1 files changed, 2052 insertions, 0 deletions

diff --git a/17339-8.txt b/17339-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..61e80a6
--- /dev/null
+++ b/17339-8.txt
@@ -0,0 +1,2052 @@
+The Project Gutenberg EBook of Schetsen uit den Kaukasus, by Carla Serena
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Schetsen uit den Kaukasus
+       De Aarde en Haar Volken 1887
+
+Author: Carla Serena
+
+Release Date: December 17, 2005 [EBook #17339]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SCHETSEN UIT DEN KAUKASUS ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+SCHETSEN UIT DEN KAUKASUS. [1]
+
+Uit de reisportefeuille van Mevrouw Carla Serena.
+
+
+
+
+I
+
+Van mijn uitstapje naar de kust te Tiflis teruggekeerd, was ik
+daar nauwelijks aangekomen, toen ik de uitnoodiging ontving van
+den bestuurder van het district Oezoergheti, een Armeniër met
+wien ik vroeger kennis gemaakt had, om in gezelschap van zijne
+echtgenoote, een tochtje naar Goerië te maken. Ik nam dus nogmaals
+plaats in den spoortrein van Poti, om aan het station Samtredi uit
+te stappen. Ongelukkig was de _tarantasse_ van mijn gastheer bij den
+wagenmaker om gerepareerd te worden; met vele verontschuldigingen,
+kon hij mij niets anders aanbieden dat een zeer ter kwader name staand
+rijtuig, eene _pérékladnaja._ Wie in het binnenland reizen wil, moet
+wel van dit rijtuig gebruik maken. Het woord rijtuig moet evenwel
+in beperkten zin worden opgevat. De perekladnaja is niets anders
+dan een bak op vier wielen, met een dwarsplank van voren, waarop de
+koetsier plaats neemt. Als de reiziger zitten wil, dan kan hij dit
+op zijn bagage doen, die behoorlijk vastgesjord en met een mantel,
+_boerka_ genoemd, overdekt wordt. Dit voertuig, waarin men, door het
+onophoudelijke horten en schokken, letterlijk heen en weer geslingerd
+wordt, en niet dan met kunst- en vliegwerk zijn evenwicht kan bewaren,
+is bespannen met drie paarden, waarvan het middelste een bel om den
+hals draagt. Niettemin kan niet ieder zich zoo maar het genoegen
+gunnen van een rit in eene perekladnaja: daartoe is eene officieele
+vergunning noodig, in den vorm van eene _podorojna_ of reispas,
+die u het recht geeft aan de posthuizen van paarden te wisselen
+en die voor drie maanden geldig is. Zulk een pas kost ongeveer een
+roebel. Voor de perekladnaja zelve betaalt ge drie kopeken per werst
+voor elk paard. Wanneer men met eene zoogenaamde gouvernementspas
+reist, bedragen de kosten minder: men betaalt dan geen tolgeld en
+ook geene vergoeding voor het insmeeren der wielen. Aan elk posthuis
+wordt de bagage afgeladen, en krijgt men niet alleen versche paarden,
+maar ook een ander rijtuig: ook hier echter is niet elke verandering
+eene verbetering.
+
+Ik heb reeds vroeger meermalen van de posthuizen en hunne inrichting
+gesproken: het is dus niet noodig, nu nog eene beschrijving te geven
+van het poststation van Samtredi, dat niet beter of slechter was dan de
+anderen, en waar wij den nacht doorbrachten. Dit station is het tweede
+aan de lijn van Poti naar Tiflis, na dat van Novo-Senaki. Het vlek
+zelf behoort tot Mingrelië. Op eenige wersten afstands ligt Orpiri,
+dat men langs een goeden straatweg bereikt. Den volgenden morgen
+vroeg vertrokken wij van Samtredi naar Orpiri, waar ik niet verzuimde
+een bezoek te brengen aan de voornaamste hoofden van de sekte der
+Skoptzis, die daar gevestigd zijn. Orpiri aan de Rion gelegen, is,
+zoo als men weet, een der plaatsen geweest, waarheen deze sektarissen
+werden verbannen. De achtergeblevenen maken een allertreurigsten
+indruk; hunne doffe oogen, hun zwakke stem, hun trage slepende gang
+vormen een zonderling contrast met het voorkomen van de krachtige
+schoone Mingreliërs, in wier midden zij leven en onder wie zij nooit
+proselieten hebben kunnen maken. Deze Skoptzis, voor het meerendeel
+grijsaards en oude vrouwen, eten geen vleesch, maar voeden zich met
+visch. Voor den aanleg van den spoorweg, toen men om het binnenland
+van Mingrelië te bezoeken, gebruik moest maken van de booten die
+op de Rion voeren, hadden zij het monopolie van dat vervoer; maar
+sedert de spoorweg de vaart op de rivier heeft vernietigd, hebben
+de schippers en ondernemers van stoombootdiensten Orpiri verlaten,
+om zich elders te vestigen.
+
+Het dorp, waar wij bij een aldaar gevestigden Skoptzi een vischmaal
+gebruikten, ziet er welvarend en bekoorlijk uit; men kan zich moeilijk
+voorstellen, dat dit in een krans van weelderig groen gelegen vlek zoo
+ongezond is. En toch is dit werkelijk het geval. De Rion vormt hier
+de grens tusschen Mingrelië en Goerië; men steekt de rivier over met
+een soort van gierpont, die zoowel de passagiers als het rijtuig en de
+paarden opneemt. Die pont, van zeer primitieve constructie, bestaat
+uit uitgeholde boomstammen, waarover een vierkante plankenvloer is
+gelegd. Vier mannen brengen dien toestel in beweging: de een draait
+aan eene soort van schroef; twee anderen zijn gewapend met lange
+roeispanen; terwijl de vierde op den oever aan een touw trekt, dat
+aan de pont is vastgemaakt. De bemanning bestaat uit Mingreliërs en
+Goeriërs, beiden even schoon wat lichaamsbouw en voorkomen betreft,
+maar verschillend in kleederdracht: de eersten gekleed met de lange
+_tsjokha_, terwijl de anderen een kort wambuis dragen. Het hoofddeksel,
+de _bashlik_, is voor beiden gelijk: bij de Goeriërs is deze kap of
+muts dikwijls rood van kleur.
+
+Samtredi ligt op drie-en-vijftig wersten van Oezoergheti, de oude
+residentie der vorsten van Goerië. De landstreek is verrukkelijk
+schoon. De Rion vloeit tusschen schilderachtige oevers en verdient
+nog altijd den naam van de _Snelle_ (_Phasis_), dien de ouden haar
+gegeven hadden. Tot Oezoergheti is het een aaneenschakeling van
+heerlijk schoone landschappen en panorama's: dorpen wegschuilende
+tusschen de groene bergen, bosch- en bloemrijke heuvelen, alles
+verrukt en bekoort het oog. Voeg daarbij de verkwikkende lentegeuren,
+die in dezen tijd des jaars (het was in Mei) de lucht vervulden en
+de velden welriekend maakten. De goed onderhouden weg kruist, over
+eene ijzeren brug, het riviertje de Subsa. Dorpen en vlekken zien er
+allen zeer welvarend uit, en de bewoners, een prachtig menschenras,
+doen hun best om zich goed voor te doen.
+
+De Turken, in hunne beeldrijke spraak, noemen Goerië het land der
+rozen, _Galbashtsjé_. De benaming is juist: Oezoergheti, aan den
+ingang der provincie gelegen, schijnt op een afstand inderdaad een
+met rozen gevulde bloemkorf. Na een dag reizens kwamen wij aan het
+stedeke. De woning van het districtshoofd staat tegenover de kazerne;
+uit mijn venster kon ik al aanstonds een blik werpen op eenige jonge
+miliciens, die zich in het exerceeren oefenden.
+
+De voormalige residentiestad der vorsten van Goerië ligt in eene
+vlakte, aan den rechter oever van de Bzoedsja, en wordt bovendien nog
+door eene andere rivier, de Nataneba, besproeid. Aan dezen overvloed
+van stroomend water dankt zij dien weelderigen, rijken plantengroei,
+die haar als met een mantel van groen omhangt. In het rond, een krans
+van bergen; aan de eene zijde met name de keten van de Adsjartzki, die
+Goerië van de turksche provinciën scheidt; aan den voet dezer bergen
+vloeit de Dsjolak, die zich bij Sint-Nikolaas in de Zwarte-zee uitstort
+en de natuurlijke grensscheiding vormt tusschen Rusland en Turkije.
+
+Van de nabijheid der turksche grenzen maken een aantal landloopers en
+bandieten gebruik om zich buiten het bereik der russische policie te
+stellen, en van tijd tot tijd invallen en strooptochten in Goerië te
+doen. Somwijlen zelfs rooven zij vrouwen en kinderen. Eenige weken voor
+mijne komst had het districtshoofd zich naar de grenzen moeten begeven,
+vergezeld van eenige officieren der milicie, om aan de struikrooverij
+een einde te maken. Deze milicie vormt een regiment, dat het regiment
+van Koetaïs genoemd wordt, en uit vier eskadrons kavalerie en twee
+compagniën infanterie bestaat; elk eskadron en elke compagnie is
+honderd-zes-en-twintig man sterk. De officieren en de soldaten
+zijn allen inboorlingen van het oude Kolchis, dat de tegenwoordige
+provinciën Imerethië, Mingrelië en Goerië omvatte. De kolonel alleen
+is een Rus. De ruiters behooren, voor minstens twee derden, tot den
+adel des lands; de infanteristen zijn, naar het schijnt, onvermoeid
+in het marcheeren en leggen zonder bezwaar honderd wersten per dag
+af. De ruiterij draagt het tsjerkessische kostuum: de _tsjokha_,
+een lange jas van zwart laken, op de borst laag uitgesneden en aan
+iedere zijde voorzien van zes of acht smalle en diepe zakjes, waarin de
+patronen geborgen worden; voorts, onder de tsjokha, de _arsjaloeck_,
+een soort van mouwvest of tuniek, die tot de kniëen reikt, met een
+staande kraag, van roode wollen stof; eindelijk, als hoofddeksel,
+een muts van rood laken met zwart astrakhan omzoomd. Zij voeren een
+geheel arsenaal met zich, bestaande vooreerst, uit een geweer, in een
+vilten omkleedsel gewikkeld; ten tweede uit een pistool, dat aan den
+gordel is bevestigd, waarin bovendien een aantal andere voorwerpen
+van dagelijksch gebruik gestoken worden: een vetzak, een vuurslag,
+een schroevedraaier en meer dergelijke dingen. De gordel is, even
+als de wapenen en de patroonbussen, van gedamasceerd zilver en zeer
+kunstig en smaakvol bewerkt. Het kruit wordt bewaard in eene doos
+van hetzelfde metaal, die aan een zilveren snoer of galon gedragen
+wordt. De _tsjaska_, een lange met zilver ingelegde sabel, voltooit de
+uitrusting van den milicien te paard, wiens pantalon beneden de knie
+in hooge rijlaarzen verdwijnt. Als dekking tegen koude en regen dragen
+deze ruiters de nationale _boerka_ of vilten mantel met een kap van
+witte wol. Deze prachtige soldaten, op uitmuntende paarden gezeten,
+worden in vlugheid van beweging en bedrevenheid in de rijkunst,
+misschien door geen andere ruiters overtroffen.
+
+De uitrusting der infanteristen is geheel anders. Hun uniform bestaat
+uit een kort buis van zwart laken, met een goud galon versierd;
+uit een wit vest, dat onder het openstaande buis tevoorschijn komt;
+uit een rood laken muts met gouden kwast; en uit een sjerp van
+veelkleurige zijde, die als gordel dient en gedragen wordt door
+een tweeden gordel van zwart leer met goud geborduurd, waaraan een
+lange dolk, een pistool, de patronen, een kruit- en kogelzak hangen,
+benevens nog een zonderling toestel, bestaande uit een zeker aantal
+touwen met knoopen, vooruit klaar gemaakt om de gevangen vijanden
+te knevelen. Vergeet ook niet een lederen beker, die als drinkglas
+dienst doet, een tabakzak, en een zak voor sigaren en lucifers. Het
+geweer wordt schuin over den rug gedragen. In Europa zou zulk eene
+uitrusting aan een soldaat uit eene vaudeville doen denken; hier is
+alles er op berekend om een verrassenden, schilderachtigen aanblik op
+te leveren en den smaak te streelen. De infanterie van het regiment
+van Koetaïs is met engelsche carbeygeweren gewapend.
+
+Daar de inlandsche regimenten van den Kaukasus zelven hunne uitrusting
+moeten betalen, behalve het geweer, dat de staat verschaft, is
+de soldij hier veel hooger dan in het russische leger; de soldaat
+ontvangt zestig roebels per jaar, behalve voeding voor zich en zijn
+paard, terwijl een gewoon russisch militair slechts vier roebels
+ontvangt. Er zijn maar twee zulke regimenten, dat van Koetaïs en dat
+van Daghestan. Er is bovendien te Oezoergheti ten allen tijde een
+russisch garnizoen.
+
+Tusschen den prikkelbaren, strijdlustigen Goeriër en den bij uitstek
+vreedzamen, om niet te zeggen lafhartigen Mingreliër bestaat, sedert
+onheugelijke tijden, eene erfelijke veete en vijandige naijver. Men
+verhaalt, dat eens, in de zestiende eeuw, toen de koning van Imerethië
+zijne beide buren, den Dadian van Mingrelië en den vorst van Goerië,
+tot bijwoning van een feest had uitgenoodigd, deze laatste in zijn
+gevolg en zijne geheele uitrusting zoo groote weelde en pracht ten toon
+spreidde, dat de Dadian zich daardoor gekrenkt achtte. Wat deed hij
+nu om zich te wreken? Terwijl zijn mededinger, in het uur der siësta,
+rustig lag te slapen, sneed hij hem een zijner knevels af. Dat is de
+ergste beleediging, die men in Kaukasië iemand kan aandoen. Toen de
+Goeriël wakker werd en bespeurde wat men hem gedaan had, zwoer hij
+bij zijn knevel--een nog heden gebruikelijke eedsformule--, dat hij
+zich geducht wreken zou. Zich het gelaat met zijn bashlik bedekkende,
+opdat niemand bemerken zou hoe men hem mishandeld had, vertrok hij
+op stel-en-sprong, zonder zelfs afscheid te nemen van zijn gastheer,
+den koning van Imerethië. Na zijn vertrek vertelde de Dadian aan
+iedereen, welke poets hij den Goeriël gespeeld had. De koning van
+Imerethië, bevreesd voor de gevolgen van deze ongepaste aardigheid,
+zond aanstonds den vorst een bode na, om hem te verzoeken naar het
+feest terug te keeren. Hij antwoordde, dat hij eerst dan terug zou
+keeren naar een plaats waar men geen ontzag had voor een slapende,
+als hij zich wakende zou hebben gewroken.
