. Na vier jaren was de geheele streek nog een
+tooneel van woeste eenzaamheid, en men zag toen nog op het eiland Bima
+wrakken van schepen zitten, die er door een vloed, die 4 meter boven den
+hoogsten zeestand gerezen was, waren neergezet.
+
+
+
+Bij de uitbarsting van Krakatau ontstond ook eene dichte aschwolk, die
+de zon verduisterde. De duisternis duurde echter, zooals wij zagen,
+minder dan één etmaal, terwijl het gebied van de duisternis zich in
+hoofdzaak bepaalde tot de kusten van Straat Soenda. Daarbuiten strekte
+zij zich niet ver uit en duurde slechts een paar uur.
+
+In één opzicht slechts heeft de uitbarsting van Krakatau haar gelijke
+niet: nimmer was de menschheid getuige van explosies zoo hevig, als die
+van 27 Augustus te 10 uur. De oorzaak van het geweldige karakter, dat
+de uitbarsting toen aannam, ligt in de ligging van den vulkaan op een
+klein eiland, en de gemakkelijkheid, waarmede groote hoeveelheden
+zeewater hun weg vonden naar den vulkanischen haard.
+
+Staan wij nog een oogenblik stil bij de instorting van het eiland. De
+schoonste plaat in Verbeek's Krakatau-album is ongetwijfeld het aanzicht
+van de vertikaal doormidden gesneden piek Rakata. Is het niet voor een
+geoloog om te watertanden, als de natuur plotseling eene ideale,
+vertikale doorsnede van een vulkaan te aanschouwen geeft? De bouw van
+den vulkaan blijkt uit die doorsnede even duidelijk, als de constructie
+van een bouwwerk uit de doorsneden, die bij geene bouwkundige teekening
+ontbreken. En als men denkt, dat waar nu de blauwe zee meer dan 300 M.
+diep is, eens de andere helft van den berg en het overige Krakatau was,
+zoodat op de plaats waar nu de schepen varen, eene verdieping van 1100
+meter is ontstaan, dan wordt men overweldigd door een gevoel van innigen
+eerbied en bewondering voor zulke natuurverschijnselen als de
+uitbarsting van Krakatau!
+
+Wegens de onvoldoende verlichting mislukte de voorgenomen photographie
+van den steilen wand van piek Rakata, tijdens de opname van de verwoeste
+streken in October 1883. Later echter, in 1886, slaagde de heer Verbeek
+er in eene uitstekend geslaagde photographische opname van de piek te
+verkrijgen. Op deze photographie is ook de krater duidelijk te zien.
+Terwijl in 1883 de wand eene hoogte had van 832 meter, was ten gevolge
+van het afstorten van los materiaal de hoogte in 1886 zestien meter
+verminderd.
+
+
+
+De oppervlakte van het gebied van den aschregen wordt door den heer
+Verbeek geschat op 827.000 vierkante kilometer, dat is 23 maal de
+oppervlakte van Nederland, of de uitgestrektheid van Nederland, België,
+Duitschland en Denemarken te zamen. Bij het bespreken van de
+schemeringsverschijnselen in hoofdstuk X zullen wij zien, dat het
+gebied, waar asch gevallen is, waarschijnlijk nog veel grooter is.
+
+
+
+Wanneer men verneemt, dat de berg 18 K.M3. uitgeworpen heeft, dat de
+zee 34 meter rees, en dat van Krakatau 23 K.M2. weggezonken is, dan
+vrees ik, dat die getallen als zoodanig, droog en dor als ze zijn, niet
+veel indruk zullen maken.
+
+Evenals wij gedaan hebben met het gebied van het geluid en dat van den
+aschregen, kunnen wij echter ook deze cijfers overbrengen op meer bekend
+terrein.
+
+
+
+Wij verplaatsen dus weder in onze gedachten Krakatau naar 's Gravenhage,
+en wij begeven ons naar het strand der Noordzee. Plotseling rijst de
+vloed zes en dertig meter boven Amsterdamsch peil, tengevolge van de
+uitbarsting, die in den Haag plaats vindt.
+
+Door niets gestuit verzwelgen de wateren het grootste gedeelte van
+Nederland, Noord- en Zuid-Holland, Utrecht, Groningen, Friesland en
+Zeeland worden geheel overstroomd; op de meeste plaatsen is de zee
+tientallen van meters diep, zoodat er van de inwoners dier provinciën
+waarschijnlijk geen mensch meer in leven is.
+
+Een enkel hoog duin langs het Noordzeestrand verheft nog zijn kruin
+boven de golven, als het ten minste niet weggeslagen is door de
+vloedgolf, wat in de hoogste mate waarschijnlijk is. In de overige
+provinciën van Nederland is de schade alles behalve gering. Het vier
+vijfde gedeelte van Noord-Brabant is ondergedompeld, tegelijk met de
+helft van Overijsel en een groot gedeelte van Gelderland. Het is zeker
+korter om te zeggen dat geheel Nederland overstroomd is, behalve
+drievierde van Drente, half Overijsel, een vijfde van Noord-Brabant, de
+Veluwe, het deel van Gelderland oostwaarts van Nijmegen, en geheel
+Limburg.
+
+
+
+Na den vloed in Straat Soenda liep het water onmiddellijk weder naar zee
+terug. In Nederland is de ramp van meer ingrijpenden aard. De zeestand
+daalt zeer snel. De bovenlaag van het water stort zich met eene snelheid
+van eenige tientallen meters in de seconde, als een waterval bruisend,
+naar zee en voert alles mede, wat hoog uitstak boven het landschap. Maar
+Nederland blijft diep ondergedompeld onder de baren. Het water verlaat
+het polderland niet meer, het bedekt onze vruchtbare provinciën voor
+goed. De zeedijken, duinen en bandijken langs de rivieren, dienen nu als
+waterkeering in tegengestelden zin als vroeger; zij verhinderen het
+water naar zee te stroomen. Maar daar vergeet ik, dat het naar zee
+terugkeerende water geheel Nederland kaal geschoren heeft, zooals de
+kusten van Straat Soenda. Er zijn dus geen dijken of duinen meer, en het
+water kan wel degelijk dalen tot op het niveau der zee. Het polderland
+blijft echter toch onder water. Nederland is weer zee geworden en het is
+niet waarschijnlijk, dat de Limburgers en Drentenaars, die met de helft
+der Overijselaars en Gelderschen de overgebleven bevolking in Nederland
+uitmaken, kapitaal en moed genoeg hebben om het ooit weer uit het water
+op te pikken. Men herinnere zich slechts, dat eene soortgelijke
+onderneming op veel kleiner schaal, de droogmaking der Zuiderzee, de
+hartewensch van alle ingenieurs, niet tot stand kon komen, toen
+Nederland nog in zijn geheel bestond. Toen gold het slechts de
+drooglegging van ééne kleine provincie, terwijl na de uitbarsting van
+den Haag-Krakatau bijna geheel Nederland in hetzelfde geval verkeert, en
+er niet veel Nederlanders over zijn.
+
+Gelukkig behoeft eene eruptie niet altijd gepaard te gaan met een vloed
+van 34 meter. Het is dus mogelijk, dat Nederland voor overstrooming is
+bewaard gebleven. De vulkaan in den Haag heeft echter evenals Krakatau,
+18 kubieke kilometer vaste stof uitgeworpen. Wanneer die hoeveelheid
+alleen gevallen is in de provincie Zuid-Holland, die eene oppervlakte
+bezit van 3000 vierkante kilometer, dan is geheel Zuid-Holland bedolven
+onder eene laag, die 6 meter dik is, dat is juist de dikte van de laag
+uitwerpselen, die Pompeji in '79 voor Christus bedolven heeft. Is echter
+die hoeveelheid over geheel Nederland verspreid, dat 32,600 vierkante
+kilometer groot is, dan is ons geheele vaderland bedekt met eene
+vulkanische laag van O,55 meter.
+
+
+
+Van het eiland Krakatau verdween eene oppervlakte van 23 vierkante
+kilometer in de golven van Straat Soenda. De oppervlakte van den Haag is
+460 hectare; dus is 23 vierkante kilometer eene oppervlakte van ongeveer
+vijfmaal de oppervlakte der stad.
+
+De ingenieur van den waterstaat H.G. Beijerman, aan wien ik deze cijfers
+verschuldigd ben, gaf mij nog een punt van vergelijking aan de hand, dat
+ik niet kan nalaten mede te deelen. Het Haagsche Malieveld--zoo populair
+in Nederland door het lied "we zijn gegaan" enz.--is lang 550 meter en
+breed 200 meter, dat is 9 hectare oppervlakte. Het in zee weggezonken
+stuk land, 23 vierkante kilometer oppervlakte, heeft dus eene
+uitgestrektheid van niet minder dan 255 maal de oppervlakte van de
+"Maliebaan".
+
+
+
+De rampen, die de uitbarsting van Krakatau in werkelijkheid heeft
+aangericht, zijn veel minder erg dan men uit deze vergelijking met
+Nederland zou afleiden. Dit ligt aan verschillende toevallige
+omstandigheden. Vooreerst is het grootste gedeelte van de uitgeworpen
+stoffen neergevallen in zee, waar zij oneindig minder schade hebben
+aangericht dan het geval zou geweest zijn, als zij geheel en al op het
+land waren uitgestort.
+
+Vervolgens zagen wij, dat de hooge vloed nagenoeg geheel Nederland zou
+te gronde gericht hebben. Ware Sumatra of Java in Straat Soenda een vlak
+land geweest, dan zou de ramp groote overeenkomst hebben gehad met onze
+gefingeerde overstrooming in Nederland. De afmetingen van de
+overstrooming in Straat Soenda zijn gelukkig veel geringer, omdat het
+gebergte tot dicht bij zee doorloopt. Ware dit niet het geval, dan zou
+men de slachtoffers bij honderdduizenden geteld hebben, zooals nu bij
+tienduizenden.
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK IX.
+
+Gelijktijdige vulkanische gebeurtenissen op aarde.
+
+     De Merapi op Sumatra en de Merapi op Java.--Goenoeng Api op
+     Sangi.--Zeebeving in de Molukken.--Aardschuiving op
+     Klein-Banda.--Aardbeving in Australië.--Het vulkanisme in
+     Alaska.--Ontstaan van twee nieuwe eilanden.--Uitbarstingen op
+     Bogosloff en Augustin.--Aardbevingen in Azië en
+     Afrika.--Vulkanische werking bij Krakatau's tegenvoeters.--De
+     Kaaimaneilanden.--St. Domingo.--De golfbeweging te Colon.--De
+     groote aardbeving op het eiland Ischia, 28 Juli 1883.--Andere
+     aardbevingen in Europa.
+
+
+Toen de wereld zich eenmaal overtuigd had, dat de uitbarsting van
+Krakatau de meest hevige was, die ooit geweest is, was het verleidelijk
+om alle vulkanische gebeurtenissen, die in het jaar 1883 op de aarde
+plaats grepen, aan ééne oorzaak toe te schrijven.
+
+Wij zullen eerst nagaan, aan de hand van den heer Verbeek, welke
+vulkanische verschijnselen er in Indië tijdens die veel bewogen dagen
+van 1883 zijn opgemerkt.
+
+Den 13den April 1883 begon de Lamongan op Java asch uit te werpen.
+
+Den 20sten Mei begon de eerste uitbarsting van Krakatau.
+
+Den 5den Juni begon de Merapi op Sumatra asch uit te werpen.
+
+Den 25sten Juli ontstond in den ouden krater van den Merapi op Java
+een vulkanische kegel, die, in den loop van 1883, tot 132 meter hoogte
+aangroeide.
+
+In den nacht van 25 op 26 Augustus had eene belangrijke uitbarsting
+plaats van den Goenoeng Api of Vuurberg op het eiland Sangi in de
+residentie Menado gelegen, gepaard met doffe rommelingen.
+
+Mag ik even in herinnering brengen, dat de groote uitbarsting op
+Krakatau den 26sten Augustus een aanvang nam?
+
+Tegelijkertijd met Krakatau begon de Merapi op Sumatra den 27sten
+Augustus asch uit te werpen.
+
+In den geheelen Molukschen archipel werden den 26sten en 27sten
+Augustus zeebevingen waargenomen; het gebied van deze zeebeving strekte
+zich uit van den Talaut-archipel als het Noordelijkste punt tot Timor,
+als het Zuidelijkste, en in de richting West-Oost van Saleyer tot Banda
+en Ceram; de heer Verbeek vermoedt, dat hier eene onderzeesche eruptie
+in de Bandazee heeft plaats gegrepen.
+
+Te Amboina en op Ceram gevoelde men den 27sten Augustus eene
+aardbeving.
+
+Op het eiland Klein-Banda verdween denzelfden dag een stuk grond, dat
+meer dan een bouw of 7100 M2. groot was en eenige meters boven zee
+uitstak, gelegen aan den voet van den berg Goenoeng Api, een naamgenoot
+van den berg op het eiland Sangi.
+
+Verlaten wij nu Nederlandsch Indië, dan is het opvallend, dat in het
+Oosten van Australië dadelijk na de uitbarsting van Krakatau op tal van
+plaatsen aardbevingen zijn waargenomen.
+
+De aardbevingen begonnen den 28sten Augustus op Tasmania (van
+Diemensland) en den 29sten Augustus te Brisbane, Rockhampton en
+Gladstone in Queensland, te Kiana in Nieuw-Zuid-Wales en te Patea op
+Nieuw-Zeeland. Op al deze plaatsen werden tevens zeebevingen of
+abnormale vloedgolven waargenomen, die onmogelijk aan de Krakataugolven
+zijn toe te schrijven.
+
+De heer Verbeek trekt uit deze aardbevingen het besluit, dat de
+vulkanische haard beneden Krakatau op de eene of andere wijze
+samenhangt met het onderaardsche Australië. De vermindering in spanning
+in den eersten na de ontzettende eruptie zou dan aanleiding gegeven
+hebben tot de Australische aardbevingen.
+
+Nog zijn wij niet ten einde, als wij de vulkanische gebeurtenissen op
+onze aarde willen opnoemen. Zeer merkwaardig is hetgeen er gebeurde in
+Alaska, nabij de Beringstraat gelegen.
+
+Daar was in 1795 het eiland Bogosloff uit zee verrezen, tusschen de
+Aleutische eilanden. Dit eiland begon in Juli 1883 te werken; in
+September ontdekte men op eens, dat er nabij dit honderdjarige eiland
+een nieuw eiland was ontstaan, dat zich in den vorm van een kegel
+ongeveer 200 meter hoog verhief.
+
+Maar nog andere wonderen gebeurden in dat afgelegen hoekje der aarde.
+
+De berg Augustin of Chernaboura begon in Augustus te werken. Den 6den
+October trof dien berg hetzelfde lot als de piek Rakata. Hij spleet in
+tweeën van top tot basis, en de eene helft verdween tot op het niveau
+der zee. Golven 10 meter hoog kwamen weldra te Port-Graham aanzetten.
+Ook ontdekte men ten Noordwesten van den berg Augustin een nieuw eiland,
+dat 20 M. hoog was.
+
+
+
+Op het vasteland van Azië werden in 1883 eenige aardbevingen
+waargenomen. Aan het meer Baikal in Siberië werden in September en
+October 9 aardbevingen opgeteekend; in October werden in Klein-Azië
+hevige aardschokken gevoeld, waardoor veel huizen instortten en 1200
+personen omkwamen.
+
+In Afrika hadden in Augustus op de geheele Goudkust aardbevingen plaats.
+
+Men is er niet in geslaagd om deze vulkanische gebeurtenissen en
+aardbevingen ook maar in de verste verte in verband te brengen met
+Krakatau.
+
+Wat moet men er echter van denken, als men verneemt, dat tegelijkertijd
+met de uitbarsting van Krakatau aan de overzijde der aarde, in de buurt
+van de tegenvoeters van Krakatau, belangrijke vulkanische storingen
+plaats grepen? Die tegenvoeters van Krakatau bevinden zich in
+Middel-Amerika en wel in Columbia.
+
+Middel-Amerika is zeer vulkanisch en uitbarstingen zijn daar zeer
+gewoon. Het is dus, volgens mijne meening, meer dan waarschijnlijk, dat
+er niets geen verband bestaat tusschen beide gebeurtenissen, hoewel ik
+moet toegeven, dat het samentreffen van twee analoge gebeurtenissen op
+aarde, op punten die elkaars antipoden zijn, tot nadenken stemt!
+
+De vulkanische berichten over Krakatau's tegenvoeters zijn eenigszins
+verward. Zeker is het, dat de vulkaan Ometepec, gelegen op een eilandje
+in het meer van Nicaragua, den 19den Juni is begonnen te werken; er
+ontstond een nieuwe krater, en er vloeide lava uit, die in Augustus nog
+warm was.
+
+Verder heeft de Cotopaxi, een vulkaan in Ecuador, in het laatst van
+Augustus eene korte doch hevige uitbarsting gehad, vergezeld door eene
+aardbeving.
+
+In Columbia, de eigenlijke tegenvoeter van Krakatau, zijn den 27sten
+Augustus onderaardsche geluiden waargenomen als zware geweerschoten.
+
+Hevige aardbevingen en geluiden werden bijna onafgebroken gehoord te
+Bolivar, Antioguia, Cauca en Panama, van 27 Augustus tot 1 September.
+
+Langs de geheele kust van Venezuela, Columbia, Panama en Costa-Rica
+werden aardbevingen gevoeld.
+
+In Noord-Columbia zouden zich zelfs verscheidene kleine vulkaantjes
+hebben gevormd, die asch, slik en gas uitwierpen.
+
+Zooals men ziet, is de lijst der vulkanische gebeurtenissen in Amerika
+vrij lang.
+
+Maar zij is nog niet compleet.
+
+Den 9den Maart 1885 werd in de "Académie des Sciences" te Parijs door
+den heer Torel eene mededeeling gedaan afkomstig van den heer Edmond
+Roulet uit Honduras.
+
+Deze mededeeling was van den volgenden inhoud:
+
+Ten Zuiden van Cuba op 80° W.L. van Greenwich en 20° N.B., zijn drie
+kleine eilanden, die den naam dragen van de Kaaimaneilanden (Groot- en
+Klein Kaaiman en Kaaiman-Brac) en die bewoond worden door
+schildpadvisschers. Volgens kapitein Robert Woodville, werden de
+bewoners van het eilandje Kaaiman-Brac den 26sten Augustus verrast
+door geluiden evenals het rollen van den donder; de hemel was echter
+helder en hun eerste denkbeeld was, dat een Spaansche kruiser een
+zeegevecht leverde tegen een Cubaanschen flibustier. Toen zij niets
+zagen in het Zuiden, spoedden zij zich naar het Noorden van het eiland,
+maar, waar zij ook den horizon ondervraagden, nergens zagen zij rook of
+een schip.
+
+De kanonnade ging echter voort en zoo werden zij overtuigd, dat het
+onderaardsche geluiden waren. Zij verwachtten niets anders dan dat het
+eiland zou wegzinken, of in een vulkaan veranderen, langzamerhand echter
+hielden de schoten op, en daardoor bedaarde hun schrik. Dit buitengewone
+natuurverschijnsel was natuurlijk het onderwerp van menig gesprek; men
+was noch het feit noch den datum vergeten, toen de dagbladen de eerste
+tijdingen brachten over de ramp van Krakatau. Toen men nu bovendien tot
+de overtuiging kwam, dat de Kaaimaneilanden en Java nagenoeg
+tegenvoeters zijn, was er geen einde aan het opstellen van hypothesen.
+
+In Frankrijk werd door sommigen onmiddellijk aangenomen, dat wij hier te
+doen hebben met het geluid van de uitbarsting van Krakatau. Zoo vermeldt
+Camille Flammarion de geluiden op de Kaaimaneilanden onder het
+opschrift: "de ramp (cataclysme--zegt C.F.) van Krakatau vernomen door
+de tegenvoeters."
+
+De Engelsche Krakatau-commissie daarentegen vindt het bericht zoo
+onbepaald, dat zij het geheel buiten beschouwing laat.
+
+Volgens mijn oordeel ligt het voor de hand om, in plaats van Krakatau,
+eene dichtbij zijnde oorzaak van de geluiden aan te nemen. Men heeft die
+oorzaken maar voor het kiezen, als men ziet hoe verbazend veel
+vulkanische verschijnselen in die dagen in Amerika plaats grepen!
+
+Intusschen mag ik hier niet verzwijgen, dat volgens eene mededeeling in
+de Parijsche Academie van Wetenschappen van 18 Mei 1885, door den heer
+A. Licuas, den 28sten Augustus 1883, op het eiland St. Domingo,
+gedurende een uur lang, schoten zijn gehoord, vermengd met geknetter,
+zeer veel gelijkende op het geluid van een verwijderden veldslag.
+
+Deze geluiden zijn gehoord langs de kust over eene lengte van 200 mijlen
+en hebben de bevolking van het eiland in opschudding gebracht.
+
+Wanneer men werkelijk aanneemt, dat er verband is tusschen de
+uitbarstingen bij de tegenvoeters en Krakatau, en bovendien gelooft, dat
+de geluiden te St. Domingo en de Kaaimaneilanden niets anders zijn
+geweest dan de schoten van Krakatau, op de een of andere geheimzinnige
+wijze overgebracht--dan heeft men een vruchtbaar veld van bespiegeling!
+
+Welke theorie zal trachten dergelijke raadselen te verklaren?
+
+
+
+Toen in hoofdstuk VII de golfbeweging ter sprake kwam, is medegedeeld,
+dat de storingen te Colon niet op rekening kunnen gesteld worden van de
+Krakatau-golf. Door den heer F. de Lesseps, den directeur van de
+"Compagnie du canal interocéanique", de thans helaas bezweken
+maatschappij voor het Panama-kanaal, werd in de Fransche Academie van
+Wetenschappen eene uitvoerige mededeeling gedaan, naar aanleiding van de
+storingen opgeteekend door de zelfregistreerende peilschaal te Colon,
+die hij toeschreef aan de Krakatau-golf.
+
+Bij zijne studie van de golfbeweging kwam de heer Verbeek tot het
+besluit, dat wij hier niet te doen hebben met de Krakatau-golf.
+
+Kapitein Wharton, de rapporteur over de golfbeweging der Engelsche
+commissie, werkt deze quaestie nader uit. De Krakatau-golf gebruikte 131/2
+uur om zich voort te planten van Krakatau tot de Tafelbaai (de Kaap de
+Goede Hoop). Ware de storing te Colon van Krakatau afkomstig, dan is zij
+in 18 uur van Krakatau naar Colon gereisd. Hieruit volgt dan, dat zij
+den afstand van Tafelbaai tot Colon in 41/2 uur zou hebben afgelegd. Dit
+is echter stellig onmogelijk, daar de snelheid van voortplanting nergens
+de helft van deze waarde bedraagt. Ook de storing te Colon moet dus
+toegeschreven worden aan eene oorzaak in Amerika zelf gelegen.
+
+
+
+Tot nu toe beschouwden wij het vulkanisme der aarde in 1883 in alle
+werelddeelen, behalve in Europa. Ook in Europa was de aardkorst
+bijzonder woelig. Er zijn geen vulkanische uitbarstingen geweest, maar
+weinig jaren telden zóóvele en zóó sterke aardbevingen.
+
+Een maand toch vóór de uitbarsting van Krakatau, den 28sten Juli
+1883, werd het schoone eiland Ischia, in de baai van Napels verwoest
+door eene aardbeving, die 2443 menschen doodde.
+
+In Indië bracht, zooals gewoonlijk, de telegraaf de tijding van deze
+ramp zonder bijzonderheden over.
+
+Nauwelijks hadden de mailberichten der Europeesche couranten ons eenige
+weken later de treffende tijdingen uit Ischia overgebracht, toen de
+Krakatau-uitbarsting plaats greep.
+
+Merkwaardig is het, dat onze gedachten nu weer van Straat Soenda naar de
+baai van Napels terugdwalen, waar wij, uit Holland naar Indië gaande,
+bij het aanschouwen van den Vesuvius onze eerste vulkanische indrukken
+opdeden!
+
+De stad Casamicciola op de Noordkust van Ischia is geheel en al
+verwoest. Kerken, badinrichtingen, schouwburg, hotels, huizen, alles is
+ingestort en de ongelukkigen, die zich in die gebouwen bevonden, zijn
+onder de puinhoopen begraven.
+
+Het plaatsje Forio is evenzoo ingestort, de steden Ischia en Porto
+d'Ischia hebben veel geleden. Lacco Ameno is geheel verwoest. Ook het
+eiland Procida doorstond eene aardbeving. Ik hoop niet, dat de lezer
+geheel verstompt is door al die afgrijslijkheden van de uitbarsting van
+Krakatau: ik voor mij heb niet zonder aandoening de beschrijving kunnen
+lezen, die Camille Flammarion van de ramp van Ischia gaf. Een zijner
+correspondenten schreef hem het volgende:
+
+"Ik heb gevechten bijgewoond, ik heb slagvelden bezocht, ik heb de
+kreten van stervenden en gewonden gehoord, ik heb den brand van Parijs
+gezien gedurende de Commune. Ik geloofde de afschuwelijkste tooneelen te
+hebben bijgewoond, die de menschheid kon aanbieden.
+
+Ik had mij bedrogen, dat alles was niets in vergelijking met het
+schouwspel, dat wij voor oogen hadden.
+
+Rechts van ons, onder vijgenboomen, liggen twee ouden van dagen, man en
+vrouw, te sterven, omringd door hunne kinderen en kleinkinderen.
+
+Midden op de straat aanschouw ik een tooneel, dat ik nooit zal vergeten.
+Hier ligt een grijsaard, geleund tegen een stuk muur, met verbrijzelden
+schedel, met korsten bloed bedekt, waarop zich zwermen van vliegen
+neergezet hebben.
+
+Rechts liggen drie stervenden in het stof; hunne oogen, reeds bijna door
+den dood verduisterd, zijn gewend naar het midden van de straat, waar
+een priester staat, een oud man, die blootshoofds de gebeden der
+stervenden opzegt, en de laatste absolutie geeft.
+
+"_Padre mio_", zeide met zwakke stem de grijsaard met den gebroken
+schedel, "_Vi confesso tutti i miei peccati_" (ik biecht al mijne
+zonden).
+
+"_Ga in vrede, mijn vriend, dat God u vergeve._"
+
+En hij legt hem de beide handen op het hoofd.
+
+Wij hooren achter ons lachen: twee vrouwen zijn krankzinnig geworden van
+schrik.
+
+Onder een hoop steenen bespeurt men een haarvlecht en men meent een
+zucht te hooren. Onmiddelijk begint men de steenen weg te ruimen en
+langzamerhand ontbloot men eene arme vrouw, geheel en al begraven onder
+de puinhoopen, maar die nog ademhaalde na zeventien uren. Men legt haar
+op eene tafel. Zij opent de oogen, die met bloed beloopen zijn; de
+oogleden zijn paarsch, armen en voeten zijn verpletterd."
+
+
+
+Straat Soenda en de baai van Napels wedijveren met elkaar in schoonheid.
+Ook in verschrikkingen streven zij elkaar naar de kroon. Is niet eene
+aardbeving nog vreeselijker dan eene vulkanische uitbarsting?
+
+
+
+De aardbeving van Ischia is wèl de ergste schok geweest, in Europa
+gevoeld, echter was zij niet de eenige. In October van 1883 zijn
+aardbevingen waargenomen in Moravië, Stiermarken en Croatië, en op het
+eiland Chios; eenige dagen later in Andalusië. In December werden
+achtereenvolgens aardschokken waargenomen in Italië, Zwitserland,
+Portugal, Krain en Frankrijk.
+
+
+
+Hiermede eindigen wij het overzicht van de vulkanische gebeurtenissen,
+tijdgenooten van de uitbarsting van Krakatau. Zelden is er een jaar
+geweest, dat de aardkorst zóó onrustig was. Niemand kan ook maar eene
+gissing wagen over het verhoogde vulkanisme der aarde, dat wij in 1883
+beleefden. Zulke dingen liggen over de grenzen van ons weten.
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK X.
+
+De optische verschijnselen in den dampkring van 1883-1886.
+
+     I. De verspreiding van de blauwe zon en der gekleurde
+     lichtschijnsels in de schemering over de oppervlakte der aarde in
+     1883.--Reizen van de blauwe zon over de wereld.--Tot het einde van
+     1883 worden die verschijnselen over de geheele aarde
+     waargenomen.--Zij worden aan de "rookwolk van Krakatau"
+     toegeschreven.--"Qui nous délivrera de Krakatau?"--Het rapport der
+     Royal Society.--De rapporteurs.--Het is onbewezen dat de fijne
+     stofjes in de atmosfeer uit Krakatau afkomstig zijn.--Beschrijving
+     der schemeringen.--De corona of ring om zon en maan.
+
+     II. _Kan de uitbarsting van Krakatau de oorzaak zijn der abnormale
+     optische verschijnselen van 1883 tot 1886?_--Hoeveel stof heeft
+     Krakatau uitgeworpen?--De droge mist in 1783.--Eene
+     berekening.--Denkbeelden van E. Douglas Archibald.--Speelt de
+     waterdamp een rol bij de schemeringsverschijnselen?--Is de
+     electriciteit in het spel?--Redeneering van W.
+     Crookes.--Theoretische beschouwingen.--De proeven van Prof.
+     Kiessling.--Het gebied van den aschregen volgens de Royal Society
+     en volgens Verbeek.--Afmetingen van de stofwolk van Krakatau.--Hare
+     hoogte.--Eene onjuistheid in het rapport der R.S.--De methode der
+     antecedenten, toegepast op vulkanische uitbarstingen en optische
+     verschijnselen.--De uitbarstingen van 1783 in Japan en op
+     IJsland.--Nog eens de droge mist van 1783.--Beschrijving van Prof.
+     Brugmans te Franeker.--De eruptie van den Tambora op Soembawa in
+     1815.--Roode schijnsels in Engeland (1815).--Eruptie van den Etna
+     in 1886.--Optische verschijnselen in den dampkring van Italië in
+     1886.--Waarschijnlijkheid, dat Krakatau de oorzaak is van de
+     optische verschijnselen van 1883 tot 1886.
+
+
+I.
+
+Roode en gele wolken, zooals niemand ze ooit gezien had, een
+koperkleurig of bloedrood uitspansel, eene groene of blauwe
+zon--ziedaar de vreemde verschijnselen in den dampkring, die de
+uitbarsting van Krakatau vergezelden, vóór de diepe duisternis van 27
+Augustus 1883 inviel, en, nadat zij was opgeklaard, in de kustlanden van
+Straat Soenda. Te Telok Betong bijvoorbeeld werd op dien
+onheilspellenden dag, des morgens te 10 ure, een hevige slag gehoord,
+als van een kanonschot. De zon was onzichtbaar, de hemel koperkleurig.
+Plotseling scheen de hemel in vlam te staan, raketten doorkliefden de
+lucht. Toen viel de duisternis in, die zich uitstrekte over het Zuiden
+van Sumatra en het Westen van Java.
+
+Te Palembang hoorde men telkens knallen als kanonschoten. Kopjes,
+glazen, lampen, alles was in beweging, en men gevoelde tusschenbeiden
+een schok evenals ingeslagen bliksem. Plotseling zag men in het Z.O. aan
+den hemel "een waaier of pauwestaart, van zilverwitte kleur, tegen een
+loodgrauwe lucht." Dit verschijnsel duurde een kwartier; toen het
+verdween, begon de zware aschregen, die de lucht verduisterde.
+
+Te Serang werden "flikkerende lichtkogels" gezien "in vorm en lichtglans
+onderscheiden van bliksemstralen".
+
+Te Tjandjoer spreekt men van een "zwaren mist of dikken nevel;" te
+Tangerang neemt men waar "dat de lucht benauwd en met zwaveldampen
+vervuld is;" op Java's Eerste punt worden roode en gele wolken bij
+zonsopgang waargenomen. Te Batavia komt de zon groen uit de duisternis
+te voorschijn.
+
+Door geheel Indië zag de hemel er den 26sten en 27sten Augustus
+vreemd uit. Wel is waar was het gebied der duisternis niet zóó
+uitgestrekt, maar de vreemde kleurschifting in den dampkring werd overal
+waargenomen. Ook op het eiland Ceylon werd een droge mist en een groene
+zon waargenomen.
+
+Daarbij bleef het niet.
+
+Reeds den 27sten Augustus verspreidde zich die geheimzinnige
+lichtverschijnselen, want op de Seychellen-eilanden, te Diego Garcia en
+te Rodriguez, bleef het uitspansel na zonsondergang nog ruim een uur in
+een rooden glans gehuld. Den 28sten Augustus werd, behalve op
+genoemde plaatsen, ook te Mauritius eene abnormale kleuring na
+zonsondergang ontdekt, terwijl de zon bloedrood was opgegaan. Te Natal
+werd den 28sten Augustus een schitterende zonsondergang waargenomen.
+
+Den 29sten Augustus werd de zon in den Indischen Oceaan nagenoeg
+verduisterd door een gele mist.
+
+Den 30sten Augustus heeft het verschijnsel reeds de Westkust van
+Afrika bereikt.
+
+Op het eiland St. Helena worden de inwoners verschrikt door een rood
+licht in het Zuid-Oosten, en in het Zuid-Westen evenals een vuur.
+
+Den 1sten September wordt eene blauwe zon waargenomen over den
+Atlantischen Oceaan, tusschen de keerkringen. Bijzonder schoone
+zonsondergangen worden waargenomen te Guayaquil en Santiago (Chili).
+
+Op 2 September is er eene blauwe zon in dat gedeelte van Zuid-Amerika,
+dat zich uitstrekt van Panama tot Paramaribo, en van Peru naar de
+Antillen. In den Indischen Oceaan tot 36° Z.B. wordt prachtige roode
+kleuring waargenomen en in den Atlantischen Oceaan is eene blauwe zon en
+een grauw uitspansel, en twee dagen later eene witte zon en een
+uitspansel, dat in vuur scheen te staan.
+
+Den 4den September verschijnen de roode zonsondergangen Zuidelijker:
+zij bereiken de Kaap en verspreiden zich in de Stille Zuidzee.
+
+Den 7den September verschijnt de roode zonsondergang te New-York,
+Virginia en op verschillende andere plaatsen der Vereenigde Staten.
+
+De blauwe zon echter zet hare reis voort naar het Westen van den
+Atlantischen Oceaan en vervolgens naar de Groote Stille Zuidzee. Zij
+heeft den 9den September de reis om de wereld volbracht, van Oost
+naar West, zich tegelijkertijd Noordelijk en Zuidelijk uitbreidende.
+
+Van den 9den tot den 12den September werd de blauwe zon wederom
+te Ceylon en een groot deel van Engelsch Indië waargenomen.--De reis om
+de aarde was afgelegd in 13 dagen. De blauwe zon had zich echter alleen
+vertoond tusschen de keerkringen. Daarbuiten, op hoogere breedte, waren
+hier en daar op sommige dagen schoone zonsop- en ondergangen
+waargenomen.
+
+Tusschen den 9den en den 22sten September werd een tweede omgang
+van de aarde gehouden. Maar ditmaal wordt de blauwe zon in het Zuidelijk
+halfrond ook buiten den keerkring waargenomen. De roode schemering
+breidt zich intusschen eveneens zóó sterk naar het Zuiden uit, dat
+_nagenoeg het geheele vasteland der aarde, dat Zuidelijker ligt dan de
+keerkring in het Noordelijk halfrond_, door die bijzondere optische
+verschijnselen wordt bezocht.
+
+Wederom had de reis om de aarde 13 dagen geduurd.
+
+Tot nu toe hadden zich die dampkringsverschijnselen slechts sporadisch
+vertoond in het Noordelijk halfrond buiten den Keerkring. Zij breidden
+zich nu langzamerheid uit over het Noordelijk gedeelte der Stille
+Zuidzee. Den 10den October zijn de schoone zonsondergangen reeds
+waargenomen te Shanghai op 31° N.B. in de Chineesche Zee, de Canarische
+eilanden en Florida. In het Zuiden schitteren zij o.a. in de Transvaal,
+Nieuw Zeeland, Australië en Zuid-Amerika.
+
+Den 14den October zijn zij nog Noordelijker gekomen. Men bewondert ze
+reeds in Californië, de Vereenigde Staten, te Lissabon en te Nice.
+
+Zij naderen nu Midden- en Noord-Europa. Eerst werden zij er slechts
+sporadisch waargenomen. Steeds menigvuldiger worden de berichten van
+schoone zonsondergangen.
+
+In de laatste dagen van November 1883 schitteren zij in ongekende pracht
+aan den hemel. Zij worden waargenomen over geheel Nederland, Engeland,
+Frankrijk, Duitschland, Denemarken en Italië. Zij gaan steeds
+Noordelijker en bereiken op denzelfden dag Christiania en Upsala, Athene
+en Malta.
+
+Intusschen spoedde het jaar 1883 ten einde.
+
+Het had veel leed gebracht op aarde, maar dat leed was geleden en
+vergeten. De kustlanden van Straat Soenda waren weder bewoond zooals
+vroeger. De tropische natuur met hare oneindige vruchtbaarheid had de
+zege behaald over de alles verwoestende vulkanische krachten. Weer dekte
+een groen tapijt de hellingen der bergen; de laatste sporen van asch en
+modder waren verdwenen; de uitbarsting van Krakatau begon in het
+vergeetboek te geraken....
+
+Intusschen hadden de schoone roode zonsondergangen zich vertoond _over
+de geheele oppervlakte der aarde_. Toen het jaar 1883 ten einde was, kon
+men niet meer spreken van eene beweging van het verschijnsel: het was
+overal.
+
+Onder alle hemelstreken, in alle klimaten werd het aanschouwd. "Wat zou
+wel de oorzaak zijn van die merkwaardige optische verschijnselen?",
+vroeg men zich af over de geheele aarde.
+
+En het antwoord op die vraag werd eerst schoorvoetend gegeven op
+twijfelende wijze. Maar toen natuurkundigen van zoovele verschillende
+natiën, die allen het verschijnsel bewonderd hadden, tot hetzelfde
+besluit kwamen, werd het luide uitgesproken over de geheele aarde: "_de
+oorzaak van alles is de rookwolk van Krakatau!_"
+
+De fijne stofdeeltjes, door de uitbarsting van 26 en 27 Augustus uit den
+vulkaan in de lucht geschoten, zouden zich met eene groote snelheid naar
+het Westen hebben voortbewogen rondom de wereld. Zij zouden
+oorspronkelijk in het gebied der tropen vertoefd hebben; langzamerhand
+echter zouden zij zich Noord- en Zuidwaarts uitgebreid hebben, zoodat
+zij op 't laatst van 1883 verdeeld waren over de atmosfeer der geheele
+aarde. Die stofdeeltjes, de "rook-stroom" of "stof-stroom" van Krakatau,
+zouden voldoende zijn om alle bijzondere optische verschijnselen op
+aarde te verklaren!
+
+
+
+In 1884 en 1885 verminderden de optische verschijnselen langzamerhand in
+glans en hevigheid, maar het duurde tot 1886 voor zij geheel verdwenen
+waren.
+
+Toch waren velen overtuigd, dat er nog steeds Krakatau-stof in de
+atmosfeer was.
+
+Als bewijs hiervan moge het volgende dienen.
+
+In het weerbericht van het Metereologisch Instituut te Utrecht over
+Januari 1889 lezen wij de verzuchting: "Qui nous délivrera de Krakatau?"
+Bij geringe windsterkte en groote betrekkelijke vochtigheid kwam er
+namelijk nog al eens mist voor gedurende Januari 1889. In Engeland
+meenden sommigen, dat de mist nog aan overgebleven stof van Krakatau was
+toe te schrijven, en als antwoord daarop is de verzuchting van het
+Metereologisch Instituut zeer begrijpelijk. Men zou toch op goede
+gronden hebben kunnen verwachten, dat na het standaardwerk van den
+mijn-ingenieur Verbeek, hetgeen in 1885 in het Nederlandsch en in 1886
+in het Fransch geheel verschenen was, de uitbarsting van Krakatau zou
+hebben opgehouden een actueel onderwerp te zijn. Dat werk toch was zoo
+boven lof verheven en was schijnbaar zoo volledig, dat het kon beschouwd
+worden als het laatste woord van de wetenschap omtrent eene gebeurtenis,
+die wel zeer merkwaardig was, doch waarvan men toch langzamerhand genoeg
+krijgt. De Engelsche "Royal Society" had in 1884 eene Krakatau-commissie
+benoemd. Haar rapport verscheen eerst in 1888. Zij was dus in de
+gelegenheid het werk van Verbeek te raadplegen. Wat het geologisch
+gedeelte betreft is de arbeid der Royal Society niet meer dan een
+uitgebreid referaat van diens werk. De beschrijving der uitbarsting en
+hare oorzaken neemt echter in dit rapport slechts het kleinste gedeelte
+in. Het tweede gedeelte, meer dan 300 bladzijden in kwarto, wordt
+ingenomen door eene beschouwing over de ongewone optische verschijnselen
+in den dampkring, waargenomen van 1883-1886. De commissie uit de Royal
+Society heeft zich voor de samenstelling van dit hoofdstuk de
+medewerking verzekerd van de leden der Royal Metereological Society:
+Hon. F.A. Rollo en E. Douglas Archibald.
+
+Dit onderwerp neemt uit den aard der zaak bij den heer Verbeek een
+bescheiden plaats in. Toen zijn werk werd samengesteld, had men nog geen
+overzicht van deze optische verschijnselen, daar zij eerst in het jaar
+1886 geheel verdwenen, terwijl hun eerste optreden dateert van de
+uitbarsting van Krakatau. De Engelsche commissie komt bovendien tot een
+geheel ander resultaat dan de heer Verbeek. Voor haar zijn alle optische
+verschijnselen, die de bewoners der aarde van 1883-1886 hebben verbaasd,
+directe gevolgen van de uitbarsting. Het is de fijne stof of asch, die
+door den vulkaan in 1883 is uitgeworpen, die nog tot in het jaar 1886
+belangrijke optische verschijnselen in den dampkring te voorschijn
+roept. Schemering-verschijnselen, kring om zon en maan, zware droge
+mist, gekleurde zon en maan, zij hebben voor de commissie der Royal
+Society slechts ééne oorzaak: het Krakatau-stof. Voor den heer Verbeek
+is het toch onmogelijk, dat het Krakatau-stof alleen de oorzaak zou zijn
+van alle lichtverschijnselen. Volgens zijne berekening is er bij de
+uitbarsting minder dan één kubieke kilometer fijne asch uitgeworpen.
+Deze hoeveelheid, over de geheele aarde uitgespreid, geeft een laagje
+van 0,002 m.M. dikte, hetgeen zoo uiterst weinig is, dat de heer Verbeek
+niet kan aannemen, dat de asch nog zulk een belangrijke rol in de
+atmosfeer zou kunnen spelen. Wel zou er verband zijn tusschen het eerste
+optreden dezer verschijnselen en de uitbarsting. Maar het zou niet de
+asch zijn, maar wel de uitgestooten waterdamp, die de hoofdrol hierbij
+speelde. Die waterdamp zou in de hooge luchtlagen kunnen condenseeren en
+bevriezen; de ijskristallen zouden de oorzaak der fraaie zonsondergangen
+zijn geweest. De in de lucht zwevende aschdeeltjes zouden alleen dit
+verschijnsel versterken, en zij zouden centra van verdichting voor de
+waterdamp zijn. Avondrood en roode schijnsels zouden dus dezelfde
+oorzaak hebben; de intensiteit van de schijnsels zou alleen het gevolg
+geweest zijn van de groote hoeveelheid waterdamp, tijdens de uitbarsting
+uitgestooten. Deze hoeveelheid ontsnapt aan alle berekening of
+schatting. Wat verder de gekleurde zon en maan betreft, zoo werden ze
+bij hun eerste optreden ook door Verbeek aan de aschwolk of stofwolk van
+Krakatau toegeschreven.
+
+
+
+Het is een feit, dat de atmosfeer gedurende den tijd, dat de abnormale
+verschijnselen in den dampkring zijn waargenomen, was bezwangerd met
+fijne vaste deeltjes. Maar daarmede is nog niet bewezen, dat deze
+deeltjes uit Krakatau hunnen oorsprong hebben. Het scheikundig en
+microscopisch onderzoek van sedimenten in sneeuw en regen heeft in dat
+opzicht, volgens den heer Verbeek, geen positief resultaat opgeleverd.
+
+Het is belangrijk om op te merken, dat Professor Judd in het hoofdstuk
+van het rapport over de vulkanische verschijnselen tot hetzelfde besluit
+komt. De aanwezigheid van Krakatau-stof in de atmosfeer is dus nimmer
+bewezen. Maar dit was te verwachten. Het meest karakteristieke van de
+Krakatau-asch, de rhombische pyroxeen, die bovendien een bestanddeel is
+van vele lavasoorten, heeft een groot soortelijk gewicht, en is weinig
+bros. Zij kan dus niet zeer fijn verdeeld zijn geweest en is spoedig
+gevallen.
+
+Men moet zich voorstellen, dat de dampkringsverschijnselen zijn
+veroorzaakt door eene laag microscopisch fijn verdeelde stof, want
+alleen eene laag van zeer kleine stofdeeltjes zou in staat zijn om op
+het witte licht eene zoo veelzijdige werking uit te oefenen; bovendien
+kunnen alleen verbazend kleine deeltjes lang in de atmosfeer
+gesuspendeerd blijven. In gewone omstandigheden zweven in de atmosfeer
+eene groote hoeveelheid minerale deeltjes. Komen er nu kleine deeltjes
+van verre, dan zijn deze altijd in de minderheid tegenover de deeltjes
+van localen oorsprong, die eene verpletterende meerderheid blijven
+uitmaken. De deeltjes, die van verre komen, omringd als ze zijn door de
+locale deeltjes, zijn moeilijk van hen te onderkennen. Het is een
+hopeloos werk te trachten de herkomst van zulke microscopisch kleine
+gasten vast te stellen. De Krakatau-stof, die licht genoeg was om lang
+in de atmosfeer gedragen te worden, bestond uit veldspaath, die licht en
+splijtbaar is, en uit glas van eene buitengewoon lichte en broze
+hoedanigheid. Deze deeltjes namen op hunne luchtvaart de locale
+deeltjes, die altijd in de lucht zweven, mede, terwijl zij voor een deel
+zelf reeds ontleed waren bij het uittreden uit den krater door de zuren,
+die met den waterdamp gemengd waren.
+
+Het is dus geen wonder, dat die deeltjes zich aan alle nasporing hebben
+onttrokken.
+
+Kan men dus al niet op grond van microscopisch en chemisch onderzoek
+besluiten tot het verband van de optische verschijnselen en de
+Krakatau-stof, zoo is het toch zeer waarschijnlijk, dat dit verband
+bestaat.
+
+Beschouwen wij eerst de schemeringsverschijnselen. Het eerste optreden
+der merkwaardige schemeringen geschiedt plotseling in den Indischen
+Oceaan nabij Krakatau, de tijd valt samen met de uitbarsting op 26 en 27
+Augustus 1883. Het materiaal, dat deze lichteffecten veroorzaakte,
+bereikte toen eene maximum hoogte. Wij volgen de gekleurde schemeringen
+in hunne snelle vaart om de aarde langs een gordel, die zich, evenwijdig
+met den equator, eenige graden Noordelijk en Zuidelijk van Krakatau
+uitstrekt, terwijl ze zich langzamerhand naar Noord en Zuid ver buiten
+de tropen uitbreiden.
+
+Het rapport der Royal Society geeft hier een uitgebreide verzameling van
+feiten; niet minder dan 800 data over het eerste optreden der optische
+verschijnselen worden medegedeeld.
+
+Het is moeilijk zonder afbeelding eene beschrijving te geven van deze
+schemeringen. Ik verwijs daarom belangstellenden naar het rapport der
+Royal Society. Als titelplaat vindt men daar eene uitstekend geslaagde
+chromolithographische reproductie van zes crayonschetsen, genomen na
+zonsondergang aan den oever der Theems te Chelsea, den 23 November 1883.
+Beter dan de meest gedetailleerde beschrijving, geeft eene beschouwing
+van die schetsen ons een duidelijk beeld van de
+schemeringsverschijnselen. De schemering duurde die dagen veel langer
+dan anders. Nadat namelijk de gewone schemering was afgeloopen, werd het
+nog niet donker. Er ontstond dan als het ware eene tweede schemering. In
+deze onderscheidde men eene primaire kleuring, ontstaande door de
+directe breking der zonnestralen, die door de eene of andere laag
+heengingen, en eene secundaire kleuring, die de eerste opvolgde. Deze
+laatste wordt toegeschreven aan de terugkaatsing van het primaire licht
+door dezelfde laag!
+
+Deze primaire en secundaire verlichting komt ook voor bij de gewone
+schemering. Maar daarbij is de secundaire schemering wit, en zij wordt
+slechts onder bijzonder gunstige omstandigheden waargenomen, of wel als
+de waarnemer zich op groote hoogte bevindt.
+
+Bij de schitterende schijnsels, die, in 1883 en de volgende jaren, na de
+gewone schemering bij zonsondergang werden waargenomen, was de
+secundaire schemering gekleurd en overal zichtbaar. Men berekende de
+hoogte van de laag, die deze optische verschijnselen teweegbracht, uit
+den duur en de afmetingen der schijnsels.
+
+De heer E. Douglas Archibald komt tot het resultaat, dat de bovenzijde
+der reflecteerende luchtlaag zich in Augustus 1883 niet minder dan 36
+K.M. boven de aarde bevond, terwijl de onderkant nog 31 K.M. hoog was.
+Men herhaalde deze berekeningen over de volgende maanden. De
+reflecteerende luchtlaag daalde langzamerhand. In Januari 1884 strekte
+zij zich uit van 19 tot 17 K.M. boven de aarde.
+
+Langzamerhand zullen intusschen de grootere en zwaardere deeltjes, door
+de werking der zwaartekracht, naar beneden vallen. Het terugkaatsend
+vermogen, dat vooral door de grootere deeltjes wordt uitgeoefend, zal
+dus allengs afnemen. Vandaar, dat de duur en de helderheid van het
+secundaire lichtschijnsel langzamerhand vermindert. In April 1884
+bereikte het secundaire licht een minimum. De zwaardere deeltjes waren
+toen reeds op aarde gevallen. Te gelijk werd een maximum waargenomen van
+een ander optisch verschijnsel: de gekleurde ring of corona om zon en
+maan. Men zou dit kunnen verklaren door aan te nemen, dat het grootste
+gedeelte van de fijnste stof, op ongeveer dezelfde hoogte als vroeger,
+nog in de atmosfeer aanwezig was; daar zij meer homogeen zou zijn
+geworden dan vroeger door het uitvallen der zwaardere deeltjes, zou zij
+nu eene maximum-diffractie kunnen uitoefenen.
+
+In April 1884 bereikten de schemeringsschijnsels een minimum. In de
+laatste maanden van 1884 en 1885 ontwikkelden zij weder een deel van
+hunnen vroegeren luister, hoewel er toch eene blijvende daling in tijd
+en intensiteit is waar te nemen. Deze kleine opflikkering zou toe te
+schrijven zijn aan dezelfde metereologische invloeden, die maken, dat
+ook de gewone schemering in de laatste maanden des jaars die in alle
+andere maanden overtreft.
+
+In 1886 wordt de schemering weder geheel normaal. De stof, die in vorige
+jaren in de atmosfeer aanwezig was, is geheel verdwenen.
+
+De andere optische verschijnselen: de bloedroode, blauwe, groene en
+loodkleurige zon en maan, en de droge mist, kwamen het sterkst in 1883
+tijdens de uitbarsting voor, terwijl zij langzamerhand verminderden.
+Deze verschijnselen moeten in alle geval worden toegeschreven aan vaste
+deeltjes in de atmosfeer, en ook de heer Verbeek schreef ze bij hun
+eerste optreden toe aan stof, afkomstig van de uitbarsting. Ik wil
+echter hier de aandacht hoofdzakelijk vestigen op de
+schemeringsverschijnselen. Voor wij partij kiezen voor de slotsom der
+commissie tegen den heer Verbeek, voor wij al de optische verschijnselen
+gedurende twee en een half jaar mogen toeschrijven aan Krakatau-stof,
+dient onder anderen eerst te worden aangetoond:
+
+1° dat de hoeveelheid en de hoogte van de uitgeworpen stof voldoende
+was, en dat die stof 2 à 3 jaar noodig heeft gehad om op de aarde te
+vallen.
+
+2°. dat geene andere veronderstelling omtrent den oorsprong der
+verschijnselen waarschijnlijk is.
+
+Daar nu de argumenten der Royal Society, ter verdediging van deze
+stellingen geopperd, geheel afwijken van de beschouwingen van den heer
+Verbeek, zal eene nadere toelichting zeker van belang zijn. Ik waag het
+hieraan het tweede gedeelte van dit hoofdstuk te wijden, al vrees ik dan
+ook dat sommige lezers zullen instemmen met de klacht, welke op
+bladzijde 143 uitgesproken is, en dat zij, met het Metereologisch
+Instituut, zullen uitroepen: Verlos ons van Krakatau!
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK X.
+
+IIde gedeelte.
+
+Kan de uitbarsting van Krakatau de oorzaak zijn der abnormale optische
+verschijnselen van 1883 tot 1886?
+
+
+Hoeveel fijne stof heeft de vulkaan van Krakatau in de atmosfeer
+gebracht? Zooals wij zagen, wordt die hoeveelheid door den heer Verbeek
+geschat op een kubieken kilometer, hetgeen, over de geheele aarde
+verdeeld een laagje zou vormen van 0,002 m.M., over een halfrond
+verdeeld van 0,004 m.M. dikte, over de gematigde en heete luchtstreek
+van 0,006 m.M. en alleen over de gematigde luchtstreek van 0,01 m.M.
+Oppervlakkig beschouwd is deze hoeveelheid zeer weinig. Maar stelt men
+zich voor, dat dit laagje microscopisch fijn verdeeld is, dan kan het
+toch inderdaad belangrijke optische verschijnselen te weeg brengen.
+Tyndall en Herschel berekenen bijvoorbeeld de stof, die de staart van
+een komeet bevat, die 60 millioen kilometer lang is en 30 duizend
+kilometer middellijn heeft. Wanneer men die stof verzamelde, zou zij
+nauwelijks eene wagenlading uitmaken. De stof, die de blauwe kleur van
+de onbewolkte lucht veroorzaakt, zou wellicht nog minder volume beslaan.
+De heer Rollo Russell zegt, dat eene doorloopende laag van vaste
+deeltjes, die eene dikte heeft van slechts 0,000125 m.M., reeds
+voldoende zou zijn om belangrijke reflexie-verschijnselen te weeg te
+brengen. De kleine vaste deeltjes, verlicht tegen een donkeren
+achtergrond en waargenomen door niet verlichte luchtlagen, kunnen dan
+zeer goed eene zichtbare roode kleuring geven aan het uitspansel, als de
+zon reeds verscheidene graden beneden den horizon is. De verlenging van
+de schemering gedurende 1883 en volgende jaren kan dus verklaard worden
+uit de uitgeworpen stoffen. Het is zelfs onwaarschijnlijk, zegt Russell,
+dat de waterdamp hierbij eenigen rol gespeeld heeft. Wel blijkt uit de
+proeven van Aitkin[2] dat in de lucht alle stofdeeltjes centra van
+condensatie voor waterdamp zijn. Maar de spectraal-analyse heeft ons
+gedurende de waargenomen schemeringsverschijnselen over het algemeen met
+den spectroscoop geene vermeerdering in sterkte aangetoond van de
+lijnen, die aan waterdamp worden toegeschreven. Honderd jaar vroeger, in
+1783, was geheel Europa bedekt met een drogen mist, gedurende de
+zomermaanden, met doorgaand droog weder. De mist strekte zich uit van
+zee tot eene hoogte, hooger dan de Alpen. Ook deze mist ontstond uit
+deeltjes, die aan het microscopisch onderzoek ontsnapten. Hij volgde op
+eene groote vulkanische eruptie op IJsland. De deeltjes zijn toen niet
+hoog genoeg geweest om schemeringsverschijnselen te voorschijn te
+roepen. De droge mist van 1783 heeft anders groote overeenkomst met dien
+van 1883.
+
+De mist van 1883 echter, die de optische verschijnselen te weeg heeft
+gebracht, was zóó hoog boven de aarde, dat dáár weinig waterdamp kan
+geweest zijn. Op die hoogte kunnen nimmer wolken worden gevormd.
+Derhalve komt Russell tot het besluit, dat het droge stof is geweest,
+die de optische werking heeft uitgeoefend. Die stof was op eene groote
+hoogte. Zij reflecteerde het licht van de opgaande en ondergaande zon.
+Dit geschiedde echter eerst Mr. Douglas Archibald komt nog eens terug
+op den invloed van kleine stofdeeltjes op het licht. Hij wijst op de
+onderzoekingen van Faraday, die betrekking hebben op de kleur van goud
+en andere metalen. Bladgoud kan verkregen worden tot eene dikte van
+minder dan een honderdduizendste van een millimeter. Het reflecteert dan
+toch nog gele stralen en laat groene stralen door. Zoo kan men in
+oplossingen gouden deeltjes van ultra-microscopische fijnheid verdunnen
+met eene hoeveelheid water, gelijk aan 750.000 maal hun volume, zonder
+dat zij hunne kleuring verliezen, zonder dat de oplossing de eigenschap
+verliest blauwe en roode stralen door te laten.
+
+Nu hadden, wel is waar, de deeltjes van Krakatau, niet in zoo sterke
+mate als goud, optische eigenschappen, maar, wanneer men met groote
+waarschijnlijkheid kan aannemen, dat zij bestonden uit dunne plaatjes
+vulkanisch glas, dan mag men wel veronderstellen, dat zij, mits fijn
+verdeeld zijnde, eene belangrijke optische werking kunnen vertoonen, al
+zijn ze ook verdeeld en verspreid over eene verticale laag van
+belangrijke hoogte.
+
+De schrijver ligt dit verder toe door eens te veronderstellen, dat wij
+eene cirrus-wolk in de tropen beschouwen, die 4500 meter boven ons is en
+6 meter dikte heeft. Volgens Professor S.A. Hill is de jaarlijksche
+gemiddelde spanning van waterdamp op die hoogte op de hellingen van den
+Himalaya gelijk aan 4.5 m.M.; de jaarlijksche gemiddelde temperatuur is
+op diezelfde hoogte 0° Celsius. Veronderstel, dat de waterdamp in de
+cirrus-wolk eene spanning heeft van 7.5 m.M. (hetgeen meer is dan het
+gemiddelde--4.5 m.M.) De dikte van de waterlaag, die met de wolk
+overeenkomt, zou dan zijn 0.045 m.M. Professer Stokes heeft uit eene
+waarneming van een gewonen kring (corona) om de maan, den diameter van
+de waterdampdeeltjes, die haar veroorzaken, geschat op 0.0125 m.M., in
+de veronderstelling, dat zij eene bolvormige gedaante hebben. In dat
+geval zou dus in elke vertikale doorsnede van onze cirrus-wolk gemiddeld
+31/2 dezer deeltjes voorkomen.
+
+Neemt men nu de middellijn van de vaste deeltjes, die de "rookwolk van
+Krakatau" vormen, aan als te zijn 0,0015, (hetgeen is afgeleid uit de
+middellijn der corona, door eene berekening in het rapport voorkomende);
+vergelijkt men hiermede de dikte van het laagje stof, zooals dit in den
+aanvang van dit hoofdstuk uit Verbeek's schatting, dat de totale
+hoeveelheid stof 1 K.M3. bedraagt, is afgeleid, dan zou, in de
+veronderstelling, dat de stof gelijkmatig verdeeld was over de gematigde
+en heete luchtstreek, het laagje stof nog 0.006 m.M. dik zijn. Er zouden
+dus in elke verticale doorsnede nog 0.006/0.0015 = 4 deeltjes aanwezig
+zijn. Maar bij het aannemen van 0,0015 als middellijn voor één deeltje
+zijn ze als bolvormig beschouwd. En, als nu de stofdeeltjes hebben
+bestaan uit verbazend dunne puimsteenachtige plaatjes van glas, die in
+het algemeen op hun platten kant horizontaal in de lucht zweefden, dan
+kunnen er in ééne vertikale lijn vrij wat meer dan vier geweest zijn, en
+het optische effect kan belangrijk sterk geweest zijn.
+
+Als men het niet in twijfel trekt, dat eene cirrus-wolk van de
+beschouwde afmetingen belangrijke terugkaatsende en absorbeerende
+eigenschappen zal vertoonen, dan is het ook niet onmogelijk dat de
+stoflaag alleen, zoo lang zij geen groote verticale afmetingen had, de
+schemeringsverschijnselen heeft veroorzaakt, al was ze dan ook overdag
+nagenoeg onzichtbaar. Hierbij dient te worden opgemerkt, dat de
+belangrijkste optische verschijnselen tot het einde van Sept. 1883
+voorkwamen in eene smalle strook, die zich van Krakatau 15° N. en Z.
+uitstrekte. De dichtheid van de stof was toen dáár zeker veel meer, dan
+wij aangenomen hebben.
+
+Dat het _niet_ de waterdamp _kan_ zijn, die hierbij een groote rol
+speelt, wordt door Mr. Douglas Archibald nog op de volgende wijze
+aangetoond.
+
+Waterdamp of stoom was zeker de groote motor, die de uitgeworpen stoffen
+uit den krater heeft geschoten. Maar die stoom bereikte plotseling eene
+hoogte van gemiddeld 20 K.M.; de barometerstand is daar minder dan 0.8
+m.M., hij ontspande zich dus tot 34000 maal het volume van het water,
+waaruit hij bestond, en veroorzaakte daardoor de microscopische
+verdeeling van de lava. Doch door de lagere temperatuur, die op die
+hoogte heerscht, zal die fijn verdeelde stoom onmiddellijk bevriezen tot
+ijskristallen, die weer hetzelfde volume aannemen als het water, waaruit
+de stoom ontstond. Als men nu aanneemt, dat de medegevoerde
+puimsteendeeltjes zich hebben verspreid over dezelfde uitgebreidheid als
+de ontspannen stoom, dan zal elk stofdeeltje niet veel grooter worden
+door die kleine hoeveelheid ijs, die er omheen zal vriezen. Zelfs als
+wij de veronderstelling maken, dat de wolk, die boven een vulkaan hangt,
+bestaat voor 999/1000 uit stoom en voor 1/1000 uit vaste stof, dan zou
+men nog tot de slotsom komen, dat als wij die wolk blootstellen aan eene
+temperatuur beneden het vriespunt, het ijs afkomstig van den
+gecondenseerden stoom het volume van de vaste stof nauwelijks zou
+verdubbelen.
+
+Als dus de vaste stof alléén niet voldoende is om de optische
+verschijnselen te verklaren, dan zal de condensatie van den toetredenden
+stoom ons niet kunnen helpen, om eene betere verklaring te geven.
+
+Wat nu de mogelijkheid betreft, dat de stofdeeltjes, die in de hoogte
+werden geworpen, zouden opgetreden zijn als centra van verdichting van
+_waterdamp, die op die hoogte reeds aanwezig was_, zoo is er op eene
+hoogte van 20 tot 30 KM. bijna geen waterdamp, en er kan ook bijna geen
+waterdamp bestaan. Waar de barometerstand op die hoogte minder dan 0.8
+millimeter is, vindt men uit eene formule van Dr. J. Hann, dat de
+spankracht van waterdamp 0,0034 millimeter bedraagt. En, dat men
+werkelijk minstens eene hoogte van 20, 30, in den beginne zelfs van 50
+kilometer voor de hoogte van de "rookwolk van Krakatau" moet aannemen,
+daarover is iedereen het eens.
+
+Dat het hoofdzakelijk de gasvormige producten van de uitbarsting waren,
+die de optische verschijnselen te weeg brachten, vooral met betrekking
+tot diffractie, is eene meening uitgesproken door Professor Kiessling te
+Hamburg[3]. Hij grondt zijn oordeel daarop, dat alleen gassen homogene
+wolken kunnen vormen; terwijl homogeniteit eene voorwaarde is voor
+behoorlijke diffractie.
+
+Ook deze opinie vindt geen genade in de oogen van Douglas Archibald,
+daar op de hoogte van 30 K.M. (of zelfs minder) eene zoo lage
+temperatuur heerscht, dat die gassen (zwavelig zuur of zoutzuur)
+verdicht zullen worden, en als ze verdicht zijn kan men er dezelfde
+redeneering op toepassen als voor de ijskristallen is gedaan.
+
+Wat verder het denkbeeld aangaat, dat de stof uit meteoorstof van
+kosmischen oorsprong bestond--het samenvallen van de optische
+verschijnselen met Krakatau en de verspreiding er van over de aarde
+maakt deze verklaring zeer onwaarschijnlijk.
+
+Wij stellen ons nu nog de vraag: of de kleine stofdeeltjes in de zeer
+ijle lucht op 30 K.M. of meer hoogte boven de aarde zullen kunnen
+blijven zweven, terwijl ze zóó langzaam vallen, dat ze een paar jaar
+noodig hebben om de aarde te bereiken.
+
+Hierbij leggen sommigen grooten nadruk op de electrische werking.
+Evenals bij de electriseer-machine van Armstrong kan de uitgeschoten
+stof van Krakatau zijn geëlectriseerd. Veronderstel eens, dat die
+stofdeeltjes negatief electrisch werden, evenals de aarde, dan zou, als
+de kracht van opwaartsche projectie uit den vulkaan was uitgeput, de
+stofwolk onderworpen zijn aan 3 krachten: 1º de zwaartekracht, 2º de
+afstootende kracht van de negatief geëlectriseerde aarde, 3º de
+onderlinge afstooting van de electrische stofdeeltjes.[4] Vandaar de
+ijlheid van de stofwolk en hare laterale verspreiding. De bekende
+geleerde W. Crookes wijst op het feit, dat in ijle lucht, verdund tot op
+een millioenste atmosfeer, twee geëlectriseerde stukjes goudblad elkaar
+na 13 maanden bleven afstooten zonder verlies van hunne lading. Lucht
+is, bij die verdunning van een millioenste atmosfeer, een volmaakte
+niet-geleider van electriciteit. Neemt men nu in aanmerking, dat goud
+zóóveel soortelijk zwaarder is dan de Krakatau-gesteenten en dat de
+afmetingen der stofdeeltjes vele duizende malen kleiner zijn dan die
+door Crookes bij de bedoelde proef gebruikte goudblaadjes, dan kan men
+aannemen, dat stof, die tot 100 K.M. hoogte is gestegen, (eene hoogte,
+waar waarschijnlijk een luchtdruk van een millioenste atmosfeer
+heerscht) daar jaren lang zal blijven.
+
+Wij kunnen echter ook, zonder de electriciteit te hulp te roepen en
+zonder de hoogte van de stofwolk op 85 K.M. te schatten boven de aarde,
+de kleine stofdeeltjes beschouwen onder de werking der zwaartekracht in
+de middenstof, waarin ze zich bevinden. De snelheid, waarmede de
+deeltjes vallen, is eene functie van hunne afmetingen, van hun
+soortelijk gewicht en van de dichtheid der middenstof. Maar, als de
+deeltjes klein zijn, komt hierbij nog eene andere grootheid n.l. eene
+"wrijvingsindex", die van het hoogste gewicht is, als de vallende
+voorwerpen klein zijn.
+
+Eene interessante wiskundige beschouwing[5] leert ons, dat de snelheid
+van de vallende deeltjes nagenoeg dezelfde is op groote hoogte en nabij
+de aarde. Berekent men met behulp eener formule, door Prof. Stokes
+afgeleid, de snelheid der deeltjes, dan vindt men het volgende
+resultaat.
+
+Als de deeltjes bolvormig waren en een diameter hadden van 0,0015 m.M.
+(zie pag. 153) dan zouden zij over eene hoogte van 15 K.M. vallen in
+twee jaren of, volgens eene berekening, waarbij eenigszins meer
+nauwkeurige coëfficiënten zijn aangenomen, in bijna 3 jaren.
+
+Als dus de oorspronkelijke hoogte van de stofwolk slechts 30 K.M.
+bedroeg dan zouden de kleine deeltjes twee jaar noodig hebben om van 30
+K.M. tot 15 K.M. te vallen.
+
+En als de deeltjes niet bolvormig waren, maar platte glasplaatjes, dan
+zal men _a fortiori_ kunnen aannemen, dat zij minstens 2 jaar noodig
+hebben om de hooge luchtlagen te verlaten.
+
+
+
+Behalve deze theoretische berekeningen, die wellicht met eenig
+wantrouwen worden ontvangen, hebben wij omtrent deze quaestie nog de
+proeven te vermelden van Prof. Kiessling. Deze geleerde nam n.l. proeven
+met rook van ultra-microscopische deeltjes. In gewone atmosferische
+omstandigheden daalden deze deeltjes onder de werking der zwaartekracht
+3 m.M. per minuut. Nu berekent hij, dat op eene hoogte van 20 K.M. deze
+snelheid grooter zou zijn en zou kunnen bedragen 10 m.M. per minuut
+overeenkomende met ongeveer 5 kilometer per jaar. De rook zou dan 3 jaar
+noodig kunnen hebben om in die hooge luchtlagen 15 kilometer te dalen.
+
+
+
+Tot nu toe schatten wij de hoeveelheid uitgeworpen fijne stof met
+Verbeek op 1 kubieken kilometer, zijnde 1/18 van de geheele hoeveelheid
+uitgeworpen stoffen, en wij hebben aan de hand van het Engelsche rapport
+de mogelijkheid bepleit, dat de optische verschijnselen alléén aan die
+stof konden worden toegeschreven.
+
+Deze hoeveelheid is echter, volgens de Royal Society, veel te laag
+getaxeerd.
+
+Dat het Engelsch rapport noodzakelijk tot dit besluit gekomen is, komt
+ons zeer duidelijk voor, als wij het kaartje in Verbeek's werk,
+aangevende het terrein waar asch gevallen is, vergelijken met de zooveel
+grootere uitgestrektheid, die volgens het rapport met stof is bedekt
+geworden. Het is zeer wel mogelijk, dat in dit opzicht de Engelsche
+commissie over meer volledige opgaven heeft beschikt. Het terrein toch,
+dat in hoofdzaak het verschil vormt, is de Indische Oceaan W. en Z.-O.
+van Krakatau. Men moet hier afgaan op berichten van schepen, en de heer
+Verbeek was veel te consciëntieus, om een aschkleurtje aan te brengen op
+zijne kaart, als hij geene degelijke opgaven had. Verbeek teekende dus
+een terrein van 827.000 K.M2. De commissie der R.S. bewijst, dat dit
+ten minste 2.848.000 K.M2. moet zijn, in aanmerking nemende de
+schepen in den Indischen Oceaan waarop, in die dagen, nog asch gevallen
+is.
+
+Nu berekent Verbeek de hoeveelheid groote stukken puimsteen, die in de
+onmiddellijke nabijheid van den vulkaan (binnen een cirkel met 15 K.M.
+straal) zijn gevallen, op 12 K.M3. Men zou dus de hoeveelheid stof,
+die in de eerste week na de uitbarsting is gevallen, hierbij moeten
+optellen. Nemen wij het cijfer van 2.848.000 K.M2. aan voor de
+uitgestrektheid, waar stof gevallen is en de dikte op slechts 5 m.M.,
+dan geeft ons dit alleen reeds eene hoeveelheid van 14,4 K.M3. stof.
+
+Nu heeft men nog geen gegevens over de hoeveelheid, die
+ultra-microscopisch verdeeld in de lucht geblazen is. Waarom zou die
+hoeveelheid nu slechts 1 K.M3. bedragen? Het is logischer om aan te
+nemen, dat deze hoeveelheid 14 K.M3, is geweest dan 1 K.M3., want
+de uitbarsting was plotseling zóó hevig, de stoffen zijn zóó hoog
+opgevoerd, het geluid is zóó ver gehoord, dat er in dat opzicht geen
+tweede voorbeeld in de vulkanische geschiedenis bekend is.
+
+De stofwolk heeft toch tijdens de uitbarsting eene lengte gehad van 1600
+K.M.[6] Men kan dus met meer recht vermoeden, dat de hoeveelheid fijne
+stof, die de optische verschijnselen heeft te weeg gebracht, gelijk is
+geweest aan 14 K.M3. dan dat zij 1 K.M3. heeft bedragen. Maar in
+dat geval zijn de optische verschijnselen natuurlijk nog veel
+gemakkelijker te verklaren.
+
+Wat nu de hoogte der stofwolk betreft, in onze berekening namen wij aan
+dat zij 30 K.M. heeft bedragen. Als wij rekenen, dat op het stoomschip
+de "Medea" de wolk boven Krakatau op den 26sten Augustus is gemeten,
+en dat hare hoogte toen reeds 27 K.M. bedroeg, hoe hoog zal dan de
+stofwolk wel geweest zijn toen den 27sten Augustus te 10 ure het groote
+schot werd afgevuurd! Dit geschiedde toch met zulk een ontzettende
+kracht, dat stukken puimsteen tot vuistgrootte toe op een afstand van
+40-80 kilometer nedervielen. De hoogte van 50 K.M. door Verbeek
+aangenomen is dus niet ongerijmd. Mr. Archibald volgt ook nog een
+anderen weg om die hoogte te bepalen. Hij gelooft, dat de geluidssterkte
+van het schot evenredig is met de eruptieve kracht. De geluidssterkte is
+evenredig aan het quadraat van den afstand, waarop het geluid gehoord
+werd; de eruptieve kracht is evenredig aan het quadraat der worphoogte.
+
+Bij de kleine uitbarsting in Mei 1883 werd het geluid gehoord te
+Singapore op 835 K.M. afstand, en de hoogte van de zichtbare rookkolom
+was volgens meting van den kapitein ter zee Hollmann, commandant van de
+Duitsche oorlogscorvet "Elisabeth" 11 K.M. De grootste afstand, waarop
+het schot van 27 Aug is gehoord, was de afstand tusschen Rodriguez en
+Krakatau, zijnde 4827 kilometer. Deze afstand is zesmaal grooter dan bij
+de uitbarsting in Mei. De hoogte der eruptie wordt nu ook aangenomen op
+zesmaal de hoogte (11 K.M.) van de Mei-uitbarsting en zij is dan 6 × 11
+= 66 K.M.
+
+Ik stel in deze methode hoegenaamd geen vertrouwen; zij komt mij voor
+hoogst onwetenschappelijk te zijn. Maar in alle geval is toch
+aangetoond, dat eene hoogte van 30 tot 50 K.M. niet onmogelijk is, en
+dat is voldoende om alle optische verschijnselen uit Krakatau-stof te
+verklaren.
