diff options
Diffstat (limited to '17468-8.txt')
| -rw-r--r-- | 17468-8.txt | 1592 |
1 files changed, 1592 insertions, 0 deletions
diff --git a/17468-8.txt b/17468-8.txt new file mode 100644 index 0000000..5bb38de --- /dev/null +++ b/17468-8.txt @@ -0,0 +1,1592 @@ +The Project Gutenberg EBook of Relikwieën uit onzen Heldentijd, by Anonymous + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Relikwieën uit onzen Heldentijd + De Aarde en haar volken, 1873 + +Author: Anonymous + +Release Date: January 5, 2006 [EBook #17468] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK RELIKWIEËN UIT ONZEN HELDENTIJD *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + + + +RELIKWIEËN UIT ONZEN HELDENTIJD. + + + +I. + +Kent ge de zoetvloeiende verzen van onzen dichterlijken landman +Huibert Korneliszoon Poot: + + + O, wat brengt de rijke vreê + Wenschelijke schatten meê! + Dat zijn zenuwen van Staten, + Dat kan Koningrijken baten; + Hermes roê, die slangen draagt, + Troost de landen, daar men klaagt! + De eedle Kunsten triomfeeren, + En de eerwaarde Deugden keeren, + Kuisch en schoon en leliewit, + In haar korts geruimd bezit. + + +Die goede, brave Poot! Voorzeker hield hij zich in gemoede overtuigd, +toen hij deze regels neerschreef, niet slechts iets fraais, maar +ook iets zeer treffends en onbetwistbaar waars te hebben gezegd. De +wenschelijke schatten van den rijken vrede!--wat een prachtig +onderwerp voor een achttiende-eeuwsch dichterlijk landman, rustig in +zijne boerderij gezeten, waar het leven zoo genoegelijk voortrolde; +wat een prachtig onderwerp om daarop mooie verzen te maken; verzen +bovendien, die door al zijne tijdgenooten met onverdeelde instemming +en toejuiching zouden worden begroet. Men soesde en dommelde zoo +genottelijk, te midden dier opgehoopte schatten, door den rijken vrede +uitgestort, slechts nu en dan in zijne zoete droomen gestoord door het +doffe gerucht van den in de verte woedenden oorlogsstorm. Men dommelde +en droomde zoo recht genottelijk, droomde zelfs van een aanstaanden +eeuwigen vrede.... Och ja, onze tegenwoordige Vredebonden kunnen +niet eenmaal roemen op de nieuwheid hunner dwaze utopieën en ijdele +hersenschimmen, voor wier verwezenlijking, stel dat zij mogelijk ware, +de hemel ons moge behoeden! + +Want zie, hoe fraai en gemoedelijk Poot ook de zegeningen van den vrede +en de uitnemendheid van dezen boven den oorlog mocht bezingen; hoe +duizende malen, na hem, dit versleten thema ook moge zijn opgewarmd, +nog eens behandeld, uitgesponnen, toegelicht; hoeveel men ook over +dit onderwerp moge hebben gezongen, geredeneerd, gepreekt en--vergeef +het woord--gewaweld: toch blijft het waar, dat de oorlog te allen +tijde de ernstige oefenschool is geweest tot ontwikkeling van sommige +der hoogste en edelste eigenschappen van den menschelijken geest; +de strenge tuchtmeester tot vorming van karakter, wilskracht en +zelfstandigheid; de geduchte vuurdoop tot loutering en reiniging +en zedelijke wedergeboorte. Toch blijft het waar, dat er een vrede +wezen kan, in aard en strekking en vrucht duizendmaal verderfelijker +en noodlottiger dan de vreeselijkste oorlog; een vrede, die als een +benauwde, lauwe, zwoele zomerdag, alle frischheid en spontaneïteit +des levens, alle energie en kracht tot handelen onderdrukt; die, +met schrikbarende snelheid, de giftige kiemen van allerlei doodelijk +onkruid weelderig doet opschieten; die den geestelijken dampkring met +verpestende miasmen vult, en als een verterende kanker aan het innigst +levensbeginsel der maatschappij knaagt; een vrede, die om den oorlog, +als een zegen des hemels, zou leeren bidden! + +Doch, wat verdiepen wij ons in beschouwingen en redeneeringen: is +de getuigenis der historie, onzer eigene historie, niet daar, om +de waarheid onzer woorden te staven? Wanneer was ons volk grooter, +krachtiger, gelukkiger: in die kalme, vreedzame achttiende eeuw, toen +het rustig neerzat bij zijn opgehoopte schatten en Poot de zegeningen +van den rijken vrede bezong: of toen, anderhalve eeuw vroeger, het +oorlogsgerucht het gansche land vervulde, de krijgszang dreunend +weergalmde over veld en heide, door dorp en stad; toen ieder man +te ieder uur gereed moest staan het wapen aan te gorden, de zware +musket ter hand te nemen, en heen te snellen naar de grenzen of +naar de wallen der stad, om den vijand af te weren, die niet afliet +van dreigen; toen iedere gewonnen spanne gronds met onverflauwde +waakzaamheid en onvermoeide inspanning moest worden verdedigd, om +niet weder verloren te gaan, en twee menschengeslachten opgroeiden +en stierven onder het rusteloos wapengekletter? O, er was strijd in +die dagen, heftige strijd op ieder gebied en alom: strijd te water en +te land, van nabij en van verre; strijd van vorsten en volken, van +beginselen, meeningen en belangen; strijd van oud en nieuw; strijd +in kerk, in staat en maatschappij; en de oogenblikken van vrede en +verpoozing waren weinig en vluchtig slechts. Maar die strijd liet +ook niet toe, in trage zelfzuchtige rust te verzinken; hij riep en +drong tot inspanning aller krachten, tot ontwikkeling en aanwending +aller gaven en talenten; hij noopte tot krachtige, mannelijke daden; +hij werkte opwekkend, sterkend, aanvurend op aller geest en gemoed, +zette de perken des levens uit, verhoogde, verdubbelde de werkzaamheid +in iedere sfeer. Want niet alleen leerden de handen zich vaardiger +reppen en met vaster greep het zwaard omklemmen; niet alleen spande +het vindingrijk vernuft zich rusteloos in tot het opsporen van nieuwe +wapenen in den ernstigen strijd, het scheppen van nieuwe bronnen van +welvaart en kracht: het jeugdige, frissche, zelfbewuste leven, niet +met enkele verdediging tevreden, brak zich nieuwe banen, en stroomde +uit naar alle zijden, in overstelpenden overvloed. + +Wat schitterend schouwspel bood zij aan, de jonge republiek +der Vereenigde-Nederlanden, in de laatste jaren der zestiende en +de eerste der zeventiende eeuw! Nog altijd duurde de worsteling, +door haar met de machtigste mogendheid ter wereld aangebonden: en +was het ook voor den nadenkenden opmerker niet meer twijfelachtig, +aan welke zijde de eindelijke zegepraal wezen zou, toch kwamen +daar nog menigmaal oogenblikken, waarin de kans hachelijk stond; +toch mocht het zwaard nog niet uit de hand worden gelegd, noch het +oog afgewend van den dreigenden, loerenden vijand, die steeds het +gunstige oogenblik bespiedde om, zoo mogelijk, een doodelijken slag +te slaan. Maar toch, te midden van deze geduchte worsteling op leven +en dood, die wel de inspanning van alle krachten mocht eischen, werd +daar nog kracht en moed en lust en tijd gevonden ter behartiging van +zoovele andere belangen, die elk op zich zelf gewichtig genoeg schenen +om de aanwending te vorderen van alle vermogens, de toewijding van alle +talenten. Terwijl zij, nog van alle zijden geprangd, door ontrouwe of +flauwhartige bondgenooten in den steek gelaten of kommerlijk geholpen, +haar eng begrensd erf verdedigde tegen den aandringenden vijand, +verhief de jonge republiek zich gaandeweg tot een wereldmarkt, waar +de voortbrengselen van oost en west, van zuid en noord heenstroomden, +om weder naar heinde en verre te worden verzonden; breidde zij haar +handel naar alle zijden uit, en schiep zich eene koopvaardijvloot, +die in menigte van schepen de koninkrijken van Engeland en Frankrijk +zooverre te boven ging, dat, zegt de regeering van Amsterdam reeds in +1596, daarvan nauwelijks eenige vergelijking kan gemaakt worden. En +daarmede nog niet tevreden, zond zij hare zonen uit om nieuwe wegen +te openen, langs nog onbetreden paden zich den toegang tot de pas +ontdekte werelden in oost en west te banen, ook daar den kamp met haar +vijand te wagen, en hare vlag te planten op kusten, vroeger nimmer door +Europeanen betreden. Haar genie deinsde niet terug voor het onbekende; +haar moed bezweek niet voor de dreigendste gevaren, haar volharding +schrikte niet terug voor de grievendste teleurstellingen; in de volle +kracht der jeugd streefde zij voorwaarts, zich harer roeping bewust, +hare heerlijke toekomst tegen, om straks, na de eindelijke zegepraal, +voor een poos, daar te staan, het wonder van Europa, het voorwerp +van aller eerbied; benijding en vrees; te staan aan de spits der +volkeren, meesteresse van het lot der beschaafde wereld! Dat tijdperk +duurde kort, en kon ook niet anders dan vluchtig voorbijgaande zijn: +de levenskracht, door de weldadige in- en overspanning uitgeput, zonk +welhaast al dieper en dieper, tot ze eindelijk nauw voldoende was om +het trage bloed door de aderen te doen voortkruipen, en de smeulende +vonk voor geheele uitblussching te bewaren. Zij had hare roeping +vervuld, de fiere republiek; zij had een daad verricht, waarvan de +gevolgen der gansche menschheid ten goede zoude komen; zij had een +nieuw tijdperk in de wereldgeschiedenis geopend, zij had daaraan hare +beste krachten, haar hartebloed, haar leven gewijd...... Wat wonder +dat ook zij, als anderen van gelijke roeping voor en na haar, straks +machteloos nederzeeg! Dit is onze roem, dat wij mede eene plaatse, +eene hooge en eervolle plaatse, innemen onder de volken-martelaren: +want ook onder de natiën zijn er, die niet voor zich zelf alleen, +maar meer nog