+
+Toen eenigen tijd daarna, de vorst van Goerië vernam dat de meest
+geliefde zoon van den Dadian zich te Oezoergheti bevond, maakte hij
+van de feesten ter gelegenheid van Paschen gebruik om den prins aan
+zijn hof te noodigen; daar liet hij den jongeling het hoofd afslaan
+en deed dat in een zilver kistje, hetwelk hij aan zijn vader als
+Paasch-geschenk wilde zenden. Daar niemand den moed had, zich met
+deze gevaarlijke boodschap te belasten, verklaarde eindelijk de
+kok zich daartoe bereid, onder voorwaarde dat hem landerijen en
+den titel van _aznaoer_ (edelman) zouden geschonken worden, indien
+hij heelhuids terugkeerde. Kostte zijne vermetelheid hem het leven,
+dan zouden diezelfde voorrechten zijn kinderen ten deel vallen.
+
+De Dadian was juist bezig met veel praal het Paaschfeest te vieren,
+toen de noodlottige bode aan zijn hof verscheen. Terwijl hij aan
+den maaltijd zat, bood de gezant, uit naam van zijn meester, den
+vorst het zilveren kistje aan. De Dadian, ziende dat het kistje
+gesloten was, vroeg den sleutel; de slimme gezant antwoordde dat
+hij dien, bij ongeluk, in den zak van zijn zadel had laten zitten,
+maar dat hij dien aanstonds halen zou. Eenmaal buiten het paleis,
+steeg hij te paard en rende in vliegende vaart naar Goerië, waar hem
+de toegezegde belooning ten deel viel. Zijne afstammelingen leven nog
+heden ten dage in het land, waar de legende van hunne verheffing in
+den adelstand van geslacht op geslacht is overgegaan.
+
+Nadat de Dadian een poos te vergeefs op den sleutel had gewacht,
+besloot hij het kistje met de punt van zijn dolk open te breken: en
+wie beschrijft zijn ontzetting, toen hij daarin het bebloede hoofd van
+zijn geliefd kind aanschouwde. Hij begreep aanstonds, dat de vorst van
+Goerië zich op deze wijze over de aangedane beleediging had gewroken,
+en zon nu van zijn kant op weerwraak. Te dien einde verzamelde hij in
+alle stilte een legermacht, saamgesteld uit de edelen van Mingrelië;
+en bijgestaan door de Imerethiërs, de Abkhasen en de Tsjerkessen, viel
+hij onverwachts in Goerië, plunderde en verbrandde wat hij vond, en
+maakte zich meester van Oezoergheti, de residentie van den vorst. Deze,
+dus onvoorziens overvallen, moest met de inwoners haastig de wijk
+nemen naar Atsji, een dorp, dat boven op een hoogen, steilen heuvel
+is gelegen, naast een klooster. Van daar tastte hij met zijn dappere
+krijgers den vijand aan en behaalde eene volkomen overwinning. De
+Dadian en de voornaamste hoofden der bondgenooten werden gevangen
+genomen en de wapenen der verwonnelingen als zegeteekenen in de kerk
+van Atsji opgehangen, waar de Goeriël het verhaal zijner schitterende
+overwinning met eigen hand op schrift stelde: welk dokument nog altijd
+bewaard wordt.
+
+Even als in de andere gewesten van het oude Georgië, is ook in
+Goerië het feodale stelsel door de russische regeering afgeschaft;
+de slavenhandel echter, die vroeger een voorname bron van rijkdom
+voor het land was, leeft nog in stilte voort, in spijt van de
+edikten en strenge verbodsbepalingen van den Tsaar. De nabijheid
+van de turksche grens werkt natuurlijk mede, om dit bedrijf in stand
+te houden. Bij de nadering van vreemdelingen, gaan de kinderen dan
+ook meestal instinktmatig op de vlucht; maar somwijlen laten zij
+zich door geschenken verlokken, en dan worden zij naar den vreemde
+weggevoerd en zien nooit hun land of hunne maagschap weder; zij
+vergeten na verloop van eenigen tijd hunne godsdienst en zelfs hunne
+moedertaal. Het gebeurt echter meermalen, dat zij in het vreemde land
+fortuin maken. Mahmoed-pâsja, die onder de regeering van Abdoel-Aziz
+de waardigheid van groot-vezier bekleedde, was geboortig van
+Oezoergheti. Als kind werd hij aan zijne ouders, die landbouwers waren
+en den familienaam van Anteledzé voerden, ontroofd en naar Turkije
+gebracht, waar hij tot de hoogste waardigheden opklom.--In Goerië
+zelf is diefstal van paarden een van de meest voorkomende misdrijven,
+waarmede de russische rechtbanken zich hebben bezig te houden. Zulk een
+diefstal wordt zonder eenige aarzeling op klaarlichten dag gepleegd;
+ik meen reeds vroeger gezegd te hebben, dat de publieke opinie in
+zulk een roof niets schandelijks of onteerends ziet. Daarentegen
+wordt het wegnemen van wat het ook zij, binnen de muren eener woning,
+als eene lage en eerlooze daad beschouwd.
+
+Hoewel de Goeriërs geruimen tijd het juk van den Islam hebben moeten
+dragen, zijn zij toch onveranderlijk aan het Christendom trouw
+gebleven; naarmate hunne kerken werden geschonden en verwoest, werden
+zij niet moede, ze weder te herstellen en op te bouwen. Dit was met
+name het geval met de kapel van Ecadia, tegenover Oezoergheti, op
+een heuvel gelegen, die een der uitloopers is van de bergketen, welke
+Goerië van Turkije scheidt. Ge kunt u haast niets schilderachtigers
+denken dan die kleine kapel, oprijzende uit de weelderige bosschages,
+waarmede de heuvel is bekleed. Wilt ge haar bezoeken, dan is het
+u nuttig, eenigszins ervaren te zijn in de gymnastiek. Vooreerst
+moet ge de rivier de Bzoedsja oversteken over eene brug van de meest
+eenvoudige samenstelling, bestaande uit een lange lat van ongeveer
+een voet breed en waarvan de vrij sterke helling--de beide oevers
+verschillen aanmerkelijk in hoogte--nog gevaarlijker wordt door het
+slingeren der plank en de onstuimigheid van den stroom, die schuimend
+en brullend onder de zwevende brug heenschiet. Zijt ge zonder ongeval
+aan de overzijde gekomen,--wee u, zoo gij aan duizeling onderhevig
+zijt!--dan moet ge langs het halsbrekende pad naar boven klauteren,
+dat de voeten der geloovigen in de rots hebben uitgehold, en dat naar
+het heiligdom voert.
+
+De onlangs geheel herbouwde kapel staat op een kerkhof, waar nog
+voortdurend begraven wordt en is omgeven door een muur, die aan
+een vestingwal denken doet. Een trap van zes-en-dertig treden,
+die door den tijd versleten en afgebrokkeld zijn, voert naar den
+doodenakker. Boven gekomen, wacht u tot loon voor uwe moeite een
+allerprachtigst uitzicht. Ik heb het reeds meermalen gezegd en moet het
+nog eens herhalen: Tyrol, Zwitserland en Italië hebben geen panorama's,
+die in grootschheid en majesteit met deze kaukasische landschappen
+kunnen wedijveren, veel minder ze overtreffen. En hoe aangrijpend
+is hier de tegenstelling tusschen het trotsche bergenpanorama en den
+stillen, weemoedigen eenvoud van dit liefelijke Campo-Santo, waar de
+graven als het ware wegschuilen onder een tapeet van veelkleurige
+bloemen! Opzienbarende graftomben, luidruchtige monumenten moet ge
+hier niet zoeken: hier geen kermis der ijdelheid, als op zoo menige
+mode-begraafplaats. Dit volk, zoo eenvoudig in zijne levenswijze,
+weet niets van den tooi der graven: een houten kruis en een zerk,
+ziedaar voor hen de eenige tombe. De kerk van Ecadia, dus genoemd
+naar het naburig dorp, heeft tegenwoordig zelve slechts een houten
+toren, in plaats van den steenen, dien zij vroeger bezat. Wie in
+dit land architektonische monumenten zoekt, kan die vinden onder de
+oude kloosters.
+
+En dan noem ik in de eerste plaats het klooster Djamati, op vijftien
+wersten afstands van Oezoergheti, waar zich de grafkelder bevindt
+der oude vorsten van Goerië; voorts het klooster Tsjamashmedi,
+op slechts zeven wersten afstand van de voormalige residentie; in
+de kerk van dit klooster liggen de leden van den jongeren tak der
+vorstelijke familie begraven. Wij mogen ook niet vergeten, dat de naam
+van klooster hier aan elke oude kerk gegeven wordt, onverschillig of
+daar een gebouw bij behoort, dat vroeger of nog heden door monniken
+of nonnen wordt bewoond. Te Tsjamashmedi evenwel vindt men nog
+eenige overblijfselen van eene geestelijke orde, namelijk enkele oude
+vrouwen, door gebrek en onthouding schier tot geraamten uitgeteerd. De
+beide kloosters kronen den top van steile, rotsachtige hoogten. Zij
+zijn rijk in oude schilderijen, in geïllustreerde perkamenten, in
+edelgesteenten, mijters, byzantijnsche kruisen en andere sieraden
+van dien aard. Tsjamashmedi bezit ook een grooten robijn, waaraan de
+volgende legende verbonden is.
+
+Een vorst van Goerië, Giorgi genoemd, die een geweldig jager was,
+'s nachts in een bosch verdwaald zijnde, bespeurde eensklaps een
+lichtglans, waarvan zijn paard schrikte. Het spoor van het schijnsel
+volgende, kwam hij op eene plek, waar een groote menigte, mannen,
+vrouwen, kinderen, druk bezig was met feestvieren. Een der lieden
+kwam naar hem toe, en noodigde hem uit, het naburige huis binnen
+te treden, hem daarbij tevens een gouden schaal aanbiedende, gevuld
+met diamanten en kostbare steenen. De vorst greep uit den hoop een
+robijn; maar voor de uitnoodiging om spijs te gebruiken, bedankte hij,
+uit vrees van vergiftigd te worden. Op zijne weigering om aan den
+feestdisch plaats te nemen, bood men den vorst op nieuw den schotel
+met diamanten aan. De lichtgloed, die van den schotel uitstraalde,
+herinnerde hem het schijnsel, dat hij kort te voren gezien had; hij
+begreep nu dat er hier bovennatuurlijke invloeden in het spel waren
+en dat hij met eene verzoeking des duivels te doen had. IJlings gaf
+hij zijn paard de sporen, rende in vliegende vaart weg, en bereikte
+het klooster Tsjamashmedi, waar hij, uit dankbaarheid voor de redding
+uit het hem dreigende gevaar, den robijn Gode wijdde.
+
+
+
+II
+
+
+Als alle andere provinciën van Georgië, bezit ook Goerië een aantal
+minerale bronnen , die echter door de inboorlingen veronachtzaamd
+worden. Eene dezer bronnen, twintig wersten van Oezoergheti verwijderd,
+nabij het dorp Sadjawasjy, zou ongetwijfeld den ondernemer, die haar
+zou willen exploiteeren, rijk maken. Haar zwavelhoudend water heeft
+reeds menige wonderbaarlijke genezing gewrocht; maar met uitzondering
+van de lieden uit den omtrek, weet niemand daar iets van. Enkele
+armzalige hutten en een ellendige doekhan vormen de geheele badplaats,
+die toch midden in eene even bekoorlijke als gezonde streek is gelegen.
+
+Eene andere merkwaardigheid van deze landstreek--waar stroomende
+wateren en bloeiende vlakten, hooge bergen en weelderige valleien een
+geheel vormen van zeldzame grootheid en rijke verscheidenheid,--is het
+oude burchtslot Askana, de voormalige zomerresidentie der regeerende
+vorsten. De indrukwekkende ruïne van het oude kasteel kroont eene
+loodrechte rots, aan wier voet de rivier de Baknit-tskali kronkelt, en
+van wier top men de geheele landstreek overziet. Het overschot van eene
+kapel, twee met klimop begroeide torens, vijgeboomen, wilde wingerden,
+heesters en bloemen--ziedaar wat van de vorstelijke residentie nog
+over is. De plek wordt zeer zelden bezocht, zoo als blijkt uit het
+dichte struikgewas, dat den toegang verspert en waardoor men zich
+een weg moet banen.
+
+Nog merkwaardiger zijn, op acht wersten afstands van Oezoergheti, de
+overblijfselen van antieke steden, door den tegenwoordigen eigenaar van
+het terrein ontdekt, toen hij opgravingen liet doen voor het leggen der
+fondamenten van eene nieuwe woning. Voortgezette opgravingen brachten
+twee steden aan het licht, die boven elkander waren gebouwd; de oudste
+had steenen, de jongere houten huizen. Men vond achtereenvolgens
+verschillende overblijfselen van monumenten, en nu onlangs heeft men
+sporen ontdekt van een soort van amphitheater. Volgens de plaatselijke
+overlevering zou deze stad meer dan duizend jaren oud en door de Joden
+gesticht zijn; naar deze Joden--door de Georgiërs Oeria genoemd--zou
+het land zelf, bij verbastering, Goerië zijn genoemd. Naar men zegt,
+heette de stad eerst _Oeri-kalaki._ Beurtelings in het bezit der Perzen
+en der Romeinen, ontving de stad later den naam van _Oedsjenar,_
+vervolgens dien van _Petra,_ naar Petrus, een der generaals van
+Keizer Justinianus, die in 532 de Perzen uit Lazistan verdreef en
+het land onder de byzantijnsche heerschappij bracht. De gouverneur
+van de nieuwe provincie liet toen op de puinhoopen der oude stad,
+welke door de Perzen was verbrand, eene citadel bouwen, waarvan men
+nog de overblijfselen ziet tusschen de Natanebi en de Skoerdebi,
+en waaromheen langzamerhand eene nieuwe stad ontstond, die den naam
+van Petra ontving.