+
+Ten slotte zij het mij vergund te wijzen op eene onjuistheid in het
+rapport der R.S., die wel voor de zaak van weinig belang is, doch die
+mij persoonlijk betreft. In het hoofdstuk, "over individueele opinies
+betreffende de optische verschijnselen", vind ik tot mijne groote
+verbazing een vrij lang citaat[7], waaruit blijkt, dat ik (volgens
+"l'Année scientifique" van 1885 en 1886) zou hebben betoogd, dat de
+optische verschijnselen niet waren toe te schrijven aan eene vulkanische
+oorzaak, doch wel aan ijskristallen, terwijl de waterdamp in de lucht
+zou zijn gekomen ten gevolge van de zachte temperatuur in den winter
+1883/1884. Er volgt dan eene berekening, waaruit zou blijken, dat eene
+hoeveelheid van slechts 3 K.M.3, niet de oorzaak zijn kan der
+optische verschijnselen, terwijl later de hoogte van de reflecteerende
+luchtlaag op 40 tot 50 K.M. wordt geschat. Hoewel het nu zeker zeer
+vereerend voor mij is, dat de bewerker van dit gedeelte van het rapport
+tot op zekere hoogte met deze laatste hypothese kan medegaan[8], moet ik
+opmerken, dat ik nimmer een woord over deze quaestie heb geschreven, en
+dat de objectiën en hypothesen in dit citaat gedaan, geheel voor
+rekening komen van den heer Louis Figuier, zooals trouwens duidelijk
+blijkt, als men zijn "Année scientifique" opslaat.[9] Ik heb er nimmer
+aan getwijfeld, of de optische verschijnselen in verband stonden met
+Krakatau; als bewijs daarvan citeer ik, hetgeen ik schreef in het
+"Bulletin mensuel de la Soc. Flammarion Juin 1884": "Les phénomènes
+crépusculaires. De lezer zal begrijpen, dat ik niet in hetzelfde opstel
+kon hebben beweerd, dat het vulkanisme der aarde geen deel heeft gehad
+aan de optische verschijnselen.
+
+
+
+Er bestaat in Nederlandsch Indië een machtig Regeeringslichaam, dat het
+Kabinet is van den Gouverneur-Generaal. Het is de Algemeene Secretarie,
+de vraagbaak en de voorlichter van het bestuur. Wanneer er bij die
+Secretarie eene netelige kwestie in behandeling is, en de kundigste
+ambtenaren aarzelen in welken zin eene beslissing moet genomen worden,
+dan vraagt men zich gewoonlijk af: "is er ook een antecedent?" Het
+gebeurt niet dikwijls, dat het archief op deze vraag geen antwoord
+geeft. En als men zoo gelukkig is een antecedent te ontdekken, als men
+weet in welken zin vroeger een soortgelijk vraagpunt beslist is, dan
+wordt het vraagstuk, dat zooveel hoofdbrekens kostte, gewoonlijk
+gemakkelijk opgelost. Het antecedent wijst den zekeren weg aan.
+
+Passen wij die beproefde methode der Algemeene Secretarie toe op het
+vraagstuk van de blauwe zon en van de roode schijnsels in de schemering,
+vóór wij het Krakatau-stof schuldig verklaren aan die
+dampkringsverschijnselen. Zoover menschengeheugenis reikt, is de wereld
+geteisterd door vulkanische uitbarstingen: in dat opzicht beschikken wij
+dus over eene reusachtige hoeveelheid antecedenten. Wij stellen ons dus
+de vraag: Zijn na vroegere erupties op aarde eveneens abnormale optische
+verschijnselen in den dampkring waargenomen?
+
+Ten einde deze vraag te beantwoorden verzamelde de heer Rollo Russel de
+berichten over blauwe zon, rooden mist en roode schemeringen, van 1500
+tot 1886 waargenomen en vergeleek hen met de uitbarstingen, die
+opgeteekend zijn gedurende dat tijdperk.
+
+Het is onmogelijk hier dat belangwekkende onderzoek weer te geven, want
+het behelst de geheele vulkanische geschiedenis der aarde gedurende een
+tijdvak van 300 jaren. Ik zal slechts eenige bijzonder treffende
+gebeurtenissen aanstippen. Juist honderd jaar vóór de uitbarsting van
+Krakatau, in 1783, hadden er op aarde uitbarstingen plaats, die waardig
+zijn vergeleken te worden met die van 1883.
+
+De Arama in Japan slingerde rotsblokken van 12 tot ?? meter hoogte in de
+lucht. Steden en dorpen werden begraven. Men verhaalt, dat er één steen
+door den krater werd uitgeworpen, die 34 meter breed en 80 meter lang
+was; die steen viel in eene rivier, en zag er uit als een eiland. De
+sporen van deze uitbarsting zijn na meer dan honderd jaren nog te zien
+in den vorm van reusachtige steenblokken, die verspreid zijn over de
+vlakte van Oiwake, en van een lavastroom, die eene lengte heeft van
+twaalf uur gaans.
+
+De uitbarsting van Skaptar Jökull op IJsland, eveneens in 1783, was eene
+der geweldigste, waarvan de geschiedenis gewaagt. De hoeveelheid
+uitgeworpen stoffen schijnt veel grooter geweest te zijn dan bij de
+uitbarsting van Krakatau. De eruptie begon in Mei. Haar maximum bereikte
+ze in Juni. In Juni 1783 begon zich een droge mist te verspreiden van af
+het Noorden van Europa; hier en daar werd een blauwe, witte of
+bloedroode zon, of gekleurde kring om zon en maan aanschouwd. Onze
+landgenoot, Prof. Brugmans te Franeker, gaf over dit verschijnsel eenige
+belangrijke beschouwingen in het licht onder den titel: "Verhandeling
+over een Zwavelachtigen Nevel." Volgens Brugmans was de nevel gekenmerkt
+door een zwavelachtigen reuk. De zon kon in Nederland ongestraft met het
+bloote oog bekeken worden.
+
+Deze mist strekte zich zeer ver uit. Niet alleen in Europa, maar ook in
+Azië, Afrika en Noord-Amerika werd hij waargenomen.
+
+In 1815 gebeurde de eruptie van den Tambora op Soembawa van 7 tot 12
+April. De hoeveelheid uitgeworpen stoffen schijnt Krakatau belangrijk te
+hebben overtroffen. Zooals wij gezien hebben was de zon 3 dagen lang
+verduisterd op 't eiland Madoera. De heer Verbeek zocht te vergeefs naar
+berichten uit Indië over roode schijnsels na deze eruptie. Merkwaardig
+is het echter, dat gedurende 1815 van af den 15den Mei de ons bekende
+roode schemeringsverschijnselen op buitengewoon sterke wijze zijn
+waargenomen in Engeland. Gegevens uit andere landen ontbreken echter
+geheel.
+
+Beschouwen wij eindelijk eene kleinere eruptie b.v. die van den Etna op
+den 21sten Mei 1886. De hoogte van de rookkolom boven den krater werd
+dien dag gemeten. Zij bedroeg 8 kilometer en den 24sten Mei 14
+kilometer. Van af 22 Mei verspreidden zich dampen Oostwaarts en bedekten
+den geheelen horizon van Palermo. Den 3den Juni hing er een mist over
+Sicilië, die de zon onzichtbaar maakte; deze mist bedekte van 29 Mei tot
+3 Juni geheel Italië. De daarop volgende dagen was de zon, bij hare
+opkomst, purperkleurig en roodachtig geel, en, als zij hooger stond, had
+zij eene grijze kleur, evenals "neutraal-tint." Na zonsondergang werden
+de bekende roode schijnsels waargenomen.
+
+De hier gekozen voorbeelden mogen volstaan. Het is dus een feit, dat op
+vulkanische uitbarstingen menigmaal optische verschijnselen volgen, die
+in alles overeenkomen met die, welke na de uitbarsting van Krakatau zijn
+waargenomen.
+
+Het wiskundige bewijs, dat er tusschen beide zaken een verband bestaat,
+als van gevolg en oorzaak, is intusschen nooit te geven. Hebben wij dus
+ook al geene zekerheid, toch is er groote waarschijnlijkheid dat de stof
+van Krakatau de oorzaak is geweest van de vreemdsoortige verlichting van
+onze planeet van 1883 tot 1886.
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK XI.
+
+Na de groote uitbarsting.
+
+     Hoe het er op Krakatau uitzag na de uitbarsting.--Verbeek ontdekt
+     eene nieuwe uitbarsting op 10 Oct. 1883.--Waarom niemand die
+     bespeurd heeft.--Indruk van de ramp in Indië.--Schrik voor
+     aardbevingen.--Aardbeving te Padang 21 Sept. 1883.--Tweede
+     aardbeving met gerommel 18 Oct. 1883.--Het gerommel niet op zee
+     gehoord.--De schoten van Krakatau zijn op sommige plaatsen ook niet
+     op zee vernomen.--Beschouwingen over de ramp door de inlanders. God
+     wil het zoo.--De "Compagnie" heeft de schuld.--Het is een straf
+     Gods.--Verhoogde godsdienstzin na de uitbarsting. De zendbrief van
+     den "Opperpriester van Mekka."--Geprikkelde gemoedsstemming zich
+     uitende in moordaanslagen.--De Toean-toean te Kroë en de
+     Mahdi.--Wasiat- of Zendbrieven.--De zendbrief na de uitbarsting van
+     den Tambora (1815) volgens Junghuhn.--Energiek optreden van het
+     Gouvernement na de ramp.--Het
+     Centraal-Comité.--Krakatau-litteratuur.--De te lenigen nood in
+     Bantam.--61/2 millioen schade.--Bestuursmaatregelen.--Nieuw-Anjer en
+     Menes.--Schade in Tangerang 31/2 ton gouds.--De Lampongs zijn
+     moeilijk te bereiken.--Schade in de afdeeling Kroë.--Expeditie van
+     Lt. Koster en Dr. Vorderman naar de Lampongs.--Schade in de
+     Lampongs.--De pepercultuur.--Opbouw van Telok Betong.--Reis van den
+     Gouverneur-Generaal met Zr. Ms. ramtorenschip "Prins Hendrik der
+     Nederlanden".--Verbeek's Krakatau.--Reden van dankbaarheid aan de
+     Indische regeering.--Verbeek's werk beoordeeld door de "Royal
+     Society" en in "Petermann's Mittheilungen."--Hollandsche en
+     Duitsche Universiteiten--Een welverdiende Nederlandsche Leeuw.--De
+     uitbarsting van Krakatau is zonder invloed geweest op het
+     vulkanisme van Indië.--Java's Eerste punt.--Werking van den Merapi
+     op Sumatra in December 1883.--De angst voor het vulkanisme.--De
+     tijd stompt de indrukken af.--Men kan in Indië de vulkanen niet
+     ontloopen.
+
+
+Na de groote uitbarsting is Krakatau niet geheel en al in rust gebleven.
+Bij de opname, door den heer Verbeek in October op het eiland verricht,
+vond hij het overblijvende gedeelte van Krakatau bedekt met
+puimsteenblokken, waarvan de grootste een kubieken meter inhoud hadden;
+hier tusschen lagen kleine stukjes puimsteen, zand en asch. Dit
+materiaal was opgestapeld tot werkelijke bergen. De regen had hierin
+diepe kloven uitgespoeld, die dikwijls loodrechte kanten hadden, zoodat
+de bestijging van den berg zeer moeilijk was. Dit materiaal is bij de
+groote uitbarsting uitgeworpen. Dadelijk daarna is eene onderzeesche
+moddereruptie gevolgd, die gedurende de duisternis op 27 Augustus
+aanving en gedurende een etmaal heeft aangehouden. Deze modder bedekte
+onder anderen de eruptie-producten op de eilanden Steers en Calmeijer.
+
+De heer Verbeek ontdekte echter, dat er eene latere uitbarsting op
+Krakatau had plaats gehad, daar hij op de Zuidzijde van het eiland twee
+slijkstroomen aantrof ter dikte van 0.2 tot 0.3 meter, en ter breedte
+van 1 tot 5 meter. Zij bestaan uit zeer fijne donkere asch, beginnen 200
+meter beneden den top, dus 600 meter boven den zeespiegel en zijn over
+eene lengte van 1300 meter tot 40 meter boven zee te vervolgen. Die
+slijkstroomen liggen op de ruggen, die tusschen de uitgespoelde kloven
+zijn overgebleven, maar zij zijn voor een groot gedeelte te zien in de
+reeds uitgespoelde kloven: hieruit volgt dat zij eerst na het vormen
+dier kloven ontstaan zijn. Daarenboven was het slijk bij het bezoek van
+den heer Verbeek nog nat: de slijkuitbarsting was dus niet lang geleden
+geschied.
+
+Deze ontdekking van den heer Verbeek is van het hoogste belang. Want
+niemand ter wereld heeft iets van die uitbarsting bespeurd. Dit is geen
+wonder, want alle woningen op de kusten van Straat Soenda waren door de
+vloedgolven weggespoeld, zoodat de kust feitelijk gedurende eenige
+maanden geheel onbewoond was. Toch is des avonds te 10 ure op den
+10den October aan de Wijnkoopsbaai een bijzonder hooge, plotseling
+opkomende vloed waargenomen, terwijl er een rommelend geluid werd
+gehoord in de richting van Krakatau.
+
+Waarschijnlijk hebben deze waterbeweging en die geluiden de uitbarsting
+van slijk vergezeld, waarvan de bewijzen op Krakatau door den heer
+Verbeek zijn aangetroffen. Wij kunnen dus vaststellen, dat er den
+10den October eene slijkuitbarsting geweest is.
+
+Op verschillende tijdstippen werden te Batavia en te Tandjong Priok in
+September knallen gehoord. Natuurlijk schreef men ze onmiddellijk aan
+Krakatau toe.
+
+Op Java's Eerste punt werden den 18den en 19den September
+aardbevingen gevoeld.
+
+Voor het overige werden volgens gewoonte een behoorlijk getal
+aardbevingen uit den geheelen Indischen Archipel gerapporteerd, zonder
+dat men zeggen kan, dat deze met Krakatau in eenig verband staan. De
+heer Verbeek wijst er zeer terecht op, dat het bijzonder groot aantal
+aardbevingen, dat na de ramp van Krakakau in de volgende maanden en ook
+in 1884 is opgeteekend, niet eens bewijst, dat er meer aardschokken
+geweest zijn dan in vroegere jaren. Nooit is er in Indië eene
+uitbarsting geweest, die overal zulk een diepen indruk heeft gemaakt als
+die van Krakatau. Het minste geluid of de kleinste aardschok trok in den
+eersten tijd aller aandacht, en werd onmiddellijk gerapporteerd, terwijl
+men vóór de uitbarsting die verschijnsels nauwelijks opmerkte.
+
+Men herinnert zich zeker nog wel het afloopen van Tjilegon, en den moord
+der Europeanen aldaar door een saamgezworen bende inlanders. Na deze
+gebeurtenis ontstond er bij sommige Europeanen op Java eene
+schrikachtigheid, die aan het ongelooflijke grensde; zij zagen in elken
+inlander eenen moordenaar. Zoo was het ook in Indië na de ramp van
+Krakatau, vooral bij hen, die de uitbarsting hadden bijgewoond.
+
+Ik bevond mij in de maanden volgende op de uitbarsting op Sumatra's
+Westkust. Dat is een buitengewoon vulkanisch terrein. De aardkorst is
+daar alles behalve rustig. Aardbevingen en onderaardsche geluiden zijn
+er geene zeldzaamheid. Nog geen maand was er verloopen sedert de
+uitbarsting van Krakatau, toen ik te Padang den 21sten September eene
+aardbeving bijwoonde. Men beschouwt in Indië eene aardbeving gewoonlijk
+als eene vrij onschuldige zaak. Maar hem, die nog geen maand geleden
+eene ondervinding heeft opgedaan zooals de passagiers van de "Loudon",
+overkomt bij eene eenvoudige aardbeving of onderaardsch gerommel eene
+gewaarwording van nameloos wee, een onbeschrijflijk gevoel van
+hulpeloosheid; een ongemotiveerde angst maakt zich van hem meester; hij
+verwacht niet anders dan dat de golven van den Indischen Oceaan geheel
+Padang zullen overstroomen, zooals de wateren van Straat Soenda Telok
+Betong deden verdwijnen.--Trouwens de geschiedenis leert, dat eene
+dergelijke ramp ook te Padang geene onmogelijkheid is. Het Padang der
+18de eeuw toch is juist op die wijze te niet gegaan. Den 10den
+Februari 1797, toen Padang in Engelsche handen was, onderging het eene
+hevige aard- en zeebeving. De golven liepen meerdere tientallen van
+meters op tegen den Apenberg. De geheele nederzetting overstroomde en
+werd een puinhoop.
+
+Eene aardbeving gepaard met een onderaardsch geluid, gelukkig echter
+door geene zeebeving vergezeld, had te Padang plaats den 18den
+October 1883. Men vergunne mij over deze aardbeving iets mede te deelen.
+
+Ik was naar gewoonte op het bureau van den waterstaat, dat aan de
+Padangrivier gelegen is. Plotseling hoor ik een onderaardsch gerommel en
+gevoel een schok, die vrij hevig is; ik loop onmiddellijk het gebouw
+uit, en ontmoet buiten den 1sten luitenant der artillerie Temminck,
+die adjudant is op het bureau van den kommandant der artillerie, wiens
+bureau grenst aan het onze. Ook hij is door de aardbeving en het geluid
+uit zijn bureau verjaagd, ik ben dus de eenige niet, die het gerommel
+vernomen heeft. Een oogenblik daarna komt de eerstaanwezend ingenieur,
+de heer van Geuns, terug van een bezoek, gebracht aan een stoomschip op
+de reede van Padang. Daar op zee, vlak bij de kust, heeft men niet
+alleen van de aardbeving niets gemerkt, zooals van zelf spreekt, maar
+men heeft niet het minste geluid waargenomen.
+
+Toch is het nog vreemder, dat op de "Loudon" tijdens de uitbarsting niet
+één schot gehoord is, terwijl ze overal anders met zulk eene hevigheid
+hebben weerklonken. Men heeft dit verschijnsel toegeschreven aan de
+dichte aschwolk, waarin wij gehuld waren, die het geluid zou hebben
+gedempt. Dit verklaart echter naar mijne meening het voorgevallene niet
+volledig; die dichte aschwolk heeft ons in diepe duisternis gehuld, maar
+dit geschiedde eerst den 27sten Augustus ten 10 ure. Toen weerklonken
+over geheel Indië de hevige kanonschoten van Krakatau reeds bijna een
+etmaal lang. Hoe is het mogelijk, dat geen daarvan onze ooren bereikte?
+
+Ik vermeldde reeds, dat op schepen op de reede te Atjeh en te Boeleleng
+(Bali) geene geluiden zijn geconstateerd. Ik kan hier nog bijvoegen, dat
+de inlandsche lichtopziener op Poeloe Pandang nabij Padang evenzeer
+beweert niets gehoord te hebben, hoewel de geluiden der uitbarsting te
+Padang zoo sterk waren.
+
+Het is mij niet gelukt eene verklaring van die eigenaardige
+voortplanting van het geluid op te sporen. Toch is het natuurlijk, dat
+men daarnaar zoekt. Dit zou zeker niet in den geest zijn van de
+inlanders van Bantam, die na de verwoesting der kustplaatsen zich het
+hoofd niet braken met het uitvorschen der oorzaken. "God heeft het zoo
+gewild, en Hij kan doen wat Hij wil! het past ons menschen niet naar de
+redenen te vorschen."--Ziedaar de gedachtengang van den vromen
+Mohammedaan, na de uitbarsting van Krakatau. Er waren echter ook
+inlanders, die de "Compagnie", dat is het Nederlandsch Indische
+gouvernement, beschuldigden de ramp met opzet in het leven geroepen te
+hebben, om de inwoners te gronde te richten. Blijkt hieruit in de eerste
+plaats welk een hoog denkbeeld zij hadden van de macht van het
+Nederlandsch gezag, men kan er bovendien uit zien, welke groote mate van
+liefde voor den Javaan zij ons toedichten!
+
+Een derde categorie van personen in Bantam en in de Lampongs beschouwde
+de geheele ramp als een straf Gods, die hen als onderdanen van de
+"Compagnie" trof. De Hollanders zijn "Kafirs" of ongeloovigen, zij
+gelooven niet in den profeet Mohammed. En toch durven zij het wagen
+oorlog te voeren met de goedgeloovige Atjehers! Voor die euveldaad
+bereikt Gods wraak de Hollanders en de inlanders, die hunne onderdanen
+zijn.
+
+
+
+Het is zoo natuurlijk, dat de mensch een natuurramp van den omvang als
+de zondvloed, die de steden en dorpen aan Straat Soenda gelegen
+wegvaagde, beschouwt als een wraakgericht Gods. Het eerste gevolg is dan
+dat de mensch tot zich zelf inkeert, en zeer ontvankelijk is voor
+godsdienstige begrippen. Na de ramp van Krakatau keerde zich de
+bevolking van Bantam en de Lampongs tot Toean Allah, en verootmoedigde
+zich voor den Almachtige. Priesters en Hadjies maanden de bevolking aan
+tot getrouwe opvolging van den Koran. Vooral in Bantam, waar het
+godsdienstig leven toch altijd opgewekter is dan elders op Java,
+bespeurden de bestuursambtenaren--niet zonder zorg--eene religieuse
+opgewondenheid, die zich soms uitte door onverdraagzaamheid tegen de
+Europeanen, die honden van ongeloovigen. Op de pasar (markt) te Serang
+werd den 2den November 1883 een Europeesch soldaat, zonder eenige
+aanleiding, aangevallen en gewond door een inlander met een klewang
+gewapend, in een vlaag van godsdienstige dweeperij.
+
+Op een anderen dag drong een Bantammer "in overprikkelde
+gemoedsstemming,"--zooals het Koloniaal Verslag het uitdrukt--met een
+geopend knipmes, gehuld in het bekende witte opperkleed, in het blokhuis
+te Serang, en wondde den schildwacht.
+
+Die gevallen stonden op zich zelf en beteekenden schijnbaar niet veel.
+Maar zij bewezen toch, dat het in de harten der schijnbaar zoo
+berustende Bantammers smeulde, en toen veel later te Tjilegon al de
+Europeanen op de meest beestachtige en wreedaardige wijze werden
+vermoord, zonder dat de aanleiding ooit duidelijk geworden is, toen
+herinnerde men zich huiverend die op zich zelf staande uitingen van
+fanatisme na de ramp van Krakatau! De politie had toen bij voorbeeld de
+hand gelegd op een zendbrief, die, zooals het opschrift luidde, was
+geschreven door "den opperpriester uit Mekka." Die zendbrief was in de
+landstaal geschreven en spoorde den inlanders aan tot meerderen
+geloofsijver. De "opperpriester uit Mekka" wees op de gevolgen van
+Krakatau, en noemde ze de voorboden van het vergaan der wereld.
+
+In de geheele Mohammedaansche wereld trouwens was het in het laatst van
+1883 en 1884 onrustig. In de afdeeling Kroë, die het Zuidelijke gedeelte
+der residentie Benkoelen uitmaakt, volgden de zoogenaamde Toean-toean,
+met spanning de berichten, die tot hen kwamen over den opvolger van
+Mohammed, den Mahdi, die in Egypte de scharen van den Khedive vernietigd
+had. Men noemt daar "Toean-toean" het gegoede gedeelte der bevolking,
+dat uit geestelijken, hadjies en handelaren bestaat. In het binnenland
+is de bevolking er nog heidensch. Maar de bekeeringen tot den Islam
+namen na de ramp van Krakatau sterk toe, en er was geen doessoen (dorp),
+waar niet een soeran (bedehuis) verrees. Talrijk waren de wasiat-of
+zendbrieven, die, uit Arabië afkomstig, verspreid werden over Kroë en de
+Lampongs. Vele werden door de politie in beslag genomen, maar hoevele
+ontsnapten aan alle nasporingen, en verspreidden het gif der
+onverdraagzaamheid in de gemoederen?
+
+
+
+Is het niet merkwaardig, dat na de groote uitbarsting van den Tambora in
+1815 ook dergelijke zendbrieven onder de bevolking van Oost-Java en de
+Oostelijk van Java gelegen landen verspreid werden? Ongetwijfeld heeft
+die uitbarsting destijds ook een diepen indruk gemaakt op de
+overblijvenden. Deze, minder gelukkig dan hunne broeders in 1883 op Java
+en Sumatra, waren na de ramp aan zooveel gebrek ten prooi, dat zelfs de
+dochter van den koning van Sangar van honger stierf. Het lot, dat den
+koning van Tambora trof, is, zooals Junghuhn het beschrijft, een stof,
+waardig een Oud-testamentisch profeet te bezielen. Evenals, volgens het
+bijbelverhaal, de bewoners van het dal der Jordaan eenmaal wegvloden
+voor den vurigen regen, vluchtte de koning van Tambora gevolgd door
+zijne vrouwen en kinderen, en omstuwd door zijne Rijksgrooten, die zijne
+schatten droegen. Een regen van gloeiende steenen daalde uit den hemel,
+en doodde den koning en al zijne onderdanen op één na.
+
+De zendbrief, die in 1815 onder de inlanders even gretige lezers vond,
+als de brief uit Mekka in 1883 na de ramp van Krakatau, behelst, over
+deze episode de volgende treffende beschrijving.
+
+"Een reizend koopman, een godvreezend Arabier, verdreef een hond, een
+onrein dier, uit de moskee te Tambora; de hond behoorde aan den koning.
+Deze liet den koopman in plaats van geiten-, hondenvleesch eten, en toen
+hij hoorde, dat de Arabier smadelijk van hem had gesproken, liet hij hem
+op den berg Tambora onder zware mishandelingen van het leven berooven.
+Maar daar ving de berg aan vlammen uit te braken; deze vervolgden de
+dienaren des Vorsten tot in de stad en Tambora met zijn koning werd door
+de aarde verzwolgen. Waar vroeger de stad der goddeloozen stond ankeren
+thans schepen op drie vademen diepte."
+
+
+
+Men heeft in Indië wel eens de gewoonte het "Gouvernement" van alles de
+schuld te geven, wat er gebeurt. Maar ook de meest zwartgallige zal
+moeten toegeven, dat het Nederlandsch-Indische bestuur aan de ramp van
+Krakatau geen schuld had, en na de uitbarsting op waardige wijze de eer
+van Nederland heeft opgehouden.
+
+Aan de ambtenaren, die het hunne hadden verloren, werd eene gratificatie
+van 6 maanden tractement uitgekeerd. Met beleid en energie werd in de
+geteisterde streken opgetreden, om de bevolking gerust te stellen, te
+helpen en de stoffelijke schade te vergoeden. Het beroep op de
+particuliere weldadigheid in Indië en Europa was trouwens niet te
+vergeefsch. Van alle zijden, in Indië en in Nederland, vloeiden
+bijdragen toe aan het "Centraal Comité!"
+
+De vrijmetselaarsloge "de Ster in het Oosten" te Batavia nam het
+initiatief tot het scheppen van een fonds, om zoodoende op blijvende
+wijze de betrekkingen der omgekomen Europeanen te helpen.
+
+In Nederland werden bovendien, bij wijze van watersnoodpoëzie,
+verschillende kunstbladen uitgegeven.
+
+"Holland-Krakatau" verscheen met medewerking van tal van letterkundigen
+en teekenaars; ter gelegenheid van een fancy-fair te Amsterdam zag een
+polyglottisch courantje aan Krakatau gewijd het licht, waarin hartelijk
+gemeende woorden aan de ramp werden gewijd in allerlei talen, tot zelfs
+in het Hongaarsch, Spaansch en Russisch toe.
+
+Ook de "spes patriae" wilde niet achter blijven.
+
+Een "Gymnasiasten-Krakatau" getuigde van den goeden wil van het jonge
+Nederland.
+
+Er was echter veel ellende te lenigen. De 21500 Bantammers, die
+verdronken waren, behoefden geen hulp meer, niet altijd echter waren
+geheele gezinnen uitgeroeid en de overblijvenden bezaten letterlijk
+niets meer. Bantam is eene der armste residenties van Java. Hongersnood,
+koortsepidemie, veepest en, erger dan die trits, de maatregelen tegen de
+veepest door een doctrinair Bestuur genomen, toen in 1880 en 1881
+nagenoeg de geheele veestapel van Bantam was afgemaakt--ziedaar de
+wonden, waaraan Bantam bijna doodgebloed was, toen het op nieuw
+geteisterd werd. De dorpen zien er in Bantam over 't algemeen armoedig
+uit. Eene uitzondering maakten hierop de vriendelijke kampongs langs
+Straat Soenda. Maar de rijke, welvarende plaatsen, Anjer en Tjaringin,
+de bloeiende Chineesche kamp van Laboean, de volkrijke dorpen Tjerita,
+Tjiloerah, Pasaroenan, Sirih, Tjikining en Bodjong waren allen
+verdwenen. Men schatte de schade der bevolking op niet minder dan zes en
+een half millioen gulden. De vluchtelingen uit de verwoeste plaatsen
+werden gehuisvest van bestuurswege, en door particulier initiatief werd
+gedaan wat gedaan kon worden, om in den eersten nood leniging aan te
+brengen. Aan hen, die konden en wilden werken, werd betaalde arbeid
+verschaft. Zij werden aan het werk gezet om de overblijfselen der
+verwoesting op te ruimen, de lijken te begraven, de andere organische
+rottende zelfstandigheden te desinfecteeren of, met petroleum begoten,
+te verbranden. Men beoogde hiermede vooral het voorkomen van verpestende
+uitwasemingen.
+
+Levensmiddelen en kleeren werden uitgedeeld. Met moeite was de bevolking
+langzamerhand te bewegen nieuwe dorpen te stichten op het verraderlijke
+strand van Straat Soenda.--Tjaringin was één poel van vuilheid, de
+hoofdzetel van het Bestuur werd dus naar Menes verlegd. Tegenover Poeloe
+Merak besloot men eene nieuwe stad te bouwen, die Nieuw-Anjer zou
+heeten. Het oude Anjer lag echter vrij wat geschikter voor de schepen,
+die van ouder tot ouder die reede aandeden, om water in te nemen. De
+plaats, die voor Nieuw-Anjer was uitgezocht, bleek daarentegen niet te
+voldoen aan den eersten eisch, dien men moet stellen aan een
+aanlegplaats. "Er is geen water te Nieuw-Anjer!" zoo luidde het oordeel
+van de scheepsgezagvoerders. En zij keerden terug naar hunne eerste
+liefde. Weer ankeren nu de koopvaardijschepen, die uit Nederland komen,
+op de reede van het verdwenen Anjer, waar zij goeden ankergrond en diep
+water aantreffen, zooals zij eeuwen lang deden, en in plaats van het
+oude Anjer, verrijst daar het dorp Bodjong.
+
+De schoone dagen van het Anjer van voorheen keeren echter nimmer terug,
+want de zeilschepen uit Europa zijn verdreven door den grooten
+alleenheerscher, den stoom. De mailbooten echter vertoeven niet in
+Straat Soenda; zij gaan de reede van Anjer met minachting voorbij, en
+stoomen met onverminderde vaart naar de Javazee.
+
+
+
+Intusschen werd Tjilegon tot hoofdplaats der afdeeling Anjer verheven.
+Hierop rustte echter naar het schijnt ook geen zegen. In Juli 1888 werd
+de Europeesche bevolking van Tjilegon vermoord door eene bende
+samenzweerders. De dood, in de golven van Straat Soenda tijdens de
+uitbarsting van Krakatau, was minder verschrikkelijk, dan de met
+Oostersche verfijnde wreedheid uitgevonden folteringen, die de
+besturende ambtenaar van de afdeeling Anjer te Tjilegon onderging, vóór
+hij den geest gaf onder de moordende handen der oproerlingen van
+Tjilegon en nadat hij het had moeten aanzien, dat zijne vrouw op de
+meest laaghartige wijze mishandeld, en daarna met zijne kinderen werd
+geslacht! In vergelijking van de wreede, lafhartige moordenaars van
+Tjilegon, is de vloedgolf van Krakatau, die plotseling doodde,
+zachtmoedig geweest.
+
+
+
+Ook buiten Bantam had de zeebeving op Java belangrijke schade
+aangericht.
+
+In de afdeeling Tangerang der residentie Batavia waren de strandkampongs
+tusschen de moeara's[10] Mauk en Angke weggeslagen; in de residentie
+Krawang waren de dorpen Pakis en Sadari, op het Noorderstrand gelegen,
+vernietigd. 2500 menschen waren gestorven, en er was voor 350000 gulden
+schade aangericht. Die plaatsen waren van uit Batavia het gemakkelijkst
+te bereiken en er kon dus spoedig hulp gebracht worden. Bezwaarlijker
+was dit echter in de Residentie der Lampongsche districten. Daar waren
+90 dorpen verdwenen en 12500 menschen gedood. Maar het duurde niet
+minder dan tien dagen, alvorens men te Batavia eenig bericht had,
+behalve de door de "Loudon" medegebrachte tijding van Telok Betong's
+verdwijnen. Want de telegraafkabel tusschen Java en Sumatra was
+vernietigd, en de Semangkabaai en de Lampongbaai waren onbevaarbaar,
+daar ze opgepropt waren met drijvende puimsteenbergen, die daar
+vastzaten, en maanden lang elke communicatie te water verhinderden. Het
+was dus niet gemakkelijk dáár hulp te brengen, want er moest eerst eene
+landingsplaats gezocht worden, vrij van puimsteen, en dan was bij gebrek
+aan wegen het transport over land in de Lampongs vol bezwaren. Toch had
+Sumatra minstens evenveel behoefte aan hulp als Java.
+
+In het Zuiden der afdeeling Kroë in de residentie Benkoelen waren
+slechts eenige tientallen van menschen verdronken. De vloedgolf had hier
+echter eene groote slachting aangericht onder de kippen, die, zooals men
+weet, in grooten getale door de inlanders worden aangefokt.
+
+De bevolking bestaat hier uit visschers; een ander deel echter verzamelt
+boschproducten, die worden uitgevoerd. Eene hoeveelheid boschproducten,
+die ter verzending gereed was, ter waarde van f. 10,000, werd naar zee
+gesleept door de golven, terwijl er tevens voor f. 15,000 schade werd
+aangericht aan woningen, vischtuig en sawahs.
+
+De residentie der Lampongsche districten was echter veel zwaarder
+getroffen en, zooals ik reeds zeide, zij was moeilijk te bereiken wegens
+de puimsteen blokkade der baaien van Zuid-Sumatra.
+
+
+
+Verschillende expedities vertrokken uit Batavia om berichten in te
+winnen over het lot der Lampongs: men was immers in de eerste dagen na
+de uitbarsting te Batavia zonder eenige tijding van Sumatra.
+
+Zoo vertrok den 3den September 1883 eene expeditie per hopperbarge
+"Kedirie." Het personeel bestond uit den chef, den luitenant ter zee
+Koster, adjudant van Z. Exc. den Gouverneur-Generaal, den
+stads-geneesheer Dr. Vorderman, den schout van Hagen met 10
+politieoppasses en 20 dwangarbeiders. Het kommando over de "Kedirie"
+werd gevoerd door den gezagvoerder 't Hoen.
+
+Het gezelschap werd spoedig vermeerderd. Eene boot met Lampongsche
+handelaren was de "Kedirie" tegengekomen, en de opvarenden verzochten
+gratis medegenomen te worden, hetgeen hun werd toegestaan op voorwaarde,
+dit zij bij het landen als gidsen hulp zouden bewijzen. Dit hebben zij
+ook trouw gedaan, en wel is het de vermelding waard, dat de leden der
+expeditie op hun zoo moeilijken tocht, de meeste hulp en bijstand
+genoten hebben juist van de hadjies, die onder de opgenomen Lampongsche
+handelaren waren. Men stoomde van Tandjong-Priok, de haven van Batavia,
+naar de Lampongbaai, en trachtte te landen, waar eens Kalianda lag. Met
+de stoomfluit werden herhaalde signalen gegeven om de aandacht te
+vestigen op de aanwezigheid van een stoomschip. Weldra snelden uit het
+gebergte eenige gevluchte inlanders naar het strand, die de leden der
+expeditie behulpzaam waren bij het aan land komen.
+
+De hopperbarge "Kedirie" was eenige dagen geleden, den 1sten
+September, ook reeds te Kalianda geweest, en zij had toen de familie
+Beijerinck gered, wier treurig wedervaren in hoofdstuk V beschreven is.
+
+De bevolking van Kalianda was voor 3/4 gedeelte verbrand door de
+gloeiende asch, verpletterd door de puimsteen of verzwolgen door de
+vloedgolf. De overblijvenden werden van rijst en zout voorzien, die de
+"Kedirie" medegebracht had, terwijl Dr. Vorderman aan de gewonden
+geneeskundige hulp verleende.
+
+Het hoofddoel van de reis was echter Telok Betong.
+
+Men scheepte zich dus weder in op de "Kedirie", en stoomde in de
+richting van Telok Betong. Weldra was de injectiespuit van de machine
+verstopt en bovendien raakte het schip vast in de puimsteenbergen, die
+eene laag vormden, dieper dan de diepgang van de "Kedirie". Na eene
+wanhopige worsteling tusschen de stoomkracht van de "Kedirie" en de
+puimsteenbergen, slaagde zij er in, door telkens op te stoomen zich
+eene geul te graven in het puimsteen, op dezelfde wijze als in
+Noordelijke streken in het ijs vastgevroren schepen zich uit het ijs
+bevrijden. Van doordringen was geen sprake! Telok Betong was over zee
+niet te bereiken. De "Kedirie" stoomde toen Zuidwaarts en ankerde dicht
+bij het dorp Gebang; aldaar werd de geheele expeditie ontscheept. Men
+besteedde drie volle uren om van de landingsplaats tot Gebang te komen,
+een afstand van slechts anderhalve kilometer. Hier werd men door het
+hoofd en de bevolking gastvrij ontvangen. Na den nacht te Gebang te
+hebben doorgebracht, ging men den volgenden morgen te voet in de
+richting van Telok Betong. Aldaar was de "Kedirie" ook opgemerkt, en de
+resident had den controleur J.G.W. Lux last gegeven het gezelschap
+tegemoet te gaan. Weldra ontmoette men den heer Lux, en toen ging het
+verder over omgeworpen boomstammen, tot het dorp Kedjadjian. Daar bleef
+de schout van Haagen met de meeste kettinggangers achter. De meesten van
+deze lieden waren door vermoeienis uitgeput, en niet in staat om verder
+te gaan. De heeren Koster en Vorderman zetten echter met 6
+kettinggangers en 2 politieoppassers hun tocht voort naar Telok Betong.
+Intusschen was de avond reeds gevallen. Gelukkig ontmoetten zij aan de
+rivier van Telok Betong twee mannen met obors (fakkels), welke de
+resident had afgezonden. Ik zal niet in herhaling treden over hetgeen er
+te Telok Betong gebeurd was. Alleen wil ik nog mededeelen, dat de
+Europeesche ingezetenen nog steeds gehuisvest waren bij den resident,
+wiens woning, op een heuvel gelegen, een der weinige huizen was, die nog
+bestonden. Den volgenden dag bezocht de heer Koster de "Barouw", het
+stoomschip, dat drie kwartier gaans van de zee op het droge lag, in het
+dal der Koeripan-rivier.
+
+Den 9den September werd de terugreis aanvaard. Aan allen, die mede
+wilden gaan naar Batavia, werd daartoe de gelegenheid verschaft. In het
+geheel gingen 10 personen mede. De meesten waren vrouwen en kinderen. De
+tocht geschiedde van Telok Betong te voet, alleen eenige zeer kleine
+kinderen werden gedragen. Het was eene moeilijke reis. Bruggen waren
+nergens te zien; men ging door de trouwens ondiepe, kleine kali's
+(rivieren) heen; nu eens langs het strand, dan weder hooger op. Overal
+waar de vloedgolf den weg bereikt had, was het een rizophorenwoud,
+omgewoelde aarde met zware boomstammen, struikgewas en steenen tot één
+chaos opgestapeld. De grond was modderachtig en op tallooze plekken
+kreeg men den stank van herten- of wilde zwijnen-krengen in den neus.
+Iedereen was diep onder den indruk van de afschuwelijke gebeurtenissen.
+De kinderen echter, niet in staat om de vreeselijke beteekenis van de
+verwoesting te begrijpen, waren verreweg de opgeweksten van het geheele
+gezelschap; zij lachten en zongen, en beschouwden de zaak
+klaarblijkelijk als een nieuw en zeer bijzonder pretje.
+
+Bij al deze rampen was er echter ééne lichtzijde. Alle muskieten zijn
+verdelgd! In de Lampongs, ten minste in het gedeelte door de expeditie
+bezocht, is er geen enkele meer te bespeuren. Zijn zij door de asch
+gedood of door de modder? Of zijn ook zij, evenals de zeevogels van
+Straat Soenda door een voorgevoel gewaarschuwd, vóór de uitbarsting
+gevlucht?
+
+Na een marsch van 13 paal (20 kilometer) bereikte men het dorp
+Kedjadjian, waar de inwoners de vluchtelingen in hunne hutten opnamen.
+
+De heer Koster ging nu vooruit, en de expeditie, die zich natuurlijk
+slechts langzaam bewoog, zette zich eveneens in beweging. Toen men kwam
+op de plaats waar men aan land gekomen was, was de "Kedirie" verdwenen.
+Men vond hier gelukkig een brief van den heer Koster, die meldde, dat
+het aan boord gaan op die plaats eene onmogelijkheid was geworden ten
+gevolge van eene beweging in de puimsteenbergen, zoodat de "Kedirie"
+gedwongen was geworden te wijken in Zuidelijke richting. Toen werd de
+expeditie weer marschvaardig gemaakt. En weer ging men voorwaarts met
+opgezwollen en gekneusde voeten, door dalen en poelen, door rivieren en
+moerassen, langs het strand of over steile heuvels.
+
+Gelukkig ontmoette men den heer Koster, die de marcheerenden te gemoet
+was gekomen, en door hem geleid bereikte men eindelijk de Rateh-baai,
+die 5 paal (8 kilometer) zuidelijker ligt dan de vorige landingsplaats.
+Daar lag de "Kedirie" omringd door puimsteen, die van alle kanten in de
+Lampongbaai dreef. Daarmede was de expeditie ten einde, en men keerde
+naar Batavia terug.
+
+Ik heb deze expeditie uitvoerig beschreven, om te laten zien hoe
+moeilijk het was hulp te brengen op Sumatra! Te zelfder tijd werden de
+Lampongs bezocht door eene tweede expeditie, onder bevel der heeren
+Deijkerhoff en Willemsteijn met het Stoomschip "Ophir."
+
+
+
+Maar het wordt tijd dat wij den toestand van de Lampongs eens ter sprake
+brengen.
+
+
+
+De bevolking van Kalianda en Katimbang, die niet gedood was door den
+vloed, was deels bezweken aan de brandwonden, door de gloeiende asch
+veroorzaakt, en van de overblijvenden waren velen gewond door
+puimsteen-projectielen of half verbrand door die heete asch.
+
+De pepercultuur, waarop zich in de Lampongs de bevolking met zooveel
+ijver toelegt, had een zwaren slag gekregen. Honderdduizenden jonge
+peperranken stierven door modder en asch. De geheele koffiecultuur ging
+te niet. Eene ongelooflijke hoeveelheid rijst (padi) ging op de velden
+verloren; handel en vischvangst stonden stil, daar de zee verstopt was
+door puimsteen. Geen wonder, dat de bevolking moedeloos was, en dat de
+controleurs alle moeite hadden om hen te bewegen nieuwe kampongs te
+stichten aan het strand, daar, waar zij het gunstigst zouden liggen voor
+handel en landbouw. Na eenige maanden konden de controleurs met trots
+rapporteeren, dat er in de Ommelanden van Telok Betong 19, in Semangka
+20 en in Katimbang 20 nieuwe dorpen gesticht waren. Telok Betong werd
+opgebouwd. Katimbang en Beneawang waren echter in een moeras herschapen,
+zoodat de zetel van het Bestuur werd verplaatst naar Kalianda en
+Kotta-Agoeng. Er werd later door het Bestuur op groote schaal zaai-padi
+(rijst) uitgedeeld. Gelukkig spoelden hevige regenbuien langzamerhand de
+sporen van asch en modder van de velden. Overvloedige oogsten, zooals
+men in jaren niet gekend had, beloonden de inlanders voor hunnen vlijt
+en de Lampongs hadden zich weldra weer geheel opgericht.
+
+De Gouverneur-Generaal, de heer F. 's Jacob, bezocht met Zs. Ms.
+Ramtorenschip "Prins Hendrik der Nederlanden" de geteisterde streken
+twee maanden na de uitbarsting, ten einde zich persoonlijk op de hoogte
+te stellen van den toestand en te overleggen met de residenten, wat er
+nog gedaan kon worden voor de bevolking. Ieder deed wat hij kon, en men
+kan het Bestuur den lof niet onthouden van veel energie ten toon
+gespreid te hebben.
+
+Toen ik echter zeide, dat de Nederlandsch-Indische regeering op waardige
+wijze de eer van Nederland heeft opgehouden, had ik daarbij minder het
+oog op hare flinke wijze van optreden in Bantam en de Lampongs, hoe
+lofwaardig dit ook zij.
+
+
+
+Hetgeen ik bedoelde, is vervat in de voorrede van Verbeek's Krakatau.
+
+"Grooten dank"--zegt daarin de schrijver--"ben ik verschuldigd aan de
+Indische Regeering voor de liberale wijze, waarop zij, geheel
+doordrongen van de belangrijkheid dezer gebeurtenis, mij in staat stelde
+het onderzoek der Krakatau-eruptie op de meest volledige wijze te
+verrichten, en de breede schaal, waarop zij de resultaten van dat
+onderzoek in twee talen openbaar maakte."
+
+
+
+De dankbaarheid van den heer Verbeek tegenover de Indische regeering is
+volkomen gemotiveerd; het Nederlandsche volk echter is vooral dankbaar
+voor de keuze van de Indische regeering. De wijze, waarop de heer
+Verbeek zich van zijn opdracht heeft gekweten, is boven lof verheven.
+Hoe men in het buitenland over het werk van dezen Nederlandschen
+geleerde denkt, moge uit een paar citaten blijken.
+
+Het Rapport der "Royal Society" zegt bij monde van Prof. Judd het
+volgende: "het Nederlandsch Indische Gouvernement was zoo gelukkig tot
+zijne beschikking te hebben de diensten van den uitstekenden geoloog
+R.D.M. Verbeek, wiens opnemingen van Java, Sumatra en van het tooneel
+der uitbarsting zoo algemeen bekend zijn in de wetenschappelijke wereld.
+Zijn werk is een "very valuable permanent record of the event."
+
+In "Petermann's Mittheilungen" noemt de heer Emil Metzger Verbeek's werk
+"een sieraad voor Indië en een gedenkteeken van den arbeid van Indische
+ambtenaren."
+
+Vreemd is het zeker, dat geene der Nederlandsche universiteiten het
+noodig vond de verdiensten van Verbeek te erkennen, terwijl eene
+Duitsche universiteit--die van Breslau--hem den doctorstitel, honoris
+causa, verleende.
+
+
+
+Z.M. de Koning benoemde in 1886 Verbeek tot Ridder in de Orde van den
+Nederlandschen Leeuw. Met innige vreugde werd die tijding in Indië
+vernomen en geheel Buitenzorg spoedde zich naar Verbeek's woning. Zelden
+viel iemand eene zoo welgemeende ovatie ten deel, als toen aan Verbeek
+te beurt viel van de zijde zijner medeburgers.
+
+
+
+Mocht men zich vleien met de hoop, dat de uitbarsting van Krakatau het
+laatste woord was van de Indische vulkanen? of dat er ten minste eene
+periode van vulkanische kalmte zou volgen op de rampen van 1883?
+
+Er was niet de minste reden om deze vragen toestemmend te beantwoorden.
+Want de uitbarsting van Krakatau, hoe vreeselijk hare gevolgen ook
+waren, is slechts een locaal vulkanisch verschijnsel. Al was dus ook de
+vulkanische werking van Krakatau voor goed uitgeput, hetgeen nog niet
+eens heel waarschijnlijk is, dan was er nog slechts één vulkaan te niet
+gegaan van de vele tientallen van vuurspuwende bergen, die alom in den
+Indischen Archipel verrijzen. Wij zagen trouwens reeds, dat de
+ongelukkige veelgeschokte Eerste punt van Java, die met haren vuurtoren
+op de Soendadwarsspleet staat, en reeds het mikpunt is geweest van
+zoovele aardbevingen, ook na de uitbarsting geen rust genoot. De
+aardschuivingen langs die spleet gaan dus nog altijd door, en de
+uitbarsting heeft hierin geene verandering gebracht. Voor de kalmte en
+rust van de aardkorst langs straat Soenda heeft dus de uitbarsting niet
+gearbeid.
+
+Op Sumatra gingen de aardbevingen hun gang, alsof er geen Krakatau
+bestond. De Merapi, die tegelijk met Krakatau eene ascheruptie had
+vertoond, begon in December 1883 weer te werken.
+
+Aan den voet van den Merapi ligt het plaatsje Padang-Pandjang. Toevallig
+bracht ik één nacht aldaar door, komende van Fort de Kock. Het was van
+den 28sten op den 29sten December. Terwijl alles in het vrij
+primitieve logement in diepe rust was, hoorde men plotseling een knal;
+hierop volgden eenige aardbevingen, die alles behalve geruststellend
+waren.
+
+"Blijf toch gerust t'huis," zeide de lakonische logementhouder tot zijne
+logé's, "dit beteekend niets, het is slechts een prop, die uit den
+Merapi vliegt."
+
+De man had gelijk, het _was_ niets. Maar wie kon zeggen of eene knal en
+aardbeving vlak bij den werkenden Merapi niet het begin was van eene
+ramp zonder weerga!
+
+Waarom ik deze onbeteekenende feiten mededeel vraagt gij wellicht?
+
+
+
+De ongeoefende soldaat heeft angst voor het vijandelijk vuur. Heeft hij
+echter den vuurdoop doorstaan, dan gaat hij met opgeheven hoofd in het
+gevecht, het gevoel van angst bestaat niet meer voor hem.
+
+
+
+Het omgekeerde heeft plaats bij den mensch tegenover het vulkanisme der
+aarde.
+
+De ongelukkige, die den vuurdoop van eene vulkanische uitbarsting heeft
+ondergaan, kent daarna eerst den waren angst voor bewegingen der
+aardkorst en onderaardsche rommelingen. In elk abnormaal geluid, in elke
+aardschudding ziet hij den voorbode van eene hevige vulkanische
+gebeurtenis, terwijl de nieuweling zich alleen daarover verbaast, dat
+eene aardbeving hem zoo kalm laat. De eer van ooggetuige te zijn geweest
+van de uitbarsting van Krakatau was gekocht ten koste van de
+gemoedsrust! Want erger nog dan het gevoel van levensgevaar tijdens de
+uitbarsting, is de vrees voor onbekende, dreigende gebeurtenissen, die
+elke aardschudding onwederstaanbaar opwekt. Zoo zal de nacht te
+Padang-Pandjang doorgebracht, toen ik elk oogenblik de uitbarsting van
+den Merapi verwachtte, mij niet licht uit de herinnering gaan....
+
+Elke indruk, zelfs de hevigste, stompt af met den tijd. Weldra komt ook
+de verloren gemoedsrust weder terug tegenover de wereld van Vulcaan. Ten
+slotte eindigt men, waar men begonnen is: de lichte manifestatiën van
+het vulkanisme, die ge zoo menigmaal ondervindt, laten u even koud, als
+toen ge nooit eene uitbarsting hadt bijgewoond.
+
+Ge denkt er zelden aan, dat er op Java vijftig vulkanen zijn en dat
+Sumatra door zeventig vuurspuwende bergen onveilig wordt gemaakt,
+terwijl bovendien elk vulkanisch eilandje in den Archipel eene herhaling
+van het treurspel van Krakatau zou kunnen opvoeren.
+
+Trouwens waarheen zoudt ge kunnen vluchten? Als ge den eenen vulkaan
+ontvlucht, nadert ge den anderen. Want op Java en Sumatra liggen zij nog
+geen vier uren gaans van elkaar.
+
+Tenzij gij Nederlandsch Indië verlaat, blijft ge overal in de macht van
+Vulcaan.
+
+Wellicht is de terugkeer naar Nederland nog voor u weggelegd. De vlakke
+alluviaalstreken van het vaderland zijn zeker wel het rustigste plekje
+van den geheelen aardbol. Ge mist Insulinde's blauwe bergen, maar ge
+kunt u troosten met de gedachte, dat ge hier nimmer geplaagd zult worden
+door aardbevingen of uitbarstingen.
+
+
+
+
+
+HOOFDSTUK XII.
+
+Het nieuwe plantenkleed van Krakatau.
+
+     De plantengroei van Krakatau was door de uitbarsting totaal
+     vernietigd.--Bezoek van Dr. M. Treub in 1886.--De nieuwe flora
+     stamt niet af van de vroegere.--Het eiland bedekt met varens.--De
+     bodem van Krakatau is totaal ongeschikt voor planten.--Het
+     microscopisch onderzoek van den bodem brengt aan het licht, dat de
+     grond bedekt is met eene laag wieren (algen).
+
+     De "Strijd om het bestaan."--Algen, varens en
+     phanerogamen.--Vergelijking tusschen het ontstaan der flora op
+     Krakatau met de geologische tijdperken der aarde.--Beschouwingen
+     van Dr. Treub gepubliceerd in de "Annales du Jardin botanique de
+     Buitenzorg."--Wat er zou gebeurd zijn, als Krakatau ver van de
+     plantenwereld had gelegen.--Het eiland Juan Fernandez.--Het eiland
+     Ascension.--Aanstaande overwinning der zichtbaar bloeiende planten
+     op Krakatau.--De toekomst van Krakatau.
+
+
+De gevolgen van de hevigste vulkanische uitbarsting zijn gelukkig niet
+eeuwig. Wij zagen reeds, dat de kustlanden van Straat Soenda weldra weer
+bewoond werden; ook de plantenwereld herstelde zich daar in korten tijd.
+De verwoesting door de golven der zee aangericht op de kusten van Java
+en Sumatra was echter op verre na niet zoo volledig geweest als die,
+welke op het eiland Krakatau zelf aangericht was. Slechts een klein deel
+van het vroegere eiland verheft zich nog boven de golven, als een berg,
+die in zee uitsteekt. Aan de eene zijde is het begrensd door den
+loodrechten wand van de doorgesneden piek Rakata, aan de andere zijde
+heeft het een glooiend beloop.
+
+Zooals alle eilanden in Straat Soenda, was vóór 1883 Krakatau met een
+zwaar plantenkleed bedekt. Ten gevolge van de uitbarsting was het eiland
+van de zee af tot den top van de piek bedekt met eene laag asch en
+puimsteen ter dikte van één tot zestig meter. Het spreekt van zelf, dat
+de plantengroei totaal vernietigd was. Er is zelfs geen twijfel aan of
+ten gevolge van de groote hitte, die gedurende de uitbarsting is
+ontwikkeld, verloren de taaiste zaadjes en de best beschermde
+wortelstokken hunne levensvatbaarheid, zoodat er niet ééne plantenkiem
+op het eiland in leven bleef.
+
+
+
+De directeur van den Botanischen tuin te Buitenzorg, Dr. M. Treub,
+bezocht in 1886, drie jaren na de uitbarsting, de Krakatau-groep.
+Lang-eiland en Verlaten-eiland, de naburen van Krakatau, zagen er toen
+nog geheel woest uit en ontbloot van planten. Maar op het eiland
+Krakatau zelf voerde Flora weder den schepter. De jongste plantenwereld
+van Krakatau stamt niet af van de vroegere. De hand des menschen is
+buiten spel gebleven, want het eiland is onbewoonbaar en moeilijk te
+bereiken. De nieuwe flora is dus ontstaan op eene andere wijze: de
+plantenkiemen kunnen er gebracht zijn door de golven, door den wind of
+door vogels.
+
+De afstand, dien deze plantenkiemen hebben af te leggen om het eiland te
+bereiken, is niet zoo bijzonder groot. Want Krakatau ligt 41 kilometer
+of acht uur gaans van de kust van Java, terwijl Sumatra slechts 37
+kilometer of zeven uur gaans verwijderd is. Van de kleinere eilandjes in
+Straat Soenda liggen Lang-eiland en Verlaten-eiland in de onmiddellijke
+nabijheid van Krakatau. Maar hier was de plantengroei eveneens totaal
+vernietigd. Het eiland Sebesie wordt aangetroffen op een afstand van 18
+kilometer of drie en een half uur gaans.
+
+
+
+Uit het onderzoek van Dr. Treub blijkt, dat in Juni 1886 de groote
+meerderheid der jeugdige planten op Krakatau uit varens bestond. Hij
+verzamelde hiervan elf soorten. Sommige van deze groeiden reeds in
+grooten getale, zoowel op den berg als aan het strand. Dezelfde soorten
+van varens komen voor in een uitgestrekt gebied om Krakatau gelegen, en
+er is dus niets vreemds in, dat de sporen van die varens aldaar zijn
+gekomen. Het kwam den heer Treub echter bijna onbegrijpelijk voor, dat
+die varens konden groeien onder zulke buitengewoon ongunstige
+omstandigheden. Eene dikke laag puimsteen en asch is toch zeker wel een
+zeer ongeschikte bodem tot het ontkiemen van planten. Hij mist alle
+mogelijke voedende bestanddeelen, die de planten noodig hebben voor
+hunne ontwikkeling. Want uit een scheikundig oogpunt beschouwd, gelijkt
+de asch en de puimsteen, die den bodem van Krakatau uitmaken, meer op
+fijngestampt glas, dan op teelaarde. Eene kale rots uit zulke
+bestanddeelen opgebouwd, gelegen in de brandende tropische zon, zonder
+de minste schaduw, ziedaar het terrein, dat de heer Treub geheel bedekt
+vond met varens.
+
+
+
+--Hoe zijn die varens daar gekomen?
+
+Ten einde het gewicht van die vraag te begrijpen is het noodig de wijze
+van voortplanting der varens nader te beschouwen.
+
+Als men een blad van een varen omkeert, dan ziet men, dat de onderzijde
+bruingekleurde verhevenheden vertoont. Elk van die bruine plekjes
+bestaat uit eene verzameling sporenhuisjes, die elk verscheiden sporen
+bevatten.
+
+Die sporen zijn min of meer te vergelijken met de zaden der zichtbaar
+bloeiende planten, met dit groote onderscheid, dat zij eenvoudige
+cellen zijn en niet zooals zaden eene kiem bevatten. Zij zijn door de
+bladeren voortgebracht, zonder samenwerking van tweeërlei deelen, m.a.w.
+zonder eenige bevruchting. Als nu echter de sporen uitgezaaid worden,
+dan ontstaan door vermenigvuldiging der cel zoogenaamde "voorkiemen" of
+"prothallia". Men kan deze beschouwen als de eerste generatie der
+varens. Aan die voorkiemen groeien zoowel mannelijke geslachtsorganen
+(antheridiën) als vrouwelijke (archegoniën). De antheridiën brengen
+trillende lichaampjes voort, die met eene eigenaardige cel van een
+archegonium zich vereenigende, deze tot een bebladerd plantje, de jonge
+varen, doet uitgroeien, welke dus de tweede generatie is.
+
+Er moet dus, zooals men ziet, heel wat gebeuren voordat een varen als
+plantje ontstaan is, terwijl voor de ontwikkeling van dit plantje
+bovendien de brandende zon en de glasachtige bodem van Krakatau volkomen
+ongeschikt zijn.
+
+
+
+De mogelijkheid bestond echter, dat òf de voorkiemen (prothallia) der
+varens òf de jonge gebladerde varenplantjes eene wijziging hadden
+ondergaan, en ten gevolge daarvan geschikt geworden waren om zich onder
+zulke buitengewoon ongunstige omstandigheden te ontwikkelen.
+
+Zulk eene wijziging der plant-organismen toch komt meermalen voor; de
+plant schikt zich dan naar de veranderde levensomstandigheden, hetgeen
+men uitdrukt door het Latijnsche woord "adaptatio", of zooals men in 't
+Duitsch zegt "anpassung".
+
+Ten einde hieromtrent zekerheid te verkrijgen, verzamelde de heer Treub
+sporen van de varens van Krakatau. Deze sporen werden nu vervolgens in
+het laboratorium van den Botanischen tuin te Buitenzorg door den heer
+Treub in vereeniging met Dr. W. Burck uitgezaaid op allerlei soorten van
+stoffen, ten einde te onderzoeken of de prothallia of de jonge
+bladplantjes eenige wijziging zouden ondergaan. Er werd echter geenerlei
+"adaptatio" waargenomen.
+
+Hoe konden dus die varens op Krakatau leven, en zich in die mate
+ontwikkelen, dat zij drie jaren na de uitbarsting reeds het geheele
+eiland bedekten?
+
+
+
+De heer Treub, die zich deze vraag stelde, slaagde er in het antwoord te
+vinden, vóór hij nog Krakatau verlaten had. Met het bloote oog was op
+sommige plaatsen te zien, dat zoowel asch als puimsteen bedekt was met
+een groenachtig laagje wier. En, toen de bodem met een loupe bekeken
+werd, bleek het, dat een dergelijk laagje nagenoeg het geheele eiland
+bedekte.
+
+Verschillende monsters van dit laagje werden verzameld, en te Buitenzorg
+onderzocht. Zij bestonden uit _algen_ of _wieren_, behoorende tot de
+Cyanophyceën, waarvan zes soorten werden gedetermineerd. De meest
+voorkomende van deze was eene wiersoort, die tot de draadwieren behoort,
+en wel tot het geslacht Lyngbya. Zij ontving van den heer Treub ter eere
+van Verbeek den naam van "Lyngbya Verbeekiana."
+
+Die algen waren de voorgangsters der varens. Zij waren de eerste
+bewoners van Krakratau na de uitbarsting. Deze lage plantenorganismen
+hadden den grond geschikt gemaakt voor de varens, daar zij de
+onvruchtbare asch en puimsteen met een geleiachtig, hygroscopisch laagje
+bedekten.
+
+
+
+De Wieren of Algen zijn zeer eenvoudige planten, al vertoonen
+verscheidene soorten een vrij samengestelden vorm. Er zijn er, die uit
+slechts ééne enkele cel bestaan, wier celwand een inhoud omsluit, waarin
+de oorspronkelijke gelei of het protoplasma, het bladgroen of chlorophyl
+en het celsap slechts onvolkomen gescheiden zijn. Bij de soorten, die
+men Cyanophyceën noemt, is het chlorophyl met eene blauwe vloeistof
+gemengd en zijn draadvormige cellenrijen door een min of meer
+geleiachtig slijm omgeven en vaak vereenigd. Tot deze behooren de
+Oscillatoriën, stijve, eenigszins gewonden draden, die eigenaardige
+draaiende bewegingen uitvoeren; de dwarse afscheidingen der cellen zijn
+vaak zeer onduidelijk. Bij sommigen zijn de draden met eene zeer dunne
+slijmscheede omgeven, bij anderen met ééne of meer stevige, vliezige
+scheeden omsloten. Dit laatste is het geval bij de soorten van het
+geslacht Lyngbya, die met eenvoudige, onvertakte, onderling vrije draden
+aan de rotsen van Krakatau eene blauw-groene overdekkende laag en
+daarmede de mogelijkheid om andere planten te herbergen, verleenen.
+
+
+
+"Het is voor mij buiten twijfel"--zegt de heer Treub--"dat slechts door
+de aanwezigheid van deze laag de sporen der varens en mossen in staat
+waren te ontkiemen. Bij een der monsters van den bodem van Krakatau vond
+ik een spoor van "Pteris longifolia" (eene varensoort), die een kiem van
+drie cellen ontwikkeld had en gevangen was in een net van scheeden van
+"Lyngbya Verbeekiana", (de alge, naar Verbeek genoemd).
+
+Toen de algen eenigen tijd op Krakatau gegroeid hadden, was de bodem
+geschikt geworden voor de varens, en weldra was het geheele eiland met
+varens bedekt, terwijl er ook twee mossoorten groeiden, die echter
+slechts hier en daar sporadisch voorkwamen.
+
+
+
+De varens zouden echter niet lang de alleenheerschappij hebben op
+Krakatau.
+
+Want zij maakten op hare beurt den bodem geschikt om zichtbaar bloeiende
+planten (phanerogamen) te doen ontkiemen. Op het oogenblik, dat de heer
+Treub het eiland betrad, was dat tijdstip reeds aangebroken. De "Strijd
+om het bestaan" was reeds uitgebroken tusschen de oudere bewoners, de
+varens, en de nieuwere, de zichtbaar bloeiende planten. In dien strijd
+waren voor het oogenblik nog de varens de meerderen. Slechts hier en
+daar stak een jong zichtbaar bloeiend plantje het hoofd op. Op het
+strand vond de heer Treub acht plantensoorten, allen zeer jonge
+exemplaren. Geheel dezelfde soorten treft men aan op koraaleilanden, die
+nog slechts een kort bestaan achter zich hebben.
+
+Bovendien groeide er eene grassoort de "Gymnothrix elegans," die veel
+voorkomt op Java.
+
+Verder werden aan het strand nog eenige vruchten of zaden verzameld van
+boomsoorten, welke algemeen voorkomen aan de stranden en op de
+koraaleilanden van Insulinde en Polynesië.
+
+In het binnenland van Krakatau, op den berg Rakata, werden zes geheel
+andere soorten van phanerogamen gevonden, die in het geheel niet aan het
+strand groeiden.
+
+
+
+Nimmer te voren is er gelegenheid geweest om het ontstaan van de flora
+na te gaan op een vulkanisch eiland, dat plotseling uit de zee op was
+gekomen. De uitbarsting van Krakatau is in dit opzicht eenig. Want voor
+den plantkundige is de bodem van Krakatau te vergelijken met een
+dergelijk terrein. Hier was een vulkanisch eiland, dat plotseling
+beroofd is van zijn plantenkleed door eene uitbarsting. Dank zij Dr.
+Treub, weten wij nu hoe zulk eene kale rots een groen eilandje wordt! Na
+de algen komen de varens, die op hunne beurt worden verdreven door de
+bloeiende planten! Het eiland Krakatau heeft aldus in drie jaren
+doorleefd, wat onze aarde heeft ondervonden in duizenden eeuwen. Evenals
+op Krakatau tijdens de uitbarsting de hevige warmte alle organisch leven
+heeft gedood, zoo was er ook op aarde in het oudste geologische tijdperk
+geen spoor van organisch leven, daar de aarde nog zóó warm was, dat
+plant noch dier kon bestaan. Waren op Krakatau algen de eerste bewoners,
+ook op aarde zijn zij de eerste organische wezens, die de geoloog in de
+oudste versteeningen aantreft. Weldra verschijnen op Krakatau de varens.
+Ook onze aarde heeft de tijd gekend, toen de algen opgevolgd waren door
+de varens. In het steenkolen tijdperk bereikten deze eene ontwikkeling,
+waarvan wij ons nu geen denkbeeld kunnen maken. Men kent uit de
+versteeningen in Europa alleen 300 soorten van varens in dat tijdperk,
+terwijl men thans slechts het vijfde deel er van aantreft. Daarna
+verschenen op aarde de zichtbaar bloeiende planten en in de jongere
+tijdperken der aardkorst ging de macht der varens en andere cryptogamen
+ten onder. En zóó zal het ook op Krakatau gaan! Weldra zullen ook daar
+phanerogamen de meerderheid uitmaken, en de varens zullen worden
+verdrongen.
+
+
+
+Eenige belangrijke beschouwingen van Dr. Treub, gepubliceerd in de
+"Annales du Jardin botanique de Buitenzorg," v. VII, mogen hier niet
+achterwege blijven.
+
+"Wanneer Krakatau gelegen ware in het midden van den Oceaan, op zeer
+grooten afstand van met phanerogamen begroeide eilanden, dan zouden de
+varens niet zoo spoedig verdwijnen. Evenals dit geschiedt op de
+koraaleilanden van jongere vorming, zal het strand bedekt worden met
+waterplanten. Langzamerhand zullen hier, uit zaadjes, die door water,
+wind of vogels worden aangevoerd, ook phanerogamen ontkiemen; stelt men
+zich nu voor dat het eiland intusschen met varens bedekt is, dan zal de
+strandflora zich langzamerhand verspreiden van het strand af naar het
+binnenland. Dit is niet onmogelijk, omdat de meeste planten, die op het
+strand groeien, wel is waar het zeestrand verkiezen, maar toch nog
+groeien kunnen op eene vrij groote hoogte en op eenigen afstand van het
+strand. Maar hoe verder de strandflora zich van zee verwijdert, des te
+minder levensvatbaarheid heeft zij. Dicht bij het strand zal zij dus
+spoedig de overwinning behalen op de varens, maar het binnenste van het
+eiland, vooral als het een berg is, zal aan de varens blijven behooren.
+Want de strandflora kan daar niet bestaan en, als het eiland zeer
+geisoleerd ligt, zullen er weinig kiemen worden aangevoerd van
+phanerogamen, die geschikt zijn op groote hoogte en ver van het strand
+te leven.
+
+In een dergelijk geval verkeeren de eilanden Juan Fernandez en
+Ascension.
+
+Juan Fernandez is een klein vulkanisch eilandje, gelegen op een afstand
+van 400 mijlen van de Westkust van Amerika op de hoogte van Chili. Men
+vindt hier 24 soorten van varens, en zij vormen het hoofdbestanddeel van
+de flora op dit eiland.
+
+Ascension is een vulkanisch eiland, dat nagenoeg even hoog is als
+Krakatau. De bodem van dit eiland geeft dien van Krakatau niet veel toe,
+zooals blijkt uit de volgende beschrijving. "Men heeft St. Helena eene
+naakte rots genoemd, maar het is een paradijs vergeleken met Ascension,
+dat bestaat uit eene verschroeide massa van vulkanischen oorsprong, die
+voor een gedeelte gelijkt op flesschen-glas en voor een ander gedeelte
+op cokes en asch.
+
+Wat de flora van Ascension betreft, zoo groeien er alleen planten op
+eene kleine, groengekleurde bergpiek, die zich tot eene hoogte van 2800
+voet boven de zee verheft. Op het lage gedeelte van het eiland komt
+alleen één grassoort voor, maar de piek is bedekt met een kleed van
+varens, waaruit hier en daar een heester te voorschijn komt."
+
+
+
+Juan Fernandez en Ascension liggen ver van de overige plantenwereld; de
+kiemen der phanerogamen moeten langen tijd in zee blijven drijven,
+zonder hunne kiemkracht te verliezen. En dit gebeurt niet gemakkelijk.
+
+Was Krakatau in eene dergelijke conditie, dan zou de flora, zooals Dr.
+Treub haar in 1886 aantrof, een blijvend karakter hebben. Maar zooals
+dit eilandje ligt, te midden van de vruchtbare dicht begroeide eilanden
+van Insulinde, kunnen de kiemen der zichtbaar bloeiende planten, die op
+groote hoogte, verre van het strand, kunnen groeien, er even gemakkelijk
+komen door den wind, als door de zee en door de vogels, zonder hunne
+kiemkracht te hebben verloren. En, hoewel bij het bezoek van Dr. Treub
+het binnenste van het eiland nog maar enkele jonge phanerogamen droeg,
+zoo was dit toch reeds het begin van eene nieuwe periode.
+
+De overeenkomst tusschen het kale eiland Ascension en de schaduwlooze
+puimsteenbergen van Krakatau is slechts van tijdelijken aard. Want reeds
+ontspruiten er de zichtbaar bloeiende planten, die een geheel ander
+karakter zullen geven aan het eiland. Die phanerogamen planten zich
+voort en vermenigvuldigen zich; de wind brengt nieuwe soorten over. De
+vogels vinden dan op het eiland schaduw en rusten er gaarne uit. Hunne
+stofwisseling brengt niet alleen meststoffen aan, maar in hunne
+excrementen vindt men bovendien zaadjes, afkomstig van vruchten. Ten
+slotte wordt de bodem bedekt met organische bestanddeelen, afkomstig van
+de plantenwereld; er heeft zich eene echte humuslaag gevormd.
+
+
+
+Zoo verliest Krakatau den eigenaardigen stempel, dien de uitbarsting er
+op drukte. En als eenmaal de boomen volwassen zullen zijn, die er thans
+welig opschieten, dan zal Krakatau hetzelfde onschuldig, vriendelijk
+uiterlijk hebben als de tallooze andere eilandjes in den Indischen
+Archipel. Weer zullen dichte bosschen het eiland bedekken, zooals ze dat
+deden vóór 1883, en men zal moeite hebben om te gelooven, dat het eiland
+voor weinige jaren eene grijze rots was.
+
+
+
+Maar al onderscheidt zich dan ook in de toekomst waarschijnlijk Krakatau
+in niets van zijne ontelbare buren, de groene eilanden van den Archipel,
+de herinnering aan de uitbarsting van 1883 zal nooit uitgewischt worden.
+Evenals Herostratus te Ephese er voor meer dan 2000 jaren in geslaagd
+is om zijn naam aan de vergetelheid te ontrukken door het plegen van
+eene groote misdaad: het in brand steken van den tempel van Diana, zoo
+heeft Krakatau aan de menschheid in 1883 zooveel leed berokkend, dat het
+genoeg gedaan heeft om nooit vergeten te worden.
+
+Maar dit leed treedt geheel op den achtergrond, als het wordt vergeleken
+met de verplichtingen, die elk veld van natuurstudie aan de uitbarsting
+heeft. Zij verschafte ons op reusachtige schaal tal van feiten, die een
+nieuw licht werpen op menig gebied der natuurwetenschappen. In dat
+opzicht is zeker de uitbarsting van Krakatau eenig in de geschiedenis
+der aarde.
+
+
+
+En wie weet, welke verrassingen dit geheimzinnige plekje ons nog bieden
+zal?
+
+
+
+
+
+INHOUD.
+
+HOOFDSTUK I.
+
+De wereld van Vulcaan      7
+
+HOOFDSTUK II.
+
+Op weg naar Indië      31
+
+HOOFDSTUK III.
+
+Krakatau vóór de groote uitbarsting      40
+
+HOOFDSTUK IV.
+
+Aan boord van de "Gouverneur-Generaal Loudon", tijdens de
+uitbarsting      54
+
+HOOFDSTUK V.
+
+Aan boord van de "Gouverneur-Generaal Loudon", na de uitbarsting      77
+
+HOOFDSTUK VI.
+
+Het gebied der schoten en luchttrillingen van Krakatau      94
+
+HOOFDSTUK VII.
+
+De waterbeweging      108
+
+HOOFDSTUK VIII.
+
+Het gebied der uitgeworpen stoffen      119
+
+HOOFDSTUK IX.
+
+Gelijktijdige vulkanische gebeurtenissen op aarde      129
+
+HOOFDSTUK X.
+
+I. De optische verschijnselen in den dampkring van 1883-1886      138
+
+II. Kan de uitbarsting van Krakatau de oorzaak zijn der abnormale
+optische verschijnselen van 1883-1886?      150
+
+HOOFDSTUK XI.
+
+Na de groote uitbarsting      164
+
+HOOFDSTUK XII.
+
+Het nieuwe plantenkleed van Krakatau      185
+
+
+
+Voetnoten:
+
+[1] Zie pag 80.
+
+[2] Zie over de onderzoekingen van Aitkin, de Engelsche "Nature" of de
+"Revue scientifique": "les poussières de l'air" (13 Oct. 1888). na
+diffractie en absorptie door de lagere luchtlagen, terwijl de stoflaag
+in de tweede plaats het gereflecteerde licht terugkaatste. En dit
+verschijnsel is mogelijk, als de stofdeeltjes zeer fijn verdeeld in de
+atmosfeer voorkomen.
+
+[3] "Die Bewegung des Krakatau Rauches in September 1883" von Prof. J.
+Kiessling.
+
+[4] Denkbeeld van Mr. W.H. Preece uitgedrukt in de "Times" 12 Dec. 1883
+(Rapport R.S. pag. 416).
+
+[5] Zie pag. 451 Rapp. R.S.
+
+[6] Rapp. R.S. pag. 448.
+
+[7] Rapp. R.S. pag. 413, 414 en 449.
+
+[8] Rapp. R.S. pag. 449.