voor anderen, voor de wereld, lijden en strijden en +ten offer gaan. + +Nadat de nederlandsche gewesten reeds in vollen opstand tegen den +koning waren gekomen, en terwijl de strijd van wederzijden met de +grootste verbittering werd gevoerd, bleven, jaren achtereen, hunne +handelsbetrekkingen met de overige deel en der spaansche monarchie +onverlet. Nederlandsche en met name hollandsche schepen voeren naar de +spaansche havens, en brachten daar zoowel de voortbrengselen van hun +eigen land--kaas, boter, haring, lakens, wollen stoffen--als hout en +koren, teer en huiden van de landen der Oostzee ter markt, om ze in +te ruilen voor de geurige vruchten van het zuiden, voor wijn en zout +en de kostbare specerijen der tropische gewesten. Zoo zag men, jaren +lang, het zonderlinge schouwspel van een zeer levendig handelsverkeer +tusschen twee oorlogvoerende partijen, die juist aan dien handel de +middelen ontleenden om den woedenden krijg met des te meer kracht voort +te zetten. Want kon Spanje, voor de uitrusting zijner legers en vloten, +moeilijk de noordsche waren missen, die de hollandsche handel hem +toevoerde, aan den anderen kant was het behoud en de uitbreiding van +haar handel voor de jonge republiek eene levenskwestie. Ging deze, die +voor verre het grootste gedeelte niet anders dan transitohandel was, +in andere handen over, was eenmaal de wijde zee voor haar gesloten: +vanwaar zou zij dan de middelen bekomen om de geduchte worsteling +voort te zetten, zij, met haar binnen zoo enge grenzen omsloten, +door de natuur zoo stiefmoederlijk bedeeld grondgebied? Niet geheel +billijk, en ook niet vrij van baatzuchtige nevengedachten, was dan +ook de verontwaardiging van Hollands bondgenooten, en vooral van +koningin Elizabeth, die het den hollandschen handelaars maar niet +konden vergeven, dat zij, zoo het heette, door lage winzucht gedreven, +zelf den algemeenen vijand de middelen verschaften tot voortzetting +van den krijg. + +Ook den koning van Spanje verdroot het, dat zijne oproerige onderdanen +zoo groote winsten trokken uit den handel op zijne landen, doch de +overtuiging dat hij niet buiten hen kon, hield hem langen tijd van het +nemen van doortastende maatregelen terug. Wel werden nu en dan enkele +schepen in beslag genomen, enkele schippers in 's konings dienst +geprest of in de kerkers der inquisitie geworpen: maar daar bleef +het ook bij; en onze kloeke kooplieden lieten zich door dergelijke +verdrietelijkheden niet afschrikken, waar zoo schitterende winst de +welgeslaagde onderneming bekroonde. Doch, in het eind, na de verovering +van Portugal, na den val van Antwerpen, na den ondergang van de Armada, +begon de koning, als wilde hij op zijn ouden dag door ondoordachte +roekeloosheid vergoeden wat hij in jeugdiger leeftijd door besluiteloos +dralen had verbeurd, tot krachtiger maatregelen over te gaan. Een en +andermaal werden, op het onverwachtst, alle nederlandsche schepen, +die in de havens van Spanje en Portugal lagen, in beslag genomen en +verbeurd verklaard; gevangenschap en verlies van lijf en goed stonden +den vermetele te wachten, die het nog waagde handel met 's konings +trouwe onderdanen te drijven; en werd ook die handel nimmer geheel +opgegeven, toch was hij nu met gevaren en moeilijkheden gepaard, +die alle ontwikkeling in den weg stonden, en hem onvermijdelijk ten +gronde moesten richten. Hadde Filips vroeger gedaan wat hij nu, +tegen het einde zijner regeering, beproefde te doen; hadde hij, +bij het begin van den opstand, in plaats van telkens en telkens op +nieuw, met opoffering van onnoemelijke schatten, zijn legers naar de +Nederlanden te zenden, waar ze als wegzonken in den drassigen bodem, +zich beijverd, zijne tegenpartij met alle kracht op haar eigenlijk +element te bevechten, en den oproerigen gewesten de zee versperd: +hoogstwaarschijnlijk zou hij zijn doel bereikt, en den opstand, van +zijn levensader afgesneden, bedwongen hebben. Nu was het daarvoor +te laat. Sloot de koning de havens van zijn land voor de hollandsche +schippers, dreigde hij met kerker en galei die zijn verbod trotseerden, +welnu, dan zelf den weg gezocht naar die rijke wonderlanden van het +Oosten, naar die onschatbare koloniën, voor ongeveer een eeuw door +spaansche en portugeesche zeevaarders en avonturiers ontdekt en voor +hun vaderland gewonnen, en waaruit nu nog de koning van Spanje de +middelen putte, die zijne vast waggelende mogendheid moesten schragen. + +Het was een stout bestaan! Niet zoozeer om de moeilijkheden en +bezwaren, aan de vaart zelf verbonden: de weg, die uit de zuidelijke +havens van Europa naar Indië voerde, was bekend; de afstanden, de +lengte en breedte der voornaamste punten, de richting van winden en +stroomen, de gevaren van den tocht en de middelen om ze te boven te +komen of te ontduiken, waren geen geheim. Bovendien, waarom zouden +hollandsche zeevaarders angstvallig hebben opgezien tegen hetgeen +Vasco de Gama en Magellaens, nu eene eeuw geleden, hadden gedaan, +tegen hetgeen, nog voor weinige jaren, Drake en Cavendish met zoo +schitterenden uitslag hadden volvoerd? Neen, wat men te overwinnen +had, was iets geheel anders, was, zoo als later bleek, grootendeels +een schijnbeeld, maar dat daarom met niet minder vermogen op de +verbeelding werkte en de gemoederen met bekommering sloeg. + +De schitterende droom der spaansche wereldzee was, in menig +opzicht, toen nog eene ernstige werkelijkheid, of gold althans als +zoodanig. Spanje en Portugal, sedert 1580 onder één schepter vereenigd, +hadden het Oosten en het Westen onder zich verdeeld: het laatste had de +hand gelegd op de kusten en eilandengroepen van den Indischen oceaan, +waarheen zijne onverschrokken zeevaarders den weg hadden gewezen het +eerste had uit de handen van Columbus een nieuw werelddeel ontvangen, +dat koene avonturiers, in weinige jaren, hadden veroverd. Geene andere +europeesche mogendheid had nog aan deze kusten haar vlag geplant, +geene het gewaagd, als mededinger op te treden om den Spanjaarden en +Portugeezen hun alleenhandel op de beide Indiën te ontrukken. Was ook +de macht van Portugal gedaald, waggelde het reusachtige gebouw harer +koloniale grootheid op zijne grondvesten: toch was de herinnering aan +dat grootsch verleden nog levendig, de aangrijpende voorstelling dier +wereld-omspannende heerschappij nog ontzaggelijk genoeg, om zelfs de +stoutmoedigsten een oogenblik te doen terugdeinzen, nu het er op aan +kwam, met deze macht de worsteling aan te binden, haar aan te tasten +in hare eigene, ongenaakbare veste. + +Evenwel het moest: de toekomst des vaderlands stond op het spel; +en in dien tijd waren de Hollanders niet gewoon, zich door gevaren +en moeilijkheden, door schijnbare onmogelijkheden zelfs, te laten +afschrikken. Zoo zou dan de poging worden gewaagd. Doch, zoo mogelijk, +zou men een anderen weg kiezen, dan dien de Portugeezen zich hadden +gebaand en voorbehouden; met andere volken, dan waarover de Portugeezen +hun schepter zwaaiden, betrekkingen aanknoopen. Langs het noorden van +Azië, langs tot dusver onbetreden wegen, wilde men de landen van het +uiterste Oosten bereiken, zonder den vijand te ontmoeten op de verre +zeeën, waar nog de schrik zijns naams heerschte. + +Ja, wel langs onbekende wegen! Immers, nog had niemand de zeeën ten +noorden van Rusland en Siberië onderzocht; nog had geen zeevaarder +daar het anker uitgeworpen, of de kusten en eilanden opgemeten en +in kaart gebracht. Deze streken waren in vollen nadruk eene _terra +incognito_, waaromtrent men zich de zonderlingste voorstellingen +vormde. Sommigen fabelden van een groot land, nabij de pool gelegen, +waar een eeuwige zomer heerschte, en alle zegeningen des hemels op +de gelukkige bewoners nederdaalden; anderen wisten daarentegen te +verhalen van allerlei vreeselijke monsters, die in deze onherbergzame +oorden huisden, en iederen vreemdeling met een onontkoombaren dood +bedreigden. Maar hieromtrent waren allen, geleerden en zeevaarders, +het eens, dat het mogelijk was, benoorden Rusland en Azië om, naar +Indië, of, zooals men toen zeide, naar de koningrijken van China en +Cathay, te komen. Het eenige, waarover verschil van gevoelen bestond, +was de juiste richting, die men te volgen had, om den doortocht te +vinden, aan welks bestaan niemand twijfelde. Was men slechts eenmaal +de uiterste landspits, de zoogenaamde kaap Tabis, omgevaren, dan +had men alleen de zuidoostwaarts afloopende kust te volgen, om in de +Chineesche zee te komen. + +Holland zou het wagen, dien doortocht te zoeken, en dan, waar het +niet minder op aankwam, zich het bezit daarvan verzekeren. Slaagde +de poging, dan had men zich een weg naar Indië gebaand, die, naar +men meende, wel een paar duizend mijlen korter was dan die om de +Kaap, en waar geen mededinging van Spanjaarden of Portugeezen te +duchten viel. Moedige mannen vatten het denkbeeld op, en rustten +niet voor het tot uitvoering kwam. Onder hen komt de eerste plaats +toe aan Balthasar de Moucheron, uit een edel normandisch geslacht +gesproten, een dier vele en talentvolle Zuidnederlanders, die, na den +terugkeer der belgische gewesten onder de heerschappij des konings, +naar het noorden ontweken, en zoo krachtig bijdroegen tot den bloei +en de verheffing der jonge republiek. Vol