+
+Van deze tweede stad, die, naar het schijnt, een zeer belangrijken
+handel dreef, is nog eene oude brug over, benevens waterleidingen,
+romeinsche muren van buitengewone stevigheid, en eindelijk graven,
+waarin men vrouwelijke toiletsieraden en andere voorwerpen gevonden
+heeft. Van de schatten, welke, naar men beweert, hier in den grond
+begraven zijn, is tot dusverre geen spoor ontdekt. De tegenwoordige
+eigenaar van het terrein, die daar ook woont, heeft genoeg te doen
+met het uitroeien der reusachtige boomen, die sedert eeuwen op dit
+graf van twee steden zijn gegroeid. In alle landen, die tot den kring
+der antieke beschaving hebben behoord, behoeft men doorgaans slechts
+even den grond om te woelen om sporen van de oude kultuur te vinden;
+maar in den Kaukasus is daartoe veel inspanning noodig, waartoe de
+inlandsche bevolking, traag van aard, weinig lust gevoelt.
+
+
+
+Toen ik te Oezoergheti vertoefde was het juist de vastentijd. Zoo als
+men weet, zijn de voorschriften der grieksche kerk op dit punt zeer
+streng en vorderen geheele onthouding van alle soort van uitspanning:
+van tochtjes naar buiten, zelfs van het afleggen of ontvangen van
+bezoeken was geen spraak. Het vlek was als uitgestorven. Daarentegen
+was de kerk den geheelen dag vol. Ik had ruimschoots de gelegenheid,
+om de schoonheid op te merken van de vrouwen des lands, wier gelaat
+meer leven en uitdrukking heeft dan dat van de meeste andere vrouwen
+uit Georgië. Maar even als haar zusters, ontbreekt het ook haar
+ten eenemale aan zin voor orde en huishoudelijkheid. Haar meest
+geliefkoosde uitspanning is het kaartspel. Ik ben getuige geweest van
+eene partij, die volle veertien dagen duurde; men begon omstreeks zeven
+uren in den morgen, hield tegen den middag op om te eten en hervatte
+de partij om twee uur; om zes uur werd op nieuw gedurende eenige
+oogenblikken opgehouden voor de thee, waarna de strijd weer begon,
+met zoo veel ijver, dat het souper, hetwelk tegen tien uren gereed
+werd gezet, soms om drie uren in den nacht nog onaangeroerd stond.
+
+
+
+De geschiedenis van Goerië komt in de hoofdtrekken overeen met
+die van Imerethië en van Mingrelië. Even als die provinciën, werd
+de landstreek waarvan Oezoergheti de hoofdplaats was, tijdens de
+verdeeling van het koninkrijk Georgië, bestuurd door een gouverneur;
+en ook hier matigden de afstammelingen van dien koninklijken stadhouder
+zich de souvereiniteitsrechten aan. De vorsten van Goerië behielden,
+als familienaam den ouden titel van Goeriël. De eerst bekende vorst
+des lands is Attabek, die in 1488 stierf en opgevolgd werd door zijn
+zoon Giorgi. Dan volgt een lang tijdvak van innerlijke verdeeldheid en
+beroeringen, waarin verschillende regeerende vorsten door pretendenten
+werden verjaagd, verbannen, gedood; somwijlen geschiedde dit door hunne
+eigene zonen, zooals met den opvolger van een anderen Giorgi gebeurde,
+die in 1652 door zijn eigen zoon en erfgenaam werd vermoord. Kort
+daarop in 1668 werden Demetrius, die over Goerië en Imerethië regeerde,
+de oogen uitgestoken.
+
+Dit is ook het tijdperk van de worsteling tegen de dreigende overmacht
+van de Halve Maan. In 1689 sneuvelde de Goeriël Kaishrosrow in een
+gevecht tegen de Turken, en weldra werd Goerië, in de handen der
+ongeloovigen gevallen, eene provincie van het Turksche rijk. Meer dan
+een eeuw lang droeg het land het harde juk; geplunderd en uitgezogen
+door zijne beheerschers, gedwongen jaarlijks eene bepaalde schatting
+aan slaven op te brengen, scheen Goerië ten ondergang gedoemd. In het
+begin dezer eeuw stond het lang getergde volk eindelijk tegen zijne
+verdrukkers op; in 1810 plaatste Goerië zich onder het protectoraat van
+Rusland, maar behield voor het uiterlijk nog zijne onafhankelijkheid.
+
+Toen de laatste Goeriël, Mamia, in 1829 stierf, met achterlating
+van een minderjarigen zoon, werd de moeder van dit kind, de prinses
+Sophia, tot regentes benoemd. Zij vatte het plan op, om zich aan
+het russische oppergezag te onttrekken, en kwam op het ongelukkige
+denkbeeld, daartoe de hulp van Turkije in te roepen. Om aan haar plan
+uitvoering te geven, verliet zij Oezoergheti, om zich met haar zoon
+naar Anatolië te begeven; maar de russische regeering, van de zaak
+onderricht, bezette in hare afwezigheid het land en bestuurde het
+aanvankelijk in naam van den minderjarigen vorst. Later werd Goerië
+bij het rijk ingelijfd.
+
+In de laatste eeuwen werd Goerië dus bijna aanhoudend geteisterd,
+hetzij door binnenlandsche beroerten, hetzij door aanvallen van
+buitenlandsche vijanden. Nog in den laatsten russisch-turkschen
+oorlog (1876-77) moest het land zich verdedigen tegen de Turken,
+die met een inval dreigden.
+
+Oezoergheti gelijkt tegenwoordig vrij wel op een dier groote vlekken,
+die in Europa door de mode zijn aangewezen, om daar den zomer door te
+brengen. De huizen zijn ook hier omringd, wel niet door eigenlijke
+tuinen--de horticultuur is hier nog onbekend--maar door velden met
+mais, gerst, katoen of tabak beplant. Deze laatste kultuur, die door
+de Turken is ingevoerd, heeft vooral eene groote uitbreiding gekregen
+sedert de ziekte onder de zijdewormen is uitgebroken, waardoor de
+zijdeweverij, welke voornamelijk door de vrouwen werd uitgeoefend,
+te gronde is gericht. De vrouwen toch vervaardigden, zoo voor zich
+zelven als voor de mannen, die fraaie zijden hemden, welke, naar oud
+gebruik, met Paschen het eerst werden aangetrokken: hetgeen eigenlijk
+beteekent, dat men hier eens in het jaar van ondergoed verwisselt. Laat
+ons hopen dat, nu de katoen de plaats van de zijde heeft ingenomen,
+de zindelijkheid bij die verandering mag hebben gewonnen.
+
+De huizen van Oezoergheti zijn van hout gebouwd en hebben voor het
+meerendeel maar eene verdieping. Met hunne rondloopende veranda
+zien zij er zeer vriendelijk uit; terwijl de rustieke stijl in
+volkomen harmonie is met het landschap. Dat betreft echter slechts
+het uiterlijke: van binnen ontbreekt alle comfort. Op een afstand
+gezien, maken deze pittoreske woningen een zeer aangenamen indruk;
+maar de betoovering wijkt geheel, als ge binnentreedt. Het is
+met deze huizen als met die inlandsche prinsessen, wier toilet, op
+feestdagen en bij plechtige gelegenheden, uiterst kostbaar en keurig
+is, maar wier nagels steeds in den rouw zijn. Het meubilair bestaat
+onveranderlijk uit eenige houten banken met kostbare tapijten bekleed
+en met kussens belegd. Als de nacht gekomen is, worden deze divans
+als bedden gebruikt; hetzelfde vertrek dient beurtelings tot eetkamer,
+tot salon en tot slaapkamer.
+
+Naast die huizen in oosterschen stijl vormen twee gebouwen in
+europeeschen trant een scherp contrast: het eene is een modern huis,
+door een lid der voormalige regeerende familie bewoond; het andere is
+een vervallen paleis, door den laatsten souverein van Goerië gebouwd,
+en dat ten tijde der stichting--dat wil zeggen in het begin dezer
+eeuw--voor een wonder gold. Nog nimmer had men in het land zoo iets
+gezien; en men moet erkennen, dat het gebouw zelfs in Europa de
+aandacht trekken zou. Het paleis, thans zeer vervallen, heeft drie
+of vier verdiepingen; uit de talrijke vensters aan de vier zijden
+heeft men een prachtig gezicht; maar aangezien de vroegere prinselijke
+residentie thans een militair hospitaal is, heeft dat schoone uitzicht
+voor de tegenwoordige bewoners minder waarde. De bijgebouwen, die
+het hoofdgebouw omringen, hebben tegenwoordig eene geheele andere
+bestemming dan de bouwmeester daaraan had toegedacht. Het badhuis dient
+thans tot varkenshok; en de vroegere tuin, die het paleis omringde en
+waarin verschillende zeldzame en vreemde planten werden aangetroffen,
+is bijna eene wildernis. Er is sprake van, dien tuin tot eene publieke
+wandelplaats in te richten.
+
+Op het plein, tegenover het paleis, staan twee kerken: eene naar den
+georgischen ritus, voor de inwoners der stad, de andere, naar den
+russischen ritus, voor het garnizoen. Des zondags speelt de militaire
+muziek op het plein; maar de inwoners, die zeer op hun gemak gesteld
+zijn, komen daar niet naar luisteren; zij wandelen liever op de
+veranda's hunner woningen. Uit de verte gezien, maken die wandelaars,
+met hun smaakvolle tsjokha en hun bashlik, en vooral ook de dames,
+met den georgischen sluier en hoofdband, eene zeer schilderachtige
+vertooning. Als het mooi weer is, dient de veranda tot woonvertrek,
+waar men zijn tijd doorbrengt, waar men eet, en dikwijls zelfs slaapt.
+
+Oezoergheti, hoewel stil en rustig, is toch vrij sterk bevolkt. De
+bazar beslaat eene oppervlakte van meer dan een werst; uit den aard
+der zaak vindt men daar het middelpunt van het leven en verkeer. Deze
+bazar, ter wederzijde door houten kramen omzoomd, is eigenlijk geene
+straat, maar veelmeer een landweg, waarlangs aan beide zijden slooten
+loopen. Langs de winkels loopt een planken voetpad, dat een paar voet
+boven den beganen grond verheven is; over de beken of slooten zijn
+boomstammen gelegd, die naar de verschillende kramen of winkels voeren;
+onder uwe voeten zwemmen en kwaken de eenden. Dit is trouwens niets
+vreemds, want ook de andere straten wemelen van allerlei gedierte.
+
+Een der straten of lanen van den bazar is bestemd voor de handelaars
+in kruidenierswaren, eene andere wordt ingenomen door kooplui in
+tapijten, geweven stoffen en dergelijke zaken. Deze kooplieden zijn
+voor het meerendeel Armeniërs, Mingreliërs of Turken; men vindt onder
+hen zeer weinig Russen. De kleermakers, schoenmakers, wapensmeden,
+blikslagers, hebben allen hunne aangewezen plaats, en allen oefenen
+in hun kraampje of winkeltje, ten aanschouwe van het publiek, hun
+ambacht uit. Wanneer men let op de hoogst eenvoudige werktuigen en
+gereedschappen, waarvan deze ambachtslieden zich bedienen, dan kan
+men moeielijk begrijpen, hoe zij zulk fijn en artistiek werk kunnen
+leveren, als inderdaad uit hunne handen komt.
+
+De kleederdracht der mannen in Goerië heeft eenige overeenkomst met de
+turksche. In plaats van de lange jas, die in Imerethië en Mingrelië in
+zwang is, draagt men een kort buis, een vest, een veelkleurige zijden
+sjerp bij wijze van gordel, en daarover heen een lederen met goud en
+zilver geborduurden gordel, waaraan de wapenen en andere voorwerpen
+worden vastgemaakt. Een nauwsluitende broek en een bashlik voltooien
+het kostuum. De vrouwen kleeden zich daarentegen naar de europeesche
+mode, maar zonder eenigen smaak; de sluier, waarmede zij zich het
+hoofd en de schouders omhullen, is het eenige werkelijk bevallige
+en gracieuse kleedingstuk van haar toilet. Zij die zich bijzonder
+onderscheiden willen, drijven den gruwel zoo ver, dat zij zich het
+hoofd dekken met een der onzinnigen hoeden, die de ongerijmde mode
+voor onze dames heeft uitgevonden.
+
+
+
+III
+
+
+Bij mijne terugkomst te Tiflis vond ik de zeer gemengde bevolking
+dier stad in buitengewone, maar zeer verklaarbare opwinding en
+spanning: men was aan den vooravond van een nieuwen oorlog tegen
+Turkije. De straten waren vol soldaten, die opgeroepen waren om zich
+bij hunne korpsen te voegen; zij kwamen bij troepen van alle kanten
+en werden, zoodra zij uitgerust en gewapend waren, naar de plaats
+hunner bestemming gezonden. Natuurlijk hield dit de leegloopers en
+kijkers in de hoofdstad van Transkaukasië in voortdurende spanning. De
+toebereidselen tot het bloedige drama hadden intusschen ook hunne
+komische zijde: bij het zien van die wonderlijk uitgedoste miliciens,
+die maar hadden gegrepen wat het eerste voor de hand lag, dacht men
+onwillekeurig aan het voorspel van eene reusachtige maskerade. Sommigen
+droegen een gescheurde en gelapte kapotjas, een om het hoofd geknoopten
+bashlik, en in plaats van een geweer, een met ijzer beslagen stok: dat
+waren Osseten uit het bergland. Anderen, met een kepi op het hoofd,
+droegen eene langharige boerkha van zwart vilt. Onder de menigte
+zag men mutsen en hoofddeksels van allerlei vorm en afmeting. Naast
+de gewone militaire laarzen vertoonden zich de groote sandalen van
+dierenhuid, welke de kaukasische boer zich met smalle riemen aan den
+voet bindt; naast den geoefenden veteraan met zijn geweer marcheerde
+de jonge rekruut, zoo pas aan het boerenbedrijf ontrukt, die, met
+zwaren stap voortgaande, zijn sabel door de modder liet slepen.
+
+Bij hunne aankomst in de stad, werden de soldaten, in naam der
+grootvorstin Olga Federowna, in den tuin van het paleis, op thee en
+wittebrood onthaald. Geen enkel officier werd bij deze eenvoudige
+maaltijden toegelaten; de gasten zaten aan lange tafels en werden
+door de zonen van den onderkoning bediend, die zelf met zijne gemalin
+bij het maal tegenwoordig was. De meeste miliciens hadden nog nooit
+de hoofdstad van Transkaukasië gezien; in kleine troepjes wandelden
+zij door de geplaveide, schitterend verlichte straten en beschouwden
+met ongeveinsde verbazing en bewondering de prachtige huizen en
+sierlijke winkels, waarvan zij zich zelfs in hunne stoutste droomen
+geene voorstelling hadden kunnen maken.