+
+[9] Wij vinden daar 1885, pag. 50: "Un témoin oculaire de l'éruption de
+Krakatoa M. van Sandick a résumé ses impressions, en même temps que les
+résultats de l'enquête faite par M. Verbeek. _Ces résultats nous
+suggèrent quelques réflexions_, que nous soumettons au lecteur." etc.
+observés en Asie, en Afrique, en Amérique et en Europe et qu'en France
+M. Camille Flammarion a été le premier à attribuer à la catastrophe de
+26 et 27 Aout ont eu certainement pour cause principale les particules
+de cendre, se maintenant durant de longs mois dans les régions
+supérieures de l'atmosphère terrestre."
+
+[10] Riviermonden.
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's In Het Rijk van Vulcaan, by R. A. van Sandick
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN HET RIJK VAN VULCAAN ***
+
+***** This file should be named 18016-8.txt or 18016-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/8/0/1/18016/
+
+Produced by Robert Cicconetti, Michael Oltz and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
diff --git a/18016-8.zip b/18016-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..31448c2
--- /dev/null
+++ b/18016-8.zip
diff --git a/18016-h.zip b/18016-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..b6a6355
--- /dev/null
+++ b/18016-h.zip
diff --git a/18016-h/18016-h.htm b/18016-h/18016-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..b5f61e8
--- /dev/null
+++ b/18016-h/18016-h.htm
@@ -0,0 +1,7115 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+  <head>
+    <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" />
+    <title>
+      The Project Gutenberg eBook of De Uitbarsting Van Krakatau En Hare Gevolgen, by R.A. VAN SANDICK.
+    </title>
+    <style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    p {  margin-top: .75em;
+         text-align: justify;
+         margin-bottom: .75em;
+         }
+    h1,h2,h3,h4,h5,h6 {
+         text-align: center; /* all headings centered */
+         clear: both;
+         }
+    hr { width: 33%;
+	 margin-top: 2em;
+	 margin-bottom: 2em;
+         margin-left: auto;
+         margin-right: auto;
+         clear: both;
+       }
+
+    table {margin-left: auto; margin-right: auto;}
+
+    body{margin-left: 10%;
+         margin-right: 10%;
+         max-width: 50em;
+        }
+
+    .pagenum  { /* uncomment the next line for invisible page numbers */
+            /*  visibility: hidden;  */
+                position: absolute;
+                left: 92%;
+                font-size: smaller;
+                text-align: right;
+              } /* page numbers */
+
+    .linenum  {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */
+    .blockquot{margin-left: 5%; margin-right: 10%;}
+    .sidenote {width: 20%; padding-bottom: .5em; padding-top: .5em;
+               padding-left: .5em; padding-right: .5em; margin-left: 1em;
+               float: right; clear: right; margin-top: 1em;
+               font-size: smaller; color: black; background: #eeeeee; border: dashed 1px;}
+
+    .bb       {border-bottom: solid 2px;}
+    .bl       {border-left: solid 2px;}
+    .bt       {border-top: solid 2px;}
+    .br       {border-right: solid 2px;}
+    .bbox     {border: solid 2px;}
+
+    .center   {text-align: center;}
+    .smcap    {font-variant: small-caps;}
+    .u        {text-decoration: underline;}
+
+    .caption  {font-weight: bold;}
+
+    .figcenter   {margin: auto; text-align: center;}
+
+    .figleft     {float: left; clear: left; margin-left: 0; margin-bottom: 1em; margin-top:
+                 1em; margin-right: 1em; padding: 0; text-align: center;}
+
+    .figright    {float: right; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1em;
+                 margin-top: 1em; margin-right: 0; padding: 0; text-align: center;}
+
+    .footnotes        {border: dashed 1px;}
+    .footnote         {margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-size: 0.9em;}
+    .footnote .label  {position: absolute; right: 84%; text-align: right;}
+    .fnanchor         {vertical-align: super; font-size: .8em; text-decoration: none;}
+
+    .poem             {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;}
+    .poem br          {display: none;}
+    .poem .stanza     {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .poem span.i0     {display: block; margin-left: 0em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+    .poem span.i2     {display: block; margin-left: 2em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+    .poem span.i4     {display: block; margin-left: 4em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+    // -->
+    /* XML end  ]]>*/
+    </style>
+  </head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of In Het Rijk van Vulcaan, by R. A. van Sandick
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: In Het Rijk van Vulcaan
+       de Uitbarsting van Krakatau en Hare Gevolgen
+
+Author: R. A. van Sandick
+
+Release Date: March 19, 2006 [EBook #18016]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN HET RIJK VAN VULCAAN ***
+
+
+
+
+Produced by Robert Cicconetti, Michael Oltz and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_1" id="Page_1">[Pg 1]</a></span></p>
+
+
+<h1>IN HET RIJK VAN VULCAAN.</h1>
+
+<h1>DE UITBARSTING VAN KRAKATAU EN HARE GEVOLGEN,</h1>
+
+<h3>DOOR</h3>
+
+<h2>R.A. VAN SANDICK,</h2>
+
+<h3><i>Oud-Ingenieur van den Waterstaat in Nederlandsch Indi&euml;, Leeraar aan de
+H.B.S. te Deventer.</i></h3>
+
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_2" id="Page_2">[Pg 2]</a></span></p><h4>ZUTPHEN, W.J. THIEME &amp; Cie.</h4>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_3" id="Page_3">[Pg 3]</a></span></p>
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="VOORREDE" id="VOORREDE"></a>VOORREDE.</h2>
+
+
+<p>"<i>Nu nog een boek over Krakatau?</i>" hoor ik zeggen.&mdash;Ja lezer, ik waag
+het, meer dan zeven jaren na de groote uitbarsting, met dit onderwerp
+voor den dag te komen; een enkel woord van toelichting is daarom zeker
+niet overbodig.</p>
+
+<p>In 1884 en 1885 verscheen "Krakatau", door <span class="smcap">R.D.M. Verbeek</span>,
+uitgegeven op last van Zijne Excellentie den Gouverneur-Generaal van
+Nederlandsch Indi&euml;. Dit werk is in vorm en inhoud een meesterstuk. De
+naam van <span class="smcap">Verbeek</span> is hierdoor ten eeuwigen dage verbonden aan de
+meest grootsche geologische gebeurtenis van onzen tijd. Zijn arbeid is
+klassiek. Uit eene overstelpende hoeveelheid materiaal schiep hij &eacute;&eacute;n
+geheel; hij heeft met "Krakatau" eene onvergankelijke eerezuil gesticht,
+niet alleen voor zichzelf, maar ook voor het corps der Indische
+mijn-ingenieurs.</p>
+
+<p>Onmogelijk is het na zijnen arbeid over Krakatau te schrijven, zonder
+zijn werk als basis te nemen. "<i>En toch durft ge nog over Krakatau
+schrijven</i>"! hoor ik mij toevoegen.</p>
+
+<p>Als het werk van <span class="smcap">Verbeek</span> in ieders handen was, dan zou <i>dit</i>
+boek geen reden van bestaan hebben. Dit is echter niet het geval, daar
+<span class='pagenum'><a name="Page_4" id="Page_4">[Pg 4]</a></span>het in de eerste plaats een wetenschappelijk boek is, het
+<i>standaardwerk. Eene voor allen bevattelijke behandeling van dit
+onderwerp ontbrak tot na toe in onze taal.</i> Toch is juist <i>daar</i>
+behoefte aan. Want toen <span class="smcap">Camille Flammarion</span> in 1890 een werkje
+in het licht gaf, getiteld: "de l'Eruption du Krakatoa et les
+tremblements de terre etc.," vond dit &egrave;n in ons land &egrave;n in Indie zooveel
+lezers, dat hieruit duidelijk bleek, hoezeer eene populaire behandeling
+van dit onderwerp gewenscht was.</p>
+
+<p>De firma <span class="smcap">Thieme</span> &amp; Cie wendde zich tot den heer Dr. B.C.
+<span class="smcap">Goudsmit</span>, den man, die reeds zoovele werken van <span class="smcap">Camille
+Flammarion</span> op zulk een uitstekende wijze in een Nederlandsen kleed
+heeft gestoken, met het verzoek ook dit werkje te vertalen.</p>
+
+<p>Hoewel het boekje van <span class="smcap">Flammarion</span> is aangekondigd als een
+"Oeuvre absolument in&eacute;dit", is het in zijn geheel een afdruk van de
+artikelen door den geleerden schrijver in 1884 en 1885 in zijn
+tijdschrift "l'Astronomie populaire" geschreven.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Dat ik ooggetuige was van de groote uitbarsting in Augustus 1883, daarin
+steekt op zich zelf al zeer weinig verdienstelijks. Mijne indrukken gaf
+ik weer in eene particuliere correspondentie in de Nieuwe Rotterdamsche
+Courant van 23 October 1883 onder den titel: "eene Zeebeving." Op
+verzoek van <span class="smcap">Camille Flammarion</span> gaf ik eene beschrijving van de
+uitbarsting in het: "Bulletin mensuel de la soci&eacute;t&eacute; <span class="smcap">Flammarion</span>
+&agrave; Argentan," Dec. 1883 en Juni 1884, waarvan het eerste gedeelte ook in
+"la Nature" verscheen. De groote verdienste, die deze opstellen hadden,
+was hunne actualiteit; zij waren nagenoeg de eerste opstellen, die in
+Frankrijk over Krakatau werden gepubliceerd.</p>
+
+<p>De artikelen van <span class="smcap">Camille Flammarion</span> in de "Astronomie
+populaire", die in 1890 in &eacute;&eacute;n bandje het licht zagen, bestaan
+hoofdzakelijk uit aanhalingen uit deze opstellen.</p>
+
+<p>Aan hare actualiteit is het dan ook toe te schrijven, dat mijne
+beschrijving der uitbarsting in zoovele Fransche, Duitsche en Engelsche
+<span class='pagenum'><a name="Page_5" id="Page_5">[Pg 5]</a></span>tijdschriften werd overgenomen en ook in het Russisch is vertaald. Toen
+ik haar samenstelde was het reuzenwerk van <span class="smcap">Verbeek</span> nog niet
+verricht.</p>
+
+<p>Zij was geschreven onder den indruk van de vreeselijke uren op het schip
+de "Gouverneur Generaal Loudon" doorgebracht tijdens de uitbarsting. Een
+dergelijke indruk kan niet geheel zuiver zijn.</p>
+
+<p>Ik zou echter niet gaarne het vaderschap op mij nemen van de vele
+onjuistheden, die de heer <span class="smcap">Flammarion</span>, destijds zeer
+geimpressionneerd door "le cataclysme de Java", in de "Astronomie" heeft
+afgedrukt, en die zeer getrouw in zijn werkje worden teruggevonden;
+vooral niet van het kaartje van de "r&eacute;gion du cataclysme", waarop tal
+van nieuwe eilanden voorkomen, die alleen in het vruchtbare brein van
+den schrijver bestaan, terwijl alleen de Java-kust schijnt te zijn
+overstroomd, doch de kust van Sumatra geheel ongedeerd is gebleven. En
+dat terwijl <span class="smcap">Verbeek's</span> Krakatau ook in het Fransch is
+verschenen!</p>
+
+<p>De heer Dr. <span class="smcap">Goudsmit</span> maakte bezwaar om de vertaling van
+<span class="smcap">Flammarion</span>'s Krakatau op zich te nemen. Op zijn advies wendde
+zich de Firma <span class="smcap">Thieme</span> &amp; Cie tot mij. Ik was het volkomen eens
+met Dr. <span class="smcap">Goudsmit</span>, dat er van eene vertaling van het werkje van
+<span class="smcap">Flammarion</span> in het vaderland van <span class="smcap">Verbeek</span> moeilijk
+sprake kon zijn (vooral ook omdat <span class="smcap">Flammarion's</span> werkje volstrekt
+niet oorspronkelijk is).</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Ik heb nu op verzoek van genoemde uitgevers getracht een <i>populair</i> boek
+te schrijven over Krakatau.</p>
+
+<p>Wie alleen de zuivere wetenschap bemint, vindt hier weinig van zijne
+gading.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Het spreekt van zelf, dat ik menigmaal heb moeten putten bij
+<span class="smcap">Verbeek</span>.</p>
+
+<p>De "Royal Society" te Londen benoemde in Januari 1884 eene
+Krakatau-commissie, die eerst in 1888 rapport uitbracht. Dat werk
+verscheen onder den titel: "the Eruption of Krakatoa and subsequent
+phenomena." Over de uitbarsting zelve bevat het niet veel, wat niet
+reeds bij <span class="smcap">Verbeek</span> wordt aangetroffen. Toch<span class='pagenum'><a name="Page_6" id="Page_6">[Pg 6]</a></span> vormt het eene
+schoone aanvulling van diens boek, omdat het zooveel later verschenen is
+en de Engelsche commissie daardoor de beschikking had over feiten, die
+<span class="smcap">Verbeek</span> niet bekend konden zijn. Ik heb hierbij vooral het oog
+op de optische verschijnselen in den dampkring van 1883 tot 1886
+waargenomen. Ook het Rapport der "Royal Society" werd door mij
+geraadpleegd.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Mogen deze bladzijden er tevens toe bijdragen om in wijder kring
+belangstelling te wekken voor het schoone Insulinde, waar, door de
+uitbarsting van Krakatau, geleden is, zooals slechts zelden op aarde
+geleden wordt.</p>
+
+
+<p>R.A. VAN SANDICK.</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_7" id="Page_7">[Pg 7]</a></span></p><p><span class="smcap">Deventer</span>, September 1890.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_I" id="HOOFDSTUK_I"></a>HOOFDSTUK I.</h2>
+
+
+<h3>De wereld van Vulcaan.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>Het "heimweh" der Zwitsers naar hunne bergen.&mdash;Alpensport.&mdash;De
+Nederlanders zijn geen bergklimmers.&mdash;Tartarin.&mdash;Nederland als
+"plat land."&mdash;Indi&euml;, het land der derde dimensie.&mdash;Java's blauwe
+bergen vergeleken met de Alpen.&mdash;De wereld van Vulcaan.&mdash;De
+vulkaangordels op aarde.&mdash;Werkende en uitgedoofde
+vulkanen.&mdash;Uitbarsting van den berg Zoo in Japan.&mdash;"Plooien" en
+"verwerpingen." Het vulkanisme volgens de theorie van Kant-la
+Place.&mdash;De diepteschaal.&mdash;Waaruit bestaat het binnenste der
+aarde?&mdash;Vondst van Nordenskj&ouml;ld te Oritok.&mdash;Diepste putboring der
+aarde te Schladebach.&mdash;Het boorgat van
+Sperenberg.&mdash;Temperatuurbepalingen bij den bouw van den St.
+Gothardtunnel.&mdash;De schil van de perzik.&mdash;Een origineel denkbeeld
+van Camille Flammarion.&mdash;De vulkanische haarden.&mdash;Wij zijn even ver
+als Empedokles.&mdash;De Neptunische en de Plutonische school.&mdash;De
+eeuwige cirkelgang van het water op aarde.&mdash;Een onderaardsche
+Rijn.&mdash;Prof. Mohr te Bonn, de laatste Neptunist.&mdash;Zal het water op
+aarde verdwijnen?&mdash;"Niets bestendig hier bene&ecirc;n."&mdash;Langzame
+beweging van de aardkorst.&mdash;De indruk van vulkanische
+verschijnselen&mdash;"Die Zeugung des Dampfes" van Kaulbach.&mdash;De rol van
+den waterdamp.&mdash;Kritische temperatuur.&mdash;Spanning van waterdamp in
+vulkanische haarden&mdash;Voorboden van de uitbarsting.&mdash;De uitbarsting
+zelve.&mdash;De hoogte der vulkanen.&mdash;Nog eens het water.&mdash;483
+aardschokken in Japan in 1887.&mdash;De onfeilbare(?) wetenschap en "des
+Pudels Kern."&mdash;De wereld van Vulcaan blijft een mysterie.</p></div>
+
+
+<p>De tijd ligt ver achter ons, dat de Zwitsersche hulptroepen een
+belangrijk contingent van de meeste Europeesche legers vormden. Die
+Zwitsers waren goede soldaten,<span class='pagenum'><a name="Page_8" id="Page_8">[Pg 8]</a></span> zij hadden weinig behoeften, waren trouw
+en dapper en konden zich gewoonlijk zeer goed schikken in eene vreemde
+omgeving.</p>
+
+<p>Maar onder de Zwitsers, die in ons land waren, ontstond menigmaal eene
+eigenaardige ziekte. Zij kregen dan een onoverwinnelijk, brandend
+verlangen naar hun land. Men noemde dit "heimweh." De ongelukkige, die
+daaraan leed, verviel in eene diepe, grenzenlooze neerslachtigheid. Hij
+deserteerde of pleegde zelfmoord.</p>
+
+<p>Men merkte dit verschijnsel op bij menschen, die volkomen overtuigd
+waren, dat zij het hier veel beter hadden dan ooit te voren in
+Zwitserland; die geen ouders of andere teedere betrekkingen in 't
+vaderland hadden achtergelaten, die in hunne jeugd in de diepste armoede
+hadden geleefd, en die in alle opzichten tevreden waren met hunnen
+maatschappelijken toestand.</p>
+
+<p>Het was in der daad niet het vaderland, dat zoo sterk magnetisch op hen
+werkte, maar het waren de <i>Alpen</i>, de <i>Bergen hunner jeugd</i>, die zij
+niet konden vergeten in Nederland.</p>
+
+<p>De aantrekkingskracht, die van de Alpen uitgaat, is werkelijk groot. Is
+er wel &eacute;&eacute;n tak van lichaamsoefening in onzen tijd, die zoozeer bloeit
+als de Alpensport? Gewoonlijk wordt in ons land deze edele uitspanning
+beschouwd als roekelooze waaghalzerij.</p>
+
+<p>Wij Nederlanders reizen zeer veel. Maar het bergstijgen is onze zwakke
+zijde. De talrijke landgenooten, die des zomers Holland ontvluchten,
+vlijen zich voor het grootste gedeelte rustig ne&ecirc;r aan den voet der
+bergmassa's, terwijl ze een medelijdenden glimlach over hebben voor de
+talrijke Duitschers en Engelschen, die zoo "stom" zijn op die bergen te
+klouteren. Voor hen zijn dan ook de tandradbanen eene nuttige en
+gewaardeerde uitvinding en ge kunt des zomers te Arth geheele wagens vol
+landgenooten met de tandradbaan den Rigi zien bestijgen, terwijl zij
+zichzelf voor bijzonder practisch aanzien in vergelijking van de
+bergklimmers, voor wier streven zij de<span class='pagenum'><a name="Page_9" id="Page_9">[Pg 9]</a></span> meest onverholen minachting aan
+den dag leggen. Verstaat men echter door sport alles wat aanleiding
+geeft tot oefening van spieren en tot staling der zenuwen, dan behoort
+zeker de <i>bergsport</i> een hooge plaats in te nemen.</p>
+
+<p>Carlyle zegt, dat men den mensch groot onrecht doet door te beweren, dat
+hij door gemak en rust wordt aangetrokken. Moeite, zelfverloochening,
+martelaarschap, dood,&mdash;ziedaar, zegt hij, het lokaas, dat het
+menschenhart bekoort.</p>
+
+<p>Wanneer men bekend is met de grenzenlooze onvoorzichtigheid,
+roekeloosheid en waaghalzerij van vele reizigers, dan moet men zich
+slechts verwonderen, dat het aantal slachtoffers der hooge bergen niet
+grooter is. Leest de beklimming van den Jungfrau door Tartarin, den
+echten opsnijder uit Tarascon in Daudet's onsterfelijk werk: "Tartarin
+sur les Alpes." Daar hebt ge het type van den ophakkerigen grootspreker,
+den bluffer, den "Bergfex", zooals de Tirolsche gidsen die soort van
+touristen noemen. Maar daarmede is niet de bergsport veroordeeld. Het is
+eene der meest volkomen uitspanningen, die er denkbaar zijn, en het is
+voor onze eeuw een onvergankelijke eer deze soort van sport in het leven
+geroepen te hebben.</p>
+
+<p>Een Duitsch hoogleeraar gaf onlangs aan hen, die zich willen traineeren
+voor bergklimmen, den raad om gedurende eenigen tijd elken dag minstens
+een half uur achtereen te zwemmen, daar bij zwemmen en bergstijgen
+dezelfde spieren in beweging komen. Voor ongeoefenden is bij het klimmen
+het grootste bezwaar de versnelde ademhaling, die tot hevige
+hartkloppingen aanleiding geeft. Uw tong kleeft aan het gehemelte, het
+hart bonst; ge zijt al spoedig in een bad van zweet; de knie&euml;n knikken;
+een gevoel van namelooze ellende overmeestert u en ge doet een duren eed
+nooit meer op een berg te klouteren.</p>
+
+<p>Maar ge moet nog naar beneden. Denk niet, bewoner der lage landen, dat u
+dit gemakkelijker zal vallen dan<span class='pagenum'><a name="Page_10" id="Page_10">[Pg 10]</a></span> het stijgen. Hebt ge ooit getwijfeld
+aan de algemeene aantrekkingskracht, dan zult ge nu overtuigd worden.
+Het is u alsof gij naar beneden getrokken wordt, onafgebroken en
+onwederstaanbaar. De constante zwaartekracht, die op u werkt, tracht u
+eene eenparig versnelde beweging mede te deelen, en ge wendt wanhopige
+pogingen aan om eene eenparige beweging te onderhouden. Bij het
+aanhoudend afdalen hebt ge, wel is waar, geen last van kortademigheid,
+maar uw geheele lichaam siddert en trilt. De ongewone beweging, die ge
+met dijen en knie&euml;n maakt, vermoeit u verbazend en geeft u een
+onbeschrijflijk gevoel van wee. Ge gelooft, dat het dalen erger is dan
+het klimmen. Eindelijk zijt ge beneden. Nieuwe mis&egrave;res breken aan. De
+spieren uwer onderdanen zullen zich wreken over de ongewone beweging,
+waartoe ze gedwongen waren. Dood moe naar bed gegaan, hebt ge geslapen
+als een roos. Bij het opstaan zijt ge zoo stijf in knie&euml;n en dijen, dat
+het u groote inspanning kost een stap verder te doen. Dit is een gevolg
+van het afdalen en ge kunt van geluk spreken, als ge deze stijfheid, die
+ge wellicht aan rhumatiek toeschrijft en die even pijnlijk is als deze,
+in een week kwijt raakt.</p>
+
+<p>Als ge het nu bovendien hebt getroffen, dat de lucht onder u beneveld
+was, toen ge op den bergtop waart, zoodat ge absoluut niets gezien hebt
+van het vergezicht, dat men u voorgespiegeld had, dan zult ge wel voor
+goed genezen zijn van het bergklimmen. Toch behoeft uwe eerste
+ondervinding u niet af te schrikken. De grootste fout is geweest: ge
+hebt te veel hooi op de vork genomen. Als ge nooit een berg bestegen
+hebt, leg het dan kalm aan. Wees nederig in uwe keuze. Bestijg eerst een
+heuvel, daarna een bergje. In den tijd van acht dagen zijt ge zoo gewoon
+aan het ongewone, dat ge gemakkelijk een paar duizend voet kunt klimmen.
+En nu hangt het van uw gestel, maar vooral van uwe energie af, of ge het
+in de volgende acht dagen bij voortgezette oefening zult brengen tot
+zes-, tot acht duizend voet. Ja ge behoeft er niet<span class='pagenum'><a name="Page_11" id="Page_11">[Pg 11]</a></span> aan te wanhopen om
+het zelfs in dien tijd te brengen tot de werkelijk hooge bergen, de
+eeuwige sneeuw, de gletscherwereld.</p>
+
+<p>Wellicht kunt ge u dan het "heimweh" van den Zwitser verklaren, die in
+Nederland ziek werd van verlangen naar zijne Alpen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Met eenigen goeden wil toch kan men geheel Nederland beschouwen als een
+horizontaal vlak, dat zich slechts in <i>twee</i> afmetingen, <i>lengte</i> en
+<i>breedte</i> uitstrekt. De horizon is onbeperkt, oneindig, slechts begrensd
+door de kromming der aarde. Zijn er geen boomen, dan steken wij zelf
+boven het geheele landschap uit. Bij de vaststelling van
+hoogteverschillen rekenen wij met centimeters, boven of beneden ons
+vergelijkingsvlak, het wereldberoemde Amsterdamsche peil (AP).</p>
+
+<p>Er is voor ons geen reden om ons daarover te beklagen. Wij kunnen met
+alle recht trotsch zijn op ons land, daar wij het zelf geschikt maakten
+om er te wonen. Het is immers niet in overdrachtelijken zin, maar
+letterlijk "ontwoekerd aan de zee." Maar de Zwitser, de bewoner der
+bergstreken, kreeg "heimweh". Hij was geen <i>platlandbewoner</i>, maar een
+kind der <i>derde dimensie</i>: de <i>hoogte</i>.</p>
+
+<p>Verplaatst ge den Nederlander naar Indi&euml;, het bergland bij
+uitnemendheid, dan komt omgekeerd de vroegere platlandbewoner onder den
+overweldigenden indruk der derde dimensie, de hoogte, waarvan hij in
+Holland slechts een flauw begrip had. De steile rotswanden, uit wier
+spleten de wonderlijkst gevormde planten opschieten, de boomen die zich
+verheffen hooger dan hij het ooit kon droomen, met de meest grillige
+bladvormen, de peilloos diepe bergmeren met hunne donkerblauwe kleur, de
+ongenaakbare ravijnen, de rivieren, die reusachtige rotsblokken
+medesleurend, met donderend geweld hunne onstuimige, troebele wateren
+over een ongelijk bed voortstuwen, de terrasvormige rijstvelden, de
+donkergroene plekken der koffietuinen<span class='pagenum'><a name="Page_12" id="Page_12">[Pg 12]</a></span> op de hellingen, en ten slotte de
+bergen zelve, met hun machtig lichaam, bekroond door kraters, die den
+mensch steeds een dreigend "gedenk te sterven" toeroepen&mdash;zie, dat alles
+wijst u op een in Holland ongekende macht: de verticale richting. Hebt
+ge in Holland de aarde als onwrikbaar beschouwd in de richting der derde
+dimensie, aardbevingen en vulkanische opheffingen zijn daar om u aan te
+toonen, dat hare onbewegelijkheid in verticalen zin slechts in Holland
+gold. Verbijsterend is de indruk, dien de bergwereld op den
+platland-bewoner maakt. Maar dat vreemde in die omgeving treft u later
+niet meer. Het "heimweh" van den Zwitser blijft u vreemd. Als ge naar
+Holland verlangt, dan is het niet naar het Hollandsche landschap....</p>
+
+<p>Maar toch zal de natuur op u reageeren. Zij stemt tot melancholie. Geen
+vogel stoort de goddelijke stilte van den tropischen nacht, maar, als de
+zon onder is, stort een heirleger van bloeddorstige muskieten op u
+neder, en een koor van krekels laat een schrillen, zeer hoogen toon
+hooren; het eenige geluid in den stillen nacht. Geen lente, geen winter
+breekt ooit de eentonigheid van een eeuwigen zomer, van eene eeuwige
+warmte, van het eeuwige groen.</p>
+
+<p>En wij komen, langzaam, onwillekeurig, doch zeker onder den invloed van
+die natuur. Zij werkt verlammend op onze energie, maakt ons dof en
+somber. Dan komen wij in die stemming, dat wij gevoelen, dat wij in
+Indi&euml; veel missen. Wij haken naar Europa, naar het opgewekte
+intellectueele leven onzer wereldsteden, naar goede muziek. Maar het is
+niet het "heimweh" van den Zwitser.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Waaraan is het toe te schrijven, dat de indruk zoo machtig, zoo blijvend
+is, dien Java's bergen op ons maken? Want zij zijn niet zoo bijzonder
+hoog; de Mahameroe, de hoogste top van den reus onder Insulindes bergen,
+den Smeroe, den alouden heiligen berg van Indra verheft zich slechts
+3672 M. boven het peil der Javazee. En het eigenlijke<span class='pagenum'><a name="Page_13" id="Page_13">[Pg 13]</a></span> hooggebergte,
+zooals men in de Alpen zegt, begint eerst op die hoogte. De bergen van
+tien duizend voet liggen in Europa juist op de sneeuwgrens. Daar boven
+is in Europa die geheimzinnige arktische natuur, die aan natuurschoon
+alles op aarde overtreft. En de stille woeste majesteit van de
+gletscherwereld, de witte massa's der omringende bergreuzen, die
+afsteken tegen de blauwe lucht, en daaronder ver weg, in vogelvlucht
+gezien, de vlakte, als een gekleurd kleed&mdash;dat alles zocht ge op Java te
+vergeefs. Want geen berg overschrijdt de sneeuwgrens; nooit heeft de
+lucht de helderheid van een Zwitscherschen zonsopgang; er is altijd iets
+wazigs in de atmosfeer; eene deining, aan de tropen eigen, bederft
+meestal het vergezicht. Ondanks dat is de indruk forscher. Java's
+bergtoppen staan op zich zelf. E&eacute;n berg beheerscht de geheele omgeving.
+Zulk een indruk maakt nooit een keten. De Alpen zijn dood. Een
+Alpenlandschap in het hooggebergte doet u denken aan eene bekende
+illustratie in de "Wonderen des Hemels" van Flammarion, het laatste
+menschenpaar door den vinger des doods aangeraakt, bedolven onder het
+lijkkleed van het eeuwige ijs.</p>
+
+<p>Maar van Java's bergen grijnst u de dood toe op meer welsprekende wijze,
+het is niet de dood in de verre toekomst, als de ijsvorst zelfs de
+tropen zal hebben veroverd, maar de dood, zooals hij komt op het
+slagveld, plotseling, door het vuur van den vijand. Want Java is &eacute;&eacute;n
+reusachtig artilleriepark.</p>
+
+<p>Het zijn niet alleen bergen, die verheffingen van den bodem, die over
+het geheele eiland verspreid zijn, maar het zijn tevens werkende
+vulkanen. Vijftig vuurspuwende bergen verheffen hunne kruinen
+hemelwaarts, ze zijn allen te kennen aan den eigenaardigen vorm, die den
+vulkanen eigen is. Ge kunt nergens zijn op Java of ge wordt bestreken
+door een dezer vuurmonden. Ge leeft hier in het gebied van Vulcaan.
+Bedenkt men dat Java viermaal zoo groot is als Nederland, dan gevoelt
+men eerst wat dat zeggen wil: Java heeft vijftig vulkanen,<span class='pagenum'><a name="Page_14" id="Page_14">[Pg 14]</a></span> waarvan acht
+en twintig werkende vulkanen zijn. Stel u toch eens voor dat Nederland
+<i>zeven</i> werkende vulkanen bezat!</p>
+
+<p>De vulkanen zijn zeer ongelijk verdeeld op onze aarde. Zij zijn
+opgesteld in rijen of gordels. De eerste groote vulkanische gordel
+begint bij Kaap Hoorn, loopt langs de Westkust van Zuid-Amerika over
+Middel-Amerika, en gaat in Noord-Amerika te niet. Hieraan sluit een
+tweede rij aan, die in hoofdzaak den volgenden weg volgt: Alaska,
+Aleutische eilanden, Kamschatka, Koerillen, Japan, Philippijnen,
+Celebes, Kleine Soenda-eilanden, Java, Sumatra.</p>
+
+<p>Tegenover die reusachtige vulkaanreeks zijn de Europeesche vulkanen
+onbeteekenend. In het tertiaire tijdperk was de wereld van Vulcaan veel
+uitgebreider. Want terwijl men b. v. in Itali&euml; nu drie werkende
+vulkanen, den Vesuvius, den Etna en den Stromboli aantreft, vindt men in
+den omtrek van Napels zeven en twintig uitgedoofde kraters. Zulke
+streken hebben eene formatie als die der maanoppervlakte. Men vindt
+zulke groepen van uitgedoofde vulkanen b.v. in Auvergne, aan den Rijn
+bij de Laacher See en in den Eifel.</p>
+
+<p>Vooral in streken waar veel vulkanen zijn is het moeilijk onderscheid te
+maken tusschen werkende en uitgedoofde vulkanen. Men noemt den vulkaan
+dan maar uitgedoofd, als hij, voor zoover bekend is, nimmer eene
+uitbarsting heeft gehad. Maar er is geen waarborg, dat hij steeds
+uitgedoofd zal blijven. En daarenboven ontstaan menigmaal in de
+vulkanische streken vulkanen op plaatsen, waar men ze niet vermoed had.
+Ontelbare malen is het geschied dat een berg, dien men voor volkomen
+onschuldig aanzag, zich plotseling ontpopte als een werkende vulkaan.
+Zoo begonnen o.a. in de buurt van de stad Foekoejoema in het district
+Bigo, gelegen aan de Noordkust der Japansche binnenzee, den 16<sup>den</sup>
+Januari 1890 onderaardsche rommelingen. Des avonds te 8 ure hoorde men
+een vreeselijken slag. De top van den berg Zoo stortte plotseling in,
+groote hoeveelheden zand en steenen werden uitgeworpen<span class='pagenum'><a name="Page_15" id="Page_15">[Pg 15]</a></span> en vielen neder
+over een omtrek van 10 kilometers. Voor zoover bekend, had de Zoo nimmer
+van te voren getoond, dat hij een vulkaan was.</p>
+
+<p>De vulkaanrijen op aarde komen overeen met groote plooien in de
+aardlagen of met groote breukvlakten. Hier zijn de aardlagen ten
+opzichte van elkaar verschoven. Men noemt deze verschuivingen in het
+Duitsch "Verwerfungen," een woord dat ik bijna niet door "verwerpingen"
+durf vertalen.</p>
+
+<p>Die "plooien" en "verwerpingen" hangen z&oacute;&oacute; nauw samen met het vulkanisme
+der aarde, dat wij er iets over moeten zeggen.</p>
+
+<p>Volgens de theorie van Kant-la-Place zou de aarde eens een gasvormige
+bol zijn geweest, die, langzaam afkoelende in de koude wereldruimte, in
+die periode kwam, dat zij een vloeibare kogel was.</p>
+
+<p>Zij gaat nu voort met warmte uit te stralen, en volgens de oudere
+begrippen, wordt de buitenkant vast, terwijl het binnenste vloeibaar
+blijft. Dit vaste gedeelte is de zoogenaamde lithosfeer der aarde,
+waarvan slechts het buitenste gedeelte door ons gekend wordt. De
+vulkanen zouden dan zijn, volgens eene zoo menigmaal reeds geciteerde
+uitdrukking van Alexander von Humboldt, de veiligheidskleppen der aarde.
+Het vulkanisme zou zijn: de reactie van het vloeibare gedeelte tegen de
+aardkorst. En daar uit proeven blijkt, dat de warmte in de
+aardoppervlakte zeer regelmatig toeneemt met 2-1/2&deg; Celsius voor elke
+100 M. diepte, zou men reeds op eene diepte van 50 kilometer het eeuwige
+centraalvuur aantreffen; eene temperatuur van 1200&deg; Celsius toch komt,
+volgens deze gegevens, overeen met eene diepte van 50 kilometer. Deze
+verklaring van het geheimzinnige vulkanisme der aarde is aanlokkelijk
+door haar eenvoud. Eensklaps wordt ons alles duidelijk; wij hebben niets
+meer te vragen. Maar de natuur is nu eenmaal niet eenvoudig. De
+verschijnselen, die wij waarnemen zijn zoo gecompliceerd, dat de
+eenvoudige theorie&euml;n, die met &eacute;&eacute;n woord geheele reeksen van<span class='pagenum'><a name="Page_16" id="Page_16">[Pg 16]</a></span> feiten
+verklaren, bijna nooit den toets der wetenschappelijke kritiek kunnen
+weerstaan. En zoo is ook deze theorie over het vulkanisme bezweken. De
+grootste bedenking, die tegen haar is ingebracht, is de betrekkelijk
+groote stabiliteit van de aardkorst. Wanneer toch de geheele kern der
+aarde vloeibaar was, dan zou die vloeibare massa, in volume zooveel
+duizenden malen meer dan de zee&euml;n, aan ebbe en vloed onderhevig zijn, en
+de oppervlakte der aarde zou het tooneel zijn van vulkanische werkingen,
+waarbij de aan menschen bekende, in het niet zouden verzinken. Trouwens
+het is moeilijk aan te nemen, dat de geleidelijke afkoeling der
+vloeibare aarde zoodanig is geschied, dat zij van buiten af naar binnen
+toe vast is geworden. De warmte toch, die een vloeibaar lichaam afgeeft,
+wordt aan dat lichaam niet ontnomen door geleiding en straling all&eacute;&eacute;n,
+maar hoofdzakelijk door strooming of circulatie. De vloeistofmassa, aan
+de oppervlakte gelegen, wordt door afkoeling soortelijk zwaarder. Zij
+zinkt derhalve in het vloeibare gedeelte. Het gevolg zou dus zijn niet
+het vormen van een vaste schors en een vloeibare kern, maar het ontstaan
+van een vaste kern, die, door den hoogen druk, een groot soortelijk
+gewicht krijgt.</p>
+
+<p>Eerst dan, als de massa taai vloeibaar wordt, zal de warmte niet door
+strooming maar door geleiding worden voortgeplant. Dan eerst ontstaat,
+om de taai vloeibare massa, een vast omhulsel. In dat stadium zou dan nu
+onze aarde zijn. Voor deze hypothese pleit bovendien het groote
+soortelijk gewicht der aarde, dat meer dan 5 bedraagt, terwijl de
+gesteenten aan de oppervlakte gemiddeld een soortelijk gewicht van 2,5
+bezitten. Ja er zijn zelfs geleerden, die beweren, dat die vaste kern
+uit ijzer bestaat. Zij roepen daarbij de uranolithen of meteoren te
+hulp, die geheimzinnige boden uit de kosmische wereld, ru&iuml;nes en stukken
+van andere hemellichamen op onze aarde neergevallen. Men kent hiervan
+twee soorten, de meteoorsteenen, die dan van de korst (lithosfeer) dezer
+vernietigde hemellichamen afkomstig zouden zijn, en het meteoorijzer,<span class='pagenum'><a name="Page_17" id="Page_17">[Pg 17]</a></span>
+dat van de kern dier hemellichamen zou komen. Nieuw voedsel kreeg deze
+theorie door eene vondst van Nordenskj&ouml;ld, die op de Westkust van
+Groenland bij Orifok o.a. een brok ijzer vond van 20,000 KG., van
+dezelfde samenstelling als meteoorijzer. Wanneer soortgelijke stukken
+geen uranolithen zijn, wat wegens de afmetingen niet waarschijnlijk is,
+dan zouden ze met het vulkanische basalt, waarin ze liggen, uit de
+diepte der aarde zijn opgewoeld. We zouden dan in dit brok een stuk
+bezitten van de aardkern. Doch verlaten wij het gebied der
+bespiegelingen. Bekennen wij liever onze verregaande onkunde omtrent
+datgene, wat onder onze voeten is. De diepte toch van de aardkorst, ons
+door boringen bekend, is te gering om daaruit besluiten te trekken over
+hetgeen daar beneden ligt. Want de diepste put, dien wij hebben kunnen
+graven, heeft eene diepte van 1748 meter. Deze boring geschiedde bij het
+dorp Schladebach, oorspronkelijk met het doel om een onderzoek in te
+stellen naar de aanwezigheid van steenkolen; de Pruisische regeering
+gelastte echter de boring voort te zetten, ten einde temperatuuropgaven
+te verkrijgen op eene diepte grooter dan ooit te voren. De boring werd
+uitgevoerd onder leiding van den ingenieur K&ouml;brich, hoofdinspecteur der
+mijnen. Hij had gehoopt eene diepte van 2500 M. te verkrijgen. Maar toen
+het gat 1748 meter diep was, braken de boorstangen en was hij tot zijn
+leedwezen verplicht de boring te staken. Toch had K&ouml;brich alle reden om
+zich geluk te wenschen. Want hij had het diepste boorgat op aarde, dat
+bij Lieth in Sleeswijk-Holstein, meer dan 400 M overtroffen. Om de 30
+Meter werden temperatuuropmetingen gedaan. Gemiddeld was de
+temperatuurtoename 1&deg; Celsius op de 36,9 Meter.</p>
+
+<p>De bekende waarnemingen in het boorgat van Sperenberg, dat langen tijd
+voor het diepste boorgat der aarde gold, en dat 1272 M. diep is, gaven
+eene temperatuurvermeerdering aan van 1&deg; Celsius op de 32 Meter.</p>
+
+<p>Onze kennis van de temperatuur der gesteenten onder<span class='pagenum'><a name="Page_18" id="Page_18">[Pg 18]</a></span> de oppervlakte der
+aarde is belangrijk vermeerderd door den bouw der Alpentunnels. Bij den
+bouw van den St. Gothardtunnel heeft de Zwitsersche ingenieur Stapf eene
+menigte onderzoekingen gedaan over de temperatuur der gesteenten. Maar
+ook de St. Gothardtunnel-waarnemingen geven ons slechts uitsluitsel over
+eene diepte van 1200 M. beneden den bodem. De toeneming van temperatuur
+met de diepte is, tusschen de grenzen, waar al deze waarnemingen
+verricht zijn, een feit, geen hypothese meer te noemen.</p>
+
+<p>Is het echter niet verregaand oppervlakkig om uit de zoogenaamde
+diepteschaal, die zonder twijfel geldig is voor kleine diepten, eenige
+conclusie te willen trekken over de onbekende diepte? Wat beteekent de
+diepte van den put te Schladebach, 1748 M. tegenover den straal der
+aarde, die gemiddeld 6,370,045 M. bedraagt. Slechts het 1/3600 van den
+afstand, die ons scheidt van het middelpunt der aarde, is ons bekend. De
+aarde, waarop wij leven, is eene perzik, waarvan we all&eacute;&eacute;n de schil
+kennen. Maar ook dit beeld is niet sterk genoeg. Want er is geen vrucht,
+die zulk eene dunne schil heeft, dat deze zoude kunnen vergeleken worden
+met het gedeelte van de aardkorst, dat wij kennen. Het vleesch van de
+perzik, het binnenste der aarde, zal ons wel altijd onbekend blijven.</p>
+
+<p>De bekende geleerde Camille Flammarion heeft voor eenige jaren, onder
+den indruk van de uitbarsting van Krakatau, een merkwaardigen voorslag
+gedaan. Het eenige middel, zegt de geniale Franschman, om met zekerheid
+de inwendige samenstelling der aarde te leeren kennen, zou zijn het
+graven van een reusachtigen put ter diepte van eenige kilometers. Een
+dergelijk werk zou de krachten der hedendaagsche nijverheid niet te
+boven gaan. Die put zou voor de menschheid eene onuitputtelijke bron
+zijn van warmte. Als de verschillende Staten van Europa zich met elkaar
+verstonden om al de soldaten van Europa tot dit doel te gebruiken, dan
+zouden zij eene overwinning behalen grooter dan alle mogelijke
+menschenslachtingen<span class='pagenum'><a name="Page_19" id="Page_19">[Pg 19]</a></span> van 't verleden, van 't heden en van de toekomst,
+want zij zouden het mysterie ontdekken, dat onder onze voeten is. En
+daar men, gedurende dien reuzenarbeid, de gewoonte zou hebben verloren
+van te vechten, zou de menschheid er door vooruitgaan niet alleen op
+wetenschappelijk maar ook op sociaal gebied.</p>
+
+<p>Men zou allicht veronderstellen, dat dit stoute denkbeeld van Flammarion
+niet ernstig gemeend kan zijn. Maar als wij zien, dat hij, zes jaren na
+dit geschreven te hebben, in volkomen dezelfde bewoordingen, hetzelfde
+plan nog eens oppert in een in 1890 verschenen werkje over de
+uitbarsting van Krakatau, dan kan aan zijn ernst niet getwijfeld worden.
+Wanneer wij echter moeten wachten tot de verwezenlijking van dit plan,
+voor wij iets naders zullen te weten komen over den toestand van het
+binnenste der aarde, dan zullen wij wel altijd in het onzekere blijven
+verkeeren.</p>
+
+<p>Maar wat wij zeker weten is, dat er vulkanen zijn, en dat zij gesmolten
+stoffen uitbraken, die eene temperatuur hebben van 2000&deg; Celsius.
+Hieruit volgt dat er, op betrekkelijk geringe diepte onder de aardkorst,
+ruimten zijn waar eene zoo hooge temperatuur heerscht, dat die
+gesteenten gesmolten zijn. Vormen nu die ruimten een samenhangend geheel
+of komen zij alleen voor d&aacute;&aacute;r, waar de vulkanen zijn? Nemen wij de
+theorie aan van de taaivloeibare tusschenlaag, die magma genoemd wordt,
+dan kan men zich voorstellen, dat er uit dat magma op sommige plaatsen
+als 't ware vloeibare meren van lava ontstaan, ruimten, die in 't
+algemeen op zich zelf staan, doch die soms met elkaar verbonden zijn. De
+geoloog noemt die ruimten <i>vulkanische haarden</i>. Gaat men nu na, dat de
+vulkanische haarden van Sumatra, Straat Soenda, Java, kleine Soenda
+eilanden, Molukken en Australi&euml; zonder twijfel met elkaar samenhangen,
+dan zou men uit die groote uitgestrektheid, met den heer Verbeek, het
+besluit kunnen trekken, dat er nog verbazend groote onderaardsche
+ruimten met vloeibare stoffen gevuld zijn. De<span class='pagenum'><a name="Page_20" id="Page_20">[Pg 20]</a></span> aanwezigheid der
+vulkanen, op de breukvlakten van de lithosfeer, heeft in allen gevalle
+niets vreemds.</p>
+
+<p>De samentrekking of inkrimping van de korst, als gevolg van de
+voortgezette afkoeling, verklaart het ontstaan der "plooien" en
+"verwerpingen". Zoo ontstaan bergketens, en de vulkanische haarden maken
+de bergen tot vulkanen. Zoo zijn wij dan na met tal van theori&euml;n
+gedweept te hebben, ten slotte weer genaderd tot de denkbeelden van den
+ouden Helleenschen wijsgeer Empedokles. De bergen zijn volgens dezen
+door het arbeidsvermogen van het centraalvuur ontstaan. Over 't algemeen
+echter schreef de oudheid het ontstaan der gesteenten toe aan de
+vervormende kracht van het water; het is Poseidon, de aardschudder, met
+zijn machtigen drietand, die de aarde deed bezinken uit de zee. Zoo
+leerden Thales en Plato; zij waren de woordvoerders der zoogenaamde
+Neptunische school, die tot in onzen tijd aanhangers heeft gevonden.
+Empedokles kan men beschouwen als den stichter der plutonische of
+vulkanische school. Hier is het niet het Water maar het Vuur, dat de
+gesteenten der aarde heeft gevormd.</p>
+
+<p>Wij zagen reeds dat de theorie van Kant-la Place eigenlijk niets anders
+is dan eene uitbreiding van de denkbeelden van Empedokles. De aardschors
+zou uit de gloeiend vloeibare massa bezonken zijn. Maar nu krijgt ook
+Neptunus zijn deel. Iedereen kent den eeuwigen cirkelgang, dien het
+water doorloopt. Het water verdampt aan de oppervlakte, en uit de
+planten stijgt het op; in de koude luchtlagen koelt het af, het
+overschrijdt het maximum van spankracht en slaat neer als regen of
+sneeuw. Die neerslag dringt in de aardkorst, hij vormt al het zoete
+water op aarde. Dit zoete water komt slechts voor een klein gedeelte aan
+de oppervlakte te voorschijn als bronnen, beken, rivieren en meren; het
+grootste deel zakt, tot het op een min of meer ondoordringbare aardlaag
+stuit. Zoo ontstaan onderaardsche kanalen en meren, op wier bestaan en
+op wier machtigen invloed eerst in den laatsten tijd de aandacht is
+gevestigd. Dit onderaardsche<span class='pagenum'><a name="Page_21" id="Page_21">[Pg 21]</a></span> water voedt weer op zijne beurt de
+rivieren, maar er is nog zeer weinig van bekend. Het vraagstuk van de
+watervoorziening der steden heeft vooral de aandacht gevestigd op dit
+zak- en grondwater. Het vormt onderaardsche rivieren, die zich soms
+onder het bed van de rivier uitstrekken. Een enkel voorbeeld moge dit
+duidelijk maken. Onze landgenoot, de civiel-ingenieur T.W. Smallenburg,
+sloeg eene Norton-pijp midden in den Rijn bij Worms. Hij trof water aan
+van geheel andere chemische samenstelling dan het Rijnwater. Dus vloeit
+daar onder het rivierbed een onderaardsche Rijn!</p>
+
+<p>Dat onderaardsche water lost steeds vaste stoffen op. Bestaat het
+gesteente uit in water oplosbare bestanddeelen dan verdwijnt het geheel;
+er ontstaan groote holten. Maar de andere gesteenten worden door het
+water beroofd van de oplosbare bestanddeelen; zij verliezen hun
+samenhang; de lagen schuiven gemakkelijk over elkaar; het evenwicht
+wordt verbroken en eene instorting volgt; dit geschiedt &ograve;f langzamerhand
+&ograve;f plotseling. In het laatste geval ontstaat er niet alleen eene
+aardbeving, maar als de rollende aardmassa stuit tegen eene vaste
+aardlaag, dan wordt haar arbeidsvermogen van beweging in warmte omgezet.
+Deze warmte, verklaart de bekende chemicus prof. Mohr te Bonn, is de
+uitsluitende oorzaak van het vulkanisme. Maar zijne beschouwing is niet
+van eenzijdigheid vrij te pleiten. Hij is "de laatste der Neptunisten."</p>
+
+<p>Ten slotte storten niet alleen de rivieren, maar ook die geheimzinnige
+onderaardsche stroomen hunne wateren in de groote wereldzee. Daar
+deponeeren de zoetwaterstroomen weder de vaste stoffen, waarmede zij
+bezwangerd zijn. En ook in de zoetwaterstroomen zelve ontstaan
+afzetsels. Deze zoetwater- en zeewater-bezinkingen vormen de jongste
+aardlagen. Maar de kringloop is hiermede nog niet ten einde. Want de
+rivieren en zee&euml;n worden gedragen door de aardkorst zelve. En daar er nu
+geen gesteenten zijn, die ondoordringbaar zijn voor water, daar alle
+gesteenten hygroskopisch zijn, zoo doordringt het water de gesteenten,<span class='pagenum'><a name="Page_22" id="Page_22">[Pg 22]</a></span>
+waarop het rust, en vormt daar chemische verbindingen, waarbij het als
+water verdwijnt.</p>
+
+<p>Zal dus niet na eeuwen eenmaal al het water van de oppervlakte der aarde
+verdwenen zijn? en is dat ook wellicht het troosteloos einde van al het
+bloeiende leven op aarde? Of zal de afkoeling in de wereldruimte onze
+aarde ten slotte met het eeuwige ijs overdekken, welks kille adem
+hetzelfde bereikt?</p>
+
+<p>Vragen zijn het, waarin we ons gaarne verdiepen, die onoplosbaar zijn en
+die gelukkig betrekking hebben op eene toekomst z&oacute;&oacute; eindeloos ver weg,
+dat we onze gedachten met moeite in die toekomst kunnen verplaatsen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>"Niets bestendigs hier bene&ecirc;n!" Als we op oudejaarsavond den dichter
+Feith die woorden nazingen, dan hebben wij daarbij toch vooral te denken
+aan eene klacht over het onbestendige, dat al het menschelijke
+aankleeft. Maar we zijn zoo licht geneigd de natuur als onveranderlijk
+te beschouwen. Schatten besteden wij om de oppervlakte der aarde zoo
+nauwkeurig mogelijk te meten en in teekening te brengen. Onze kadastrale
+kaarten en onze graadmetingen zijn schitterende zegepralen van het
+vernuft van onzen tijd. Maar ook hier geldt het: "Niets bestendigs hier
+bene&ecirc;n." Die kaarten zullen eenmaal slechts eene historische waarde
+hebben. Langzamerhand maar zeker verandert de aardoppervlakte. Java
+schuift naar het Noorden; de <i>Ratoe Loro Kidoel</i>, de godin der Indische
+Zuid-zee, dringt steeds door spleten en rotsen, en beukt de steile
+Zuidkust met onweerstaanbaar geweld, en terwijl zij d&aacute;&aacute;r overwint,
+storten de rivieren, opgezwollen door de banjir, Java's bergen uit in de
+ondiepe Javazee.</p>
+
+<p>En hoezeer is de toestand hier niet veranderd. Zijn niet Insulindes
+eilanden de laatste overblijfselen, die nog boven de blauwe zee
+uitsteken, van een uitgestrekt vast land, dat men Limuria genoemd heeft?
+Of behoorden de Soenda-eilanden wellicht vroeger tot het vaste land van
+Azi&euml;,<span class='pagenum'><a name="Page_23" id="Page_23">[Pg 23]</a></span> waarvan zij, door de instorting van onderaardsche ruimten, thans
+gescheiden zijn? Daalt niet de geheele keten van de Cordilleras de los
+Andes? Stijgt de Westkust van Zweden niet langzamerhand uit de zee? Waar
+lag Nederland voor duizenden jaren?</p>
+
+<p>De oneindig kleine, onmerkbare opheffingen en dalingen van den aardbodem
+hebben in der daad, doordat zij duizenden eeuwen lang in dezelfde
+richting werken, meer invloed op de verdeeling van land en water dan de
+hevige plotselinge natuurverschijnselen. Uit een aardkundig oogpunt zijn
+dus die langzame veranderingen belangwekkender.&mdash;Het bedelven van
+Herculanum en Pompeji, de aardbeving van Lissabon, de uitbarsting van
+Krakatau, hoe bovenaardsch van afmetingen deze gebeurtenissen ons ook
+mogen voorkomen, verzinken in het niet tegenover de macht van het
+oneindig kleine, dat werkt gedurende een oneindigen tijd.</p>
+
+<p>Maar voor den gewonen mensch met zenuwen en gemoed is de indruk van die
+reusachtige tafereelen overweldigender dan iets anders.</p>
+
+<p>En het vorschen naar de onmiddellijke oorzaken van die
+evenwichtsverstoringen heeft ten allen tijde de gemoederen bezig
+gehouden, vrij wat meer dan het philosopheeren over het ontstaan der
+gesteenten en over het vulkanisme in 't algemeen.</p>
+
+<p>Maar ook hier is het veld van gissingen naar alle zijden uitgestrekt. Ja
+men kan het zich begrijpen hoe een conscientieus wijsgeer als
+Empedokles, na eindeloos en vruchteloos zoeken naar eene juiste
+verklaring van het ontstaan van aardbevingen en uitbarstingen, tot
+wanhoop gedreven, in den geopenden krater van den Etna sprong. De
+vulkaan slokte den wijsgeer op, doch spuwde zijne sandalen uit. Zijne
+leerlingen vonden die, en wisten daardoor zijn treurig lot.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Er bestaat eene zeer naturalistische studie van den beroemden schilder
+Kaulbach, die tot onderwerp heeft:<span class='pagenum'><a name="Page_24" id="Page_24">[Pg 24]</a></span> "<i>die Zeugung des Dampfes</i>", het
+verwekken van den stoom. Het vuur is een krachtige man, blakende van
+hartstocht. Te vergeefs beproeft de schuchtere kuische maagd, het water,
+zich los te rukken uit zijne omarming. Het is een tooneel van
+verkrachting, het krijgsrecht van de Middeleeuwen aanschouwelijk
+voorgesteld. En daar ontstaat de waterdamp, de machtige god,
+alleenheerscher van onze eeuw.</p>
+
+<p>Het is de <i>waterdamp</i>, die ontegenzeggelijk de groote beweegkracht is
+der vulkanische uitbarstingen. Men meende, tot voor korten tijd, dat er
+twee soorten van gasvormige lichamen zijn, gassen en dampen. De eersten
+bestonden niet in vloeibaren toestand, de laatsten echter konden
+gecondenseerd worden. Maar wij kunnen nu beweren: er zijn geene
+permanente gassen meer! Zij allen, zuurstof, waterstof, stikstof, kunnen
+als vloeistof bestaan. Maar omgekeerd is elke damp, boven eene bepaalde
+temperatuur, een permanent gas. Men noemt die temperatuur de <i>kritische
+temperatuur</i> van het gas. En nu is de oorzaak, dat men zoo lang
+vruchteloos getracht heeft de zoogenaamde permanente gassen in vloeistof
+te veranderen, deze, dat de kritische temperatuur bij die gassen z&oacute;&oacute;
+laag ligt, dat zij zeer moeilijk te verkrijgen is. En als men het gas
+niet eerst eene lagere temperatuur geeft dan de kritische, dat baat het
+niet of men het gas al samenperst. Eene oneindig groote drukking zou het
+gas nog niet in een vloeistof veranderen.</p>
+
+<p>Voor waterdamp ligt de kritische temperatuur, volgens eene beschouwing
+van onzen beroemden landgenoot van der Waals, op 390&deg; C. Boven die
+temperatuur bestaat geen water meer, maar slechts waterdamp. De spanning
+van dien waterdamp klimt zeer sterk met de temperatuur. Denkt men zich
+nu de vulkanische haarden met hunne gesmolten gesteenten, die soms nog
+eene temperatuur van 2000&deg; C. hebben, als zij worden uitgeworpen, en let
+men op het feit, dat de aarde overal doordringbaar is voor water, dat er
+onderaardsche waterloopen zijn, en dat alle<span class='pagenum'><a name="Page_25" id="Page_25">[Pg 25]</a></span> vulkanen dicht bij de zee
+staan, dan zal men tot het besluit komen, dat het water toegang vinden
+moet tot de vulkanische haarden. Het water kan bij die temperatuur niet
+bestaan en verdampt onmiddellijk. Men vermoedt dus het bestaan van
+reusachtige stoomketels in de holten van de aardkorst, ruimten gevuld
+met stoom van eene spanning van honderden, ja duizenden atmosferen, die
+communiceeren met de vulkanische haarden. Die stoom oefent een grooten
+druk uit op de gesmolten lavamassa, een druk, groot genoeg om haar te
+doen stijgen, om haar naar boven te persen. Evenals het kwik opstijgt in
+de barometerbuis onder den invloed van den aarddruk, zoo is de
+kraterpijp van een vulkaan &eacute;&eacute;n reusachtige manometer. Zij leert ons den
+stoomdruk meten in den onderaardschen stoomketel. Men vergunne mij eene
+dergelijke berekening.</p>
+
+<p>De Etna b.v. is 3300 M. hoog. De kraterpijp is dus zeker minstens 4000
+M. diep. Wanneer de lava kalm over den rand vloeit, dan is zij dus over
+eene lengte van 4000 M. opgeperst. Lava is twee en een half maal
+soortelijk zwaarder dan water, en zooals men weet zou eene barometerbuis
+met water gevuld eene lengte hebben van 10,3 M. Uit deze gegevens kan
+men dadelijk afleiden dat de drukhoogte van 4000 M. lava gelijk staat
+met die van 10000 M. water, en daar elke 10,3 M. de druk van &eacute;&eacute;ne
+atmosfeer voorstelt, is de druk van den stoom in den vulkanischen haard
+minstens 1000 atmosferen.</p>
+
+<p>Maar als nu die stoomdruk plotseling vermeerdert, hetzij door het
+instorten van holten, of door vermeerderden aanvoer van water, dan
+stijgt die druk zeer belangrijk en dan is eene uitbarsting
+waarschijnlijk. Dat de veranderingen in die stoomdrukking, zoowel als
+het instorten van holle ruimten, ook de onmiddellijke oorzaak van
+aardbevingen zijn kunnen, ligt voor de hand.</p>
+
+<p>De lava vloeit dus meestal rustig over den rand van den vulkaankegel uit
+de kraterpijp. Maar die lavastroomen krijgen een verbazend
+arbeidsvermogen van beweging, als zij langs de helling van den steilen
+vulkaankegel afstorten;<span class='pagenum'><a name="Page_26" id="Page_26">[Pg 26]</a></span> zij vullen geheele dalen aan tot vlakten; zij
+overdekken de velden, achterhalen de vluchtende menschen, en stollen
+eindelijk langzaam in den omtrek van den vulkaan.</p>
+
+<p>Maar die stoom van hooge spanning kan ook eene werking uitoefenen
+overeenkomende met de explosieverschijnselen ten gevolge van de
+verbranding van kruit of dynamiet. Want ook hier is het de hooge
+spanning der plotseling optredende gassen, die de rotsen doet splijten
+of zulk eene groote beginsnelheid mededeelt aan het projectiel, dat uit
+den vuurmond wordt geslingerd. Dan is de uitbarsting te vergelijken met
+een bombardement. De stoom vindt zijn weg door de gesmolten stoffen
+heen, voert deze gedeeltelijk mede en werpt ten slotte steenbrokken uit
+de kraterpijp tot op eene hoogte van duizenden meters boven den bergtop.
+Die steenbrokken zijn poreus, ten gevolge van den waterdamp, die er zich
+doorheen geslagen heeft, het is de bekende puimsteen. En dan baant zich
+de stoom zelf een weg uit de kraterpijp, hij voert in fijn verdeelden
+toestand de stoffen mede, die hij tegenkwam; het is de rookzuil, welke
+men boven de werkende vulkanen aantreft, die eene hoogte bereiken kan
+van vele kilometers; en ten slotte dalen die vaste stoffen langzaam op
+aarde neer als aschregen, en veroorzaken, al vallende, belangrijke
+wijzigingen in de verlichting der aarde, door de brekingsverschijnselen,
+die zij in het leven roepen als de stralen der zon door hen heengaan,
+voor zij de aarde bereiken.</p>
+
+<p>En de aarde siddert, als 't ware van angst voor al de krachten, welke in
+haar schoot woelen. Dof gerommel, aardbevingen zijn dikwijls de eerste
+waarschuwingen der vulkanen.</p>
+
+<p>Het zijn de voorboden van de uitbarsting. De bronnen in de buurt
+verdrogen. De kraterpijp, die als de vulkaan in rust is, door gestolde
+lava is verstopt, opent zich en eene groote rookzuil stijgt uit den
+bergtop naar boven. Die rookzuil weerkaatst de gloeiende lavamassa in
+den krater, zoodat zij 's nachts als eene vuurkolom een schitterend
+schouwspel oplevert. Zij bestaat uit zoogenaamde lapilli,<span class='pagenum'><a name="Page_27" id="Page_27">[Pg 27]</a></span> vulkanische
+bommen, steenbrokken en asch, die door den waterdamp medegesleurd zijn.
+Onophoudelijk vallen die steenen weder in den krater terug, en worden er
+weer opnieuw uitgeslingerd. En de asch verspreidt zich met den waterdamp
+duizenden kilometers ver door den dampkring. Electrische ontladingen,
+felle bliksemstralen, doorkruisen de lucht; zij ontstaan uit de
+wrijvings-electriciteit, die geboren wordt door de wrijving van de
+opstijgende massa's. De geheele vulkaan is eene reusachtige
+electriseer-machine van Armstrong. En de waterdamp, soms als eene
+machtige, helderwitte zuil afstekende tegen de lucht, verdichten in de
+hoogere luchtlagen, zich vormt zware wolken met electriciteit
+bezwangerd, die bij wijze van wolkbreuk naar beneden vallen.</p>
+
+<p>Soms is echter het eerste bedrijf van de uitbarsting, het rustig
+afvloeien der lavastroomen uit den krater. Dikwijls breken zij door
+zijdelingsche openingen. Ook die lava bevat veel waterdamp, zoodat een
+lavastroom, zooals de beroemde geoloog C. Vogt zegt, er in de verte
+uitziet als een spoortrein, uit werklocomotieven saamgesteld, die over
+de geheele lengte stoom uitstoot. Men verstaat door lava niet een
+bepaald gesteente, maar in 't algemeen, alles wat in den gesmolten
+toestand uit den vulkaan afstroomt. De afkoeling van de lava geschiedt
+langzaam. De lavastroomen, die in 1858 uit den Vesuvius waren
+afgevloeid, waren in 1864 nog zoo heet, dat er eieren in gekookt werden
+door de touristen. Zijn zij bekoeld, dan vormen zij eigenaardige
+gesteenten, die tot de trachyt- en basalt groep behooren.</p>
+
+<p>Binnen in de vloeibare lavastroomen ontstaat dikwijls ontwikkeling van
+stoom, als de buitenzijde reeds afgekoeld is. Hierdoor hebben er dan
+kleine uitbarstingen plaats op den lavastroom, en er ontstaan
+slakkenkegels van eenige meters hoogte.</p>
+
+<p>Bij vele uitbarstingen hebben geene uitstroomingen van lava plaats.
+Krakatau heeft b.v. in 1883 in 't geheel geen lavastroomen te voorschijn
+gebracht.<span class='pagenum'><a name="Page_28" id="Page_28">[Pg 28]</a></span></p>
+
+<p>De hoogte der vulkanen is zeer verschillend. In de Andes van
+Zuid-Amerika zijn de vulkanen tegelijk de hoogste bergen. Zoo is de
+Chimborazo 6300 M. en de Sahana zelfs 6800 M. hoog.</p>
+
+<p>De bekende vulkaan Ararat verheft zich 5200 M., de Piek van Teneriffe
+3600 M. en de Etna 3300 Meter. De Japansche vulkanen zijn daarentegen
+laag. Sommigen verheffen zich slechts weinige honderden meters boven de
+zee. Maar er zijn ook vele voorbeelden van onderzeesche uitbarstingen.
+Dan vermengt zich het zeewater met de lava en de uitwerkselen zijn
+vreeselijk. En nog veelvuldiger gebeurt het, dat tijdens de uitbarsting
+ruimten instorten, die vroeger met lava gevuld waren, doch die nu
+geledigd werden, doordat de lava uit den vulkaan wordt geperst. Dan
+vindt menigmaal het zeewater zijn weg naar den vulkanischen haard, en
+eene verbazende ontplofting is het gevolg, waarbij dan plotseling eenige
+kubieke kilometers vaste stoffen in de lucht kunnen worden geschoten.</p>
+
+<p>In sommige geologische werken leest men, dat het water onder dien druk
+niet in damp kan veranderen, en dat het zich met de gesmolten massa in
+de vulkanische haarden zou verbinden tot een ontplofbaar mengsel, het
+zoogenaamde magma.</p>
+
+<p>Men vindt dit o.a. nog in v. Hochstetter's, "Allgemeine Erdkunde",
+uitgave 1881. Maar, volgens hetgeen wij gezegd hebben over de kritische
+temperatuur van water, kan het water bij die hooge temperatuur niet
+bestaan. Al het water, dat, hetzij door de capillaire werking der
+gesteenten, hetzij door het instorten van waterkeerende zolderingen van
+onderaardsche ruimten naar beneden valt, zal onmiddellijk verdampen. Wij
+hebben geen denkbeeld van de spanning, welke die waterdamp zal aannemen,
+maar, als men het arbeidsvermogen nagaat, dat bij eene uitbarsting wordt
+verbruikt, dan bedraagt zij zeker duizenden atmosferen.</p>
+
+<p>Niet zeldzaam zijn de aardschokken in vulkanische streken. In Japan
+werden door den geleerde Dr. Wada te<span class='pagenum'><a name="Page_29" id="Page_29">[Pg 29]</a></span> Tokio gedurende het jaar 1887 niet
+minder dan 483 aardschokken opgeteekend, en als men de oppervlakten
+optelt van de streken, waar gedurende dat jaar die aardschokken gevoeld
+zijn, dan bedraagt de som vijfmaal den oppervlakte van het geheele
+keizerrijk Japan. En wat het verlies aan menschenlevens en kapitaal
+betreft, zoo kan zich wel is waar geene uitbarsting meten met de
+ellende, teweeggebracht door den een of anderen modernen oorlog; maar
+een getal van 60,000 personen aan dooden en vermisten, zooals bij de
+aardbeving van Lissabon in 1775, of van 40,000, zooals bij de
+uitbarsting van Krakatau, is toch vrij aanzienlijk. Want (en daarin
+overtreffen deze natuurverschijnselen in hevigheid de bloedigste
+veldslagen, ondanks de nieuwste uitvindingen op het gebied der
+officie&euml;le vernielingskunst) de uitbarsting doet dit werk gewoonlijk in
+den tijd van eenige minuten. Men heeft natuurlijk het grootste belang om
+zulk een uitbarsting van te voren te kunnen vermoeden, maar tot nu toe
+is men er nog niet in geslaagd de wetten van het vulkanisme te vinden.
+Troosten wij ons hiermede, dat de metereologie, de leer van het weder,
+zelfs nog in hare kindsheid is.</p>
+
+<p>Maar de studie van het vulkanisme is zeker bijzonder geschikt om den
+mensch tot nederigheid te stemmen. De bekende "<i>onfeilbare wetenschap</i>"
+heeft op dit gebied nog niet veel resultaten verkregen. De eene theorie
+doodt de andere en wordt op hare beurt vermoord door eene nieuwe.
+Terwijl de mensch de aarde heeft gewogen en gemeten, zoodat haar
+soortelijk gewicht en haar omvang aan elk schoolgaand kind geleerd
+wordt, terwijl wij den afstand van de sterren in aardstralen uitdrukken,
+en het oogenblik van periodieke verschijnselen tot op de grootste
+nauwkeurigheid jaren van te voren berekenen, toch is onze kennis van de
+aarde zelf beperkt tot de uiterste grens van de korst. Wij hebben niet
+vermocht daarin dieper door te dringen dan tot op 1/3600 van den
+aardstraal.</p>
+
+<p>"Des Pudels Kern" is ons even onbekend als aan de oude volken.<span class='pagenum'><a name="Page_30" id="Page_30">[Pg 30]</a></span></p>
+
+<p>De wereld van Vulcaan! Ja nog is ze ons een mysterie. Wat zouden we niet
+geven als we konden weten, wat er in dien geheimzinnigen bol, die onze
+woonplaats is, geschiedt! Want de oppervlakte van dien bol is ons geen
+geheim meer. Het donkere werelddeel, de laatste witte plekken op de
+wereldkaart, hebben weldra hunne geheimen verklapt. Slechts 1/16 van de
+aardoppervlakte is nooit door een mensch betreden, en het grootste
+gedeelte van deze onbekende streken ligt in de Poolstreken. De
+diepzee-expedities geven ons uitsluitsel over het wondere leven van
+planten en dieren op den zeebodem, over de machtige stroomingen, die den
+wereldoceaan bewegen. De wetenschappelijke luchtvaart, in dienst der
+metereologie, onthult ons de geheimen van den dampkring. De hoogste en
+steilste bergtoppen, die in het laatst der vorige eeuw als onbeklimbaar
+golden, zijn allen bestegen. Er zijn geen maagdelijke bergen meer.</p>
+
+<p>Met het mikroskoop gewapend is het ons vergund een blik te slaan in de
+wereld van het oneindig kleine. Wij bespieden de kiemen der ziekten, de
+dragers der epidemi&euml;n.</p>
+
+<p>Met behulp der verbeterde astronomische werktuigen mogen wij zelfs een
+blik werpen op andere werelden. De uitgedoofde kraters op de maan zijn
+door ons in kaart gebracht; de verdeeling van land en water op de
+planeet Mars is ons volkomen bekend.</p>
+
+<p>We zijn dus met reuzenschreden vooruitgegaan op menig gebied.</p>
+
+<p>Maar het binnenste van de aarde blijft een gesloten boek.</p>
+
+<p>De wereld van Vulcaan blijft een mysterie.<span class='pagenum'><a name="Page_31" id="Page_31">[Pg 31]</a></span></p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_II" id="HOOFDSTUK_II"></a>HOOFDSTUK II.</h2>
+
+<h3>Op weg naar Indi&euml;.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>Busken Huet's indruk van den Vesuvius.&mdash;Napels.&mdash;Onze eerste
+kennismaking met de wereld van Vulcaan.&mdash;De toekomst van
+Pompeji.&mdash;De geschiedenis van den Vesuvius.&mdash;Op reis naar Indi&euml; in
+de baai van Napels.&mdash;Twee nieuwe leden der vulkanen-familie.&mdash;De
+Stromboli.&mdash;De Etna.&mdash;De laatste blik op Europa is eene
+onthulling.&mdash;De taal der vulkanen.&mdash;Straat Soenda vergeleken met
+Straat Messina.&mdash;Het eeuwige groen der eilanden van Straat
+Soenda.&mdash;Beschrijving van Straat Soenda&mdash;De ruggegraten van Java,
+Sumatra en Straat Soenda snijden elkaar bij Krakatau.&mdash;Ontdekkingen
+van Verbeek.&mdash;Krakatau zelfs bij naam onbekend aan velen.</p></div>
+
+
+<p>In den tijd, dat de booten der Stoomvaart-Maatschappij Nederland Napels
+aandeden, in plaats van Marseille of Genua, zooals zij tegenwoordig
+doen, viel mij het voorrecht te beurt Itali&euml; te zien in omgekeerde
+volgorde, als waarin Busken Huet het gezien had, toen hij zijn
+onsterfelijk "van Napels naar Amsterdam" schreef. Indien het er om te
+doen is om vulkanische indrukken te krijgen, dan is het zeker
+eigenaardiger uit Europa naar Indi&euml; te gaan, dan omgekeerd. Want wel is
+waar roemt Busken Huet de baai van Napels als het schoonste, dat de
+aarde voortbracht. "Al was de aarde tien malen schooner, dan zij uit den
+chaos is voortgekomen, het is niet mogelijk, dat ergens<span class='pagenum'><a name="Page_32" id="Page_32">[Pg 32]</a></span> zee en lucht,
+lijnen en kleuren, hoogten en diepten, zuiverder ineenvloeien." De
+indruk, dien de Vesuvius op hem maakte, toen hij uit Indi&euml; terugkeerde,
+is echter bedroevend. De eenige woorden, die hij aan hem wijdde, zijn
+uitingen van volslagen minachting. "Ik spreek niet van den Vesuvius. De
+Vesuvius op zich zelf is maar een vuurspuwende berg; familie van den
+Salak en den Gedeh."</p>
+
+<p>Welk een geheel anderen indruk zou hij niet hebben ontvangen als hij die
+familie-gelijkenis eerst later had kunnen ontdekken. Want voor ons, uit
+Holland komende, is het laatste plekje van Oud-Europa, waar wij staan
+voor wij naar 't ons vreemde Azi&euml; vertrekken, tevens de eerste
+kennismaking met de "vuurspuwende bergen." Daar zien wij voor het eerst
+een lid van de familie der vulkanen, het eenige lid dier familie, dat op
+het geheele vaste land van Europa te vinden is; de familie-gelijkenis
+zal ons eerst in Indi&euml; treffen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>We zijn op de Chiaja te Napels. De zon is onder. Voor ons dansen de
+lichten der schepen op en neer in de baai van Napels, en het massief van
+den Vesuvius teekent zich als eene sombere, zwarte massa af in het
+maanlicht. Ziet ge die vuurkolom boven den Vesuvius? Het is de
+geheimzinnige bode van de Wereld van Vulcaan. En als wij morgen zijn
+opgegaan naar Pompeji tusschen de vulkanische gesteenten, die de
+Vesuvius heeft uitgebraakt, als wij zullen wandelen door de uitgegraven
+straten van eene Romeinsche stad, getroffen in het volle leven harer
+bedrijvigheid, bedolven onder de vulkanische uitwerpselen, die eene laag
+vormden van meer dan 6 M. dikte, dan zien we onwillekeurig naar boven.