geestdrift voor zijn plan, +wist hij ook andere invloedrijke mannen, Valck, Maelson, Plancius, +den bekwamen amsterdamschen predikant-kosmograaf, straks ook Maurits +en Oldenbarnevelt, te winnen; de Staten van Holland, door zijne +schitterende voorstellingen medegesleept, zeiden hunne medewerking +toe, en namen de kosten der uitrusting van twee schepen op zich, +waarbij Amsterdam nog twee anderen voegde. + + +II. + +Den 5den Juni 1594 lichtte de kleine vloot het anker en verliet +de reede van Texel, om den tocht naar de onbekende poolzeeën te +ondernemen. Met de Statenschepen ging Linschoten, als commies van +Holland, mede: dezelfde Jan Huygen Linschoten, die, als zeventienjarige +knaap, gedreven door zijne begeerte om vreemde landen te zien, de +ouderlijke woning verlaten, en vervolgens twaalf jaren lang door +Indië omgezworven had; hij, die den rijken schat zijner waarnemingen +en opmerkingen, ten nutte zijner landgenooten, zou nederleggen in een +boek, dat misschien meer dan iets anders heeft medegewerkt, om den weg +naar Indië voor de Hollanders te openen. De leiding der amsterdamsche +schepen was toevertrouwd aan Willem Barentsz, stuurman en burger +van Amsterdam: een dier mannen, die als de typen mogen gelden onzer +kloeke burgerij uit de zestiende eeuw: nederig, eenvoudig, werkzaam, +onverschrokken, rustig op het doel afgaande, vol vertrouwen op de +goede uitkomst der zaak, waaraan zij hun leven hadden gewijd; met +innige vroomheid in het hart, met een helder hoofd, en de hand steeds +gereed om met alle macht het werk te doen, dat te verrichten viel. + +Linschoten en Barentsz zouden niet denzelfden weg volgen. Naar de +aanwijzing van den enkhuizer pensionaris Maelson, zou Linschoten de +zeeëngte tusschen Nova-Zembla en de noordelijke kusten van Moscovië +doorvaren; Barentsz daarentegen zou, overeenkomstig de meening van den +amsterdamschen predikant Plancius, benoorden Nova-Zembla omzeilen: +daar, nabij de pool, moest zich, volgens Plancius, eene open zee +bevinden. Langs den eenen of den anderen weg moest de doortocht +gevonden worden. + +De beide eskaders scheidden weldra van elkander, en gingen ieder +zijns weegs. Linschoten voer de zeeëngte door, waaraan hij den naam +van straat van Nassau gaf, maar die nu algemeen onder den naam +van straat Waigatz bekend is. Een eind weegs voorbij die straat, +moest de tocht worden gestaakt: want de zee, die zich onafzienbaar +ver voor hunne blikken uitstrekte, was door wilde stormen beroerd +en met drijfijs bedekt; het jaargetijde was reeds ver gevorderd; +de terugkeer mocht niet langer uitgesteld. Maar wat nood: was men +niet boven verwachting geslaagd? Die ruime, onafzienbare, open zee, +de zee van Tartarijen, zooals Linschoten haar noemde, reikte zij +niet, zooals hij in geestdrift uitriep, "naar de uiterste en rijkste +palen van Azië en de verre eilanden van den Oceaan?" De weg was +gevonden:--men had dien slechts te volgen. + +Minder gelukkig was Barentsz geweest: hij was met zijn schip +doorgedrongen tot den zeven-en-zeventigsten graad noorderbreedte, +tot aan gene zijde van Nova-Zembla, waar zeker, vóór hem, nog nimmer +een schip, uit de havens van het christelijk Europa uitgegaan, +het anker had geworpen. Hij had die onbekende kusten en eilanden +opgenomen en in kaart gebracht, en ze gedoopt met de zoete namen, +die aan het vaderland herinnerden. Maar ook hij had, door storm en +ijsgang gedwongen, den verderen tocht moeten staken, zonder de open +zee te hebben gevonden, waarvan Plancius had gewaagd. + +De beide eskaders ontmoetten elkander weder op hunne terugreis, en +liepen den 16den September de haven van Amsterdam binnen. Groot was de +vreugde over de goede tijdingen, die zij medebrachten. Mocht ook de +bedachtzame Barentsz de verkregen uitkomst niet zoo hoog aanslaan, +en het groote vraagstuk nog niet volkomen opgelost rekenen: de +geestdriftvolle verwachting, de welhaast tot zekerheid geworden hoop +van Linschoten zegevierde over alle bedenkingen, en vervulde allen +met dezelfde gewisheid die hem bezielde. Aan den uitslag viel niet +meer te twijfelen. Het kwam er nu slechts op aan, in het volgend jaar, +op grooter schaal, den tocht te hervatten, zoo vroeg mogelijk uit te +zeilen, en dan, langs den gevonden weg, de havens van China en Cathay +te bereiken. De Landsregeering, door de schitterende voorspellingen +van Linschoten medegesleept, rustte zeven schepen uit, waaronder een +jacht, dat zoodra de vloot kaap Tabis was omgevaren en de open zee, +die naar het zuiden voerde, had bereikt, deze gelukkige tijding naar +het vaderland moest overbrengen. De schepen kregen dubbele bemanning, +en namen voor achttien maanden leeftocht mede; ook werden een aantal +koopwaren aan boord der vaartuigen geborgen, om daarmede op de markten +van China en Cathay handel te drijven. Linschoten zou, als eerste +commies, den tocht mede maken; Willem Barentsz was opperstuurman over +het geheele eskader; en Jacob Heemskerck bekleedde de gewichtige +betrekking van schipper en supercargo op een der schepen. Met de +grootste zorg, met de uiterste nauwkeurigheid, werden alle maatregelen +beraamd, alles tot in de kleinste bijzonderheden geregeld en geschikt; +zoo zelfs, dat de zomer reeds meer dan half verloopen was, eer de +vloot in zee stak. + +Wat wenschen en gebeden, wat blijde verwachtingen vergezelden haar, +toen zij den steven noordwaarts wendde, om, het spoor van Linschoten +volgende, door de straat Waigatz naar de open zee te varen, die tot +"de uiterste en rijkste palen van Azië en de verre eilanden van den +Oceaan" reikte. Met welke slinger ringen van hoop en vrees werd de +terugkomst van het jacht verbeid, dat de blijde heilmare der groote +ontdekking naar het wachtende vaderland moest overbrengen. En hoe ruw +werd aan alle die verwachtingen, aan alle die uitzichten de bodem +ingeslagen, toen, op den 15den November 1595, vier maanden na haar +vertrek, de vloot onverrichter zake terugkeerde en aan Tessels reede +het anker uitwierp. + +Deze uitkomst was toch wel te voorzien geweest. Nauwelijks waren de +schepen in de poolzeeën aangekomen, of de geweldige stormen en de +ontzaglijke, saamgepakte ijsmassa's van den daar reeds in volle kracht +heerschenden winter, maakten de voortzetting der reis onmogelijk. Men +had met allerlei tegenspoeden te worstelen gehad: met tegenwind, met +felle koude, met ziekten, met verdeeldheid tusschen de schippers en +bootsgezellen onderling. De met zooveel ophef aangekondigde, met zoo +ruime weelderigheid uitgeruste, met zoo schitterende verwachtingen +aangevangen expeditie was jammerlijk mislukt; zelfs wat men ten +vorigen jare meende gewonnen te hebben, was nu weder verloren; het +vinden van den doortocht onzekerder dan ooit. + +Het was eene bittere, grievende teleurstelling. De regeering, thans +overtuigd dat zij zich door al te lichtvaardige voorspiegelingen +had laten vervoeren, trok zich terug, en wilde voortaan geene nieuwe +poging wagen. Echter verklaarde zij zich bereid, eene belooning van +vijf-en-twintigduizend pond te schenken aan hem, die het eerst om +het noorden heen, China zou bereiken. + +Wat de regeering des lands niet meer meende te mogen doen, wilde +Amsterdam nog eenmaal beproeven. De levensvolle, in macht en bloei +snel wassende koopstad wilde ten derdenmale de kans wagen, om de +ijzeren poorten van het noorden te breken, en dwars door de poolzeeën +heen, den weg naar het Oosten te openen, waar zoo rijke schatten +haar wachtten. De vloot onder Linschoten had vergeefs gepoogd +zich door de straat Waigatz heen te worstelen: nu nog eenmaal de +proef genomen met dien anderen weg, door haar geleerden predikant +Plancius gewezen, dien weg benoorden Nova-Zembla om. 't Is waar, +in 1594 had Barentsz vergeefs beproefd, zich daar een pad door het +ijs te openen: maar deze ééne mislukking bewees de onmogelijkheid +nog niet. Was zij wellicht niet te wijten aan het reeds te ver +gevorderde jaargetijde? Had men zich misschien niet te dicht bij de +kust van Nova-Zembla gehouden? Plancius en Barentsz zelf bleven nog +altijd vast gelooven aan het bestaan der open poolzee, en dus aan +de mogelijkheid om den doortocht te vinden. Betaamde het dan niet +der regeering van het krachtig opluikende en vroolijk voorwaarts +strevende Amsterdam, om, waar zoo groote uitkomst te bereiken viel, +voor geene zwarigheden terug te deinzen, en nog eenmaal de stoute +poging te wagen, die wellicht ditmaal gelukken zou? + +Zij rustte dan nogmaals twee schepen uit, waarmede de gevaarvolle tocht +zou worden ondernomen. De bemanning bestond geheel uit vrijwilligers, +die zich zelven hadden aangeboden: de ongehuwden hadden de voorkeur, +omdat, naar men oordeelde, minder sterke banden hen aan het vaderland +en eigen woning hechtten. Jacob Heemskerck was schipper en commies +op het eene schip, waarop Barentsz opperstuurman was; Jan Cornelisz +Rijp was met het gezag op het andere schip bekleed. Den 10den Mei +1596 verlieten de beide schepen de haven van Amsterdam, en begon die +derde "zeylagie", die in vermaardheid de beide vorigen ver achter +zich zou laten, en waarvan het verhaal eene der aangrijpendste en, +in meer dan één opzicht, eene der hartverheffendste bladzijden +in onze vaderlandsche geschiedenis zou beslaan. Eene bladzijde, +die getuigt van