+
+Ook paarden werden in menigte aangevoerd, deels edele, prachtige
+rossen, krachtig en fier; deels magere, afgetobde knollen, ten
+eenemale voor de dienst ongeschikt; want, zoo als dat bij dergelijke
+gelegenheden altijd en overal geschiedt, had men de hand gelegd op
+alle paarden, die men maar vinden kon. Ik spreek niet van de zware
+caissonwagens, die het ongelijke plaveisel der hellende straten deden
+dreunen; noch van de koortsige drukte en beweging in het hoog boven
+de Koer tronende arsenaal: zelfs des nachts stond in deze werkplaats
+des doods de arbeid niet stil; en de roode gloed, die uit de talrijke
+vensters straalde, was als het ware de flikkering van het weerlicht,
+dat den donder voorafgaat. Inmiddels hielden de dames van Tiflis
+zich ijverig bezig met het maken van pluksel, het vervaardigen van
+kleedingstukken, kousen, zwachtels, enz.; in één woord, de gansche
+stad door, van Solalaki tot Koecki--de beide uiterste wijken--heerschte
+drukte en beweging.
+
+Men zou Solalaki de voorstad Saint-Germain van Tiflis kunnen noemen:
+het is de aristokratische wijk der hoofdstad. Zij ontleent haar naam
+aan eene beek, die langs de rechterzijde van den Botanischen-tuin
+vloeit, om zich in de Koer uit te storten, welke rivier bij de
+Georgiërs den naam draagt van de Mtéwari. Koecki ligt aan het andere
+einde der stad en wordt hoofdzakelijk door Duitschers bewoond:
+daar was het veel stiller en rustiger: de sedert eene halve eeuw
+hier gevestigde duitsche kolonie hield zich met hare gewone zaken en
+haar kalmen dagelijkschen arbeid bezig en nam maar weinig deel aan
+de algemeene opgewondenheid.
+
+Het was te midden van deze geruchten van oorlog en toebereidselen
+tot den krijg, dat ik mij op weg begaf naar Gori, de hoofdplaats der
+provincie van denzelfden naam, aan de Koer gelegen. Ik moet verlof
+vragen, hier wat historie in te vlechten.
+
+Volgens de overlevering, was de gemeenschappelijke stamvader der
+kaukasische stammen een zekere Targamos, die omstreeks zeshonderd jaren
+na den zondvloed leefde, en die acht zonen had, Aos, Karthos, Bardos,
+Mowaxan, Lekos, Eros, Kawkas en Egros, tusschen wie, na zijn dood,
+het land werd verdeeld. Naar het schijnt, schonk Kawkas zijn naam aan
+dat deel van het land, hetwelk hem werd toebedeeld. Tengevolge van
+oneenigheden met zijn vader, nam een zijner zonen, Pepa, gevolgd door
+driehonderd mannen, de wijk in Maugladoretië (het land der Osseten), op
+den berg Bibilmta, en nam den naam aan van Bibiloeri. Vandaar trok hij
+over de rivier de Ksanka, in het district van Doeshett, naar de plek,
+thans Kwemo Ipnemi genoemd. Na hem vestigde zijn zoon Biba, die met de
+ossetische prinses Berdi gehuwd was, zich te Largwici aan de Ksanka,
+en nam den titel aan van _Eristaw_ (hoofd des volks) van Ksanka.
+
+Deze Eristaw oefenden in later tijd een zeer grooten invloed uit
+op de regeering van Georgië, waarvan de koning niet dan met hunne
+toestemming kon gekroond worden. In het voorbijgaan zij vermeld, dat
+keizer Justinianus, omstreeks 570, ten behoeve van zekeren Rostom,
+een Osseet, de vallei van de Ksan tot een eristawaat verhief. Toen de
+keizer in Kaukasië kwam, vergrootte hij het grondgebied der vorsten
+van Ksanka en breidde hun gezag uit over de geheele landstreek, welke
+door de Liashwa en de Ksanka besproeid wordt. Van dit oogenblik namen
+zij den titel aan van souvereine vorsten (Eristaw Ksanki), die door
+de koningen van Georgië werd erkend.
+
+Vroeger vormden hunne bezittingen een majoraat; maar tengevolge
+van verdeeldheid tusschen de verschillende takken der familie,
+greep er eene splitsing en verdeeling plaats, waartoe de koningen
+van Georgië, die de macht dezer familie met leede oogen zagen,
+gaarne medewerkten. De Eristaw Ewthine, in 1028 gestorven, stichtte
+in gemeenschappelijk overleg met de Eristaw Johan en Thornia, het
+iberisch klooster van den berg Athos. Toen de kaukasische provinciën
+bij het russische rijk werden ingelijfd, werd de oude titel door de
+nieuwe beheerschers van het land wel erkend en bevestigd, maar het is
+nu slechts een bloote naam, waaraan hoegenaamd geen gezag verbonden is.
+
+Te Gori, waar vroeger een tak der Eristaw gevestigd was, vindt men
+tegenwoordig nog een twintigtal familiën van dien naam: sommigen
+hebben grondbezit, anderen oefenen verschillende beroepen uit. Een
+dezer Eristaw, achterkleinzoon van koning Heracleus van Georgië,
+is eigenaar van het kasteel van Karalethi, op een berg gelegen,
+die door vruchtbare vlakten en tuinen is omringd, te midden van
+eene uiterst wildrijke streek. Het dorp, op honderd wersten van Gori
+gelegen, telt een honderdtal huizen; de bewoners houden zich met land-
+en wijnbouw bezig. In de onmiddellijke nabijheid staat eene kleine,
+zeer oude kerk, die eene druk bezochte bedevaartplaats is.
+
+De oude citadel van Gori kon, naar men zegt, zeventigduizend man
+bevatten; heden ten dage staat daar slechts een kruithuis, waarvoor
+een enkele schildwacht is geplaatst; verder zag ik in de wijde ruimte
+niets dan een paar ezels, het weinige schrale gras afscherende,
+dat tusschen de steenen opschoot. Aan den oever van de Liakwi, een
+riviertje dat langs den voet des bergs stroomt, begint een gekanteelde
+muur, die zig-zagsgewijze tegen de helling opklimt. Beneden aan
+dien muur bevindt zich een hol of grot, waarin koning Heracleus,
+naar men zegt, zijne schatten verborg: van daar de naam van _Gori_
+(gouden berg), door hem aan de toenmalige stad gegeven.
+
+Bij herhaling verwoest en weder opgebouwd, beurtelings in de macht
+der Turken, der Georgiërs, der Perzen, verloor zoowel de citadel
+als de stad zelve al vroeg haar beteekenis. Van de hoogte, waarop
+zij lag, overziet men alle wegen, van waar de vijand vroeger komen
+kon: de bergen van Akhalzick (naar de turksche zijde); de bergen
+der Lesghiërs, der Circassiërs, der Osseten. In de vlakte vloeien,
+naast de onstuimige snelvlietende Koer, de beide riviertjes Liakwi en
+Pshawi; een brug over de Koer voert naar het station van den spoorweg,
+een andere naar het dorp Khidistavi, in eene schilderachtige omgeving
+gelegen en het geliefkoosde zomerverblijf van de rijke Armeniërs uit
+deze streken. Op de heuvelen tegenover de citadel bevinden zich de
+georgische, armenische en katholieke begraafplaatsen.
+
+Aan de oevers van de Koer verheffen zich de bergen Boerethi en
+Goris-Djoeari, de laatste met het klooster van denzelfden naam, het
+_Kruis van Gori_, zooals het genoemd wordt. Nabij de oude kapel van
+dit klooster heeft men in den laatsten tijd eene nieuwe kerk gebouwd,
+welke jaarlijks, in de maand November, door talrijke bedevaartgangers
+uit de omliggende streek bezocht wordt. De rotskam, waarop het oude
+klooster troont, is zoo smal, dat men voortdurend gevaar loopt,
+in de aangrenzende afgronden neer te storten.
+
+Het dorp aan den voet van den berg wordt hoofdzakelijk bewoond door
+Georgiërs, die bij voorkeur op de platte daken hunner huizen wonen en
+zoo met hunne buren conversatie houden. Zij komen daar niet alleen om
+versche lucht te scheppen en een praatje te maken, maar zij gebruiken
+er ook hunne maaltijden: een gat in den muur dient om te koken; een
+steenen buis voert den rook af. De woning zelve bestaat ook hier,
+als in geheel Georgië, uit slechts een enkel vertrek met het ons
+reeds bekende ameublement.
+
+De oude stad is te Gori tegen den rotswand aangebouwd; de nieuwe stad
+strekt zich in de vlakte uit; maar overal kan men op de platte daken
+dezelfde huiselijke tafreeltjes aanschouwen. Naast de moeder, die,
+ijverig spinnende, haar zuigeling in slaap wiegt, zit de vader, met
+de hooge muts op het hoofd, en in den regel tot de tanden gewapend,
+met kalme waardigheid zijne cigarette te rooken; in een hoek zit
+een groepje kinderen, die met de _daïra_ (tamboerijn) en handgeklap
+den dans begeleiden van de oudste dochter des huizes. Sommige van
+deze woningen, in den laatsten tijd gebouwd, herinneren ook door de
+versiering aan den perzischen stijl; andere zijn naar den georgischen
+trant en van eene rondloopende veranda voorzien.
+
+De straten van Gori zijn geplaveid, hetgeen in den Kaukasus volstrekt
+geen alledaagsch verschijnsel is; dit verhindert evenwel niet dat
+zij, bij eenigszins aanhoudenden regen, in modderpoelen worden
+herschapen. Voor de verlichting moeten de burgers, die nog laat
+op straat willen gaan, maar zelven zorgen, door een lantaarn mede
+te nemen. Voor de openbare reiniging zorgt, dit spreekt van zelf,
+niemand : dat is iets waarmede de inlanders--en over het algemeen de
+Oosterlingen--zich hoegenaamd niet bemoeien. De winkels munten niet uit
+door pracht. Toen ik, op mijne laatste reis door den Kaukasus (1881),
+Gori bezocht, photografeerde ik in den bazar enkele kooplui in hunne
+winkeltjes. Ik had mijne aandacht ook gevestigd op een gaarkeuken,
+waarvan de eigenaar, een flink gebouwd man, achter een groot fornuis
+stond; toen ik hem verzocht, een oogenblik stil te staan, snoot hij
+eerst zijn neus naar landsgebruik:--zakdoeken zijn hier volkomen
+onbekend.
+
+De stad heeft een aantal kerken, die echter niets bevatten wat
+eenigszins de aandacht verdient, en ook verschillende scholen, waar
+het onderwijs in het georgisch en vooral in het russisch gegeven
+wordt. Sedert September 1876 bezit zij zelfs een transkaukasisch
+seminarie, dat wil zeggen eene kweekschool voor onderwijzers, zoo als
+men die ook te Kazan en te Irkoetsk in Siberië vindt. Vijf-en-twintig
+kweekelingen, waaronder vijf Russen, ontvangen hier hunne opleiding
+voor rekening van den staat. De cursus duurt drie jaren; behalve de
+gewone vakken van onderwijs, worden ook verschillende handwerken
+en beroepen onderwezen, zooals meubelmaken, boekbinden, tuinbouw,
+mozaïekwerken en dergelijken. Katholieken worden niet op de school
+toegelaten.
+
+Gori telt tegenwoordig vijftienhonderd haardsteden, met gemiddeld
+drie mannelijke inwoners per haardstede; de vrouwen worden niet mede
+gerekend. In het voorbijgaan zij opgemerkt, dat in tegenstelling met
+hetgeen de statistiek omtrent Europa leert, het aantal mannen in den
+Kaukasus grooter is dan dat der vrouwen.--De bevolking van Gori is
+een mengelmoes van Russen, Georgiërs en Armeniërs, welke laatsten
+de meerderheid uitmaken. In het district van Gori wonen bovendien
+een groot aantal Osseten, die voor het meerendeel in de bergen zijn
+gevestigd en de christelijke godsdienst belijden. Het district begint
+op drie wersten afstand van Mtzsheth, de oude hoofdstad van Georgië,
+en strekt zich uit tot aan het station Strasha-Jacob, op het domein
+van Börsjom, eene bezitting van den grootvorst Michaël.
+
+Sedert mijne vorige reizen ten volle bekend met het volslagen gemis
+van bruikbare herbergen, dat aan alle kaukasische landen eigen is,
+was ik natuurlijk ten hoogste verwonderd, toen, bij het verlaten van
+het station te Gori, mijn oog viel op een vrij aanzienlijk huis,
+aan den weg naar de stad gelegen en prijkende met het weidsche
+opschrift _Gostinitsa Austria_. Maar mijne illusie duurde niet
+lang. Nauwelijks had ik den drempel van dit hôtel Oostenrijk
+overschreden, of ik bemerkte, dat het, op het stuk van onreinheid,
+in niets behoefde onder te doen voor de andere herbergen die ik
+kende: linnengoed, vaatwerk, alles was even smerig; het was een echt
+varkenshok. Gelukkig kon ik dit walgelijk krot spoedig verlaten, dank
+zij de voorkomende en vriendelijke gastvrijheid, welke ik ook nu,
+als steeds, bij de inlandsche familiën vond. Zeker moet men ook daar
+geen comfort verwachten; maar het ontbrekende wordt in belangrijke
+mate vergoed door de ongeveinsde hartelijkheid van het onthaal. Ook
+nu weder werden, te mijner eere, muziekale soireetjes en danspartijen
+gegeven. De muzikanten droegen het nationale kostuum van Georgië. Zoo
+als ik reeds zeide, is het spel hier niet minder in zwang dan dansen en
+muziek, vooral sedert de inlijving bij Rusland. Volgens een zonderling
+gebruik is in de huizen waar gespeeld wordt,--en dezen hebben verreweg
+de meerderheid--de knecht met de levering der kaarten belast: de gasten
+moeten bij hem hunne spellen koopen voor een, twee, drie roebels, naar
+gelang van de kwaliteit der kaarten. Dat is een aardig voordeeltje voor
+den knecht, die vooreerst niet meer dan zeventig of tachtig kopeken
+voor het spel betaalt, en die bovendien de gebruikte kaarten later
+weder verkoopt. Sommige minder gegoede familiën drijven zelven dien
+winstgevenden handel; zij, wier adellijke geboorte hun niet toelaat
+rechtstreeks van die winsten te profiteeren, sluiten eene overeenkomst
+met den knecht. Een bediende, die zich bij eene familie wil verhuren,
+onderzoekt dan ook in de eerste plaats, of hij de leverancie der
+kaarten heeft; en naar gelang hij de eenige leverancier is, dan wel
+de winst met zijn heer deelen moet, verschilt het bedrag van zijn loon.