+Vlak voor ons verheft zich rookend de vulkaankegel van den Vesuvius. Is
+het ons niet alsof hij ons waarschuwt? Zal niet, als er millioenen
+besteed zijn aan de uitgraving van Pompeji, en van Herculanum, waar de
+laag lava 12-30 M. is, de Vesuvius in &eacute;&eacute;n ondeelbaar tijdstip dat werk
+van honderden jaren te<span class='pagenum'><a name="Page_33" id="Page_33">[Pg 33]</a></span> niet doen, en zal er weer eene grauwe aschlaag
+zijn boven het belangwekkende huis van Diomedes buiten de poort van
+Herculanum en den Venustempel op het Forum? Zal professor Palmieri, die
+op den Vesuvius in zijn metereologisch observatorium den berg bespiedt,
+en die belast is met het voorspellen der uitbarstingen, u kunnen zeggen
+wat de Vesuvius in de toekomst doen zal?</p>
+
+<p>Want de Vesuvius is een voorbeeld van grilligheid, waardig type van een
+vulkaan. Sedert 2000 jaren hebben wij betrouwbare berichten van zijne
+werkzaamheid. Hij had den naam van een uitgedoofden vulkaan, in de
+grijze oudheid. Geheele legers kampeerden in den uitgedoofden krater.
+Eensklaps toonde hij, in het jaar 79 voor Christus, hoe hij miskend werd
+door die beschouwing. Toen overstelpte hij plotseling de drie steden
+Stadia, Herculanum en Pompeji. Na dit schitterend wapenfeit vergenoegde
+hij zich met kleinere uitbarstingen, die hij in de 14<sup>de</sup> eeuw zelfs
+geheel staakte. Hij rustte nu drie eeuwen lang op zijne lauweren. In
+1631 echter had eene uitbarsting plaats, die, wat hevigheid betreft,
+weinig achterstond bij de klassieke begraving van Pompeji.</p>
+
+<p>Sedert dien tijd verloopen er drie of vier jaar tusschen de
+uitbarstingen.</p>
+
+<p>Er zijn maar weinig vuurspuwende bergen waarvan men het vulkanisme z&oacute;&oacute;
+lang heeft bestudeerd.</p>
+
+<p>Wanneer wij op reis naar Indi&euml; de golf van Napels uitstoomen en de
+terrassen van Napels achter ons liggen, dan rijst aan bakboord de
+Vesuvius uit de Campanische vlakte omhoog. Zijne hellingen zijn begroeid
+met wijnbergen, en wij denken onwillekeurig aan de "Lacrimae Christi",
+die wij te Napels dronken. De laatste blik, dien wij kunnen slaan op het
+werelddeel onzer jeugd, het Europa, dat wij verlaten, om eene onbekende
+toekomst tegen te gaan, is gewichtig. Want niet alleen is het landschap,
+dat langzamerhand onduidelijk wordt en verdwijnt, het schoonste wat wij
+ooit zagen, maar het is te gelijk eene onthulling.</p>
+
+<p>De laatste indruk van Europa is ons eene wijding<span class='pagenum'><a name="Page_34" id="Page_34">[Pg 34]</a></span> voor hetgeen ons
+wacht, het is ons eene inwijding in de wereld van Vulcaan.</p>
+
+<p>Weldra hebben wij voor goed afscheid genomen van den Vesuvius en met hem
+van het vasteland van Europa. Wij varen tusschen 't eiland Capri en Kaap
+Campanella door en wij krijgen de Liparische eilanden in 't gezicht.</p>
+
+<p>Hier wachten ons twee nieuwe leden van de vulkanen-familie. De Stromboli
+verheft zich op een der Liparische eilanden en, aan den ingang van
+straat Messina gekomen, wordt ons oog geboeid door den Etna op 't eiland
+Sicili&euml;.</p>
+
+<p>Even oud als de eerste berichten van den Vesuvius zijn die van den
+Stromboli en den Etna. Reeds voor 2000 jaren waren beiden werkende
+vulkanen. Maar toch verschillen zij zeer in karakter. De Etna heeft
+gewoonlijk eens in de tien of twaalf jaar eene kleine uitbarsting; de
+Stromboli daarentegen stoot, sedert 2000 jaar, om het kwartier, slakken
+en aschwolken uit. Zijne uitbarstingen volgen elkaar even regelmatig op,
+als het ontsnappen van den afgewerkten stoom bij een locomotief. Men
+heeft ze wel eens vergeleken bij den polsslag der dieren.</p>
+
+<p>Maar wat is de Vesuvius en de Stromboli in vergelijking van den Smeroe
+en den Merapi! Kenden wij maar de geschiedenis onzer Indische vulkanen
+even goed als die van de Italiaansche vuurspuwende bergen, dan zouden we
+wellicht op het vulkanisme der aarde een beter kijkje hebben. Zij staat
+in onuitwischbaar schrift in steen uitgehouwen, over de geheele
+oppervlakte van den berg, die immers is opgebouwd uit de materialen, die
+hij zelf heeft uitgespogen. Maar de taal, die de bergen spreken, is ons
+slecht bekend.</p>
+
+<p>Wanneer onze afscheidsgroet aan Europa de golf van Napels en de straat
+van Messina geldt, dan is het welkom, dat Indi&euml; ons biedt, die niet
+onwaardig.</p>
+
+<p>Want Straat Soenda is in schoonheid hunne evenknie. De zee is er niet
+minder blauw en de lucht niet minder helder. Mogen al de mythische
+zeetochten van Odysseus en Aeneas den klassiek gevormden mensch voor den
+geest<span class='pagenum'><a name="Page_35" id="Page_35">[Pg 35]</a></span> zweven, als hij door straat Messina stoomt, zij vinden een
+waardigen tegenhanger in de ontdekkingsreizen onzer zeelieden in Indi&euml;,
+gedurende de 16<sup>de</sup> en 17<sup>de</sup> eeuw. En als de Stromboli en de Etna ons de
+zeeslagen herinneren van 1676, toen de Ruyter sneuvelde, dan doemen in
+straat Soenda de schimmen voor ons op van onze "Jannen," in hunne
+worstelingen tegen inlanders, Portugeezen en Engelschen.</p>
+
+<p>Ja, er is voor ons Nederlanders geen plek ter wereld zoo klassiek als
+Straat Soenda. De Nederlander, die voor 't eerst op weg is naar Indi&euml;,
+heeft meer oog voor Straat Soenda, dan voor alles wat achter hem ligt.
+Zij is het einde van zijne zeereis, de eerste blik op het nieuwe
+vaderland, waar hem alles zoo vreemd zal zijn!</p>
+
+<p>Uit een vulkanisch oogpunt is er wellicht op aarde geen plek, die
+zoozeer de opmerkzaamheid verdient. Want niet alleen, dat de kusten van
+Java en Sumatra, die door straat Soenda gescheiden zijn, als 't ware
+opgepropt zijn met vulkanen, maar bovendien verheft zich op bijna elk
+der talrijke eilandjes in straat Soenda een vuurspuwende berg.</p>
+
+<p>Hetgeen ons echter op het eerste gezicht het meest treft is een
+verbazende indruk van door niets te stuiten weelderige vruchtbaarheid.
+De indruk is daarom zoo machtig, omdat wij kort te voren de troostelooze
+dorre stranden der Roode zee voor oogen hadden.</p>
+
+<p>Elk eilandje, de geheele kust, is &eacute;&eacute;ne plek van groen, uit zee gezien
+van gelijkmatig groen, zoo dicht schijnen ons de boomen bij elkaar.</p>
+
+<p>Daarv&oacute;&oacute;r zien wij hier en daar wel rijstvelden of dorpen met
+klapperboomen; maar de hoofdindruk blijft de groene achtergrond, die
+daarom z&oacute;o sterk domineert, omdat in straat Soenda de smalle alluviale
+kust verdwijnt tegenover het gebergte, waarvan de zwaar begroeide
+uitloopers, zoowel op den Sumatra- als op den Java-wal, tot dicht bij
+zee doorloopen.</p>
+
+<p>Straat Soenda heeft den vorm van een trechter. Als<span class='pagenum'><a name="Page_36" id="Page_36">[Pg 36]</a></span> men van Europa komt
+uit den Grooten Indischen Oceaan, dan heeft Straat Soenda eene breedte
+van 112 kilometer tusschen Kaap Tandjong Rata of Vlakke Hoek, die de
+Zuidelijkste punt van Sumatra vormt, en Java's Eerste punt.</p>
+
+<p>Volgt men de kustlijn van Sumatra dan heeft men eerst het gezicht op de
+kusten van de baai van Semangka, een woest, geaccidenteerd terrein, dat
+het paradijs der apen schijnt te zijn. Op den achtergrond verheffen zich
+de Dempo en de Semangka tot op 2000 M. boven de zee. Voor de
+Semangkabaai ligt het eiland Laboean.</p>
+
+<p>Op de Semangkabaai volgt een nieuwe diepe inham, de Lampongbaai. Haar
+ingang is bedekt met eilanden, waarvan Lagoendie, Sebesie en Seboekoe de
+voornaamste zijn. In het diepst van de Lampongbaai ligt de stad
+Telok-Betong, de residentie van den resident der Lampongs.</p>
+
+<p>Aan het einde van de Lampongbaai ligt Kaap Varkenshoek. Wij zijn hier
+aan het nauwste gedeelte van den trechter, want straat Soenda is hier
+slechts 25 kilometer breed. Hier buigt Sumatra zich naar het Noorden.</p>
+
+<p>Keeren wij terug tot den ingang van Straat Soenda en begeven wij ons
+naar Java. Daar loopt het gebergte tot dicht bij zee door. De uitloopers
+heeten Java's Eerste, Tweede, Derde en Vierde punt.</p>
+
+<p>Tusschen de Derde en Vierde punt van Java ligt Tjaringin en voorbij de
+Vierde punt, Anjer.</p>
+
+<p>Evenals de ruggegraat bij de gewervelde dieren, zoo loopt het gebergte
+op Java, zoowel als op Sumatra, in hoofdzaak volgens de lengteas van het
+eiland. Verbindt men bijvoorbeeld Atjeh-hoofd, eene der Noordelijkste
+punten van Sumatra, met den berg Tangka of Kalanbajar, gelegen tusschen
+de baaien Semangka en Lampong, dan heeft men de hoofdrichting van het
+gebergte op Sumatra. Verlengt men deze lijn in straat Soenda, dan
+bereikt men het eiland Krakatau.</p>
+
+<p>Als men nu eene lijn trekt van Java's hoogsten top, den Smeroe, volgens
+de lengteas van het eiland, dan liggen op deze bijna rechte lijn onder
+anderen de Kawi,<span class='pagenum'><a name="Page_37" id="Page_37">[Pg 37]</a></span> Keloet, Wilis, Lawoe, Merapi, Soembing, Slamat, Gedeh,
+Poeloesari en Karang. De Karang kijkt uit op straat Soenda. Verlengt men
+ook Java's ruggegraat in Straat Soenda, dan bereikt men eveneens het
+eiland Krakatau.</p>
+
+<p>Beschouwen wij nu nog eens de vulkanische eilanden in Straat Soenda, dan
+kunnen wij hier eene lijn trekken van den berg Radja Bassa op Sumatra
+bij Varkenshoek, naar den berg Pajong, bij Java's Eerste punt gelegen.</p>
+
+<p>Deze lijn snijdt eerst de vulkanische eilandengroep Poeloe-Tiga, en
+daarna het eiland Seboekoe, zij loopt vervolgens over den vulkaan van
+Sebesie en snijdt dan het eiland Krakatau. Die lijn is de vulkanische
+ruggegraat van Straat Soenda. Die ruggegraten van Java, Sumatra en
+Straat Soenda vallen samen met reusachtige plooien, het zijnde
+verwerpingsspleten der aardkorst, die wij in het eerste hoofdstuk
+bespraken. Het eiland Krakatau is het punt, waar die drie spleten bij
+elkaar komen; het is het punt waar de vulkanische haarden, die zich
+onder Java, Sumatra en Straat Soenda uitstrekken elkaar ontmoeten. Men
+kan ook de vulkanen van Java en Sumatra als &eacute;&eacute;n doorloopenden gordel
+beschouwen, liggende op &eacute;&eacute;ne lange verwerpings-spleet, &eacute;&eacute;ne scheur in de
+aardkorst. De vulkanen van Straat Soenda bevinden zich dan op &eacute;&eacute;ne
+dwarsspleet.</p>
+
+<p>Ten Westen van deze Soenda-dwarsspleet vond men in zee diepten van 130
+M. en ten Oosten van 104 M.</p>
+
+<p>Het schijnt dus, dat het eene gedeelte ten opzichte van het andere
+verschoven is, hetgeen juist het kenmerk is van eene scheur in de
+aardkorst.</p>
+
+<p>Men moet niet denken, dat eerst de uitbarsting van Krakatau deze
+merkwaardige geologische bijzonderheden aan het licht heeft gebracht.</p>
+
+<p>Dezelfde man, wiens naam later voor goed zou verbonden worden aan den
+naam Krakatau, de mijn-ingenieur R.D.M Verbeek, heeft reeds in 1881 de
+aandacht gevestigd op dezen eigenaardigen bouw van Straat Soenda, in
+zijne "topographische en geologische beschrijving van Zuid-Sumatra."<span class='pagenum'><a name="Page_38" id="Page_38">[Pg 38]</a></span></p>
+
+<p>Deze beschrijving komt voor in het "Jaarboek voor het Mijnwezen in
+Nederlandsch Oost-Indi&euml;", eene uitgave, die in 't algemeen ons zulk een
+hoog denkbeeld geeft van ons wetenschappelijk corps mijn-ingenieurs. In
+1883 verscheen van de hand van Verbeek de "geologische en topographische
+beschrijving van een gedeelte van Sumatra's Westkust." Dit werk draagt,
+evenals het vorige, den stempel van wetenschappelijke degelijkheid. Het
+verbreidde zijn naam tot ver over onze grenzen, en sedert dien tijd
+bekleedt Verbeek eene eerste plaats onder de wetenschappelijke geologen
+van onzen tijd.</p>
+
+<p>De eilanden van Straat Soenda, die uit een geologisch oogpunt van belang
+zijn, werden door Verbeek in 1877 en 1880 bezocht.</p>
+
+<p>In 1880 bezocht hij ook Krakatau, "te voren een geologisch onbekend
+terrein."</p>
+
+<p>"Weinig had ik gedacht"&mdash;zegt hij in zijn "Krakatau"&mdash;"dat de punten
+waar ik toen gesteenten sloeg, drie jaren later geheel verdwenen zouden
+zijn."</p>
+
+<p>Dit feit maakt de waarnemingen van Verbeek in Straat Soenda zoo
+bijzonder belangrijk voor de wetenschap. Dank zij zijne tochten was
+Straat Soenda niet meer een geologisch onbekend terrein toen de
+uitbarsting van Krakatau plaats greep.</p>
+
+<p>Maar wie denkt er aan geologie, als hij voor het eerst Straat Soenda
+doorvaart! Nergens meer dan op dat heerlijk plekje treft ons de
+juistheid van het beeld van Multatuli, toen hij Indi&euml; roemde als het
+heerlijk Rijk van Insulinde, dat zich om den evenaar slingert als een
+gordel van smaragden. Want zij schitteren als groene edelgesteenten, die
+tallooze eilandjes van Straat Soenda. Vele zijn onbewoond door menschen.
+Maar alle zijn bedekt met een weelderig plantenkleed; terwijl op menig
+eilandje de blauwe vulkaantop boven het groen uitsteekt.</p>
+
+<p>Vol hoop, vol illusi&euml;n ziet de jonge Nederlander die groene eilandjes
+aan als de eerste openbaringen der tropen; en na een veeljarig verblijf
+in Indi&euml; zijn de eilandjes van<span class='pagenum'><a name="Page_39" id="Page_39">[Pg 39]</a></span> Straat Soenda de laatste indruk, dien
+hij uit Indi&euml; medeneemt, als het hem vergund is naar patria te
+vertrekken.</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_40" id="Page_40">[Pg 40]</a></span></p><p>Wanneer ge dus niet behoort tot hen, die in Indi&euml; geboren zijn, of
+zooals men te Batavia zegt, tot hen, die zonder schip in Indi&euml; zijn
+gekomen, dan kent ge uw Straat Soenda. Maar evenmin als een
+Amsterdammer, die zijn Kalverstraat kent, de namen van alle winkels zal
+kunnen opnoemen, evenmin zult ge de namen van alle eilandjes in Straat
+Soenda kennen. De meeste menschen zullen, als ze oprecht zijn, moeten
+bekennen, dat zij nooit van een eiland Krakatau gehoord hadden, voordat
+dit eiland in 1883 zulke duidelijke levensteekenen gaf.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_III" id="HOOFDSTUK_III"></a>HOOFDSTUK III.</h2>
+
+<h3>Krakatau v&oacute;&oacute;r de groote uitbarsting.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>De eilandengroep Krakatau was onbewoond en weinig bekend.&mdash;De Tocht
+van Verbeek in 1880.&mdash;Reisverhaal van Vogel in 1681.&mdash;De
+uitbarsting van 1680.&mdash;Onderzoek van Mr. N.P. van den Berg.&mdash;De
+rust gedurende twee eeuwen.&mdash;De bijzondere ligging van
+Krakatau.&mdash;De Soenda-dwarspleet.&mdash;De voorteekenen.&mdash;De aardbeving
+van 1 September 1880.&mdash;De Karbouw, die Java draagt.&mdash;De inlanders
+gedurende eene aardbeving.&mdash;Is de mensch de "heer der
+schepping?"&mdash;Het artillerie-salvo te Buitenzorg ter eere van de
+geboorte van H.K.H. Prinses Wilhelmina.&mdash;Schade door de aardbeving
+aangericht in Lebak.&mdash;De vuurtoren op Java's Eerste punt breekt
+door.&mdash;Geen verdere waarschuwingen.&mdash;De uitbarsting van 20 Mei
+1883.&mdash;De Kanonnade.&mdash;Het verhaal van Ds. Heims' wedervaren op de
+"Elisabeth".&mdash;De pic-nic met het S.S. "Gouverneur-Generaal Loudon"
+naar Krakatau.&mdash;De beklimming van den vulkaan Perboewatan op
+Krakatau.&mdash;Indruk van den mijn-ingenieur J.A.
+Schuurman.&mdash;Aardbeving langs Straat Soenda.&mdash;Krakatau de "great
+attraction" in Straat Soenda.&mdash;Kapitein Ferzenaar, de laatste
+mensch die het Noorden van Krakatau heeft betreden.</p></div>
+
+
+<p>Hoewel sedert eeuwen honderden schepen jaarlijks door Straat Soenda
+varen, waren de eilanden, die men de groep van Krakatau kan noemen,
+weinig onderzocht. Deze eilandengroep bestond uit Krakatau,
+Verlaten-eiland, Lang-eiland en het Poolsche Hoedje. Geen dezer eilanden
+is ooit bewoond geweest. Van tijd tot tijd werden zij bezocht door
+inlanders, die er boschproducten verzamelden<span class='pagenum'><a name="Page_41" id="Page_41">[Pg 41]</a></span> en door visschers, die het
+anker uitwierpen langs hunne kusten, ten einde daar den nacht door te
+brengen.</p>
+
+<p>De hydrographische opname van Straat Soenda geschiedde natuurlijk met
+het oog op de scheepvaart; van het vaarwater benoorden en bezuiden de
+Krakatau-groep bestaan dan ook zeer nauwkeurige opnemingen, maar van de
+eilandengroep zelve geven ons noch Hollandsche, noch Engelsche
+zeekaarten een nauwkeurig beeld.</p>
+
+<p>Er bestonden namelijk slechts terreinschetsen van deze eilanden, die met
+elkaar groote afwijkingen vertoonen.</p>
+
+<p>Op het eiland Krakatau zelf waren drie bergen. De Zuidelijkste berg was
+een steile vulkaan de Rakata geheeten, de middelste berg droeg den naam
+van Danau, terwijl de Noordelijkste berg van Krakatau Perboewatan werd
+genoemd.</p>
+
+<p>Het eiland was moeilijk begaanbaar, door de verbrokkelde gesteenten en
+het weelderige, tropische plantenkleed, dat het geheele eiland bedekte.</p>
+
+<p>Dat wij iets weten van de gesteenten, waaruit Krakatau bestond, hebben
+wij uitsluitend te danken aan Verbeek. "Van de gelegenheid, dat het
+stoomschip Egeron in 1880 een tocht deed naar den Vlakken Hoek, in het
+belang van den dienst der bebakening en kustverlichting, maakte
+ik"&mdash;zegt Verbeek in zijn standaardwerk,&mdash;"gebruik om die plaats en den
+fraaien toen juist opgerichten vuurtoren aldaar te bezoeken. Op de
+terugreis naar Batavia was het mij vergund een kort bezoek te brengen
+aan enkele eilanden van Straat Soenda."</p>
+
+<p>Onder deze eilanden behoorde ook Krakatau; en hoewel het oponthoud op al
+de 5 eilanden slechts eenige uren duurde, heeft dit bezoek van Verbeek
+ons onschatbare gegevens verschaft over de vulkanische natuur van
+Krakatau.</p>
+
+<p>De berichten, die wij over Krakatau als vulkaan bezitten, klimmen
+slechts twee eeuwen op. Op de Westkust van Sumatra werd in de 17<sup>de</sup> eeuw
+door de Oost-Indische Compagnie in de afdeeling Painan de goud- en
+zilvermijn<span class='pagenum'><a name="Page_42" id="Page_42">[Pg 42]</a></span> Salida ontgonnen. Daar er in patria geen personen te vinden
+waren, die met het ontginnen van mijnen vertrouwd waren, stelde men
+herhaaldelijk Duitschers aan, die met den mijnbouw bekend waren. Een
+hunner, Johann Wilhelm Vogel, publiceerde in 1690 eene reisbeschrijving
+in het Duitsch, waarin wij het volgende aantreffen over zijne reis van
+Salida naar Batavia:</p>
+
+<p>"Den 26<sup>sten</sup> Januari 1681 gingen wij met een favorabelen Oostenwind
+onder zeil en kwamen den 1<sup>sten</sup> Februari door Goddelijke hulp voor den
+mond van Straat Soenda, waar ik met verwondering zag dat het eiland
+Cracketow, dat zich op mijne heenreis naar Sumatra geheel groen en
+lustig met boomen presenteerde, nu echter als geheel verbrand en woest
+voor onze oogen lag en op vier plaatsen groote vuurbrokken uitwierp."</p>
+
+<p>"En toen ik den scheepskapitein vroeg, op welken tijd genoemd eiland
+gesprongen was, zoo berichtte hij mij dat dit in Mei 1680 geschied was.
+Hij was toen juist van de reis van Bengalen gekomen, had grooten storm
+uitgestaan en ongeveer 10 mijlen van dit eiland eene aardbeving in zee
+bemerkt. Hierop was een ontzettend donderen en kraken gevolgd, en hij
+had daaruit vermoed, dat er een eiland of anders een stuk land gebarsten
+was. Kort daarop, toen hij dichter bii den mond van Straat Soenda was
+gekomen, was hij gewaar geworden, dat genoemd eiland Cracketow gebarsten
+was en dat zijn vermoeden hem niet bedrogen had. Want hij had met al het
+scheepsvolk den sterken zwaveldamp zeer duidelijk geroken, en de steenen
+van het gesprongen eiland, die in zee gedreven waren, welke zeer licht
+waren en er als puimsteen uitzagen, werden door de matrozen met
+wateremmers uit de zee geschept en als rariteit opgevischt. Hij toonde
+mij zulk een stuk, grooter dan een vuist."</p>
+
+<p>Dit reisverhaal is eigenlijk de eenige mededeeling, die boven twijfel
+verheven is, over eene werking in de vulkanen van Krakatau.</p>
+
+<p>In Mei 1680 heeft dus eene uitbarsting plaats gehad.<span class='pagenum'><a name="Page_43" id="Page_43">[Pg 43]</a></span> Maar dat zij
+weinig opvallend is geweest, blijkt daaruit, dat in "het Dagregister van
+het kasteel Batavia", nergens eenig bericht over die uitbarsting te
+vinden is, hoewel bij de aankomst van elk schip op de reede van Batavia
+in dat dagregister al het merkwaardige werd opgeteekend, dat de kapitein
+op reis ondervonden of vernomen had.</p>
+
+<p>Met behulp van dit "Dagregister" kon de Heer Mr. N.P. van den Berg
+echter controleeren of inderdaad het schip "Aerdenburgh", waarmede Vogel
+in 1681 zijne reis deed van Salida naar Batavia, in 1680 uit Bengalen
+komende te Batavia is aangekomen. Dit bleek werkelijk het geval te zijn,
+zoodat de kapitein volkomen waarheid sprak, toen hij aan Vogel vertelde,
+dat hij in Mei 1680 voorbij Krakatau gevaren was. Waarom zullen wij hem
+nu ook niet gelooven, als hij vertelt, dat hij eene vulkanische
+uitbarsting heeft bijgewoond?</p>
+
+<p>Na 1680 heeft Krakatau zich 200 jaar rustig gehouden. Wij kunnen dit
+gerust aannemen, daar Straat Soenda zulk een verbazend druk vaarwater
+is, dat er sedert dien tijd bijna geen dag geweest is, dat er niet een
+schip is voorbijgevaren. En daar bovendien het bericht der uitbarsting
+van 1680 slechts op &eacute;&eacute;n reisverhaal steunde, behoorde langzamerhand
+Krakatau in het oog der menschen tot de uitgedoofde vulkanen. Te midden
+der vulkaanreuzen van Java en Sumatra, die nog zoo onvolledig bekend
+zijn, schonk schier niemand eenige aandacht aan dat kleine, steile,
+groene eilandje, met zijn slechts 832 M. hoogen vulkaankegel. Weinig
+Europeanen drongen ooit door in de dichte bosschen, die, na de
+uitbarsting van 1680, weldra het geheele eiland beschermden tegen een
+onbescheiden bezoek. Een Engelschman, de Heer W.B. Pearson, thans te
+Padang wonende, liet zich eens op Krakatau brengen om te jagen; de
+gezagvoerders van de schepen der Kon. Ned. Marine of der Royal Navy, die
+de zeekaarten vervaardigden van Straat Soenda, bezochten niet het
+binnenland. Het eenige bewijs van eene vulkanische natuur<span class='pagenum'><a name="Page_44" id="Page_44">[Pg 44]</a></span> is de warme
+bron, die de Engelsche zeekaart op het eiland aangeeft.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Zoo speelde Krakatau op meesterlijke wijze gedurende twee eeuwen de
+geveinsde rol van uitgebluschten vulkaan.</p>
+
+<p>Duizenden en nog eens duizenden schepen verkenden hem. Honderdduizenden
+Europeanen aanschouwden met verrukking, zonder eenige vrees, zijn
+bedriegelijk groen plantenkleed, als zij Straat Soenda bevoeren, en geen
+hunner werd door eene geheime stem gewaarschuwd voor de geweldige
+krachten, die d&aacute;&aacute;r geketend waren.</p>
+
+<p>Een woord van bewondering kunnen wij niet nalaten te uiten voor het
+genie van Verbeek, die, hoewel hij nooit kon vermoeden, dat dit verlaten
+plekje zulk een rol zou spelen, toch reeds in 1881 wees op de bijzondere
+ligging van Krakatau, op het punt waar de vulkaangordels van Java,
+Sumatra en Straat Soenda elkaar ontmoeten.</p>
+
+<p>"Wie weet of in overoude tijden de scheiding van Java en Sumatra, de
+vorming van Straat Soenda, niet tot stand is gekomen ten gevolge van
+vulkanische werking in dit brandpunt van het vulkanisme van Insulinde?"
+Deze opmerking maakt de Engelsche geoloog Professor Judd eenige jaren na
+de uitbarsting. Maar Verbeek wees reeds op de ligging van Krakatau,
+terwijl alles nog rustig was, toen zeker weinig vermoedende welk eene
+schitterende bewijsvoering het eiland zelf hem weldra zou verschaffen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Het bestaan van eene scheur of spleet in de aardkorst in Straat Soenda
+is, zooals ik zeide, opgemerkt door Verbeek in 1881. Op deze scheur&mdash;de
+Soenda-dwarsspleet genoemd&mdash;liggen, behalve de vulkanen van Krakatau,
+ook de Pajong-vulkaan bij Java's Eerste punt. Wat is er natuurlijker dan
+dat de uitbarstingen van het vulkanisme der aarde bij voorkeur langs
+zulk eene<span class='pagenum'><a name="Page_45" id="Page_45">[Pg 45]</a></span> spleet plaats vinden! Wordt niet het water beschouwd als de
+groote beweegkracht van deze verschijnselen en kan het water niet zeer
+gemakkelijk langs zulk eene spleet toevloeien naar de onderaardsche
+ruimten, waar wij gesmolten stoffen vinden van hooge temperatuur? Zal
+het water zich daar niet in stoom veranderen en in eene afgesloten
+ruimte opgesloten eene hooge spanning aannemen? Als men nu eens
+veronderstelt, dat die stoom van hooge drukking gemeenschap heeft met de
+kraterpijp van een vulkaan, die geheel met lava gevuld is, dan zal het
+van de spanning van den stoom afhangen, of er eene uitbarsting plaats
+heeft ja dan neen.</p>
+
+<p>De vulkanen van de Soenda-spleet zijn twee eeuwen lang in rust geweest:
+dit bewijst alleen, dat de gemeenschap van het water der zee met de
+onderaardsche ruimten gedurende dien tijd moeilijk geweest is.</p>
+
+<p>Van 1880 tot 1883 heeft men echter vele aardbevingen opgemerkt langs
+onze spleet. Deze aardbevingen zijn waarschijnlijk veroorzaakt door
+onderaardsche verplaatsingen of verschuivingen van grond, die de groote
+uitbarsting van Krakatau hebben voorbereid, daar zij den toevoer van
+water hebben vergemakkelijkt.</p>
+
+<p>De hevigste dezer noodlottige voorteekenen was de aardbeving van 1
+September 1880. Deze dag blijft in mijn geheugen opgeteekend, want het
+was de eerste maal, dat ik getuige was van eene aardbeving. Nauwelijks
+eenige maanden in Indi&euml; zijnde, was ik naar Lebak gezonden ten einde een
+trac&eacute; te zoeken voor een rijweg, die de Zuidelijke gedeelten der
+residenti&euml;n Batavia en Bantam zou moeten verbinden.</p>
+
+<p>Het is bekend, dat volgens de Grieksche mythe de reus Atlas de aarde op
+zijne schouders draagt.</p>
+
+<p>De Soendaneezen in het binnenland van Bantam gelooven, dat het eiland
+Java op dezelfde wijze wordt gedragen door een karbouw of buffel. Van
+tijd tot tijd beweegt zich dat dier: vandaar de aardbevingen. Maar
+wanneer de vermoeide buffel zijn last afwierp, zou het eiland Java in<span class='pagenum'><a name="Page_46" id="Page_46">[Pg 46]</a></span>
+de zee verdwijnen. Als er dus eene aardbeving gevoeld wordt, werpen de
+inlanders zich neder en kussen den grond, terwijl zij uitroepen: "aja,
+aja"; hetgeen zeggen wil: "wij zijn er ook nog." Zoodoende hopen zij,
+dat de buffel, die een huisdier is, begrijpen zal, dat het zijn plicht
+is nog den last van 't eiland Java te blijven torschen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Er zijn in Indie weinig huizen van twee verdiepingen. Bijna allen zijn
+gelijkvloersch. De assistent-residentswoning te Buitenzorg heeft echter
+twee verdiepingen. De bureaux zijn op den "rez de chaussee" en de woning
+zelve is "au premier". Het is duidelijk, dat een waarnemer, die boven in
+den grooten mast van een vaartuig is geklommen, de slingeringen,
+veroorzaakt door de golven, veel sterker zal gevoelen dan iemand, die op
+het dek staat. Evenzoo is er een groot verschil tusschen de uitwerking
+van eene aardbeving, of men haar waarneemt op de eerste verdieping dan
+wel op den beganen grond.</p>
+
+<p>Den 1<sup>sten</sup> September 1880 was ik op de eerste verdieping van de
+assistent-residentswoning te Buitenzorg. Nooit zal ik het vreemde gevoel
+vergeten, dat ik ondervond op het oogenblik toen ik voor het eerst van
+mijn leven de muren van het vertrek verscheiden malen zag bewegen,
+terwijl de voorwerpen op de meubels gelegd of tegen den wand opgehangen
+ter aarde vielen en in wanorde door de kamer rolden.</p>
+
+<p>Wat gevoelt de mensch zich dan klein en hoe zeer beseft hij, hoe onjuist
+de titel is, dien hij heeft aangenomen van "heer der schepping." De
+aardbeving had overigens voor Buitenzorg geen verdere gevolgen. Den
+volgenden morgen vroeg vlogen allen met schrik uit bed, want plotseling
+dreunde er een kanonschot. Allen meenden, dat het een onderaardsch
+geluid was, zekere voorbode van nieuwe aardschokken. Daar dreunde weder
+een schot&mdash;en nog een.&mdash;Ja het waren werkelijk kanonschoten, die elkaar
+met gelijke tusschenpoozen opvolgden: zij verkondigden der bevolking de
+per telegraaf ontvangen heugelijke<span class='pagenum'><a name="Page_47" id="Page_47">[Pg 47]</a></span> tijding, dat er in patria een
+oranjetelg geboren was.</p>
+
+<p>Het was het gebruikelijke artillerie-salvo ter eere van de geboorte van
+H.K.H. Prinses Wilhelmina der Nederlanden, die den 31<sup>sten</sup> Augustus 1880
+te 's-Hage het levenslicht aanschouwd had.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De aardbeving van 1 September 1880 is in Bantam vrij wat sterker gevoeld
+dan te Buitenzorg. Te Rangkas Betoeng de hoofdplaats van Lebak, scheurde
+de controleurswoning, terwijl van het huis van den assistent-resident
+een gedeelte van den gevel instortte. Op Java's Eerste punt echter brak
+de steenen vuurtoren midden door; het bovenste gedeelte knapte af en
+moest later worden afgebroken. Daar was de aardbeving het sterkst.</p>
+
+<p>Men heeft, eerst na de uitbarsting van Krakatau, deze aardbeving leeren
+beschouwen als een voorbode van vulkanische ontwikkeling. Want na den
+1<sup>sten</sup> September 1880 werden er wel gedurende de volgende jaren
+aardbevingen in Bantam gerapporteerd, doch ze waren van zeer geringe
+sterkte, en niet buitengewoon veel in getal. Ja, in de eerste maanden
+van 1883 heerschte er in geheel Indi&euml; veeleer betrekkelijk vulkanische
+rust.</p>
+
+<p>In de maand Mei 1883 lette niemand bijzonder op eenige lichte
+aardbevingen die vooral in den omtrek van Straat Soenda, te Ketimbang op
+Sumatra, en op Java te Anjer en op Java's Eerste punt werden
+waargenomen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Den 20<sup>sten</sup> Mei 1883, begon 's morgens te Batavia en te Buitenzorg een
+kanongebulder. Ditmaal was er echter geen prinsesje geboren, zooals in
+1880; de kanonschoten waren vergezeld van dreuningen en trillingen, die
+soms een uur duurden. Die schoten werden steeds heviger en zij hielden
+twee dagen en twee nachten aan.</p>
+
+<p>Men verkeerde gedurende al dien tijd in de grootste<span class='pagenum'><a name="Page_48" id="Page_48">[Pg 48]</a></span> onzekerheid,
+waaraan die geluiden waren toe te schrijven. Het denkbeeld van eene
+werkelijke kanonnade was natuurlijk al te ongerijmd, hoewel de geluiden
+meer geleken op kanonschoten dan op iets anders. Maar er heerschte
+"vrede op aarde" ten minste in den omtrek van Batavia.</p>
+
+<p>Als men het oor op den grond legde, hoorde men gedurende de hevigste
+schoten geen onderaardsch geruisch. De magnetische instrumenten op het
+metereologisch instituut te Batavia vertoonden geene afwijkingen. Men
+hoorde wel is waar de schoten in de richting van Straat Soenda, maar uit
+Serang, Anjer en Merak, die dichter bij Straat Soenda liggen, seinde
+men, dat er geenerlei geluid gehoord werd. Welke vulkaan was nu de
+schuldige? De Bantamsche vulkanen bleken rustig te zijn. Uit Sumatra
+werd getelegrapheerd, dat ook daar alle vulkanen in rust waren.</p>
+
+<p>Weldra werden de hoorders der kanonschoten uit hunne onzekerheid verlost
+door de rapporten der schepen, die door Straat Soenda waren gevaren.</p>
+
+<p>De beste beschrijving van hetgeen er eigenlijk in die dagen gebeurd was
+hebben wij te danken aan den scheepspredikant Heims, die aan boord was
+van de Duitsche oorlogscorvet "Elisabeth," onder commando van den
+kapitein ter zee Hollmann.</p>
+
+<p>De "Elisabeth" had twee jaren doorgebracht in de Japansche en Chineesche
+wateren en was op de terugreis naar Duitschland. Zij deed den 20<sup>sten</sup>
+Mei 1883 de reede van Anjer aan, en zette onmiddellijk daarna hare reis
+naar Europa voort door Straat Soenda.</p>
+
+<p>Wij geven nu het woord aan Ds. Heims.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>"Nadat wij van Anjer weggestoomd waren, ging alles aan boord op dezelfde
+wijze als elken Zondag.</p>
+
+<p>De bemanning was op het dek opgesteld en werd ge&iuml;nspecteerd. Op het
+achterdek stonden de officieren in<span class='pagenum'><a name="Page_49" id="Page_49">[Pg 49]</a></span> Zondagstenue met sjerp, steek en
+sabel. Plotseling bemerkte men onder de officieren en op de commandobrug
+eene zekere opschudding. Kijkers en hoofden werden over de verschansing
+gericht naar het land, dat men zooeven verlaten had, waar de kust van
+Sumatra en Java voor het gezicht bijna ineensmolt met het kleine eiland
+Krakatau. Juist d&aacute;&aacute;r steeg eene glanzend witte rookzuil met groote
+snelheid op, die in korten tijd, volgens meting, eene hoogte van elf
+duizend meter bereikte, en die wit als sneeuw afstak tegen den blauwen,
+helderen hemel. Die zuil zag er uit als eene gigantische witte
+koraalmassa van wigvormige gedaante, of als eene reusachtige bloemkool,
+behalve dat hier alles in beweging was. Uit de afzonderlijke, dicht op
+elkaar gedrongen en over elkaar liggende ballen van stoom, kwamen
+telkens nieuwe draaiende massa's aan de bovenkant en op zijde te
+voorschijn, maar toch bleven de omtrekken van de zuil, die steeds
+grooter werd, scherp begrensd. Vervolgens begon de top zich naar ons toe
+te neigen en het scheen alsof de wind hem daar in de hoogte voortdreef;
+maar toen werden er weer nieuwe wolken met onweerstaanbare kracht
+vooruitgeschoven, die te vergelijken waren met de achtereenvolgende
+rookzuilen uit den schoorsteen van eene bovenmenschelijk groote,
+stilstaande locomotief.</p>
+
+<p>Van lieverlede mengden zich donkere kleuren in de witte schittering van
+den stoom. Van onderen stegen namelijk zwartachtige strepen naar boven,
+vooral aan de eene zijde; aan de andere zijde echter vertoonde zich eene
+roodachtige kleur.</p>
+
+<p>Langzamerhand ontstond een breed, blauw-groen gordijn, evenals eene
+machtige, donkere, waaiervormige onweerswolk, van boven breed en van
+onderen smal, die alles overdekte.</p>
+
+<p>Wij waren getuigen van eene geweldige vulkanische uitbarsting, die op
+het eiland Krakatau plaats greep. Geluiden werden niet vernomen.</p>
+
+<p>In alle geval konden wij tevreden zijn met de ons bewezen attentie en
+met de grootschheid van het daar<span class='pagenum'><a name="Page_50" id="Page_50">[Pg 50]</a></span> opgestelde afscheidssignaal. De
+laatste blik op Azi&euml; was voldoende imposant.</p>
+
+<p>De godsdienstoefening, die elken Zondagmorgen aan boord gehouden wordt,
+duurde drie kwartier.</p>
+
+<p>De hemel, bij den aanvang nog zoo helder, was reeds voor het grootste
+gedeelte betrokken; in het Oosten zag het er donker uit. Des namiddags
+kwam de gewenschte Zuid-Oost-Passaat z&oacute;&oacute; sterk opzetten, dat wij de hoop
+koesterden spoedig het vuur der machine te kunnen uitblusschen en verder
+te zeilen, maar meer en meer betrok de hemel, totdat hij geheel en al
+bedekt was met eene gelijkmatig grauwe wolk. Over de natuur van deze
+wolk zouden wij niet lang in de onzekerheid verkeeren. Met den wind
+mede, te loever, kwam van uit zee een zeer fijne aschregen mede, die als
+eene grauwe, geelachtige, fijn verdeelde massa overal indrong en zich
+als een dun witachtig laagje over liet schip uitbreidde, en die in den
+loop van den den avond, evenals rijp, het dek en het tuig bedekte.</p>
+
+<p>Aan de overzijde was het donker geworden. De sluier die over den hemel
+hing, was zoo dicht en gelijkmatig, dat de volle maan gedurende den
+nacht alleen te herkennen was als een zwak verlicht plekje aan den
+hemel.</p>
+
+<p>Den volgenden morgen zag Zijner Majesteits Corvet er uit als eene
+drijvende cementfabriek. Gedempt klonken de schreden van het scheepsvolk
+in het weeke vulkaanstof, dat door de bemanning verzameld werd, om als
+poetspoeder te dienen. Boven het schip welfde zich de hemel als een
+groote klok van matglas of melkglas, terwijl de zon er uitzag als een
+blauwe kogel. De hemel was hier en daar bedekt met stofwolken, die er
+als sneeuwwolken uitzagen, terwijl er van tijd tot tijd een regen viel
+van asch, die op het oog groote overeenkomst met sneeuw vertoonde."</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De passagiers en de officieren der schepen, die in die dagen door Straat
+Soenda voeren, waren zoozeer vervuld<span class='pagenum'><a name="Page_51" id="Page_51">[Pg 51]</a></span> met het heerlijke schouwspel, dat
+de vulkaanwolk van Krakatau hun verschaft had, dat geheel Batavia er
+over in opschudding geraakte. Er werd toen een pic-nic georganiseerd
+naar Krakatau. De Nederlandsch-Indische Stoomvaart-Maatschappij stelde
+het stoomschip "Gouverneur-Generaal Loudon" ter beschikking; voor
+slechts f 25 per persoon kon men den tocht meemaken. Niet minder dan 86
+passagiers waren van de partij. De "Loudon" vertrok des avonds van
+Batavia en kwam den volgenden morgen, den 27<sup>sten</sup> Mei, te Krakatau aan.
+Men had een Zondag uitgekozen, opdat niemand door zijn dagelijksch werk
+zou verhinderd zijn dit feestje mede te maken. Het meerendeel der
+passagiers bracht een gezelligen dag op Krakatau door. 's Avonds keerde
+men weer naar Batavia terug. Men ziet hieruit, dat men den vulkaan van
+Krakatau niet zeer ernstig opnam. Men beschouwde hem als een geschikt
+doelwit voor een buitenpartijtje. Zooals de Amsterdammers wel eens een
+Zondag doorbrengen op het rustige eiland Marken, zoo bracht de
+beau-monde van Batavia een bezoek aan een vulkaan, die in volle werking
+was! Vele beschrijvingen van dit tochtje zijn gepubliceerd en er zijn
+toen ook photographie&euml;n genomen van den vuurspuwenden berg. Het eiland
+was voor het grootste gedeelte met puimsteen en asch bedekt en het was
+volkomen ontwoud tengevolge van een wervelwind. Het bleek, dat alleen de
+Noordelijkste laagste berg van Krakatau, de slechts 100 M. hooge
+Perboewatan, werkte. Men had de vermetelheid dezen berg te beklimmen. Te
+midden van kale, sombere aschheuvelen, gingen de Bataviasche gasten met
+moeite voort, daar zij tot hunne enkels in de asch inzakten. Eindelijk
+was de laatste heuvel beklommen en stonden zij op den steilen rand van
+den kraterwand. De krater zelf vertoonde zich als eene komvormige
+uitholling, die ongeveer 40 M. lager lag dan de rand. Uit &eacute;&eacute;ne plaats
+van die uitholling steeg de machtige rookkolom op, onder een
+angstwekkend gebulder. Wij ontleenden deze bijzonderheden aan het
+verslag van den mijn-ingenieur J.A. Schuurman, die deel uitmaakte<span class='pagenum'><a name="Page_52" id="Page_52">[Pg 52]</a></span> van
+het reisgezelschap. Nu wij ons de latere eruptie van Krakatau in de
+herinnering terugroepen, kunnen wij niet anders dan huiveren, als wij
+denken aan het ongelooflijke gevaar, waaraan de deelnemers aan de
+pic-nic naar Krakatau hebben blootgestaan. Want de vulkanen van dit
+eiland handelen altijd spontaan, zonder de minste waarschuwing. Een
+enkel onbeteekenend eruptie-verschijnsel slechts ware noodig geweest om
+het geheele gezelschap te vernietigen, zoodat er wellicht nooit een
+spoor van terug was gevonden.</p>
+
+<p>Maar nu alles goed afliep, keerden zij des Zondagsavonds weder naar
+Batavia terug in eene stemming, die de Heer Schuurman aldus aangeeft:
+"dankbaar voor het genoten schoons, hadden wij afscheid genomen van een
+schouwspel, dat zeker op allen een diepen, op velen een onvergetelijken
+indruk heeft gemaakt."</p>
+
+<p>Die indruk zou zeker gemengd zijn geweest met ontzetting als zij hadden
+kunnen weten, waartoe Krakatau in staat was. Juist gedurende den tijd,
+dat de pic-nic naar Krakatau gehouden werd, bewoog zich de geheele bodem
+der kustlanden van Straat Soenda. Aardbevingen toch werden
+gerapporteerd, niet slechts te Telok Betong, en op den vuurtoren van den
+Vlakken Hoek op Sumatra, maar ook te Tjeringin, te Pandeglang, en op den
+vuurtoren van Java's Eerste punt. En terwijl dat gebeurde, waagde men
+zich in letterlijken zin tusschen de kaken van het monster; men beklom
+zelf den kraterrand!</p>
+
+<p>Te Batavia teruggekomen ging een ieder weer aan zijn dagelijksch werk.
+Niemand twijfelde er nu aan of de vulkaan van Krakatau was een
+onschuldig vuurspuwend bergje, zeer geschikt om aan leeken eenig
+denkbeeld te geven van een vulkaan. Wel is waar brachten de schepen
+telkens berichten van kleine uitbarstingen, doch de knallen, waardoor ze
+vergezeld werden, werden veel minder sterk dan vroeger. De aardbevingen
+tijdens het bezoek der Bataviasche gasten op Krakatau, in Bantam en
+Sumatra ondervonden, herhaalden zich in 't geheel niet; men vond het<span class='pagenum'><a name="Page_53" id="Page_53">[Pg 53]</a></span>
+een aangenaam denkbeeld, dat men nu aan iedereen, die er belang in
+stelde, een werkenden vulkaan kon laten kijken zonder eenig gevaar, en
+men vergeleek gaarne Krakatau met het vulkaan-eiland Stromboli, dat op
+reis naar Indi&euml; onze aandacht trok, en dat, reeds 2000 jaren achtereen,
+van die kleine, aardige uitbarstingen vertoont, tot groot genoegen van
+ieder, die er voorbijvaart. Krakatau zou nu voortaan in Straat Soenda de
+rol spelen van den Stromboli; het zou de "great attraction" zijn van
+Straat Soenda. Niemand dacht aan gevaar van die zijde.</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_54" id="Page_54">[Pg 54]</a></span></p><p>Intusschen had Krakatau niet stilgezeten. In de maand Juni begon
+namelijk behalve de berg Perboewatan ook de berg Danau te werken. Den
+11<sup>de</sup>n Augustus 1883 werd Krakatau bezocht door den toenmaligen kapitein
+van den Generalen Staf H.I.G. Ferzenaar, thans luitenant-kolonel. De
+heer Ferzenaar stond aan het hoofd van de topografische
+opnemingsbrigade, die destijds bezig was de residentie Bantam in kaart
+te brengen. Hij bezocht Krakatau met het doel na te gaan, hoe dit eiland
+zou kunnen worden opgemeten, maar kwam tot het besluit: "dat daarvan
+vooreerst niets kon komen, omdat het meten aldaar nog aan te veel gevaar
+is blootgesteld." Er was toen namelijk nog een derde krater bijgekomen,
+zoodat er in 't geheel drie punten waren, die werkten. Maar er waren nog
+bovendien vele plekken op het eiland, waaruit rook opsteeg. De
+terreinschets, die de heer Ferzenaar toen vervaardigde is van groote
+waarde; hij is de laatste mensch geweest die ooit dit gedeelte van het
+eiland betreden zou; 15 dagen na zijn bezoek toch geschiedde de groote
+uitbarsting; en op de plaatsen, waar Ferzenaar stond, bewegen zich nu de
+golven der zee, die daar een diepte heeft van honderden meters.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_IV" id="HOOFDSTUK_IV"></a>HOOFDSTUK IV</h2>
+
+<h3>Aan boord van de "Gouverneur-Generaal Loudon", tijdens de groote
+uitbarsting.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>Ambtenaren en particulieren.&mdash;"Overplaatsing" bij wijze van
+koudwaterstraal.&mdash;De passagiers op eene Indische boot.&mdash;Zr. Ms.
+troepen,&mdash;De bannelingen.&mdash;Vertrek van de "Loudon" 26 Aug.
+1883.&mdash;Bestemming van de "Loudon".&mdash;Aankomst te Anjer.&mdash;De koelies
+voor het eiland Bodjo bestemd.&mdash;Langs Krakatau.&mdash;De rookwolk.&mdash;Op
+de reede te Telok Betong.&mdash;De branding op de kust verhinderde de
+communicatie.&mdash;Vergaan der inlandsche prauwen gedurende den
+nacht.&mdash;27 Augustus te half zeven verdwijnt Telok Betong door de
+zeebeving.&mdash;Vergeefsche pogingen om uit de Lampongbaai te
+komen.&mdash;-De
+duisternis.&mdash;Modderregen.&mdash;Puimsteenbombardement.&mdash;Vliegende
+orkaan.&mdash;Inslaan van den bliksem.&mdash;Vuurbollen.&mdash;St. Elms-vuur.&mdash;La
+illah la-il allah, Mohammed rasoel allah.&mdash;Hulde aan onzen
+gezagvoerder Lindeman.&mdash;Vergaat de wereld?</p>
+
+<p>Op de "Loudon" den 28<sup>sten</sup> Augustus.&mdash;Licht!&mdash;De puimsteenvelden
+bij Poeloe Tiga.&mdash;De weg versperd.&mdash;Dwars door het drijvende
+puimsteeneiland in Straat Lagoendie.&mdash;Gered.&mdash;Wat er op het
+zoutschip "Marie" gebeurde&mdash;De "Barouw"&mdash;Het lot van Telok
+Betong.&mdash;Puimsteenvelden gelijk ijsbergen.</p>
+
+<p>De gloeiende aschregen en het puimsteenbombardement van
+Katimbang.&mdash;De modderregen, eene verademing.&mdash;De redding van den
+controleur van Katimbang.&mdash;Het lot van Pajoeng
+Semangka.&mdash;Beneawang.&mdash;De vuurtoren aan de Blimbingbaai.&mdash;12500
+slachtoffers op  Sumatra.&mdash;</p></div>
+
+
+<p>Er zijn onder de talrijke personen, die in Indi&euml; eene betrekking
+bekleeden in dienst van het Nederlandsch-Indische Gouvernement, velen,
+die met eene bijzondere soort van trots, vol genoegzaamheid, zoo gaarne
+tegenover<span class='pagenum'><a name="Page_55" id="Page_55">[Pg 55]</a></span> particulieren zeggen: "mijnheer ik ben ambtenaar." Ge hebt
+inderdaad als ambtenaar veel voor. Zijt ge ziek, dan gaat ge op 's lands
+kosten met verlof naar "boven", en als dat niet helpt voor twee of drie
+jaren naar patria. Hebt ge het noodige aantal dienstjaren, dan wacht u
+een kalme oude dag als gepensioneerd hoofdambtenaar in het Haagje, of,
+als ge het al niet zoover gebracht hebt, dan kunt ge allicht te
+Apeldoorn, Lochem of Doesburg van een klein pensioentje fatsoenlijk
+leven. Daarbij hebt ge oneindig minder te doen dan een particulier; en
+ge moet het al heel bont maken voor men u uit 's lands dienst ontslaat;
+terwijl een employ&eacute; op eene onderneming bij een klein verschil van
+gevoelen met zijn chef zijn ontslag te gemoet kan zien. Daarbij kunt ge
+u van tijd tot tijd het genoegen gunnen om in uwe gesprekken te laten
+doorschemeren, dat all&eacute;&eacute;n ambtenaren op Java thuis behooren, terwijl
+immers in uw oog al die koffie- en tabaksboeren, die suikerfabrikanten
+en kooplieden slechts geduld worden.....</p>
+
+<p>Maar opdat ge niet al te overmoedig zoudt worden ten gevolge van uwe
+schoone positie als ambtenaar overgiet het vaderlijke Nederlandsch
+Indische Gouvernement u van tijd tot tijd met eene koudwaterstraal. Die
+koudwaterstraal is steeds op u gericht en ge ontvangt haar als ge er het
+minst om denkt. Zij draagt den naam van <i>overplaatsing</i>.</p>
+
+<p>De overplaatsing is het geliefkoosde middel, dat wordt toegepast om
+jonge ambtenaren te temmen, die wat onafhankelijk durven zijn in hunne
+denkbeelden tegenover hunne chefs. Ge zijt met ontzaglijk veel moeite in
+uwe omgeving thuis geraakt, ge hebt u op de volkstaal toegelegd; ge hebt
+van lieverlede uwe bescheiden woning gezellig gemaakt door nette
+meubelen te koopen. Ge verheugt u in het bezit van een goed rijpaard; ge
+hebt eindelijk eens goede bedienden; ge zijt intiem geworden met goede
+menschen.</p>
+
+<p>Hecht u niet te veel aan dat alles. Plotseling komt er<span class='pagenum'><a name="Page_56" id="Page_56">[Pg 56]</a></span> een dienstbrief
+voor u uit Batavia. Ge zijt overgeplaatst naar Sumatra's Westkust met
+last om per eerste scheepsgelegenheid uwe bestemming te volgen. Daar
+stort het geheele kaartenhuis in elkaar! De controle-afdeeling, die u
+zoo ter harte ging, als ambtenaar bij het binnenlandsch bestuur; de
+sluis, die een deel van uw leven was geworden, en waarvan ge, als
+ingenieur van den waterstaat, de fundeering juist gereed had: alles wat
+u op de een of andere wijze dierbaar was geworden in het vreemde land,
+blijft achter. Na eene haastige vendutie, die u nagenoeg ru&iuml;neert, hebt
+ge spoedig de een of andere haven bereikt, die door de booten der
+Nederlandsch-Indische Stoomvaart-Maatschappij wordt aangedaan, en weldra
+zijt ge op eene stoomboot gezeten, die u naar Batavia voert, om daar zoo
+spoedig mogelijk verder te worden ge&euml;xpedieerd.</p>
+
+<p>Zijt ge eenigen tijd in Indi&euml; dan zult ge allicht een trouw lezer zijn
+van de passagierslijsten der vertrekkende en aankomende booten, die ge
+in elke courant aantreft. Met een zekere "Schadenfreude" ontwaart ge,
+dat ge niet de eenige zijt in het leger der ambtelijke wereld, die van
+tijd tot tijd in 's lands belang eene kolossale parabool beschrijft door
+den slingerenden smaragdgordel, om plotseling in geheel vreemde
+omgeving, in nieuwe toestanden en nieuwen werkkring verplaatst te zijn.</p>
+
+<p>Maar wie van uwe bekenden ge ook in de passagierslijst zoekt, steeds
+zult ge, nadat de trekvogels eerste klasse zijn opgenoemd, de volgende
+formule aantreffen: <i>Verdere passagiers</i>: Zr. Ms. <i>troepen, bannelingen,
+Arabieren, Chineezen en inlanders</i>. Zulk een boot biedt dan ook een
+merkwaardig schouwspel aan. Op het voorschip krioelt een bont mengelmoes
+van alle mogelijke menschenrassen door elkander. Onder Zijner Majesteits
+troepen vooral zijn vertegenwoordigers van allerlei nati&euml;n. In de
+Europeesche compagni&euml;n bestaat de meerderheid uit Nederlanders, maar er
+zijn bovendien Duitschers, Franschen, Belgen en Italianen bij. Die
+vreemdelingen zijn<span class='pagenum'><a name="Page_57" id="Page_57">[Pg 57]</a></span> menigmaal oude soldaten, veteranen uit de oorlogen,
+die de Europeesche mogendheden in onzen tijd gevoerd hebben, wier borst
+versierd is met de herinneringsmedailles aan gemaakte veldtochten. Deze
+draagt het ijzeren kruis, gene het teeken, dat hij onder de Fransche
+vanen in Tonkin streed. Onder de niet-Europeesche militairen treffen wij
+Amboineezen, Javanen, Madoereezen en Alfoeren aan, terwijl er wellicht
+nog een enkele neger aanwezig is. Deze negers vormden vroeger de
+Afrikaansche compagnie&euml;n; zij hadden den naam van goede soldaten te
+zijn, hoewel zij woest en bloeddorstig waren. Zij zijn nog steeds een
+voorwerp van schrik en bewondering bij de inlanders, die hen "orang
+blanda hitam"&mdash;zwarte Hollanders noemen.</p>
+
+<p>De meeste inlandsche militairen zijn gehuwd; de Europeesche soldaten
+hebben meestal huishoudsters. Deze vrouwen vergezellen hunne mannen aan
+boord.</p>
+
+<p>De "bannelingen" zijn personen, die tot dwangarbeid in en buiten den
+ketting veroordeeld zijn. In de wandeling heeten zij "kettingjongens",
+en vooral in de buitenbezittingen bewijzen zij onbetaalbare diensten bij
+militaire expediti&euml;n en bij de uitvoering van openbare werken.</p>
+
+<p>Het is niet vereerend voor Zr. Ms. troepen, dat zij zoo in eenen adem
+genoemd worden met de "bannelingen". Sommige redacti&euml;n plaatsen ten
+minste nog een komma-punt tusschen "troepen" en "bannelingen". Maar ook
+aan boord worden zij helaas vrij wel over een kam geschoren wat betreft
+hunne ligging enz.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Den 26<sup>sten</sup> Augustus 1883 vertrok de stoomer "Gouverneur-Generaal
+Loudon", gezagvoerder Lindeman, des morgens van de reede van Batavia met
+bestemming naar de havens van Sumatra: Telok Betong, Kro&euml;, Benkoelen,
+Padang en Atjeh.</p>
+
+<p>Onder de passagiers waren alle categorie&euml;n vertegenwoordigd. Er waren
+Europeesche en inlandsche militairen ter aanvulling der garnizoenen op
+Sumatra's Westkust en<span class='pagenum'><a name="Page_58" id="Page_58">[Pg 58]</a></span> Atjeh. De meerderheid echter vormden 300
+bannelingen, die bestemd waren voor het dwangarbeiderkwartier te Padang.</p>
+
+<p>Het weder was schoon, er was niet de minste wind, de zee was blauw, de
+talrijke eilandjes in de Javazee staken vroolijk met hunne groene boomen
+uit boven den nauwlijks gerimpelden waterspiegel.</p>
+
+<p>Des namiddags te drie ure ankerde de "Loudon" op de reede van Anjer. De
+witgepleisterde huizen van Anjer glinsterden in den zonneschijn vlak aan
+zee; op den achtergrond het donker groene gebergte en daar voor de diep
+blauwe zee. Helder stak de vuurtoren van Java's Vierde punt tegen de
+lucht af. Vroolijk wapperde de Nederlandsche vlag op het erf van den
+assistent-resident. De Chineesche en inlandsche kampongs zijn vlak aan
+zee gelegen. Het Chineesche kamp heeft het eigenaardige karakter, dat
+alle Chineesche nederzettingen, in welk werelddeel dan ook eigen is. De
+inlandsche woningen zijn van hout of bamboe opgetrokken, de muren
+bestaan uit gevlochten bamboematten, en in plaats van pannen bedekt men
+ze met gedroogde planten, die eene lichte en ondoordringbare
+dakbedekking vormen, welke "atap" genoemd wordt.</p>
+
+<p>Onwillekeurig dwalen de gedachten terug naar de eerste aankomst uit
+Europa in Indi&euml;. Anjer is dan de eerste plaats, die u van verre een
+welkomstgroet brengt....</p>
+
+<p>Hij, die aan boord van de "Loudon" op de reede van Anjer zou hebben
+beweerd, dat de laatste dag van Anjer's bestaan reeds was aangebroken,
+zou zeker als krankzinnig beschouwd zijn.</p>
+
+<p>Te Anjer nemen wij een honderdtal Bantammers aan boord met eenige
+vrouwen en kinderen. De mannen zijn aangeworven als koelies voor den
+bouw van een vuurtoren op het eiland Bodjo.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Toen onze koelies aan boord waren, zette de "Loudon" koers, langs
+Dwars-in-den-Weg en Varkenshoek, de Lampongbaai in naar Telok Betong.
+Aan bakboord konden wij in de verte een blik werpen op het eiland
+Krakatau,<span class='pagenum'><a name="Page_59" id="Page_59">[Pg 59]</a></span> hetgeen reeds beroemd geworden was door zijne eerste
+vulkanische uitbarsting in Mei.</p>
+
+<p>Krakatau is een oude bekende van de "Loudon". Toen er na die eerste
+uitbarsting een pleiziertochtje werd gemaakt, ten einde den vulkaan te
+gaan bezien, bracht de "Loudon" de passagiers ad <i>f</i> 25 naar het eiland.
+De vulkaan op Krakatau schonk ons nu gratis eene voorstelling. Hoewel
+wij ver van het eiland af waren, zagen wij eene zwarte, hooge rookkolom
+boven het eiland uitsteken, die zich omhoog verbreedde tot eene wolk.
+Ook viel er aanhoudend asch. Des avonds te 7 ure waren wij in de
+Lampongbaai op de reede van Telok Betong, waar geankerd werd.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De nacht viel weldra in, en men kon daarom niet duidelijk onderscheiden
+wat er gebeurde. De aschregen nam toe en de zee werd onstuimig. De
+"Loudon" seinde naar den wal om eene sloep, ten einde de passagiers te
+landen; maar er kwam geene sloep en evenmin verschenen er laadprauwen,
+die anders onmiddellijk na de aankomst van eene stoomboot komen opdagen.
+De "Loudon" streek zelf eene sloep om zich met den wal in verbinding te
+stellen. Het was echter niet mogelijk om te landen, daar er hooge
+branding op de kust stond, zoodat de sloep weder onverrichter zake terug
+kwam. Het havenlicht op den lichtopstand aan het uiteinde van den
+havendam bleef den geheelen nacht branden, doch er scheen wel iets
+bijzonders te zijn, daar nu en dan alarmseinen werden vernomen van de op
+de reede liggende prauwen; het was echter onmogelijk hun hulp te
+verschaffen, daar het duister was en vooral wegens de zware zee&euml;n.</p>
+
+<p>Eindelijk ging de zon van den 27<sup>sten</sup> Augustus op, en begon de
+duisternis te wijken. Toen het licht werd, zagen wij Telok Betong, de
+hoofdstad der Lampongs, voor ons. Terwijl geheel Anjer vlak aan zee ligt
+zijn te Telok Betong de benting met het militair kampement, de
+residentswoning<span class='pagenum'><a name="Page_60" id="Page_60">[Pg 60]</a></span> en de gevangenis verder van de kust op eene hoogte
+gebouwd van 34 Meter hoogte. Maar het overige gedeelte van Telok Betong
+ligt vlak aan zee, als 't ware op het strand. Men onderscheidde daar de
+Europeesche huizen, waarvan sommige met pannen, andere met atap gedekt
+zijn, en de inlandsche woningen, die op Sumatra in bouw geheel afwijken
+van de Javaansche huizen, die men te Anjer ziet.</p>
+
+<p>Telok Betong lag van boord af gezien, zeer schilderachtig tegen den
+sterk begroeiden groenen achtergrond van het Lampongsche gebergte. Wij
+hadden den vorigen avond behalve eenige prauwen, de
+gouvernements-stoomer "Barouw" en een zeilschip de "Marie" op de reede
+zien liggen. Deze schepen, met uitzondering van de "Marie", hadden
+gedurende den nacht allen schipbreuk geleden en waren op het strand
+geslagen. Hoe dikwijls ook de "Loudon" naar den wal seinde om een sloep,
+er kwam geen antwoord en geen levende ziel was te zien op het strand.
+Het licht op den havendam bleef ondertusschen steeds branden. Niemand
+doofde het uit, hoewel de zon reeds boven de huizen was.</p>
+
+<p>In plaats van asch regende het intusschen kleine stukjes puimsteen.</p>
+
+<p>Te half zeven kwam er plotseling een reusachtige golf uit zee opzetten,
+waar men letterlijk tegen aan zag en die zich met groote snelheid
+bewoog. De "Loudon" stoomde op, zoodanig dat zij de golf langscheeps
+kreeg. E&eacute;n oogenblik... en daar had de golf ons bereikt. Het schip
+maakte eene ontzettende duikeling, doch de golf was voorbij, en de
+"Loudon" gered. De golf bereikte nu Telok Betong en liep landwaarts in.
+Achtereenvolgens kwamen er nog drie dergelijke kolossale golven. Door
+niets gestuit verwoestte zij voor onze oogen geheel Telok Betong. Men
+zag den lichtopstand omvallen, de huizen verdwijnen; en alles was voor
+onze oogen zee geworden op de plaats waar nog eenige minuten geleden
+Telok Betong aan het strand had gelegen.<span class='pagenum'><a name="Page_61" id="Page_61">[Pg 61]</a></span></p>
+
+<p>Het zeilschip "Marie" wordt overdwars op het land geworpen. De stoomer
+"Barouw" wordt opgenomen van het strand, en van af de "Loudon" zien wij,
+dat zij blijft zitten, schijnbaar ter hoogte van de klapperboomen. De
+inlandsche huizen, die op Sumatra gebouwd zijn op stijlen, die
+gewoonlijk los op stukken natuurlijke steen rusten, zoodanig dat er
+onder den vloer ongeveer een meter vrij is, zijn een gemakkelijke prooi
+voor de golf, die hen opneemt en omwerpt. Maar de steenen gebouwen der
+Hollanders ondergaan hetzelfde lot; afgescheurd van hunne fondamenten
+verdwijnen zij in de zee.</p>
+
+<p>Het indrukwekkende van dit schouwspel is moeilijk te beschrijven. Het
+onverwachte van hetgeen men aanschouwt en de reusachtige afmetingen van
+de verwoesting, die men voor zijne oogen ziet aanrichten, maakt, dat men
+zich moeilijk rekenschap kan geven van hetgeen men aanschouwt. Men kan
+het wellicht nog het best vergelijken met eene plotseling verandering
+van decoratief, die in fe&euml;era&euml;n geschiedt door den tooverstaf eener
+fee&mdash;maar op een kolossale schaal en met het bewustzijn, dat het
+werkelijkheid is, wat men ziet, dat er duizenden menschen zijn omgekomen
+in een ondeelbaar oogenblik, dat er eene verwoesting zonder weerga is
+aangericht&mdash;en dat de waarnemer zich in dreigend levensgevaar bevindt.
+Als men al deze dingen samenvat, kan men wellicht den indruk wedergeven,
+dien zulk een natuurtooneel maakt, maar men blijft nog beneden de
+werkelijkheid.</p>
+
+<p>Zoo had dan de "Loudon" eene vloedgolf doorstaan, die Telok Betong
+verwoest had. Waren alle aanwezigen op de "Loudon" aan levensgevaar
+blootgesteld geweest, zeker in de eerste plaats de passagiers, die voor
+Telok Betong bestemd waren, doch die, doordat er geen verkeer met den
+wal te verkrijgen was, niet geland waren. Gewoonlijk doet de zoogenaamde
+"Westboot" van Batavia naar Atjeh, Anjer niet aan. Bij uitzondering was
+de "Loudon" naar Anjer gestoomd, omdat aldaar de koelies aan boord
+zouden komen, bestemd voor het eiland Bodjo. De "Loudon"<span class='pagenum'><a name="Page_62" id="Page_62">[Pg 62]</a></span> was anders
+eenige uren vroeger op de reede van Telok Betong aangekomen, er zou dan
+zeker nog verkeer met den wal geweest zijn, de passagiers zouden geland
+zijn en wat zou hun lot geworden zijn?</p>
+
+<p>Daar het post- en telegraafkantoor te Telok Betong ook verdwenen was,
+zou het wellicht lang duren, voordat men op Java tijding had van de
+ramp, die Telok Betong getroffen had.</p>
+
+<p>De gezagvoerder Lindeman besloot dus naar Anjer terug te varen, ten
+einde aldaar te rapporteeren, daar hij een langer verblijf op de reede
+bovendien gevaarlijk achtte. Wij gingen dus denzelfden weg terug, dien
+wij gegaan waren in plaats van door te gaan in de richting van Kro&euml;.</p>
+
+<p>Iedereen aan boord van de "Loudon" was geheel onder den indruk van de
+verwoesting van Telok Betong, die zoo plotseling geschied was. Zouden al
+de inwoners verdronken zijn? Ziedaar eene vraag, waarop wij geen
+antwoord konden geven.</p>
+
+<p>Wij stoomden intusschen op. Dit gebeurde echter onder protest van een
+der passagiers, een officier der infanterie, die aan boord was gekomen
+met bestemming naar Telok Betong. Zijn marschorder toch luidde, dat hij
+zich had te begeven naar Telok Betong en hij eischte van den
+gezagvoerder, dat deze hem te Telok Betong aan wal zou zetten, al was
+die plaats dan ook verwoest. De Heer Lindeman weigerde echter aan zijn
+verlangen te voldoen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Weldra hadden wij de reede van Telok Betong uit het oog verloren en wij
+hoopten spoedig uit de Lampongbaai te zijn. Maar zoo gemakkelijk zouden
+wij er niet afkomen. Te acht ure begon het daglicht te verminderen. Het
+werd hoe langer hoe duisterder, zoodat reeds om 10 ure des morgens eene
+Egyptische duisternis heerschte. Deze duisternis was volslagen. Meestal
+toch, zelfs in een donkeren nacht, kan men<span class='pagenum'><a name="Page_63" id="Page_63">[Pg 63]</a></span> nog eenige omtrekken b.v.
+van witte voorwerpen onderscheiden. Doch hier heerschte eene volkomen
+afwezigheid van licht. De zon klom hooger en hooger; om 12 uur stond zij
+in het zenith, doch geene harer stralen bereikte ons. En dat die
+duisternis zich uitbreidde over eene groote uitgestrektheid, blijkt
+daaruit, dat, hoewel de zon boven onze hoofden stond, niet de minste
+verlichting aan den hemel, niet het minste spoor van diffuus licht aan
+de kim te zien was. Overal de dichte nachtelijke sluier! Overal een
+hemel zonder sterren! En deze afschuwelijke nacht duurde achttien uren!</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Het spreekt van zelf dat de "Loudon" gedurende dezen poolnacht in de
+baai moest blijven "overwinteren." Wij ankerden dus reeds te 10 uur
+nabij het kleine eiland Tegal. Het was toen reeds niet mogelijk verder
+te gaan, niet alleen wegens de volslagen duisternis maar ook door den
+steeds in kracht toenemenden asch- en puimsteenregen, ten gevolge
+waarvan het scheeps-kompas allerlei afwijkingen vertoonde.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De volgende oogenblikken, lezer, overtreffen in ijselijkheid, alles wat
+men zich denken kan. De taal heeft geene uitdrukkingen om naar behooren
+weder te geven, wat wij hebben ondervonden.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De asch- en puimsteenregen werd vervangen door een dichten regen van
+modder, die al spoedig het dek met eene compacte laag bedekte. Die
+modder drong overal in en was vooral hinderlijk voor de bemanning, wier
+oogen, ooren, neus, letterlijk verstopt werden met deze afschuwelijke,
+kwalijk riekende zelfstandigheid.</p>
+
+<p>Nu en dan viel er weer asch, dan weder was het of het schip
+gebombardeerd werd met stukken puimsteen.<span class='pagenum'><a name="Page_64" id="Page_64">[Pg 64]</a></span></p>
+
+<p>De ademhaling werd bemoeilijkt door de asch, modder- en puimsteendeelen,
+het was alsof de dampkringslucht zelve eene wijziging had ondergaan.
+Eene helsche lucht van zwavelzuur verspreidde zich. Sommigen gevoelden
+suizingen in de ooren, anderen een gevoel van drukking op de borst en
+slaperigheid. Het was alsof de lucht loodzwaar op ons drukte. Kortom, ik
+geloof, dat als deze toestand langen tijd geduurd had, wij allen door
+verstikking zouden zijn gestorven.</p>
+
+<p>Doch dat alles was slechts het begin van onze ellende Vrij wat erger
+verschrikkingen waren voor ons weggelegd!</p>
+
+<p>Nadat de duisternis eenigen tijd geduurd had werd de zee onstuimig. De
+wind stak hevig op en groeide aan tot een vliegenden orkaan. Reusachtige
+golven, ware zeebevingen volgden elkaar met snelheid op. Die golven
+openbaarden zich door hooge zee&euml;n, die plotseling opkwamen. Eenige
+daarvan kreeg de "Loudon" dwarsscheeps, zoodat zij werd opgenomen en
+zoodanig op zij helde, dat het gevaar dreigde, dat zij zou kantelen. Het
+schip maakte dan hevige slingeringen, zoodat alles door elkaar rolde en
+men zich verbeeldde in de golf van Biscaije te zijn tijdens een storm.
+Die hooge zee&euml;n kwamen zeker overeen met de golven, die voor onze oogen
+Telok Betong verwoest hadden, maar niemand zag ze aankomen of kon hunne
+hoogte schatten, want de duisternis bleef steeds even dicht. Onze
+wakkere gezagvoerder Lindeman verloor echter geen oogenblik zijne
+tegenwoordigheid van geest. De reddingsbooten werden gereed gehouden om
+ze te strijken als het schip zou kantelen.</p>
+
+<p>Van tijd tot tijd maakten felle bliksemstralen voor een ondeelbaar
+oogenblik een einde aan de duisternis. Die bliksemstralen troffen soms
+den mast met een vreeselijk, demonisch geluid en vonden dan hun weg
+langs den bliksemafleider. Op zulk een oogenblik was plotseling alles
+helder verlicht, en men zag, dat alles, het tuig, het dek, de bemanning
+aschgrauw van tint was geworden door den<span class='pagenum'><a name="Page_65" id="Page_65">[Pg 65]</a></span> modderregen, zoodat men
+onwillekeurig aan een spookschip dacht. De brandspuiten stonden gereed,
+daar de gezagvoerder vreesde, dat het schip in brand zou vliegen door
+den bliksem. Het is bepaald te verwonderen, dat dit niet gebeurd is,
+evenals het mij nog verbaast, dat de "Loudon" dergelijke zee&euml;n heeft
+kunnen doorstaan. Steeds was er stoom op en stoomde zij langzaam achter
+de beide ankers aan, daar Lindeman vreesde dat het schip driftig zou
+worden.</p>
+
+<p>Behalve bliksem en donder werden er nog andere electrische
+verschijnselen opgemerkt. Vuurbollen werden gezien op het schip, die
+zich met groote snelheid bewogen en in het water verdwenen. Op de
+uitstekende punten van mast, stangen en ra's vertoonden zich
+blauwachtige vlammetjes. De inlanders hebben het bijgeloof, dat dit St.