martelend lijden, met onbezweken moed gedragen; van +schrikkelijke doodsgevaren, met onverschrokken kalmte getrotseerd; +van trouwe plichtsvervulling, die van weifelen noch flauwen wist; +van zelfvergeten en toewijding, tegen elke proef bestand. En dat +alles niet voor een enkel oogenblik, niet in de bedwelmende opwinding +van het woelige slagveld, niet ten aanschouwe van eene juichende +schare:--neen, maar weken en maanden lang volgehouden, in kwellende +en uitputtende eenvormigheid; maar met nuchtere somberheid en zonder +een zweem van dichterlijke betoovering; maar alleen, ongezien en +onbekend, in een vergeten hoek der wereld, in sneeuw en ijs begraven, +te midden van eene ongenaakbare wildernis. Aan wie de hoogste lauwer: +aan de moedige krijgers, die, bij het schetteren der trompetten en +het donderen van het geschut, in vervoerende geestdrift ontvlamd, +hun geliefden veldheer volgend, zich op 's vijands drommen werpen, +en met onwederstaanbare vaart de overmacht voor zich doen wijken, om +straks als overwinnaars te keeren; of aan die onverschrokken mannen, +die, met zoo uiterst gebrekkige wapenen, maanden achtereen, dag aan +dag, altijd op nieuw denzelfden kamp moesten voeren op leven en dood, +den kamp tegen de ondenkbare verschrikkingen van een winter aan de +pool; en die dat doen met zoo blijmoedige eenvoudigheid, met zoo +volkomen gemis van allen ophef, als gold het de meest gewone zaak +der wereld? Aan wie de hoogste lauwer? Wij beslissen niet: maar dit +weten we wel, dat wij hem beklagen, wiens hart niet sneller klopt, +wiens oog niet tintelt, wiens geest zich niet verkwikt en verheft +bij het lezen van het onopgesmukte, naïef-eenvoudige, bijkans zouden +wij zeggen platte, verhaal van hun lijden en strijden; hem, wien de +zin ontbreekt voor de waarachtige poëzie, in dat nuchtere dagverhaal +verborgen, meer dan in zoo menig hoogdravend gedicht. + +Wij zullen de twee schepen niet op hunne vaart vergezellen. Een +nauwkeurige beschrijving dier vaart, op zich zelf reeds niet altijd +gemakkelijk, is, zonder uitvoerige kaart der kusten en zeeën, die +zij bezochten, onverstaanbaar. En zelfs met zoodanige kaart voor +zich, levert het volgen van den weg, zoo als die in het verhaal van +Gerrit de Veer wordt omschreven, eigenaardige moeilijkheden op, +omdat de oude hollandsche namen, waarmede hij kapen en inhammen, +zeeëngten en eilanden, aanwijst, allen verdwenen en door anderen +vervangen zijn. Maar zulk eene uitvoerige beschrijving der reis +is voor ons doel ook niet noodig: het is ons voldoende te weten, +dat onze onverschrokken zeevaarders, na den 9den Juni, op 74° 30' +noorderbreedte, het Beren-eiland, thans Cherry-eiland, en eenige dagen +later Spitsbergen, dat zij aanvankelijk meenden Groenland te zijn, +ontdekt te hebben, omstreeks de helft van Juli, op de hoogte van +Nova-Zembla kwamen. Doch toen waren de beide schepen reeds niet meer +bij elkander. Tusschen Rijp en Heemskerck was verschil van gevoelen +ontstaan over de richting, die men te volgen had: zij konden het +niet eens worden, en gingen toen ieder zijns weegs. Rijp nam reeds +spoedig daarop de terugreis naar het vaderland aan; maar Heemskerck en +Barentsz. worstelden verder en verder, steeds pogende, als met geweld, +den geheimzinnigen doortocht te openen, die eene bovenmenschelijke +macht scheen gesloten te houden. Bange dagen volgden; dagen van +wanhopigen strijd tegen den van alle kanten op hen aandringenden +vijand, het ijs. In waarheid, het was een geweldige kamp, als van man +tegen man, een kamp op leven en dood. Nu eens tusschen de reusachtige +ijsschotsen vastgekneld, en krakend en knarsend opgetild, tot zij +bijkans met haar spiegel hoog in de lucht, recht overeind stond; straks +weder door de aandrijvende massa's terug, altijd terug geduwd, tot er +nauwelijks, te midden der met dof gedonder voortschuivende gevaarten, +eene enge wijkplaats overbleef; dan een oogenblik adem scheppende, +als het water om haar heen wat ruimer werd, om bijkans onmiddellijk +daarop alle uitzicht, het naaste verschiet, te zien verzwolgen door +den snerpenden sneeuwstorm, die de dwarrelende vlokken in dichte wolken +voor zich uitjoeg;--zoo zwoegde en kampte en worstelde de broze kiel, +in nevel en ijs verloren, dagen en nachten achtereen, als ware zij zelf +met leven en bewustheid begaafd. Doch, helaas, de ongelijke strijd, +hoewel met onbezweken heldenmoed volgehouden, moest eindelijk worden +opgegeven. Aan het vinden van den doortocht was niet meer te denken; +het eenige, wat nu nog overbleef, was zoo spoedig mogelijk naar het +vaderland terug te keeren. Maar de geweldige, verraderlijke vijand +liet de prooi niet los, die hij eenmaal gegrepen had. Al nauwer en +nauwer trok hij zijne noodlottige kringen om het onwillig wijkende, +nog altijd kampende schip; al dichter en dichter schoven de ijsmassa's +opeen; met onverpoosd geweld gierde de bulderende storm, de schotsen +voor zich uit drijvende en de grauwe lucht met verblindende wolken van +sneeuw vervullende; de hoog opgekruide schotsen en ijsbergen kraakten +en spleten met donderend geloei van elkander; het schip dreigde ieder +oogenblik te splijten en in den afgrond te zinken... + +"Het was soo schrikkelyck om te hooren ende te sien," zegt Gerrit +de Veer, "dat iemant de hairen te bergen stonden van dit afgryselyck +schouwspel."-- + +Deze doodstrijd duurde kort. Op den 1sten September zat het schip +voorgoed vastgevroren; het ijs was even onbewegelijk als het +vaste land; het vaartuig zou dat jaar niet meer vlot worden. De +vreeselijke waarheid, die men zich zoolang had gepoogd te ontveinzen, +stond dan nu onloochenbaar voor ieders oogen: de kleine schare der +schipbreukelingen moest hier, in eene onbekende haven der poolzee, +den winter doorbrengen. Wat dit inhad, konden zij zich bezwaarlijk +voorstellen, ook al waren de verschrikkingen dezer onherbergzame +streek hun sinds lang niet onbekend. Maar "zij gaven 't Godt op, en +verwachtten hulpe van Hem." Met zwijgende, doch verre van lijdelijke +onderwerping, togen zij dadelijk aan den arbeid, om zich een huis te +bouwen, "om te beter voor de coude ende wilde beesten beschermd te +blyven." Gelukkig vonden zij op de kust eene groote menigte drijfhout, +door den storm herwaarts aangevoerd; wat ontbrak moest het schip +leveren. Zes weken lang duurde de arbeid, eer de nederige woning +voltooid was: op den 25sten October sliep de geheele bemanning voor +het eerst in het huis. Doch een hunner, de timmerman, sliep toen reeds +sedert meer dan een maand in eene sleuf van het ijs, waar zij het lijk +hadden nedergelegd, omdat het onmogelijk was, in den metaalharden +grond een graf voor den gestorven makker te delven. Nu de woning +voltooid was, werd het schip grootendeels ontladen, de proviand in +het huis gehaald, en het uurwerk gesteld, dat nog voor een poos de +trage vlucht des tijds zou aanwijzen, tot het eindelijk ook stil zou +staan onder de verstijvende aanraking van de kille hand des winters, +die nu met al zijne verschrikkingen en ijselijkheden naderde. + +Want de vreeselijke poolnacht stond voor de deur. Al meer en meer slonk +de zonneschijf, al kleiner en kleiner werd de boog, dien zij aan den +hemel beschreef; eindelijk, op den 3den November, zagen zij niet meer +dan, voor een korte poos, den bovenrand der zon: toen ging zij onder, +om gedurende vele weken niet meer boven de kimmen te rijzen. Hand +over hand nam nu de koude toe; de kleederen der ballingen waren stijf +bevroren, hunne schoenen als metaal; zoodat zij verplicht waren, zich +van het hoofd tot de voeten in vossevellen te wikkelen. Niets was meer +veilig voor de felle beet van den nijdigen winter: de klok stond stil, +het bier verstijfde, de spaansche wijn bevroor en moest gesmolten +worden. Het vuur verwarmde hen niet, al zengde het hunne kleederen, +en al maakte de rook in de woning hen bijkans blind. Dagen en dagen +achtereen daalde er als een zondvloed van sneeuw uit de zwarte wolken; +het huis was tot aan den nok begraven; wilde men naar buiten gaan, +dan moest men door de schouwe uitklimmen, of zich, met ongeloofelijke +inspanning, een pad banen door de opgehoopte, vastgevroren sneeuw. En +den vermetele, die het waagde, de woning te verlaten, hem grijnsde +daar buiten de dood aan. Zoo schrikkelijk werd bijwijlen de koude, +"dat," schrijft de Veer, "wij malcanderen deerlyck aansaghen, vreesende +soo 't alsoo voortaen noch couder soude worden, dat wij van de coude +souden hebben moeten vergaen; want wat vier wij maecten, soo conden +wij ons effenwel niet verwarmen."