+
+
+
+IV
+
+
+Van Gori naar Börsjom is geene groote reis; men gaat eerst per
+spoorweg tot het oude vlek Kashoeri, tegenwoordig Mikhaëloff. Voor den
+aanleg van de spoorbaan bestond dit vlek slechts uit weinige hutten,
+door arme georgische boeren bewoond; tegenwoordig vindt men er nette
+huizen, benevens een sierlijk en ruim stationsgebouw, het eenige van
+dien aard in Kaukasië. Dit voorrecht heeft het dorp te danken aan de
+nabijheid van Börsjom, de bezitting van grootvorst Michaël, stadhouder
+van Transkaukasië. Men verlaat te Mikhaëloff den trein en gaat over
+in den omnibus, die tweemaal in de week van hier naar Börsjom rijdt,
+dat zeven-en-twintig wersten verder ligt. Dit voertuig, van tamelijk
+primitieve constructie, heeft plaats voor zes personen. De bagages
+worden op eene perekladnaja geladen, die als bijwagen de diligence
+volgt.
+
+De weg is bij uitnemendheid fraai, men zou kunnen zeggen een
+modelweg, waarvan de aanblik uw oog verheugt, nadat ge de modderige,
+ongeplaveide, hobbelige straten van Mikhaëloff verlaten hebt. Ter
+wederzijde schilderachtige dorpen, deels tegen de bergen, deels in de
+vlakte gelegen. Velden en heuvels zijn allen zorgvuldig bebouwd. Achter
+de heuvelen verrijzen hooge bergen, waarop zich hier een fiere toren
+verheft, ginds eene oude ruïne troont. In den winter blijft het
+landschap bijkans even groen als in den zomer, dank zij de dichte
+bosschen van dennen en pijnboomen, die niet alleen de berghellingen,
+maar ook voor een deel de vlakte bedekken. Langs den straatweg loopt
+eene leuning; bukt ge u daarover heen, dan kunt ge op de schuimende
+wateren van de Koer de vlotten zien varen, die timmerhout naar
+Tiflis brengen.
+
+Op eenigen afstand van een ouden toren, die vroeger den toegang
+tot den bergpas van Börsjom verdedigde, ziet men overblijfselen
+van eene georgische brug, waarvan de bogen op de rots rusten. Men
+ontmoet op den weg nog vier of vijf dergelijke bruggen. Hoe verder
+men komt, des te grootscher karakter neemt het landschap aan; tot de
+hoogste toppen zijn de bergen bedekt met prachtige bosschen, waar,
+tusschen de eeuwenheugende stammen, villas en cottages wegschuilen
+in het heerlijke groen. Hier en daar is de houthakker aan het werk
+geweest. In dezen tijd des jaars ontmoet men op den weg slechts enkele
+perekladnajas, waarin beklagenswaardige reizigers gezeten zijn,
+of ook wel boerenkarren met de huif van zeildoek overspannen. In
+den zomer daarentegen wordt de weg druk bereden door toeristen,
+die de hitte te Tiflis ontvluchten, om koelte en verkwikking te
+zoeken in de heerlijke schaduwrijke bosschages van Börsjom. Daar de
+weg bijna onmerkbaar, maar gestadig stijgt, bevindt men zich, eer
+men het vermoedt, op eene hoogte van tweeduizend-drie-honderd voet
+boven de Zwarte-zee. Bij eene kromming van den straatweg staat het
+poststation van Sawanisghevi, zoo schilderachtig mogelijk gelegen
+aan den voet van een geweldig rotsgevaarte, waarvan de overhangende
+top het broze houten gebouwtje dreigt te verpletteren. In een woord,
+de weg is zoo verrukkelijk schoon, dat men er spijt van heeft als de
+tocht ten einde is en men te Börsjom aankomt.
+
+Die naam Börsjom is, naar men zegt, afgeleid van een tartaarsch woord,
+dat versterkte plaats beteekent. Eene rivier, de Börsjomka, gevormd
+door de samenvloeiing van twee stroompjes, de Goedskareti-tzakli en
+de Bakoeriani-tzakli, vloeit door het vlek, dat aan den rechter oever
+van de Koer ligt. Het domein Börsjom behoorde sedert eeuwen aan de
+oude georgische vorstelijke familie van Avala, toen de stadhouder
+van den Kaukasus, prins Woronzoff, getroffen door de schoonheid
+der omgeving en de voordeelige ligging bij den ingang der groote
+wouden, besloot, het goed voor rekening der russische regeering
+aan te koopen. De Avala waren tot den verkoop bereid, tegen eene
+jaarlijksche lijfrente van duizend roebels, overgaande van geslacht
+op geslacht tot den laatsten vertegenwoordiger hunner familie. Ter
+wille van de eer van den monarch, dien hij vertegenwoordigde,
+wilde prins Woronzoff den koop niet op zulke bespottelijke
+voorwaarden sluiten: het terrein had eene uitgestrektheid van
+negen-en-zestigduizend-zevenhonderd-negen-en-negentig _deciatinen_ (een
+deciatine staat gelijk met vierduizend-achthonderd vierkante ellen),
+waarvan vijftigduizend met prachtig bosch bedekt. Uit eigen beweging
+voegde hij vierduizend roebels bij de gevraagde som, en de koop werd
+gesloten. Toen keizer Alexander II in 1871 Transkaukasië bezocht,
+schonk hij het goed aan zijn broeder, den grootvorst Michaël. Een
+opmerkelijk en bedroevend feit is het, dat verschillende van de
+vroegere eigenaren thans als arbeiders werkzaam zijn op de aloude
+bezitting hunner voorvaderen: een hunner is wegwerker en verdient
+vijftig kopeken per dag. Daar hij nog minderjarig is, kan hij zijn
+aandeel nog niet ontvangen van de jaarlijksche lijfrente, waarvoor
+het familiedomein werd afgestaan. Andere leden der familie ontvangen
+tien, vijftien of twintig roebels per maand, naar gelang van hunne
+aanspraken.
+
+Uit hoofde van de nabijheid van het district Akhalzick, vroeger de
+voornaamste slavenmarkt van den geheelen Kaukasus, stond Börsjom
+bloot aan herhaalde invallen en strooptochten, zoowel van de Turken
+als van de Lesghiërs, op wier weg het lag. Daaruit verklaart zich
+ook het groot aantal vernielde forten en vestingwerken, waarmede deze
+geheele streek als overdekt is. Twee van die forten, Petres-tzishé,
+op den linker oever van de Koer, en Gogias-tzishé, op den rechter
+oever, behoorden aan twee broeders, naar wie zij genoemd zijn, en in
+den mond des volks leeft nog menige legende, aan deze oude torens
+verbonden. Tegenover een dezer forten ziet men nu eene kazerne,
+die honderd-vijftig soldaten kan herbergen; des zomers kampeert het
+garnizoen buiten in de vlakte.
+
+Sedert de bezitting bij het kroondomein is ingelijfd, heeft het
+vlek een geheel ander voorkomen gekregen. De warme bronnen in den
+omtrek, die aanvankelijk slechts door enkele bezoekers van geringen
+stand werden gebruikt, werden nu weldra het vereenigingspunt voor de
+groote wereld, aangetrokken door het verblijf van prins Woronzoff,
+en smaakvolle villa's verrezen de eene na de andere. De prins zelf
+bewoonde er aanvankelijk een zeer eenvoudig landhuis. Tegenwoordig
+vindt men te Börsjom een park, eene badinrichting, fraaie wandelingen:
+kortom, eene geheele kleine stad, in verschillende wijken verdeeld. Een
+dezer wijken strekt zich aan den oever van de Koer uit, langs den
+straatweg naar Akhalzick; daar staat het paleis van den grootvorst,
+omringd door de villas en schilderachtige châlets van den _beau monde_
+van Tiflis. Eene andere wijk, op den tegenovergestelden oever van de
+rivier, waarover eene fraaie ijzeren brug ligt, stijgt terrasgewijze
+tegen den berg omhoog en vormt eene schilderachtige huizengroep,
+beheerscht door de kazerne en de twee kerken. Eene derde wijk, die
+het best is gelegen, vult den smallen pas, die naar de bronnen leidt;
+haar dubbele rij van villa's heet _Anastasiefskaïa_, Anastasiastraat,
+naar de dochter van den grootvorst Michaël. De vierde wijk eindelijk,
+die tot dusver slechts uit een tiental huizen bestaat, ligt aan den
+oever van de Koer, tegenover het kasteel.
+
+Het zomerpaleis van den grootvorst, tegen de helling van een heuvel
+gebouwd, vertoont eene verscheidenheid van bouwstijlen, die volkomen in
+overeenstemming is met de romantische omgeving; de roodachtige muren,
+de sierlijke balkons, de bevallige klokketoren, komen voortreffelijk
+uit tegen den donkergroenen fluweeligen achtergrond der pijn- en
+denneboomen. Van binnen draagt alles don stempel van landelijke
+eenvoudigheid; in de salons en de slaapvertrekken vervangt gebloemd
+cretonne de kostbare zijden en damasten draperiën; de eetzaal getuigt
+luide van 's vorsten liefhebberij voor de jacht: overal ziet men
+hoornen en klauwen van gevelde dieren. Het kabinet van den grootvorst
+maakt eene uitzondering: het is rijk in oosterschen smaak gemeubeld
+en gedekoreerd.
+
+Het paleis is omringd door een grooten tuin met zeldzame bloemen
+en planten; het langs de bergen afvloeiende water wordt door
+buizen naar den tuin gevoerd, en voedt daar vijvers en kommen
+en springende fonteinen. Het klimaat is zeer goed en gezond; de
+frissche, met verkwikkende geuren vervulde lucht, de dennenbosschen, de
+badinrichting herinneren onwillekeurig aan sommige kleinere badplaatsen
+in Duitschland. Behalve de minerale baden kan men ook gewone, warme
+en koude baden, stortbaden, enz. nemen. Aan de inrichting, waartoe
+ook een soort van hygiënische school behoort, is niet alleen een
+geneesheer, maar ook eene vroedvrouw verbonden. Alles ziet er even
+netjes en goed onderhouden uit; ook mogen wij de bibliotheek niet
+vergeten, noch de leeszaal, de concertzaal, waar ook komediestukjes
+vertoond worden; en evenmin de militaire kapel, die 's morgens en
+'s avonds in het park speelt, eene heerlijke wandeling in de smalle
+vallei van de rivier Börsjomka, over wier schuimende wateren acht
+bruggen zijn geslagen. Niets schilderachtigers en bekoorlijkers dan
+dit door bergen ingesloten smalle dal, vol ruischende watervalletjes
+en eeuwenheugende boomen, tusschen wier geheimzinnige schaduwen zich
+kronkelende paadjes verliezen, waar het een wellust is te dolen.
+
+Eene andere heerlijke wandeling biedt het Woronzoff-park met zijne
+donkere massaas van naaldboomen, boven op een plateau, van waar men
+een prachtig uitzicht heeft en den rechteroever van de Koer overziet,
+juist waar de Sjawi-tzakli zich in haar uitstort. Door eene opening
+in het geboomte heeft men een kijkje op een ruwen, gespleten rotswand,
+waaruit met groot geweld een bergstroom te voorschijn schiet, die, na
+langdurige regens, zulk eene massa zand en steenen medevoert, dat het
+verkeer op den straatweg soms vier-en-twintig uren lang gestremd is.
+
+De inkomsten van het domein van Börsjom bestaan voornamelijk in
+de opbrengst der bosschen, die jaarlijks tusschen de dertig- en
+vijftigduizend deelen timmerhout opleveren, ongerekend het brandhout;
+al dit hout wordt in vlotten naar Tiflis gevoerd. De bevolking is
+zeer gemengd en bestaat uit Mohammedanen, Joden, Georgiërs, Grieken,
+Armeniërs en Russen. Het vlek bezit eene school waar kosteloos
+onderwijs wordt gegeven, en zal zich eerlang ook mogen verheugen in
+het bezit van een "Grand Hôtel", tot groote blijdschap der toeristen,
+die nu geen ander onderkomen kunnen vinden dan in eene afschuwelijke
+kaukasische herberg.
+
+Van mijne verschillende uitstapjes in de schoone omstreken van Börsjom
+heugt mij bovenal een bezoek aan het oude klooster van Sint-George,
+op eenige wersten afstands van het dorp, dat zijn naam ontleent aan de
+rivier Lykanka, maar dat in de wandeling gemeenlijk Mistigris genoemd
+wordt, naar den naam van een aldaar gelegen goed. De eigenaar van dat
+goed heeft er niet alleen eene boerderij op gebouwd, maar ook een molen
+en een teer- en terpentijnfabriek, benevens eene brandewijnstokerij:
+deze laatste ware beter achterwege gebleven.
+
+De weg naar Lykanka-Mistigris loopt eerst langs de Koer en gaat
+dan over de rivier door middel van eene brug, die gedeeltelijk in
+eene vaal-grauwe rotsmassa is uitgehouwen, zonderling afstekende
+tegen het fluweelig groen der omliggende weilanden. Boven op dit
+sombere rotsgevaarte troont de weemoedige ruïne van het oude fort
+Petrestzishé. Daar verlaat men den oever den rivier, om een weg te
+volgen, die langs de Lykanka naar het oude klooster van Sint-George
+voert. De overblijfselen van het voormalige heiligdom maken nog
+een grootschen indruk. Het benedengedeelte van den toren, dat nog
+bewaard is gebleven, bestaat uit een ronden muur van steenen van
+reusachtigen omvang, die zonder cement op elkander zijn gestapeld, en
+waarop tien zuilen rusten, waarvan sommigen nog sporen van beeldwerk
+vertoonen. De schier loodrechte rots, waarop die toren verrijst,
+is geheel bekleed met woeker- en slingerplanten, die de beklimming
+zeer moeilijk maken. De toren is van binnen geheel bedekt met dicht
+mos, waarop men zachter rust dan op een kaukasisch bed. Een beekje,
+dat naar de Lykanka afvloeit, verbreekt alleen met zijn murmelend
+ruischen de plechtige stilte van deze eenzame plek: dit geruisch
+schijnt welhaast een zucht, opstijgende uit de graven van het kleine
+kerkhof in de nabijheid. Beneden het ravijn, dat den toren omringt,
+ziet men brokstukken der muren van het voormalige klooster; naast
+de kerk bevinden zich graven door aardhoopen bedekt; door de gaten
+en openingen in deze kelders bespeurt men eene menigte uitgebleekte
+doodsbeenderen. Door eene vrij smalle spleet in den muur der kerk
+kan men een blik werpen in het inwendige van het schip, waarboven de
+koepel ontbreekt. Links van het altaar opent zich een grafkelder,
+waarin zich slechts een enkele steenen sarkophaag bevindt. Wie
+slaapt daar den eeuwigen slaap? Geen enkel opschrift geeft het ons
+te kennen. De ruïnen van het eerwaardige klooster zijn voor een goed
+deel onder dicht struikgewas en heesters bedolven.