+Elms-vuur de voorbode is van het vergaan van het schip. Vandaar dat, zoo
+spoedig zich een vlammetje vertoonde, al was het ook hoog in het tuig,
+de inlandsche matrozen in het want klouterden om het uit te dooven en
+deze ongeluksbode te verdrijven. Hoewel de modderregen het touwwerk
+glibberig had gemaakt, en ondanks het gevaar bij de ontzettende
+slingeringen, die het schip maakte, vlogen zij naar boven en sloegen op
+die vlammen, in hunne oogen ware fakkels van de hel. Maar tot hunne
+wanhoop slaagden zij er niet in ze uit te dooven; en als zij dachten,
+dat zij er hier een hadden uitgebluscht dan ontstonden er ginds weder
+nieuwe; zij doofden niet uit, maar veranderden alleen van plaats.</p>
+
+<p>O, ik verzeker u, lezer, de uren kan men nimmer vergeten, die men aldus
+doorleeft.</p>
+
+<p>Na elke golf heerschte er stilte en kalmte in de zee. Soms hield dan ook
+de modderregen op, de "Loudon" was dan geheel in rust. Maar deze kalmte
+was nog onrustbarender dan de orkaan. Men hoorde dan aanhoudend het
+hulpgeschrei van de kettingjongens en koelies in het voorschip. Zij toch
+waren zonder bedekking blootgesteld aan weer en wind. Kalm en gelaten,
+met de berusting, die<span class='pagenum'><a name="Page_66" id="Page_66">[Pg 66]</a></span> de Mohammedaansche godsdienst hun schonk, droegen
+zij hun lot, en in de oogenblikken van verpoozing, die de golven en de
+orkaan ons schonken, weerklonk machtig en breed uit hun aller mond over
+de wateren van de Lampongbaai het vurige gebed tot den God van den
+Islam, zonder wiens wil geen hunner eenig letsel zal bekomen. Met
+kinderlijk vertrouwen zongen zij allen onophoudelijk in een bepaalden
+ryhthmus: <i>La illah la-il allah, Mohammed rasoel allah</i>. Er is maar &eacute;&eacute;n
+God en Mohammed is zijn profeet.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Ons schip bleef aanhoudend onder stoom; het was echter te vreezen, dat
+de machine haar dienst zou weigeren, omdat de modder in alles doordrong.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Hulde aan den kok, die ondanks alle zeebevingen, er toch in geslaagd is
+om eten te koken. Natuurlijk had alles de "couleur locale", dat wil
+zeggen, dat de spijzen niet geheel vrij waren van asch, modder en
+puimsteen; maar toch, er was iets te eten.</p>
+
+<p>Maar het middagmaal is niet vroolijk, want de golven zijn nog niet
+bedaard. Het schip slingert sterk, en men hoort steeds het eentonige
+geluid van de modder en de puimsteen, die op het dek boven onze hoofden
+neervalt.</p>
+
+<p>Het was daarenboven alles behalve frisch in de kajuit, waar wij waren
+opgesloten. Alle openingen waren zoogoed mogelijk toegestopt, ten einde
+de modder zooveel mogelijk te weren. Sommige passagiers waren tengevolge
+van de afgrijselijke bewegingen van de "Loudon" in hooge mate zeeziek.
+Zij gevoelden zich tengevolge van dien z&oacute;&oacute; ellendig, dat er in hunne
+gedachten geen plaats was voor het dreigende gevaar, waarin zij
+verkeerden.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Niemand begreep goed, wat er eigenlijk gebeurde. Het vergaan van Telok
+Betong voor onze oogen, de helsche<span class='pagenum'><a name="Page_67" id="Page_67">[Pg 67]</a></span> duisternis op het midden van den
+dag, de electrische verschijnselen, de zeebevingen, de modderregen, de
+toestand van de atmosfeer; dit alles was te veel vreemds op eens om naar
+eene verklaring te zoeken. Ik geloof niet, dat iemand vermoedde, dat
+Krakatau, het doelwit der vroegere pic-nic van de "Loudon", de schuld
+van alles was.</p>
+
+<p>Onze dappere Lindeman week geen oogenblik van zijn post, evenmin als de
+scheeps-officieren onder zijne bevelen. Hoewel zij bijna verblind en
+verdoofd waren door de modder, bleven zij op het dek, en verschenen
+alleen van tijd tot tijd in de kajuit om ons gerust te stellen en ons
+mede te deelen, dat het gevaar geweken was. Maar nauwelijks hadden zij
+uitgesproken of er gebeurde iets vreemds, dat hunne woorden logenstrafte
+en dan stormden zij uit de kajuit naar hunnen post&mdash;in het gevaar.</p>
+
+<p>Lindeman was een echte zeerot; hij had, zooals men het noemt, "heel wat
+bijgewoond." Maar ook hij wist, evenmin als wij, welk natuurverschijnsel
+er plaats greep.</p>
+
+<p>"Ik dacht werkelijk, dat de wereld verging", zeide hij later, toen wij
+nog eens de gebeurtenissen van die vreeselijke uren bespraken.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Zelden is de morgenstond met meer vreugde begroet, dan aan boord van de
+"Loudon" op den 28<sup>sten</sup> Augustus. Des nachts te vier ure, toen wij volle
+achttien uren in de duisternis hadden doorgebracht, wordt er aan de kim
+eenig flauw licht waargenomen; een schijntje van de maan breekt door en
+de lucht is minder drukkend. Er valt nog wel puimsteen en ook de
+aschregen begint weder, maar het "Oog van den dag"&mdash;"Mati hari"&mdash;zooals
+men in 't Maleisch zegt, hebben wij weder terug. Het wordt lichter en
+lichter: er is dus kans om die ongelukkige baai te verlaten.</p>
+
+<p>De Sumatra-wal is dichtbij. De kust ziet er hier allertreurigst uit:
+alles is kaal; de boomen zijn door het gewicht van asch en modder
+omgevallen of door de golven<span class='pagenum'><a name="Page_68" id="Page_68">[Pg 68]</a></span> der zeebeving medegenomen. De zee is
+overal bedekt met drijfhout en puimsteen. In de verte, in de richting
+van Poeloe Tiga, is de ingang van de Lampongbaai geheel afgesloten door
+groote opeenhoopingen van puimsteen, die eilanden vormen, welke boven de
+zee als riffen of klippen uitsteken, en die eene aaneengesloten
+verbinding schijnen te vormen tusschen Poeloe Tiga, Seboekoe en den
+vasten wal. Deze eilanden van puimsteen drijven als ijsbergen, zij
+vereenigen zich met elkaar en worden grooter, want de zeestroomingen
+zijn nog steeds sterk en voeren steeds puimsteen aan. Maar ondanks die
+drijvende puimsteenbergen moeten wij, het koste wat het wil, de
+Lampongbaai uit.</p>
+
+<p>Daar het vaarwater in Straat Lagoendie tusschen het eiland Lagoendie en
+den Sumatrawal betrekkelijk open was, werd er koers gezet in die
+richting.</p>
+
+<p>Ongelukkig ontdekken wij dat de uitgang van die straat eveneens gesloten
+is door een groot drijvend puimsteeneiland, dat ongeveer twee meter dik
+is en den weg geheel verspert.</p>
+
+<p>Maar de "Loudon" moest tot elken prijs uit de Lampongbaai en zij stoomde
+dus dapper op het puimsteeneiland in. En het eiland opende zich en liet
+de "Loudon" door, terwijl de puimsteen zich achter het schip weder
+sloot&mdash;zoo voeren wij dwars door het eiland henen. Wel geraakte de
+vangpijp van de machine verstopt, maar gelukkig waren wij reeds door het
+eiland gevaren, in open zee en gered.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Wat ziet de "Loudon" er uit! Geen baggermolen kan zoo vuil en smerig
+zijn. Alles zit vol vieze, stinkende modder. Alle losse voorwerpen op
+het dek zijn verdwenen, de stijlen, die de zonnetenten dragen, zijn
+midden doorgeknapt; de hut van den gezagvoerder is gevuld met modder.
+Als de boot een jaar of tien geleden was gezonken en nu gelicht, zou zij
+er wellicht niet zoo walgelijk hebben<span class='pagenum'><a name="Page_69" id="Page_69">[Pg 69]</a></span> uitgezien. Het is een tafereel,
+de pen van Zola waardig.</p>
+
+<p>Behalve het scheepsvolk helpen ook de militairen, de Bantamsche koelies
+en de dwangarbeiders om het dek te wasschen en de modder te verwijderen,
+die letterlijk overal is ingedrongen. Het duurde echter een paar dagen
+voor de "Loudon" er weer toonbaar uitzag.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Wij verlaten thans voor eenige oogenblikken de "Loudon" en keeren nog
+eens terug naar de reede van Telok Betong. Behalve de "Loudon" bevonden
+zich aldaar tijdens de verwoesting van deze stad nog twee schepen: het
+zeilschip "Marie" en het stoomschip "Barouw". Deze schepen lagen dichter
+bij Telok Betong dan de "Loudon." Zooals reeds vermeld is werden zij
+beiden door de vloedgolf medegenomen, die voor onze oogen Telok Betong
+had vernietigd en toen het water was afgetrokken, zagen wij de "Marie"
+dwars op het strand liggen, terwijl de "Barouw" veel hooger op de kust
+bleef vast zitten.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De lotgevallen van de "Marie" grenzen aan het wonderbaarlijke.</p>
+
+<p>De "Marie" was een zeilvaartuig in dienst van de firma Landberg en C<sup>o</sup>.
+te Batavia, de aannemers van het transport van gouvernements-zout van de
+dep&ocirc;ts naar de zoutverkooppakhuizen.</p>
+
+<p>De kapitein was afwezig, zoodat de eerste stuurman, de heer K.P.
+Stokhuijzen, als gezagvoerder fungeerde. Op den avond van den 26
+Augustus, toen wij van de "Loudon" de "Marie" zagen liggen, had zij even
+als wij voortdurend te kampen met zware ze&euml;en. Vele prauwen sloegen van
+hun anker en botsten tegen de "Marie" aan, of werden op den wal
+verbrijzeld; op de "Marie" werden nog tien schipbreukelingen van
+verongelukte prauwen opgevischt.</p>
+
+<p>Toen de heer Stokhuijzen den volgenden morgen de hooge golf zag
+aankomen, die Telok Betong zou vernietigen,<span class='pagenum'><a name="Page_70" id="Page_70">[Pg 70]</a></span> liet hij alle luiken en
+gaten dicht spijkeren. Hij was daar juist mede gereed toen de vloedgolf
+de "Marie" bereikte. Toen werd de "Marie" op zijde op het strand
+geworpen en toen de "Loudon" wegstoomde, zagen wij haar liggen.</p>
+
+<p>Ik kan niet nalaten hier de eigen woorden van den heer Stokhuijzen aan
+te halen, waarmede hij zoo eenvoudig en onopgesmukt het verder
+wedervaren van de "Marie" verhaalt in een brief aan zijne betrekkingen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>"Het schip hield de zware zee&euml;n goddank goed uit, maar het werd op het
+strand geworpen, zoodat ik bij het afloopen van het water droogvoets om
+het schip kon loopen. Terstond daarop belegde ik scheepsraad, waarin de
+equipage verklaarde niet langer aan boord te willen blijven, omdat
+wanneer wij nogmaals zulke zee&euml;n kregen, het schip groot gevaar liep
+geheel verbrijzeld of ten onderste boven geslagen te worden. Ik gaf hun
+verlof het schip te verlaten, doch zelf besloot ik het mij toevertrouwde
+schip niet te verlaten, en dus aan boord te blijven.</p>
+
+<p>Daarop verliet de equipage het schip, maar een gedeelte bereikte slechts
+den wal en de anderen kwamen met veel moeite weder aan boord terug,
+zoodat ik weder 8 mannen en 3 vrouwen aan boord had.</p>
+
+<p>Tegen 10 uren zag ik weder drie zware zee&euml;n aankomen en dacht nu dat
+mijn levensloop gesloten was, want het schip lag op het strand en
+daarbij dwars, zoodat de aanrollende golven met volle kracht op het
+schip konden neerkomen."</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>"Ik deed een kort gebed, herdacht u allen en wachtte gelaten af wat
+komen zou.</p>
+
+<p>Het schip werd als een bal opgenomen en plat op zijde geworpen. In deze
+positie liepen de zee&euml;n over de "Marie" heen.</p>
+
+<p>Intusschen werd het duister. Eensklaps hoorden wij een<span class='pagenum'><a name="Page_71" id="Page_71">[Pg 71]</a></span> knal, alsof een
+buskruitmagazijn in de lucht vloog. De hemel stond als het ware in vuur
+en er was een zwaveldamp, benauwend tot stikkens toe. Tegen 3 uur 's
+namiddags kreeg ik nogmaals 3 zee&euml;n over, en daarna niet meer. Het werd
+geen dag meer. Waar ik was wist ik niet; ik dacht hoog en droog op het
+strand te staan. Eindelijk kwam de lang gewenschte dag. Toen ik aan dek
+kwam stond ik van ontzetting als verstomd. Van alle schepen op de reede
+was all&eacute;&eacute;n de "Marie" als door een wonder gered."</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>"Wij lagen weer in diep water. Ik houd het er voor, dat de laatste hooge
+zee ons weer van strand heeft afgeslagen.</p>
+
+<p>Wij hebben 4 personen, waaronder 2 vrouwen, verloren."</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Zonder voorbeeld is inderdaad het lot van de "Marie"! Wel zeer terecht
+mocht Stokhuijzen schrijven, dat de "Marie" als door een wonder gered
+was. Dat de golf een schip uit zee opneemt, omwerpt en z&oacute;&oacute; hoog op het
+strand zet, dat is op zich zelf al geen dagelijksch verschijnsel. Maar
+dat eene nieuwe golf het schip weer opricht en, evenals of het van de
+werf afloopt, behoorlijk in zee plaatst, grenst dit niet aan het
+ongelooflijke?</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Het tweede schip, dat wij hadden zien opnemen door de vloedgolf te Telok
+Betong, was het stoomschip "Barouw". Toen wij wegstoomden zagen wij het
+stoomschip hoog op de kust zitten. Later bleek de "Barouw" echter
+spoorloos verdwenen te zijn.</p>
+
+<p>Geruimen tijd na de ramp vond men de "Barouw" terug, op drie kwartier
+afstand van de zee, op het droge, evenals de arke Noachs na den
+zondvloed.</p>
+
+<p>Wat was er intusschen geworden van de inwoners van Telok Betong?</p>
+
+<p>Den 26<sup>sten</sup> Augustus des avonds, toen de "Loudon"<span class='pagenum'><a name="Page_72" id="Page_72">[Pg 72]</a></span> verwacht werd,
+begaven zich vele Europeanen op het havenhoofd, want er komt niet
+dikwijls een stoomschip uit Batavia en men heeft niet veel afleiding te
+Telok Betong. Toen verscheen de eerste vloedgolf; het havenhoofd
+overstroomde, en de bezoekers redden met moeite hun leven. Den volgenden
+morgen te half zeven kwamen de golven, die wij van de "Loudon" af zagen;
+het lage gedeelte van Telok Betong werd vernietigd, maar alle Europeanen
+waren gevlucht naar de woning van den resident en de benting, gelegen op
+24 meter boven de zee. Te tien ure knalde eensklaps een slag, als van
+een vuurmond, in de onmiddellijke nabijheid. De hemel is koperkleurig,
+de zon is onzichtbaar, bliksemstralen doorklieven de lucht. Om half elf
+is de duisternis volkomen. Modder en puimsteenregen doordringt alles,
+het loeien van den wind overstemt alles, de orkaan is allerhevigst,
+evenals bij ons op de "Loudon", die niet ver van hier hetzelfde lot
+ondergaat.</p>
+
+<p>Toen het licht werd, zagen de geredden eene kale vlakte, geen huis, geen
+boom was gespaard. Lijken van menschen en dieren, stukgeslagen
+vaartuigen, ontwortelde boomen en drijfhout, alles onder de modder
+begraven, ziedaar wat van Telok Betong over was. Niemand had in de
+duisternis het dreigende levensgevaar bespeurd, waarin allen verkeerd
+hadden. Tijdens die duisternis toch was eene vloedgolf gekomen, die tot
+op eene hoogte van 22 M. boven de zee was opgeloopen en die het water
+tot de onmiddellijke nabijheid van hun toevluchtsoord had opgestuwd.</p>
+
+<p>In het geheel vonden in de residentie Lampongsche districten 12500
+menschen den dood ten gevolge van die vreeselijke golven.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Wel betaamt ons, passagiers van de "Loudon", een gevoel van dankbaarheid
+tegenover kapitein Lindeman! Was hij niet onmiddellijk, na de vloedgolf
+van half zeven 's morgens, weggestoomd, dan waren wij zeker met de
+latere, zooveel machtiger vloedgolf op de kust van Telok Betong
+geslagen.<span class='pagenum'><a name="Page_73" id="Page_73">[Pg 73]</a></span></p>
+
+<p>En, wanneer hij niet den moed had gehad om dwars door het drijvende
+puimsteeneiland van Straat Lagoendie te varen, dan waren wij niet meer
+uit de Lampongbaai gekomen. Want ontzettende massa's puimsteen dreven
+voortdurend de Lampongbaai binnen. Zij bedekten weldra, als &eacute;&eacute;ne
+compacte massa, de geheele watervlakte, en maanden lang was de
+Lampongbaai geheel gesloten voor de scheepvaart. Evenals eene Noordsche
+haven, die een gedeelte van het jaar door het ijs geblokkeerd is, was de
+geheele baai totaal afgesloten door puimsteenvelden. En er verliepen
+meer dan drie maanden na de verwoesting van Telok Betong voor er weer
+een schip kon ankeren op de reede.</p>
+
+<p>Want eerst in December 1883 raakte de puimsteen in beweging en dreef weg
+uit de Lampongbaai. In dien tusschentijd was Telok Betong alleen over
+land te bereiken van uit de Ratehbaai. Die geelachtige, grijze laag
+puimsteen in de Lampongbaai verhief zich op sommige plaatsen meer dan 4
+M. boven de zee. De heer Verbeek vergelijkt die drijvende massa's met
+vuil ijs. Zij kunnen het gewicht van een mensch niet dragen en ze zijn
+te dik, te veel door elkaar gewoeld, te goed aan elkaar verbonden door
+modder, slik en asch, om een schip te laten passeeren.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Het ligt voor de hand, dat de ontzettende golven, die Telok Betong
+wegvaagden, eene niet minder volledige verwoesting hebben aangericht
+over het geheele Kustland van de Lampongbaai. Het gebergte is hier
+overal vlak bij de kust, zoodat de strook, die schoongeveegd werd door
+de wateren, niet breed is. Maar aan het strand lagen verschillende
+welvarende, volkrijke kampongs, waarvan geen spoor meer over is
+gebleven. Zoo verdwenen aan den voet van den berg Radja Bassa, de
+plaatsen Kalianda en Katimbang reeds te gelijk met Telok Betong, den
+morgen van den 27<sup>sten</sup> Augustus te half zeven. Maar toen ook daar de
+duisternis inviel, begon er een echt bombardement;<span class='pagenum'><a name="Page_74" id="Page_74">[Pg 74]</a></span> hevige schoten en
+knallen vergezelden een hagelbui van puimsteenbrokken, grooter dan een
+vuist. De controleur van Katimbang, de heer Beijerinck, was reeds den
+vorigen avond met echtgenoot en kinderen gevlucht op de helling van den
+berg Radja Bassa, naar eene kleine kampong, Oemboel Balak geheeten.</p>
+
+<p>Toen het bombardement met puimsteen ge&euml;indigd was, ontstond er een regen
+van gloeiende asch, terwijl er een benauwde zwaveldamp was.</p>
+
+<p>De rampzaligen werden levend geroosterd, zij werden overdekt met
+brandwonden. De toestand was zoo afschuwelijk, dat zij den hemel dankten
+toen de gloeiende aschregen vervangen werd door een stortregen van koude
+modder. Die modder plakte vast op de open brandwonden en met dat
+stinkende slijk koelden zij zich af. Onder de hevigste pijnen, niet in
+staat hunne wonden te verbinden, omringd door tal van gevluchte, gewonde
+inlanders, in de diepste duisternis gehuld, brachten zij een
+ontzettenden dag door. De arme ouders moesten het beleven dat hun
+jongste lieveling in hunne armen aan zijne brandwonden bezweek.</p>
+
+<p>Eindelijk werd het licht, maar waar zouden zij heen? Buiten staat zich
+te bewegen, een ondenkbaar lijden verdurende aan hunne brandwonden,
+brachten zij vijf dagen en vijf nachten onder een afdakje door; toen
+sloeg voor hen het uur der redding. De hopperbarge "Kedirie" kwam 1
+Sept. 1883 op de reede van Kalianda. Aan wal gekomen vernam men, waar de
+heer Beijerinck was; de arme lijders werden meer dood dan levend naar
+land gedragen en naar Batavia gevoerd, alwaar zij door goede verpleging
+en zorgvuldige medische behandeling allen genazen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Het lot dat de Semangkabaai trof was even tragisch.</p>
+
+<p>De Resident der Lampongs, de heer N. Altheer, die te Telok Betong woont,
+was van plan om den 27<sup>sten</sup> Augustus in de Semangkabaai te komen, ten
+einde den controleur<span class='pagenum'><a name="Page_75" id="Page_75">[Pg 75]</a></span> van Pajoeng Semangka, den heer P.L.C. le Sueur te
+bezoeken. De controleur was verwittigd van dit bezoek; toen hij dus den
+26<sup>sten</sup> Augustus te half vijf des avonds een kanonschot hoorde, moest
+hij gelooven dat de resident zijn bezoek een dag vervroegd had. Hij
+begaf zich dus met alle hoofden van zijne afdeeling naar Beneawang, de
+havenplaats van de Semangkabaai. Maar de resident kwam niet en men zag
+ook het vaartuig niet, dat het kanonschot zou gelost hebben. Plotseling
+overstroomt een gedeelte van het strand; des nachts ziet men een
+roodachtig licht. Den volgenden morgen verzamelden zich te 6 ure de
+controleur en de inlandsche hoofden op nieuw aan het strand ter eere van
+den resident.</p>
+
+<p>De zee was toen z&oacute;&oacute; laag, dat er klippen te zien waren, die nooit van te
+voren waren waargenomen. Plotseling komt de zee opzetten. De controleur
+en de inlandsche hoofden vluchten naar de woning van den controleur, die
+op eene hoogte gelegen was.</p>
+
+<p>Het water keert naar zee terug, maar het komt terug, hooger dan te
+voren. Het huis wordt overstroomd, vernietigd en medegevoerd door de
+naar zee teruggaande golf. De klerk van Zuijlen en al de inlandsche
+hoofden verdwijnen. De controleur wordt eveneens medegesleept doch
+blijft op het droge achter. Van de overige vluchtelingen wordt nimmer
+meer iets vernomen.</p>
+
+<p>Toen viel ook hier de duisternis in. Wederom wordt de controleur door
+eene golf medegesleept; in doodsangst klemt hij zich aan een boomstam
+vast; en ten tweeden male wordt hij gered. Na een wanhopigen tocht over
+omgevallen boomen, door puimsteen en modder, mocht het den heer le Sueur
+gelukken op het voorgebergte van den Keizerspiek eene veilige
+schuilplaats te vinden.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Aan den ingang van Straat Soenda is in de residentie Benkoelen een
+ijzeren vuurtoren gebouwd bij de dorpen Laboean-Blimbing en Blimbing
+gelegen bij de Blimbingbaai.<span class='pagenum'><a name="Page_76" id="Page_76">[Pg 76]</a></span> De golven van 26 Augustus en die van 27
+Augustus te half zeven ure deden hier weinig schade. Maar de groote
+golf, die in de duisternis kwam opzetten, verwoestte letterlijk alles,
+behalve den toren zelf. De ijzeren en steenen gebouwen, die om den toren
+stonden, werden alle totaal weggevaagd. De dorpen Blimbing
+overstroomden, 34 menschen kwamen om; op grooten afstand van den toren
+vond men nog lijken van menschen, stukken ijzer, ontwortelde boomen,
+alles door en in elkander gewoeld.</p>
+
+<p>De lichtopzichter, de heer T. Hamwijk, werd begraven onder de puinhoopen
+van de keuken, die ingestort was. Hij werd zwaar gewond, doch wist zich
+te bevrijden. Het personeel van den heer Hamwijk kwam grootendeels om.
+De inlandsche mandoer met 10 dwangarbeiders verdwenen. De overigen
+werden bijna allen zwaar gewond naar Batavia vervoerd.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Vele van de 12500 slachtoffers op Sumatra zijn naar zee gespoeld. Maar
+duizenden lijken bleven op de kust liggen. De bevolking van dat gedeelte
+van Sumatra is schaarsch en de middelen van gemeenschap zijn moeilijk.
+Weken na de verwoesting van de kustlanden lagen die lijken onbegraven te
+rotten op de kust, zij verspreidden eene afgrijselijke lucht en vulden
+den dampkring met miasma's.</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_77" id="Page_77">[Pg 77]</a></span></p><p>Niets vermag den verbijsterenden indruk weder te geven, dien die
+kustlanden van Sumatra maakten, zooals ze aanschouwd werden van de
+"Loudon" nog geen etmaal na de verwoesting. Op eene hoogte van 22 &agrave; 24 M
+boven de zee zag men eene streep. Beneden die streep was alles kaal,
+grijs of geel; eenige door elkander gegooide klapperboomen gaven hier en
+daar de plek aan, waar gisteren nog een bloeiend dorp lag en waar nu
+alleen eene kale plek te zien was of wel een onbeschrijflijke chaos van
+boomen, steenen en planken.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_V" id="HOOFDSTUK_V"></a>HOOFDSTUK V.</h2>
+
+<h3>Aan boord van de "Gouverneur-Generaal Loudon" na de uitbarsting.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>Bezoek aan Krakatau.&mdash;De vulkanische riffen tusschen Krakatau en
+Seboekoe gisteren geschapen.&mdash;Vulkanische werking
+aldaar&mdash;Moeilijkheid om zich te ori&euml;nteeren.&mdash;De opname der
+marineofficieren Steers en Calmeijer. De vulkanische werking op
+Steers- en Calmeijer-eiland, van de "Loudon" waargenomen, wordt
+door den heer Em. Metzger verklaard te zijn "eene notorische
+Unrichtigkeit"&mdash;Toch is het waar.&mdash;Instorting van Krakatau&mdash;De
+Krakatau-groep.&mdash;Langzaam verdwijnen van Steers- en
+Calmeijer-eiland.&mdash;De "Loudon" op de reede van het verdwenen
+Anjer.&mdash;</p>
+
+<p>De stomp van den vuurtoren op Java's Vierde punt.&mdash;De Anjersche
+koelies.&mdash;De resident Spaan op de plaats waar eens Anjer was.&mdash;Hij
+komt aan boord van de "Loudon."&mdash;</p>
+
+<p>Wat er te Anjer gebeurd is.&mdash;Het lot van Tjaringin.&mdash;De dood der
+afstammelingen van den regent van Lebak uit de "Max Havelaar."&mdash;Van
+Anjer naar 't oude Bantam met de "Loudon".&mdash;Bestaat
+Dwars-in-den-Weg uit 5 stukken?&mdash;Het Krakatau-album.&mdash;Het lot van
+Merak.&mdash;De ingenieur A.C. Nieuwenhuijs gered.&mdash;In de
+Bantambaai&mdash;Met de "Loudon" naar het Westen.&mdash;Aankomst te Kro&euml;,
+Benkoelen en Padang.</p></div>
+
+
+<p>Wij verlieten het stoomschip "Loudon" toen het den 28<sup>sten</sup> Aug. uit
+Straat Lagoendie in het ruime sop was gekomen, en het gevaar geweken
+was. De koers, dien de gezagvoerder verder nam, was door Straat Soenda,
+beoosten<span class='pagenum'><a name="Page_78" id="Page_78">[Pg 78]</a></span> en later bezuiden Krakatau, want hij wilde te Anjer de
+verwoesting van Telok Betong rapporteeren. Toen wij dit eiland aan
+bakboord hadden, bleek het duidelijk, dat er verband bestond tusschen de
+verschijnselen, waarvan wij bijna het slachtoffer waren geworden, en den
+vulkaan op Krakatau, dien men tot nu toe als een aardigheid beschouwde,
+geschikt als doel voor een pic-nic.</p>
+
+<p>Het eiland n.l. had zich zelf uitgespogen (men vergeve mij de onkiesche
+uitdrukking, doch ik weet geen betere te vinden) en was grootendeels
+verdwenen.</p>
+
+<p>Het Noordelijke gedeelte, waar in Mei 1883 de berg Perboewatan werkte,
+is geheel verdwenen, ook het middengedeelte van Krakatau, het
+Danaugebergte, waar in Juni 1883 eene eruptie begonnen was, heeft
+hetzelfde lot ondergaan. Maar ook het Zuidelijk gedeelte van Krakatau,
+de 832 meter hooge berg Rakata, dien wij eergisteren zagen werken,
+bestaat niet meer in zijn geheel. De grootste helft van den berg Rakata
+is weggezonken. De berg is letterlijk vertikaal midden doorgespleten en
+de overblijvende helft van den berg Rakata is alles wat er van het
+eiland Krakatau over is; het overige is in zee veranderd en als 't ware
+afgescheurd. Steil, vertikaal verheft zich die halve berg; in den
+vertikalen wand zag men groote barsten en spleten, die met damp gevuld
+waren. Van het verdwenen gedeelte steken alleen twee klippen als
+signalen boven de zee uit.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>In zee zelve tusschen Krakatau en Sebesie, waar eergisteren een
+doortocht was voor vaartuigen, zagen wij duidelijk van de "Loudon" af
+hooge groote klippen uitsteken, eilanden die gisteren eerst geschapen
+zijn en die geen menschelijk oog nog ooit aanschouwd heeft.</p>
+
+<p>Terwijl op Krakatau zelf alles in rust scheen, was hier op deze riffen
+de vulkanische werking nog niet geheel opgehouden Op acht verschillende
+plaatsen zag men kolommen van rook, die een zwart middelpunt hebben. Om
+dit<span class='pagenum'><a name="Page_79" id="Page_79">[Pg 79]</a></span> middenpunt vormt zich een witte rand, die grooter wordt, opstijgt
+tot groote hoogte en verdwijnt, om weldra plaats te maken voor een
+hernieuwd verschijnsel. Waren dit vulkanische uitbarstingen of hoozen?</p>
+
+<p>Het was natuurlijk niet aan ons op de "Loudon" om die vragen te
+beantwoorden.</p>
+
+<p>Het was in de eerste dagen in Straat Soenda niet mogelijk zich
+behoorlijk te ori&euml;nteeren ten gevolge van de puimsteenbergen, die het
+eene schip hier, het andere ginds aantrof. Die drijvende puimsteenvelden
+zagen er uit als klippen, riffen en eilanden, en de gezagvoerders
+rapporteerden dus volkomen te goeder trouw wat zij hadden waargenomen,
+als zij het ontstaan van tal van nieuwe eilanden vermeldden. Weldra
+echter dreef die puimsteen weg.</p>
+
+<p>Het Nederlandsch Indische gouvernement zond twee officieren der marine
+om de veranderingen in Straat Soenda in kaart te brengen. Toen bleek
+het, dat het vaarwater van Straat Soenda niet belangrijk veranderd was,
+en dat nu de puimsteen zich meer verdeeld had, de nieuwe eilanden, die
+men eerst had waargenomen, niet bestonden. Hierop is echter eene
+uitzondering. Tusschen Krakatau en Sebesie, waar de "Loudon" vulkanische
+riffen had meenen te zien, waren inderdaad twee eilanden ontstaan, die,
+toen wij er langs voeren, slechts &eacute;&eacute;n dag oud waren, en die dus
+feitelijk van de "Loudon" af ontdekt zijn. Aan die eilanden werd de naam
+gegeven van Steers-eiland en van Calmeijer-eiland, naar de
+zeeofficieren, die ze in kaart brachten.</p>
+
+<p>Uit de opname van Straat Soenda kreeg de heer Verbeek den indruk, dat
+deze eilanden niet uit zee zijn opgekomen door opheffing van den bodem,
+maar dat zij niets anders waren dan de hoogste, boven zee uitstekende,
+punten van eene opeenhooping van vulkanische uitwerpselen. Die opname
+geschiedde op wetenschappelijke wijze, vele weken na de uitbarsting,
+toen alles in rust verkeerde. De indruk, dien de pas geschapen eilanden
+Steers en Calmeijer, van de "Loudon" gezien, maakten, toen zij kolommen
+rook uitstootten, was eene geheel andere. Toen later de opname<span class='pagenum'><a name="Page_80" id="Page_80">[Pg 80]</a></span> van
+Verbeek bekend werd, beschuldigde de heer Emil Metzger in Petermann's
+Mittheilungen mij van "notorische Unrichtigkeiten". Op mijn vraag,
+waarin die tastbare onjuistheden bestonden, kreeg ik ten antwoord, dat
+dit o.a. sloeg op de vulkanische werking, die ik beweerde te hebben
+waargenomen op de vulkanische klippen tusschen Krakatau en Sebesie.</p>
+
+<p>Toch moet ik nog eens herhalen, dat er van de "Loudon" af werkelijk op
+acht plaatsen rookkolommen gezien zijn. Men behoeft daarom nog niet te
+twijfelen aan de juistheid van Verbeek's bewering, dat alleen Krakatau
+gewerkt heeft. Kan namelijk hetgeen wij zagen niet zijn geweest het
+ontwijken van stoom uit de eruptie-producten waaruit Steers- en
+Calmeijer eiland bestonden; een secondair eruptie-verschijnsel, zooals
+dat op de lavastroomen zoo dikwijls plaats vindt?</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Uit de opname van Straat Soenda bleek, dat de instorting van Krakatau
+verbazende afmetingen had, zoodat zij alle vulkanische veranderingen,
+die ooit in het historisch tijdperk hebben plaats gegrepen, overtreft.
+Ter plaatse, waar vroeger Krakatau lag, peilde men toch 100 tot 300
+meter. Ja, op sommige plaatsen kon met lijnen van 360 meter geen grond
+gelood worden. Buiten het verdwenen gedeelte van Krakatau is de zeebodem
+ook belangrijk verdiept. Ook daar vindt men meer dan honderd meter
+diepte. Het verdwenen gedeelte van Krakatau heeft eene oppervlakte van
+23 vierkante kilometer. Naar het Zuiden was Krakatau daarentegen
+aangegroeid, daar er eene vlakte van ongeveer 5 vierkante kilometer uit
+eruptie-producten was op gestapeld.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Van de Krakatau-groep was verder het Poolsche Hoedje geheel verdwenen.</p>
+
+<p>Lang-eiland daarentegen was iets grooter geworden terwijl<span class='pagenum'><a name="Page_81" id="Page_81">[Pg 81]</a></span> Verlaten
+eiland, dat slechts 4 vierkante kilometer groot was, na de uitbarsting,
+dank zij de massa's puimsteen, die er waren neergevallen, 12 vierkante
+kilometer oppervlakte had gekregen. En op de plaats, waar na de
+uitbarsting, Steers-eiland boven de zee uitstak, was van te voren eene
+diepte van 36 meter.</p>
+
+<p>Die eilanden Steers en Calmeijer bestonden uit zulke losse en lichte
+materialen, dat de golven van Straat Soenda en de zeestroomingen er
+telkens stukken van medenamen. Tijdens de opname van Verbeek in October
+1885, dus twee maanden na de uitbarsting, bestond Calmeijer-eiland reeds
+uit 8 stukken, terwijl Steers-eiland in 3 stukken gespleten was. Eene
+hevige branding stond steeds tegen die in zee uitstekende punten. Thans
+zijn de eilanden Steers en Calmeijer reeds sedert eenige jaren
+verdwenen, alleen is er wellicht nog eene ondiepte overgebleven op de
+plaats waar ze in 1883 geschapen zijn.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Nadat de "Loudon" Krakatau en de nieuw geschapen eilanden verlaten had,
+zette zij koers naar Anjer. Wij naderen den Java-wal en wel de kust van
+Bantam. De invloed van Krakatau heeft zich niet alleen tot Sumatra
+uitgestrekt. Een vreeselijk schouwspel levert de kust van Bantam op. Van
+Tjaringin tot het oude Bantam is alles eene woestijn gelijk.</p>
+
+<p>Wij liggen weder op de reede van Anjer geankerd, nog geen twee etmalen
+na ons vertrek op 26 Augustus. Maar er is geen Anjer meer&mdash;het is
+weggevaagd van den aardbodem. Alleen een stomp, de voet van den
+vroegeren vuurtoren op Java's Vierde punt, is overgebleven en is het
+eenige grafmonument, dat de grauwe kleur afbreekt van het reusachtige
+kerkhof, dat zich van het dek der "Loudon" aan onze blikken vertoont. De
+vuurtoren zelf is verdwenen, maar het stuk van het fondament, dat zich
+nog boven de vlakte verheft, bewijst de nabuurschap van de reede van
+Anjer. Eergisteren<span class='pagenum'><a name="Page_82" id="Page_82">[Pg 82]</a></span> zagen wij hier bloeiende kampongs, en eene
+Europeesche vestiging. Nu aanschouwen wij eene effen grijze vlakte. De
+rivier van Anjer is geheel met specie gevuld. Zelfs geen ru&iuml;ne is
+blijven staan, alles is met den grond gelijk gemaakt. Eene meer volkomen
+verwoesting is niet denkbaar. Een paar bladerlooze boomstammen,
+aschgrauw van kleur, steken boven de vlakte uit. De zee is overal met
+drijfhout bedekt.</p>
+
+<p>Het was voor de vele Anjereezen, die den 26<sup>sten</sup> Augustus aan boord
+waren gekomen (koelies) ook een treffend schouwspel, toen zij, van af
+het dek der "Loudon" zagen, dat hunne woonplaats vernietigd was.
+Waarschijnlijk zijn hunne rijstvelden verwoest, hunne vrouwen en
+kinderen omgekomen; want van al de kampongs langs het strand is niets
+gered. Het phlegma den inlander eigen&mdash;zijne bijzondere "leukheid" zou
+men kunnen zeggen&mdash;verloochende zich ook hier niet. Men zoude
+veronderstellen, dat deze arme lieden zeer treurig gestemd moesten zijn,
+en dat zij zich met alle geweld zouden willen ontschepen om de lijken
+hunner vrouwen en kinderen te zoeken. Het tegendeel geschiedde echter;
+zonder eenig zichtbaar blijk van medegevoel met hunne betrekkingen, met
+hunne vrienden, die als slachtoffers van de overstrooming zijn gevallen,
+toonden zij een volkomen gebrek aan gevoel en hart. Hunne uitingen
+drukten meer blijdschap uit over het feit, dat zij zelf den dans
+ontsprongen waren, dan medelijden met hunne achtergelaten en
+vermoedelijk omgekomen verwanten. Laten wij echter niet te haastig zijn
+in ons oordeel. Allicht dwalen wij Europeanen, als wij de gevoelens der
+Javanen willen begrijpen, als wij hunne uitingen willen verklaren.
+Wellicht was het bij hen weder die kalme berusting in Gods almachtigen
+wil, die ons, tijdens het dreigende levensgevaar op de "Loudon", zoo met
+verbazing maar toch ook met eerbied vervulde: "Anjer is verwoest; God
+heeft het zoo gewild; <i>Allah hoe akbar</i>&mdash;God is groot."</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_83" id="Page_83">[Pg 83]</a></span></p>
+
+<p>Van het dek van de "Loudon" nam men waar, dat er zich eenige Europeanen
+bewogen op de plaats, waar eens Anjer was. Kapitein Lindeman meende, dat
+dit wellicht personen waren, die hulp noodig hadden. Hij ging zelf met
+eene sloep aan den wal, en droeg het bevel over de "Loudon" tijdelijk op
+aan den eersten officier, terwijl hij hem toevoegde: "Als er soms,
+terwijl ik van boord ben, weer zeebevingen of vloedgolven komen
+opzetten, stoom dan onmiddelijk van de reede van Anjer weg."</p>
+
+<p>Aan wal gekomen ontmoette de gezagvoerder van de "Loudon" den resident
+van Bantam, Spaan, die, vergezeld van den eerstaanwezend-ingenieur van
+den waterstaat van der Ploeg en den controleur ten Cate met buitengewone
+krachtsinspanning van zijne hoofdplaats Serang was gekomen ten einde
+persoonlijk den toestand van de verwoeste streken op te nemen en
+dadelijk hulp te kunnen bieden. Deze heeren kwamen aan boord en uit hun
+mond vernamen wij nadere bijzonderheden over de ramp, die Bantam
+getroffen heeft. De tijdingen, die wij van hen hoorden, zijn vreeselijk.
+Duizenden en nog eens duizenden inlanders en ook tal van landgenooten
+hebben den dood gevonden, en dit treft te meer als men velen van hen
+gekend heeft.</p>
+
+<p>Ongelukkig Bantam! Nauwelijks waart gij de ellende te boven gekomen,
+waarin veepest, hongersnood en koortsepidemie&euml;n in 1880 en 1881 u
+gedompeld hadden; thans is de geheele kuststreek van Straat Soenda
+getroffen door eene ramp zonder weerga, zoo plotseling, dat niet voor
+velen redding mogelijk is geweest.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Te Anjer hoorde men reeds den 26<sup>sten</sup> Augustus des middags te twee ure
+de hevige knallen, die de uitbarstingen van Krakatau vergezelden, en men
+nam abnormale ebbe en vloed waar in zee. Des avonds te zes ure werd deze
+waterbeweging sterker; een 25 tal prauwen en een schoener, die op de
+reede of in het havenkanaal liggen werden driftig en bewogen zich met
+groote snelheid,<span class='pagenum'><a name="Page_84" id="Page_84">[Pg 84]</a></span> dan in de eene richting dan in de andere. Men hoort
+donder en ziet bliksemstralen; de telegraafdraad, die Anjer met Serang
+verbindt, breekt doordat de schoener er mee in aanraking komt, om half
+tien 's avonds houden de geluiden op en alleen valt er gedurende den
+nacht een kleine aschregen.</p>
+
+<p>Eenige bewoners begeven zich 's nachts te &eacute;&eacute;n ure nog eens naar het
+strand en kijken naar het heen en weer gaan van het water en van de
+schepen.</p>
+
+<p>Geheel Anjer gaat vervolgens slapen. Men vergunne mij hier eene
+opmerking. De lezer zal zich waarschijnlijk afvragen, hoe het mogelijk
+is, dat de inwoners gerust kunnen gaan slapen, als er zich toch reeds
+verschijnselen voordoen, die zoo buitengewoon zijn. Maar de bewoners van
+Indi&euml; nemen zoo dikwijls aardbevingen en onderaardsche geluiden waar,
+die in verband staan met de vulkanen, dat men zich in deze streken niet
+zoo gemakkelijk beangst.</p>
+
+<p>Des morgens op den 27<sup>sten</sup> Augustus te zes ure zijn de beambten van den
+post- en telegraafdienst bezig met het herstellen van den
+telegraafdraad. Sommige Europeanen zijn reeds opgestaan en wandelen in
+nachtbroek of sarong en kabaai over hun erf of nemen een bad in de
+"mandikamer", gelegen in de bijgebouwen. Anderen zijn nog te bed.</p>
+
+<p>Te half zeven komt de vloed opzetten; men aanschouwt eene donkere
+watermassa in volzee, deze watermassa beweegt zich voort naar de reede
+met groot gedruisch. Zij schijnt eene groote snelheid te bezitten. Zij,
+die haar gezien hebben, vluchten in aller ijl en eenige van hen zijn
+gered. De meeste bewoners hebben de golf niet kunnen zien aankomen,
+anderen hebben niet de noodigen tijd om te vluchten. Het water stijgt en
+overstroomt de stad.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Plotseling trekt het water zich terug, en sleept mannen, vrouwen en
+kinderen mede naar zee. Alles is weder opnieuw kalm en stil, men ziet
+slechts overblijfselen van<span class='pagenum'><a name="Page_85" id="Page_85">[Pg 85]</a></span> schepen, bruggen, huizen, takken en lijken.
+Dit is slechts het voorspel. Een zware aschregen begint. De personen,
+die gered zijn en waarvan sommige gewond zijn, scheppen weder adem. Van
+geheel Anjer is slechts het fort, de gevangenis, de woning van den patih
+en de "kawedanan" (huis van het districtshoofd) over.</p>
+
+<p>De echtgenoote van den assistent-resident van Anjer was juist in de
+badkamer met haar kindje, toen de golf haar bereikte, zij wordt door het
+water uit de badkamer geworpen, zij ziet haar echtgenoot verdwijnen,
+terwijl ze haar kind in de armen heeft.</p>
+
+<p>Verscheidene malen wordt haar kind haar ontnomen door de golven, elke
+keer doet zij bovenmenschelijke pogingen om het kind weer te grijpen.
+Eindelijk verdwijnen de wateren, zij is gered, zij houdt haar kind nog
+vast en vlucht..... maar haar kind sterft in hare armen, zij heeft
+slechts een lijk gered en haar echtgenoot is voor altijd verdwenen.
+Twintig minuten van Anjer werd een graf gedolven en daar werd het kindje
+begraven.</p>
+
+<p>Er was te Anjer een hotel, dat dichtbij de zee gelegen was. De opzichter
+van den waterstaat H.J. van Rosmalen, en de havenmeester P.T.M. van
+Leeuwen, die in dat hotel logeerden, zijn verdwenen met al de bewoners
+van het hotel en het hotel zelf.</p>
+
+<p>Alleen eene jonge dame, de dochter van de hotelhoudster Mevrouw Schuit,
+heeft zich kunnen redden, nadat zij hare moeder had zien verdwijnen. Nu
+treedt te 10 ure de duisternis in na een ontzettenden knal vergezeld
+door den orkaan en den modderregen. De arme inwoners, die de ramp
+overleefden en die alles verloren hebben, zijn in een vreeselijken
+toestand. Zij trachten te vluchten. Maar niemand ziet den weg en men
+loopt de kans van gedood te worden door de boomen, die aanhoudend
+vallen, geknakt als ze zijn door het gewicht van de modder.</p>
+
+<p>In die duisternis hoorde men plotseling een groot gekraak. Het was de
+grootste van alle vloedgolven, die, door niemand aanschouwd, tot niet
+minder dan 36 M. hoogte<span class='pagenum'><a name="Page_86" id="Page_86">[Pg 86]</a></span> opliep, de overige gebouwen van Anjer medenam,
+den vuurtoren afknapte en ten slotte stukken koraal, uit zee
+medegevoerd, op het strand achterliet, waarvan er &eacute;&eacute;n een gewicht had
+van minstens 400,000 kilogrammen.</p>
+
+<p>De gevangenis is verdwenen met alle bewoners, gevangenen zoowel als
+bewakers.</p>
+
+<p>De schoone assistent-residentswoning, het postkantoor, het fort, de
+scholen, de Chineesche kamp, de inlandsche kampongs, de huizen der
+inlandsche hoofden&mdash;alles is weg. Een stinkend moeras is het eenige, wat
+men ziet: zelfs de plaats, waar Anjer eens lag, is niet geheel terug te
+vinden, want de teruggaande golf heeft een heel stuk uit de vlakte van
+Anjer weggehapt. 14 Europeanen en 7600 inlanders zijn omgekomen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Tusschen Anjer en Tjaringin lagen aan zee de dorpen Sirih, Pasaroeran,
+Tadjoer, en Tjerita&mdash;zij bestaan niet meer. Te Tjaringin is de ramp op
+dezelfde wijze geschied als te Anjer, zoodat het onnoodig is hierover
+uit te wijden. De vlakte, waarin Tjaringin lag, was anderhalve kilometer
+breed. Weinigen slechts ontkwamen aan den vloed. Geen enkel gebouw, geen
+enkele boom is blijven staan; talrijke lijken zijn blijven liggen
+tusschen overblijfselen van huizen en boomen. De wegen bestaan niet
+meer. In het Europeesche gedeelte zijn alle huizen in zee gespoeld. In
+de geheele afdeeling zijn 12000 slachtoffers. De assistent-resident Jhr.
+J.A.O. van den Bosch, de controleur P. Schalk, en de 1<sup>e</sup> luitenant bij
+de topographische opnemingsbrigade A.T. Dessauvagies zjn verdwenen.</p>
+
+<p>De slachting te Tjaringin aangericht onder de inlandsche aristocratie,
+doet ons denken aan een oud-testamentisch wraakgericht.</p>
+
+<p>Den 26<sup>sten</sup> Augustus 1883 werd er in de kaboebaten (regentswoning) te
+Tjaringin, ten huize van den regent van het wester-regentschap van
+Bantam, raden toemenggoeng Djaja Kegara een schitterend familiefeest
+gevierd.<span class='pagenum'><a name="Page_87" id="Page_87">[Pg 87]</a></span> In het geheel waren er 55 familieleden van den regent
+aanwezig. Behalve de eigen vrouwen en kinderen van Djaja Negara
+herbergde de kaboepaten dien dag ook de kinderen van zijn overleden
+broeder raden Soeleiman. De vader van den regent van Tjaringin en van
+raden Soeleiman was de eens zoo machtige regent van Lebak raden adipati
+Karta Nata Negara, de bekende hoofdpersoon uit den "Max Havelaar", die
+de buffels stal van de ouders van Saidjah en Adinda. Zijne
+afstammelingen vierden nu voor het laatst feest. De vloedgolf van
+Krakatau nam de geheele regentswoning mede. Zij verdween en met haar de
+geheele familie van Djaja Negara. Geen enkele der 55 aanwezige verwanten
+ontkwam.</p>
+
+<p>Zoo eindigde het geslacht van raden adipati Karta Nata Negara, den
+gevreesden tiran van Rangkas-Betoeng. Want wel leven er nog twee zoons
+van den Lebakschen regent: raden Idroes, die als ontslagen ambtenaar in
+Lebak leeft en raden Moesa thans assistent-wedama van Tjoeroeqbarang in
+'t regentschap Pandeglang; maar zij munten uit door onbeduidendheid. Van
+tijd tot tijd plaatst de regeering ze in ondergeschikte betrekkingen.
+Gewoonlijk worden ze dan al spoedig aangeklaagd door de bevolking,
+wegens knevelarij gestraft, en, als dat niet helpt, ontslagen.</p>
+
+<p>De eenige zoon van den adipati, die het ver gebracht had in de wereld,
+was de regent van Tjaringin. Op zijne zonen zou nog een deel overgaan
+van den luister, die den ouden adipati van Lebak eens omstraalde.</p>
+
+<p>Maar nu is het uit met het oude regentengeslacht van Lebak, volgens de
+merkwaardige wet, die op Java heerscht, dat de adel van geboorte in rang
+daalt naarmate de descendent verder afstaat van dengene, die zijn
+geslacht verheven heeft boven zijne landgenooten. De kleinzoons van
+regenten genieten slechts weinig eerbied meer van de zijde der
+bevolking; de oude adel houdt alleen waarde, als de drager zelf er weder
+in slaagt eenigen ambtstitel te bemachtigen. De afstamming van de
+kruisridders all&eacute;&eacute;n, waar onze Westersche oude geslachten zoo<span class='pagenum'><a name="Page_88" id="Page_88">[Pg 88]</a></span> trotsch
+op zijn, zou bij de Javanen geen reden tot zelfverheffing zijn.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De inlandsche hoofden der afdeeling Tjaringin deelden het lot van hun
+regent, de patih werd teruggevonden zonder hoofd; de "wedana kota", dat
+is het districtshoofd ter hoofdplaats, verdween met vrouw en kinderen.
+De onder-collecteur, de ambtenaar, die de landrente int, vergrijsd in
+den dienst van het Nederlandsch Indische gouvernement, was door geene
+smeekingen te bewegen de geldkist te verlaten, die hij bijna een halve
+eeuw beheerd had. Hij wachtte het gevaar af, gezeten op die geldkist en
+vond daar den dood.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De tocht, dien de Bantamsche heeren uit Serang achter zich hadden, toen
+zij te Anjer werden opgenomen in de sloep van kapitein Lindeman, was
+niet gemakkelijk geweest; de postweg was op sommige plaatsen geheel
+verdwenen, terwijl er hier en daar bepaald kluwens lagen van
+dooreengewoelde fragmenten van boomen en huizen, waartusschen soms
+lijken uitstaken. Gaarne nam dan ook de resident van Bantam, die naar
+Serang terugwilde, het aanbod aan van kapitein Lindeman om hem in de
+Bantambaai bij het oude Bantam aan wal te zetten.</p>
+
+<p>Daardoor hadden wij de gelegenheid nog verdere gevolgen van de
+uitbarsting te zien. De eilanden van Straat Soenda hebben in de
+verwoesting gedeeld. Zij zijn kaal; alle plantengroei is verdwenen. Wij
+verkennen het eiland Dwars-in-den-Weg. Volgens de berichten, die de
+resident van Bantam medebracht, was dit eiland in 5 stukken gespleten.
+Ook de passagiers van de "Loudon" zagen, zooals ik in Sept. 1883
+schreef: "dat thans Dwars-in-den-Weg uit 5 stukken bestaat, tusschen
+welke de wateren der zee rustig vloeien."</p>
+
+<p>Toch was onze indruk onjuist, hoewel alle schepen,<span class='pagenum'><a name="Page_89" id="Page_89">[Pg 89]</a></span> die in die dagen
+door Straat Soenda voeren, hetzelfde opmerkten. Toen de heer Verbeek, 2
+maanden na de eruptie, zijn tocht deed naar de kustlanden van Straat
+Soenda, kon hij door de hevige branding wel is waar niet landen op
+Dwars-in-den-Weg, maar hij slaagde er toch in dicht genoeg bij het
+eiland te komen om vast te stellen, dat Dwars-in-den-Weg nog uit &eacute;&eacute;n
+stuk bestaat. Beschouwt men de beide prachtig uitgevoerde gekleurde
+teekeningen van het album in Verbeek's Krakatau, die een gezicht op
+Dwars-in den-Weg voorstellen, dan krijgt men echter eveneens den indruk,
+dat men verschillende stukken land, niet dien, dat men &eacute;&eacute;n eiland voor
+zich heeft. De heer Verbeek merkt zelf hieromtrent op, dat de zee aan de
+Zuidzijde van het eiland tot 35 M. hoogte is opgeloopen, dat de zee over
+de lagere gedeelten van het eiland van Zuid naar Noord is gestroomd en
+daarbij alle planten en boomen heeft medegesleept.</p>
+
+<p>Hij voegt er het volgende bij:</p>
+
+<p>"Daar de lage gedeelten, op eenigen afstand uit zee gezien, achter de
+kruin duiken, ziet het eiland er dan uit, alsof het uit verschillende
+stukken bestaat, waardoor het bericht verklaard wordt, dat
+Dwars-in-den-Weg in 5 stukken gespleten zoude zijn. Komt men naderbij,
+dan ziet men dat de hoogere gedeelten door de lagere nog steeds tot &eacute;&eacute;n
+samenhangend eiland zijn verbonden."</p>
+
+<p>Ik zou deze zaak hier niet releveeren, ware het niet om een persoonlijk
+feit.</p>
+
+<p>In October 1883 zond ik uit Padang een opstel over de uitbarsting van
+Krakatau naar Frankrijk, hetgeen gepubliceerd werd onder den titel "Le
+desastre de Krakatau", in het "Bulletin Mensuel de la Soci&eacute;t&egrave;
+Scientifique Flammarion" &agrave; Argentan, en in "la Nature." De heer Verbeek
+zegt in zijne "aanteekeningen" (No. 140) over dit opstel: "Dit verslag
+geeft een vrij goed overzicht van de eruptie, maar het bevat de oude
+onjuistheden over het verdwijnen en ontstaan van eilanden, die de eerste
+verwarde courantenberichten gaven."<span class='pagenum'><a name="Page_90" id="Page_90">[Pg 90]</a></span></p>
+
+<p>Dat ik Dwars-in-den-Weg, in 5 stukken heb laten splijten is, dunkt mij,
+zeer vergefelijk. Toen ik <i>dat</i> schreef had de Heer Verbeek zijn tocht
+nog niet gedaan en, als men ziet, dat, twee maanden na de eruptie, het
+eiland er op zijne teekeningen nog uitziet, als of het verbrokkeld was,
+dan zal men zich kunnen begrijpen hoe veel sterker <i>onze</i> indruk van dit
+feit was, op een tijdstip toen &eacute;&eacute;n etmaal geleden de wateren over de
+lage gedeelten van Dwars-in-den-Weg heen gespoeld waren.</p>
+
+<p>Gaarne wil ik echter bekennen, dat ik ten onrechte vermeld heb, dat het
+eilandje Tempoza bij Merak verdwenen was. Door de vele drijvende
+puimsteenvelden, de massa's drijfhout en de stukken, die van de kust
+versch waren afgekapt, onder den vollen indruk zijnde van het gebeurde,
+was het vrij wat moeilijker zich goed te ori&euml;nteeren in Straat Soenda op
+de "Loudon", dan twee maanden daarna, toen de puimsteenvelden niet meer
+den indruk maakten van eilanden, toen de kust er weer meer normaal
+uitzag en toen eene expeditie, voorzien van alles wat zij noodig kon
+hebben, op wetenschappelijke wijze onder de uitstekende leiding van
+Verbeek werd uitgezonden.</p>
+
+<p>Wat wij van de "Loudon" waarnamen, waren slechts losse indrukken; de
+opname van Verbeek is een monument! Maar welke vreeselijke impressie van
+verlatenheid en verwoesting ook de platen van zijn Krakatau-album maken,
+toch gaven zij mij niet den aanblik van de kusten en eilanden terug,
+zooals wij die zagen van af de "Loudon", toen de verwoesting v&oacute;&oacute;r &eacute;&eacute;n
+etmaal geschied was. Het landschap had toen iets bovenaardsch, iets
+"niet van deze wereld." Want niet alleen, dat men langs elk eiland de
+eigenaardige streep zag tusschen de 20 en 40 meter hoogte, die de grens
+aangaf van de totale vernietiging door het water teweeggebracht. Maar
+daarboven, hooger dan het hoogste gebergte, werd de achtergrond gevormd
+door het gebied van den asch-, modder- en puimsteenregen, ook d&aacute;&aacute;r was
+toen geen spoor van plantengroei te zien; de boomen waren geknakt door
+de modder en alles<span class='pagenum'><a name="Page_91" id="Page_91">[Pg 91]</a></span> was aschgrauw van tint! Door de hevige regens, die
+in de dagen na de uitbarsting plaats vonden, verdween asch en modder, en
+de weelderige groeikracht der tropen deed weer menig groen knopje
+uitspruiten op plekken, waar alles even doodsch en grijs was als langs
+de onherbergzame stranden van de Roode Zee.</p>
+
+<p>Zooals wij Straat Soenda zagen&mdash;daarvan kan zelfs het schoone album van
+Verbeek's Krakatau geen denkbeeld geven.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Na Dwars-in-den-Weg aan bakboord voorbij gevaren te hebben, naderen wij
+aan stuurboord het kleine eilandje Poeloe Merak. Op dat eilandje was een
+dynamietmagazijn, ten behoeve van den dienst der Bataviasche havenwerken
+te Tandjong Priok. Tegenover dat eilandje Merak ligt op den Java-wal
+vlak aan zee, de kampong Merak. De trachietrotsen, die hier tot vlak bij
+zee doorloopen, hebben het materiaal uitgemaakt voor de havendammen van
+Tandjong Priok.</p>
+
+<p>De steenbrokken werden uit het gebergte met dynamiet losgemaakt en door
+zwevende kabels vervoerd. Langs den voet van het gebergte liep eene
+spoorbaan. De steenbrokken werden daar in wagons geladen, die door een
+locomotief op een steiger of aanlegplaats werden gebracht, vanwaar ze
+door middel van stoomkranen konden geladen worden in hopperbarges.</p>
+
+<p>Het huis, bewoond door den eerstaanwezend-ingenieur te Merak, A.C.
+Nieuwenhuys, stond op een heuvel van 14 meter hoogte, vanwaar men een
+prachtig gezicht had op het etablissement der havenwerken, op de kampong
+en op de heerlijke Straat Soenda met hare eilandjes. De heer Nieuwenhuys
+was den 25<sup>sten</sup> Augustus naar Batavia vertrokken ten einde zijn
+echtgenoote op te zoeken, die aldaar vertoefde. Daardoor is dit gezin
+gered. Want de wateren van Straat Soenda stegen te Merak tot 30 M. boven
+het gewone peil der zee. Het geheele personeel, dat te Merak vertoefde,<span class='pagenum'><a name="Page_92" id="Page_92">[Pg 92]</a></span>
+kwam jammerlijk om. De chef-mijnwerker K.A. Naumann met echtgenoote, de
+opzichter H.B. van Diest met echtgenoote, de opzichter J. Kaal, de
+machinist S.C. van Essen met vrouw en 4 kinderen, de magazijnmeester
+J.S. Townsend met kind, allen verdwenen. De inlandsche werklieden,
+timmerlieden, machinisten, smeden, bankwerkers, stokers en koelies, te
+zamen 169 in getal, benevens 14 mandoors (inlandsche koelie-opzichters),
+de meesten met vrouwen en kinderen, werden zonder &eacute;&eacute;n spoor na te laten
+medegesleurd door de golven.</p>
+
+<p>Toen de heer Nieuwenhuys den 28<sup>sten</sup> Aug. te Merak kwam, was er niets
+meer over, noch van zijn huis, noch van het etablissement, noch van de
+kampongs.</p>
+
+<p>Locomotieven waren als blik gedeukt, en spoorstaven als papier
+samengevouwen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Na een laatsten blik op Merak, varen wij Punt St. Nicolaas om en zetten
+den resident Spaan in de Bantambaai aan land. De bestemming van de
+"Loudon" is de Westkust van Sumatra. Wederom zet de gezagvoerder koers
+naar het Westen. Ten derden male dus door Straat Soenda en langs
+Krakatau&mdash;en wee ons, als er weder eene uitbarsting komt! Want driemaal
+is scheepsrecht, wij zouer dan zeker niet levend zijn afgekomen.</p>
+
+<p>Maar de wereld van Vulcaan is geheel in rust. Krakatau rust op zijne
+lauweren. Het is w&egrave;l geweest.</p>
+
+<p><i>Pour la bonne bouche</i> in den nacht van 28 tot 29 Augustus nog wat
+aschregen&mdash;en wij zijn eindelijk in den Indischen Oceaan. De eerste
+haven, die de "Loudon" aandoet is Kro&euml; of "Krooi", zooals de Hollandsche
+matrozen zeggen. Wij praaien daar de stoomboot van de Nederlandsch
+Indische Stoomvaart-Mij. "Graaf van Bylandt", die van Padang komt met
+het plan Straat Soenda in te gaan. Nadat kapitein Lindeman den
+gezagvoerder het een en ander verteld heeft over de verwoesting van
+Straat Soenda, vervolgt de "Bylandt" hare reis.<span class='pagenum'><a name="Page_93" id="Page_93">[Pg 93]</a></span></p>
+
+<p>Te Kro&euml; heeft men geen vloedgolven waargenomen. Maar daarentegen heeft
+men in de richting van Krakatau van 26 Augustus 's middags te 3 ure
+kanonschoten, luchttrillingen, schokken en donder gehoord tot 28 Aug.
+toe.</p>
+
+<p>Ook hier is de zon geheel verduisterd geweest; terwijl de thermometer
+van den controleur Dr. D.W. Horst des middags daalde tot 73&deg; Fahrenheit.
+Ook is er veel asch gevallen. De kust ziet er uit als een Hollandsch
+landschap, waar eenige sneeuw gevallen is. Maar het is ons eene
+verademing weer aan zee dorpen te zien liggen, die niet verwoest zijn.</p>
+
+<p>Den volgenden dag zijn wij te Benkoelen, alwaar wij vernemen, dat men
+van de uitbarsting ongeveer evenveel gemerkt heeft als te Kro&euml;.</p>
+
+<p>Alleen heeft men te Benkoelen een bijzonder hoogen vloed opgemerkt, die
+voorafgegaan werd door eene buitengewoon lage ebbe, die zoo gauw afliep,
+dat visschen, schildpadden en zeekalven op het droge achterbleven. Hoe
+verder Noordelijk, des te minder schade heeft het natuurverschijnsel
+aangericht. Allen echter, die wij spraken, waren het er over eens, dat
+gedurende minstens een etmaal telkens een geluid als van een kanonschot
+was gehoord.</p>
+
+<p>Zeer vreemd is het zeker, dat aan boord van de "Loudon" van dit geluid
+niets gehoord is, terwijl zij toch tijdens de uitbarsting in het centrum
+van werking was.</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_94" id="Page_94">[Pg 94]</a></span></p><p>Den 30<sup>sten</sup> Augustus komt de "Loudon" op de reede van Padang. Wat
+zijn wij allen dankbaar, dat wij er heelhuids zijn afgekomen!</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_VI" id="HOOFDSTUK_VI"></a>HOOFDSTUK VI.</h2>
+
+<h3>Het gebied der schoten en luchttrillingen van Krakatau.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>Wat men te Padang meende, toen de schoten gehoord werden.&mdash;In Atjeh
+gelooft men, dat er een gevecht plaats heeft.&mdash;Op de "Loudon" is
+geen geluid vernomen.&mdash;Uiterste punten van het gebied van het
+geluid der schoten.&mdash;Het geluid op Java.&mdash;De geluidscirkel.&mdash;Over
+1/14 der aard-oppervlakte is het geluid gehoord.&mdash;Veronderstelling
+dat Krakatau te 's Gravenhage lag.&mdash;Eerste berichten in Europa over
+de ramp.&mdash;Het gebeurde te Batavia, op Onrust, te Tandjong Priok.</p>
+
+<p>De onhoorbare geluiden tijdens de
+uitbarsting.&mdash;Oorsuizingen.&mdash;Benauwdheid, omvallen van
+voorwerpen.&mdash;De reuzentrilling van den 27<sup>sten</sup> Augustus te 10
+uur.&mdash;Zij doet eene reis om de aarde in 35 uur.&mdash;Tweede reis om de
+aarde.&mdash;Derde reis om de aarde.&mdash;De luchtgolven als snelboden der
+uitbarsting.</p></div>
+
+
+<p>Er is nog nooit op aarde, zoo lang menschengeheugenis reikt, een geluid
+voorgebracht, dat gelijktijdig is gehoord over zulk eene
+uitgestrektheid, als de schoten van Krakatau.</p>
+
+<p>Toen de "Loudon" te Padang aankwam, vernamen wij, dat over geheel
+Sumatra van den 26<sup>sten</sup> Augustus tot den 27<sup>sten</sup> Augustus
+kanonschoten gehoord waren, gepaard met luchttrillingen.</p>
+
+<p>Zooals bekend is geeft Sumatra, op het gebied van Vulcaan, Java niet
+veel toe; aardbevingen en geluiden zijn er geen zeldzaamheid. Maar de
+kanonnade van 26 tot 27 Augustus was zoo buitengewoon hevig, dat men
+zich toen toch ernstig ongerust maakte.<span class='pagenum'><a name="Page_95" id="Page_95">[Pg 95]</a></span></p>
+
+<p>Natuurlijk schreef men overal op Sumatra die geluiden toe aan eene
+vulkanische uitbarsting, hier van den Merapi, daar van den Dempo, ginds
+van den Piek van Indrapoera.</p>
+
+<p>Merkwaardig was de verzameling telegrammen, die, op het
+gouvernementsbureau te Padang aanwezig, waren uitgewisseld met alle
+mogelijke plaatsen van Sumatra. Hieruit bleek ten slotte duidelijk, dat
+geen der Sumatraansche vulkanen de schuldige was. Maar meer wist men er
+niet van, daar de onderzeesche telegraafkabel, die van Anjer naar Telok
+Betong loopt, gebroken was en bovendien (hoewel men hiermede te Padang
+niet bekend was) de beide telegraafkantoren, zoowel te Anjer als te
+Telok Betong verdwenen waren. Eerst na de komst van de "Loudon"
+verspreidde zich te Padang de tijding, dat Krakatau de oorzaak was van
+die geluiden.</p>
+
+<p>Men was daar niet in de verleiding gekomen, om aan een werkelijken
+veldslag te gelooven. Dit was echter wel het geval in Atjeh. Te Atjeh
+werden de geluiden onder anderen gehoord door de posten te Malaboeh, te
+Anagaloeng en te Kleh Gambing in eigenlijk Atjeh, en te Edi op de
+Oostkust.</p>
+
+<p>De geluiden hadden zulk eene treffende overeenkomst met een
+infanteriegevecht, vergezeld door artillerie, dat de kommandanten der
+posten overtuigd waren, dat er eene nabijzijnde benting werd aangevallen
+door de Atjehers met geweervuur en dat men zich verdedigde met
+artillerie. Te Kotta Radja, de hoofdplaats van onze vestiging in Atjeh,
+zond de militaire commandant ordonnansen uit om te onderzoeken welke
+post aangevallen werd. Opmerkzaamheid verdient dat een paar
+marineschepen ter reede van Oleh-leh, nabij Kota Radja, volgens een
+telegram van den commandant der Marine in de Atjehsche wateren, geen
+geluiden gehoord hebben evenmin als de schepen te Boeleleng (eiland
+Bali).</p>
+
+<p>Wij herinneren ons, dat op de "Loudon" evenmin eenig geluid is vernomen,
+terwijl wij vlak bij den vulkaan lagen en om ons heen alles heeft
+getrild van de kracht der schoten.<span class='pagenum'><a name="Page_96" id="Page_96">[Pg 96]</a></span></p>
+
+<p>Te Timor en te Makassar meende men, dat er een zeegevecht werd geleverd
+of wel dat er een schip in nood was, zoodat de aldaar gestationneerde
+oorlogsschepen werden uitgezonden om te onderzoeken wat er gebeurde.</p>
+
+<p>Op het eiland Ceylon meende men, dat er een of ander oorlogschip
+schietoefening hield met zwaar geschut.</p>
+
+<p>Dergelijke geluiden hoorde men op Nieuw Guinea, West- en Zuid Australi&euml;
+en Birmah.</p>
+
+<p>Op de Chagos-eilanden, te Diego Garcia gelegen op meer dan 30&deg; afstand
+van Krakatau en te Rodriguez, meer dan 40&deg; Zuid-West van Krakatau, zijn
+de geluiden zoo sterk gehoord, dat men ook daar aan noodseinen van
+schepen dacht.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Laten wij nog eens een kijkje op Java nemen tijdens die benauwde dagen.
+Het is begrijpelijk, dat men overal de schoten, die gehoord werden,
+toeschreef aan vulkanen, die dicht bij waren. Zoo meende men in de
+Preanger, dat de Gedeh werkte. In Tegal veronderstelde men eene
+uitbarsting van den Tjermai; in de residentie Bagelen beschuldigde men
+den Slamat en in Kedoe den Sendoro. In Solo en Semarang dacht men aan
+den Merapi; in Soerabaja vreesde men, dat de Keloet zich gereed maakte
+voor eene uitbarsting; in Kedirie zag men daarentegen dat de Keloet
+rustig was en gaf men de schuld aan den Wilis. In Bezoeki eindelijk
+schreef men het geluid toe aan den Lamongan of aan den Rawoen.</p>
+
+<p>Dat de uitsluitende oorzaak van alles het onaanzienlijk, kleine
+vulkaantje op Krakatau was, tot dit besluit is men eerst gekomen toen er
+na die vreeselijke natuurverschijnselen dagen van rust en kalmte waren
+aangebroken.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Als men van Krakatau uit als pool een cirkel trekt op de aarde van 32&deg;
+straal (3555 kilometers), dan heeft men<span class='pagenum'><a name="Page_97" id="Page_97">[Pg 97]</a></span> de streek op aarde, waarbinnen
+het geluid gehoord is. De middellijn van dien cirkel is dus 64&deg; of een
+zesde van den geheelen omtrek der aarde. En de oppervlakte van het deel
+der aarde, waarbinnen het geluid gehoord is, is meer dan 1/14 van de
+oppervlakte der aarde.</p>
+
+<p>Ik vrees, dat al die cijfers en namen van eilanden den lezer zeer koud
+zullen laten en hem toch geen goed denkbeeld zullen geven van de
+afmetingen van den geluidscirkel. Laten wij daarom eens voor een
+oogenblik de onwaarschijnlijke veronderstelling maken, niet dat den Haag
+gebombardeerd wordt, maar omgekeerd dat er in 't vorstelijk 's
+Gravenhage kanonnen werden afgeschoten van de zelfde kracht als de
+vulkaan van Krakatau of met andere woorden: stel dat den Haag een
+vuurspuwende berg was van het kaliber Krakatau. Dan zouden de schoten
+gehoord zijn op Groenland, IJsland, Spitsbergen, Lapland, Finland, te
+Petersburg, Odessa, Alexandri&euml;, Jeruzalem; verder in geheel Afrika
+benoorden den kreeftskeerkring. De uiterste Westelijke punten zouden dan
+zijn de Kaap-Verdische eilanden en de Azoren. Laten wij ons beeld nog
+eens uitwerken. Gelooft ge dat, als men te gelijk te Jeruzalem te
+Petersburg en op Groenland een dergelijk geluid hoorde, er spoedig
+iemand op het denkbeeld zou komen dat al die geluiden van &eacute;&eacute;n bron
+afkomstig waren, ook al wist men toevallig, dat er in den Haag een
+vuurspuwende berg was, die van tijd tot tijd uitbarstte?</p>
+
+<p>Het was dus volstrekt geen bewijs van stompzinnigheid, dat men op
+sommige plaatsen het een alleronzinnigst denkbeeld vond, dat een
+vulkaan, die 600 uren gaans verwijderd was, de oorzaak dier schoten zijn
+zou, terwijl er bovendien tal van vulkanen in de richting der schoten
+lagen op veel korteren afstand.</p>
+
+<p>De eerste berichten over de ramp, in Europa verspreid, vermeldden dan
+ook merkwaardige bijzonderheden. Zoo kon men in het Fransche dagblad "le
+Gaulois" van 5 Sept. 1883 lezen, dat een derde der 45 vulkanen van Java<span class='pagenum'><a name="Page_98" id="Page_98">[Pg 98]</a></span>
+tegelijk gewerkt hadden en dat er te Batavia 20000 Chineezen en 100
+Europeanen waren omgekomen. Ik herinner mij ook, dat eene der groote
+buitenlandsche illustraties in die dagen prentjes gaf van den
+Boro-Boedoer-tempel in de residentie Kedoe, die, zooals zij meende, met
+geheel Java vernietigd was geworden.</p>
+
+<p>De uitsluitende oorzaak, de motor van al de ellende die in Indi&euml; geleden
+is, was echter de vulkaan van Krakatau. Geen der vulkanen van Java heeft
+zich er mee bemoeid. Zij waren wellicht van meening, dat Krakatau het
+alleen wel af kon.</p>
+
+<p>Wat nu echter het zoo even vermelde praatje betreft, dat er te Batavia
+zooveel personen waren omgekomen, zoo kan dit wel een gevolg zijn van
+zekere leemten in aardrijkskundige kennis, die men wel eens meer opmerkt
+bij het geestigste volk van Europa.</p>
+
+<p>In hetzelfde bericht van de "Gaulois", dat wij boven aanhaalden, wordt
+immers ook gesproken van de stad Bantam en het eiland Serang. Aan het
+woord "Batavia" verbond men dus wellicht (<i>pars pro toto</i>) het begrip
+Java, Sumatra, of andere eilanden, in 't algemeen die verafgelegen
+streken, die men zonder nadere aanduiding te Parijs zoo gaarne
+"l'extr&ecirc;me orient"&mdash;het verre Oosten&mdash;noemt.</p>
+
+<p>Frankrijk staat echter niet alleen. De redactie van de Engelsche "Daily
+News" wilde aan hare lezers een uitvoerig verslag mededeelen,
+uitvoeriger dan de magere Reuter-telegrammen; en bij gebrek aan eenigen
+correspondent in Indi&euml; heeft men de onbeschaamdheid gehad om, zonder
+iets van Indi&euml; noch van de uitbarsting af te weten, berichten te
+phantaseeren. Zoo ontstond er een verhaal, dat nog ongelooflijker was
+dan dat van de "Gaulois", en dat gretig werd overgenomen door andere
+bladen, tuk op sensatie, terwijl het steeds grootere afmetingen aannam.