--Om zich tegen dien vreeselijken +vijand eenigermate te beschermen, hadden zij, in den avond van den 7den +December, alle spleten en openingen in de woning en ook den schoorsteen +dicht gestopt, en een steenkolenvuur aangelegd. Na zich aldus te goed +te hebben gedaan, ging ieder in zijne kooi liggen, "welgemoet synde van +de vercreghen warmte, ende langen tyt met malcanderen pratende." Maar +allengs werden allen door eene zonderlinge duizeligheid en bedwelming +overvallen, en snakten zij naar lucht, zonder twijfel hadden allen +deze verkwikking met den dood moeten bekoopen, indien niet een +hunner de kracht en de tegenwoordigheid van geest had gehad, om de +deur open te stooten. De man stortte bedwelmd op de sneeuw neder; +maar de scherpe lucht, die binnendrong, redde zijn en aller leven. + +Zoo kroop, onder bijkans duldeloos lijden, de maand December voorbij, +en begon het nieuwe jaar 1597, "met noch grooter peryckel, coude ende +ongemack." Sneeuwstormen en felle vorst maakten het uitgaan onmogelijk; +toch werd, naar oud-hollandsch gebruik, de Driekoningen-avond +feestelijk in de eenzame woning gevierd. Van den nog overgebleven +wijn werd eene karige hoeveelheid voor den dag gehaald; van meel, +eigenlijk bestemd om er kardoezen mede te pappen, werden koeken +gebakken, en ieder man kreeg een harde scheepsbeschuit, om die in +zijn pover rantsoen wijn te doopen. "Wy waren soo vrolyck," zegt de +Veer, "alsof wy t'huis een kostelycken maeltyt gehadt hadden." De +konstabel werd door het lot als koning aangewezen; en in blijmoedige +eenvoudigheid des harten vierden allen feest, zooveel mogelijk hunne +bittere ellende vergetende. + +Drie dagen later kon men, door het schemerlicht, bemerken, dat "de zon +reeds in syn weeromkeeren was, nae ons toe, welcke gedachtenisse ons +niet weynich verheuchde." En inderdaad, den 24sten Januari zagen de +Veer en Heemskerck, aan het strand wandelende, de zon boven de kimmen +verschijnen. In blijde verrassing spoedden zij zich naar de woning, +om dit heugelijk nieuws mede te deelen: maar Barentsz, "als een +cloeck ervaren stuerman, wilde dat gheensints gelooven, als omtrent +veertien dagen noch voor den tyt synde." Twee mistige en stormachtige +dagen volgden en maakten nieuwe waarnemingen onmogelijk; maar op den +27sten Januari, bij heldere lucht, werd de zon duidelijk door allen +gezien. Wel kon niemand dit zonderling verschijnsel verklaren, en is +daar ook na dien tijd veel over getwist: maar toch schijnt het feit, +dat de Hollanders, op ruim 76° nooderbreedte, den 24sten Januari de zon +weder boven den horizon hebben gezien, bezwaarlijk te loochenen. Wij +zullen ons in deze kwestie niet verdiepen, maar, zooals de Veer zegt, +daarover "denghenen laten disputeren, die haer professie daervan doen." + +De terugkeer der zon bracht evenwel geene verlichting in hun +lijden. Integendeel: de nijpende koude bleef met onverzwakte kracht +heerschen; de vossen, waarvan zij er zoovelen in de uitgezette vallen +gevangen hadden, verdwenen met den wijkenden poolnacht, om weder +plaats te maken voor hunne onverzoenlijke, geduchte vijanden, de +witte beren, met wie bijna dagelijks de kamp om het leven moest worden +gestreden. Traag, somber en akelig kropen de dagen voort; de voorraad +der levensmiddelen slonk; en nog was er geen uitzicht op vertrekken: +de haven was geheel gevuld met hoogopgestapelde ijsbergen. Eindelijk, +in de eerste dagen van Mei, toen er eenige opening in het ijs gekomen +was, begonnen de manschappen onder elkander te overleggen, om aan +Barentsz te vragen of "het niet meer dan tyt werd om van daer te komen; +maer elck ontsach sich, den schipper dat te kennen te geven."--Toen +zij zich, een paar dagen later, vermanden hem daarover te spreken, +antwoordde Barentsz, dat hij nog tot het einde der maand Mei wilde +wachten; maar dat zij intusschen de twee booten gereed mochten maken, +om daarmede, zoo er geen ander middel was, van het eiland te geraken. + +Met zwijgende onderwerping togen de manschappen aan den arbeid, om, met +de uiterste inspanning van hunne uitgeputte krachten, de broze schuiten +te timmeren, waarop nu hunne gansche verwachting was gebouwd. Weken +gingen voorbij eer de booten zoover gereed waren, dat "de victualie +ende het ander goet uyttet huys kon worden gesleept." De schuiten +werden langs een in het ijs gegraven of in de sneeuw gedolven pad naar +het strand gesleept, en den 13den Juni in zee gelaten. Nu, "sich aen +Godts genade overgevende", verlieten de pelgrims het onherbergzame +strand, waar zij langer dan zes maanden hadden vertoefd. Er waren twee +zieken onder de bemanning: Barentsz zelf en zekere Claes Andriesz; +in iedere boot werd er een opgenomen. + +Zoo begon, op den 14den Juni 1597, de "avontuerlycke ende gevaerlycke" +reis, waarbij men zich wederom door het ijs moest heenworstelen, +en in twee open booten de verschrikkingen trotseeren eener vaart +dwars door de poolzee. Nog eene laatste, smartelijke beproeving was +hun weggelegd. Op den 20sten Juni lag Willem Barentsz in de boot, +de kaart naziende, die de Veer van de ontdekte landen en zeeën had +gemaakt. Doodkrank en uitgeput, had de kloeke held nog niets van +zijne vrome blijmoedigheid verloren; nog altijd hoopte hij, met Gods +hulp, zijne taak te zullen volbrengen. Op zijne volgende reize, zoo +sprak hij, zou hij ten noordoosten van de Noordkaap omvaren, en aldus +beproeven den doortocht te vinden. Terwijl hij dus met hen sprak, kwam +de bootsman van het andere vaartuig bij hen aan boord, en bracht de +tijding dat Claes Andriesz het niet lang meer maken zou.--"Mij dunkt, +hernam Barentsz, dat het met mij ook niet lang meer duren zal." Na +eene korte pooze sprak hij tot de Veer: "Gerrit, geef mij wat te +drinken." Toen hij gedronken had, sloeg hij zijne oogen op de Veer: +eene stuiptrekking overviel hem, en plotseling blies hij den adem uit. + +Geen wonder, dat zijn dood eene algemeene verslagenheid onder de +schepelingen teweegbracht. Barentsz was inderdaad de ziel, het denkende +hoofd de ware leider der gansche expeditie geweest; en deze nederige, +kloeke, vrome, trouwe man, met onwankelbare volharding op zijn post +blijvende tot het uiterste oogenblik, heeft het niet verdiend dat +zijn beeld in de schaduw is getreden voor dat van Heemskerck, wiens +heldhaftige dood misschien niet opweegt tegen de minder schitterende +toewijding en zelfverloochening van Barentsz. + +Toch, hoe zwaar hen dit verlies van hun leidsman en gids, "op wien sy, +naest Godt, het meest betrouwden", ook treffen mocht, zetten zij den +tocht voort, tot zij eindelijk, ondanks alle bezwaren en moeilijkheden, +omstreeks half Augustus, de kust der Witte-zee bereikten. Hoe zij +aldaar, van russische schippers, bericht ontvingen omtrent Rijp; +hoe deze zelf straks tot hen kwam, hen van het noodige voorzag en +aan boord van zijn schip nam; hoe zij den 6den October te Amsterdam +aankwamen, en daar, in hunne opzienbarende kleederdracht van vossevel, +voor burgemeesteren werden geleid, om verslag van hunne reize te +doen:--dit alles is algemeen bekend. + +De stoute onderneming had ten derden male gefaald, en werd nu niet +weder hervat. Reeds had eene hollandsche vloot, door amsterdamsche +kooplieden uitgerust, onder leiding van de gebroeders Houtman, den +bekenden weg om de kaap de Goede Hoop naar Indië ingeslagen, en was +in de Indische-zee verschenen. Weldra zou daar de eerste schakel +worden gelegd dier breede reeks van koloniën en nederzettingen, +waarmede de oud-nederlandsche republiek, in de dagen harer macht, de +wereld omspande, en waarvan de overblijfselen nog voor ons de levende +gedenkteekenen zijn van de groote daden onzer vaderen. Het belang van +den handel vorderde de gevaarlijke en onpraktische poolreizen niet +langer; en de tijd was nog niet gekomen, dat men zulke expedities +louter uit liefde tot de wetenschap zou ondernemen. Bovendien: men mag +het betwijfelen of dat motief voor onze vaderen wel krachtig genoeg +zou zijn geweest, om hen aan te sporen tot zoo volhardende pogingen, +als zij zich ten behoeve van hun handel hebben getroost. + + + +III. + +Vóór de woning, waarin de ballingen zoo bitter lijden hadden +doorworsteld, werd verlaten, had Barentsz "te voren een cleyn +cedelken geschreven en in eene musketmate gedaen, ende 't selfde in +den schoorsteen opgehangen, daerinne verhaelt stont hoe wij uyt Hollant +daer gecomen waren, om te zeylen nae 't Coninckrijcke van China, ende +wat ons aldaer op 't lant bejegent was, ende alle ons wedervaren, +op avontuer offer yemant nae ons quame, dat die weten mocht wat ons +bejegent was ende hoe 't ons gegaen hadde, hoe wij ter noot het huys +gemaect ende daer thien maehden huys gehouden." + +Op avontuur of er iemand na hen kwam! Maar er kwam niemand. Jaar +aan jaar spreidde de sombere poolnacht zijn sluier uit over de +onherbergzame wildernissen van Nowaja-Semlja--om het eiland bij zijn +waren naam te noemen; jaren en jaren achtereen zond de onverbiddelijke +winter zijne sneeuwstormen uit, en dekte de verlaten woning met eene +akelige doodswade: er kwam niemand, om het droef verhaal hunner rampen, +door Barentsz zelf te boek gesteld, te lezen. De tocht der Hollanders +en hunne overwintering op Nova-Zembla, in het vaderland niet vergeten, +was ook in de gewesten van het hooge noorden in de herinnering blijven +voortleven, en daar bijkans tot eene legende geworden, eene dier vele +wondervolle verhalen, die de eenzame zwervers op deze schaars bezochte +zeeën elkander mededeelen, als zij, in de eindelooze nachtwake, +samenscholen rond het knappende vuur. Dat er ook nog andere, tastbare +herinneringen van dit feit waren overgebleven, wie vermoedde het? + +En toch--het avontuur, door Barentsz voorzien, zou inderdaad plaats +grijpen. In het najaar van 1871 zwierf de noorweegsche gezagvoerder +Elling Carlsen, met zijn sloepschip Solid, van Hammerfest, ter +walrusvangst uitgevaren, langs de kusten van Nowaja-Semlja. Den +19den September bevond hij zich nabij de plaats, waar de