+
+Op het domein van Börsjom liggen ongeveer een veertigtal dorpjes
+verspreid, die door Georgiërs, Grieken, Klein-Russen, Armeniërs en
+Osseten bewoond zijn. De dorpelingen leven van landbouw en van het
+vervoer van hout; voor het meerendeel zijn zij zeer welvarend. De
+bebouwde akkers beslaan hier eene zeer belangrijke uitgestrektheid. De
+minnaars van forellen kunnen ook hun hart ophalen te Börsjom, want op
+omstreeks vijftig wersten van het stedeke ligt het meer Toebatz-Sjoemi,
+dat een overvloed van forellen bevat en de tafels van Tiflis van
+dezen smakelijken visch voorziet.
+
+Aan den oever van dit meer, dat eene uitgestrektheid heeft van
+omstreeks vijf wersten, liggen twee dorpen, waarvan het eene Maliti
+heet, en het andere in het russisch Kraisnaïa Tzeskoff, in het
+georgisch Tziteli Sagdari, en in het tartaarsch Kisill Kilissa. Dit
+dorp ligt op eene lange smalle landtong die in het meer uitsteekt;
+het dankt zijn naam aan eene van roodachtige steenen gebouwde kerk. De
+ligging van dat dorp is misschien het schoonste en schilderachtigste,
+wat op het domein van Börsjom is te zien. Van boven gezien, schijnt
+het midden uit het water op te rijzen; eerst als men naderbij komt,
+blijkt het dat het dorp op eene hoogte ligt van vulkanischen oorsprong,
+even als een eilandje midden in het meer, dat wemelt van wilde eenden,
+die zich, zoo verhaalt men, met de hand laten grijpen. Dit is een
+buitenkansje voor de jachtliefhebbers, want op het domein mag niet
+gejaagd worden, zelfs mag men geen geweer medenemen. Men gaat naar dit
+meer, deels te paard, deels met rijtuig , langs den nieuwen straatweg
+naar Akhalkalaki, eene kleine stad op dertig wersten afstands van de
+turksche grens.
+
+
+
+V
+
+
+En nu op weg naar Akhalzick: het is per diligence een rit van vijf
+of zes uren door eene landstreek, steeds schilderachtiger en rijker
+in afwisseling. Bij het poststation van Strasha-Jacob hebben wij
+de grenzen van het domein van Börsjom bereikt; in vroeger tijd was
+hier de grensscheiding tusschen Georgië en Turkije. De overlevering
+verhaalt van een bandieten-hoofdman, Strasha-Jacob, de verschrikkelijke
+Jacob, genoemd, die de reizigers op de grenzen overviel en hen als
+slaven te Akhalzick verkocht. Zijn naam leeft nog voort in dien van
+het poststation.
+
+Voorbij dit station verandert het landschap eensklaps van karakter. De
+bosschen van dennen en pijnen maken plaats voor rotsen, deels geheel
+kaal, deels gekroond met eiken, notenboomen en berken. In de verte
+dwaalt de blik door valleien en over vlakten; op den achtergrond
+verrijzen hooge bergen, waartusschen zich nauwe passen openen, en
+op elken top troont een fort, een der schakels van die keten van
+vestingen, die het land moest verdedigen tijdens de onophoudelijke
+oorlogen met de Halve-Maan. De tegenwoordige bewoners van deze
+eigenaardige landstreek zijn de Adjaren, mohammedaansche Georgiërs,
+die men telkens op den weg ontmoet, kleine pakpaarden drijvende of aan
+den weg zelven werkende. Hunne kleeding is dezelfde als die der Lazen
+van Batoem: een kort buis, een fez of een turkschen tulband. Reeds
+te Atzkhoer, halverwege tusschen Börsjom en Akhalzick, zou men kunnen
+meenen, in Turkije te zijn. Het vlek ligt aan de Koer, aan den ingang
+van een bergpas. Aan de eene zijde, op den rechter oever, liggen de
+woningen der Georgiërs, aan de andere wonen de armenische kooplieden,
+die het christelijke element vertegenwoordigen: twee werelden, geheel
+verschillend in type, kleederdracht en levenswijze.
+
+Atzkhoer was voorheen de zetel van een der twaalf bisdommen van de
+provincie Samtzkhé, sedert door de Turken Adjar genoemd, naar de bergen
+welke haar begrenzen. In den laatsten tijd, gedurende den Krimoorlog,
+werd hier in den omtrek een gevecht geleverd tusschen de Turken en
+de Russen, waarbij de laatsten de overwinning behaalden. Van Atzkhoer
+tot Akhalzick vindt men uitsluitend muzelmansche dorpen, waarvan velen
+allerschilderachtigst zijn gelegen: met name Tsjenis, met zijn krans
+van tuinen en boomgaarden, aan den oever van de Koer. De gesluierde
+vrouwen, die zich voor de blikken van de voorbijgangers verbergen,
+doen u aanstonds begrijpen, in welke omgeving gij u bevindt. Uit de
+verte gezien, maken zij, in haar witte mantels gewikkeld, bijna den
+indruk van spoken. Ook trof mij de vreemde manier, waarop een aantal
+boeren, die ik onderweg ontmoette, te paard zaten, namelijk met den
+rug naar den kop van het dier.
+
+Hoe meer men Akhalzick nadert, hoe kaler het land en hoe naakter
+de bergen worden. Men verhaalt dat de oorspronkelijke bewoners van
+Adjar afstammelingen waren van een zoon van Japhet, Meskh genaamd,
+die van Mesopotamië naar den Kaukasus trok en zich in de omstreken
+van Akhalzick vestigde, op eene plaats, die naar hem den naam ontving
+van Messkhé of Moesseckh, en die nog heden bestaat. Van daar zou,
+bij verbastering, de naam Samtzkhé zijn afgeleid, welke aan dit deel
+van Georgië gegeven werd. Verschillende geschiedschrijvers der oudheid
+maken melding van deze afstammelingen van Japhet, als van een dapper
+en krijgshaftig volk. Het dorp Moesseckh maakt aanspraak op de eer,
+de geboorteplaats te zijn van Mithridates, den koning van Pontus;
+een ander dorp, Koly, op zestig wersten van Akhalzick, heeft nog
+ouder titels: daar zou niemand minder zijn geboren dan Nebukadnezar,
+den machtigen beheerscher van Babylon.
+
+Andere traditiën, waarin wij ons hier niet hebben te verdiepen, beweren
+dat de Meskhen hun naam ontleenen aan Mtzkhétos, den zoon van Karthos,
+den patriarch van Georgië. Zooveel schijnt zeker, dat deze provincie
+door den apostel Andreas, die van Mingrelië naar herwaarts over kwam,
+tot het Christendom werd bekeerd: altijd volgens de traditie. Een der
+bergen, waarop hij de bekeerlingen doopte, draagt nog den naam van
+Andreasberg (_Andreas zweri_). Te Atzkhoer zou de apostel de eerste
+christelijke kerk hebben gebouwd: in later tijd verrees daar eene
+kathedraal, welke door de Turken werd verwoest. Men kan nog de ruïnen
+zien dezer kerk, die eene der schoonste van het geheele land was,
+en die, zooals trouwens alle kathedralen, ook een wonderdoend beeld
+bezat, dat der Madonna van Atzkhoer, wier geschiedenis de stoffe zou
+kunnen leveren voor een epos. In 1468 door den khan Jacob geroofd,
+werd het beeld vervolgens door den Atabek Manutsjar, voor eene zeer
+groote som gelds weder vrijgekocht; zestig jaren later nam koning
+Bagrot van Imerethië het beeld weg en sloot het op in den toren
+van Tzishé Alsjwari, waar het eerst in 1562 uit te voorschijn kwam,
+bij het sluiten van den vrede tusschen den Atabek Knaknare en koning
+George van Imerethië. Wat sedert van de kostbare relikwie geworden is,
+weet men niet.
+
+Zoodra men uit de verte een blik werpt op Akhalzick, met zijne moderne
+kerktorens en zijn oude vervallen minarets, krijgt men den indruk
+van eene stad, waar het Kruis en de Halve Maan elkander eeuwenlang de
+heerschappij hebben betwist. Akhalzick (Akhal-tzishé, in het georgisch
+de nieuwe vesting) ligt drieduizend-honderdtachtig voet boven de zee,
+aan den oever van de Potskowtsjaï. Het district behoorde vroeger aan
+de Djagheli, die den titel voerden van Akhal-Tzikhéli (heeren van
+Akhalzick). In de twaalfde eeuw ontvingen deze Djagheli bovendien den
+titel van Atabek, ten gevolge waarvan de landstreek den naam verkreeg
+van Sa-Atabago, in het georgisch, eigendom van de Atabek. In 1579, toen
+de Turken zich van het land meester maakten, lieten zij het bestuur
+in handen van de inlandsche vorsten, die natuurlijk de opperhoogheid
+van den Sultan moesten erkennen; nadat Amoerad IV het pâsjalick
+van Akhalzick had gevormd, bracht de nieuwe pâsja zijne residentie
+van Olthis naar Akhalzick over, dat versterkt werd en van toen af,
+zoowel uit een militair als uit een commercieel oogpunt, de hoofdstad
+bleef van het oude Samtzkhé. De levensmiddelen en andere produkten
+van Kars en Erzeroem werden voornamelijk daarheen gevoerd; ook werd
+er een slavenmarkt gevestigd. In 1810 door den russischen generaal
+Tarmasof belegerd, en achttien jaren later door den veldmaarschalk
+Paskiéwitch ingenomen, werd de stad het volgende jaar, bij den vrede
+van Adrianopel, aan Rusland afgestaan. Later, kort voor den Krimoorlog,
+sloeg de generaal prins Andronikoff de Turken in eene vlakte nabij de
+stad, waar een monument is opgericht ter herinnering aan dit wapenfeit,
+waardoor de inlijving van de landstreek bij het rijk der Tsaren voor
+goed verzekerd werd.
+
+Vroeger door Christenen bewoond, werd deze voormalige provincie van
+het koninkrijk Georgië, door een harer vorsten, den Atabek Rostom,
+gedwongen den Islam te omhelzen; hij was zelf Muzelman, geworden om
+tot pâsja te kunnen worden benoemd. Echter is de georgische taal hier
+altijd in gebruik gebleven; in den laatsten tijd echter schijnt het
+turksch vorderingen te maken.
+
+Akhalzick bestaat uit twee steden: de oude stad, hoofdzakelijk bewoond
+door Georgiërs, Tartaren en Turken; en de nieuwe stad, die omstreeks
+twintigduizend zielen telt, voor drie vierden Armeniërs, voorts
+een aantal Joden, maar weinig Georgiërs en nog minder Russen. De
+afstammelingen van Rostom Atabek bestaan nog altijd; de familie
+heeft zich nu ook den naam van Kobliansky toegevoegd, ontleend aan
+hare bezittingen in het naburig district Koblian. Al de leden van dit
+geslacht zijn Muzelmannen; een hunner voorvaderen, Achmed-pâsja, heeft
+in de oude citadel de moskee gebouwd, die sedert in eene orthodoxe kerk
+herschapen werd. Voor hij Mohammedaan werd, had diezelfde Achmed met
+twee zijner broeders het klooster Safara gesticht, dat nog bestaat,
+en waarvan de kerk, die het geheele jaar gesloten is, alleen op den
+dag van Maria-Hemelvaart voor de pelgrims van Akhalzick geopend wordt.
+
+Deze geheele landstreek is buitengewoon rijk aan boomgaarden, die
+uitmuntende vruchten, met name appelen, opleveren. Een riviertje,
+dat zich in de Koer uitstort, de Potsghow of Potskhowtsjaï, kronkelt
+zich schilderachtig door de velden; een dubbele wal van bergen,
+aan de eene zijde zich naar Goerië, aan de andere tot aan Erzeroem
+uitstrekkende, omgordt het oude domein der Djagheli. De pest, die
+vroeger bij herhaling het land teisterde, heeft zich sedert 1830 niet
+meer vertoond; de herinnering aan dien geesel leeft nog altijd voort
+in de verplichte quarantaine en in het afzonderlijk voor pestlijders
+bestemde kerkhof buiten de vesting.
+
+In 1844 evenwel brak op verschillende plaatsen in Kaukasië, met name te
+Alexandropol, eene epidemie uit, die veel overeenkomst had met de pest;
+en eenige jaren geleden zond de russische regeering den dokter, die aan
+de quarantaine-inrichting te Akhalzick verbonden was, naar Koerdistan,
+waar eene pestaardige ziekte was uitgebroken, om de oorzaken en de
+verschijnselen van de moorddadige epidemie te bestudeeren. Na vele
+nasporingen gelukte het hem, tot de ontdekking te komen dat de ziekte
+ontstaan was in zekere bergkloven en spelonken, die tot schuilplaats
+dienden voor schapen. Om versche lucht in die holen te krijgen, had
+men eene opening gemaakt, die op den top van den berg uitkwam; en op
+dien top bevond zich juist eene oude begraafplaats van pestlijders. Bij
+het boren der luchtgaten waren de beenderen van de voor veertig jaar
+bezweken slachtoffers naar beneden in de grotten gevallen: een herder,
+die zich in een dezer spelonken ophield, was het eerst aan de pest
+bezweken. Deze ontdekking was in zoo verre belangrijk, dat daaruit de
+blijvende kracht der smetstof bleek, zelfs nog na verloop van eene
+halve eeuw. Naar het schijnt, is dit alleen te verklaren, wanneer
+men aanneemt dat zekere organische kiemen, geheel van de buitenlucht
+afgesloten, zijn in stand gebleven, die, weder in aanraking met de
+lucht gebracht, als het ware zouden zijn herleefd: ongeveer op dezelfde
+wijze als het koren, dat men in de pyramiden van Egypte gevonden heeft,
+en dat, weder in de aarde gezaaid, op nieuw uitbot.