+De vijf en veertig vulkanen van Java zouden te gelijk hebben gewerkt, en
+vooral de Papandajan zou ontzettende verwoestingen aangericht hebben.
+Plotseling begint ook, volgens die berichten, de vulkaan "Tankohabie",
+(die niet bij naam<span class='pagenum'><a name="Page_99" id="Page_99">[Pg 99]</a></span> op Java bekend is), vuur te spuwen. Het aantal
+slachtoffers telt men bij "honderdduizenden", waarvan de meeste te
+Batavia.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Om echter duidelijk te doen zien, dat er in onze hoofdstad niet zulk
+eene slachting is aangericht, als de "Gaulois" en "Daily News" meenden,
+zullen wij nog eens nagaan wat er te Batavia gebeurd is.</p>
+
+<p>Toen te Batavia den 26<sup>sten</sup> Augustus des namiddags de knallen en het
+gerommel begonnen van uit het Westen, en toen er des nachts in die
+richting een dof-roode gloed was waar te nemen, stelde men zich algemeen
+gerust met de gedachte, dat dit aan niets toe te schrijven was dan aan
+eene hernieuwde werking van den vulkaan Krakatau; en daar de eerste
+uitbarsting in Mei geen andere herinneringen had achtergelaten, dan de
+aangename souvenirs van een heerlijken pic-nic, koesterde men in 't
+geheel geen vrees.</p>
+
+<p>Maar toen die schoten in hevigheid toenamen en er te half twee een slag
+viel die gepaard ging met zulke luchttrillingen, dat de gaslantaarns en
+de gaslampen plotseling uitgingen, terwijl deuren en vensters
+klapperden, toen was men in 't geheel niet meer gerust. Velen hielden
+het thuis niet meer uit, daar zij aardbevingen verwachtten, allen zagen
+in groote spanning den morgen te gemoet.</p>
+
+<p>"De morgenstond verscheen, maar in plaats van te lichten met dien
+doorzichtigen glans, welke de morgenure in het Oosten kenmerkt, hield de
+zon zich schuil en het geheele uitspansel was als in nevelen gehuld."</p>
+
+<p>Zoo beschreef het "Bataviaasche Handelsblad" de morgenimpressies van 27
+Augustus.</p>
+
+<p>Schokken of aardbevingen werden niet gevoeld. Geen voorgevoel
+waarschuwde de bewoners van de Noordkust van Bantam. Evenmin verwachtte
+iemand te Batavia de dingen, die komen zouden. De menschelijke zintuigen
+zijn toch zeer onvolkomen, als men ze vergelijkt met het scherpe<span class='pagenum'><a name="Page_100" id="Page_100">[Pg 100]</a></span>
+waarnemingsvermogen der dieren, die geheimzinnige gave, welke wij met
+het niets beteekenend woord "instinct" aanduiden. Dit instinct der
+dieren verloochende zich ook nu niet. <i>Groote zwermen zeevogels trokken
+in den morgen van 27 Augustus van den zeekant over Batavia.</i> Zij waren
+dus gewaarschuwd voor het dreigende gevaar. "Hoe is zoo iets mogelijk",
+zal men vragen. "Is het wel waar?" Ja lezer, de zeevogels van Straat
+Soenda waren knapper dan de veertig duizend ongelukkige menschen, die
+door de ramp zijn omgebracht, en die door geen inwendige stem werden
+vermaand het gevaarlijke zeestrand te ontvluchten.</p>
+
+<p>Hoe echter die vogels er toe kwamen om tijdig Straat Soenda te
+ontvluchten, op deze vraag moet ik het antwoord schuldig blijven. Men
+verbaast zich soms over de "domheid" der Grieken en Romeinen, die uit de
+vlucht der vogels de toekomst voorspelden. Wie weet of die volken,
+scherpe opmerkers als zij waren, niet meermalen een dergelijk voorgevoel
+bij vogels hadden waargenomen, dat hen waarschuwde voor gevaar. Is het
+dan gewaagd te veronderstellen dat deze geheimzinnige gave der vogels,
+die ons nu even onverklaarbaar is als hun, de eerste aanleiding is
+geweest tot de vogelwichelarij, die zulk eene groote rol speelt in hunne
+geschiedenis?</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Keeren wij naar Batavia terug. De inwoners waren in den morgen van 27
+Augustus weder tot kalmte gekomen.</p>
+
+<p>Toen viel er te half negen zulk een zwaar schot, dat de huizen kraakten.
+Het werd donker; door het uitblijven van het zonlicht daalde de
+temperatuur verscheiden graden; men huiverde van koude; op het midden
+van den dag waren alle lampen aangestoken. Eensklaps stonden alle zaken
+stil; in de benedenstad, waar alle pakhuizen en kantoren zijn, moest men
+in allerijl kaarsen opsteken, want de gasfabriek geeft over dag geen
+drukking genoeg<span class='pagenum'><a name="Page_101" id="Page_101">[Pg 101]</a></span> in de leidingen. De koelies, meestal Bantammers, liepen
+weg, en de meeste Europeanen verlieten hunne bezigheden en ijlden naar
+hun gezin in de bovenstad. In de Chineesche kamp ontstond een paniek.
+Wie een prauw kon bemachtigen, bracht zijne vrouwen, kinderen,
+kostbaarheden en leeftocht daarin, niet wetende, dat juist het water,
+waaraan hij zich ging toevertrouwen, in die ure zijn grootste vijand
+was.</p>
+
+<p>Tegen den middag rees het water schrikbarend; het kwam uit zee langs de
+geheele Noordkust van Java aanzetten, drong de rivieren in, en deed die
+buiten de oevers treden, zoodat ook de benedenstad onder water gezet
+werd. Prauwen, stoombooten, tambangans (roeibooten) worden driftig,
+bonzen tegen elkaar, of komen tegen de brug aan op het Heemradenplein.
+Het water bereikte eene hoogte van 1.40 M. boven het gewone vloedpeil.
+Het water in de Kali Besar zwol meer dan een meter en de stroom van het
+water was stroomopwaarts gericht. Het lagere gedeelte van Pintoe Ketjil
+(de kleine Boom) en Pasar Ikan (de Vischmarkt) overstroomde. Nabij de
+Stadsherberg zette het water kleine en groote prauwen en
+rivierstoombootjes op den wal. Het water in de Kali Besar was modderig
+en dik; het zag er zwart uit en verspreidde een onaangenamen geur.</p>
+
+<p>Een gedeelte van de inlandsche bevolking van de benedenstad vluchtte.
+Die hooge vloed werd gevolgd door eene lage ebbe, al het water liep weg,
+het bed van de rivier tusschen het Waterkantoor en de Stadsherberg liep
+geheel droog, zoodat de visschen achterbleven en de vaartuigen evenals
+Scheveningsche pinken op het droge bleven liggen of wel tegen den
+kaaimuur aanhingen door middel van hunne kabels.</p>
+
+<p>Des namiddags vermindert de duisternis langzamerhand, maar er is zooveel
+asch in de lucht, dat men niet duidelijk zien kan. Vele inlanders in de
+benedenstad zitten neergehurkt voor hunne huizen en wachten kalm de
+gebeurtenissen af, terwijl ze in vrede een sirih-pruimpje kauwen<span class='pagenum'><a name="Page_102" id="Page_102">[Pg 102]</a></span> of een
+stroosigaartje rooken en een pelitah (klein lampje) naast zich hebben.
+Intusschen had de gasfabriek voor drukking gezorgd. Op Molenvliet waren
+de talrijke warongs (stalletjes) allen verlicht. Te 2 ure kwam eene
+nieuwe golf, doch niet zoo hoog als de vorige. Toch overstroomde weer de
+Kleine Boom en Pasar Ikan. Honderden inlanders vermaken zich met de
+visschen te vangen, die door de terugloopende wateren werden
+achtergelaten.</p>
+
+<p>In de rivieren loopt een modderachtige vloeistof met schuim bedekt,
+waarin de visschen bedwelmd werden. Er zijn echter weinig ongelukken
+gebeurd. Een paar oude vrouwen, die zaten te visschen bij den Vuurtoren,
+zijn verdronken, eenige grazende geiten zijn verzwolgen door het water.
+Ook zijn er eenige stukken kaaimuur verzakt langs het oude Havenkanaal.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Te Onrust, een eiland op de reede van Batavia, waar het
+marine-etablissement is, ontstond ten gevolge van de vloedgolf een
+groote schrik onder het werkvolk. Een gedeelte van het eiland liep
+onder. Dank zij de kalmte der opzichthebbenden zijn er geen groote
+ongelukken te betreuren, hoewel het groote dok, waarin een schip lag,
+tegen een stoomboot aandreef. Het drijvend dok, dat zich bevond bij het
+eiland Amsterdam nabij Onrust, is daarentegen den 27<sup>sten</sup> Augustus
+losgeraakt en weggedreven.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De groote werken voor de haven van Batavia zijn gelegen te Tandjong
+Priok, Oostelijk van de reede van Batavia. Aan den ingang van de haven
+bevinden zich twee havendammen, waarvan het lichaam bestaat uit
+trachietblokken, die uit de groeven van Merak afkomstig zijn. De haven
+is verbonden met Batavia door een kanaal en een spoorweg. Die
+havenwerken hadden 17 millioen gekost en waren in eigen beheer zonder
+tusschenkomst van aannemers in vijf jaar voltooid onder de energieke
+leiding van den hoofdingenieur van den waterstaat J. de Gelder.</p>
+
+<p>Men had bij het ontwerpen en het uitvoeren dezer havenwerken<span class='pagenum'><a name="Page_103" id="Page_103">[Pg 103]</a></span> als basis
+genomen de bekende cijfers van den hoogst bekenden vloed, zijnde 1.20
+meter boven Batavisch peil of boven nul, en van de laagste ebbe 0.20 M.
+beneden nul. Maar die cijfers zijn niet gebaseerd op zeebevingen. Vooral
+de buitengewone lage ebbe, die afliep tot 3.20 meter beneden Bataviaasch
+peil en die onmiddellijk volgde op een vloed van 2.35 M + B.P. gaf in de
+kanalen aanleiding tot hevige stroomen of wielingen gelijkende op echte
+watervallen. Op het oogenblik dat het water op zijn laagst was, waren de
+fundeeringen der kaaimuren en de landhoofden van de groote draaibrug in
+den spoorweg van Batavia naar Tandjong Priok geheel ontbloot.</p>
+
+<p>Zelden heeft een waterstaatswerk eene zoo degelijke "beproeving"
+ondergaan. De gronddruk toch, waaraan de fundeeringen dier werken bloot
+stond, overtrof met vijf en twintig procent den grootsten druk, waarop
+in het project gerekend was.</p>
+
+<p>Over het algemeen hebben die werken zich goed gehouden.</p>
+
+<p>De Oostelijke havendam is echter bij het afloopen van de eerste golf
+verzakt over eene lengte van 300 meter.</p>
+
+<p>Die verzakking bedraagt als maximum 3 meter.</p>
+
+<p>Maar noch bij de kaaimuren, noch bij de bruggen zijn scheuren of
+verzakkingen op groote schaal waargenomen.</p>
+
+<p>Een beter bewijs voor de soliditeit der uitvoering is zeker moeilijk te
+leveren.</p>
+
+<p>De zelfregistreerende peilschaal te Tandjong Priok heeft de geheele
+waterbeweging van die woelige dagen getrouwelijk opgeteekend. Die
+waarnemingen zijn daarom van zooveel belang, omdat zij natuurlijk
+ontbreken in de kustplaatsen, die verwoest zijn. De invallende
+duisternis zou daar trouwens toch alle waterstand-aflezingen verhinderd
+hebben.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Wij zagen, dat de schoten van Krakatau over 1/14 van de oppervlakte der
+aarde gehoord zijn.</p>
+
+<p>Of wij een geluid hooren of niet hangt van de menschelijk<span class='pagenum'><a name="Page_104" id="Page_104">[Pg 104]</a></span> zintuigen af.
+Het is werkelijk geen paradox als men zegt, dat er geluiden zijn, die de
+mensch niet kan hooren, zooals er ook lichtgevende stralen zijn, die men
+niet kan zien!</p>
+
+<p>De geluiden, die de mensch niet kan hooren, verschillen in soort niet
+van de hoorbare geluiden.</p>
+
+<p>Beide zijn luchttrillingen; er bestaat slechts een quantitatief, niet
+een qualitatief verschil tusschen hen. Want wij hooren alleen de tonen,
+die een bepaald aantal trillingen per seconde maken. Daarboven en
+daarbeneden ligt eene onhoorbare tonenwereld, die even zoo goed bestaat
+als de hoorbare "harmonie der sferen." Het zijn de onhoorbare
+trillingen, die b.v. bij een kanonschot de glazen doen rinkelen of
+breken. Maar ook, als het kanonschot niet gehoord wordt, kunnen die
+stille geluiden de lucht beroeren. De beweging der lucht kan dan niet
+met het oor waargenomen worden als toon, maar dikwijls speurt men haar
+door suizingen in de ooren, door de beweging van voorwerpen. Ja, die
+beweging kan zoo sterk worden, dat men zou zweren met eene aardbeving te
+doen te hebben.</p>
+
+<p>Niet het minst merkwaardige verschijnsel bij de uitbarsting zijn die
+onhoorbare luchttrillingen geweest. Ze zijn opgeteekend over de
+oppervlakte van onze geheele aarde door de zelfregistreerende barometers
+van alle metereologische stations op aarde.</p>
+
+<p>De storingen, die deze barometers vereeuwigd hebben, bestaan uit eene
+plotselinge rijzing van den barometer, gevolgd door eene diepe daling of
+depressie.</p>
+
+<p>Hoe dichter bij Krakatau, des te sterker zijn die storingen. Zij waren
+op de "Loudon" zoo sterk, dat zij hevige suizingen in de ooren
+veroorzaakten en een onbeschrijfelijk gevoel van onwel zijn; men hoorde
+d&aacute;&aacute;r de luchtgolven niet met het zintuig van het geluid, maar men
+gevoelde ze als eene benauwdheid, tot stikkens toe. Het waren dezelfde
+trillingen, die te Batavia de vensterglazen deden springen, en die in de
+residentie Pasoeroean op het<span class='pagenum'><a name="Page_105" id="Page_105">[Pg 105]</a></span> land Alkmaar de muren der woningen deden
+scheuren.</p>
+
+<p>&Eacute;&eacute;ne luchttrilling is er geweest, die als een reus uitsteekt boven de
+andere. Zij geeft het slot aan van de eruptie, de indrukwekkende
+apotheose van de uitbarsting, die den 27<sup>sten</sup> Augustus te 10 ure
+plaats vond. Toen schoten met een vreeselijken knal eenige kubieke
+kilometers vaste stoffen de lucht in. Toen geschiedde de ontzettende
+instorting van het eiland, de indompeling in zee van eene massa, die de
+zeebeving te voorschijn riep; toen ontstond de aschwolk, die den
+stikdonkeren nacht veroorzaakte, welke zich over al de kusten van Straat
+Soenda uitstrekte.</p>
+
+<p>Toen ontstond eene luchttrilling, die machtiger was dan al deze
+natuurverschijnselen te zamen. Zij werd niet waargenomen door de
+onvolkomen menschelijke zintuigen, maar zij bracht het luchtvormig
+omhulsel van onze geheele planeet in beroering.</p>
+
+<p>Van Krakatau als uitgangspunt ging op dat oogenblik eene luchtgolf uit
+in alle richtingen. Die luchtgolf ging langs een grooten cirkel om de
+aarde heen tot de tegenvoeters van Krakatau en keerde weder tot haar
+uitgangspunt terug. In ongeveer 35 uren werd die reis om de wereld
+verricht. Toen die luchtgolf ten tweedenmale Krakatau beroerde was hare
+kracht nog niet uitgeput.</p>
+
+<p>Eene tweede reis om de wereld werd volbracht en na afloop van deze bezat
+zij nog energie genoeg voor eene derde. Eerst op de vierde reis om de
+aarde bezweek zij! De snelheid, waarmede die luchtgolf zich
+voortplantte, was ongeveer dezelfde als die van het geluid. Die snelheid
+werd wel is waar gewijzigd door de passaatwinden en luchtstroomingen en
+door de draaiing der aarde, maar die invloeden waren niet bij machte het
+verschijnsel belangrijk te wijzigen. De luchtgolf volbracht hare reizen
+om de wereld ten spijt van winden en stroomingen. Haar verblijf werd
+opgeteekend door den barometer in alle werelddeelen, in Europa: te
+Petersburg, Krakau, Budapest, Weenen, M&uuml;nchen, Lissabon, Rome, Brussel,
+Parijs, Greenwich, Utrecht; in Australi&euml;: te Melbourne en Sydney; in
+Amerika:<span class='pagenum'><a name="Page_106" id="Page_106">[Pg 106]</a></span> te New-York, Mexico en Havana en in Azi&euml;: te Calcutta en
+Bombay. Kortom over de geheele aarde in alle metereologische
+observatoria, waar zelfregistreerende barometers zijn.</p>
+
+<p>Ten einde een goed denkbeeld te krijgen van de reis door die golf
+afgelegd, zal ik een enkel feit aanstippen, ik ben daarbij verplicht een
+paar cijfers te noemen.</p>
+
+<p>Het eerste bezoek, dat die golfbeweging te Parijs bracht, geschiedde den
+27<sup>sten</sup> Augustus te twee ure des middags. Zij was te 10 uur 's morgens
+van Krakatau gegaan in oostelijke richting. Dit geeft een verschil van
+vier uur. Telt men hierbij het verschil in tijd van Krakatau en Parijs,
+dan heeft <i>de luchtgolf den afstand van Krakatau naar Parijs afgelegd in
+tien uren</i>.</p>
+
+<p>Maar hier had de golf den kortsten weg genomen van Krakatau naar Parijs.
+Zij nam namelijk de reis over Hindostan, Arabi&euml;, Perzi&euml; en Turkije. De
+golf, die van Krakatau uit juist in tegenovergestelde richting reisde,
+kwam over de Groote Stille Zuidzee, Amerika en den Atlantischen Oceaan
+eveneens te Parijs aan. Zij deed op hare reis de tegenvoeters van
+Krakatau aan, en had dus den langsten weg gekozen. De eerste golf toch
+had slechts 103 graden van den grooten cirkel af te leggen, die Krakatau
+en Parijs op de aarde verbindt. De weg, dien de tweede golf nam, was
+daarentegen 257 graden. Die tweede golf kwam te Parijs den 28<sup>sten</sup>
+Augustus des morgens te vijf uur. Zij was toen vijf en twintig uren
+onder weg geweest. Toen de eerste golf Parijs den 27<sup>sten</sup> Augustus
+bezocht had en d&aacute;&aacute;r den barometer twee millimeter had doen afwijken,
+vervolgde zij te twee ure des namiddags haar weg. Te Krakatau
+teruggekomen kon zij hare vaart niet matigen en reisde ten tweede male
+om de wereld. Ditmaal zag zij Parijs bij nacht, want zij verscheen
+aldaar tusschen den 28<sup>sten</sup> en 29<sup>sten</sup> Augustus des nachts te twee
+ure, zes en dertig uren na hare eerste komst te Parijs, om 37 uur later
+na nog eens eene reis om de wereld gemaakt te hebben, weer te Parijs
+terug te zijn. Ook de golf, die den langsten weg<span class='pagenum'><a name="Page_107" id="Page_107">[Pg 107]</a></span> gekozen had, reisde
+van Parijs naar Krakatau terug. Ook zij zette hare reis voort; en den
+29<sup>sten</sup> Augustus te 4 uur des namiddags ontmoeten wij haar al weer te
+Parijs. In 35 uur had ook deze golfbeweging de wereldreis volbracht.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_108" id="Page_108">[Pg 108]</a></span></p><p>Voordat dus in Europa eenig betrouwbaar bericht was aangekomen over de
+ramp van Krakatau, terwijl men in Indi&euml; zelf nog in 't onzekere
+verkeerde wat er eigenlijk gebeurd was, had de vulkaan van Krakatau zelf
+luchtgolven afgezonden als boden, die het einde der uitbarsting en het
+begin van het vernielingswerk op de vleugelen der atmosfeer aan het
+verst afgelegen plekje der aarde verkondigden.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_VII" id="HOOFDSTUK_VII"></a>HOOFDSTUK VII.</h2>
+
+<h3>De waterbeweging.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>Verschillende indruk van luchttrillingen en watergolven.&mdash;De reus
+onder de golven ontstond 27 Augustus te 10 uur.&mdash;Hoe is zij
+ontstaan?&mdash;De kleinere golven.&mdash;Het "gebied des doods."&mdash;De hoogte
+van den buitengewonen vloed langs Straat Soenda.&mdash;De hoogste stand
+36 meter.&mdash;De buitengewone lage ebbe.&mdash;De beweging der zee is eene
+op- en neergaande.&mdash;Gevolgen van de overstrooming.&mdash;Het naar zee
+terugkeerende water.&mdash;De drijvende lijken.&mdash;Feestmaal der
+krokodillen, haaien en andere zeevisschen.&mdash;Vondst in de maag van
+een kakap.&mdash;Kluwens van boomstammen, lijken en huizen liggen in
+modderpoelen.&mdash;De plantengroei tegenover den modderregen.&mdash;Het
+begraven der lijken en het desinfecteeren.&mdash;Aantal verwoeste dorpen
+en slachtoffers der zeebeving.&mdash;In Indi&euml; is geen burgerlijke stand
+voor inlanders.&mdash;Waarom de schepen in straat Soenda niet vergaan
+zijn.&mdash;Golfbeweging in het algemeen is geen horizontale
+waterverplaatsing.&mdash;De golf te Tangerang en aan Java's Zuidkust.
+Het water liep van de Welkomstbaai naar de Indische zee.&mdash;Zondvloed
+op de eilanden Sebesie en Klein-Seboekoe.&mdash;Geen sterveling aldaar
+gered.</p>
+
+<p>De uiterste grenzen van de golfbeweging.&mdash;Storingen in Australi&euml; en
+het Engelsche kanaal via Kaap Hoorn.&mdash;De storingen te Colon etc.
+hebben eene andere oorzaak.&mdash;Het verband tusschen zeediepte en
+snelheid van voortplanting.&mdash;De storing te Moltkehafen in
+Zuid-Georgi&euml;.&mdash;Dieptebepaling van den Indischen Oceaan als gevolg
+van de uitbarsting van Krakatau.</p></div>
+
+
+<p>Uit een zuiver wetenschappelijk oogpunt zijn de luchttrillingen, die
+zich over de geheele aarde hebben uitgestrekt, zeker het meest
+belangrijke verschijnsel van de geheele uitbarsting. Maar, daar geen
+mensch ze kon hooren<span class='pagenum'><a name="Page_109" id="Page_109">[Pg 109]</a></span> en daar ze geen vlieg kwaad hebben gedaan, zijn ze
+onopgemerkt voorbij gegaan.</p>
+
+<p>Hoe geheel anders is het met de bewegingen, die de vulkaan veroorzaakte
+in de wateren van den Oceaan! In een vroeger hoofdstuk beschreef ik het
+vergaan van Telok Betong zooals het van de "Loudon" werd aanschouwd.&mdash;De
+golven, die wij toen zagen, en die Telok Betong en een groot deel van
+Anjer op den morgen van den 27<sup>sten</sup> Augustus te half zeven verwoest
+hebben, waren bij lange na niet de hoogste golven, die in die dagen door
+straat Soenda rolden. De reus onder de golven toch ontstond eerst later,
+toen de duisternis reeds was ingevallen. Niemand aanschouwde haar.
+Niemand kan met zekerheid zeggen hoe zij ontstaan is. Want geen
+sterveling heeft kunnen zien wat er op Krakatau gebeurde, den 27<sup>sten</sup>
+Augustus te 10 uur, toen die groote golf ontstaan is.</p>
+
+<p>Bij de hydrographische opname van Straat Soenda heeft men nergens eene
+verontdieping van de zee waargenomen, behalve op de plaats, waar de
+beide nieuwe eilanden Steers en Calmeijer ontstaan zijn. Volgens Verbeek
+zijn die nieuwe eilanden geheel uit eruptie-materiaal opgebouwd. Ware
+het mogelijk, dat alleen de bovenlaag van deze eilanden uit uitwerpselen
+bestond, die rusten op een terrein, dat plotseling opgeheven is uit zee,
+dan zou zulk eene plotselinge opheffing van den bodem de oorzaak kunnen
+zijn van de groote golf, die het meeste kwaad gesticht heeft. Zulk eene
+golf kan ook ontstaan door eene onderzeesche uitbarsting. Maar als men
+let op de instorting van het grootste gedeelte van het eiland, die reeds
+op den namiddag van 27 Augustus van af de "Loudon" is geconstateerd, en
+die dus te gelijk met de uitbarsting of vlak daarna geschied moet zijn,
+dan kan het ook zijn, dat aan het in zee ploffen van den berg Rakata de
+grootste golf te wijten is.</p>
+
+<p>De kleinere golven, bijv. die van half zeven 's morgens, die Telok
+Betong verwoestte, kunnen dan ontstaan zijn door het in zee vallen van
+groote hoeveelheden vaste stoffen,<span class='pagenum'><a name="Page_110" id="Page_110">[Pg 110]</a></span> die de vulkaan uitbraakte en die
+eene waterbeweging te voorschijn riepen, zooals ieder die op kleine
+schaal zien kan, als hij een steen in het water werpt of als hij, zooals
+men zegt, "kringetjes spuwt."</p>
+
+<p>Men heeft die golf "vloedgolf" genoemd. Ik zou haar liever "zeebeving"
+noemen. Trouwens de naam doet heel weinig ter zake.</p>
+
+<p>Hoe dan die golf nu ook ontstaan is, zeker is het, dat het middelpunt
+der golfbeweging, het uitgangspunt der zeebeving, samenvalt met het
+middelpunt der vulkanische eruptie en dat de reusachtige golf, van
+Krakatau uit, zich voortgeplant heeft door de zee en vervolgens in
+intensiteit of in hoogte verminderd is, naarmate zij verder van Straat
+Soenda af was. En daar zij zich voortplant met eene zekere snelheid, zal
+het verschijnsel van den buitengewoon hoogen vloed en de lage ebbe van
+27 Augustus hoe langer hoe later worden waargenomen naarmate men een
+punt beschouwt, dat verder van het middelpunt ligt. De vorm van de kust
+zal verder een belangrijken invloed hebben op de hoogte van dien vloed
+en waar de golf geen weerstand vindt in den Oceaan zal zij zich vrij wat
+sneller voortplanten dan in eene nauwe straat.</p>
+
+<p>Het "gebied des doods", strekt zich in hoofdzaak uit tot de
+alluviaalstreek der kusten van Sumatra en Java, die op Straat Soenda
+uitzien. Die kustlanden zijn ten gevolge van die zeebeving, bezocht
+geworden door een vloed, die langs den Sumatra-wal 22 tot 24 meter steeg
+boven den gewonen zeestand. Langs het arme Bantam verhief zich de vloed
+30 tot 36 meter.</p>
+
+<p>Het water overstroomde de kust tot het stuitte tegen het gebergte. De
+alluviaalstreek v&oacute;&oacute;r het gebergte heeft eene breedte van een tot tien
+kilometer. D&aacute;&aacute;r kunnen wij de ergste gevolgen van de uitbarsting
+verwachten.</p>
+
+<p>Beschouwt men eene golfbeweging als eene slingering van het water in een
+vertikaal vlak, dan zal, als de <i>top</i> van de vloedgolf 35 meter boven
+den gewonen zeestand ligt, het <i>dal</i> van de golf 35 meter lager liggen
+dan die<span class='pagenum'><a name="Page_111" id="Page_111">[Pg 111]</a></span> zeestand. Met andere woorden: op een vloed van 35 meter volgt
+onmiddellijk een ebbestand der zee van 35 meter beneden het gewone
+zeepeil.</p>
+
+<p>De waarnemingen van den hoogsten vloed langs de kust waren gemakkelijk
+genoeg, daar het water voldoende sporen van zijne afwezigheid heeft
+achtergelaten. De laagste zeestand daarentegen kon natuurlijk in het
+gebied des doods niet waargenomen worden, daar hij gevolgd is op den
+zondvloed.</p>
+
+<p>Op verschillende plaatsen echter heeft men bij de kleinere golven van 26
+Augustus en bij de golf van 27 Augustus des morgens te half zeven,
+werkelijk een zeer lagen zeestand waargenomen ook in Straat Soenda. Men
+zag toen in zee klippen boven het water uitsteken, die nooit te voren
+bloot geweest waren, die tot nog toe bij de laagste bekende ebbe altijd
+blinde klippen bleven. Buiten Straat Soenda zijn die lage ebben nog
+beter waargenomen.</p>
+
+<p>Te Batavia kon men met de hand visschen vangen in de leeggeloopen
+rivier, terwijl alle vaartuigen op het droge lagen, en te Benkoelen
+werden schildpadden, visschen en twee zeekalven door de inlanders buit
+gemaakt, toen die lage ebbe intrad.</p>
+
+<p>Maar het zekerste bewijs voor mijne stelling: dat op den hoogen vloed
+eene nagenoeg even lage ebbe is gevolgd, geeft ons de zelfregistreerende
+peilschaal te Tandjong Priok, die de zeestanden gedurende die dagen
+automatisch heeft opgeteekend.</p>
+
+<p>Is dus de beweging der zee eene slingerende (oscilleerende) geweest, dan
+volgde bijv. te Anjer op den ontzettenden vloed, die 35 meter hoog
+opliep, onmiddellijk een zeestand, 35 meter lager dan gewoonlijk. Er was
+dus op een zeker oogenblik een niveauverschil van bijna 70 meter
+tusschen het water dat Anjer overstroomd had en de lage zee op de reede!
+Gelijk een ontzettende waterval stroomde, of liever stortte dit water
+onder de werking der zwaartekracht naar zee terug, met eene ongekende
+snelheid, en bij gevolg met eene levende kracht, die zoo aanzienlijk
+was, dat men<span class='pagenum'><a name="Page_112" id="Page_112">[Pg 112]</a></span> geen spoor van fundeeringen van huizen meer aantreft, en
+dat geheele stukken van de kust naar zee zijn medegesleept. Het spreekt
+van zelf, dat een dergelijke waterstroom ook alle boomen en menschen
+naar zee sleepte. De schepen, die in de volgende dagen door Straat
+Soenda voeren, zagen tal van lijken op zee drijven. Zoo rapporteerde de
+gezagvoerder van de mailboot "Batavia," dat hij den 3<sup>den</sup> September
+voorbij Vlakke Hoek varende, op eenige uren van de kust, tal van
+menschelijke lichamen zag drijven, die hij voor Chineezen aanzag, daar
+ze kale hoofden en staarten hadden.</p>
+
+<p>Gedurende de dagen volgende op de uitbarsting vierden de krokodillen of
+"kaailui" zooals ze in Indi&euml; genoemd worden, die men in grooten getale
+aan de monden der Bantamsche rivieren aantreft, feest. Zij gingen te
+gast op de duizenden lijken, die de zee had medegesleept.</p>
+
+<p>Niet alleen de haaien, maar ook de andere zeevisschen hadden gedurende
+dien tijd een koningsmaaltijd.</p>
+
+<p>Te Serang kocht eene huisvrouw een kakap, een der smakelijkste Indische
+zeevisschen. Toen het dier geopend werd vond men in de maag twee
+menschenvingers, die nog van nagels voorzien waren. De visch, die ter
+markt kwam te Serang, was dan ook "moddervet" en werd gretig gekocht
+door de Chineezen ten einde ze te drogen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Op de plaatsen, waar het gebergte bijvoorbeeld meer dan twee uren gaans
+van de kust verwijderd was, werd over die breedte alles overstroomd en
+vernield. Maar het naar zee terugkeerende water had minder verhang en
+dus minder snelheid. Het voerde dus niet alles mede, maar liet, behalve
+kolossale koraalblokken, die uit zee medegebracht waren, bovendien,
+evenals op een slagveld, de dooden liggen. Langs de Bantamsche kust
+lagen aldus op vele plaatsen lijken van paarden, buffels, stijlen en
+daken van huizen, door elkaar gewoeld tot onontwarbare kluwens met
+honderden ontwortelde boomen en menschenlijken. Dit alles kleefde<span class='pagenum'><a name="Page_113" id="Page_113">[Pg 113]</a></span> vast
+in stinkende poelen, groote plassen, die de lage gedeelten van de
+terreinen in moerassen veranderden, met vuil, stilstaand water, gevuld.
+Maar het afschuwelijkste van alles was de vaalbruine, samenhangende
+modder, die, uit den slijkregen afkomstig, alles bedekte, voor zoover
+het ten minste niet onder eene vuilwitte aschlaag bedolven was,
+gelijkende op de sneeuw, die in eene Hollandsche stad de straten bedekt,
+als het eenigen tijd gedooid heeft.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Die asch en modder zijn natuurlijk niet alleen gevallen op het gebied,
+dat door de zee is overstroomd. Ook het binnenland tot op de hoogste
+bergen is met asch of modder bedekt. De vernietiging van den
+plantengroei is echter niet in evenredigheid met de dikte van de
+aschlaag. Waar slechts asch gevallen is, zijn de boomen niet allen
+omgevallen, en de rijstplantjes leven soms nog onder de poreuze laag.
+Maar waar de modder- of slijkregen, die zooveel zwaarder is, gewoed
+heeft, zijn de boomen geknakt en omgevallen. Daar is de oogst verloren,
+want de rijstplanten op de sawah's zijn dood en de koffieboomen op de
+hellingen der bergen hebben bloemen, bladeren en vruchten verloren.</p>
+
+<p>De overvloedige regen, die in de dagen viel volgende op de uitbarsting,
+is gedrongen door de aschlaag, en al de planten, die niet verplet zijn
+door het gewicht van de modder, herleven. Weldra herwon de groene kleur
+de oude rechten, die zij in de tropen heeft.</p>
+
+<p>In Bantam werden de lijken zooveel mogelijk begraven en men
+desinfecteerde met karbolzuur de stinkende, rottende poelen, terwijl
+overblijfselen van huizen en boomen met petroleum werden begoten en
+daarna in brand gestoken. Dit alles was zeer urgent, want men kon zich
+anders voorbereid houden op de eene of andere epidemie, ten gevolge van
+de rotting van zooveel organische zelfstandigheden van menschen, dieren
+en planten afkomstig. De energie, die in die dagen door de ambtenaren
+van het binnenlandsch bestuur is ontwikkeld, verdient onze bewondering.<span class='pagenum'><a name="Page_114" id="Page_114">[Pg 114]</a></span></p>
+
+<p>Het was vooral noodig, dat er snel gehandeld werd. De resident van
+Bantam rapporteerde den 7<sup>den</sup> September, dus slechts 11 dagen na de
+ramp, dat er in de afdeeling Tjaringin reeds 4500 lijken begraven waren,
+en in de afdeeling Anjer 1517. Door deze getallen kan men zich een
+denkbeeld maken van de alles behalve benijdenswaardige taak, die op de
+ambtenaren van het binnenlandsch bestuur rustte. Zij hadden echter de
+voldoening, dat er geen epidemie uitbrak, en dat er spoedig geen
+onbegraven lijken werden gevonden op de Bantamsche kust.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Slechts weinig menschen sneuvelden ten gevolge van heete asch of werden
+bedolven onder puimsteen. De zeebeving is de groote vernieler geweest.
+Niet minder dan honderd vijf en zestig bloeiende dorpen of kampongs
+werden geheel vernietigd, terwijl bovendien honderd twee en dertig
+kampongs voor een deel verwoest werden. Zeven en dertig Europeanen
+vonden den dood door de zeebeving, terwijl er volgens de opgaven der
+hoofden niet minder dan 36380 inlanders, Chineezen en vreemde
+Oosterlingen omkwamen.</p>
+
+<p>Daar er noch op Java noch op Sumatra een burgerlijke stand bestaat voor
+de laatste categorie&euml;n van personen, is op de absolute juistheid van dit
+cijfer geen staat te maken. Het is zeker wel wat te laag. We zijn
+wellicht niet ver van de waarheid, als wij het aantal der slachtoffers
+door de ramp van Krakatau stellen op 40,000.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Er waren tijdens de uitbarsting, behalve de "Loudon", nog negen schepen
+in Straat Soenda. Geen dezer schepen heeft eenige schade geleden door de
+golven, die zooveel onheil aanrichtten op de kust. Dit wekt wellicht
+bevreemding op. Maar het is zeer natuurlijk, als men er aan denkt, dat
+bij elke golfbeweging in de volle zee de waterdeeltjes slechts vertikaal
+heen en weer gaan, terwijl er geen beweging<span class='pagenum'><a name="Page_115" id="Page_115">[Pg 115]</a></span> van water in horizontalen
+zin plaats vindt. Die vertikale waterbeweging plant zich voort door de
+geheele watermassa, evenals de loopende geluidsgolven zich door de lucht
+voortplanten, zonder dat de lucht zelf zich verplaatst. De golven gaan
+dus voort over het watervlak, maar het water blijft, waar het is. Een
+schip, dat in zulk eene golfbeweging is, gaat alleen op en neer, zonder
+daarom met groote vaart in horizontalen zin meegenomen te worden. Men
+ziet evenzoo, op een heuvel staande, soms den wind spelen door een veld
+korenaren. Duidelijk ziet men, dat er zich golven voortbewegen door het
+korenveld, maar de korenaren zelf gaan niet van hunne plaats. Daarom
+liepen de schepen in Straat Soenda weinig gevaar, al waren de golven ook
+nog zoo hoog, als het water maar diep genoeg was. Zij rezen op den top
+van de golven; de golven gingen door, maar lieten het schip achter, dat
+weldra in het golfdal was. Als nu maar dat golfdal niet zoo diep was,
+dat het schip stootte, dan was er alle kans, dat het de golven
+doorstond.</p>
+
+<p>De beweging wordt echter geheel anders, wanneer de golven op zeer ondiep
+water of tegen de kust komen. Dan krijgen de waterdeeltjes eene
+aanzienlijke snelheid ook in horizontalen zin, dan overstroomen door de
+werking der zwaartekracht de lage stranden, dan gaat ook het vaartuig
+met de golf mede, zooals te Telok Betong gebeurd is met de "Barouw", die
+eenige kilometers van zee, binnen in het land is teruggevonden.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Ook buiten Straat Soenda heeft de golfbeweging, die van Krakatau
+uitging, belangrijke schade aangericht. In het gedeelte van de Javazee,
+dat aan Straat Soenda grenst, steeg de vloed 2 meter. Hier werd in
+Bantam de haven Karang Antoe en vele strandkampongs in het district
+Tanara overstroomd.</p>
+
+<p>In de residentie Batavia werd de kust van Tangerang ongeveer 3 meter
+onder water gezet. De kustzoom, die<span class='pagenum'><a name="Page_116" id="Page_116">[Pg 116]</a></span> overstroomd werd, was wel is waar
+smal, zij bedroeg slechts 1-1/2 kilometer; maar er verdronken toch nog
+ongeveer 1800 inlanders en meer dan 500 Chineezen, terwijl het dorp
+Kramat verwoest werd.&mdash;Wat er in de omstreken van Batavia gebeurde,
+weten wij reeds.&mdash;De Duizend eilanden stonden twee meter onder water.
+Aan de kust van Krawang werden een paar kampongs overstroomd; hier is
+echter de grens van de verwoesting door de golven aangericht. Want in
+het gedeelte der Javazee, dat Oostelijk ligt van den Hoek van Krawang,
+zijn wel verheffingen en dalingen van den zeespiegel waargenomen, maar
+deze waren te gering om schade aan te richten. Op de peilschalen te
+Soerabaja en in de Straat van Madoera zijn de storingen nog duidelijk
+afgelezen, maar zij zijn zeer gering.</p>
+
+<p>Langs de Zuidkust van Java heeft de golf niet veel schade gedaan. Te
+Tjilatjap steeg de vloed 2 meter. Zestien inlandsche vaartuigen werden
+van hunne ankers geslagen. De Zuidkust van Java is over 't algemeen
+steil, er is geen strand en het gebergte rijst er als 't ware uit zee
+op. De golf kon hier dus weinig schade aanrichten.</p>
+
+<p>Aan den ingang van Straat Soenda op Java's Eerste punt staat de
+vuurtoren, die tengevolge der bekende aardbeving op 1 September 1880
+middendoor knapte. Tijdens de uitbarsting zijn geene aardbevingen
+waargenomen, en daar de vuurtoren op een hooge rots is gebouwd, is hij
+niet door de wateren bereikt. De dorpen in den omtrek zijn wel is waar
+verwoest, maar de bewoners waren grootendeels op de rots gevlucht, waar
+de vuurtoren staat, zoodat er slechts een twaalftal omkwamen.</p>
+
+<p>Tusschen Java's Tweede en Derde punt ligt de Welkomstbaai. Het water is
+hier z&oacute;&oacute; hoog gestegen, dat het zijn weg genomen heeft dwars over de
+kust naar den Indischen Oceaan. Gedurende dien tijd was dus Java's
+Eerste punt met den berg Pajoeng een eiland.</p>
+
+<p>Het Prinseneiland, dat aan den ingang van Straat Soenda ligt, werd voor
+een gedeelte overstroomd. Het water steeg hier 15 meter en sleepte 56
+personen in zee. De verwoesting,<span class='pagenum'><a name="Page_117" id="Page_117">[Pg 117]</a></span> die hier plaats greep, is vrij wat
+minder dan die op de eilanden dicht bij Krakatau gelegen. Zoo steeg de
+zee 30 meter bij het eiland Sebesie, gelegen tusschen Krakatau en den
+Sumatra wal.</p>
+
+<p>Men zal nooit te weten komen wat het lot der inwoners van Sebesie
+geweest is. Want van de drie duizend zielen, die de bevolking telde, is
+geen mensch gered. Evenmin als van de honderd vijftig inwoners van het
+eilandje Klein-Soeboekoe. Vermoedelijk heeft de vloed hen allen
+weggespoeld.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Langs de Westkust van Sumatra heeft men de vloedgolven nog tot Ajer
+Bangies waargenomen; zoo ook op het eiland Biliton.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Op de eilanden Ceylon en Mauritius zijn belangrijke storingen in den
+zeestand waargenomen, die aan de golven van Krakatau worden
+toegeschreven.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De uiterste grens van voortplanting der golven naar het Zuiden en Oosten
+is de Westkust van Australi&euml;, maar naar het Westen overschreden zij Kaap
+Hoorn. Kleine afwijkingen in ebbe en vloed, waargenomen in het Engelsche
+Kanaal, zijn waarschijnlijk de laatste stuiptrekkingen van deze
+Krakataugolven geweest.</p>
+
+<p>De storingen, die in die dagen in de getijen zijn waargenomen op
+verschillende andere plaatsen, te Colon, aan de landengte van Panama, te
+San Francisco in Californi&euml; en op Nieuw Zeeland, werden door velen ook
+aan de Krakataugolven toegeschreven. Een nauwkeurig onderzoek heeft
+echter aangetoond, dat zij onmogelijk hiermede in verband kunnen staan.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De snelheid van voortplanting eener golfbeweging in zee is in hoofdzaak
+afhankelijk van de diepte der zee. Hoe<span class='pagenum'><a name="Page_118" id="Page_118">[Pg 118]</a></span> ondieper de zee, des te minder
+snel is de voortplanting der golven. Er bestaat zulk een eenvoudig
+verband tusschen zeediepte en snelheid der golfbeweging, dat men met
+eenige benadering de eene uit de andere kan afleiden. Kent men de
+achtereenvolgende tijdstippen, waarop de storing der getijen tengevolge
+van de uitbarsting heeft plaats gehad en den afstand, waarop die
+plaatsen van Krakatau verwijderd zijn, dan kan men daaruit de gemiddelde
+diepte der zee berekenen. Op vele plaatsen was die zeediepte bekend en
+men had dan een goed middel tot contr&ocirc;le van de gebruikte formules. Maar
+daar, waar de zeediepte niet bekend is, kon men met die formules de
+zeediepte berekenen.</p>
+
+<p>Toevallig was er juist op den dag der uitbarsting door eene Duitsche
+Zuidpool-expeditie eene zelfregistreerende peilschaal opgesteld op het
+eiland Zuid-Georgi&euml; te Moltkehafen. De storingen tengevolge van Krakatau
+zijn hier met groote juistheid opgeteekend, terwijl de tijden ook
+nauwkeurig zijn aangegeven. De heer Verbeek berekende uit deze
+waarnemingen, dat de zee tusschen Krakatau en Zuid-Georgi&euml; gemiddeld
+niet minder dan 6340 meter diep moet zijn. In verband met eenige weinige
+dieptebepalingen in die streken, door de "Gazelle" in 1875 verricht,
+trekt hij het besluit dat er ten Zuid-Zuid-Oosten van Java een lang
+gestrekt diep bekken ligt tusschen Australi&euml; aan de eene zijde en de
+eilanden Amsterdam, St. Paul en Kerguelen aan de andere.</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_119" id="Page_119">[Pg 119]</a></span></p><p>Het is zeker niet het minst merkwaardige gevolg van de uitbarsting, dat
+zij ons uitsluitsel heeft gegeven over de diepte van den Indischen
+Oceaan!</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_VIII" id="HOOFDSTUK_VIII"></a>HOOFDSTUK VIII.</h2>
+
+<h3>Het gebied der uitgeworpen stoffen.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>Wat is erger: modder-, asch- of puimsteenregen?&mdash;Gloeiende
+aschregen te Katimbang.&mdash;Puimsteenbergen op Krakatau.&mdash;Hoe zijn
+Steers- en Calmeijer-eiland ontstaan?&mdash;Het vulkanische rif, dat
+rookwolken uitstootte, van de "Loudon" gezien.&mdash;De hoeveelheid der
+uitgeworpen stoffen.&mdash;Vergelijking met vroegere erupties.&mdash;Skaptar
+J&ouml;kull (1783) en Tambora (1815).&mdash;In welk opzicht Krakatau de
+meerdere is.&mdash;De doorgesneden piek Rakata.&mdash;De oppervlakte van den
+aschregen, vergeleken met Nederland etc.&mdash;Nog eens Krakatau te 's
+Gravenhage.&mdash;Een vloed van 34 M. + A.P. aan de Noordzee.&mdash;18
+kubieke kilometer stof over Zuid-Holland uitgestort.&mdash;Dezelfde
+hoeveelheid over Nederland uitgespreid.&mdash;Het verdwenen stuk van
+Krakatau vergeleken met den Haag en met de "Maliebaan."</p></div>
+
+
+<p>Modder, asch en puimsteen,&mdash;ziedaar het driemanschap van vaste stoffen,
+dat de vulkaan van Krakatau uitbraakte. Uit persoonlijke ondervinding
+kan ik verklaren, dat een hagelbui van puimsteen of een hevige aschregen
+betrekkelijk aangenaam is in vergelijking van het afgrijselijke van de
+modderdouches, die de uitbarsting van Krakatau vergezelden. Dit is
+echter alleen waar voor zoo ver de asch niet gloeiend is en de
+puimsteenstukken niet grooter zijn dan eieren.</p>
+
+<p>Wij zagen immers, dat de rampzalige bewoners van Katimbang de kille
+modderregen eene verademing vonden,<span class='pagenum'><a name="Page_120" id="Page_120">[Pg 120]</a></span> nadat zij gebombardeerd waren
+geworden met puimsteenblokken zoo groot als een vuist, en nadat zij vol
+brandwonden waren door de heete asch.</p>
+
+<p>Wel mogen wij dankbaar zijn, dat aan de "Loudon" die bezoeking is
+bespaard gebleven!</p>
+
+<p>Het materiaal, dat de berg uitgeworpen heeft, ligt natuurlijk voor het
+grootste gedeelte dicht bij den vulkaan. Zoo vond Verbeek op het
+overgebleven stompje van Krakatau eruptie-producten, die hij "grof
+puimsteenmateriaal" noemt. Dit materiaal was werkelijk zeer grof, want
+de stukken bereikten eene grootte van een kubieke meter, en van de
+hoeveelheid kan men zich een denkbeeld maken, als men weet, dat de dikte
+der uitgeworpen stoffen op Krakatau zelf 30 tot 60 meter bedroeg.</p>
+
+<p>In de nabijheid van Krakatau is de zee tusschen Krakatau en Sebesie, die
+voor de uitbarsting 36 meter diep was, geheel opgevuld door eene groote
+bank van zand, asch en puimsteenbrokken, waarvan Steers en
+Calmeijer-eiland de boven zee uitstekende punten zijn.</p>
+
+<p>Hoe die eilanden ontstaan zijn is niet met zekerheid te zeggen. Men zou
+zich kunnen voorstellen, dat een gedeelte van den vulkaan in de lucht
+geschoten is, en hier neergevallen. Professor Judd, de geoloog van de
+Engelsche Krakatau-commissie, noemt dit zeer onwaarschijnlijk. Hij
+gelooft, dat er zich in de Noordelijke flank van het eiland Krakatau
+twee of meer zoogenaamde parasitische vulkaankegels gevormd hebben, en
+dat die in afmetingen zijn toegenomen, tot zij boven de zee uitstaken.
+Hij beroept zich daarbij op hetgeen wij van de "Loudon" gezien hebben,
+toen wij na de uitbarsting langs Krakatau voeren. Wij meenden immers te
+zien, dat zich tusschen Krakatau en Sebesie een rif gevormd had, en dat
+verschillende kraters op dat rif kolommen van rook opwaarts zonden. Dit
+was juist de plek, die men later Steers- en Calmeijer eiland noemde. De
+vulkanische werking, die op de "Loudon" werd waargenomen op dien plek
+buiten Krakatau gelegen, is sterk in twijfel getrokken; de heer<span class='pagenum'><a name="Page_121" id="Page_121">[Pg 121]</a></span> Emile
+Metzger te Stuttgart noemde de beschrijving, die ik van de vulkanische
+werking gaf,<a name="FNanchor_1_1" id="FNanchor_1_1"></a><a href="#Footnote_1_1" class="fnanchor">[1]</a> "uit den aard der zaak onjuist."</p>
+
+<p>Neemt men de verklaring van Prof. Judd van het ontstaan der eilanden
+aan, dan is er zeker niets vreemds in, dat op die plek rookkolommen
+opstegen. Als men echter vasthoudt aan het denkbeeld, dat de beide
+eilanden Steers-en Calmeijer door den vulkaan Rakata zelf zijn
+uitgespuwd, dan is de door ons waargenomen vulkanische werking, na het
+ontstaan van die eilanden, op eenvoudige wijze te verklaren. De vulkaan
+heeft dan eenige kilometers vaste stof op dezelfde plaats in zeer korten
+tijd uitgebraakt, binnen de groote stukken, die zij uitwierp, was zeker
+stoom besloten. In elk geval kunnen zeer goed, nadat die eilanden in zee
+gedeponeerd zijn geworden, uit die materialen zoogenaamde secundaire
+eruptiekegels ontstaan zijn, die rookkolommen uitzonden, zooals men dat
+zoo menigmaal op lavastroomen ziet.</p>
+
+<p>Het zij mij vergund ten slotte op te merken, dat het niet aangaat onze
+waarneming als onjuist te verwerpen, omdat zij niet strookt met "de
+theorie." Ik ben gelukkig niet de eenige, die op de "Loudon"
+rookkolommen heb zien opstijgen op Steers- en Calmeijer-eiland. Kapitein
+Lindeman vermeldt hetzelfde feit in zijn rapport aan de
+Stoomvaartmaatschappij.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>In de veronderstelling, dat er nergens opheffingen van den zeebodem
+ontstaan zijn, is de vermindering van diepte en het ontstaan der
+eilanden Steers en Calmeijer alleen te wijten aan eruptie-producten.</p>
+
+<p>Uit de hydrographische opname van Straat Soenda na de uitbarsting, uit
+de opgemeten verspreiding der puimsteen en aschlagen op de eilanden, is
+dan te berekenen hoeveel materiaal er uitgeworpen is in de onmiddellijke
+nabijheid <span class='pagenum'><a name="Page_122" id="Page_122">[Pg 122]</a></span>van den vulkaan, waar het grove puimsteenmateriaal
+neergevallen is. Ongelukkig mist men eene juiste kennis van den vorm en
+de plaats der eilanden v&oacute;&oacute;r de uitbarsting en ook was de kennis der
+diepte van Straat Soenda v&oacute;&oacute;r de uitbarsting vrij onvolledig. Dit maakt,
+dat de berekening der uitgeworpen stoffen slechts bij benadering juist
+is.</p>
+
+<p>Volgens de berekening van den heer Verbeek ligt eene hoeveelheid van 12
+kubieke kilometer vaste stoffen binnen een cirkel, die met een straal
+van 15 kilometer om Krakatau is getrokken. Daar buiten zou volgens
+dezelfde berekening nog 8 kubieke kilometer liggen, zoodat de totale
+hoeveelheid uitgeworpen stoffen 18 kubieke kilometer zou bedragen, dat
+is <i>achttien duizend millioen kubieke meter</i>.</p>
+
+<p>Het is mogelijk, dat de hoeveelheid uitgeworpen stoffen veel grooter is
+dan deze berekening aangeeft. De bekende wetenschappelijke nauwgezetheid
+van den heer Verbeek is ons daarentegen borg dat zij zeker niet kleiner
+is. We hebben dus alle recht om te zeggen: de uitbarsting van Krakatau
+heeft <i>minstens</i> 18 kubieke kilometer vaste stof verplaatst, of wel een
+gewicht van 36 billioen kilogrammen. Op het eerste oogenblik komt ons
+die hoeveelheid z&oacute;&oacute; groot voor, dat wij zouden gelooven, dat ook met het
+oog op de quantiteit, die uitgebraakt is, de uitbarsting van Krakatau,
+haar gelijke niet heeft onder de bekende erupties.</p>
+
+<p>Toch zijn er in de laatste honderd jaren minstens twee uitbarstingen
+geweest, waarbij die hoeveelheid ver is overtroffen. De uitbarsting van
+Skaptar J&ouml;kull op IJsland in 1713, verplaatste eene hoeveelheid van niet
+minder dan 600 kubieke kilometer vaste stoffen, dat wil zeggen eene
+massa even groot als zesmaal de Mont-Blanc. In de 19<sup>de</sup> eeuw kunnen
+wij wijzen op de groote uitbarsting van den Tambora op het eiland
+Soembawa in 1815. Volgens eene berekening van Junghuhn werd toen 300
+kubieke kilometer uitgeworpen; dit is wel is waar slechts de helft van
+de geschatte hoeveelheid, die de IJslandsche vulkaan uitbraakte,<span class='pagenum'><a name="Page_123" id="Page_123">[Pg 123]</a></span> maar
+het is toch nog de inhoud van drie bergreuzen van het kaliber van den
+Mont-Blanc. De heer Verbeek, die de berekening nog eens verrichtte, vond
+echter 150 kubieke kilometer. Dit kan zeker nog wel te hoog zijn, maar
+er blijkt toch uit, dat ook bij die uitbarsting de hoeveelheid
+uitgeworpen stof veel grooter was dan bij Krakatau. In onze koloni&euml;n is
+de uitbarsting van den Tambora zeker de meest grootsche die wij kennen.
+De duisternis duurde toen op Madoera, 510 kilometer van den vulkaan, nog
+drie volle dagen; zij strekte zich uit tot Solo en Djokja. Een regen van
+gloeiende steenen doodde de bewoners van Soembawa, 12000 in getal; op
+het eiland Lombok, dat anderhalve graad of 160 kilometer van den Tambora
+ligt, kwamen 44000 menschen om. De geheele Indische Archipel schudde op
+zijne grondvesten; Borneo, Celebes, de Molukken, Sumatra tot Benkoelen
+toe, Java, de kleine Soenda-eilanden tot Nieuw Guinea toe, trilden door
+aardbevingen. Te Amboina scheurde de aarde vaneen. Een wervelwind hief
+boomen, huizen, menschen en vee op, en deed ze als stroohalmen in den
+dampkring ronddraaien. Na vier jaren was de geheele streek nog een
+tooneel van woeste eenzaamheid, en men zag toen nog op het eiland Bima
+wrakken van schepen zitten, die er door een vloed, die 4 meter boven den
+hoogsten zeestand gerezen was, waren neergezet.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Bij de uitbarsting van Krakatau ontstond ook eene dichte aschwolk, die
+de zon verduisterde. De duisternis duurde echter, zooals wij zagen,
+minder dan &eacute;&eacute;n etmaal, terwijl het gebied van de duisternis zich in
+hoofdzaak bepaalde tot de kusten van Straat Soenda. Daarbuiten strekte
+zij zich niet ver uit en duurde slechts een paar uur.</p>
+
+<p>In &eacute;&eacute;n opzicht slechts heeft de uitbarsting van Krakatau haar gelijke
+niet: nimmer was de menschheid getuige van explosies zoo hevig, als die
+van 27 Augustus te 10<span class='pagenum'><a name="Page_124" id="Page_124">[Pg 124]</a></span> uur. De oorzaak van het geweldige karakter, dat
+de uitbarsting toen aannam, ligt in de ligging van den vulkaan op een
+klein eiland, en de gemakkelijkheid, waarmede groote hoeveelheden
+zeewater hun weg vonden naar den vulkanischen haard.</p>
+
+<p>Staan wij nog een oogenblik stil bij de instorting van het eiland. De
+schoonste plaat in Verbeek's Krakatau-album is ongetwijfeld het aanzicht
+van de vertikaal doormidden gesneden piek Rakata. Is het niet voor een
+geoloog om te watertanden, als de natuur plotseling eene ideale,
+vertikale doorsnede van een vulkaan te aanschouwen geeft? De bouw van
+den vulkaan blijkt uit die doorsnede even duidelijk, als de constructie
+van een bouwwerk uit de doorsneden, die bij geene bouwkundige teekening
+ontbreken. En als men denkt, dat waar nu de blauwe zee meer dan 300 M.
+diep is, eens de andere helft van den berg en het overige Krakatau was,
+zoodat op de plaats waar nu de schepen varen, eene verdieping van 1100
+meter is ontstaan, dan wordt men overweldigd door een gevoel van innigen
+eerbied en bewondering voor zulke natuurverschijnselen als de
+uitbarsting van Krakatau!</p>
+
+<p>Wegens de onvoldoende verlichting mislukte de voorgenomen photographie
+van den steilen wand van piek Rakata, tijdens de opname van de verwoeste
+streken in October 1883. Later echter, in 1886, slaagde de heer Verbeek
+er in eene uitstekend geslaagde photographische opname van de piek te
+verkrijgen. Op deze photographie is ook de krater duidelijk te zien.
+Terwijl in 1883 de wand eene hoogte had van 832 meter, was ten gevolge
+van het afstorten van los materiaal de hoogte in 1886 zestien meter
+verminderd.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De oppervlakte van het gebied van den aschregen wordt door den heer
+Verbeek geschat op 827.000 vierkante kilometer,<span class='pagenum'><a name="Page_125" id="Page_125">[Pg 125]</a></span> dat is 23 maal de
+oppervlakte van Nederland, of de uitgestrektheid van Nederland, Belgi&euml;,
+Duitschland en Denemarken te zamen. Bij het bespreken van de
+schemeringsverschijnselen in hoofdstuk X zullen wij zien, dat het
+gebied, waar asch gevallen is, waarschijnlijk nog veel grooter is.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Wanneer men verneemt, dat de berg 18 K.M<sup>3</sup>. uitgeworpen heeft, dat de
+zee 34 meter rees, en dat van Krakatau 23 K.M<sup>3</sup>. weggezonken is, dan
+vrees ik, dat die getallen als zoodanig, droog en dor als ze zijn, niet
+veel indruk zullen maken.</p>
+
+<p>Evenals wij gedaan hebben met het gebied van het geluid en dat van den
+aschregen, kunnen wij echter ook deze cijfers overbrengen op meer bekend
+terrein.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Wij verplaatsen dus weder in onze gedachten Krakatau naar 's Gravenhage,
+en wij begeven ons naar het strand der Noordzee. Plotseling rijst de
+vloed zes en dertig meter boven Amsterdamsch peil, tengevolge van de
+uitbarsting, die in den Haag plaats vindt.</p>
+
+<p>Door niets gestuit verzwelgen de wateren het grootste gedeelte van
+Nederland, Noord- en Zuid-Holland, Utrecht, Groningen, Friesland en
+Zeeland worden geheel overstroomd; op de meeste plaatsen is de zee
+tientallen van meters diep, zoodat er van de inwoners dier provinci&euml;n
+waarschijnlijk geen mensch meer in leven is.</p>
+
+<p>Een enkel hoog duin langs het Noordzeestrand verheft nog zijn kruin
+boven de golven, als het ten minste niet weggeslagen is door de
+vloedgolf, wat in de hoogste mate waarschijnlijk is. In de overige
+provinci&euml;n van Nederland is de schade alles behalve gering. Het vier
+vijfde gedeelte van Noord-Brabant is ondergedompeld, tegelijk met de
+helft van Overijsel en een groot gedeelte van Gelderland. Het is zeker
+korter om te zeggen dat geheel<span class='pagenum'><a name="Page_126" id="Page_126">[Pg 126]</a></span> Nederland overstroomd is, behalve
+drievierde van Drente, half Overijsel, een vijfde van Noord-Brabant, de
+Veluwe, het deel van Gelderland oostwaarts van Nijmegen, en geheel
+Limburg.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Na den vloed in Straat Soenda liep het water onmiddellijk weder naar zee
+terug. In Nederland is de ramp van meer ingrijpenden aard. De zeestand
+daalt zeer snel. De bovenlaag van het water stort zich met eene snelheid
+van eenige tientallen meters in de seconde, als een waterval bruisend,
+naar zee en voert alles mede, wat hoog uitstak boven het landschap. Maar
+Nederland blijft diep ondergedompeld onder de baren. Het water verlaat
+het polderland niet meer, het bedekt onze vruchtbare provinci&euml;n voor
+goed. De zeedijken, duinen en bandijken langs de rivieren, dienen nu als
+waterkeering in tegengestelden zin als vroeger; zij verhinderen het
+water naar zee te stroomen. Maar daar vergeet ik, dat het naar zee
+terugkeerende water geheel Nederland kaal geschoren heeft, zooals de
+kusten van Straat Soenda. Er zijn dus geen dijken of duinen meer, en het
+water kan wel degelijk dalen tot op het niveau der zee. Het polderland
+blijft echter toch onder water. Nederland is weer zee geworden en het is
+niet waarschijnlijk, dat de Limburgers en Drentenaars, die met de helft
+der Overijselaars en Gelderschen de overgebleven bevolking in Nederland
+uitmaken, kapitaal en moed genoeg hebben om het ooit weer uit het water
+op te pikken. Men herinnere zich slechts, dat eene soortgelijke
+onderneming op veel kleiner schaal, de droogmaking der Zuiderzee, de
+hartewensch van alle ingenieurs, niet tot stand kon komen, toen
+Nederland nog in zijn geheel bestond. Toen gold het slechts de
+drooglegging van &eacute;&eacute;ne kleine provincie, terwijl na de uitbarsting van
+den Haag-Krakatau bijna geheel Nederland in hetzelfde geval verkeert, en
+er niet veel Nederlanders over zijn.<span class='pagenum'><a name="Page_127" id="Page_127">[Pg 127]</a></span></p>
+
+<p>Gelukkig behoeft eene eruptie niet altijd gepaard te gaan met een vloed
+van 34 meter. Het is dus mogelijk, dat Nederland voor overstrooming is
+bewaard gebleven. De vulkaan in den Haag heeft echter evenals Krakatau,
+18 kubieke kilometer vaste stof uitgeworpen. Wanneer die hoeveelheid
+alleen gevallen is in de provincie Zuid-Holland, die eene oppervlakte
+bezit van 3000 vierkante kilometer, dan is geheel Zuid-Holland bedolven
+onder eene laag, die 6 meter dik is, dat is juist de dikte van de laag
+uitwerpselen, die Pompeji in '79 voor Christus bedolven heeft. Is echter
+die hoeveelheid over geheel Nederland verspreid, dat 32,600 vierkante
+kilometer groot is, dan is ons geheele vaderland bedekt met eene
+vulkanische laag van O,55 meter.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Van het eiland Krakatau verdween eene oppervlakte van 23 vierkante
+kilometer in de golven van Straat Soenda. De oppervlakte van den Haag is
+460 hectare; dus is 23 vierkante kilometer eene oppervlakte van ongeveer
+vijfmaal de oppervlakte der stad.</p>
+
+<p>De ingenieur van den waterstaat H.G. Beijerman, aan wien ik deze cijfers
+verschuldigd ben, gaf mij nog een punt van vergelijking aan de hand, dat
+ik niet kan nalaten mede te deelen. Het Haagsche Malieveld&mdash;zoo populair
+in Nederland door het lied "we zijn gegaan" enz.&mdash;is lang 550 meter en
+breed 200 meter, dat is 9 hectare oppervlakte. Het in zee weggezonken
+stuk land, 23 vierkante kilometer oppervlakte, heeft dus eene
+uitgestrektheid van niet minder dan 255 maal de oppervlakte van de
+"Maliebaan".</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De rampen, die de uitbarsting van Krakatau in werkelijkheid heeft
+aangericht, zijn veel minder erg dan men uit deze vergelijking met
+Nederland zou afleiden. Dit ligt aan verschillende toevallige
+omstandigheden. Vooreerst<span class='pagenum'><a name="Page_128" id="Page_128">[Pg 128]</a></span> is het grootste gedeelte van de uitgeworpen
+stoffen neergevallen in zee, waar zij oneindig minder schade hebben
+aangericht dan het geval zou geweest zijn, als zij geheel en al op het
+land waren uitgestort.</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_129" id="Page_129">[Pg 129]</a></span></p><p>Vervolgens zagen wij, dat de hooge vloed nagenoeg geheel Nederland zou
+te gronde gericht hebben. Ware Sumatra of Java in Straat Soenda een vlak
+land geweest, dan zou de ramp groote overeenkomst hebben gehad met onze
+gefingeerde overstrooming in Nederland. De afmetingen van de
+overstrooming in Straat Soenda zijn gelukkig veel geringer, omdat het
+gebergte tot dicht bij zee doorloopt. Ware dit niet het geval, dan zou
+men de slachtoffers bij honderdduizenden geteld hebben, zooals nu bij
+tienduizenden.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_IX" id="HOOFDSTUK_IX"></a>HOOFDSTUK IX.</h2>
+
+<h3>Gelijktijdige vulkanische gebeurtenissen op aarde.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>De Merapi op Sumatra en de Merapi op Java.&mdash;Goenoeng Api op
+Sangi.&mdash;Zeebeving in de Molukken.&mdash;Aardschuiving op
+Klein-Banda.&mdash;Aardbeving in Australi&euml;.&mdash;Het vulkanisme in
+Alaska.&mdash;Ontstaan van twee nieuwe eilanden.&mdash;Uitbarstingen op
+Bogosloff en Augustin.&mdash;Aardbevingen in Azi&euml; en
+Afrika.&mdash;Vulkanische werking bij Krakatau's tegenvoeters.&mdash;De
+Kaaimaneilanden.&mdash;St. Domingo.&mdash;De golfbeweging te Colon.&mdash;De
+groote aardbeving op het eiland Ischia, 28 Juli 1883.&mdash;Andere
+aardbevingen in Europa.</p></div>
+
+
+<p>Toen de wereld zich eenmaal overtuigd had, dat de uitbarsting van
+Krakatau de meest hevige was, die ooit geweest is, was het verleidelijk
+om alle vulkanische gebeurtenissen, die in het jaar 1883 op de aarde
+plaats grepen, aan &eacute;&eacute;ne oorzaak toe te schrijven.</p>
+
+<p>Wij zullen eerst nagaan, aan de hand van den heer Verbeek, welke
+vulkanische verschijnselen er in Indi&euml; tijdens die veel bewogen dagen
+van 1883 zijn opgemerkt.</p>
+
+<p>Den 13<sup>den</sup> April 1883 begon de Lamongan op Java asch uit te werpen.</p>
+
+<p>Den 20<sup>sten</sup> Mei begon de eerste uitbarsting van Krakatau.</p>
+
+<p>Den 5<sup>den</sup> Juni begon de Merapi op Sumatra asch uit te werpen.</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_130" id="Page_130">[Pg 130]</a></span></p><p>Den 25<sup>sten</sup> Juli ontstond in den ouden krater van den Merapi op Java
+een vulkanische kegel, die, in den loop van 1883, tot 132 meter hoogte
+aangroeide.</p>
+
+<p>In den nacht van 25 op 26 Augustus had eene belangrijke uitbarsting
+plaats van den Goenoeng Api of Vuurberg op het eiland Sangi in de
+residentie Menado gelegen, gepaard met doffe rommelingen.</p>
+
+<p>Mag ik even in herinnering brengen, dat de groote uitbarsting op
+Krakatau den 26<sup>sten</sup> Augustus een aanvang nam?</p>
+
+<p>Tegelijkertijd met Krakatau begon de Merapi op Sumatra den 27<sup>sten</sup>
+Augustus asch uit te werpen.</p>
+
+<p>In den geheelen Molukschen archipel werden den 26<sup>sten</sup> en 27<sup>sten</sup>
+Augustus zeebevingen waargenomen; het gebied van deze zeebeving strekte
+zich uit van den Talaut-archipel als het Noordelijkste punt tot Timor,
+als het Zuidelijkste, en in de richting West-Oost van Saleyer tot Banda
+en Ceram; de heer Verbeek vermoedt, dat hier eene onderzeesche eruptie
+in de Bandazee heeft plaats gegrepen.</p>
+
+<p>Te Amboina en op Ceram gevoelde men den 27<sup>sten</sup> Augustus eene
+aardbeving.</p>
+
+<p>Op het eiland Klein-Banda verdween denzelfden dag een stuk grond, dat
+meer dan een bouw of 7100 M<sup>2</sup>. groot was en eenige meters boven zee
+uitstak, gelegen aan den voet van den berg Goenoeng Api, een naamgenoot
+van den berg op het eiland Sangi.</p>
+
+<p>Verlaten wij nu Nederlandsch Indi&euml;, dan is het opvallend, dat in het
+Oosten van Australi&euml; dadelijk na de uitbarsting van Krakatau op tal van
+plaatsen aardbevingen zijn waargenomen.</p>
+
+<p>De aardbevingen begonnen den 28<sup>sten</sup> Augustus op Tasmania (van
+Diemensland) en den 29<sup>sten</sup> Augustus te Brisbane, Rockhampton en
+Gladstone in Queensland, te Kiana in Nieuw-Zuid-Wales en te Patea op
+Nieuw-Zeeland. Op al deze plaatsen werden tevens zeebevingen of
+abnormale vloedgolven waargenomen, die onmogelijk aan de Krakataugolven
+zijn toe te schrijven.</p>
+
+<p>De heer Verbeek trekt uit deze aardbevingen het besluit, dat de
+vulkanische haard beneden Krakatau op de<span class='pagenum'><a name="Page_131" id="Page_131">[Pg 131]</a></span> eene of andere wijze
+samenhangt met het onderaardsche Australi&euml;. De vermindering in spanning
+in den eersten na de ontzettende eruptie zou dan aanleiding gegeven
+hebben tot de Australische aardbevingen.</p>
+
+<p>Nog zijn wij niet ten einde, als wij de vulkanische gebeurtenissen op
+onze aarde willen opnoemen. Zeer merkwaardig is hetgeen er gebeurde in
+Alaska, nabij de Beringstraat gelegen.</p>
+
+<p>Daar was in 1795 het eiland Bogosloff uit zee verrezen, tusschen de
+Aleutische eilanden. Dit eiland begon in Juli 1883 te werken; in
+September ontdekte men op eens, dat er nabij dit honderdjarige eiland
+een nieuw eiland was ontstaan, dat zich in den vorm van een kegel
+ongeveer 200 meter hoog verhief.</p>
+
+<p>Maar nog andere wonderen gebeurden in dat afgelegen hoekje der aarde.</p>
+
+<p>De berg Augustin of Chernaboura begon in Augustus te werken. Den 6<sup>den</sup>
+October trof dien berg hetzelfde lot als de piek Rakata. Hij spleet in
+twee&euml;n van top tot basis, en de eene helft verdween tot op het niveau
+der zee. Golven 10 meter hoog kwamen weldra te Port-Graham aanzetten.