Hollanders +den winter van 1596 op 1597 hadden doorgebracht. De booten werden +uitgezet; kapitein Carlsen ging aan land, waar een half ingestort +huis zijne aandacht getrokken had, en stond nu weldra op de plek, +waar, na het vertrek van Barentsz en zijne lotgenooten, alzoo sedert +ruim tweehonderd-vier-en-zeventig jaren, voor zoover wij weten, +geen menschelijk wezen den voet had gezet. Wat de noorweegsche +gezagvoerder daar vond, wordt uitvoerig medegedeeld in een artikel +van het te Hammerfest verschijnende dagblad Finmarksposten, dat, in +zijn nommer van 12 November 1871, een verslag geeft van de reis van +kapitein Carlsen, en omtrent zijne ontdekking van het winterverblijf +der Hollanders het volgende meldt. + +"Het was op dezelfde plaats, waar Barentsz en zijne ongelukkige +lotgenooten in 1596 aan wal waren gekomen, en bij de ruïnen van +de door deze zeventien Hollanders tot eene eenvoudige winterwoning +opgetrokken hut, dat kapitein Carlsen, op den 9den September 1871, +stond. Hij onderzocht zoogoed mogelijk de plaats; maar hij verkeerde +in omstandigheden, die het voor hem noodzakelijk maakten, van ieder +geschikt oogenblik gebruik te maken om zijne reis te vervolgen, +waarvan het einddoel, namelijk den terugweg door de Kara-zee langs +de oostkust van Nowaja-Semlja te nemen, moeilijk te bereiken was, +te meer daar het reeds laat in het najaar begon te worden. Om die +reden moest hij reeds den 10den September, vóór het onderzoek nog was +afgeloopen, weder onder zeil gaan. Den 10den en 11den hield hij het +kruisende; maar des avonds moest hij naar de IJshaven terugkeeren, +waardoor hij den 12den September zijn onderzoek kon hervatten. Den +13den ging hij weder onder zeil; maar 's avonds moest hij wederkeeren +en ankeren, zoodat op den 14den het onderzoek kon worden voltooid. Het +huis, dat zoogoed als geheel was ingestort, was, om zoo te zeggen, +bedekt en bijna hermetisch verborgen onder eene dikke laag ijs. Ook +de voorwerpen, die in de woning gevonden werden, waren bijna geheel +met eene ijskorst bedekt; en waarschijnlijk moet het juist aan deze +bedekking met nimmer wegdooiend ijs worden toegeschreven, dat velen +der gevonden voorwerpen nog zoo verbazend goed bewaard zijn gebleven, +zoodat men geneigd zou zijn te onderstellen dat zij eerst kort geleden +daar waren achtergelaten, veeleer dan dat zij gedurende bijna drie +eeuwen daar onverzorgd hadden gelegen. Voor zoover kapitein Carlsen +kon waarnemen, was het huis zestien ellen lang en tien ellen breed +geweest, en in elkander gespijkerd van 1 a 1 1/2 duims dikke en 14 a +16 duims breede vuren of greenen planken. Gedeeltelijk waren voor het +huis gebezigd overblijfselen van het verongelukte schip, waarvan nog +aan het strand eenige inhouten van eikenhout werden gevonden. Het huis +scheen vijf kooien of britsen te hebben bevat, die aan de bewoners +tot slaapplaatsen hadden versterkt. Er werden vijf scheepskisten +gevonden, die echter te veel vermolmd waren om te kunnen worden +medegenomen. In twee kisten werden eenige werktuigen gevonden, zoo +als eenige vijlen, een boorhandvat met boorijzer, twee passers, eenige +kalfaatijzers, eenige prenten, eene fluit, stukken van instrumenten, +waarschijnlijk voor de scheepvaart gebruikt; alsmede eenige boeken in +de hollandsche taal: welke laatsten het wel ontwijfelbaar maken, dat +de gevonden voorwerpen inderdaad overblijfselen zijn van Barentsz en +zijne kameraden van het jaar 1597. Ongeveer in het midden van het huis, +daar waar de stookplaats is geweest, stond een groote scheepsbrandvoet +van ijzer, waarop nog twee koperen ketels stonden; een paar eetbakjes +waren zoo vergaan, dat men alleen het koperen beslag daarvan kon +medenemen. Verder werden er eenige kandelaars en drinkkannen van tin +of compositie, een breekbijtel, een paar geweerloopen, een geweerslot, +een slaguurwerk met bijbehoorende metalen klok en lood, eene groote +ijzeren kist, een slijpsteen, een paar speren en een hellebaard, +alsmede eenige kleine voorwerpen gevonden. Carlsen zegt dat er om +en beneden het huis overblijfselen van eenige groote fusten werden +gevonden, die van ijzeren hoepels waren voorzien geweest; maar de +duigen, zoowel als de hoepels, waren zoo verteerd, dat niets daarvan +kon worden medegenomen. Voor dat kapitein Carlsen de plek verliet, liet +hij in de nabijheid van het huis een baak oprichten, waarop hij een +balk plaatste van tien ellen lengte. In de baak werd eene flesch van +dubbel blik nedergelegd, waarin een verslag van zijn verblijf aldaar op +13 September 1871, en dat hij nalatenschap van menschen had gevonden: +die aldaar hadden overwinterd, waarschijnlijk van den hollandschen +kapitein Barentsz. en zijne manschappen, in den winter van 1596-1597." + +Tot dusverre de Finmarksposten. [1] Kapitein Carlsen nam de in de +hut gevonden voorwerpen, de nalatenschap van Barentsz en zijne +tochtgenooten, zoo veel hem dat doenlijk was, mede, en kwam den +4den November behouden te Hammerfest aan. Daar bevond zich toen een +engelsch toerist, met name Elis. C. Lister Kay. Deze had nauwelijks +van de ontdekking van kapitein Carlsen gehoord, of hij wendde pogingen +aan om de medegebrachte overblijfselen machtig te worden: en reeds +den 14den November gingen al de gevonden voorwerpen in eigendom over +aan den heer Lister Kay, die ze mede naar Engeland nam. + +In het begin van het jaar 1872 werd ook hier te lande door de dagbladen +de tijding verspreid, dat men op Nova-Zembla, ter plaatse waar Barentsz +overwinterd had, verschillende voorwerpen, en daaronder ook boekwerken +in de hollandsche taal, had gevonden. + +Dit bericht had ook de aandacht getrokken der regeering, die weldra +andere inlichtingen deed inwinnen, en straks met den nieuwen eigenaar +der gevonden voorwerpen onderhandelingen aanknoopen, welke tot de +meest gewenschte uitkomst leidden. De geheele verzameling werd, met +de daarbij behoorende, de echtheid stavende documenten, door den +heer Lister Kay, met groote edelmoedigheid, aan de nederlandsche +regeering afgestaan, voor denzelfden prijs, waarvoor hij die van +kapitein Carlsen had gekocht. + +Zoo werden, dankzij de tijdige tusschenkomst en waakzaamheid der +regeering, deze relikwieën uit onzen heldentijd voor Nederland +bewaard. Zij deed evenwel nog meer en beter dan deze voorwerpen +aankoopen: zij droeg ook aan den bekwamen adjunct-archivaris des Rijks, +Jhr. Mr. J. K. J. de Jonge, de taak op, een verslag uit te brengen +over en eene beschrijving te maken van de op Nowaja-Semlja gevonden en +aangekochte voorwerpen. Aan beter handen dan aan die van den zoon van +den schrijver van Neêrlands Zeewezen, door hem zelf op nieuw verrijkt +uitgegeven, van den geschiedschrijver der vestiging van ons gezag in +Indië, kon deze taak wel niet worden opgedragen. Hoe hij haar heeft +vervuld:--daarvan moge de algemeene belangstelling getuigen, waarmede +zijn van zoo degelijke studie getuigend boekske [2] door het publiek +is ontvangen: eene belangstelling, zeker wel niet alleen het gevolg van +de eigenaardige aantrekkelijkheid van het daarin behandelde onderwerp. + +Door de welwillende tusschenkomst van den heer de Jonge, waarvoor +hem openlijk de dank worde gebracht, is ons de gelegenheid verschaft +geworden, van de gevonden voorwerpen teekeningen te laten vervaardigen, +welke wij den lezers der Aarde hiernevens aanbieden. Eene korte +toelichting bij deze platen zal hun, vertrouwen wij, niet onwelkom +zijn. Wij ontleenen die aan de beschrijving, door den heer de Jonge +van deze voorwerpen gegeven. + +Het instrument, op bladz. 28 afgebeeld, is een koperen plaatje, +waarop een schroefje is bevestigd, dat vroeger met de hand kon worden +bewogen, maar nu is vastgeroest. Waarvoor dit instrument eigenlijk +werd gebruikt, is moeilijk te bepalen; waarschijnlijk moest het +dienen bij het onderzoek naar, of de bepaling van de miswijzing van +het kompas. De heer de Jonge vermoedt dat dit het door Plancius, den +leermeester van Barentsz, uitgedachte instrument is, om daarmede op +het Astrolabium de lengte op zee af te meten en te berekenen. + +De groep voorwerpen, op bladz. 29 afgebeeld, behoeft ter nauwernood +beschrijving. Wij zien hier een fraai bewerkten degengreep, de punt +van een hellebaard, een paar kandelaars en drinkkannen, waarvan vooral +een door sierlijken vorm uitmunt; voorts een fluit, eenige koperen +musketmaten, die aan een bandelier over den schouder werden gedragen; +een hang- of kogelslot; een medaillon met beeldwerk, vermoedelijk +als koopmansgoed medegenomen. + +Op de plaat, bladz. 33, trekt het eerst onze aandacht, het overschot +van eene zeer geschonden ijzeren kist; met daarbij behoorend hengsel +of handvat; en eenige andere losse ijzeren stukken. In de kist bevindt +zich eene ijzeren doos, tot berging van geldswaarde. Voorts een ijzeren +kooktoestel, zoogenaamde brandvoet, in het midden der woning gevonden; +benevens een paar ketels, die op dat kooktoestel stonden. Eindelijk +nog een slot en een paar schoenen. + +Bladz. 