+
+Een houten brug over de Potsghow verbindt het oude met het nieuwe
+Akhalzick. Op den linkeroever bevinden zich de oude buurten, bewoond
+door Georgiërs, die voor verreweg het meerendeel katholiek zijn,
+door Tartaren en Joden; op den anderen oever ligt de nieuwe stad, in
+de jaren 1830 tot 1833 door de Armeniërs gebouwd. De gewezen citadel,
+aan den oever der rivier, is tegenwoordig een militair hospitaal; de
+oude moskee is voor de orthodoxe eeredienst ingericht; in de minaret
+hangt een metalen klok, waarvan het gelui de roepstem der moëzzin
+vervangen heeft.
+
+Men weet niet juist, uit welken tijd de citadel van Akhalzick
+dagteekent. Volgens de overlevering zou er vroeger op de plek,
+waar zij zich nu verheft, eene kerk hebben gestaan, die door den
+apostel Andreas zou zijn gebouwd; eenige brokken muurs, sommige
+oude steenen, in het tegenwoordige metselwerk opgenomen, zouden nog
+overblijfselen zijn van die kerk. Bij het laatste beleg hebben de
+uit deze citadel geschoten kogels een gedeelte van de oude wijken
+der stad vernield. Tegenwoordig zijn de woningen terrasgewijze boven
+elkander gebouwd, en wel zoo dat de platte daken der lagere rij de
+straat vormen waarop de huizen der hoogere uitkomen; de vreemdeling,
+die door deze onderaardsche stad ronddoolt, vraagt zich verwonderd
+af, waar de bevolking woont. Huizen ziet hij niet: nu en dan ontmoet
+hij een kegelvormigen heuvel van leem, twee tot zes ellen hoog, van
+boven voorzien van een soort van uitstekend venster met geolied papier
+beplakt. Dit zeer primitieve venster moet het noodige licht verspreiden
+in het voornaamste vertrek van het hol, dat men hier met den naam van
+woning betitelt. Als de nieuwsgierige wandelaar het vensterluik opligt,
+ziet hij in de diepte, onder den grond, een geheel gezin vereenigd
+in de _darbazi_, zooals men in het georgisch zulk een salon noemt.
+
+Laat ons de woning binnentreden: eene ruw bewerkte deur, bij wijze van
+tegenwicht van een groot blok hout voorzien,--van sloten is natuurlijk
+geen spraak,--geeft toegang tot een nauwe donkere gang, waarin zich
+eene tweede deur, die der kamer, bevindt. Op een vochtigen steenen
+vloer liggen tapijten uitgespreid. In de wanden van het ronde vertrek
+zijn nissen aangebracht, die met houten deuren gesloten worden en
+tot kasten dienen. Andere, diepere nissen, waarvoor gordijnen hangen,
+zijn de bedsteden der familie. Houten banken met tapijten bekleed en
+een ijzeren kachel, ziedaar het gansche ameublement. De zoldering is
+niet het minst eigenaardige in deze woningen. De achthoekige koepel
+neemt naar boven steeds in omvang af; elk der acht paneelen bestaat
+uit twintig houten trappen, die gaandeweg kleiner worden.
+
+Kleinere kamers, gelijkvloers met dit voornaamste vertrek, en
+nog anderen, die eenige treden lager liggen, zijn voorzien van
+vierkante openingen, waarvan het houten traliewerk insgelijks met
+geolied papier is beplakt. Deze katakomben, aan welker wanden men
+in de schemering heiligenbeelden bespeurt, worden hoofdzakelijk door
+katholieke Georgiërs en Armeniërs bewoond, die meermalen eene zekere
+mate van welvaart en zelfs meer dan dat genieten. Nu is het waar,
+dat deze lieden, wier huis nauwelijks op den naam van hol aanspraak
+kan maken, een groot gedeelte van den dag in de open lucht, voor de
+deur hunner woning, doorbrengen. Daar keuvelt men uren lang met de
+buren; daar danst men 's avonds onder begeleiding van de _daira_; daar
+nuttigt men te zamen, bij zekere gelegenheden, de zoete honigkoeken
+en andere inlandsche lekkernijen. Deze salon in de open lucht is
+echter niet ruim en heel veel kromme sprongen kan men er niet maken,
+want behalve door de uitstekende vensters van de darbazi, wordt de
+ruimte nog beperkt door de talrijke vierkante schoorsteenen van de
+lager liggende woningen. Deze schoorsteenen, van grauwachtige klei,
+zijn van boven voorzien van een houten luik, dat met behulp van een in
+eene schapenhuid genaaiden steen kan geopend en gesloten worden. Als
+in de onderaardsche vertrekken vuur wordt aangemaakt, gaan de luiken
+open; zij die boven op de straat zijn gezeten, ontvangen dus den rook
+uit de eerste hand.
+
+Het eenige monument in de oude stad, dat van dezen eenvormigen type
+afwijkt, is de synagoge, een nieuwerwetsch gebouw, geheel van steen,
+en waarvan het schuine dak met zink is belegd. Even als de russische
+kerken, is ook de synagoge lichtgroen geverfd. De Joden zelven wonen,
+even als de anderen, in onderaardsche huizen. Het trok mijne aandacht,
+dat deze Joden van Akhalzick, in voorkomen en gelaatstrekken, meer
+overeenkomst hebben met de Georgiërs dan met hunne stamgenooten in
+Polen, Rusland, Jeruzalem en zelfs op andere plaatsen in Kaukasië. Even
+als bij de Muzelmannen en de Armeniërs, vertoonen ook hunne vrouwen
+zich niet aan vreemden.
+
+De nieuwe stad draagt wel een ander karakter, maar behoeft in
+leelijkheid voor de oude niet onder te doen. De huizen der Armeniërs,
+die ten gevolge van den vrede van Adrianopel uit Turkije naar Akhalzick
+verhuisd zijn, zijn ook niet meer dan ellendige hutten, uit leem en
+ruwe steenen opgetrokken; ook hier geene andere vensters dan gaten,
+waarvan de latjes met geolied papier zijn beplakt. Men kan zich niets
+akeligers denken dan deze krotten, in vuile, niet geplaveide en niet
+verlichte straten. Zelfs de bazar ziet er even ellendig uit.
+
+Even als Tiflis, wemelde ook Akhalzick, in de nabijheid der turksche
+grens gelegen, van officieren en soldaten, verlangend uitziende naar
+den aanvang der vijandelijkheden tusschen den Tsaar en den Sultan. De
+militaire societeit in de nieuwe stad was van den morgen tot den avond
+vol bezoekers. De leden van die societeit zijn voor het meerendeel
+Russen; de burgersocieteit wordt voornamelijk door Georgiërs bezocht;
+want hier, even als te Tiflis en in de andere steden van Kaukasië,
+vormen de verschillende rassen, hoewel voor het uiterlijk in eendracht
+en vrede met elkander levende, toch afgesloten kringen. De Rus ziet
+met minachting op den Georgiër neder, die op zijn beurt zich verheven
+rekent boven den Armeniër; de Joden worden door allen, en niet zonder
+grond, gelijkelijk veracht. De vrouwen verschijnen nimmer op publieke
+plaatsen; naar aloud oostersch gebruik leven zij in huis en hebben
+onder elkander hare eigene gezelschappen en bijeenkomsten. In de
+armenische woningen, die er van buiten even armoedig uitzien, vindt
+men toch somwijlen zekere weelde en comfort in het ameublement, zich
+vooral openbarende in het bezit van europeesche stoelen. De kinderen
+nemen aan die gezelschappen en bijeenkomsten der dames deel. Daar
+heerscht de meeste ongedwongenheid en bijna onbeperkte vrijheid;
+na genot van thee en confituren wordt er gedanst. Evenals genoegzaam
+alle oostersche vrouwen, hebben ook deze Armenischen prachtige oogen,
+haren en tanden: deze schoonheden kan niemand haar betwisten. Maar
+haar tint is reeds vroegtijdig verwelkt en haar rug gekromd: een en
+ander het onvermijdelijk gevolg van haar levenswijze, haar eeuwig
+neerhurken binnenskamers. Haar kleeding is zeer elegant en smaakvol;
+zij bestaat uit een zijden kaftan, op de borst vierkant uitgesneden,
+met nauwsluitende mouwen, waaruit andere mouwen te voorschijn komen,
+die van het vest of keurs, dat ook op de borst onder den kaftan
+zichtbaar is; voorts uit een breed schort van rood laken met goud
+geborduurd, dat tot op de voeten hangt; uit een rood laken fez
+met gouden kwast en van voren versierd met een breeden band van
+geborduurde bloemen van gekleurde zijde; ter wederzijde dalen langs
+de wangen parelsnoeren af, waaraan een aantal gouden muntstukjes
+bevestigd zijn, wier waarde voornamelijk in hunne oudheid bestaat;
+het voorhoofd verdwijnt voor een groot deel onder verschillende rijen
+van dergelijke muntstukjes, die ook den hals en de borst bedekken. De
+hairen hangen in vlechten langs den rug. De jonge meisjes dragen geen
+sluier; maar de gehuwde vrouwen hechten aan haar fez een met gouden
+loovertjes geborduurden gazen sluier, meestal rood van kleur. De
+voeten steken in rood marokijnen muiltjes met omgebogen punten. De
+armenische vrouw vertoont zich hier nooit met ongesluierd gelaat in
+het openbaar. Als zij uitgaat, wikkelt zij zich, even als de turksche
+vrouwen, in een wijden mantel, die haar van het hoofd tot de voeten
+omhult. Die mantel is vervaardigd van zeer fijne, doorschijnende witte
+stof, omzoomd met donkerblauwe franje; de rijke onderkleeding blijft
+onder die eigenaardige omhulling zeer goed zichtbaar.
+
+De Nieuwjaarsdag is hier de feestdag bij uitnemendheid, die door de
+aanhangers van alle belijdenissen, met inbegrip zelfs van de Tartaren,
+om strijd wordt gevierd. Russische soldaten, mohammedaansche Georgiërs,
+armenische kooplui, allen drinken op elkanders gezondheid, waarbij,
+in broederlijke eendracht, de noodige glazen _wodka_ (brandewijn)
+naar binnen worden geslagen. Doorgaans wacht men in de verschillende
+societeiten het aanbreken van den eersten Januari af; ieder lid
+betaalt voor dien avond eene zekere som, waarvoor hij het recht
+heeft het souper bij te wonen en zijn deel te ontvangen van den
+champagne en van het suikergoed, die met klokslag van twaalven worden
+gepresenteerd. Daarna begint de dans, gevolgd door een souper, dat tot
+den morgen duurt. Zoo zag ik, op den eersten dag van het jaar 1877, de
+sneeuwtoppen der bergen door de eerste zonnestralen rood gekleurd. Maar
+dit ligt buiten mijn bestek; ik hervat het verhaal van mijn uitstapje.
+
+
+
+VI
+
+
+Door zijne ligging behoort Akhalzick geografisch tot de hoogvlakte van
+Armenië, hoewel het politiek een deel van Rusland is. Uitstapjes in
+den omtrek der stad gaan, vooral in den winter, met vele moeilijkheden
+en bezwaren gepaard. Hier vindt ge eene dikke kleilaag, waarin de
+paarden blijven steken; elders zijn het rotsen en steenklompen, die
+u tegenhouden, terwijl de ijzerharde bevroren grond het rijden niet
+gemakkelijk maakt. Monumenten heeft het land niet, met uitzondering
+van eenige kerken of kloosters, zoo als men hier zegt; maar die
+monumenten zijn voor het meerendeel niets dan ruïnen.
+
+Dit geldt met name van de kloosters van Safara en Zarzma. Te Safara
+staat de kerk nog overeind; zij bevatte den grafkelder, waarin
+de Atabeks werden bijgezet, voor dat de familie tot den Islam was
+overgegaan. Van de hooge rots, waarop de kerk gebouwd is, tusschen
+de Koer en de Potskhow, overziet men een grootsch, woest panorama,
+dat juist door zijn woest voorkomen een machtigen indruk maakt. De
+ruïnen van het klooster van Zarzma, aan de andere zijde der stad,
+zijn niet minder schilderachtig. Eene derde abdij verschuilt
+zich tusschen pijn- en dennebosschen op de hoogte van Abaztoeman,
+een tiental wersten van Akhalzick verwijderd. De plek, die een bij
+uitnemendheid landelijk karakter draagt, ligt ruim vierduizend voet
+boven de zee; er zijn hier warme bronnen, die in den omtrek zeer
+gunstig bekend staan, maar die het nog geen mode is te bezoeken,
+zooals de bronnen van Börsjom. Het badsaizoen duurt hier trouwens
+maar kort, en al zeer spoedig treedt de koude weer in. Slechts van
+Mei tot Augustus heerscht hier eenige levendigheid; zijn deze drie
+maanden voorbij, dan wordt het weer stil op de bergen; en de toerist,
+wiens nieuwsgierigheid hem hierheen drijft, kan er ook op rekenen,
+althans 's avonds of 's nachts van de koude te lijden te hebben.
+
+In dezen tijd des jaars, waarin wij nu verkeren, behoort de reiziger
+voor zijne uitstapjes zich van eene perekladnaja te bedienen, veeleer
+dan van zijn paard. Het voertuig is broos, ongetwijfeld, en wordt licht
+beschadigd; maar de schade is bijkans altijd gemakkelijk te herstellen;
+en wanneer men geen hinder heeft van het geweldige horten en stooten,
+en er ook niet tegen opziet om op zekere kritieke punten uit te
+stappen en een eind weegs te voet af te leggen, dan is de perekladnaja,
+ondanks alles, nog het beste vervoermiddel dat men gebruiken kan.
+
+Zoo trok ik van Akhalzick naar Kherthwis, een dorp op vijf wersten
+afstands, aan de samenvloeiing van de Toporovan-tsjaï en de Koer
+gelegen. Een officieele aanbevelingsbrief verschafte mij het voorrecht,
+den nacht te mogen doorbrengen bij den burgemeester. Alvorens mij
+ter ruste te begeven, had ik nog den tijd, de overblijfselen te gaan
+zien van eenige grottenwoningen, aan den anderen oever van de Koer
+in de rots uitgehouwen. Bij de brug over de rivier begint een vrij
+goed voetpad, dat zigzagsgewijze naar boven voert. De onderaardsche
+vertrekken, in de rotswanden uitgegraven, zijn inderdaad zeer
+bezienswaardig: het zijn vorstelijke zalen, waarvan de aanleg werd
+begonnen door koning George en voltooid door zijne dochter Tamara,
+de beroemde koningin, die in de twaalfde eeuw over Georgië regeerde.
+
+Eene andere merkwaardigheid van deze streek is het onderaardsche
+klooster Wardzia, waar, naar men zegt, de zoo even genoemde koning
+George begraven ligt met velen zijner opvolgers. Men verhaalt,
+dat dit klooster even veel cellen bevat, als er dagen in het
+jaar zijn. Bovendien bevat dit merkwaardige gebouw eene kerk met
+zijkapellen; de kerk is ruim en overwelfd; langs de muren ziet men
+overblijfselen van schilderwerk, onder anderen het portret van de
+koningin Tamara. Van de vele sieraden en kostbaarheden, die, volgens de
+georgische kronieken, hier vroeger bewaard werden, is geen spoor meer
+te vinden: de tijd en de onophoudelijke oorlogen hebben ze vernield
+en verstrooid.
+
+Dit grottenklooster van Wardzia herinnert aan Tsjoefoed-kaleh
+(Jodenstad), in den omtrek van Baktsji-saraï, en aan vele andere
+soortgelijke verblijven, welke men in de Krim vindt. Volgens de
+overlevering zouden zij dagteekenen uit het tijdvak van koningin
+Tamara, maar waarschijnlijk zijn zij ouder. De bewaarder van de
+nu verlaten, ruime grotten van Wardzia wijst u althans de plaats,
+waar het zomerpaviljoen der genoemde koningin stond, benevens haar
+bidvertrek, haar slaapkamer en meer dergelijke merkwaardigheden. De
+naam Wardzia is afgeleid van de georgische woorden _Wart-tzisjé_,
+hetgeen Rozenvesting betekent. Een weelderige plantengroei, een schat
+van bloemen siert inderdaad de schoone plek, van waar men het uitzicht
+heeft op de liefelijke vallei van de Koer.
+
+Op zekere tijen van het jaar komt een priester uit den omtrek de dienst
+verrichten in dit oude heiligdom, waar vroeger een zeer druk bezocht
+wonderdoend beeld werd bewaard, en waar, volgens de overlevering,
+ook de koningin Tamara begraven lag in eene kleine vierkante kapel,
+gekroond met een half verwoesten koepel, en omgeven door eene op
+zuilen rustende galerij. Op de dagen, als hier de heilige dienst wordt
+gevierd, leggen de geloovigen op het half ingestorte altaar hunne
+offergaven, bestaande in waskaarsen en geld, neder. De vreemdeling,
+die door deze eenzame verlaten krypten ronddoolt, waar vroeger, naar
+men zegt, een schitterend hof resideerde, komt telkens in de verzoeking
+om achter zich om te zien, of niet uit een dezer duistere holen, cellen
+en vertrekken een spooksel uit den voortijd te voorschijn treedt.
+
+Zoo als ik zeide, moest ik te Kherthwis overnachten, vooral ook met
+het oog op de gevaren, bepaaldelijk in dezen tijd des jaars aan eene
+nachtelijke reis verbonden. Ik gebruikte ten huize van den burgemeester
+het avondmaal, als naar gewoonte bestaande uit roggebrood en thee;
+den volgenden morgen begaf ik mij op weg naar Nakalakevi, een armoedig
+dorp, dat evenwel vroeger eene stad van eenig belang was, en waar
+men, in eene oude kerk, als eene kostbare relikwie, een der nagels
+bewaart, waarmede de Zaligmaker aan het kruis werd gehecht. Van daar
+tot Akhalkalaki is de weg vrij goed. Ongemerkt stijgt men omhoog tot
+een plateau, dat vijfduizend-vijf-honderd-vijf-en-veertig voet boven
+de zee ligt.
+
+Akhalkalaki heeft niets merkwaardigs dan zijne ligging. De op eene
+hooge rots gebouwde citadel bestrijkt de rivier Taporovan-tsjaï, die,
+te rekenen van zeker punt, den naam der stad aanneemt. De hoogste
+top in de naburige bergketen is de Aboel, die eene hoogte bereikt
+van ongeveer elfduizend voet.
+
+Even als Akhalzick, is ook Akhalkalaki bewoond door mohammedaansche
+Georgiërs, Armeniërs, Russen en Joden; in de omliggende dorpen
+wonen de leden der uit Rusland gebannen sekte der Doukhobortzis of
+Pneumatomaken (worstelaars van den geest), die naar hunne bewering
+afstammen van een der drie jongelingen, die op last van Nebukadnezar in
+den brandenden oven zouden zijn geworpen en wonderdadig in het leven
+gespaard. Vermoedelijk echter is deze sekte eerst in de tweede helft
+der vorige eeuw ontstaan. Wat deze sektarissen eigenlijk gelooven
+is moeilijk te zeggen: zij laten zich tegenover vreemden omtrent
+hunne godsdienstige overtuigingen en gebruiken weinig uit, en maken
+daarbij liefst gebruik van beeldspraak, gelijkenissen, dubbelzinnige
+uitdrukkingen, die hunne ware gedachte verbergen. Zij loochenen het
+gezag van den Bijbel en van de geschriften der orthodoxe kerkvaders;
+zij hebben noch priesters, noch gewijde boeken, noch uitwendige
+eeredienst. De gebeden, waarvan zij zich bij hunne samenkomsten
+gewoonlijk bedienen, zijn bij hen bekend onder den naam van Psalmen
+van David, en zijn, volgens hen, ook woordelijk afkomstig van dien
+koninklijken israëlitischen zanger, voor wien zij een grooten eerbied
+koesteren. Hoe zij dit rijmen met de uitdrukkingen in die Psalmen
+voorkomende, waarin telkens van Christus, van den Heiligen Geest, van
+Onze Lieve Vrouwe, van de kerk en de sakramenten gesproken wordt, weet
+ik niet. Zij schijnen overigens een zeer ordelijk en betamelijk leven
+te leiden, en zijn voor het meerendeel zeer welvarend. Het huwelijk
+wordt bij hen zonder eenige godsdienstige plechtigheid gesloten,
+en, naar men zegt, ook zeer gemakkelijk weer ontbonden. Zij leven
+onderling in goede verstandhouding en geven door hun handel en wandel
+geen aanstoot. Zij hebben noch boeken, noch geschriften; de zoo even
+genoemde Psalmen van David worden door mondelinge overlevering bewaard:
+men kan dus gissen, wat van deze gebeeden allengs worden moet. De
+kinderen ontvangen bijna geen onderricht, en maar zeer weinigen onder
+de volwassenen kunnen lezen en schrijven; zij achten die kennis voor
+boeren als zij zijn niet noodig.
+
+In het dorp Gariellowka, op tien wersten afstands van Akhalkalaki,
+woonde de toenmalige Overste van de Doukhobortzis, eene vrouw, de zeer
+rijke weduwe van een bloedverwant van een der vroegere hoofden of
+oversten van de sekte, die evenwel geen vast opperhoofd heeft. Deze
+vrouw wordt in zekeren zin als koningin beschouwd en gehoorzaamd. De
+Heilige Maagd of de Moeder Gods (_Bogorodiza_), zooals deze vrouw
+wordt genoemd, ontvangt alle doortrekkende reizigers met de meest
+onbekrompen en voorkomende gastvrijheid; zelfs is het niets vreemds,
+op haar welvoorzienen disch champagne te zien verschijnen. Trouwens
+het gebruik van wijn en sterken drank is den Doukhobortzis niet
+verboden. Zoo als ik reeds zeide, staan de aanhangers dezer zonderlinge
+mystieke sekte over het algemeen als eerlijke en brave lieden bekend
+en genieten zij, ondanks hunne volslagen onwetendheid, eene groote
+mate van welvaart. Zij houden zich hoofdzakelijk met landbouw bezig,
+en met het vervoer van reizigers en goederen. Verschillende posthuizen
+zijn door aanhangers dezer sekte gepacht. Vooral het verkeer op den
+weg van Akhalkalaki naar Alexandropol is in hunne handen. Door hunne
+kleederdracht, hunne levenswijze en de behagelijke zindelijkheid
+hunner eenvoudige woningen, hebben zij meer overeenkomst met de
+duitsche kolonisten dan met de Russen. Op het gedeelte van den weg,
+dat zij bedienen, is de perekladnaja vervangen door een soort van
+overdekten _char-à-bancs_, veel overeenkomende met den wagen, dien
+de landlieden in Duitschland gebruiken.
+
+Ik was in de gelegenheid, een hunner godsdienstoefeningen bij te
+wonen, die in een gewoon huis worden gehouden. Men bracht mij in eene
+ruime kamer, laag van verdieping, maar zeer zindelijk, die geheel met
+geloovigen was gevuld: de mannen stonden aan de eene zijde geschaard,
+de vrouwen aan de andere; alleen de oudsten zaten op banken.
+
+Men begon met het opzeggen van gebeden, hetgeen door ieder op zijne
+beurt geschiedde. Indien iemand zich daarbij vergiste, werd hij
+onmiddellijk terecht gewezen: "Zoo zegt men het niet."--"Niet; hoe dan,
+zeg het mij."--En wanneer hij, die de aanmerking gemaakt had, zich
+op zijne beurt vergiste, ging van alle kanten een luid gemor op. Het
+kwam mij voor, dat de vrouwen minder fouten maakten dan de mannen.
+
+Dit opzeggen der psalmen duurt eenige uren achtereen, tot zij hun
+ganschen voorraad hebben uitgeput, of liever tot een groot gedeelte
+der gemeente indommelt, hetgeen vooral in den tijd van zwaren en
+vermoeienden veldarbeid niet zelden het geval is. Maar ook afgescheiden
+daarvan, is het niet te verwachten dat de geest opgewekt zal blijven
+bij het opzeggen van honderdmaal gehoorde formulieren, die de meesten
+niet begrijpen en waarbij zij niets denken.
+
+Als dit eindelijk is afgeloopen, neemt het zingen een aanvang. Een der
+aanwezigen merkte op, dat het in de kamer zoo benauwd was, en stelde
+voor, liever buiten, in de open lucht te gaan zingen. Dit geschiedde:
+wederom schaarden zich de mannen aan de eene, de vrouwen aan de
+andere zijde. Dat zeer eigenaardig, weemoedig, aangrijpend gezang
+maakt op iemand, die het voor het eerst hoort, een onbeschrijfelijken
+indruk. Onwillekeurig gaat ge, al luisterend, mijmeren en droomen;
+allerlei beelden, herinneringen, indrukken, dagen in schemerachtige,
+nevelige omtrekken voor u op: ik dacht aan de woestijn, aan het gezang
+der kameeldrijvers, aan de treurige nationale liederen der slaven, aan
+het gezang der fellahs in het schemerend avonduur of in de heerlijke
+nachten op den Nijl....
+
+Voor de mannen staat een voorzanger, die iederen psalm aanheft. Deze
+betrekking werd hier vervuld door een grijsaard, wiens stem echter
+nog weinig van hare kracht en melodie verloren had. De voorzanger
+begint: eenige mannen volgen en spreken, meer of minder duidelijk,
+de woorden van den psalm; de anderen brommen maar zoo wat. Tegen het
+einde scharen de geloovigen zich in een halven cirkel, en beginnen
+elkander te groeten en te omhelzen. Ieder gaat op zijn beurt bij al de
+mannen rond; de vrouwen doen hetzelfde onder elkander. Gedurende die
+begroetingen gaat evenwel het zingen zijn gang. Als alles eindelijk
+is afgeloopen, zet ieder den hoed op en keert naar zijne woning terug.
+
+De Pneumatomaken komen niet enkel des zondags samen om te bidden,
+maar alle dagen na afloop van den arbeid; de zaterdag is echter meer
+bepaald voor de godsdienstoefeningen bestemd.
+
+
+
+Bij mijne terugkomst te Tiflis vond ik de hoofdstad van Transkaukasië,
+even als bij mijn vertrek, nog geheel vervuld van de toebereidselen
+voor den dreigenden oorlog, maar toch veel kalmer. De koortsige
+opwinding van het eerste oogenblik was in die twee maanden vrij wat
+bedaard. Ieder was tot zijn gewone levenswijze teruggekeerd en tot
+de behartiging zijner zaken; in de societeiten werd weder, met meer
+ijver dan ooit, dag aan dag, whist gespeeld; de dames hadden het
+maken van pluksel en het breien van kousen opgegeven en waren weer
+begonnen met haar oude liefhebberij, het kienspel.
+
+De straten der stad hadden ook een vreemd voorkomen: zij waren
+opgevuld met buitenlieden, die de vrees voor vijandelijkheden uit
+hunne dorpen nabij de turksche grenzen verdreven had en die een veilig
+onderkomen zochten in de hoofdstad. Voorts zag men overal troepen
+van sjouwerlieden, met allerlei meubels beladen; want de Armeniërs,
+die geene gelegenheid om een voordeeltje te behalen laten voorbijgaan,
+haastten zich hunne winterkwartieren te verlaten, ten einde die zoo
+duur mogelijk aan de buitenlieden te verhuren; maar zij droegen zorg,
+vooraf de kostbare meubelen te verwijderen, welke zij niet aan de
+nieuwe bewoners durfden toevertrouwen. Vele buitenlieden brachten
+evenwel hun eigen huisraad mede: de gewoonlijk zoo stille straten
+der stad geleken nu op de beddingen van rivieren en beken in het
+gebergte, die door een plotselingen toevoer van water eensklaps ten
+boorde worden gevuld.
+
+Natuurlijk waren er ook nog eene menigte soldaten, die voortdurend
+in den wapenhandel werden geoefend en vervolgens naar hunne korpsen
+gezonden. Het was echter duidelijk, dat ook in militaire kringen het
+lang uitblijven der beslissing de geestdrift had bekoeld. Toch was
+het duidelijk te bespeuren, hoe alom het bewustzijn levendig was van
+de groote beteekenis dezer nieuwe episode in den eeuwenlangen krijg,
+waarvan de einduitkomst voor niemand twijfelachtig kan zijn.
+
+
+
+
+
+
+AANTEEKENING
+
+[1] Zie De Aarde, jaargang 1884, bladz. 241 en volgg.
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Schetsen uit den Kaukasus, by Carla Serena
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SCHETSEN UIT DEN KAUKASUS ***
+
+***** This file should be named 17339-8.txt or 17339-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/7/3/3/17339/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.