+Ook ontdekte men ten Noordwesten van den berg Augustin een nieuw eiland,
+dat 20 M. hoog was.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Op het vasteland van Azi&euml; werden in 1883 eenige aardbevingen
+waargenomen. Aan het meer Baikal in Siberi&euml; werden in September en
+October 9 aardbevingen opgeteekend; in October werden in Klein-Azi&euml;
+hevige aardschokken gevoeld, waardoor veel huizen instortten en 1200
+personen omkwamen.</p>
+
+<p>In Afrika hadden in Augustus op de geheele Goudkust aardbevingen plaats.</p>
+
+<p>Men is er niet in geslaagd om deze vulkanische gebeurtenissen en
+aardbevingen ook maar in de verste verte in verband te brengen met
+Krakatau.</p>
+
+<p>Wat moet men er echter van denken, als men verneemt,<span class='pagenum'><a name="Page_132" id="Page_132">[Pg 132]</a></span> dat tegelijkertijd
+met de uitbarsting van Krakatau aan de overzijde der aarde, in de buurt
+van de tegenvoeters van Krakatau, belangrijke vulkanische storingen
+plaats grepen? Die tegenvoeters van Krakatau bevinden zich in
+Middel-Amerika en wel in Columbia.</p>
+
+<p>Middel-Amerika is zeer vulkanisch en uitbarstingen zijn daar zeer
+gewoon. Het is dus, volgens mijne meening, meer dan waarschijnlijk, dat
+er niets geen verband bestaat tusschen beide gebeurtenissen, hoewel ik
+moet toegeven, dat het samentreffen van twee analoge gebeurtenissen op
+aarde, op punten die elkaars antipoden zijn, tot nadenken stemt!</p>
+
+<p>De vulkanische berichten over Krakatau's tegenvoeters zijn eenigszins
+verward. Zeker is het, dat de vulkaan Ometepec, gelegen op een eilandje
+in het meer van Nicaragua, den 19<sup>den</sup> Juni is begonnen te werken; er
+ontstond een nieuwe krater, en er vloeide lava uit, die in Augustus nog
+warm was.</p>
+
+<p>Verder heeft de Cotopaxi, een vulkaan in Ecuador, in het laatst van
+Augustus eene korte doch hevige uitbarsting gehad, vergezeld door eene
+aardbeving.</p>
+
+<p>In Columbia, de eigenlijke tegenvoeter van Krakatau, zijn den 27<sup>sten</sup>
+Augustus onderaardsche geluiden waargenomen als zware geweerschoten.</p>
+
+<p>Hevige aardbevingen en geluiden werden bijna onafgebroken gehoord te
+Bolivar, Antioguia, Cauca en Panama, van 27 Augustus tot 1 September.</p>
+
+<p>Langs de geheele kust van Venezuela, Columbia, Panama en Costa-Rica
+werden aardbevingen gevoeld.</p>
+
+<p>In Noord-Columbia zouden zich zelfs verscheidene kleine vulkaantjes
+hebben gevormd, die asch, slik en gas uitwierpen.</p>
+
+<p>Zooals men ziet, is de lijst der vulkanische gebeurtenissen in Amerika
+vrij lang.</p>
+
+<p>Maar zij is nog niet compleet.</p>
+
+<p>Den 9<sup>den</sup> Maart 1885 werd in de "Acad&eacute;mie des Sciences" te Parijs door
+den heer Torel eene mededeeling gedaan<span class='pagenum'><a name="Page_133" id="Page_133">[Pg 133]</a></span> afkomstig van den heer Edmond
+Roulet uit Honduras.</p>
+
+<p>Deze mededeeling was van den volgenden inhoud:</p>
+
+<p>Ten Zuiden van Cuba op 80&deg; W.L. van Greenwich en 20&deg; N.B., zijn drie
+kleine eilanden, die den naam dragen van de Kaaimaneilanden (Groot- en
+Klein Kaaiman en Kaaiman-Brac) en die bewoond worden door
+schildpadvisschers. Volgens kapitein Robert Woodville, werden de
+bewoners van het eilandje Kaaiman-Brac den 26<sup>sten</sup> Augustus verrast
+door geluiden evenals het rollen van den donder; de hemel was echter
+helder en hun eerste denkbeeld was, dat een Spaansche kruiser een
+zeegevecht leverde tegen een Cubaanschen flibustier. Toen zij niets
+zagen in het Zuiden, spoedden zij zich naar het Noorden van het eiland,
+maar, waar zij ook den horizon ondervraagden, nergens zagen zij rook of
+een schip.</p>
+
+<p>De kanonnade ging echter voort en zoo werden zij overtuigd, dat het
+onderaardsche geluiden waren. Zij verwachtten niets anders dan dat het
+eiland zou wegzinken, of in een vulkaan veranderen, langzamerhand echter
+hielden de schoten op, en daardoor bedaarde hun schrik. Dit buitengewone
+natuurverschijnsel was natuurlijk het onderwerp van menig gesprek; men
+was noch het feit noch den datum vergeten, toen de dagbladen de eerste
+tijdingen brachten over de ramp van Krakatau. Toen men nu bovendien tot
+de overtuiging kwam, dat de Kaaimaneilanden en Java nagenoeg
+tegenvoeters zijn, was er geen einde aan het opstellen van hypothesen.</p>
+
+<p>In Frankrijk werd door sommigen onmiddellijk aangenomen, dat wij hier te
+doen hebben met het geluid van de uitbarsting van Krakatau. Zoo vermeldt
+Camille Flammarion de geluiden op de Kaaimaneilanden onder het
+opschrift: "de ramp (cataclysme&mdash;zegt C.F.) van Krakatau vernomen door
+de tegenvoeters."</p>
+
+<p>De Engelsche Krakatau-commissie daarentegen vindt het bericht zoo
+onbepaald, dat zij het geheel buiten beschouwing laat.</p>
+
+<p>Volgens mijn oordeel ligt het voor de hand om, in<span class='pagenum'><a name="Page_134" id="Page_134">[Pg 134]</a></span> plaats van Krakatau,
+eene dichtbij zijnde oorzaak van de geluiden aan te nemen. Men heeft die
+oorzaken maar voor het kiezen, als men ziet hoe verbazend veel
+vulkanische verschijnselen in die dagen in Amerika plaats grepen!</p>
+
+<p>Intusschen mag ik hier niet verzwijgen, dat volgens eene mededeeling in
+de Parijsche Academie van Wetenschappen van 18 Mei 1885, door den heer
+A. Licuas, den 28<sup>sten</sup> Augustus 1883, op het eiland St. Domingo,
+gedurende een uur lang, schoten zijn gehoord, vermengd met geknetter,
+zeer veel gelijkende op het geluid van een verwijderden veldslag.</p>
+
+<p>Deze geluiden zijn gehoord langs de kust over eene lengte van 200 mijlen
+en hebben de bevolking van het eiland in opschudding gebracht.</p>
+
+<p>Wanneer men werkelijk aanneemt, dat er verband is tusschen de
+uitbarstingen bij de tegenvoeters en Krakatau, en bovendien gelooft, dat
+de geluiden te St. Domingo en de Kaaimaneilanden niets anders zijn
+geweest dan de schoten van Krakatau, op de een of andere geheimzinnige
+wijze overgebracht&mdash;dan heeft men een vruchtbaar veld van bespiegeling!</p>
+
+<p>Welke theorie zal trachten dergelijke raadselen te verklaren?</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Toen in hoofdstuk VII de golfbeweging ter sprake kwam, is medegedeeld,
+dat de storingen te Colon niet op rekening kunnen gesteld worden van de
+Krakatau-golf. Door den heer F. de Lesseps, den directeur van de
+"Compagnie du canal interoc&eacute;anique", de thans helaas bezweken
+maatschappij voor het Panama-kanaal, werd in de Fransche Academie van
+Wetenschappen eene uitvoerige mededeeling gedaan, naar aanleiding van de
+storingen opgeteekend door de zelfregistreerende peilschaal te Colon,
+die hij toeschreef aan de Krakatau-golf.</p>
+
+<p>Bij zijne studie van de golfbeweging kwam de heer<span class='pagenum'><a name="Page_135" id="Page_135">[Pg 135]</a></span> Verbeek tot het
+besluit, dat wij hier niet te doen hebben met de Krakatau-golf.</p>
+
+<p>Kapitein Wharton, de rapporteur over de golfbeweging der Engelsche
+commissie, werkt deze quaestie nader uit. De Krakatau-golf gebruikte 13&frac12;
+uur om zich voort te planten van Krakatau tot de Tafelbaai (de Kaap de
+Goede Hoop). Ware de storing te Colon van Krakatau afkomstig, dan is zij
+in 18 uur van Krakatau naar Colon gereisd. Hieruit volgt dan, dat zij
+den afstand van Tafelbaai tot Colon in 4&frac12; uur zou hebben afgelegd. Dit
+is echter stellig onmogelijk, daar de snelheid van voortplanting nergens
+de helft van deze waarde bedraagt. Ook de storing te Colon moet dus
+toegeschreven worden aan eene oorzaak in Amerika zelf gelegen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Tot nu toe beschouwden wij het vulkanisme der aarde in 1883 in alle
+werelddeelen, behalve in Europa. Ook in Europa was de aardkorst
+bijzonder woelig. Er zijn geen vulkanische uitbarstingen geweest, maar
+weinig jaren telden z&oacute;&oacute;vele en z&oacute;&oacute; sterke aardbevingen.</p>
+
+<p>Een maand toch v&oacute;&oacute;r de uitbarsting van Krakatau, den 28<sup>sten</sup> Juli
+1883, werd het schoone eiland Ischia, in de baai van Napels verwoest
+door eene aardbeving, die 2443 menschen doodde.</p>
+
+<p>In Indi&euml; bracht, zooals gewoonlijk, de telegraaf de tijding van deze
+ramp zonder bijzonderheden over.</p>
+
+<p>Nauwelijks hadden de mailberichten der Europeesche couranten ons eenige
+weken later de treffende tijdingen uit Ischia overgebracht, toen de
+Krakatau-uitbarsting plaats greep.</p>
+
+<p>Merkwaardig is het, dat onze gedachten nu weer van Straat Soenda naar de
+baai van Napels terugdwalen, waar wij, uit Holland naar Indi&euml; gaande,
+bij het aanschouwen van den Vesuvius onze eerste vulkanische indrukken
+opdeden!</p>
+
+<p>De stad Casamicciola op de Noordkust van Ischia is<span class='pagenum'><a name="Page_136" id="Page_136">[Pg 136]</a></span> geheel en al
+verwoest. Kerken, badinrichtingen, schouwburg, hotels, huizen, alles is
+ingestort en de ongelukkigen, die zich in die gebouwen bevonden, zijn
+onder de puinhoopen begraven.</p>
+
+<p>Het plaatsje Forio is evenzoo ingestort, de steden Ischia en Porto
+d'Ischia hebben veel geleden. Lacco Ameno is geheel verwoest. Ook het
+eiland Procida doorstond eene aardbeving. Ik hoop niet, dat de lezer
+geheel verstompt is door al die afgrijslijkheden van de uitbarsting van
+Krakatau: ik voor mij heb niet zonder aandoening de beschrijving kunnen
+lezen, die Camille Flammarion van de ramp van Ischia gaf. Een zijner
+correspondenten schreef hem het volgende:</p>
+
+<p>"Ik heb gevechten bijgewoond, ik heb slagvelden bezocht, ik heb de
+kreten van stervenden en gewonden gehoord, ik heb den brand van Parijs
+gezien gedurende de Commune. Ik geloofde de afschuwelijkste tooneelen te
+hebben bijgewoond, die de menschheid kon aanbieden.</p>
+
+<p>Ik had mij bedrogen, dat alles was niets in vergelijking met het
+schouwspel, dat wij voor oogen hadden.</p>
+
+<p>Rechts van ons, onder vijgenboomen, liggen twee ouden van dagen, man en
+vrouw, te sterven, omringd door hunne kinderen en kleinkinderen.</p>
+
+<p>Midden op de straat aanschouw ik een tooneel, dat ik nooit zal vergeten.
+Hier ligt een grijsaard, geleund tegen een stuk muur, met verbrijzelden
+schedel, met korsten bloed bedekt, waarop zich zwermen van vliegen
+neergezet hebben.</p>
+
+<p>Rechts liggen drie stervenden in het stof; hunne oogen, reeds bijna door
+den dood verduisterd, zijn gewend naar het midden van de straat, waar
+een priester staat, een oud man, die blootshoofds de gebeden der
+stervenden opzegt, en de laatste absolutie geeft.</p>
+
+<p>"<i>Padre mio</i>", zeide met zwakke stem de grijsaard met den gebroken
+schedel, "<i>Vi confesso tutti i miei peccati</i>" (ik biecht al mijne
+zonden).<span class='pagenum'><a name="Page_137" id="Page_137">[Pg 137]</a></span></p>
+
+<p>"<i>Ga in vrede, mijn vriend, dat God u vergeve.</i>"</p>
+
+<p>En hij legt hem de beide handen op het hoofd.</p>
+
+<p>Wij hooren achter ons lachen: twee vrouwen zijn krankzinnig geworden van
+schrik.</p>
+
+<p>Onder een hoop steenen bespeurt men een haarvlecht en men meent een
+zucht te hooren. Onmiddelijk begint men de steenen weg te ruimen en
+langzamerhand ontbloot men eene arme vrouw, geheel en al begraven onder
+de puinhoopen, maar die nog ademhaalde na zeventien uren. Men legt haar
+op eene tafel. Zij opent de oogen, die met bloed beloopen zijn; de
+oogleden zijn paarsch, armen en voeten zijn verpletterd."</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Straat Soenda en de baai van Napels wedijveren met elkaar in schoonheid.
+Ook in verschrikkingen streven zij elkaar naar de kroon. Is niet eene
+aardbeving nog vreeselijker dan eene vulkanische uitbarsting?</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De aardbeving van Ischia is w&egrave;l de ergste schok geweest, in Europa
+gevoeld, echter was zij niet de eenige. In October van 1883 zijn
+aardbevingen waargenomen in Moravi&euml;, Stiermarken en Croati&euml;, en op het
+eiland Chios; eenige dagen later in Andalusi&euml;. In December werden
+achtereenvolgens aardschokken waargenomen in Itali&euml;, Zwitserland,
+Portugal, Krain en Frankrijk.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Hiermede eindigen wij het overzicht van de vulkanische gebeurtenissen,
+tijdgenooten van de uitbarsting van Krakatau. Zelden is er een jaar
+geweest, dat de aardkorst z&oacute;&oacute; onrustig was. Niemand kan ook maar eene
+gissing wagen over het verhoogde vulkanisme der aarde, dat wij in 1883
+beleefden. Zulke dingen liggen over de grenzen van ons weten.<span class='pagenum'><a name="Page_138" id="Page_138">[Pg 138]</a></span></p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_X" id="HOOFDSTUK_X"></a>HOOFDSTUK X.</h2>
+
+<h3>De optische verschijnselen in den dampkring van 1883-1886.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>I. De verspreiding van de blauwe zon en der gekleurde
+lichtschijnsels in de schemering over de oppervlakte der aarde in
+1883.&mdash;Reizen van de blauwe zon over de wereld.&mdash;Tot het einde van
+1883 worden die verschijnselen over de geheele aarde
+waargenomen.&mdash;Zij worden aan de "rookwolk van Krakatau"
+toegeschreven.&mdash;"Qui nous d&eacute;livrera de Krakatau?"&mdash;Het rapport der
+Royal Society.&mdash;De rapporteurs.&mdash;Het is onbewezen dat de fijne
+stofjes in de atmosfeer uit Krakatau afkomstig zijn.&mdash;Beschrijving
+der schemeringen.&mdash;De corona of ring om zon en maan.</p>
+
+<p>II. <i>Kan de uitbarsting van Krakatau de oorzaak zijn der abnormale
+optische verschijnselen van 1883 tot 1886?</i>&mdash;Hoeveel stof heeft
+Krakatau uitgeworpen?&mdash;De droge mist in 1783.&mdash;Eene
+berekening.&mdash;Denkbeelden van E. Douglas Archibald.&mdash;Speelt de
+waterdamp een rol bij de schemeringsverschijnselen?&mdash;Is de
+electriciteit in het spel?&mdash;Redeneering van W.
+Crookes.&mdash;Theoretische beschouwingen.&mdash;De proeven van Prof.
+Kiessling.&mdash;Het gebied van den aschregen volgens de Royal Society
+en volgens Verbeek.&mdash;Afmetingen van de stofwolk van Krakatau.&mdash;Hare
+hoogte.&mdash;Eene onjuistheid in het rapport der R.S.&mdash;De methode der
+antecedenten, toegepast op vulkanische uitbarstingen en optische
+verschijnselen.&mdash;De uitbarstingen van 1783 in Japan en op
+IJsland.&mdash;Nog eens de droge mist van 1783.&mdash;Beschrijving van Prof.
+Brugmans te Franeker.&mdash;De eruptie van den Tambora op Soembawa in
+1815.&mdash;Roode schijnsels in Engeland (1815).&mdash;Eruptie van den Etna
+in 1886.&mdash;Optische verschijnselen in den dampkring van Itali&euml; in
+1886.&mdash;Waarschijnlijkheid, dat Krakatau de oorzaak is van de
+optische verschijnselen van 1883 tot 1886.</p></div>
+
+
+<h4>I.</h4>
+
+<p>Roode en gele wolken, zooals niemand ze ooit gezien had, een
+koperkleurig of bloedrood uitspansel, eene groene<span class='pagenum'><a name="Page_139" id="Page_139">[Pg 139]</a></span> of blauwe
+zon&mdash;ziedaar de vreemde verschijnselen in den dampkring, die de
+uitbarsting van Krakatau vergezelden, v&oacute;&oacute;r de diepe duisternis van 27
+Augustus 1883 inviel, en, nadat zij was opgeklaard, in de kustlanden van
+Straat Soenda. Te Telok Betong bijvoorbeeld werd op dien
+onheilspellenden dag, des morgens te 10 ure, een hevige slag gehoord,
+als van een kanonschot. De zon was onzichtbaar, de hemel koperkleurig.
+Plotseling scheen de hemel in vlam te staan, raketten doorkliefden de
+lucht. Toen viel de duisternis in, die zich uitstrekte over het Zuiden
+van Sumatra en het Westen van Java.</p>
+
+<p>Te Palembang hoorde men telkens knallen als kanonschoten. Kopjes,
+glazen, lampen, alles was in beweging, en men gevoelde tusschenbeiden
+een schok evenals ingeslagen bliksem. Plotseling zag men in het Z.O. aan
+den hemel "een waaier of pauwestaart, van zilverwitte kleur, tegen een
+loodgrauwe lucht." Dit verschijnsel duurde een kwartier; toen het
+verdween, begon de zware aschregen, die de lucht verduisterde.</p>
+
+<p>Te Serang werden "flikkerende lichtkogels" gezien "in vorm en lichtglans
+onderscheiden van bliksemstralen".</p>
+
+<p>Te Tjandjoer spreekt men van een "zwaren mist of dikken nevel;" te
+Tangerang neemt men waar "dat de lucht benauwd en met zwaveldampen
+vervuld is;" op Java's Eerste punt worden roode en gele wolken bij
+zonsopgang waargenomen. Te Batavia komt de zon groen uit de duisternis
+te voorschijn.</p>
+
+<p>Door geheel Indi&euml; zag de hemel er den 26<sup>sten</sup> en 27<sup>sten</sup> Augustus
+vreemd uit. Wel is waar was het gebied der duisternis niet z&oacute;&oacute;
+uitgestrekt, maar de vreemde kleurschifting in den dampkring werd overal
+waargenomen. Ook op het eiland Ceylon werd een droge mist en een groene
+zon waargenomen.</p>
+
+<p>Daarbij bleef het niet.</p>
+
+<p>Reeds den 27<sup>sten</sup> Augustus verspreidde zich die geheimzinnige
+lichtverschijnselen, want op de Seychellen-eilanden, te Diego Garcia en
+te Rodriguez, bleef het uitspansel<span class='pagenum'><a name="Page_140" id="Page_140">[Pg 140]</a></span> na zonsondergang nog ruim een uur in
+een rooden glans gehuld. Den 28<sup>sten</sup> Augustus werd, behalve op
+genoemde plaatsen, ook te Mauritius eene abnormale kleuring na
+zonsondergang ontdekt, terwijl de zon bloedrood was opgegaan. Te Natal
+werd den 28<sup>sten</sup> Augustus een schitterende zonsondergang waargenomen.</p>
+
+<p>Den 29<sup>sten</sup> Augustus werd de zon in den Indischen Oceaan nagenoeg
+verduisterd door een gele mist.</p>
+
+<p>Den 30<sup>sten</sup> Augustus heeft het verschijnsel reeds de Westkust van
+Afrika bereikt.</p>
+
+<p>Op het eiland St. Helena worden de inwoners verschrikt door een rood
+licht in het Zuid-Oosten, en in het Zuid-Westen evenals een vuur.</p>
+
+<p>Den 1<sup>sten</sup> September wordt eene blauwe zon waargenomen over den
+Atlantischen Oceaan, tusschen de keerkringen. Bijzonder schoone
+zonsondergangen worden waargenomen te Guayaquil en Santiago (Chili).</p>
+
+<p>Op 2 September is er eene blauwe zon in dat gedeelte van Zuid-Amerika,
+dat zich uitstrekt van Panama tot Paramaribo, en van Peru naar de
+Antillen. In den Indischen Oceaan tot 36&deg; Z.B. wordt prachtige roode
+kleuring waargenomen en in den Atlantischen Oceaan is eene blauwe zon en
+een grauw uitspansel, en twee dagen later eene witte zon en een
+uitspansel, dat in vuur scheen te staan.</p>
+
+<p>Den 4<sup>den</sup> September verschijnen de roode zonsondergangen Zuidelijker:
+zij bereiken de Kaap en verspreiden zich in de Stille Zuidzee.</p>
+
+<p>Den 7<sup>den</sup> September verschijnt de roode zonsondergang te New-York,
+Virginia en op verschillende andere plaatsen der Vereenigde Staten.</p>
+
+<p>De blauwe zon echter zet hare reis voort naar het Westen van den
+Atlantischen Oceaan en vervolgens naar de Groote Stille Zuidzee. Zij
+heeft den 9<sup>den</sup> September de reis om de wereld volbracht, van Oost
+naar West, zich tegelijkertijd Noordelijk en Zuidelijk uitbreidende.</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_141" id="Page_141">[Pg 141]</a></span></p><p>Van den 9<sup>den</sup> tot den 12<sup>den</sup> September werd de blauwe zon wederom
+te Ceylon en een groot deel van Engelsch Indi&euml; waargenomen.&mdash;De reis om
+de aarde was afgelegd in 13 dagen. De blauwe zon had zich echter alleen
+vertoond tusschen de keerkringen. Daarbuiten, op hoogere breedte, waren
+hier en daar op sommige dagen schoone zonsop- en ondergangen
+waargenomen.</p>
+
+<p>Tusschen den 9<sup>den</sup> en den 22<sup>sten</sup> September werd een tweede omgang
+van de aarde gehouden. Maar ditmaal wordt de blauwe zon in het Zuidelijk
+halfrond ook buiten den keerkring waargenomen. De roode schemering
+breidt zich intusschen eveneens z&oacute;&oacute; sterk naar het Zuiden uit, dat
+<i>nagenoeg het geheele vasteland der aarde, dat Zuidelijker ligt dan de
+keerkring in het Noordelijk halfrond</i>, door die bijzondere optische
+verschijnselen wordt bezocht.</p>
+
+<p>Wederom had de reis om de aarde 13 dagen geduurd.</p>
+
+<p>Tot nu toe hadden zich die dampkringsverschijnselen slechts sporadisch
+vertoond in het Noordelijk halfrond buiten den Keerkring. Zij breidden
+zich nu langzamerheid uit over het Noordelijk gedeelte der Stille
+Zuidzee. Den 10<sup>den</sup> October zijn de schoone zonsondergangen reeds
+waargenomen te Shanghai op 31&deg; N.B. in de Chineesche Zee, de Canarische
+eilanden en Florida. In het Zuiden schitteren zij o.a. in de Transvaal,
+Nieuw Zeeland, Australi&euml; en Zuid-Amerika.</p>
+
+<p>Den 14<sup>den</sup> October zijn zij nog Noordelijker gekomen. Men bewondert ze
+reeds in Californi&euml;, de Vereenigde Staten, te Lissabon en te Nice.</p>
+
+<p>Zij naderen nu Midden- en Noord-Europa. Eerst werden zij er slechts
+sporadisch waargenomen. Steeds menigvuldiger worden de berichten van
+schoone zonsondergangen.</p>
+
+<p>In de laatste dagen van November 1883 schitteren zij in ongekende pracht
+aan den hemel. Zij worden waargenomen over geheel Nederland, Engeland,
+Frankrijk, Duitschland, Denemarken en Itali&euml;. Zij gaan steeds
+Noordelijker en bereiken op denzelfden dag Christiania en Upsala, Athene
+en Malta.<span class='pagenum'><a name="Page_142" id="Page_142">[Pg 142]</a></span></p>
+
+<p>Intusschen spoedde het jaar 1883 ten einde.</p>
+
+<p>Het had veel leed gebracht op aarde, maar dat leed was geleden en
+vergeten. De kustlanden van Straat Soenda waren weder bewoond zooals
+vroeger. De tropische natuur met hare oneindige vruchtbaarheid had de
+zege behaald over de alles verwoestende vulkanische krachten. Weer dekte
+een groen tapijt de hellingen der bergen; de laatste sporen van asch en
+modder waren verdwenen; de uitbarsting van Krakatau begon in het
+vergeetboek te geraken....</p>
+
+<p>Intusschen hadden de schoone roode zonsondergangen zich vertoond <i>over
+de geheele oppervlakte der aarde</i>. Toen het jaar 1883 ten einde was, kon
+men niet meer spreken van eene beweging van het verschijnsel: het was
+overal.</p>
+
+<p>Onder alle hemelstreken, in alle klimaten werd het aanschouwd. "Wat zou
+wel de oorzaak zijn van die merkwaardige optische verschijnselen?",
+vroeg men zich af over de geheele aarde.</p>
+
+<p>En het antwoord op die vraag werd eerst schoorvoetend gegeven op
+twijfelende wijze. Maar toen natuurkundigen van zoovele verschillende
+nati&euml;n, die allen het verschijnsel bewonderd hadden, tot hetzelfde
+besluit kwamen, werd het luide uitgesproken over de geheele aarde: "<i>de
+oorzaak van alles is de rookwolk van Krakatau!</i>"</p>
+
+<p>De fijne stofdeeltjes, door de uitbarsting van 26 en 27 Augustus uit den
+vulkaan in de lucht geschoten, zouden zich met eene groote snelheid naar
+het Westen hebben voortbewogen rondom de wereld. Zij zouden
+oorspronkelijk in het gebied der tropen vertoefd hebben; langzamerhand
+echter zouden zij zich Noord- en Zuidwaarts uitgebreid hebben, zoodat
+zij op 't laatst van 1883 verdeeld waren over de atmosfeer der geheele
+aarde. Die stofdeeltjes, de "rook-stroom" of "stof-stroom" van Krakatau,
+zouden voldoende zijn om alle bijzondere optische verschijnselen op
+aarde te verklaren!</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_143" id="Page_143">[Pg 143]</a></span></p>
+
+<p>In 1884 en 1885 verminderden de optische verschijnselen langzamerhand in
+glans en hevigheid, maar het duurde tot 1886 voor zij geheel verdwenen
+waren.</p>
+
+<p>Toch waren velen overtuigd, dat er nog steeds Krakatau-stof in de
+atmosfeer was.</p>
+
+<p>Als bewijs hiervan moge het volgende dienen.</p>
+
+<p>In het weerbericht van het Metereologisch Instituut te Utrecht over
+Januari 1889 lezen wij de verzuchting: "Qui nous d&eacute;livrera de Krakatau?"
+Bij geringe windsterkte en groote betrekkelijke vochtigheid kwam er
+namelijk nog al eens mist voor gedurende Januari 1889. In Engeland
+meenden sommigen, dat de mist nog aan overgebleven stof van Krakatau was
+toe te schrijven, en als antwoord daarop is de verzuchting van het
+Metereologisch Instituut zeer begrijpelijk. Men zou toch op goede
+gronden hebben kunnen verwachten, dat na het standaardwerk van den
+mijn-ingenieur Verbeek, hetgeen in 1885 in het Nederlandsch en in 1886
+in het Fransch geheel verschenen was, de uitbarsting van Krakatau zou
+hebben opgehouden een actueel onderwerp te zijn. Dat werk toch was zoo
+boven lof verheven en was schijnbaar zoo volledig, dat het kon beschouwd
+worden als het laatste woord van de wetenschap omtrent eene gebeurtenis,
+die wel zeer merkwaardig was, doch waarvan men toch langzamerhand genoeg
+krijgt. De Engelsche "Royal Society" had in 1884 eene Krakatau-commissie
+benoemd. Haar rapport verscheen eerst in 1888. Zij was dus in de
+gelegenheid het werk van Verbeek te raadplegen. Wat het geologisch
+gedeelte betreft is de arbeid der Royal Society niet meer dan een
+uitgebreid referaat van diens werk. De beschrijving der uitbarsting en
+hare oorzaken neemt echter in dit rapport slechts het kleinste gedeelte
+in. Het tweede gedeelte, meer dan 300 bladzijden in kwarto, wordt
+ingenomen door eene beschouwing over de ongewone optische verschijnselen
+in den dampkring, waargenomen van 1883-1886. De commissie uit de Royal
+Society heeft zich voor de samenstelling van dit hoofdstuk de
+medewerking verzekerd van de leden der Royal Metereological<span class='pagenum'><a name="Page_144" id="Page_144">[Pg 144]</a></span> Society:
+Hon. F.A. Rollo en E. Douglas Archibald.</p>
+
+<p>Dit onderwerp neemt uit den aard der zaak bij den heer Verbeek een
+bescheiden plaats in. Toen zijn werk werd samengesteld, had men nog geen
+overzicht van deze optische verschijnselen, daar zij eerst in het jaar
+1886 geheel verdwenen, terwijl hun eerste optreden dateert van de
+uitbarsting van Krakatau. De Engelsche commissie komt bovendien tot een
+geheel ander resultaat dan de heer Verbeek. Voor haar zijn alle optische
+verschijnselen, die de bewoners der aarde van 1883-1886 hebben verbaasd,
+directe gevolgen van de uitbarsting. Het is de fijne stof of asch, die
+door den vulkaan in 1883 is uitgeworpen, die nog tot in het jaar 1886
+belangrijke optische verschijnselen in den dampkring te voorschijn
+roept. Schemering-verschijnselen, kring om zon en maan, zware droge
+mist, gekleurde zon en maan, zij hebben voor de commissie der Royal
+Society slechts &eacute;&eacute;ne oorzaak: het Krakatau-stof. Voor den heer Verbeek
+is het toch onmogelijk, dat het Krakatau-stof alleen de oorzaak zou zijn
+van alle lichtverschijnselen. Volgens zijne berekening is er bij de
+uitbarsting minder dan &eacute;&eacute;n kubieke kilometer fijne asch uitgeworpen.
+Deze hoeveelheid, over de geheele aarde uitgespreid, geeft een laagje
+van 0,002 m.M. dikte, hetgeen zoo uiterst weinig is, dat de heer Verbeek
+niet kan aannemen, dat de asch nog zulk een belangrijke rol in de
+atmosfeer zou kunnen spelen. Wel zou er verband zijn tusschen het eerste
+optreden dezer verschijnselen en de uitbarsting. Maar het zou niet de
+asch zijn, maar wel de uitgestooten waterdamp, die de hoofdrol hierbij
+speelde. Die waterdamp zou in de hooge luchtlagen kunnen condenseeren en
+bevriezen; de ijskristallen zouden de oorzaak der fraaie zonsondergangen
+zijn geweest. De in de lucht zwevende aschdeeltjes zouden alleen dit
+verschijnsel versterken, en zij zouden centra van verdichting voor de
+waterdamp zijn. Avondrood en roode schijnsels zouden dus dezelfde
+oorzaak hebben; de intensiteit van de schijnsels<span class='pagenum'><a name="Page_145" id="Page_145">[Pg 145]</a></span> zou alleen het gevolg
+geweest zijn van de groote hoeveelheid waterdamp, tijdens de uitbarsting
+uitgestooten. Deze hoeveelheid ontsnapt aan alle berekening of
+schatting. Wat verder de gekleurde zon en maan betreft, zoo werden ze
+bij hun eerste optreden ook door Verbeek aan de aschwolk of stofwolk van
+Krakatau toegeschreven.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Het is een feit, dat de atmosfeer gedurende den tijd, dat de abnormale
+verschijnselen in den dampkring zijn waargenomen, was bezwangerd met
+fijne vaste deeltjes. Maar daarmede is nog niet bewezen, dat deze
+deeltjes uit Krakatau hunnen oorsprong hebben. Het scheikundig en
+microscopisch onderzoek van sedimenten in sneeuw en regen heeft in dat
+opzicht, volgens den heer Verbeek, geen positief resultaat opgeleverd.</p>
+
+<p>Het is belangrijk om op te merken, dat Professor Judd in het hoofdstuk
+van het rapport over de vulkanische verschijnselen tot hetzelfde besluit
+komt. De aanwezigheid van Krakatau-stof in de atmosfeer is dus nimmer
+bewezen. Maar dit was te verwachten. Het meest karakteristieke van de
+Krakatau-asch, de rhombische pyroxeen, die bovendien een bestanddeel is
+van vele lavasoorten, heeft een groot soortelijk gewicht, en is weinig
+bros. Zij kan dus niet zeer fijn verdeeld zijn geweest en is spoedig
+gevallen.</p>
+
+<p>Men moet zich voorstellen, dat de dampkringsverschijnselen zijn
+veroorzaakt door eene laag microscopisch fijn verdeelde stof, want
+alleen eene laag van zeer kleine stofdeeltjes zou in staat zijn om op
+het witte licht eene zoo veelzijdige werking uit te oefenen; bovendien
+kunnen alleen verbazend kleine deeltjes lang in de atmosfeer
+gesuspendeerd blijven. In gewone omstandigheden zweven in de atmosfeer
+eene groote hoeveelheid minerale deeltjes. Komen er nu kleine deeltjes
+van verre, dan zijn deze altijd in de minderheid tegenover de deeltjes
+van localen oorsprong, die eene verpletterende meerderheid blijven<span class='pagenum'><a name="Page_146" id="Page_146">[Pg 146]</a></span>
+uitmaken. De deeltjes, die van verre komen, omringd als ze zijn door de
+locale deeltjes, zijn moeilijk van hen te onderkennen. Het is een
+hopeloos werk te trachten de herkomst van zulke microscopisch kleine
+gasten vast te stellen. De Krakatau-stof, die licht genoeg was om lang
+in de atmosfeer gedragen te worden, bestond uit veldspaath, die licht en
+splijtbaar is, en uit glas van eene buitengewoon lichte en broze
+hoedanigheid. Deze deeltjes namen op hunne luchtvaart de locale
+deeltjes, die altijd in de lucht zweven, mede, terwijl zij voor een deel
+zelf reeds ontleed waren bij het uittreden uit den krater door de zuren,
+die met den waterdamp gemengd waren.</p>
+
+<p>Het is dus geen wonder, dat die deeltjes zich aan alle nasporing hebben
+onttrokken.</p>
+
+<p>Kan men dus al niet op grond van microscopisch en chemisch onderzoek
+besluiten tot het verband van de optische verschijnselen en de
+Krakatau-stof, zoo is het toch zeer waarschijnlijk, dat dit verband
+bestaat.</p>
+
+<p>Beschouwen wij eerst de schemeringsverschijnselen. Het eerste optreden
+der merkwaardige schemeringen geschiedt plotseling in den Indischen
+Oceaan nabij Krakatau, de tijd valt samen met de uitbarsting op 26 en 27
+Augustus 1883. Het materiaal, dat deze lichteffecten veroorzaakte,
+bereikte toen eene maximum hoogte. Wij volgen de gekleurde schemeringen
+in hunne snelle vaart om de aarde langs een gordel, die zich, evenwijdig
+met den equator, eenige graden Noordelijk en Zuidelijk van Krakatau
+uitstrekt, terwijl ze zich langzamerhand naar Noord en Zuid ver buiten
+de tropen uitbreiden.</p>
+
+<p>Het rapport der Royal Society geeft hier een uitgebreide verzameling van
+feiten; niet minder dan 800 data over het eerste optreden der optische
+verschijnselen worden medegedeeld.</p>
+
+<p>Het is moeilijk zonder afbeelding eene beschrijving te geven van deze
+schemeringen. Ik verwijs daarom belangstellenden naar het rapport der
+Royal Society. Als titelplaat vindt men daar eene uitstekend geslaagde
+chromolithographische<span class='pagenum'><a name="Page_147" id="Page_147">[Pg 147]</a></span> reproductie van zes crayonschetsen, genomen na
+zonsondergang aan den oever der Theems te Chelsea, den 23 November 1883.
+Beter dan de meest gedetailleerde beschrijving, geeft eene beschouwing
+van die schetsen ons een duidelijk beeld van de
+schemeringsverschijnselen. De schemering duurde die dagen veel langer
+dan anders. Nadat namelijk de gewone schemering was afgeloopen, werd het
+nog niet donker. Er ontstond dan als het ware eene tweede schemering. In
+deze onderscheidde men eene primaire kleuring, ontstaande door de
+directe breking der zonnestralen, die door de eene of andere laag
+heengingen, en eene secundaire kleuring, die de eerste opvolgde. Deze
+laatste wordt toegeschreven aan de terugkaatsing van het primaire licht
+door dezelfde laag!</p>
+
+<p>Deze primaire en secundaire verlichting komt ook voor bij de gewone
+schemering. Maar daarbij is de secundaire schemering wit, en zij wordt
+slechts onder bijzonder gunstige omstandigheden waargenomen, of wel als
+de waarnemer zich op groote hoogte bevindt.</p>
+
+<p>Bij de schitterende schijnsels, die, in 1883 en de volgende jaren, na de
+gewone schemering bij zonsondergang werden waargenomen, was de
+secundaire schemering gekleurd en overal zichtbaar. Men berekende de
+hoogte van de laag, die deze optische verschijnselen teweegbracht, uit
+den duur en de afmetingen der schijnsels.</p>
+
+<p>De heer E. Douglas Archibald komt tot het resultaat, dat de bovenzijde
+der reflecteerende luchtlaag zich in Augustus 1883 niet minder dan 36
+K.M. boven de aarde bevond, terwijl de onderkant nog 31 K.M. hoog was.
+Men herhaalde deze berekeningen over de volgende maanden. De
+reflecteerende luchtlaag daalde langzamerhand. In Januari 1884 strekte
+zij zich uit van 19 tot 17 K.M. boven de aarde.</p>
+
+<p>Langzamerhand zullen intusschen de grootere en zwaardere deeltjes, door
+de werking der zwaartekracht, naar beneden vallen. Het terugkaatsend
+vermogen, dat vooral door de grootere deeltjes wordt uitgeoefend, zal
+dus<span class='pagenum'><a name="Page_148" id="Page_148">[Pg 148]</a></span> allengs afnemen. Vandaar, dat de duur en de helderheid van het
+secundaire lichtschijnsel langzamerhand vermindert. In April 1884
+bereikte het secundaire licht een minimum. De zwaardere deeltjes waren
+toen reeds op aarde gevallen. Te gelijk werd een maximum waargenomen van
+een ander optisch verschijnsel: de gekleurde ring of corona om zon en
+maan. Men zou dit kunnen verklaren door aan te nemen, dat het grootste
+gedeelte van de fijnste stof, op ongeveer dezelfde hoogte als vroeger,
+nog in de atmosfeer aanwezig was; daar zij meer homogeen zou zijn
+geworden dan vroeger door het uitvallen der zwaardere deeltjes, zou zij
+nu eene maximum-diffractie kunnen uitoefenen.</p>
+
+<p>In April 1884 bereikten de schemeringsschijnsels een minimum. In de
+laatste maanden van 1884 en 1885 ontwikkelden zij weder een deel van
+hunnen vroegeren luister, hoewel er toch eene blijvende daling in tijd
+en intensiteit is waar te nemen. Deze kleine opflikkering zou toe te
+schrijven zijn aan dezelfde metereologische invloeden, die maken, dat
+ook de gewone schemering in de laatste maanden des jaars die in alle
+andere maanden overtreft.</p>
+
+<p>In 1886 wordt de schemering weder geheel normaal. De stof, die in vorige
+jaren in de atmosfeer aanwezig was, is geheel verdwenen.</p>
+
+<p>De andere optische verschijnselen: de bloedroode, blauwe, groene en
+loodkleurige zon en maan, en de droge mist, kwamen het sterkst in 1883
+tijdens de uitbarsting voor, terwijl zij langzamerhand verminderden.
+Deze verschijnselen moeten in alle geval worden toegeschreven aan vaste
+deeltjes in de atmosfeer, en ook de heer Verbeek schreef ze bij hun
+eerste optreden toe aan stof, afkomstig van de uitbarsting. Ik wil
+echter hier de aandacht hoofdzakelijk vestigen op de
+schemeringsverschijnselen. Voor wij partij kiezen voor de slotsom der
+commissie tegen den heer Verbeek, voor wij al de optische verschijnselen
+gedurende twee en een half jaar mogen toeschrijven aan Krakatau-stof,
+dient onder anderen eerst te worden aangetoond:</p>
+
+<p>1&deg; dat de hoeveelheid en de hoogte van de uitgeworpen<span class='pagenum'><a name="Page_149" id="Page_149">[Pg 149]</a></span> stof voldoende
+was, en dat die stof 2 &agrave; 3 jaar noodig heeft gehad om op de aarde te
+vallen.</p>
+
+<p>2&deg;. dat geene andere veronderstelling omtrent den oorsprong der
+verschijnselen waarschijnlijk is.</p>
+
+<p>Daar nu de argumenten der Royal Society, ter verdediging van deze
+stellingen geopperd, geheel afwijken van de beschouwingen van den heer
+Verbeek, zal eene nadere toelichting zeker van belang zijn. Ik waag het
+hieraan het tweede gedeelte van dit hoofdstuk te wijden, al vrees ik dan
+ook dat sommige lezers zullen instemmen met de klacht, welke op
+bladzijde 143 uitgesproken is, en dat zij, met het Metereologisch
+Instituut, zullen uitroepen: Verlos ons van Krakatau!<span class='pagenum'><a name="Page_150" id="Page_150">[Pg 150]</a></span></p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_Xa" id="HOOFDSTUK_Xa"></a>HOOFDSTUK X.</h2>
+
+<h3>II<sup>de</sup> gedeelte.</h3>
+
+<p>Kan de uitbarsting van Krakatau de oorzaak zijn der abnormale optische
+verschijnselen van 1883 tot 1886?</p>
+
+
+<p>Hoeveel fijne stof heeft de vulkaan van Krakatau in de atmosfeer
+gebracht? Zooals wij zagen, wordt die hoeveelheid door den heer Verbeek
+geschat op een kubieken kilometer, hetgeen, over de geheele aarde
+verdeeld een laagje zou vormen van 0,002 m.M., over een halfrond
+verdeeld van 0,004 m.M. dikte, over de gematigde en heete luchtstreek
+van 0,006 m.M. en alleen over de gematigde luchtstreek van 0,01 m.M.
+Oppervlakkig beschouwd is deze hoeveelheid zeer weinig. Maar stelt men
+zich voor, dat dit laagje microscopisch fijn verdeeld is, dan kan het
+toch inderdaad belangrijke optische verschijnselen te weeg brengen.
+Tyndall en Herschel berekenen bijvoorbeeld de stof, die de staart van
+een komeet bevat, die 60 millioen kilometer lang is en 30 duizend
+kilometer middellijn heeft. Wanneer men die stof verzamelde, zou zij
+nauwelijks eene wagenlading uitmaken. De stof, die de blauwe kleur van
+de onbewolkte lucht veroorzaakt, zou wellicht nog minder volume beslaan.
+De heer Rollo Russell zegt, dat eene doorloopende laag van vaste
+deeltjes, die eene dikte heeft<span class='pagenum'><a name="Page_151" id="Page_151">[Pg 151]</a></span> van slechts 0,000125 m.M., reeds
+voldoende zou zijn om belangrijke reflexie-verschijnselen te weeg te
+brengen. De kleine vaste deeltjes, verlicht tegen een donkeren
+achtergrond en waargenomen door niet verlichte luchtlagen, kunnen dan
+zeer goed eene zichtbare roode kleuring geven aan het uitspansel, als de
+zon reeds verscheidene graden beneden den horizon is. De verlenging van
+de schemering gedurende 1883 en volgende jaren kan dus verklaard worden
+uit de uitgeworpen stoffen. Het is zelfs onwaarschijnlijk, zegt Russell,
+dat de waterdamp hierbij eenigen rol gespeeld heeft. Wel blijkt uit de
+proeven van Aitkin<a name="FNanchor_1_2" id="FNanchor_1_2"></a><a href="#Footnote_1_2" class="fnanchor">[2]</a> dat in de lucht alle stofdeeltjes centra van
+condensatie voor waterdamp zijn. Maar de spectraal-analyse heeft ons
+gedurende de waargenomen schemeringsverschijnselen over het algemeen met
+den spectroscoop geene vermeerdering in sterkte aangetoond van de
+lijnen, die aan waterdamp worden toegeschreven. Honderd jaar vroeger, in
+1783, was geheel Europa bedekt met een drogen mist, gedurende de
+zomermaanden, met doorgaand droog weder. De mist strekte zich uit van
+zee tot eene hoogte, hooger dan de Alpen. Ook deze mist ontstond uit
+deeltjes, die aan het microscopisch onderzoek ontsnapten. Hij volgde op
+eene groote vulkanische eruptie op IJsland. De deeltjes zijn toen niet
+hoog genoeg geweest om schemeringsverschijnselen te voorschijn te
+roepen. De droge mist van 1783 heeft anders groote overeenkomst met dien
+van 1883.</p>
+
+<p>De mist van 1883 echter, die de optische verschijnselen te weeg heeft
+gebracht, was z&oacute;&oacute; hoog boven de aarde, dat d&aacute;&aacute;r weinig waterdamp kan
+geweest zijn. Op die hoogte kunnen nimmer wolken worden gevormd.
+Derhalve komt Russell tot het besluit, dat het droge stof is geweest,
+die de optische werking heeft uitgeoefend. Die stof was op eene groote
+hoogte. Zij reflecteerde het licht van de opgaande en ondergaande zon.
+Dit geschiedde echter eerst <span class='pagenum'><a name="Page_152" id="Page_152">[Pg 152]</a></span>Mr. Douglas Archibald komt nog eens terug
+op den invloed van kleine stofdeeltjes op het licht. Hij wijst op de
+onderzoekingen van Faraday, die betrekking hebben op de kleur van goud
+en andere metalen. Bladgoud kan verkregen worden tot eene dikte van
+minder dan een honderdduizendste van een millimeter. Het reflecteert dan
+toch nog gele stralen en laat groene stralen door. Zoo kan men in
+oplossingen gouden deeltjes van ultra-microscopische fijnheid verdunnen
+met eene hoeveelheid water, gelijk aan 750.000 maal hun volume, zonder
+dat zij hunne kleuring verliezen, zonder dat de oplossing de eigenschap
+verliest blauwe en roode stralen door te laten.</p>
+
+<p>Nu hadden, wel is waar, de deeltjes van Krakatau, niet in zoo sterke
+mate als goud, optische eigenschappen, maar, wanneer men met groote
+waarschijnlijkheid kan aannemen, dat zij bestonden uit dunne plaatjes
+vulkanisch glas, dan mag men wel veronderstellen, dat zij, mits fijn
+verdeeld zijnde, eene belangrijke optische werking kunnen vertoonen, al
+zijn ze ook verdeeld en verspreid over eene verticale laag van
+belangrijke hoogte.</p>
+
+<p>De schrijver ligt dit verder toe door eens te veronderstellen, dat wij
+eene cirrus-wolk in de tropen beschouwen, die 4500 meter boven ons is en
+6 meter dikte heeft. Volgens Professor S.A. Hill is de jaarlijksche
+gemiddelde spanning van waterdamp op die hoogte op de hellingen van den
+Himalaya gelijk aan 4.5 m.M.; de jaarlijksche gemiddelde temperatuur is
+op diezelfde hoogte 0&deg; Celsius. Veronderstel, dat de waterdamp in de
+cirrus-wolk eene spanning heeft van 7.5 m.M. (hetgeen meer is dan het
+gemiddelde&mdash;4.5 m.M.) De dikte van de waterlaag, die met de wolk
+overeenkomt, zou dan zijn 0.045 m.M. Professer Stokes heeft uit eene
+waarneming van een gewonen kring (corona) om de maan, den diameter van
+de<span class='pagenum'><a name="Page_153" id="Page_153">[Pg 153]</a></span> waterdampdeeltjes, die haar veroorzaken, geschat op 0.0125 m.M., in
+de veronderstelling, dat zij eene bolvormige gedaante hebben. In dat
+geval zou dus in elke vertikale doorsnede van onze cirrus-wolk gemiddeld
+3&frac12; dezer deeltjes voorkomen.</p>
+
+<p>Neemt men nu de middellijn van de vaste deeltjes, die de "rookwolk van
+Krakatau" vormen, aan als te zijn 0,0015, (hetgeen is afgeleid uit de
+middellijn der corona, door eene berekening in het rapport voorkomende);
+vergelijkt men hiermede de dikte van het laagje stof, zooals dit in den
+aanvang van dit hoofdstuk uit Verbeek's schatting, dat de totale
+hoeveelheid stof 1 K.M<sup>3</sup>. bedraagt, is afgeleid, dan zou, in de
+veronderstelling, dat de stof gelijkmatig verdeeld was over de gematigde
+en heete luchtstreek, het laagje stof nog 0.006 m.M. dik zijn. Er zouden
+dus in elke verticale doorsnede nog 0.006/0.0015 = 4 deeltjes aanwezig
+zijn. Maar bij het aannemen van 0,0015 als middellijn voor &eacute;&eacute;n deeltje
+zijn ze als bolvormig beschouwd. En, als nu de stofdeeltjes hebben
+bestaan uit verbazend dunne puimsteenachtige plaatjes van glas, die in
+het algemeen op hun platten kant horizontaal in de lucht zweefden, dan
+kunnen er in &eacute;&eacute;ne vertikale lijn vrij wat meer dan vier geweest zijn, en
+het optische effect kan belangrijk sterk geweest zijn.</p>
+
+<p>Als men het niet in twijfel trekt, dat eene cirrus-wolk van de
+beschouwde afmetingen belangrijke terugkaatsende en absorbeerende
+eigenschappen zal vertoonen, dan is het ook niet onmogelijk dat de
+stoflaag alleen, zoo lang zij geen groote verticale afmetingen had, de
+schemeringsverschijnselen heeft veroorzaakt, al was ze dan ook overdag
+nagenoeg onzichtbaar. Hierbij dient te worden opgemerkt, dat de
+belangrijkste optische verschijnselen tot het einde van Sept. 1883
+voorkwamen in eene smalle strook, die zich van Krakatau 15&deg; N. en Z.
+uitstrekte. De dichtheid van de stof was toen d&aacute;&aacute;r zeker veel meer, dan
+wij aangenomen hebben.</p>
+
+<p>Dat het <i>niet</i> de waterdamp <i>kan</i> zijn, die hierbij een<span class='pagenum'><a name="Page_154" id="Page_154">[Pg 154]</a></span> groote rol
+speelt, wordt door Mr. Douglas Archibald nog op de volgende wijze
+aangetoond.</p>
+
+<p>Waterdamp of stoom was zeker de groote motor, die de uitgeworpen stoffen
+uit den krater heeft geschoten. Maar die stoom bereikte plotseling eene
+hoogte van gemiddeld 20 K.M.; de barometerstand is daar minder dan 0.8
+m.M., hij ontspande zich dus tot 34000 maal het volume van het water,
+waaruit hij bestond, en veroorzaakte daardoor de microscopische
+verdeeling van de lava. Doch door de lagere temperatuur, die op die
+hoogte heerscht, zal die fijn verdeelde stoom onmiddellijk bevriezen tot
+ijskristallen, die weer hetzelfde volume aannemen als het water, waaruit
+de stoom ontstond. Als men nu aanneemt, dat de medegevoerde
+puimsteendeeltjes zich hebben verspreid over dezelfde uitgebreidheid als
+de ontspannen stoom, dan zal elk stofdeeltje niet veel grooter worden
+door die kleine hoeveelheid ijs, die er omheen zal vriezen. Zelfs als
+wij de veronderstelling maken, dat de wolk, die boven een vulkaan hangt,
+bestaat voor 999/1000 uit stoom en voor 1/1000 uit vaste stof, dan zou
+men nog tot de slotsom komen, dat als wij die wolk blootstellen aan eene
+temperatuur beneden het vriespunt, het ijs afkomstig van den
+gecondenseerden stoom het volume van de vaste stof nauwelijks zou
+verdubbelen.</p>
+
+<p>Als dus de vaste stof all&eacute;&eacute;n niet voldoende is om de optische
+verschijnselen te verklaren, dan zal de condensatie van den toetredenden
+stoom ons niet kunnen helpen, om eene betere verklaring te geven.</p>
+
+<p>Wat nu de mogelijkheid betreft, dat de stofdeeltjes, die in de hoogte
+werden geworpen, zouden opgetreden zijn als centra van verdichting van
+<i>waterdamp, die op die hoogte reeds aanwezig was</i>, zoo is er op eene
+hoogte van 20 tot 30 KM. bijna geen waterdamp, en er kan ook bijna geen
+waterdamp bestaan. Waar de barometerstand op die hoogte minder dan 0.8
+millimeter is, vindt men uit eene formule van Dr. J. Hann, dat de
+spankracht van waterdamp 0,0034 millimeter bedraagt.<span class='pagenum'><a name="Page_155" id="Page_155">[Pg 155]</a></span> En, dat men
+werkelijk minstens eene hoogte van 20, 30, in den beginne zelfs van 50
+kilometer voor de hoogte van de "rookwolk van Krakatau" moet aannemen,
+daarover is iedereen het eens.</p>
+
+<p>Dat het hoofdzakelijk de gasvormige producten van de uitbarsting waren,
+die de optische verschijnselen te weeg brachten, vooral met betrekking
+tot diffractie, is eene meening uitgesproken door Professor Kiessling te
+Hamburg<a name="FNanchor_1_3" id="FNanchor_1_3"></a><a href="#Footnote_1_3" class="fnanchor">[3]</a>. Hij grondt zijn oordeel daarop, dat alleen gassen homogene
+wolken kunnen vormen; terwijl homogeniteit eene voorwaarde is voor
+behoorlijke diffractie.</p>
+
+<p>Ook deze opinie vindt geen genade in de oogen van Douglas Archibald,
+daar op de hoogte van 30 K.M. (of zelfs minder) eene zoo lage
+temperatuur heerscht, dat die gassen (zwavelig zuur of zoutzuur)
+verdicht zullen worden, en als ze verdicht zijn kan men er dezelfde
+redeneering op toepassen als voor de ijskristallen is gedaan.</p>
+
+<p>Wat verder het denkbeeld aangaat, dat de stof uit meteoorstof van
+kosmischen oorsprong bestond&mdash;het samenvallen van de optische
+verschijnselen met Krakatau en de verspreiding er van over de aarde
+maakt deze verklaring zeer onwaarschijnlijk.</p>
+
+<p>Wij stellen ons nu nog de vraag: of de kleine stofdeeltjes in de zeer
+ijle lucht op 30 K.M. of meer hoogte boven de aarde zullen kunnen
+blijven zweven, terwijl ze z&oacute;&oacute; langzaam vallen, dat ze een paar jaar
+noodig hebben om de aarde te bereiken.</p>
+
+<p>Hierbij leggen sommigen grooten nadruk op de electrische werking.
+Evenals bij de electriseer-machine van Armstrong kan de uitgeschoten
+stof van Krakatau zijn ge&euml;lectriseerd. Veronderstel eens, dat die
+stofdeeltjes negatief electrisch werden, evenals de aarde, dan zou, als
+de kracht van opwaartsche projectie uit den vulkaan was uitgeput, de
+stofwolk onderworpen zijn aan 3 krachten: 1&ordm; de zwaartekracht, <span class='pagenum'><a name="Page_156" id="Page_156">[Pg 156]</a></span>2&ordm; de
+afstootende kracht van de negatief ge&euml;lectriseerde aarde, 3&ordm; de
+onderlinge afstooting van de electrische stofdeeltjes.<a name="FNanchor_1_4" id="FNanchor_1_4"></a><a href="#Footnote_1_4" class="fnanchor">[4]</a> Vandaar de
+ijlheid van de stofwolk en hare laterale verspreiding. De bekende
+geleerde W. Crookes wijst op het feit, dat in ijle lucht, verdund tot op
+een millioenste atmosfeer, twee ge&euml;lectriseerde stukjes goudblad elkaar
+na 13 maanden bleven afstooten zonder verlies van hunne lading. Lucht
+is, bij die verdunning van een millioenste atmosfeer, een volmaakte
+niet-geleider van electriciteit. Neemt men nu in aanmerking, dat goud
+z&oacute;&oacute;veel soortelijk zwaarder is dan de Krakatau-gesteenten en dat de
+afmetingen der stofdeeltjes vele duizende malen kleiner zijn dan die
+door Crookes bij de bedoelde proef gebruikte goudblaadjes, dan kan men
+aannemen, dat stof, die tot 100 K.M. hoogte is gestegen, (eene hoogte,
+waar waarschijnlijk een luchtdruk van een millioenste atmosfeer
+heerscht) daar jaren lang zal blijven.</p>
+
+<p>Wij kunnen echter ook, zonder de electriciteit te hulp te roepen en
+zonder de hoogte van de stofwolk op 85 K.M. te schatten boven de aarde,
+de kleine stofdeeltjes beschouwen onder de werking der zwaartekracht in
+de middenstof, waarin ze zich bevinden. De snelheid, waarmede de
+deeltjes vallen, is eene functie van hunne afmetingen, van hun
+soortelijk gewicht en van de dichtheid der middenstof. Maar, als de
+deeltjes klein zijn, komt hierbij nog eene andere grootheid n.l. eene
+"wrijvingsindex", die van het hoogste gewicht is, als de vallende
+voorwerpen klein zijn.</p>
+
+<p>Eene interessante wiskundige beschouwing<a name="FNanchor_1_5" id="FNanchor_1_5"></a><a href="#Footnote_1_5" class="fnanchor">[5]</a> leert ons, dat de snelheid
+van de vallende deeltjes nagenoeg dezelfde is op groote hoogte en nabij
+de aarde. Berekent men met behulp eener formule, door Prof. Stokes
+afgeleid, de snelheid der deeltjes, dan vindt men het volgende
+resultaat.</p>
+
+<p>Als de deeltjes bolvormig waren en een diameter hadden <span class='pagenum'><a name="Page_157" id="Page_157">[Pg 157]</a></span>van 0,0015 m.M.
+(zie pag. 153) dan zouden zij over eene hoogte van 15 K.M. vallen in
+twee jaren of, volgens eene berekening, waarbij eenigszins meer
+nauwkeurige co&euml;ffici&euml;nten zijn aangenomen, in bijna 3 jaren.</p>
+
+<p>Als dus de oorspronkelijke hoogte van de stofwolk slechts 30 K.M.
+bedroeg dan zouden de kleine deeltjes twee jaar noodig hebben om van 30
+K.M. tot 15 K.M. te vallen.</p>
+
+<p>En als de deeltjes niet bolvormig waren, maar platte glasplaatjes, dan
+zal men <i>a fortiori</i> kunnen aannemen, dat zij minstens 2 jaar noodig
+hebben om de hooge luchtlagen te verlaten.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Behalve deze theoretische berekeningen, die wellicht met eenig
+wantrouwen worden ontvangen, hebben wij omtrent deze quaestie nog de
+proeven te vermelden van Prof. Kiessling. Deze geleerde nam n.l. proeven
+met rook van ultra-microscopische deeltjes. In gewone atmosferische
+omstandigheden daalden deze deeltjes onder de werking der zwaartekracht
+3 m.M. per minuut. Nu berekent hij, dat op eene hoogte van 20 K.M. deze
+snelheid grooter zou zijn en zou kunnen bedragen 10 m.M. per minuut
+overeenkomende met ongeveer 5 kilometer per jaar. De rook zou dan 3 jaar
+noodig kunnen hebben om in die hooge luchtlagen 15 kilometer te dalen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Tot nu toe schatten wij de hoeveelheid uitgeworpen fijne stof met
+Verbeek op 1 kubieken kilometer, zijnde 1/18 van de geheele hoeveelheid
+uitgeworpen stoffen, en wij hebben aan de hand van het Engelsche rapport
+de mogelijkheid bepleit, dat de optische verschijnselen all&eacute;&eacute;n aan die
+stof konden worden toegeschreven.</p>
+
+<p>Deze hoeveelheid is echter, volgens de Royal Society, veel te laag
+getaxeerd.</p>
+
+<p>Dat het Engelsch rapport noodzakelijk tot dit besluit<span class='pagenum'><a name="Page_158" id="Page_158">[Pg 158]</a></span> gekomen is, komt
+ons zeer duidelijk voor, als wij het kaartje in Verbeek's werk,
+aangevende het terrein waar asch gevallen is, vergelijken met de zooveel
+grootere uitgestrektheid, die volgens het rapport met stof is bedekt
+geworden. Het is zeer wel mogelijk, dat in dit opzicht de Engelsche
+commissie over meer volledige opgaven heeft beschikt. Het terrein toch,
+dat in hoofdzaak het verschil vormt, is de Indische Oceaan W. en Z.-O.
+van Krakatau. Men moet hier afgaan op berichten van schepen, en de heer
+Verbeek was veel te consci&euml;ntieus, om een aschkleurtje aan te brengen op
+zijne kaart, als hij geene degelijke opgaven had. Verbeek teekende dus
+een terrein van 827.000 K.M<sup>2</sup>. De commissie der R.S. bewijst, dat dit
+ten minste 2.848.000 K.M<sup>2</sup>. moet zijn, in aanmerking nemende de
+schepen in den Indischen Oceaan waarop, in die dagen, nog asch gevallen
+is.</p>
+
+<p>Nu berekent Verbeek de hoeveelheid groote stukken puimsteen, die in de
+onmiddellijke nabijheid van den vulkaan (binnen een cirkel met 15 K.M.
+straal) zijn gevallen, op 12 K.M<sup>3</sup>. Men zou dus de hoeveelheid stof,
+die in de eerste week na de uitbarsting is gevallen, hierbij moeten
+optellen. Nemen wij het cijfer van 2.848.000 K.M<sup>2</sup>. aan voor de
+uitgestrektheid, waar stof gevallen is en de dikte op slechts 5 m.M.,
+dan geeft ons dit alleen reeds eene hoeveelheid van 14,4 K.M<sup>3</sup>. stof.</p>
+
+<p>Nu heeft men nog geen gegevens over de hoeveelheid, die
+ultra-microscopisch verdeeld in de lucht geblazen is. Waarom zou die
+hoeveelheid nu slechts 1 K.M<sup>3</sup>. bedragen? Het is logischer om aan te
+nemen, dat deze hoeveelheid 14 K.M<sup>3</sup>, is geweest dan 1 K.M<sup>3</sup>., want
+de uitbarsting was plotseling z&oacute;&oacute; hevig, de stoffen zijn z&oacute;&oacute; hoog
+opgevoerd, het geluid is z&oacute;&oacute; ver gehoord, dat er in dat opzicht geen
+tweede voorbeeld in de vulkanische geschiedenis bekend is.</p>
+
+<p>De stofwolk heeft toch tijdens de uitbarsting eene lengte gehad van 1600
+K.M.<a name="FNanchor_1_6" id="FNanchor_1_6"></a><a href="#Footnote_1_6" class="fnanchor">[6]</a> Men kan dus met meer recht <span class='pagenum'><a name="Page_159" id="Page_159">[Pg 159]</a></span>vermoeden, dat de hoeveelheid fijne
+stof, die de optische verschijnselen heeft te weeg gebracht, gelijk is
+geweest aan 14 K.M<sup>3</sup>. dan dat zij 1 K.M<sup>3</sup>. heeft bedragen. Maar in
+dat geval zijn de optische verschijnselen natuurlijk nog veel
+gemakkelijker te verklaren.</p>
+
+<p>Wat nu de hoogte der stofwolk betreft, in onze berekening namen wij aan
+dat zij 30 K.M. heeft bedragen. Als wij rekenen, dat op het stoomschip
+de "Medea" de wolk boven Krakatau op den 26<sup>sten</sup> Augustus is gemeten,
+en dat hare hoogte toen reeds 27 K.M. bedroeg, hoe hoog zal dan de
+stofwolk wel geweest zijn toen den 27<sup>sten</sup> Augustus te 10 ure het groote
+schot werd afgevuurd! Dit geschiedde toch met zulk een ontzettende
+kracht, dat stukken puimsteen tot vuistgrootte toe op een afstand van
+40-80 kilometer nedervielen. De hoogte van 50 K.M. door Verbeek
+aangenomen is dus niet ongerijmd. Mr. Archibald volgt ook nog een
+anderen weg om die hoogte te bepalen. Hij gelooft, dat de geluidssterkte
+van het schot evenredig is met de eruptieve kracht. De geluidssterkte is
+evenredig aan het quadraat van den afstand, waarop het geluid gehoord
+werd; de eruptieve kracht is evenredig aan het quadraat der worphoogte.</p>
+
+<p>Bij de kleine uitbarsting in Mei 1883 werd het geluid gehoord te
+Singapore op 835 K.M. afstand, en de hoogte van de zichtbare rookkolom
+was volgens meting van den kapitein ter zee Hollmann, commandant van de
+Duitsche oorlogscorvet "Elisabeth" 11 K.M. De grootste afstand, waarop
+het schot van 27 Aug is gehoord, was de afstand tusschen Rodriguez en
+Krakatau, zijnde 4827 kilometer. Deze afstand is zesmaal grooter dan bij
+de uitbarsting in Mei. De hoogte der eruptie wordt nu ook aangenomen op
+zesmaal de hoogte (11 K.M.) van de Mei-uitbarsting en zij is dan 6 &times; 11
+= 66 K.M.</p>
+
+<p>Ik stel in deze methode hoegenaamd geen vertrouwen; zij komt mij voor
+hoogst onwetenschappelijk te zijn. Maar in alle geval is toch
+aangetoond, dat eene hoogte van 30 tot 50 K.M. niet onmogelijk is, en
+dat is voldoende om<span class='pagenum'><a name="Page_160" id="Page_160">[Pg 160]</a></span> alle optische verschijnselen uit Krakatau-stof te
+verklaren.</p>
+
+<p>Ten slotte zij het mij vergund te wijzen op eene onjuistheid in het
+rapport der R.S., die wel voor de zaak van weinig belang is, doch die
+mij persoonlijk betreft. In het hoofdstuk, "over individueele opinies
+betreffende de optische verschijnselen", vind ik tot mijne groote
+verbazing een vrij lang citaat<a name="FNanchor_1_7" id="FNanchor_1_7"></a><a href="#Footnote_1_7" class="fnanchor">[7]</a>, waaruit blijkt, dat ik (volgens
+"l'Ann&eacute;e scientifique" van 1885 en 1886) zou hebben betoogd, dat de
+optische verschijnselen niet waren toe te schrijven aan eene vulkanische
+oorzaak, doch wel aan ijskristallen, terwijl de waterdamp in de lucht
+zou zijn gekomen ten gevolge van de zachte temperatuur in den winter
+1883/1884. Er volgt dan eene berekening, waaruit zou blijken, dat eene
+hoeveelheid van slechts 3 K.M.<sup>3</sup>, niet de oorzaak zijn kan der
+optische verschijnselen, terwijl later de hoogte van de reflecteerende
+luchtlaag op 40 tot 50 K.M. wordt geschat. Hoewel het nu zeker zeer
+vereerend voor mij is, dat de bewerker van dit gedeelte van het rapport
+tot op zekere hoogte met deze laatste hypothese kan medegaan<a name="FNanchor_1_8" id="FNanchor_1_8"></a><a href="#Footnote_1_8" class="fnanchor">[8]</a>, moet ik
+opmerken, dat ik nimmer een woord over deze quaestie heb geschreven, en
+dat de objecti&euml;n en hypothesen in dit citaat gedaan, geheel voor
+rekening komen van den heer Louis Figuier, zooals trouwens duidelijk
+blijkt, als men zijn "Ann&eacute;e scientifique" opslaat.<a name="FNanchor_1_9" id="FNanchor_1_9"></a><a href="#Footnote_1_9" class="fnanchor">[9]</a> Ik heb er nimmer
+aan getwijfeld, of de optische verschijnselen in verband stonden met
+Krakatau; als bewijs daarvan citeer ik, hetgeen ik schreef in het
+"Bulletin mensuel de la Soc. Flammarion Juin 1884": "Les ph&eacute;nom&egrave;nes
+cr&eacute;pusculaires<span class='pagenum'><a name="Page_161" id="Page_161">[Pg 161]</a></span>. De lezer zal begrijpen, dat ik niet in hetzelfde opstel
+kon hebben beweerd, dat het vulkanisme der aarde geen deel heeft gehad
+aan de optische verschijnselen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Er bestaat in Nederlandsch Indi&euml; een machtig Regeeringslichaam, dat het
+Kabinet is van den Gouverneur-Generaal. Het is de Algemeene Secretarie,
+de vraagbaak en de voorlichter van het bestuur. Wanneer er bij die
+Secretarie eene netelige kwestie in behandeling is, en de kundigste
+ambtenaren aarzelen in welken zin eene beslissing moet genomen worden,
+dan vraagt men zich gewoonlijk af: "is er ook een antecedent?" Het
+gebeurt niet dikwijls, dat het archief op deze vraag geen antwoord
+geeft. En als men zoo gelukkig is een antecedent te ontdekken, als men
+weet in welken zin vroeger een soortgelijk vraagpunt beslist is, dan
+wordt het vraagstuk, dat zooveel hoofdbrekens kostte, gewoonlijk
+gemakkelijk opgelost. Het antecedent wijst den zekeren weg aan.</p>
+
+<p>Passen wij die beproefde methode der Algemeene Secretarie toe op het
+vraagstuk van de blauwe zon en van de roode schijnsels in de schemering,
+v&oacute;&oacute;r wij het Krakatau-stof schuldig verklaren aan die
+dampkringsverschijnselen. Zoover menschengeheugenis reikt, is de wereld
+geteisterd door vulkanische uitbarstingen: in dat opzicht beschikken wij
+dus over eene reusachtige hoeveelheid antecedenten. Wij stellen ons dus
+de vraag: Zijn na vroegere erupties op aarde eveneens abnormale optische
+verschijnselen in den dampkring waargenomen?</p>
+
+<p>Ten einde deze vraag te beantwoorden verzamelde de heer Rollo Russel de
+berichten over blauwe zon, rooden<span class='pagenum'><a name="Page_162" id="Page_162">[Pg 162]</a></span> mist en roode schemeringen, van 1500
+tot 1886 waargenomen en vergeleek hen met de uitbarstingen, die
+opgeteekend zijn gedurende dat tijdperk.</p>
+
+<p>Het is onmogelijk hier dat belangwekkende onderzoek weer te geven, want
+het behelst de geheele vulkanische geschiedenis der aarde gedurende een
+tijdvak van 300 jaren. Ik zal slechts eenige bijzonder treffende
+gebeurtenissen aanstippen. Juist honderd jaar v&oacute;&oacute;r de uitbarsting van
+Krakatau, in 1783, hadden er op aarde uitbarstingen plaats, die waardig
+zijn vergeleken te worden met die van 1883.</p>
+
+<p>De Arama in Japan slingerde rotsblokken van 12 tot ?? meter hoogte in de
+lucht. Steden en dorpen werden begraven. Men verhaalt, dat er &eacute;&eacute;n steen
+door den krater werd uitgeworpen, die 34 meter breed en 80 meter lang
+was; die steen viel in eene rivier, en zag er uit als een eiland. De
+sporen van deze uitbarsting zijn na meer dan honderd jaren nog te zien
+in den vorm van reusachtige steenblokken, die verspreid zijn over de
+vlakte van Oiwake, en van een lavastroom, die eene lengte heeft van
+twaalf uur gaans.</p>
+
+<p>De uitbarsting van Skaptar J&ouml;kull op IJsland, eveneens in 1783, was eene
+der geweldigste, waarvan de geschiedenis gewaagt. De hoeveelheid
+uitgeworpen stoffen schijnt veel grooter geweest te zijn dan bij de
+uitbarsting van Krakatau. De eruptie begon in Mei. Haar maximum bereikte
+ze in Juni. In Juni 1783 begon zich een droge mist te verspreiden van af
+het Noorden van Europa; hier en daar werd een blauwe, witte of
+bloedroode zon, of gekleurde kring om zon en maan aanschouwd. Onze
+landgenoot, Prof. Brugmans te Franeker, gaf over dit verschijnsel eenige
+belangrijke beschouwingen in het licht onder den titel: "Verhandeling
+over een Zwavelachtigen Nevel." Volgens Brugmans was de nevel gekenmerkt
+door een zwavelachtigen reuk. De zon kon in Nederland ongestraft met het
+bloote oog bekeken worden.</p>
+
+<p>Deze mist strekte zich zeer ver uit. Niet alleen in<span class='pagenum'><a name="Page_163" id="Page_163">[Pg 163]</a></span> Europa, maar ook in
+Azi&euml;, Afrika en Noord-Amerika werd hij waargenomen.</p>
+
+<p>In 1815 gebeurde de eruptie van den Tambora op Soembawa van 7 tot 12
+April. De hoeveelheid uitgeworpen stoffen schijnt Krakatau belangrijk te
+hebben overtroffen. Zooals wij gezien hebben was de zon 3 dagen lang
+verduisterd op 't eiland Madoera. De heer Verbeek zocht te vergeefs naar
+berichten uit Indi&euml; over roode schijnsels na deze eruptie. Merkwaardig
+is het echter, dat gedurende 1815 van af den 15<sup>den</sup> Mei de ons bekende
+roode schemeringsverschijnselen op buitengewoon sterke wijze zijn
+waargenomen in Engeland. Gegevens uit andere landen ontbreken echter
+geheel.</p>
+
+<p>Beschouwen wij eindelijk eene kleinere eruptie b.v. die van den Etna op
+den 21<sup>sten</sup> Mei 1886. De hoogte van de rookkolom boven den krater werd
+dien dag gemeten. Zij bedroeg 8 kilometer en den 24<sup>sten</sup> Mei 14
+kilometer. Van af 22 Mei verspreidden zich dampen Oostwaarts en bedekten
+den geheelen horizon van Palermo. Den 3<sup>den</sup> Juni hing er een mist over
+Sicili&euml;, die de zon onzichtbaar maakte; deze mist bedekte van 29 Mei tot
+3 Juni geheel Itali&euml;. De daarop volgende dagen was de zon, bij hare
+opkomst, purperkleurig en roodachtig geel, en, als zij hooger stond, had
+zij eene grijze kleur, evenals "neutraal-tint." Na zonsondergang werden
+de bekende roode schijnsels waargenomen.</p>
+
+<p>De hier gekozen voorbeelden mogen volstaan. Het is dus een feit, dat op
+vulkanische uitbarstingen menigmaal optische verschijnselen volgen, die
+in alles overeenkomen met die, welke na de uitbarsting van Krakatau zijn
+waargenomen.</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_164" id="Page_164">[Pg 164]</a></span></p><p>Het wiskundige bewijs, dat er tusschen beide zaken een verband bestaat,
+als van gevolg en oorzaak, is intusschen nooit te geven. Hebben wij dus
+ook al geene zekerheid, toch is er groote waarschijnlijkheid dat de stof
+van Krakatau de oorzaak is geweest van de vreemdsoortige verlichting van
+onze planeet van 1883 tot 1886.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_XI" id="HOOFDSTUK_XI"></a>HOOFDSTUK XI.</h2>
+
+<h3>Na de groote uitbarsting.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>Hoe het er op Krakatau uitzag na de uitbarsting.&mdash;Verbeek ontdekt
+eene nieuwe uitbarsting op 10 Oct. 1883.&mdash;Waarom niemand die
+bespeurd heeft.&mdash;Indruk van de ramp in Indi&euml;.&mdash;Schrik voor
+aardbevingen.&mdash;Aardbeving te Padang 21 Sept. 1883.&mdash;Tweede
+aardbeving met gerommel 18 Oct. 1883.&mdash;Het gerommel niet op zee
+gehoord.&mdash;De schoten van Krakatau zijn op sommige plaatsen ook niet
+op zee vernomen.&mdash;Beschouwingen over de ramp door de inlanders. God
+wil het zoo.&mdash;De "Compagnie" heeft de schuld.&mdash;Het is een straf
+Gods.&mdash;Verhoogde godsdienstzin na de uitbarsting. De zendbrief van
+den "Opperpriester van Mekka."&mdash;Geprikkelde gemoedsstemming zich
+uitende in moordaanslagen.&mdash;De Toean-toean te Kro&euml; en de
+Mahdi.&mdash;Wasiat- of Zendbrieven.&mdash;De zendbrief na de uitbarsting van
+den Tambora (1815) volgens Junghuhn.&mdash;Energiek optreden van het
+Gouvernement na de ramp.&mdash;Het
+Centraal-Comit&eacute;.&mdash;Krakatau-litteratuur.&mdash;De te lenigen nood in
+Bantam.&mdash;6&frac12; millioen schade.&mdash;Bestuursmaatregelen.&mdash;Nieuw-Anjer en
+Menes.&mdash;Schade in Tangerang 3&frac12; ton gouds.&mdash;De Lampongs zijn
+moeilijk te bereiken.&mdash;Schade in de afdeeling Kro&euml;.&mdash;Expeditie van
+Lt. Koster en Dr. Vorderman naar de Lampongs.&mdash;Schade in de
+Lampongs.&mdash;De pepercultuur.&mdash;Opbouw van Telok Betong.&mdash;Reis van den
+Gouverneur-Generaal met Zr. Ms. ramtorenschip "Prins Hendrik der
+Nederlanden".&mdash;Verbeek's Krakatau.&mdash;Reden van dankbaarheid aan de
+Indische regeering.&mdash;Verbeek's werk beoordeeld door de "Royal
+Society" en in "Petermann's Mittheilungen."&mdash;Hollandsche en
+Duitsche Universiteiten&mdash;Een welverdiende Nederlandsche Leeuw.&mdash;De
+uitbarsting van Krakatau is zonder invloed geweest op het
+vulkanisme van Indi&euml;.&mdash;Java's Eerste punt.&mdash;Werking van den Merapi
+op Sumatra in December 1883.&mdash;De angst voor het vulkanisme.&mdash;De
+tijd stompt de indrukken af.&mdash;Men kan in Indi&euml; de vulkanen niet
+ontloopen.</p></div>
+
+
+<p>Na de groote uitbarsting is Krakatau niet geheel en al in rust gebleven.
+Bij de opname, door den heer Verbeek in October op het eiland verricht,
+vond hij het overblijvende<span class='pagenum'><a name="Page_165" id="Page_165">[Pg 165]</a></span> gedeelte van Krakatau bedekt met
+puimsteenblokken, waarvan de grootste een kubieken meter inhoud hadden;
+hier tusschen lagen kleine stukjes puimsteen, zand en asch. Dit
+materiaal was opgestapeld tot werkelijke bergen. De regen had hierin
+diepe kloven uitgespoeld, die dikwijls loodrechte kanten hadden, zoodat
+de bestijging van den berg zeer moeilijk was. Dit materiaal is bij de
+groote uitbarsting uitgeworpen. Dadelijk daarna is eene onderzeesche
+moddereruptie gevolgd, die gedurende de duisternis op 27 Augustus
+aanving en gedurende een etmaal heeft aangehouden. Deze modder bedekte
+onder anderen de eruptie-producten op de eilanden Steers en Calmeijer.</p>
+
+<p>De heer Verbeek ontdekte echter, dat er eene latere uitbarsting op
+Krakatau had plaats gehad, daar hij op de Zuidzijde van het eiland twee
+slijkstroomen aantrof ter dikte van 0.2 tot 0.3 meter, en ter breedte
+van 1 tot 5 meter. Zij bestaan uit zeer fijne donkere asch, beginnen 200
+meter beneden den top, dus 600 meter boven den zeespiegel en zijn over
+eene lengte van 1300 meter tot 40 meter boven zee te vervolgen. Die
+slijkstroomen liggen op de ruggen, die tusschen de uitgespoelde kloven
+zijn overgebleven, maar zij zijn voor een groot gedeelte te zien in de
+reeds uitgespoelde kloven: hieruit volgt dat zij eerst na het vormen
+dier kloven ontstaan zijn. Daarenboven was het slijk bij het bezoek van
+den heer Verbeek nog nat: de slijkuitbarsting was dus niet lang geleden
+geschied.</p>
+
+<p>Deze ontdekking van den heer Verbeek is van het hoogste belang. Want
+niemand ter wereld heeft iets van die uitbarsting bespeurd. Dit is geen
+wonder, want alle woningen op de kusten van Straat Soenda waren door de
+vloedgolven weggespoeld, zoodat de kust feitelijk gedurende eenige
+maanden geheel onbewoond was. Toch is des avonds te 10 ure op den
+10<sup>den</sup> October aan de Wijnkoopsbaai een bijzonder hooge, plotseling
+opkomende vloed waargenomen, terwijl er een rommelend geluid werd
+gehoord in de richting van Krakatau.<span class='pagenum'><a name="Page_166" id="Page_166">[Pg 166]</a></span></p>
+
+<p>Waarschijnlijk hebben deze waterbeweging en die geluiden de uitbarsting
+van slijk vergezeld, waarvan de bewijzen op Krakatau door den heer
+Verbeek zijn aangetroffen. Wij kunnen dus vaststellen, dat er den
+10<sup>den</sup> October eene slijkuitbarsting geweest is.</p>
+
+<p>Op verschillende tijdstippen werden te Batavia en te Tandjong Priok in
+September knallen gehoord. Natuurlijk schreef men ze onmiddellijk aan
+Krakatau toe.</p>
+
+<p>Op Java's Eerste punt werden den 18<sup>den</sup> en 19<sup>den</sup> September
+aardbevingen gevoeld.</p>
+
+<p>Voor het overige werden volgens gewoonte een behoorlijk getal
+aardbevingen uit den geheelen Indischen Archipel gerapporteerd, zonder
+dat men zeggen kan, dat deze met Krakatau in eenig verband staan. De
+heer Verbeek wijst er zeer terecht op, dat het bijzonder groot aantal
+aardbevingen, dat na de ramp van Krakakau in de volgende maanden en ook
+in 1884 is opgeteekend, niet eens bewijst, dat er meer aardschokken
+geweest zijn dan in vroegere jaren. Nooit is er in Indi&euml; eene
+uitbarsting geweest, die overal zulk een diepen indruk heeft gemaakt als
+die van Krakatau. Het minste geluid of de kleinste aardschok trok in den
+eersten tijd aller aandacht, en werd onmiddellijk gerapporteerd, terwijl
+men v&oacute;&oacute;r de uitbarsting die verschijnsels nauwelijks opmerkte.</p>
+
+<p>Men herinnert zich zeker nog wel het afloopen van Tjilegon, en den moord
+der Europeanen aldaar door een saamgezworen bende inlanders. Na deze
+gebeurtenis ontstond er bij sommige Europeanen op Java eene
+schrikachtigheid, die aan het ongelooflijke grensde; zij zagen in elken
+inlander eenen moordenaar. Zoo was het ook in Indi&euml; na de ramp van
+Krakatau, vooral bij hen, die de uitbarsting hadden bijgewoond.</p>
+
+<p>Ik bevond mij in de maanden volgende op de uitbarsting op Sumatra's
+Westkust. Dat is een buitengewoon vulkanisch terrein. De aardkorst is
+daar alles behalve rustig. Aardbevingen en onderaardsche geluiden zijn
+er geene zeldzaamheid. Nog geen maand was er verloopen sedert de<span class='pagenum'><a name="Page_167" id="Page_167">[Pg 167]</a></span>
+uitbarsting van Krakatau, toen ik te Padang den 21<sup>sten</sup> September eene
+aardbeving bijwoonde. Men beschouwt in Indi&euml; eene aardbeving gewoonlijk
+als eene vrij onschuldige zaak. Maar hem, die nog geen maand geleden
+eene ondervinding heeft opgedaan zooals de passagiers van de "Loudon",
+overkomt bij eene eenvoudige aardbeving of onderaardsch gerommel eene
+gewaarwording van nameloos wee, een onbeschrijflijk gevoel van
+hulpeloosheid; een ongemotiveerde angst maakt zich van hem meester; hij
+verwacht niet anders dan dat de golven van den Indischen Oceaan geheel
+Padang zullen overstroomen, zooals de wateren van Straat Soenda Telok
+Betong deden verdwijnen.&mdash;Trouwens de geschiedenis leert, dat eene
+dergelijke ramp ook te Padang geene onmogelijkheid is. Het Padang der
+18<sup>de</sup> eeuw toch is juist op die wijze te niet gegaan. Den 10<sup>den</sup>
+Februari 1797, toen Padang in Engelsche handen was, onderging het eene
+hevige aard- en zeebeving. De golven liepen meerdere tientallen van
+meters op tegen den Apenberg. De geheele nederzetting overstroomde en
+werd een puinhoop.</p>
+
+<p>Eene aardbeving gepaard met een onderaardsch geluid, gelukkig echter
+door geene zeebeving vergezeld, had te Padang plaats den 18<sup>den</sup>
+October 1883. Men vergunne mij over deze aardbeving iets mede te deelen.</p>
+
+<p>Ik was naar gewoonte op het bureau van den waterstaat, dat aan de
+Padangrivier gelegen is. Plotseling hoor ik een onderaardsch gerommel en
+gevoel een schok, die vrij hevig is; ik loop onmiddellijk het gebouw
+uit, en ontmoet buiten den 1<sup>sten</sup> luitenant der artillerie Temminck,
+die adjudant is op het bureau van den kommandant der artillerie, wiens
+bureau grenst aan het onze. Ook hij is door de aardbeving en het geluid
+uit zijn bureau verjaagd, ik ben dus de eenige niet, die het gerommel
+vernomen heeft. Een oogenblik daarna komt de eerstaanwezend ingenieur,
+de heer van Geuns, terug van een bezoek, gebracht aan een stoomschip op
+de reede van Padang. Daar op zee, vlak bij de kust, heeft men niet
+alleen van de<span class='pagenum'><a name="Page_168" id="Page_168">[Pg 168]</a></span> aardbeving niets gemerkt, zooals van zelf spreekt, maar
+men heeft niet het minste geluid waargenomen.</p>
+
+<p>Toch is het nog vreemder, dat op de "Loudon" tijdens de uitbarsting niet
+&eacute;&eacute;n schot gehoord is, terwijl ze overal anders met zulk eene hevigheid
+hebben weerklonken. Men heeft dit verschijnsel toegeschreven aan de
+dichte aschwolk, waarin wij gehuld waren, die het geluid zou hebben
+gedempt. Dit verklaart echter naar mijne meening het voorgevallene niet
+volledig; die dichte aschwolk heeft ons in diepe duisternis gehuld, maar
+dit geschiedde eerst den 27<sup>sten</sup> Augustus ten 10 ure. Toen weerklonken
+over geheel Indi&euml; de hevige kanonschoten van Krakatau reeds bijna een
+etmaal lang. Hoe is het mogelijk, dat geen daarvan onze ooren bereikte?</p>
+
+<p>Ik vermeldde reeds, dat op schepen op de reede te Atjeh en te Boeleleng
+(Bali) geene geluiden zijn geconstateerd. Ik kan hier nog bijvoegen, dat
+de inlandsche lichtopziener op Poeloe Pandang nabij Padang evenzeer
+beweert niets gehoord te hebben, hoewel de geluiden der uitbarsting te
+Padang zoo sterk waren.</p>
+
+<p>Het is mij niet gelukt eene verklaring van die eigenaardige
+voortplanting van het geluid op te sporen. Toch is het natuurlijk, dat
+men daarnaar zoekt. Dit zou zeker niet in den geest zijn van de
+inlanders van Bantam, die na de verwoesting der kustplaatsen zich het
+hoofd niet braken met het uitvorschen der oorzaken. "God heeft het zoo
+gewild, en Hij kan doen wat Hij wil! het past ons menschen niet naar de
+redenen te vorschen."&mdash;Ziedaar de gedachtengang van den vromen
+Mohammedaan, na de uitbarsting van Krakatau. Er waren echter ook
+inlanders, die de "Compagnie", dat is het Nederlandsch Indische
+gouvernement, beschuldigden de ramp met opzet in het leven geroepen te
+hebben, om de inwoners te gronde te richten. Blijkt hieruit in de eerste
+plaats welk een hoog denkbeeld zij hadden van de macht van het
+Nederlandsch gezag, men kan er bovendien uit zien, welke groote mate van
+liefde voor den Javaan zij ons toedichten!<span class='pagenum'><a name="Page_169" id="Page_169">[Pg 169]</a></span></p>
+
+<p>Een derde categorie van personen in Bantam en in de Lampongs beschouwde
+de geheele ramp als een straf Gods, die hen als onderdanen van de
+"Compagnie" trof. De Hollanders zijn "Kafirs" of ongeloovigen, zij
+gelooven niet in den profeet Mohammed. En toch durven zij het wagen
+oorlog te voeren met de goedgeloovige Atjehers! Voor die euveldaad
+bereikt Gods wraak de Hollanders en de inlanders, die hunne onderdanen
+zijn.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Het is zoo natuurlijk, dat de mensch een natuurramp van den omvang als
+de zondvloed, die de steden en dorpen aan Straat Soenda gelegen
+wegvaagde, beschouwt als een wraakgericht Gods. Het eerste gevolg is dan
+dat de mensch tot zich zelf inkeert, en zeer ontvankelijk is voor
+godsdienstige begrippen. Na de ramp van Krakatau keerde zich de
+bevolking van Bantam en de Lampongs tot Toean Allah, en verootmoedigde
+zich voor den Almachtige. Priesters en Hadjies maanden de bevolking aan
+tot getrouwe opvolging van den Koran. Vooral in Bantam, waar het
+godsdienstig leven toch altijd opgewekter is dan elders op Java,
+bespeurden de bestuursambtenaren&mdash;niet zonder zorg&mdash;eene religieuse
+opgewondenheid, die zich soms uitte door onverdraagzaamheid tegen de
+Europeanen, die honden van ongeloovigen. Op de pasar (markt) te Serang
+werd den 2<sup>den</sup> November 1883 een Europeesch soldaat, zonder eenige
+aanleiding, aangevallen en gewond door een inlander met een klewang
+gewapend, in een vlaag van godsdienstige dweeperij.</p>
+
+<p>Op een anderen dag drong een Bantammer "in overprikkelde
+gemoedsstemming,"&mdash;zooals het Koloniaal Verslag het uitdrukt&mdash;met een
+geopend knipmes, gehuld in het bekende witte opperkleed, in het blokhuis
+te Serang, en wondde den schildwacht.</p>
+
+<p>Die gevallen stonden op zich zelf en beteekenden schijnbaar niet veel.
+Maar zij bewezen toch, dat het in de harten der schijnbaar zoo
+berustende Bantammers smeulde,<span class='pagenum'><a name="Page_170" id="Page_170">[Pg 170]</a></span> en toen veel later te Tjilegon al de
+Europeanen op de meest beestachtige en wreedaardige wijze werden
+vermoord, zonder dat de aanleiding ooit duidelijk geworden is, toen
+herinnerde men zich huiverend die op zich zelf staande uitingen van
+fanatisme na de ramp van Krakatau! De politie had toen bij voorbeeld de
+hand gelegd op een zendbrief, die, zooals het opschrift luidde, was
+geschreven door "den opperpriester uit Mekka." Die zendbrief was in de
+landstaal geschreven en spoorde den inlanders aan tot meerderen
+geloofsijver. De "opperpriester uit Mekka" wees op de gevolgen van
+Krakatau, en noemde ze de voorboden van het vergaan der wereld.</p>
+
+<p>In de geheele Mohammedaansche wereld trouwens was het in het laatst van
+1883 en 1884 onrustig. In de afdeeling Kro&euml;, die het Zuidelijke gedeelte
+der residentie Benkoelen uitmaakt, volgden de zoogenaamde Toean-toean,
+met spanning de berichten, die tot hen kwamen over den opvolger van
+Mohammed, den Mahdi, die in Egypte de scharen van den Khedive vernietigd
+had. Men noemt daar "Toean-toean" het gegoede gedeelte der bevolking,
+dat uit geestelijken, hadjies en handelaren bestaat. In het binnenland
+is de bevolking er nog heidensch. Maar de bekeeringen tot den Islam
+namen na de ramp van Krakatau sterk toe, en er was geen doessoen (dorp),
+waar niet een soeran (bedehuis) verrees. Talrijk waren de wasiat-of
+zendbrieven, die, uit Arabi&euml; afkomstig, verspreid werden over Kro&euml; en de
+Lampongs. Vele werden door de politie in beslag genomen, maar hoevele
+ontsnapten aan alle nasporingen, en verspreidden het gif der
+onverdraagzaamheid in de gemoederen?</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Is het niet merkwaardig, dat na de groote uitbarsting van den Tambora in
+1815 ook dergelijke zendbrieven onder de bevolking van Oost-Java en de
+Oostelijk van Java gelegen landen verspreid werden? Ongetwijfeld heeft
+die uitbarsting destijds ook een diepen indruk gemaakt op de<span class='pagenum'><a name="Page_171" id="Page_171">[Pg 171]</a></span>
+overblijvenden. Deze, minder gelukkig dan hunne broeders in 1883 op Java
+en Sumatra, waren na de ramp aan zooveel gebrek ten prooi, dat zelfs de
+dochter van den koning van Sangar van honger stierf. Het lot, dat den
+koning van Tambora trof, is, zooals Junghuhn het beschrijft, een stof,
+waardig een Oud-testamentisch profeet te bezielen. Evenals, volgens het
+bijbelverhaal, de bewoners van het dal der Jordaan eenmaal wegvloden
+voor den vurigen regen, vluchtte de koning van Tambora gevolgd door
+zijne vrouwen en kinderen, en omstuwd door zijne Rijksgrooten, die zijne
+schatten droegen. Een regen van gloeiende steenen daalde uit den hemel,
+en doodde den koning en al zijne onderdanen op &eacute;&eacute;n na.</p>
+
+<p>De zendbrief, die in 1815 onder de inlanders even gretige lezers vond,
+als de brief uit Mekka in 1883 na de ramp van Krakatau, behelst, over
+deze episode de volgende treffende beschrijving.</p>
+
+<p>"Een reizend koopman, een godvreezend Arabier, verdreef een hond, een
+onrein dier, uit de moskee te Tambora; de hond behoorde aan den koning.
+Deze liet den koopman in plaats van geiten-, hondenvleesch eten, en toen
+hij hoorde, dat de Arabier smadelijk van hem had gesproken, liet hij hem
+op den berg Tambora onder zware mishandelingen van het leven berooven.
+Maar daar ving de berg aan vlammen uit te braken; deze vervolgden de
+dienaren des Vorsten tot in de stad en Tambora met zijn koning werd door
+de aarde verzwolgen. Waar vroeger de stad der goddeloozen stond ankeren
+thans schepen op drie vademen diepte."</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Men heeft in Indi&euml; wel eens de gewoonte het "Gouvernement" van alles de
+schuld te geven, wat er gebeurt. Maar ook de meest zwartgallige zal
+moeten toegeven, dat het Nederlandsch-Indische bestuur aan de ramp van
+Krakatau geen schuld had, en na de uitbarsting op waardige wijze de eer
+van Nederland heeft opgehouden.<span class='pagenum'><a name="Page_172" id="Page_172">[Pg 172]</a></span></p>
+
+<p>Aan de ambtenaren, die het hunne hadden verloren, werd eene gratificatie
+van 6 maanden tractement uitgekeerd. Met beleid en energie werd in de
+geteisterde streken opgetreden, om de bevolking gerust te stellen, te
+helpen en de stoffelijke schade te vergoeden. Het beroep op de
+particuliere weldadigheid in Indi&euml; en Europa was trouwens niet te
+vergeefsch. Van alle zijden, in Indi&euml; en in Nederland, vloeiden
+bijdragen toe aan het "Centraal Comit&eacute;!"</p>
+
+<p>De vrijmetselaarsloge "de Ster in het Oosten" te Batavia nam het
+initiatief tot het scheppen van een fonds, om zoodoende op blijvende
+wijze de betrekkingen der omgekomen Europeanen te helpen.</p>
+
+<p>In Nederland werden bovendien, bij wijze van watersnoodpo&euml;zie,
+verschillende kunstbladen uitgegeven.</p>
+
+<p>"Holland-Krakatau" verscheen met medewerking van tal van letterkundigen
+en teekenaars; ter gelegenheid van een fancy-fair te Amsterdam zag een
+polyglottisch courantje aan Krakatau gewijd het licht, waarin hartelijk
+gemeende woorden aan de ramp werden gewijd in allerlei talen, tot zelfs
+in het Hongaarsch, Spaansch en Russisch toe.</p>
+
+<p>Ook de "spes patriae" wilde niet achter blijven.</p>
+
+<p>Een "Gymnasiasten-Krakatau" getuigde van den goeden wil van het jonge
+Nederland.</p>
+
+<p>Er was echter veel ellende te lenigen. De 21500 Bantammers, die
+verdronken waren, behoefden geen hulp meer, niet altijd echter waren
+geheele gezinnen uitgeroeid en de overblijvenden bezaten letterlijk
+niets meer. Bantam is eene der armste residenties van Java. Hongersnood,
+koortsepidemie, veepest en, erger dan die trits, de maatregelen tegen de
+veepest door een doctrinair Bestuur genomen, toen in 1880 en 1881
+nagenoeg de geheele veestapel van Bantam was afgemaakt&mdash;ziedaar de
+wonden, waaraan Bantam bijna doodgebloed was, toen het op nieuw
+geteisterd werd. De dorpen zien er in Bantam over 't algemeen armoedig
+uit. Eene uitzondering maakten hierop de vriendelijke kampongs langs
+Straat Soenda. Maar de rijke, welvarende plaatsen, Anjer en Tjaringin,
+de bloeiende<span class='pagenum'><a name="Page_173" id="Page_173">[Pg 173]</a></span> Chineesche kamp van Laboean, de volkrijke dorpen Tjerita,
+Tjiloerah, Pasaroenan, Sirih, Tjikining en Bodjong waren allen
+verdwenen. Men schatte de schade der bevolking op niet minder dan zes en
+een half millioen gulden. De vluchtelingen uit de verwoeste plaatsen
+werden gehuisvest van bestuurswege, en door particulier initiatief werd
+gedaan wat gedaan kon worden, om in den eersten nood leniging aan te
+brengen. Aan hen, die konden en wilden werken, werd betaalde arbeid
+verschaft. Zij werden aan het werk gezet om de overblijfselen der
+verwoesting op te ruimen, de lijken te begraven, de andere organische
+rottende zelfstandigheden te desinfecteeren of, met petroleum begoten,
+te verbranden. Men beoogde hiermede vooral het voorkomen van verpestende
+uitwasemingen.</p>
+
+<p>Levensmiddelen en kleeren werden uitgedeeld. Met moeite was de bevolking
+langzamerhand te bewegen nieuwe dorpen te stichten op het verraderlijke
+strand van Straat Soenda.&mdash;Tjaringin was &eacute;&eacute;n poel van vuilheid, de
+hoofdzetel van het Bestuur werd dus naar Menes verlegd. Tegenover Poeloe
+Merak besloot men eene nieuwe stad te bouwen, die Nieuw-Anjer zou
+heeten. Het oude Anjer lag echter vrij wat geschikter voor de schepen,
+die van ouder tot ouder die reede aandeden, om water in te nemen. De
+plaats, die voor Nieuw-Anjer was uitgezocht, bleek daarentegen niet te
+voldoen aan den eersten eisch, dien men moet stellen aan een
+aanlegplaats. "Er is geen water te Nieuw-Anjer!" zoo luidde het oordeel
+van de scheepsgezagvoerders. En zij keerden terug naar hunne eerste
+liefde. Weer ankeren nu de koopvaardijschepen, die uit Nederland komen,
+op de reede van het verdwenen Anjer, waar zij goeden ankergrond en diep
+water aantreffen, zooals zij eeuwen lang deden, en in plaats van het
+oude Anjer, verrijst daar het dorp Bodjong.</p>
+
+<p>De schoone dagen van het Anjer van voorheen keeren echter nimmer terug,
+want de zeilschepen uit Europa zijn verdreven door den grooten
+alleenheerscher, den stoom. De mailbooten echter vertoeven niet in
+Straat Soenda;<span class='pagenum'><a name="Page_174" id="Page_174">[Pg 174]</a></span> zij gaan de reede van Anjer met minachting voorbij, en
+stoomen met onverminderde vaart naar de Javazee.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Intusschen werd Tjilegon tot hoofdplaats der afdeeling Anjer verheven.
+Hierop rustte echter naar het schijnt ook geen zegen. In Juli 1888 werd
+de Europeesche bevolking van Tjilegon vermoord door eene bende
+samenzweerders. De dood, in de golven van Straat Soenda tijdens de
+uitbarsting van Krakatau, was minder verschrikkelijk, dan de met
+Oostersche verfijnde wreedheid uitgevonden folteringen, die de
+besturende ambtenaar van de afdeeling Anjer te Tjilegon onderging, v&oacute;&oacute;r
+hij den geest gaf onder de moordende handen der oproerlingen van
+Tjilegon en nadat hij het had moeten aanzien, dat zijne vrouw op de
+meest laaghartige wijze mishandeld, en daarna met zijne kinderen werd
+geslacht! In vergelijking van de wreede, lafhartige moordenaars van
+Tjilegon, is de vloedgolf van Krakatau, die plotseling doodde,
+zachtmoedig geweest.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Ook buiten Bantam had de zeebeving op Java belangrijke schade
+aangericht.</p>
+
+<p>In de afdeeling Tangerang der residentie Batavia waren de strandkampongs
+tusschen de moeara's<a name="FNanchor_1_10" id="FNanchor_1_10"></a><a href="#Footnote_1_10" class="fnanchor">[10]</a> Mauk en Angke weggeslagen; in de residentie
+Krawang waren de dorpen Pakis en Sadari, op het Noorderstrand gelegen,
+vernietigd. 2500 menschen waren gestorven, en er was voor 350000 gulden
+schade aangericht. Die plaatsen waren van uit Batavia het gemakkelijkst
+te bereiken en er kon dus spoedig hulp gebracht worden. Bezwaarlijker
+was dit echter in de Residentie der Lampongsche districten. Daar waren
+90 dorpen verdwenen en 12500 menschen gedood. Maar het duurde niet
+minder dan tien dagen, alvorens men te Batavia eenig bericht had,
+behalve de door de "Loudon" medegebrachte tijding van Telok Betong's
+verdwijnen. Want de telegraafkabel tusschen Java en Sumatra was
+vernietigd, <span class='pagenum'><a name="Page_175" id="Page_175">[Pg 175]</a></span>en de Semangkabaai en de Lampongbaai waren onbevaarbaar,
+daar ze opgepropt waren met drijvende puimsteenbergen, die daar
+vastzaten, en maanden lang elke communicatie te water verhinderden. Het
+was dus niet gemakkelijk d&aacute;&aacute;r hulp te brengen, want er moest eerst eene
+landingsplaats gezocht worden, vrij van puimsteen, en dan was bij gebrek
+aan wegen het transport over land in de Lampongs vol bezwaren. Toch had
+Sumatra minstens evenveel behoefte aan hulp als Java.</p>
+
+<p>In het Zuiden der afdeeling Kro&euml; in de residentie Benkoelen waren
+slechts eenige tientallen van menschen verdronken. De vloedgolf had hier
+echter eene groote slachting aangericht onder de kippen, die, zooals men
+weet, in grooten getale door de inlanders worden aangefokt.</p>
+
+<p>De bevolking bestaat hier uit visschers; een ander deel echter verzamelt
+boschproducten, die worden uitgevoerd. Eene hoeveelheid boschproducten,
+die ter verzending gereed was, ter waarde van f. 10,000, werd naar zee
+gesleept door de golven, terwijl er tevens voor f. 15,000 schade werd
+aangericht aan woningen, vischtuig en sawahs.</p>
+
+<p>De residentie der Lampongsche districten was echter veel zwaarder
+getroffen en, zooals ik reeds zeide, zij was moeilijk te bereiken wegens
+de puimsteen blokkade der baaien van Zuid-Sumatra.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Verschillende expedities vertrokken uit Batavia om berichten in te
+winnen over het lot der Lampongs: men was immers in de eerste dagen na
+de uitbarsting te Batavia zonder eenige tijding van Sumatra.</p>
+
+<p>Zoo vertrok den 3<sup>den</sup> September 1883 eene expeditie per hopperbarge
+"Kedirie." Het personeel bestond uit den chef, den luitenant ter zee
+Koster, adjudant van Z. Exc. den Gouverneur-Generaal, den
+stads-geneesheer Dr. Vorderman, den schout van Hagen met 10
+politieoppasses en<span class='pagenum'><a name="Page_176" id="Page_176">[Pg 176]</a></span> 20 dwangarbeiders. Het kommando over de "Kedirie"
+werd gevoerd door den gezagvoerder 't Hoen.</p>
+
+<p>Het gezelschap werd spoedig vermeerderd. Eene boot met Lampongsche
+handelaren was de "Kedirie" tegengekomen, en de opvarenden verzochten
+gratis medegenomen te worden, hetgeen hun werd toegestaan op voorwaarde,
+dit zij bij het landen als gidsen hulp zouden bewijzen. Dit hebben zij
+ook trouw gedaan, en wel is het de vermelding waard, dat de leden der
+expeditie op hun zoo moeilijken tocht, de meeste hulp en bijstand
+genoten hebben juist van de hadjies, die onder de opgenomen Lampongsche
+handelaren waren. Men stoomde van Tandjong-Priok, de haven van Batavia,
+naar de Lampongbaai, en trachtte te landen, waar eens Kalianda lag. Met
+de stoomfluit werden herhaalde signalen gegeven om de aandacht te
+vestigen op de aanwezigheid van een stoomschip. Weldra snelden uit het
+gebergte eenige gevluchte inlanders naar het strand, die de leden der
+expeditie behulpzaam waren bij het aan land komen.</p>
+
+<p>De hopperbarge "Kedirie" was eenige dagen geleden, den 1<sup>sten</sup>
+September, ook reeds te Kalianda geweest, en zij had toen de familie
+Beijerinck gered, wier treurig wedervaren in hoofdstuk V beschreven is.</p>
+
+<p>De bevolking van Kalianda was voor 3/4 gedeelte verbrand door de
+gloeiende asch, verpletterd door de puimsteen of verzwolgen door de
+vloedgolf. De overblijvenden werden van rijst en zout voorzien, die de
+"Kedirie" medegebracht had, terwijl Dr. Vorderman aan de gewonden
+geneeskundige hulp verleende.</p>
+
+<p>Het hoofddoel van de reis was echter Telok Betong.</p>
+
+<p>Men scheepte zich dus weder in op de "Kedirie", en stoomde in de
+richting van Telok Betong. Weldra was de injectiespuit van de machine
+verstopt en bovendien raakte het schip vast in de puimsteenbergen, die
+eene laag vormden, dieper dan de diepgang van de "Kedirie". Na eene
+wanhopige worsteling tusschen de stoomkracht van de "Kedirie" en de
+puimsteenbergen, slaagde zij er in, door telkens op<span class='pagenum'><a name="Page_177" id="Page_177">[Pg 177]</a></span> te stoomen zich
+eene geul te graven in het puimsteen, op dezelfde wijze als in
+Noordelijke streken in het ijs vastgevroren schepen zich uit het ijs
+bevrijden. Van doordringen was geen sprake! Telok Betong was over zee
+niet te bereiken. De "Kedirie" stoomde toen Zuidwaarts en ankerde dicht
+bij het dorp Gebang; aldaar werd de geheele expeditie ontscheept. Men
+besteedde drie volle uren om van de landingsplaats tot Gebang te komen,
+een afstand van slechts anderhalve kilometer. Hier werd men door het
+hoofd en de bevolking gastvrij ontvangen. Na den nacht te Gebang te
+hebben doorgebracht, ging men den volgenden morgen te voet in de
+richting van Telok Betong. Aldaar was de "Kedirie" ook opgemerkt, en de
+resident had den controleur J.G.W. Lux last gegeven het gezelschap
+tegemoet te gaan. Weldra ontmoette men den heer Lux, en toen ging het
+verder over omgeworpen boomstammen, tot het dorp Kedjadjian. Daar bleef
+de schout van Haagen met de meeste kettinggangers achter. De meesten van
+deze lieden waren door vermoeienis uitgeput, en niet in staat om verder
+te gaan. De heeren Koster en Vorderman zetten echter met 6
+kettinggangers en 2 politieoppassers hun tocht voort naar Telok Betong.
+Intusschen was de avond reeds gevallen. Gelukkig ontmoetten zij aan de
+rivier van Telok Betong twee mannen met obors (fakkels), welke de
+resident had afgezonden. Ik zal niet in herhaling treden over hetgeen er
+te Telok Betong gebeurd was. Alleen wil ik nog mededeelen, dat de
+Europeesche ingezetenen nog steeds gehuisvest waren bij den resident,
+wiens woning, op een heuvel gelegen, een der weinige huizen was, die nog
+bestonden. Den volgenden dag bezocht de heer Koster de "Barouw", het
+stoomschip, dat drie kwartier gaans van de zee op het droge lag, in het
+dal der Koeripan-rivier.</p>
+
+<p>Den 9<sup>de</sup>n September werd de terugreis aanvaard. Aan allen, die mede
+wilden gaan naar Batavia, werd daartoe de gelegenheid verschaft. In het
+geheel gingen 10 personen mede. De meesten waren vrouwen en kinderen. De
+tocht<span class='pagenum'><a name="Page_178" id="Page_178">[Pg 178]</a></span> geschiedde van Telok Betong te voet, alleen eenige zeer kleine
+kinderen werden gedragen. Het was eene moeilijke reis. Bruggen waren
+nergens te zien; men ging door de trouwens ondiepe, kleine kali's
+(rivieren) heen; nu eens langs het strand, dan weder hooger op. Overal
+waar de vloedgolf den weg bereikt had, was het een rizophorenwoud,
+omgewoelde aarde met zware boomstammen, struikgewas en steenen tot &eacute;&eacute;n
+chaos opgestapeld. De grond was modderachtig en op tallooze plekken
+kreeg men den stank van herten- of wilde zwijnen-krengen in den neus.
+Iedereen was diep onder den indruk van de afschuwelijke gebeurtenissen.
+De kinderen echter, niet in staat om de vreeselijke beteekenis van de
+verwoesting te begrijpen, waren verreweg de opgeweksten van het geheele
+gezelschap; zij lachten en zongen, en beschouwden de zaak
+klaarblijkelijk als een nieuw en zeer bijzonder pretje.</p>
+
+<p>Bij al deze rampen was er echter &eacute;&eacute;ne lichtzijde. Alle muskieten zijn
+verdelgd! In de Lampongs, ten minste in het gedeelte door de expeditie
+bezocht, is er geen enkele meer te bespeuren. Zijn zij door de asch
+gedood of door de modder? Of zijn ook zij, evenals de zeevogels van
+Straat Soenda door een voorgevoel gewaarschuwd, v&oacute;&oacute;r de uitbarsting
+gevlucht?</p>
+
+<p>Na een marsch van 13 paal (20 kilometer) bereikte men het dorp
+Kedjadjian, waar de inwoners de vluchtelingen in hunne hutten opnamen.</p>
+
+<p>De heer Koster ging nu vooruit, en de expeditie, die zich natuurlijk
+slechts langzaam bewoog, zette zich eveneens in beweging. Toen men kwam
+op de plaats waar men aan land gekomen was, was de "Kedirie" verdwenen.
+Men vond hier gelukkig een brief van den heer Koster, die meldde, dat
+het aan boord gaan op die plaats eene onmogelijkheid was geworden ten
+gevolge van eene beweging in de puimsteenbergen, zoodat de "Kedirie"
+gedwongen was geworden te wijken in Zuidelijke richting. Toen werd de
+expeditie weer marschvaardig gemaakt. En weer ging men<span class='pagenum'><a name="Page_179" id="Page_179">[Pg 179]</a></span> voorwaarts met
+opgezwollen en gekneusde voeten, door dalen en poelen, door rivieren en
+moerassen, langs het strand of over steile heuvels.</p>
+
+<p>Gelukkig ontmoette men den heer Koster, die de marcheerenden te gemoet
+was gekomen, en door hem geleid bereikte men eindelijk de Rateh-baai,
+die 5 paal (8 kilometer) zuidelijker ligt dan de vorige landingsplaats.
+Daar lag de "Kedirie" omringd door puimsteen, die van alle kanten in de
+Lampongbaai dreef. Daarmede was de expeditie ten einde, en men keerde
+naar Batavia terug.</p>
+
+<p>Ik heb deze expeditie uitvoerig beschreven, om te laten zien hoe
+moeilijk het was hulp te brengen op Sumatra! Te zelfder tijd werden de
+Lampongs bezocht door eene tweede expeditie, onder bevel der heeren
+Deijkerhoff en Willemsteijn met het Stoomschip "Ophir."</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Maar het wordt tijd dat wij den toestand van de Lampongs eens ter sprake
+brengen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De bevolking van Kalianda en Katimbang, die niet gedood was door den
+vloed, was deels bezweken aan de brandwonden, door de gloeiende asch
+veroorzaakt, en van de overblijvenden waren velen gewond door
+puimsteen-projectielen of half verbrand door die heete asch.</p>
+
+<p>De pepercultuur, waarop zich in de Lampongs de bevolking met zooveel
+ijver toelegt, had een zwaren slag gekregen. Honderdduizenden jonge
+peperranken stierven door modder en asch. De geheele koffiecultuur ging
+te niet. Eene ongelooflijke hoeveelheid rijst (padi) ging op de velden
+verloren; handel en vischvangst stonden stil, daar de zee verstopt was
+door puimsteen. Geen wonder, dat de bevolking moedeloos was, en dat de
+controleurs alle moeite hadden om hen te bewegen nieuwe kampongs te
+stichten aan het strand, daar, waar zij het gunstigst zouden liggen voor
+handel en landbouw. Na eenige maanden<span class='pagenum'><a name="Page_180" id="Page_180">[Pg 180]</a></span> konden de controleurs met trots
+rapporteeren, dat er in de Ommelanden van Telok Betong 19, in Semangka
+20 en in Katimbang 20 nieuwe dorpen gesticht waren. Telok Betong werd
+opgebouwd. Katimbang en Beneawang waren echter in een moeras herschapen,
+zoodat de zetel van het Bestuur werd verplaatst naar Kalianda en
+Kotta-Agoeng. Er werd later door het Bestuur op groote schaal zaai-padi
+(rijst) uitgedeeld. Gelukkig spoelden hevige regenbuien langzamerhand de
+sporen van asch en modder van de velden. Overvloedige oogsten, zooals
+men in jaren niet gekend had, beloonden de inlanders voor hunnen vlijt
+en de Lampongs hadden zich weldra weer geheel opgericht.</p>
+
+<p>De Gouverneur-Generaal, de heer F. 's Jacob, bezocht met Zs. Ms.
+Ramtorenschip "Prins Hendrik der Nederlanden" de geteisterde streken
+twee maanden na de uitbarsting, ten einde zich persoonlijk op de hoogte
+te stellen van den toestand en te overleggen met de residenten, wat er
+nog gedaan kon worden voor de bevolking. Ieder deed wat hij kon, en men
+kan het Bestuur den lof niet onthouden van veel energie ten toon
+gespreid te hebben.</p>
+
+<p>Toen ik echter zeide, dat de Nederlandsch-Indische regeering op waardige
+wijze de eer van Nederland heeft opgehouden, had ik daarbij minder het
+oog op hare flinke wijze van optreden in Bantam en de Lampongs, hoe
+lofwaardig dit ook zij.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Hetgeen ik bedoelde, is vervat in de voorrede van Verbeek's Krakatau.</p>
+
+<p>"Grooten dank"&mdash;zegt daarin de schrijver&mdash;"ben ik verschuldigd aan de
+Indische Regeering voor de liberale wijze, waarop zij, geheel
+doordrongen van de belangrijkheid dezer gebeurtenis, mij in staat stelde
+het onderzoek der Krakatau-eruptie op de meest volledige wijze te
+verrichten, en de breede schaal, waarop zij de resultaten van dat
+onderzoek in twee talen openbaar maakte."</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_181" id="Page_181">[Pg 181]</a></span></p>
+
+<p>De dankbaarheid van den heer Verbeek tegenover de Indische regeering is
+volkomen gemotiveerd; het Nederlandsche volk echter is vooral dankbaar
+voor de keuze van de Indische regeering. De wijze, waarop de heer
+Verbeek zich van zijn opdracht heeft gekweten, is boven lof verheven.
+Hoe men in het buitenland over het werk van dezen Nederlandschen
+geleerde denkt, moge uit een paar citaten blijken.</p>
+
+<p>Het Rapport der "Royal Society" zegt bij monde van Prof. Judd het
+volgende: "het Nederlandsch Indische Gouvernement was zoo gelukkig tot
+zijne beschikking te hebben de diensten van den uitstekenden geoloog
+R.D.M. Verbeek, wiens opnemingen van Java, Sumatra en van het tooneel
+der uitbarsting zoo algemeen bekend zijn in de wetenschappelijke wereld.
+Zijn werk is een "very valuable permanent record of the event."</p>
+
+<p>In "Petermann's Mittheilungen" noemt de heer Emil Metzger Verbeek's werk
+"een sieraad voor Indi&euml; en een gedenkteeken van den arbeid van Indische
+ambtenaren."</p>
+
+<p>Vreemd is het zeker, dat geene der Nederlandsche universiteiten het
+noodig vond de verdiensten van Verbeek te erkennen, terwijl eene
+Duitsche universiteit&mdash;die van Breslau&mdash;hem den doctorstitel, honoris
+causa, verleende.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Z.M. de Koning benoemde in 1886 Verbeek tot Ridder in de Orde van den
+Nederlandschen Leeuw. Met innige vreugde werd die tijding in Indi&euml;
+vernomen en geheel Buitenzorg spoedde zich naar Verbeek's woning. Zelden
+viel iemand eene zoo welgemeende ovatie ten deel, als toen aan Verbeek
+te beurt viel van de zijde zijner medeburgers.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Mocht men zich vleien met de hoop, dat de uitbarsting van Krakatau het
+laatste woord was van de Indische vulkanen? of dat er ten minste eene
+periode van vulkanische kalmte zou volgen op de rampen van 1883?<span class='pagenum'><a name="Page_182" id="Page_182">[Pg 182]</a></span></p>
+
+<p>Er was niet de minste reden om deze vragen toestemmend te beantwoorden.
+Want de uitbarsting van Krakatau, hoe vreeselijk hare gevolgen ook
+waren, is slechts een locaal vulkanisch verschijnsel. Al was dus ook de
+vulkanische werking van Krakatau voor goed uitgeput, hetgeen nog niet
+eens heel waarschijnlijk is, dan was er nog slechts &eacute;&eacute;n vulkaan te niet
+gegaan van de vele tientallen van vuurspuwende bergen, die alom in den
+Indischen Archipel verrijzen. Wij zagen trouwens reeds, dat de
+ongelukkige veelgeschokte Eerste punt van Java, die met haren vuurtoren
+op de Soendadwarsspleet staat, en reeds het mikpunt is geweest van
+zoovele aardbevingen, ook na de uitbarsting geen rust genoot. De
+aardschuivingen langs die spleet gaan dus nog altijd door, en de
+uitbarsting heeft hierin geene verandering gebracht. Voor de kalmte en
+rust van de aardkorst langs straat Soenda heeft dus de uitbarsting niet
+gearbeid.</p>
+
+<p>Op Sumatra gingen de aardbevingen hun gang, alsof er geen Krakatau
+bestond. De Merapi, die tegelijk met Krakatau eene ascheruptie had
+vertoond, begon in December 1883 weer te werken.</p>
+
+<p>Aan den voet van den Merapi ligt het plaatsje Padang-Pandjang. Toevallig
+bracht ik &eacute;&eacute;n nacht aldaar door, komende van Fort de Kock. Het was van
+den 28<sup>sten</sup> op den 29<sup>sten</sup> December. Terwijl alles in het vrij
+primitieve logement in diepe rust was, hoorde men plotseling een knal;
+hierop volgden eenige aardbevingen, die alles behalve geruststellend
+waren.</p>
+
+<p>"Blijf toch gerust t'huis," zeide de lakonische logementhouder tot zijne
+log&eacute;'s, "dit beteekend niets, het is slechts een prop, die uit den
+Merapi vliegt."</p>
+
+<p>De man had gelijk, het <i>was</i> niets. Maar wie kon zeggen of eene knal en
+aardbeving vlak bij den werkenden Merapi niet het begin was van eene
+ramp zonder weerga!</p>
+
+<p>Waarom ik deze onbeteekenende feiten mededeel vraagt gij wellicht?</p>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_183" id="Page_183">[Pg 183]</a></span></p>
+
+<p>De ongeoefende soldaat heeft angst voor het vijandelijk vuur. Heeft hij
+echter den vuurdoop doorstaan, dan gaat hij met opgeheven hoofd in het
+gevecht, het gevoel van angst bestaat niet meer voor hem.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Het omgekeerde heeft plaats bij den mensch tegenover het vulkanisme der
+aarde.</p>
+
+<p>De ongelukkige, die den vuurdoop van eene vulkanische uitbarsting heeft
+ondergaan, kent daarna eerst den waren angst voor bewegingen der
+aardkorst en onderaardsche rommelingen. In elk abnormaal geluid, in elke
+aardschudding ziet hij den voorbode van eene hevige vulkanische
+gebeurtenis, terwijl de nieuweling zich alleen daarover verbaast, dat
+eene aardbeving hem zoo kalm laat. De eer van ooggetuige te zijn geweest
+van de uitbarsting van Krakatau was gekocht ten koste van de
+gemoedsrust! Want erger nog dan het gevoel van levensgevaar tijdens de
+uitbarsting, is de vrees voor onbekende, dreigende gebeurtenissen, die
+elke aardschudding onwederstaanbaar opwekt. Zoo zal de nacht te
+Padang-Pandjang doorgebracht, toen ik elk oogenblik de uitbarsting van
+den Merapi verwachtte, mij niet licht uit de herinnering gaan....</p>
+
+<p>Elke indruk, zelfs de hevigste, stompt af met den tijd. Weldra komt ook
+de verloren gemoedsrust weder terug tegenover de wereld van Vulcaan. Ten
+slotte eindigt men, waar men begonnen is: de lichte manifestati&euml;n van
+het vulkanisme, die ge zoo menigmaal ondervindt, laten u even koud, als
+toen ge nooit eene uitbarsting hadt bijgewoond.</p>
+
+<p>Ge denkt er zelden aan, dat er op Java vijftig vulkanen zijn en dat
+Sumatra door zeventig vuurspuwende bergen onveilig wordt gemaakt,
+terwijl bovendien elk vulkanisch eilandje in den Archipel eene herhaling
+van het treurspel van Krakatau zou kunnen opvoeren.</p>
+
+<p>Trouwens waarheen zoudt ge kunnen vluchten? Als ge<span class='pagenum'><a name="Page_184" id="Page_184">[Pg 184]</a></span> den eenen vulkaan
+ontvlucht, nadert ge den anderen. Want op Java en Sumatra liggen zij nog
+geen vier uren gaans van elkaar.</p>
+
+<p>Tenzij gij Nederlandsch Indi&euml; verlaat, blijft ge overal in de macht van
+Vulcaan.</p>
+
+<p>Wellicht is de terugkeer naar Nederland nog voor u weggelegd. De vlakke
+alluviaalstreken van het vaderland zijn zeker wel het rustigste plekje
+van den geheelen aardbol. Ge mist Insulinde's blauwe bergen, maar ge
+kunt u troosten met de gedachte, dat ge hier nimmer geplaagd zult worden
+door aardbevingen of uitbarstingen.<span class='pagenum'><a name="Page_185" id="Page_185">[Pg 185]</a></span></p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+<h2><a name="HOOFDSTUK_XII" id="HOOFDSTUK_XII"></a>HOOFDSTUK XII.</h2>
+
+<h3>Het nieuwe plantenkleed van Krakatau.</h3>
+
+<div class="blockquot"><p>De plantengroei van Krakatau was door de uitbarsting totaal
+vernietigd.&mdash;Bezoek van Dr. M. Treub in 1886.&mdash;De nieuwe flora
+stamt niet af van de vroegere.&mdash;Het eiland bedekt met varens.&mdash;De
+bodem van Krakatau is totaal ongeschikt voor planten.&mdash;Het
+microscopisch onderzoek van den bodem brengt aan het licht, dat de
+grond bedekt is met eene laag wieren (algen).</p>
+
+<p>De "Strijd om het bestaan."&mdash;Algen, varens en
+phanerogamen.&mdash;Vergelijking tusschen het ontstaan der flora op
+Krakatau met de geologische tijdperken der aarde.&mdash;Beschouwingen
+van Dr. Treub gepubliceerd in de "Annales du Jardin botanique de
+Buitenzorg."&mdash;Wat er zou gebeurd zijn, als Krakatau ver van de
+plantenwereld had gelegen.&mdash;Het eiland Juan Fernandez.&mdash;Het eiland
+Ascension.&mdash;Aanstaande overwinning der zichtbaar bloeiende planten
+op Krakatau.&mdash;De toekomst van Krakatau.</p></div>
+
+
+<p>De gevolgen van de hevigste vulkanische uitbarsting zijn gelukkig niet
+eeuwig. Wij zagen reeds, dat de kustlanden van Straat Soenda weldra weer
+bewoond werden; ook de plantenwereld herstelde zich daar in korten tijd.
+De verwoesting door de golven der zee aangericht op de kusten van Java
+en Sumatra was echter op verre na niet zoo volledig geweest als die,
+welke op het eiland Krakatau zelf aangericht was. Slechts een klein deel
+van het vroegere eiland verheft zich nog boven de golven, als een<span class='pagenum'><a name="Page_186" id="Page_186">[Pg 186]</a></span> berg,
+die in zee uitsteekt. Aan de eene zijde is het begrensd door den
+loodrechten wand van de doorgesneden piek Rakata, aan de andere zijde
+heeft het een glooiend beloop.</p>
+
+<p>Zooals alle eilanden in Straat Soenda, was v&oacute;&oacute;r 1883 Krakatau met een
+zwaar plantenkleed bedekt. Ten gevolge van de uitbarsting was het eiland
+van de zee af tot den top van de piek bedekt met eene laag asch en
+puimsteen ter dikte van &eacute;&eacute;n tot zestig meter. Het spreekt van zelf, dat
+de plantengroei totaal vernietigd was. Er is zelfs geen twijfel aan of
+ten gevolge van de groote hitte, die gedurende de uitbarsting is
+ontwikkeld, verloren de taaiste zaadjes en de best beschermde
+wortelstokken hunne levensvatbaarheid, zoodat er niet &eacute;&eacute;ne plantenkiem
+op het eiland in leven bleef.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De directeur van den Botanischen tuin te Buitenzorg, Dr. M. Treub,
+bezocht in 1886, drie jaren na de uitbarsting, de Krakatau-groep.
+Lang-eiland en Verlaten-eiland, de naburen van Krakatau, zagen er toen
+nog geheel woest uit en ontbloot van planten. Maar op het eiland
+Krakatau zelf voerde Flora weder den schepter. De jongste plantenwereld
+van Krakatau stamt niet af van de vroegere. De hand des menschen is
+buiten spel gebleven, want het eiland is onbewoonbaar en moeilijk te
+bereiken. De nieuwe flora is dus ontstaan op eene andere wijze: de
+plantenkiemen kunnen er gebracht zijn door de golven, door den wind of
+door vogels.</p>
+
+<p>De afstand, dien deze plantenkiemen hebben af te leggen om het eiland te
+bereiken, is niet zoo bijzonder groot. Want Krakatau ligt 41 kilometer
+of acht uur gaans van de kust van Java, terwijl Sumatra slechts 37
+kilometer of zeven uur gaans verwijderd is. Van de kleinere eilandjes in
+Straat Soenda liggen Lang-eiland en Verlaten-eiland in de onmiddellijke
+nabijheid van Krakatau. Maar hier was de plantengroei eveneens totaal
+vernietigd. Het eiland<span class='pagenum'><a name="Page_187" id="Page_187">[Pg 187]</a></span> Sebesie wordt aangetroffen op een afstand van 18
+kilometer of drie en een half uur gaans.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Uit het onderzoek van Dr. Treub blijkt, dat in Juni 1886 de groote
+meerderheid der jeugdige planten op Krakatau uit varens bestond. Hij
+verzamelde hiervan elf soorten. Sommige van deze groeiden reeds in
+grooten getale, zoowel op den berg als aan het strand. Dezelfde soorten
+van varens komen voor in een uitgestrekt gebied om Krakatau gelegen, en
+er is dus niets vreemds in, dat de sporen van die varens aldaar zijn
+gekomen. Het kwam den heer Treub echter bijna onbegrijpelijk voor, dat
+die varens konden groeien onder zulke buitengewoon ongunstige
+omstandigheden. Eene dikke laag puimsteen en asch is toch zeker wel een
+zeer ongeschikte bodem tot het ontkiemen van planten. Hij mist alle
+mogelijke voedende bestanddeelen, die de planten noodig hebben voor
+hunne ontwikkeling. Want uit een scheikundig oogpunt beschouwd, gelijkt
+de asch en de puimsteen, die den bodem van Krakatau uitmaken, meer op
+fijngestampt glas, dan op teelaarde. Eene kale rots uit zulke
+bestanddeelen opgebouwd, gelegen in de brandende tropische zon, zonder
+de minste schaduw, ziedaar het terrein, dat de heer Treub geheel bedekt
+vond met varens.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>&mdash;Hoe zijn die varens daar gekomen?</p>
+
+<p>Ten einde het gewicht van die vraag te begrijpen is het noodig de wijze
+van voortplanting der varens nader te beschouwen.</p>
+
+<p>Als men een blad van een varen omkeert, dan ziet men, dat de onderzijde
+bruingekleurde verhevenheden vertoont. Elk van die bruine plekjes
+bestaat uit eene verzameling sporenhuisjes, die elk verscheiden sporen
+bevatten.</p>
+
+<p>Die sporen zijn min of meer te vergelijken met de zaden der zichtbaar
+bloeiende planten, met dit groote<span class='pagenum'><a name="Page_188" id="Page_188">[Pg 188]</a></span> onderscheid, dat zij eenvoudige
+cellen zijn en niet zooals zaden eene kiem bevatten. Zij zijn door de
+bladeren voortgebracht, zonder samenwerking van twee&euml;rlei deelen, m.a.w.
+zonder eenige bevruchting. Als nu echter de sporen uitgezaaid worden,
+dan ontstaan door vermenigvuldiging der cel zoogenaamde "voorkiemen" of
+"prothallia". Men kan deze beschouwen als de eerste generatie der
+varens. Aan die voorkiemen groeien zoowel mannelijke geslachtsorganen
+(antheridi&euml;n) als vrouwelijke (archegoni&euml;n). De antheridi&euml;n brengen
+trillende lichaampjes voort, die met eene eigenaardige cel van een
+archegonium zich vereenigende, deze tot een bebladerd plantje, de jonge
+varen, doet uitgroeien, welke dus de tweede generatie is.</p>
+
+<p>Er moet dus, zooals men ziet, heel wat gebeuren voordat een varen als
+plantje ontstaan is, terwijl voor de ontwikkeling van dit plantje
+bovendien de brandende zon en de glasachtige bodem van Krakatau volkomen
+ongeschikt zijn.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De mogelijkheid bestond echter, dat &ograve;f de voorkiemen (prothallia) der
+varens &ograve;f de jonge gebladerde varenplantjes eene wijziging hadden
+ondergaan, en ten gevolge daarvan geschikt geworden waren om zich onder
+zulke buitengewoon ongunstige omstandigheden te ontwikkelen.</p>
+
+<p>Zulk eene wijziging der plant-organismen toch komt meermalen voor; de
+plant schikt zich dan naar de veranderde levensomstandigheden, hetgeen
+men uitdrukt door het Latijnsche woord "adaptatio", of zooals men in 't
+Duitsch zegt "anpassung".</p>
+
+<p>Ten einde hieromtrent zekerheid te verkrijgen, verzamelde de heer Treub
+sporen van de varens van Krakatau. Deze sporen werden nu vervolgens in
+het laboratorium van den Botanischen tuin te Buitenzorg door den heer
+Treub in vereeniging met Dr. W. Burck uitgezaaid op allerlei soorten van
+stoffen, ten einde te onderzoeken of de prothallia of de jonge
+bladplantjes eenige wijziging zouden ondergaan. Er werd echter geenerlei
+"adaptatio" waargenomen.<span class='pagenum'><a name="Page_189" id="Page_189">[Pg 189]</a></span></p>
+
+<p>Hoe konden dus die varens op Krakatau leven, en zich in die mate
+ontwikkelen, dat zij drie jaren na de uitbarsting reeds het geheele
+eiland bedekten?</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De heer Treub, die zich deze vraag stelde, slaagde er in het antwoord te
+vinden, v&oacute;&oacute;r hij nog Krakatau verlaten had. Met het bloote oog was op
+sommige plaatsen te zien, dat zoowel asch als puimsteen bedekt was met
+een groenachtig laagje wier. En, toen de bodem met een loupe bekeken
+werd, bleek het, dat een dergelijk laagje nagenoeg het geheele eiland
+bedekte.</p>
+
+<p>Verschillende monsters van dit laagje werden verzameld, en te Buitenzorg
+onderzocht. Zij bestonden uit <i>algen</i> of <i>wieren</i>, behoorende tot de
+Cyanophyce&euml;n, waarvan zes soorten werden gedetermineerd. De meest
+voorkomende van deze was eene wiersoort, die tot de draadwieren behoort,
+en wel tot het geslacht Lyngbya. Zij ontving van den heer Treub ter eere
+van Verbeek den naam van "Lyngbya Verbeekiana."</p>
+
+<p>Die algen waren de voorgangsters der varens. Zij waren de eerste
+bewoners van Krakratau na de uitbarsting. Deze lage plantenorganismen
+hadden den grond geschikt gemaakt voor de varens, daar zij de
+onvruchtbare asch en puimsteen met een geleiachtig, hygroscopisch laagje
+bedekten.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De Wieren of Algen zijn zeer eenvoudige planten, al vertoonen
+verscheidene soorten een vrij samengestelden vorm. Er zijn er, die uit
+slechts &eacute;&eacute;ne enkele cel bestaan, wier celwand een inhoud omsluit, waarin
+de oorspronkelijke gelei of het protoplasma, het bladgroen of chlorophyl
+en het celsap slechts onvolkomen gescheiden zijn. Bij de soorten, die
+men Cyanophyce&euml;n noemt, is het chlorophyl met eene blauwe vloeistof
+gemengd en zijn draadvormige cellenrijen door een min of meer
+geleiachtig slijm omgeven<span class='pagenum'><a name="Page_190" id="Page_190">[Pg 190]</a></span> en vaak vereenigd. Tot deze behooren de
+Oscillatori&euml;n, stijve, eenigszins gewonden draden, die eigenaardige
+draaiende bewegingen uitvoeren; de dwarse afscheidingen der cellen zijn
+vaak zeer onduidelijk. Bij sommigen zijn de draden met eene zeer dunne
+slijmscheede omgeven, bij anderen met &eacute;&eacute;ne of meer stevige, vliezige
+scheeden omsloten. Dit laatste is het geval bij de soorten van het
+geslacht Lyngbya, die met eenvoudige, onvertakte, onderling vrije draden
+aan de rotsen van Krakatau eene blauw-groene overdekkende laag en
+daarmede de mogelijkheid om andere planten te herbergen, verleenen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>"Het is voor mij buiten twijfel"&mdash;zegt de heer Treub&mdash;"dat slechts door
+de aanwezigheid van deze laag de sporen der varens en mossen in staat
+waren te ontkiemen. Bij een der monsters van den bodem van Krakatau vond
+ik een spoor van "Pteris longifolia" (eene varensoort), die een kiem van
+drie cellen ontwikkeld had en gevangen was in een net van scheeden van
+"Lyngbya Verbeekiana", (de alge, naar Verbeek genoemd).</p>
+
+<p>Toen de algen eenigen tijd op Krakatau gegroeid hadden, was de bodem
+geschikt geworden voor de varens, en weldra was het geheele eiland met
+varens bedekt, terwijl er ook twee mossoorten groeiden, die echter
+slechts hier en daar sporadisch voorkwamen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>De varens zouden echter niet lang de alleenheerschappij hebben op
+Krakatau.</p>
+
+<p>Want zij maakten op hare beurt den bodem geschikt om zichtbaar bloeiende
+planten (phanerogamen) te doen ontkiemen. Op het oogenblik, dat de heer
+Treub het eiland betrad, was dat tijdstip reeds aangebroken. De "Strijd
+om het bestaan" was reeds uitgebroken tusschen de oudere bewoners, de
+varens, en de nieuwere, de zichtbaar bloeiende planten. In dien strijd
+waren voor het oogenblik nog de<span class='pagenum'><a name="Page_191" id="Page_191">[Pg 191]</a></span> varens de meerderen. Slechts hier en
+daar stak een jong zichtbaar bloeiend plantje het hoofd op. Op het
+strand vond de heer Treub acht plantensoorten, allen zeer jonge
+exemplaren. Geheel dezelfde soorten treft men aan op koraaleilanden, die
+nog slechts een kort bestaan achter zich hebben.</p>
+
+<p>Bovendien groeide er eene grassoort de "Gymnothrix elegans," die veel
+voorkomt op Java.</p>
+
+<p>Verder werden aan het strand nog eenige vruchten of zaden verzameld van
+boomsoorten, welke algemeen voorkomen aan de stranden en op de
+koraaleilanden van Insulinde en Polynesi&euml;.</p>
+
+<p>In het binnenland van Krakatau, op den berg Rakata, werden zes geheel
+andere soorten van phanerogamen gevonden, die in het geheel niet aan het
+strand groeiden.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Nimmer te voren is er gelegenheid geweest om het ontstaan van de flora
+na te gaan op een vulkanisch eiland, dat plotseling uit de zee op was
+gekomen. De uitbarsting van Krakatau is in dit opzicht eenig. Want voor
+den plantkundige is de bodem van Krakatau te vergelijken met een
+dergelijk terrein. Hier was een vulkanisch eiland, dat plotseling
+beroofd is van zijn plantenkleed door eene uitbarsting. Dank zij Dr.
+Treub, weten wij nu hoe zulk eene kale rots een groen eilandje wordt! Na
+de algen komen de varens, die op hunne beurt worden verdreven door de
+bloeiende planten! Het eiland Krakatau heeft aldus in drie jaren
+doorleefd, wat onze aarde heeft ondervonden in duizenden eeuwen. Evenals
+op Krakatau tijdens de uitbarsting de hevige warmte alle organisch leven
+heeft gedood, zoo was er ook op aarde in het oudste geologische tijdperk
+geen spoor van organisch leven, daar de aarde nog z&oacute;&oacute; warm was, dat
+plant noch dier kon bestaan. Waren op Krakatau algen de eerste bewoners,
+ook op aarde zijn zij de eerste organische wezens, die de geoloog in de
+oudste versteeningen aantreft. Weldra verschijnen op Krakatau de varens.
+Ook onze aarde heeft de tijd gekend, toen de<span class='pagenum'><a name="Page_192" id="Page_192">[Pg 192]</a></span> algen opgevolgd waren door
+de varens. In het steenkolen tijdperk bereikten deze eene ontwikkeling,
+waarvan wij ons nu geen denkbeeld kunnen maken. Men kent uit de
+versteeningen in Europa alleen 300 soorten van varens in dat tijdperk,
+terwijl men thans slechts het vijfde deel er van aantreft. Daarna
+verschenen op aarde de zichtbaar bloeiende planten en in de jongere
+tijdperken der aardkorst ging de macht der varens en andere cryptogamen
+ten onder. En z&oacute;&oacute; zal het ook op Krakatau gaan! Weldra zullen ook daar
+phanerogamen de meerderheid uitmaken, en de varens zullen worden
+verdrongen.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Eenige belangrijke beschouwingen van Dr. Treub, gepubliceerd in de
+"Annales du Jardin botanique de Buitenzorg," v. VII, mogen hier niet
+achterwege blijven.</p>
+
+<p>"Wanneer Krakatau gelegen ware in het midden van den Oceaan, op zeer
+grooten afstand van met phanerogamen begroeide eilanden, dan zouden de
+varens niet zoo spoedig verdwijnen. Evenals dit geschiedt op de
+koraaleilanden van jongere vorming, zal het strand bedekt worden met
+waterplanten. Langzamerhand zullen hier, uit zaadjes, die door water,
+wind of vogels worden aangevoerd, ook phanerogamen ontkiemen; stelt men
+zich nu voor dat het eiland intusschen met varens bedekt is, dan zal de
+strandflora zich langzamerhand verspreiden van het strand af naar het
+binnenland. Dit is niet onmogelijk, omdat de meeste planten, die op het
+strand groeien, wel is waar het zeestrand verkiezen, maar toch nog
+groeien kunnen op eene vrij groote hoogte en op eenigen afstand van het
+strand. Maar hoe verder de strandflora zich van zee verwijdert, des te
+minder levensvatbaarheid heeft zij. Dicht bij het strand zal zij dus
+spoedig de overwinning behalen op de varens, maar het binnenste van het
+eiland, vooral als het een berg is, zal aan de varens blijven behooren.
+Want de strandflora kan daar niet bestaan en, als het eiland zeer
+geisoleerd ligt, zullen er weinig kiemen<span class='pagenum'><a name="Page_193" id="Page_193">[Pg 193]</a></span> worden aangevoerd van
+phanerogamen, die geschikt zijn op groote hoogte en ver van het strand
+te leven.</p>
+
+<p>In een dergelijk geval verkeeren de eilanden Juan Fernandez en
+Ascension.</p>
+
+<p>Juan Fernandez is een klein vulkanisch eilandje, gelegen op een afstand
+van 400 mijlen van de Westkust van Amerika op de hoogte van Chili. Men
+vindt hier 24 soorten van varens, en zij vormen het hoofdbestanddeel van
+de flora op dit eiland.</p>
+
+<p>Ascension is een vulkanisch eiland, dat nagenoeg even hoog is als
+Krakatau. De bodem van dit eiland geeft dien van Krakatau niet veel toe,
+zooals blijkt uit de volgende beschrijving. "Men heeft St. Helena eene
+naakte rots genoemd, maar het is een paradijs vergeleken met Ascension,
+dat bestaat uit eene verschroeide massa van vulkanischen oorsprong, die
+voor een gedeelte gelijkt op flesschen-glas en voor een ander gedeelte
+op cokes en asch.</p>
+
+<p>Wat de flora van Ascension betreft, zoo groeien er alleen planten op
+eene kleine, groengekleurde bergpiek, die zich tot eene hoogte van 2800
+voet boven de zee verheft. Op het lage gedeelte van het eiland komt
+alleen &eacute;&eacute;n grassoort voor, maar de piek is bedekt met een kleed van
+varens, waaruit hier en daar een heester te voorschijn komt."</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Juan Fernandez en Ascension liggen ver van de overige plantenwereld; de
+kiemen der phanerogamen moeten langen tijd in zee blijven drijven,
+zonder hunne kiemkracht te verliezen. En dit gebeurt niet gemakkelijk.</p>
+
+<p>Was Krakatau in eene dergelijke conditie, dan zou de flora, zooals Dr.
+Treub haar in 1886 aantrof, een blijvend karakter hebben. Maar zooals
+dit eilandje ligt, te midden van de vruchtbare dicht begroeide eilanden
+van Insulinde, kunnen de kiemen der zichtbaar bloeiende planten, die op
+groote hoogte, verre van het strand, kunnen groeien, er even gemakkelijk
+komen door den wind, als door de zee<span class='pagenum'><a name="Page_194" id="Page_194">[Pg 194]</a></span> en door de vogels, zonder hunne
+kiemkracht te hebben verloren. En, hoewel bij het bezoek van Dr. Treub
+het binnenste van het eiland nog maar enkele jonge phanerogamen droeg,
+zoo was dit toch reeds het begin van eene nieuwe periode.</p>
+
+<p>De overeenkomst tusschen het kale eiland Ascension en de schaduwlooze
+puimsteenbergen van Krakatau is slechts van tijdelijken aard. Want reeds
+ontspruiten er de zichtbaar bloeiende planten, die een geheel ander
+karakter zullen geven aan het eiland. Die phanerogamen planten zich
+voort en vermenigvuldigen zich; de wind brengt nieuwe soorten over. De
+vogels vinden dan op het eiland schaduw en rusten er gaarne uit. Hunne
+stofwisseling brengt niet alleen meststoffen aan, maar in hunne
+excrementen vindt men bovendien zaadjes, afkomstig van vruchten. Ten
+slotte wordt de bodem bedekt met organische bestanddeelen, afkomstig van
+de plantenwereld; er heeft zich eene echte humuslaag gevormd.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Zoo verliest Krakatau den eigenaardigen stempel, dien de uitbarsting er
+op drukte. En als eenmaal de boomen volwassen zullen zijn, die er thans
+welig opschieten, dan zal Krakatau hetzelfde onschuldig, vriendelijk
+uiterlijk hebben als de tallooze andere eilandjes in den Indischen
+Archipel. Weer zullen dichte bosschen het eiland bedekken, zooals ze dat
+deden v&oacute;&oacute;r 1883, en men zal moeite hebben om te gelooven, dat het eiland
+voor weinige jaren eene grijze rots was.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p>Maar al onderscheidt zich dan ook in de toekomst waarschijnlijk Krakatau
+in niets van zijne ontelbare buren, de groene eilanden van den Archipel,
+de herinnering aan de uitbarsting van 1883 zal nooit uitgewischt worden.
+Evenals Herostratus te Ephese er voor meer dan 2000 jaren<span class='pagenum'><a name="Page_195" id="Page_195">[Pg 195]</a></span> in geslaagd
+is om zijn naam aan de vergetelheid te ontrukken door het plegen van
+eene groote misdaad: het in brand steken van den tempel van Diana, zoo
+heeft Krakatau aan de menschheid in 1883 zooveel leed berokkend, dat het
+genoeg gedaan heeft om nooit vergeten te worden.</p>
+
+<p>Maar dit leed treedt geheel op den achtergrond, als het wordt vergeleken
+met de verplichtingen, die elk veld van natuurstudie aan de uitbarsting
+heeft. Zij verschafte ons op reusachtige schaal tal van feiten, die een
+nieuw licht werpen op menig gebied der natuurwetenschappen. In dat
+opzicht is zeker de uitbarsting van Krakatau eenig in de geschiedenis
+der aarde.</p>
+
+<div><br /><br /></div>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_196" id="Page_196">[Pg 196]</a></span></p><p>En wie weet, welke verrassingen dit geheimzinnige plekje ons nog bieden
+zal?</p>
+
+<hr style="width: 65%;" />
+
+<h3>Inhoud</h3>
+
+
+
+<div class="centered">
+
+<table summary="Table of Contents">
+  <tr>
+  <td >&nbsp;</td>
+  <td >&nbsp;</td>
+  <td >Pagina</td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk I.</span></td>
+  <td>De wereld van Vulcaan</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_I">7</a></td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk II.</span></td>
+  <td>Op weg naar Indi&euml;</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_II">31</a></td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk III.</span></td>
+  <td>Krakatau v&oacute;&oacute;r de groote uitbarsting</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_III">40</a></td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk IV.</span></td>
+  <td>Aan boord van de "Gouverneur-Generaal Loudon", tijdens de uitbarsting</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_IV">54</a></td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk V.</span></td>
+  <td>Aan boord van de "Gouverneur-Generaal Loudon", na de uitbarsting</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_V">77</a></td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk VI.</span></td>
+  <td>Het gebied der schoten en luchttrillingen van Krakatau</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_VI">94</a></td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk VII.</span></td>
+  <td>De waterbeweging</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_VII">108</a></td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk VIII.</span></td>
+  <td>Het gebied der uitgeworpen stoffen</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_VIII">119</a></td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk IX.</span></td>
+  <td>Gelijktijdige vulkanische gebeurtenissen op aarde</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_IX">129</a></td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk X.</span></td>
+  <td>I. De optische verschijnselen in den dampkring van 1883-1886</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_X">138</a></td>
+  </tr>
+
+
+  <tr>
+  <td>&nbsp;</td>
+  <td>II. Kan de uitbarsting van Krakatau de oorzaak zijn der abnormale optische verschijnselen van 1883-1886?</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_Xa">150</a></td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk XI.</span></td>
+  <td>Na de groote uitbarsting</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_XI">164</a></td>
+  </tr>
+
+  <tr>
+  <td><span class="smcap">Hoofdstuk XII.</span></td>
+  <td>Het nieuwe plantenkleed van Krakatau</td>
+  <td><a href="#HOOFDSTUK_XII">185</a><br /></td>
+  </tr>
+
+</table>
+</div>
+
+
+<hr style="width: 65%;" />
+
+<h3>Voetnoten:</h3>
+
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_1" id="Footnote_1_1"></a><a href="#FNanchor_1_1"><span class="label">[1]</span></a>
+Zie pag 80.</p></div>
+
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_2" id="Footnote_1_2"></a><a href="#FNanchor_1_2"><span class="label">[2]</span></a>
+ Zie over de onderzoekingen van Aitkin, de Engelsche "Nature" of de
+"Revue scientifique": "les poussi&egrave;res de l'air" (13 Oct. 1888). na
+diffractie en absorptie door de lagere luchtlagen, terwijl de stoflaag
+in de tweede plaats het gereflecteerde licht terugkaatste. En dit
+verschijnsel is mogelijk, als de stofdeeltjes zeer fijn verdeeld in de
+atmosfeer voorkomen.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_3" id="Footnote_1_3"></a><a href="#FNanchor_1_3"><span class="label">[3]</span></a>
+"Die Bewegung des Krakatau Rauches in September 1883" von Prof. J.
+Kiessling.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_4" id="Footnote_1_4"></a><a href="#FNanchor_1_4"><span class="label">[4]</span></a>
+ Denkbeeld van Mr. W.H. Preece uitgedrukt in de "Times" 12 Dec. 1883
+(Rapport R.S. pag. 416).</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_5" id="Footnote_1_5"></a><a href="#FNanchor_1_5"><span class="label">[5]</span></a>
+Zie pag. 451 Rapp. R.S.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_6" id="Footnote_1_6"></a><a href="#FNanchor_1_6"><span class="label">[6]</span></a>
+Rapp. R.S. pag. 448.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_7" id="Footnote_1_7"></a><a href="#FNanchor_1_7"><span class="label">[7]</span></a>
+Rapp. R.S. pag. 413, 414 en 449.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_8" id="Footnote_1_8"></a><a href="#FNanchor_1_8"><span class="label">[8]</span></a>
+Rapp. R.S. pag. 449.</p></div>
+
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_9" id="Footnote_1_9"></a><a href="#FNanchor_1_9"><span class="label">[9]</span></a>
+ Wij vinden daar 1885, pag. 50: "Un t&eacute;moin oculaire de l'&eacute;ruption de
+Krakatoa M. van Sandick a r&eacute;sum&eacute; ses impressions, en m&ecirc;me temps que les
+r&eacute;sultats de l'enqu&ecirc;te faite par M. Verbeek. <i>Ces r&eacute;sultats nous
+sugg&egrave;rent quelques r&eacute;flexions</i>, que nous soumettons au lecteur." etc.
+observ&eacute;s en Asie, en Afrique, en Am&eacute;rique et en Europe et qu'en France
+M. Camille Flammarion a &eacute;t&eacute; le premier &agrave; attribuer &agrave; la catastrophe de
+26 et 27 Aout ont eu certainement pour cause principale les particules
+de cendre, se maintenant durant de longs mois dans les r&eacute;gions
+sup&eacute;rieures de l'atmosph&egrave;re terrestre."</p></div>
+
+<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_10" id="Footnote_1_10"></a><a href="#FNanchor_1_10"><span class="label">[10]</span></a>
+Riviermonden.</p></div>
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's In Het Rijk van Vulcaan, by R. A. van Sandick
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN HET RIJK VAN VULCAAN ***
+
+***** This file should be named 18016-h.htm or 18016-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/8/0/1/18016/
+
+Produced by Robert Cicconetti, Michael Oltz and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
+
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..3a006ef
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #18016 (https://www.gutenberg.org/ebooks/18016)