36 geeft ons te aanschouwen wat er van het uurwerk is +overgebleven. Bij dit rader-uurwerk of "orlogie", zoo als de Veer +het noemt, behoorden eenige gewichten, en ook een metalen klok, die +mede bewaard is gebleven, en vermoedelijk op het uurwerk, dat tegen +den wand hing, heeft gestaan. + +Onder de verdere voorwerpen verdienen vooral ook de aandacht drie +boeken, een in folio, in lederen band met koperen sloten; een in +kwarto, en een in klein octaaf, in perkamenten omslag. De foliant, die +veel geleden heeft, bestaat uit twee deelen; het eerste, waarvan de +titel is verloren gegaan, is "Die Cronycke van Hollant, Zeelant ende +Vrieslant, tot den jare 1517 etc., tot Delft by Aelbert Hendricxz, +woonende op 't Merctvelt, anno 1585".--De bewaard gebleven titel +van het tweede deel luidt aldus: "Kort waerachtig verhael van de +regeringhe ende de gedenckweerdichste geschiedenissen, welcke, in de +Gravelijckheyt van Hollant, Zeelant ende Vrieslant ende daaromtrent +geschiet zijn, sedert den tijd dat die Hoochgeboren Carel van +Bourgondiën, Philippi sone, vijfde Keyzer des Roomschen Rycx van dien +name, door opdracht van den Welgheboren Hertoghe Georgii van Sassen +gedaen, ende hoe hy in de voornoemde Gravelyckheden gheregeert heeft, +ende voorts totten jare duysend vijfhondert vier en tachentich, met +vlijt ende neerstichheit te samen gebracht by my Albert Hendricxz, +woonende op 't Merctvelt, anno 1585." + +De kwartijn heet: "Die zeevaart ofte conste van ter zee te varen, +van den excellenten pilote Mr. Peetor de Medina, Spaignaert, enz; +met noch een ander nieuwe onderwijsinghe op de principaelste puncten +der navigatie, van Michel Coignet." Dit boek is in het jaar 1580, +bij Hendrick Hendricksen te Antwerpen gedrukt. + +Het kleinste boekje eindelijk, in vorm aan een zakboekje gelijk, is +getiteld: "D'Historie ofte beschrijvinghe van het Groote Rijck van +China, eerst in Spaensch beschreven door Mr. Jan Gonzales van Mendoza, +monnik van d'oorde van St. Augustijn, ende nu uyt het Italiaensch +nieuws in Nederlandsche tale overgebracht (door Cornelis Taemsz), +ghedruckt by Jacob de M.... boekdrucker der stad Alcmaer, voor +Cornelis Claesz, boekverkooper woonende op 't Noord...... vergulden +bijbel tot Hoorn, aº....."--De heer de Jonge vermoedt, dat dit boekje +in of omstreeks 1595 in het licht is verschenen. + +Even opmerkelijk is eene gansche collectie van prenten, afdrukken +van kopergravuren. Blijkbaar zijn deze platen stijf op elkander +bevroren geweest, en waarschijnlijk in dien toestand, door den +val van een of ander hard voorwerp, gebroken, zoodat zij, bij +daarop volgende ontdooiing, tot eene onafscheidbare massa zijn +saamgeperst. Vermoedelijk zijn deze prenten als koopmansgoederen +medegenomen. + +Een eigenaardigen indruk maken zij op u, deze onaanzienlijke, +zeer alledaagsche voorwerpen, eenvormig grijs van kleur, en voor +het meerendeel, wat althans de grooteren betreft, meer of minder +geschonden. Relikwieën zijn het inderdaad: op zich zelf zonder waarde, +maar al hunne waarde en al hunne beteekenis ontleenende aan hunne +geschiedenis, aan de machtige, groote, aandoenlijke herinneringen, +die zij opwekken. Voorwaar, wel moogt gij ze met eerbied aanstaren: +met niet minder eerbied dan zoo menig wapen, in den strijd met +vaste heldenhand gevoerd, zoo menige vlag, op het slagveld met +kogels doorhageld of op den vijand veroverd. Ook deze voorwerpen +zijn trofeeën, tropeeën van een ernstigen, geduchten, tot uitputtens +en bezwijkens toe volgehouden, en toch, naar der menschen schatting, +haast roemloozen strijd. Ook zij getuigen van de groote daden, van het +lijden en strijden, het werken en worstelen en streven onzer vaderen, +in den schoonsten tijd onzer historie. En daarom, ze met eerbiedige +belangstelling begroet, die relikwieën uit onzen heldentijd, deze +in hunne nederigheid zoo kostbare overblijfselen uit de krachtvolle, +heerlijke jeugd onzes volks, waarvan het verhaal ons schier als nauw +geloofbare mythe in de ooren klinkt, Och, of ze vermochten iets op te +wekken van dien geest, die de vaderen tot deze dingen in staat stelde, +maar van de kinderen welhaast geweken schijnt....... + +Nog eene bede. Der regeering dank voor haar zorgzamen ijver in het +verwerven van dezen schat, die voor immer verloren scheen. Maar nu dan +ook dien schat niet weggestopt in een of ander onbekend en ongeschikt +lokaal; nu gezorgd voor eene behoorlijke bewaarplaats. Men heeft toch +niet afgezien van het zoozeer aanbevelenswaardige denkbeeld, om deze +voorwerpen, die zeker wel het belangrijkste deel hebben uitgemaakt +van het schamele ameublement der woning onzer kloeke ballingen, +weder zooveel mogelijk in hunne natuurlijke omgeving te plaatsen, +in de welbekende, zoo licht na te bootsen hut? Dan eerst zouden zij +tot hun volle recht komen, en niet, als in een winkel, ordeloos op +een hoop behoeven te staan. De vraag naar de kosten mag en kan toch +hier geene vraag zijn. Worde dan het goed begonnen werk niet ten +halve gedaan: maar toone Nederland--maar al te zeer het verwijt +verdienend, dat het de schatten van zijn verleden veronachtzaamt +en verloren laat gaan--althans ditmaal, dat het de gedenkteekenen +zijner historie weet te waardeeren, door hun de plaats te bereiden, +waarop zij aanspraak hebben. + + + + +Aanteekeningen + + +[1] Dit bericht is overgenomen uit het boekje van Jhr. Mr. J. K. J. de +Jonge, waarop wij straks terugkomen. + +[2] Nova-Zembla.--De voorwerpen door de nederlandsche zeevaarders +na hunne overwintering aldaar in 1597 achtergelaten en in 1871 +door kapitein Carlsen teruggevonden, beschreven en toegelicht door +Jhr. Mr. J. K. J. de Jonge, Adjunct-Rijksarchivaris.--Uitgegeven op +last van Zijne Excellentie den Minister van Buitenlandsche Zaken, +Baron Gericke van Herwijnen.--'s Gravenhage Martinus Nijhoff. 1872. + + + + +DE RUÏNE VAN ALLERHEILIGEN. + + + +Niet ver van het dorp Ottenhöfen, midden in een der schoonste +berglandschappen van het schilderachtige Schwarzwald, verheffen +zich, op eene romantische, eenzame plek, de ruïnen van de weleer +zoo beroemde abdij van Allerheiligen. Een heerlijke weg, door +prachtige, indrukwekkende bosschen, waar eeuwenheugende, koninklijke +beukenstammen, fier en krachtig, als de zuilen van een gothischen +dom, ten hemel rijzen; waar ge, beurtelings rijzende en dalende, +voortwandelt in de koele schaduw dier breede forsche takken, die met +hun dicht gebladerte als eene groene tente boven uw hoofd uitspannen, +en u bijwijlen geheel omhullen met de geheimzinnige schaduwen van +het ongeschonden woud;--zulk een onvergetelijke weg voert u naar de +oude abdij. + +Hoe heerlijk ligt het daar, het nu verlaten heiligdom, in de +frissche groene bergvallei, twee duizend voeten boven de zee, +omringd door statige berghellingen, door prachtige rotsen, door een +breeden gordel van eeuwenheugende wouden; terwijl in de nabijheid +de kristallen bergstroom murmelt en ruischt en zijn melodisch lied +zingt. Voorwaar, de mannen, die zich hier eene woonstede kozen, zij +hadden een geopend hart om de poëzie der natuur te verstaan en te +gevoelen. Hoe stil en vredig is het hier, ver, ver van de onrustige +wereld met haar luidruchtig, haar bedwelmend, haar verdoovend, hart +en gemoed zoo vaak verstompend gewoel en gerucht. Hier ademt kalmte, +heilige vredige kalmte, u tegen; hier zijt ge alleen, alleen met u +zelf, alleen met God, wiens stemme bijna hoorbaar om u ruischt. O, hoe +menig gewond, verstooten, onrustig, boetvaardig hart mag hier, in deze +ernstige eenzaamheid der ongerepte natuur, in de plechtige stilte dier +gewijde muren, rust en verademing gevonden hebben: rust en verademing, +overal elders vergeefs gezocht. Hoe menige zwerveling op de hobbelige, +moeilijke levensbaan mag hier eindelijk, zorgens en zwervens en +strijdens moe, zijn neergezonken, met die ééne bede op de lippen, uit +het verbrijzelde, afgetobde hart opgeweld: vrede! vrede!--een vrede, +lang vergeefs nagejaagd, in het eind gevonden. Konden ze spreken, +die kloostermuren, konden ze verhalen van wat ze gezien en gehoord +hebben: hoe menige roerende, hartaangrijpende geschiedenis zou daar +worden onthuld, allen toch slechts episoden in het groote onsterfelijke +drama van het lijdende, worstelende, hopende menschenhart. + +Eene niet onaardige legende hecht zich aan de stichting dezer abdij. De +hertogin Uta van Schauenburg, de dochter van den rijken paltsgraaf +Gottfried van Calw en de schoone Luitgarde van Zähringen, wenschte een +klooster te bouwen voor de monniken der orde van den heiligen Norbert; +maar hoe lang zij ook peinsde en met wien zij ook raadpleegde, zij kon +het met zich zelf niet eens worden over de plaats, waar het godshuis +verrijzen zou. Eindelijk besloot zij, de keuze dier plaats aan hooger +macht over te laten. Zij liet eenige met geld gevulde zakken op een +ezel laden, en beval dat men het dier geheel vrij zijn eigen weg zou +laten gaan; waar hij stilhield, zou het klooster worden gebouwd. De +ezel vertrok van den Schauenburg, het kasteel der hertogin, gevolgd +door eenige bedienden; hij dwaalde nu in de eene vallei, dan in de +andere, en had eindelijk den top van den Sohlberg bereikt. Daar, +van de lange wandeling vermoeid en door dorst gekweld, sloeg het +dier met zijnen poot op den grond: en oogenblikkelijk borrelde eene +frissche, kristalheldere bron uit den rotsigen bodem op. Na zich +verfrischt te hebben, vervolgde de ezel zijn weg, tot in eene hooge, +van alle kanten door bergen ingesloten vallei. Daar wierp hij zijn +vracht op den grond, en wentelde zich in het dichte, frissche, +geurige gras.--In deze hooge, nog schaars door menschen betreden +vallei verrezen nu weldra de gewijde kloostergebouwen, en beurde de +kleine kerk hare slanke spits omhoog. De bouw, in 1192 aangevangen, +was reeds twee jaren later geheel voltooid. Groot was het heilige +huis aanvankelijk niet: het werd slechts bewoond door een prior en zes +monniken van de orde der Premonstratensers. Maar door de milde gaven +der geloovigen, won en wies het weldra in omvang en beteekenis, in +rijkdom en aanzien; mettertijd werd het een der rijkste kloosters van +geheel Zwabenland. Van de wereld afgezonderd, gedurende de helft van +het jaar schier ontoegankelijk voor de bewoners der valleien, wisten +de monniken zich toch bezig te houden en nuttig werkzaam te zijn. Ook +dit klooster was, als zoo talloos vele anderen, een brandpunt van +beschaving en ontwikkeling voor geheel de omliggende streek, vanwaar +licht en leven en frissche opwekking naar alle zijden uitgingen, +en waar de kostbare overblijfselen der aloude beschaving, kunst en +wetenschap met godsdienstige eerbied werden bewaard. De abdij bezat +niet alleen eene kostbare bibliotheek, maar ook eene beroemde school, +waarop doorgaans ruim vijftig jongelieden hunne opleiding ontvingen. + +Het ruwe bergklimaat beviel echter maar half aan sommige priors, die +het niet zeer aangenaam vonden, omstreeks twee duizend voet boven de +zee te wonen, en zes maanden lang weinig anders te zien dan besneeuwde +bergtoppen en naakte wouden. Een dezer weeke kluizenaars, die zelf +bijna altijd in het klooster te Lauterbach, in het zachte zwoele +Renchthal, woonde, wilde ook den zetel der broederschap derwaarts +overbrengen. Maar de monniken kwamen daartegen in verzet: op eene +vergadering van het kapittel, ten jare 1484 gehouden, werd bepaald +dat de prior voortaan niet meer te Lauterbach zou mogen wonen, tenzij +dan slechts voor korten tijd, omdat een langer verblijf lichtelijk +oorzaak zou kunnen worden "dat de heilige plaats, waar de beenderen +der stichteres en der weldoeners van het klooster begraven waren, zou +worden verlaten: hetgeen de algemeene verontwaardiging zou opwekken, +en den ondergang van het vrome gesticht na zich slepen." + +Nog zouden er ruim drie eeuwen verloopen, eer de ure van den ondergang +voor de eerwaardige abdij sloeg. In het begin dezer eeuw werden +ook in Baden, als elders, ten gevolge der fransche omwenteling, +de kerkelijke goederen door den staat verbeurd verklaard,--om +aan den onverschoonlijken diefstal een glimp te geven, werd dit, +met een uitheemsch woord, secularisatie genoemd;--en de geestelijke +gestichten opgeheven. De laatste abt van Allerheiligen, Willem Fischer, +vestigde zich te Lauterbach, en stierf in 1824 te Oberkirch, zijne +geboortestad. Hij had zijn klooster vele jaren overleefd. Op den +6den Juni van het jaar 1803, het jaar volgende op dat der opheffing +van de abdij, pakten zich donkere onweerswolken samen boven de enge +vallei, waar zich, eenzaam en zwijgend nu, het verlaten gesticht +verhief. Knetterend rolde de donder, door de echo's der bergen +weerkaatst; de rosse bliksem schoot door de zwarte lucht en trof +het heiligdom: weldra gingen van alle kanten de wilde vlammen op, +en door geen menschenhand gestuit, woedden zij voort in hare vratige +drift: binnen weinige uren lag de eerwaardige abdij in puin. Bijna +niets bleef er over, dan enkele muurbrokken, bogen en zuilen, met de +bouwvallen van een paar torens. Het minst geteisterde gedeelte werd +later hersteld en tot boschwachters woning ingericht. Deze woning is +tegenwoordig een uitnemend logement, waar ge, midden in eene wildernis, +alle gemakken en weelden der beschaving vindt. + +De aanblik der kloosterruïne is indrukwekkend schoon, hoewel de +gebouwen zelf, uit het oogpunt der kunst, geene bijzondere waarde +hebben. De oude kloosterkerk werd in 1470 door brand vernield; de +latere, waarvan ge hier de ruïnen ziet, dagteekent uit een tijd, +toen de eigenlijke bloei der gothische architectuur reeds voorbij +was. Maar deze muren, deze torens, spitsen, bogen en gewelven, die u, +indien ze nog ongeschonden waren, waarschijnlijk tamelijk onverschillig +zouden laten, ze trekken u nu aan met onweerstaanbare macht: want +hunner is de weemoedige bekoorlijkheid van het wegkwijnend verval, +de onuitsprekelijke poëzie der ruïnen. Door de gaten en scheuren, +door de gapende wanden, ziet ge overal den stralenden hemel en de +donkere bosschen; gouden, rooskleurige wolken trekken langs de ledige +vensternissen, als zwevende engelengestalten in lichtgewaad. Om de +grauwe, geblakerde muren weven zich bloemfestoenen en slingerplanten; +op een nog half overgebleven toren van het portaal verheffen zich +eenige dwergachtige pijn- en berkeboomen, wier schraal gebladerte, +door den avondwind bewogen, als een droevig klaaggezang hooren +laat. Rondom in het gras liggen hier en daar grafsteenen verstrooid, +waarvan de opschriften meerendeels zijn uitgewischt. Van enkelen kunt +ge nog de namen lezen, onbekende namen van abten en priors en monniken: +maar wie zal zeggen, welke geschiedenis achter ieder dezer namen ligt? + +In de groote zaal van het logement hangt eene met de pen geteekende +afbeelding van de abdij, zooals zij zich ten tijde van haren bloei +vertoonde. Zij besloeg toen eene aanzienlijke oppervlakte, en bestond +uit een aantal groote en kleine gebouwen. Behalve de kerk, was er een +kloosterhof met weide; een kapittelhuis; eene woning voor den abt; +een collegie voor de scholieren; een ziekenzaal; werkplaatsen, waar +allerlei zaken en voorwerpen van huiselijk gebruik vervaardigd werden: +een slachthuis, een houtzolder, stallen, een zaagmolen en eene herberg +of vreemdelingenhuis voor de bezoekers of de vermoeide reizigers, +die in het gastvrije gesticht wenschten te overnachten. In één woord, +ook deze abdij was, als zoo menige andere, eene stad in het klein, +eene wereld op zich zelf; de monniken konden hare poorten sluiten +en in al hunne behoeften voorzien, zonder iemands hulp van buiten te +behoeven. De woning van den abt lag eenigszins afgezonderd tegenover +de saamgesloten groep der andere gebouwen; zij was omringd door een +kleinen tuin, met een hekje afgesloten, waarvan de overblijfselen nog +zichtbaar zijn. Achter de werkplaatsen bevond zich de groote bloem- en +moestuin, waarnaar men langs een breede trap afdaalde; aan den oever +der beek, de Grindenbach, die hier een kleinen waterval vormt, staat +een eenvoudige koepel. Welk een plekje om te mijmeren en te droomen! + + + +Ik keerde terug van eene wandeling naar de watervallen van +Allerheiligen, wellicht de schoonste van het Schwarzwald, in de +onmiddellijke nabijheid der abdij. Met langzame, onwillige schreden +volgde ik, in gepeins verloren, mij ganschelijk overgevende aan den +indruk der ernstige, verhevene, wonderschoone natuur om mij heen, +het slingerend pad door de statige, zwijgende bosschen, thans in de +diepe schaduwen van den avond gehuld, en als huiverende van heiligen +eerbied. In droomen verzonken wandelde ik voort: uit het geheimzinnige +woud en van de hooge bergtoppen, nog schemerende in het wegstervende +zonnelicht, fluisterden mij stemmen toe, ruischten verhalen en heilige +wondervolle woorden en tonen en klanken, waaraan ik vergeefs zou pogen +naam en uitdrukking te geven. Daar rees de maan boven de omringende +bergen, en wierp hare wemelende stralen tusschen de slanke stammen +der dennen, door het geheimzinnige tooverachtig verlichte woud. Een +fantastische tooverwereld omringde mij; ik wandelde voort, bijna zonder +te weten waar ik was: daar opende zich plotseling de hooge vallei; +daar straalden de lichten in het logement; maar daarnevens verhief +zich, in het bleeke, matte schijnsel der maan, de weemoedige ruïne der +aloude abdij, eenzaam, zwijgend, als met een bovenaardschen nimbus +omvloeid: schoon, schoon, schoon boven alle beschrijving. Getroffen +stond ik stil; allerlei gedachten overstelpten mij; eene bonte reeks +van beelden trok langs mij heen, opdoemende uit het wemelend verleden; +en terwijl mijne oogen dien grijzen bouwval met verrukking aanstaarden, +en de herinneringen aan het roemrijk verleden van dit godgeheiligd +gesticht mij toefluisterden uit de plechtige stilte, herhaalde ik de +woorden van onzen dichter: + + + En nu, het is voorbij! Zij, die hier vreugd genoten, + En zij, wier tranen hier, als 't murmlend beekjen vloten, + Welk reisgewaad hun de aarde gaf-- + + Hun voet heeft hier het pad ten einde toe betreden; + Hun lot is lang beslist, hun doodstrijd lang gestreden, + En 't avondrood beschijnt hun graf. + + Maar Hij die 't al regeert, en bergen, rotsen, dalen, + De schitterende avondster, die ik omhoog zie pralen, + Schiep in zijn grenzenlooze macht-- + + Hij, Hij verandert niet; en eeuwig is de woning + Die, in het vast paleis van aller heemlen Koning, + De ziele die gelooft, verwacht. + + + + + + + +End of Project Gutenberg's Relikwieën uit onzen Heldentijd, by Anonymous + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK RELIKWIEËN UIT ONZEN HELDENTIJD *** + +***** This file should be named 17468-8.txt or 17468-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/7/4/6/17468/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |