diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:50:21 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:50:21 -0700 |
| commit | e934ff7d3992683ab4a02faa249a244a4fb2ae24 (patch) | |
| tree | 71f0e22fe268fe9d720864a0189778c90475fe2b | |
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 17116-8.txt | 765 | ||||
| -rw-r--r-- | 17116-8.zip | bin | 0 -> 15861 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17116-h.zip | bin | 0 -> 212907 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17116-h/17116-h.htm | 842 | ||||
| -rw-r--r-- | 17116-h/images/cover_b.jpg | bin | 0 -> 157814 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17116-h/images/cover_t.jpg | bin | 0 -> 38570 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 |
9 files changed, 1623 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/17116-8.txt b/17116-8.txt new file mode 100644 index 0000000..206519c --- /dev/null +++ b/17116-8.txt @@ -0,0 +1,765 @@ +The Project Gutenberg EBook of Ang Liham ni Dr. Jose Rizal sa mga +Kadalagahan sa Malolos, Bulakan, by Jose Rizal + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ang Liham ni Dr. Jose Rizal sa mga Kadalagahan sa Malolos, Bulakan + +Author: Jose Rizal + +Release Date: November 20, 2005 [EBook #17116] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG LIHAM NI DR. JOSE RIZAL *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + + + + + + +ANG LIHAM + +NI + +Dr. JOSE RIZAL + +SA MGA + +KADALAGAHAN + +SA MALOLOS, BULAKAN + +Febrero, 1889 + + +Epistorario Rizalino +Vol.II p.122 + + + + +Europa +Pebrero 1889 + +SA MGA KABABAYANG DALAGA SA MALOLOS: + + +Nang aking sulatin ang Noli Me Tangere, tinanong kong laon, kung ang +pusuang dalaga'y karaniwan kaya diyan sa ating bayan. Matay ko mang +sinaliksik yaring alaala; matay ko mang pinagisa-ngisa ang lahat ñg +dalagang makilala sapul sa pagkabatá, ay mañgisa-ñgisa lamang ang +sumaguing larawang aking ninanasá. Tunay at labis ang matamis na +loob, ang magandang ugalí, ang binibining anyó, ang mahinhing asal; +ñgunit ang lahat na ito'y laguing nahahaluan ñg lubos na pagsuyó at +pagsunod sa balang sabi ó hiling nang nagñgañgalang amang kalulua +(tila baga ang kaluluwa'y may iba pang ama sa Dios,) dala ñg malabis +na kabaitan, kababaan ñg loob ó kamangmañgan kayá: anaki'y mga lantang +halaman, sibul at laki sa dilim; mamulaklak ma'y walang bañgo, +magbuñga ma'y walang katas. + +Ñguní at ñgayong dumating ang balitang sa inyong bayang Malolos, +napagkilala kong ako'y namalí, at ang tuá ko'y labis. Dí sukat ako +sisihin, dí ko kilala ang Malolos, ni ang mga dalaga, liban sa isang +Emilia, at ito pa'y sa ñgalan lamang. + +Ñgayong tumugon kayo sa uhaw naming sigaw ñg ikagagaling ñg bayan; +ñgayong nagpakita kayo ñg mabuting halimbawa sa kapuá dalagang +nagnanasang paris ninyong mamulat ang mata at mahañgo sa pagkalugamí, +sumisigla ang aming pag-asa, inaaglahì ang sakuná, sa pagka at kayo'y +katulong na namin, panatag ang loob sapagtatagumpay. Ang babaing +tagalog ay di na payukó at luhod, buhay na ang pagasa sa panahong +sasapit; walá na ang inang katulong sa pagbulag sa anak na palalakhin +sa alipustá at pagayop. Di na unang karunuñgan ang patuñgó ñg ulo sa +balang maling utos, dakilang kabaitan ang ñgisi sa pagmura, masayang +pangaliw ang mababang luhá. Napagkilala din ninyo na ang utos ñg Dios +ay iba sa utos ñg Parí, na ang kabanalan ay hindi ang matagal na +luhod, mahabang dasal, malalaking kuentas, libaguing kalmin, kundí ang +mabuting asal, malinis na loob at matuid na isip. Napagkilala din +ninyo na dí kabaitan ang pagkamasunurin sa ano mang pita at hiling ñg +nagdidiosdiosan, kundi ang pagsunod sa katampata't matuid, sapagka't +ang bulag na pagsunod ay siyang pinagmumulan ñg likong paguutos, at sa +bagay na ito'y pawang nagkakasala. Dí masasabi ñg punó ó parí na sila +lamang ang mananagot ñg maling utos; binigyan ñg Dios ang bawat isa ñg +sariling isip at sariling loob, upang ding mapagkilala ang likó at +tapat; paraparang inianak ñg walang tanikalá, kundí malayá, at sa +loob at kalulua'y walang makasusupil, bakit kayá ipaaalipin mo sa iba +ang marañgal at malayang pagiisip? Duag at malí ang akalá na ang bulag +na pagsunod ay kabanalan, at kapalaluan ang mag isipisip at magnilay +nilay. Ang kamangmañgan'y, kamangmañgan at dí kabaita't puri. Di +hiling ñg Dios, punó ñg kataruñgan, na ang taong larawan niya'y paulol +at pabulag; ang hiyas ñgisip, na ipinalamuti sa atin, paningniñgin at +gamitin. Halimbawá baga ang isang amang nagbigay sa bawat isang anak +ñg kanikanyang tanglaw sa paglakad sa dilim. Paniñgasin nila ang +liwanag ñg ilaw, alagaang kusá at huag patain, dala ñg pag-asa sa ilaw +ñg iba, kundí magtulongtulong magsangunian, sa paghanap ñg daan. Ulol +na di hamak at masisisi ang madapá sa pagsunod sa ilaw ñg iba, at +masasabi ng ama: "bakit kita binigyan ng sarili mong ilaw?" Ñguni't dí +lubhang masisisi ang madapá sa sariling tanglaw, sapagka't marahil ang +ilaw ay madilim, ó kayá ay totoong masamá ang daan. + +Ugaling panagot ng mga may ibig mang ulol, ay: palaló ang katiwalá sa +sariling bait; sa akalá ko ay lalong palaló ang ibig sumupil ng bait +ng iba, at papanatilihin sa lahat ang sarili. Lalong palaló ang +nagdidiosdiosan, ang ibig tumarok ng balang kilos ng isip ng DIOS; at +sakdal kapalaluan ó kataksilan ang walang gawá kundí pagbintañgan ang +Dios ng balang bukang bibig at ilipat sa kanya ang balá niyang nasá, +at ang sariling kaaway ay gawing kaaway ng Dios. Dí dapat naman tayong +umasa sa sarili lamang; kundí magtanong, makinig sa iba, at saka +gawain ang inaakalang lalong matuid; ang habito ó sutana'y walang +naidaragdag sa dunong ng tao; magsapinsapin man ang habito ng huli sa +bundok, ay bulubundukin din at walang nadadayá kungdí ang mangmang at +mahinang loob. Nang ito'y lalong maranasan, ay bumili kayo ng isang +habito sa S. Francisco at isoot ninyo sa isang kalabao. Kapalaran na +kung pagka pag habito ay hindí magtamad. Lisanin ko ito at dalhin ang +salitá sa iba. + +Sa kadalagahang punlaan ng bulaklak na mamumuñga'y dapat ang babai'y +magtipon ng yamang maipamamana sa lalaking anak. Ano kaya ang magiging +supling ng babaing walang kabanalan kundí ang magbubulong ng dasal, +walang karunuñgan kungdí awit, novena at milagrong pangulol sa tao, +walang libañgang iba sa panguingue ó magkumpisal kayá ng malimit ng +muli't muling kasalanan? Ano ang magiging anak kundí sakristan, bataan +ng cura ó magsasabong? Gawá ng mga ina ang kalugamian ngayon ng ating +mga kababayan, sa lubos na paniniwalá ng kanilang masintahing pusó, at +sa malaking pagkaibig na ang kanilang mga anak ay mapakagaling. Ang +kagulañga'y buñga ñg pagkabatá at ang pagkabata'y nasa kanduñgan ñg +ina. Ang inang walang maituturó kundí ang lumuhod humalik ñg kamay, +huwag magantay ng anak ng iba sa duñgó ó alipustang alipin. Kahoy na +laki sa burak, daluro ó pagatpat ó pangatong lamang; at kung sakalí't +may batang may pusong pangahas, ang kapangahasa'y tagó at gagamitin +sa samá, paris ng silaw na kabag na dí makapakita kundí pag tatakip +silim. Karaniwang panagot ang una'y kabanalan at pagsinta sa Dios. +Ñguní at ano ang kabanalang itinuró sa atin? Magdasal at lumuhod ng +matagal, humalik ng kamay sa parí, ubusin ang salapí sa simbahan at +paniwalaan ang balang masumpuñgang sabihin sa atin? Tabil ng bibig, +lipak ng tuhod, kiskis ng ilong..... bagay sa limos sa simbahan, +sangkalan ang Dios, may bagay baga sa mundong ito na dí arí at likhá +ng Maykapal? Ano ang inyong sasabihin sa isang alilang maglimos sa +kayang panginoon ng isang basahang hiram sa nasabing mayaman? Sino ang +taong dí palaló at ulol, na mag lilimos sa Dios at magaakalang ang +salantá niyang kaya ay makabibihis sa lumikhá ng lahat ñg bagay? +Pagpalain ang maglimos sa kapus, tumulong sa mayhirap, magpakain sa +gutom; ñguní at mapulaan at sumpain, ang biñgi sa taghoy ng mahirap, +at walang binubusog kundí ang sandat, at inubos ang salapí sa mga +frontal na pilak, limos sa simbahan ó sa frayleng lumalañgoy sa yaman, +sa misa de gracia ng may tugtugan at paputok, samantalang ang salaping +ito'y pinipigá sa buto ñg mahirap at iniaalay sa pañginoon ñg maibili +ng tanikalang pangapus, maibayad ng verdugong panghampas. Ó kabulagan +at kahiklian ng isip! + +Ang unang kabanalan ay ang pagsunod sa matuid, anoman ang mangyari. +"Gawá at hindí salitá ang hiling ko sa inyo" ani Cristo; "hindí anak +ni ama ang nagsasabing ulit-ulit ama ko, ama ko, kundí ang nabubuhay +alinsunod sa hiling ñg aking ama." Ang kabanalan ay walá sa pulpol na +ilong, at ang kahalili ni Cristo'y di kilala sa halikang kamay. Si +Cristo'y dí humalik sa mga Fariseo, hindi nagpahalik kailan pa man; +hindí niya pinatabá ang may yaman at palalong escribas; walá siyang +binangit na kalmen, walang pinapagcuintas, hiningan ng pamisa, at di +nagbayad sa kanyang panalangin. Di napaupa si San Juan sa ilog ng +Jordan, gayon din si Cristo sa kanyang pangangaral. Bakit ngayo'y ang +mga pari'y walang bigong kilos na di may hinihinging upa? At gutom pa +halos nagbibili ng mga kalmen, cuentas, correa at ibapa, pang dayá ng +salapi, pampasamá sa kalulua; sa pagkat kalminin mo man ang lahat ng +basahan sa lupá, cuintasin mo man ang lahat ng kahoy sa bundok +ibilibid mo man sa iyong bayawang ang lahat ng balat ng hayop, at ang +lahat na ito'y pagkapaguran mang pagkuruskurusan at pagbulongbulongan +ng lahat ng pari sa sangdaigdigan, at iwisik man ang lahat ng tubig sa +dagat, ay di mapalilinis ang maruming loob, di mapatatawad ang walang +pagsisisi. Gayon din sa kasakiman sa salapi'y maraming ipinagbawal, na +matutubos kapag ikaw ay nagbayad, alin na ngá sa huag sa pagkain ng +karne, pagaasawa sa pinsan, kumpari, at iba pa, na ipinahihintulot +kapag ikaw ay sumuhol. Bakit, nabibili baga ang Dios at nasisilaw sa +salaping paris ng mga pari? Ang magnanakaw na tumubos ng bula de +composicion, ay makaaasa sa tahimik, na siya'y pinatawad; samakatuid +ay ibig ng Dios na makikain ng nakaw? Totoo bagang hirap na ang +Maykapal, na nakikigaya sa mga guarda, carabineros ó guardia civil? +Kung ito ang Dios na sinasamba ñg Frayle, ay tumalikod ako sa ganyang +Dios. + +Maghunos dilí ngá tayo at imulat natin ang mata, lalong laló na kayong +mga babai, sa pagka't kayo ang nagbubukas ng loob ng tao. Isipin na +ang mabuting ina ay iba, sa inang linalang ng fraile; dapat palakhin +ang anak na malapit baga sa larawan ng tunay na Dios, Dios na dí +nasusuhulan, Dios na dí masakim sa salapí, Dios na ama ng lahat, na +walang kinikilingan, Dios na dí tumatabá sa dugó ng mahirap, na dí +nagsasaya sa daing ng naruruhagi, at nangbubulag ng matalinong isip. +Gisingin at ihandá ang loob ng anak sa balang mabuti at mahusay na +akalá: pagmamahal sa puri, matapat at timtimang loob, maliwanag na +pagiisip, malinis na asal, maginoong kilos, pagibig sa kapuá, at +pagpipitagan sa Maykapal, ito ang ituró sa anak. At dahil ang buhay ay +punó ng pighatí at sakuná, patibayin ang loob sa ano mang hirap, +patapañgin ang pusó sa ano mang pañganib. Huag mag antay ang bayan ng +puri at ginhawa, samantalang likó ang pagpapalaki sa batá, samantalang +lugamí at mangmang ang babaing magpapalaki ñg anak. Walang maiinom sa +labó at mapait na bukal; walang matamis na buñga sa punlang maasim. + +Malaki ngang hindí bahagyá ang katungkulang gaganapin ng babai sa +pagkabihis ng hirap ng bayan, nguni at ang lahat na ito'y dí hihigit +sa lakas at loob ng babaing tagalog. Talastas ng lahat ang +kapanyarihan at galing ng babayi sa Filipinas, kayá ñgá kanilang +binulag, iginapus, at iniyukó ang loob, panatag sila't habang ang +iba'y alipin, ay ma-aalipin din naman ang lahat ng mga anak. Ito ang +dahilan ng pagkalugamí ng Asia; ang babayi sa Asia'y mangmang at +alipin. Makapangyarihan ang Europa at Amerika dahil duo'y ang mga +babai'y malaya't marunong, dilat ang isip at malakas ang loob. + +Alam na kapus kayong totoo ñg mga librong sukat pagaralan; talastas na +walang isinisilid araw araw sa inyong pagiisip kundí ang sadyang pang +bulag sa inyong bukal na liwanag; tantó ang lahat na ito, kayá +pinagsisikapan naming makaabot sa inyo ang ilaw na sumisilang sa kapuá +ninyo babayi; dito sa Europa kung hindí kayamutan itong ilang sabi, at +pagdamutang basahin, marahil ay makapal man ang ulap na nakakubkob sa +ating bayan, ay pipilitin ding mataos ñg masantin na sikat ñg araw, at +sisikat kahit banaag lamang ... Dí kami manglulumo kapag kayo'y +katulong namin; tutulong ang Dios sa pagpawí ñg ulap, palibhasa'y siya +ang Dios ñg katotohanan; at isasaulí sa dati ang dilag ñg babaying +tagalog, na walang kakulañgan kundí isang malayang sariling isip, +sapagka't sa kabaita'y labis. Ito ang nasang lagì sa panimdim, na +napapanaginip, ang karañgalan ñg babaying kabiak ñg pusó at karamay sa +tuá ó hirap ñg buhay: kung dalaga, ay sintahin ñg binatá, di lamang +dahilan sa ganda ó tamis ñg asal, kundí naman sa tibay ñg pusó, taas +ñg loob, na makabuhay baga at makapanghinapang sa mahiná ó +maruruwagang lalaki, ó makapukaw kayá ñg madidilag na pagiisip, pag +isang dalaga bagang sukat ipagmalaki ñg bayan, pagpitaganan ñg iba, +sapagka at karaniwang sabi sabi ñg mga kastilá at pari na nangagaling +diyan ang karupukan at kamangmañgan ñg babaying tagalog, na tila baga +ang mali ñg ilan ay malí na nang lahat, at anaki'y sa ibang lupá ay +walá, ñg babaing marupok ang loob, at kung sabagay maraming maisusurot +sa mata ñg ibang babai ang babaying tagalog..... Gayon ma'y dala +marahil ñg kagaanan ñg labí ó galaw ñg dilá, ang mga kastilá, at parí +pagbalik sa Espanya'y walang unang ipinamamalabad, ipinalilimbag at +ipinagsisigawan halos, sabay ang halakhak, alipustá at tawa, kundí ang +babaing si gayon, ay gayon sa convento, gayon sa kastilang pinatuloy, +sa iba't iba pang nakapagñgañgalit; sa tuing maiisip, na ang +karamihan ng malí ay gawá ñg kamusmusan, labis na kabaitan, kababaan +ñg loob ó kabulagan kayang kalalañgan din nila..... May isang +kastilang nagayo'y mataas na tao na, pinakai't pinatuloy natin sa +habang panahong siya'y lumiguyliguy sa Filipinas ... pagdating sa +Espanya, ipinalimbag agad, na siya raw ay nanuluyang minsan sa +Kapangpañgan, kumai't natulog, at ang maginoong babaying nagpatuloy ay +gumayon at gumayon sa kanya: ito ang iginanti sa napakatamis na loob +ng babayi ... Gayon din ang unang pahili ng pari sa nadalaw na +kastila, ay ang kanyang mga masusunuring dalagang tagahalik ng kamay, +at iba pang kahalo ang ñgiti at makahulugang kindat ... Sa librong +ipinalimbag ni Dn. Sinibaldo de Mas, at sa, iba pang sinulat ng mga +pari, ay nalathala ang mga kasalanang ikinumpisal ng babai na di +ilinilihim ng mga pari sa mga dumadalaw na Kastila, at kung +magkaminsan pa'y dinadagdagan ng mga kayabañgan at karumihang hindi +mapaniniwalaan ... Di ko maulit dito ang mga di ikinahiyang sinabi ng +isang fraile kay Mas na di nito mapaniwalaan ... Sa tuing maririnig ó +mababasa ang mga bagay na ito'y itinatanong namin kung Santa Maria +kaya ang lahat ng babaying kastila, at makasalanan na kaya baga ang +lahat ng babaying tagalog; ñguni kong sakali't magsumbatan at +maglatlatan ng puri'y ... Datapua't lisanin ko ang bagay na ito, +sapagka't dí ako paring confesor, ó manunuluyang kastilá, na +makapaninirá ñg puri ng iba. Itabi ko ito at ituloy sambitin ang +katungkulan ñg babai. + +Sa mga bayang gumagalang sa babaing para ñg Filipinas, dapat nilang +kilanlin ang tunay na lagay upang ding maganapan ang sa kanila'y +inia-asa. Ugaling dati'y kapag nanliligaw ang nagaaral na binata ay +ipinañgañganyayang lahat, dunong, puri't salapi, na tila baga ang +dalaga'y walang maisasabog kundi ang kasamaan. Ang katapang-tapañga'y +kapag napakasal ay nagiging duag, ang duag na datihan ay +nagwawalanghiya, na tila walang ina-antay kundi ang magasawa para +maipahayag ang sariling kaduagan. Ang anak ay walang pangtakip sa hina +ñg loob kundi ang alaala sa ina, at dahilan dito, nalunok na apdo, +nagtitiis ñg tampal, nasunod sa lalong hunghang na utos, at tumutulong +sa kataksilan ñg iba sa pagka't kung walang natakbo'y walang +manghahagad; kung walang isdang munti'y walang isdang malaki. Bakit +kaya baga di humiling ang dalaga sa iibigín, ñg isang marañgal at +mapuring ñgalan, isang pusong lalaking makapag-ampon sa kahinaan ng +babai, isang marangal na loob na di papayag magka anak ng alipin? +Pukawin sa loob ang sigla at sipag, maginoong asal, mahal na +pakiramdam, at huwag isuko ang pagkadalaga sa isang mahina at kuyuming +puso. Kung maging asawa na, ay dapat tumulong sa lahat ng hírap, +palakasin ang loob ng lalaki, humati sa pañganib, aliwin ang dusa, at +aglahiin ang hinagpis, at alalahaning lagi na walang hirap na di +mababata ñg bayaning puso, at walang papait pang pamana, sa pamanang +kaalipustaan at kaalipinan. Mulatin ang mata ñg anak sa pagiiñgat at +pagmamahal sa puri, pagibig sa kapua sa tinubuang bayan, at sa +pagtupad ñg ukol. Ulituliting matamisin ang mapuring kamatayan +saalipustang buhay. Ang mga babai sa Esparta'y sukat kunang uliran at +dito'y ilalagda ko ang aking halimbawa: + +Nang iniaabot ñg isang ina ang kalasag sa papasahukbong anak, ay ito +lamang ang sinabi: "ibalik mo ó ibalik ka," ito ñga umuwi kang manalo +ó mamatay ka, sapagkat ugaling iwaksi ang kalasag ñg talong natakbo ó +inuwi kaya ang bangkay sa ibabaw ñg kalasag. Nabalitaan ñg isang ina +na namatay sa laban ang kanyang anak, at ang hukbo ay natalo. Hindi +umiimik kundi nagpasalamat dahil ang kanyang anak ay maligtas sa pulá, +ñguni at ang anak ay bumalik na buhay; nagluksa ang ina ñg siya'y +makita. Sa isang sumasalubong na ina sa mga umuwing galing sa laban, +ay ibinalita ñg isa na namatay daw sa pagbabaka ang tatlong anak +niya,--"hindi iyan ang tanong ko ang sagot ñg ina, kundi nanalo ó +natalo tayó?--Nanalo ang sagot ñg bayani. Kung ganoo'y magpasalamat +tayo sa Dios!" ang wika at napa sa simbahan. + +Minsa'y nagtagó sa simbahan ang isang napatalong harí nila, sa takot +sa galit sa bayan; pinagkaisahang kuluñgin siya doon at patain ñg +gutum. Ñg papaderan na ang pinto'y ang ina ang unang nag hakot ñg +bato. Ang mga ugaling ito'y karaniwan sa kanila, kayá ñga't iginalang +ng buong Grecia ang babaing Esparta. Sa lahat ñg babai, ang pulá ñg +isa ay kayo lamang na taga Esparta ang nakapangyayari sa lalaki. +Mangyari pa, ang sagot ñg babai, ay kami lamang ang nagaanak ñg +lalaki. Ang tao, ñg mga Esparta ay hindí inianak para mabuhay sa +sarili, kungdi para sa kanyang bayan. Habang nanatili ang ganitong mga +isipan at ganitong mga babai ay walang kaaway na nakatungtong ñg +lupang Esparta, at walang babaing taga Esparta na nakatanaw ñg hukbo +ng kaaway. + +Dí ko inaasahang paniwalaan ako alang-alang lamang sa aking sabi: +maraming taong dí natingin sa katuiran at tunay, kundí sa habito, sa +putí ñg buhok ó kakulangan kayá ng ngipin. Ñguní at kung ang tanda'y +magalang sa pinagdaanang hirap, ang pinagdaan kong buhay hain sa +ikagagaling ng bayan, ay makapagbibigay ñg tandá sa akin, kahit maiklí +man. Malayó ako sa, pagpapasampalataya, pag didiosdiosan, paghalili +kayá sa Dios, paghahangad na paniwalaa't pakingang pikit-mata, yukó +ang ulo at halukipkip ang kamay; ñguni't ang hiling ko'y magisip, mag +mulaymulay ang lahat, usigin at salain kung sakalí sa ngalan ng +katuiran itong pinaninindigang mga sabi: + +Ang una-una. "Ang ipinagiging taksil ñg ilan ay nasa kaduagan at +kapabayaan ñg iba." + +Ang ikalawa. Ang iniaalipustá ng isa ay nasa kulang ñg pagmamahal sa +sarili at nasa labis ñg pagkasilaw sa umaalipustá. + +Ang ikatlo. Ang kamangmañga'y kaalipinan, sapagkat kung ano ang isip +ay ganoon ang tao: taong walang sariling isip, ay taong walang +pagkatao; ang bulag na taga sunod sa isip ng iba, ay parang hayop na +susunod-sunod sa talí. + +Ang ikaapat. Ang ibig magtagó ñg sarili, ay tumulong sa ibang magtagó +ñg kanila, sapagkat kung pabayaan mo ang inyong kapuá ay pababayaan ka +rin naman; ang isa isang tingting ay madaling baliin, ñguní at mahirap +baliin ang isang bigkis na walis. + +Ang ika-lima. Kung ang babaing tagalog ay dí magbabago, ay hindí dapat +magpalaki ñg anak, kungdí gawing pasibulan lamang; dapat alisin sa +kanya ang kapangyarihan sa bahay, sapagka't kung dili'y ipag +kakanulong walang malay, asawa, anak, bayan at lahat. + +Ang ika-anim. Ang tao'y inianak na paris-paris hubad at walang talí. +Dí nilalang ñg Dios upang maalipin, dí binigyan ñg isip para pabulag, +at dí hiniyasan ñg katuiran at ñg maulol ñg iba. Hindí kapalaluan +ang dí pagsamba sa kapuá tao, ang pagpapaliwanag ñg isip at paggamit +ñg matuid sa anomang bagay. Ang palalo'y ang napasasamba, ang +bumubulag sa iba, at ang ibig paniigin ang kanyang ibig sa matuid at +katampatan. + +Ang ika-pito. Liniñgin ninyong magaling kung ano ang religiong +itinuturó sa atin. Tingnan ninyong mabuti kung iyan ang utos ng Dios ó +ang pangaral ni Cristong panglunas sa hirap ñg mahirap, pangaliw sa +dusa ñg nagdudusa. Alalahanin ninyo ang lahat ñg sa inyo'y itinuturó, +ang pinapatuñguhan ñg lahat ng sermon, ang nasa ilalim ng lahat ng +misa, novena, kuintas, kalmen, larawan, milagro, kandilá, corea at +iba't iba pang iginigiit, inihihiyaw at isinusurot araw-araw sa inyong +loob, taiñga, at mata, at hanapin ninyo ang puno at dulo at saka +iparis ninyo ang religiong sa malinis na religion ni Cristo, at +tingnan kung hindí ang inyong pagkakristiano ay paris ng inaalagang +gatasang hayop, ó paris ng pinatatabang baboy kayá, na dí pinatatabá +alang alang sa pagmamahal sa kaniya, kundí maipagbili ng lalong mahal +at ng lalong masalapian. + +Magbulay-bulay tayo, malasin ang ating kalagayan, at tayo'y mag isip +isip. Kung itong ilang buhaghag na sabi'y makatutulong sa ibinigay sa +inyong bait, upang ding maituloy ang nasimulan ninyong paglakad. + +"Tubó ko'y dakilá sa puhunang pagod" at mamatamisin ang ano mang +mangyari, ugaling upa sa sino mang mañgahas sa ating bayan magsabi ng +tunay. Matupad nawá ang inyong nasang matuto at harí na ñgang sa +halaman ñg karunuñgan ay huwag makapitas ñg buñgang bubut, kundí ang +kikitili'y piliin, pagisipin muná, lasapin bago lunukin, sapagka't sa +balat ñg lupá lahat ay haluan, at di bihirang magtanim ang kaaway ng +damong pansirá, kasama sa binhí sa gitná ñg linang. + +Ito ang matindin nasá ñg inyong kababayang si + + +_JOSÉ RIZAL_ +Europa, 1889. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Liham ni Dr. Jose Rizal sa mga +Kadalagahan sa Malolos, Bulakan, by Jose Rizal + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG LIHAM NI DR. JOSE RIZAL *** + +***** This file should be named 17116-8.txt or 17116-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/7/1/1/17116/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + diff --git a/17116-8.zip b/17116-8.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e976f24 --- /dev/null +++ b/17116-8.zip diff --git a/17116-h.zip b/17116-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1cd3462 --- /dev/null +++ b/17116-h.zip diff --git a/17116-h/17116-h.htm b/17116-h/17116-h.htm new file mode 100644 index 0000000..e985ca5 --- /dev/null +++ b/17116-h/17116-h.htm @@ -0,0 +1,842 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + <title> + The Project Gutenberg eBook of Ang Liham ni Dr. Jose Rizal sa mga Kadalagahan sa Malolos, Bulakan, by JOSE RIZAL. + </title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + p { text-indent: 2em; + margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em;} + .noind {text-indent: 0em;} + .biggap {margin-top: 4em;} + .right {text-align: right; padding-right: 5em;} + + h1,h2,h3,h4,h5,h6 {text-align: center; clear: both;} + + hr { width: 33%; + margin-top: 2em; + margin-bottom: 2em; + margin-left: auto; + margin-right: auto; + clear: both;} + + body{margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-family: "Times New Roman", Times, serif;} + + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: 0.7em; text-align: right; color:gray;} + .center {text-align: center;} + + a img { border: 0; } + .figcenter {margin: auto; text-align: center;} + // --> + /* XML end ]]>*/ + </style> + </head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Ang Liham ni Dr. Jose Rizal sa mga +Kadalagahan sa Malolos, Bulakan, by Jose Rizal + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ang Liham ni Dr. Jose Rizal sa mga Kadalagahan sa Malolos, Bulakan + +Author: Jose Rizal + +Release Date: November 20, 2005 [EBook #17116] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG LIHAM NI DR. JOSE RIZAL *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + + + + + +</pre> + + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="figcenter" style="width: 255px;"> +<a href="images/cover_b.jpg"><img src="images/cover_t.jpg" width="255" height="400" alt="" title="" /></a> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h2>ANG LIHAM</h2> + +<h5>NI</h5> + +<h1><span class="smcap">Dr. JOSE RIZAL</span></h1> + +<h5>SA MGA</h5> + +<h3>KADALAGAHAN</h3> + +<h4>SA MALOLOS, BULAKAN</h4> + +<h5>Febrero, 1889</h5> + + +<h6 class="biggap">Epistorario Rizalino<br/> +Vol.II p.122</h6> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="pagenum noind"><a name="Page_1" id="Page_1">Páhiná 1</a></div> + + +<p class="right">Europa<br/> +Pebrero 1889</p> + +<p class="noind"><br/></p> + +<h2>SA MGA KABABAYANG DALAGA SA MALOLOS:</h2> + +<p class="noind"><br/></p> + +<p>Nang aking sulatin ang Noli Me Tangere, tinanong kong laon, kung ang +pusuang dalaga'y karaniwan kaya diyan sa ating bayan. Matay ko mang +sinaliksik yaring alaala; matay ko mang pinagisa-ngisa ang lahat ñg +dalagang makilala sapul sa pagkabatá, ay mañgisa-ñgisa lamang ang +sumaguing larawang aking ninanasá. Tunay at labis ang matamis na +loob, ang magandang ugalí, ang binibining anyó, ang mahinhing asal; +ñgunit ang lahat na ito'y laguing nahahaluan ñg lubos na pagsuyó at +pagsunod sa balang sabi ó hiling nang nagñgañgalang amang kalulua +(tila baga ang kaluluwa'y may iba pang ama sa Dios,) dala ñg malabis +na kabaitan, kababaan ñg loob ó kamangmañgan kayá: anaki'y mga lantang +halaman, sibul at laki sa dilim; mamulaklak ma'y walang bañgo, +magbuñga ma'y walang katas.</p> + +<p>Ñguní at ñgayong dumating ang balitang sa inyong bayang Malolos, +napagkilala kong ako'y namalí, at ang tuá ko'y labis. Dí sukat ako +sisihin, dí ko kilala ang Malolos, ni ang mga dalaga, <span class="pagenum noind"><a name="Page_2" id="Page_2">Páhiná 2</a></span>liban sa isang +Emilia, at ito pa'y sa ñgalan lamang.</p> + +<p>Ñgayong tumugon kayo sa uhaw naming sigaw ñg ikagagaling ñg bayan; +ñgayong nagpakita kayo ñg mabuting halimbawa sa kapuá dalagang +nagnanasang paris ninyong mamulat ang mata at mahañgo sa pagkalugamí, +sumisigla ang aming pag-asa, inaaglahì ang sakuná, sa pagka at kayo'y +katulong na namin, panatag ang loob sapagtatagumpay. Ang babaing +tagalog ay di na payukó at luhod, buhay na ang pagasa sa panahong +sasapit; walá na ang inang katulong sa pagbulag sa anak na palalakhin +sa alipustá at pagayop. Di na unang karunuñgan ang patuñgó ñg ulo sa +balang maling utos, dakilang kabaitan ang ñgisi sa pagmura, masayang +pangaliw ang mababang luhá. Napagkilala din ninyo na ang utos ñg Dios +ay iba sa utos ñg Parí, na ang kabanalan ay hindi ang matagal na +luhod, mahabang dasal, malalaking kuentas, libaguing kalmin, kundí ang +mabuting asal, malinis na loob at matuid na isip. Napagkilala din +ninyo na dí kabaitan ang pagkamasunurin sa ano mang pita at hiling ñg +nagdidiosdiosan, kundi ang pagsunod sa katampata't matuid, sapagka't +ang bulag na pagsunod ay siyang pinagmumulan ñg likong paguutos, at sa +bagay na ito'y pawang nagkakasala. Dí masasabi ñg punó ó parí na sila +lamang ang mananagot ñg maling utos; binigyan ñg Dios ang bawat isa ñg +sariling isip at sariling loob, upang ding mapagkilala ang likó at +tapat; paraparang inianak ñg walang tanikalá, kundí malayá, at sa +loob at kalulua'y walang <span class="pagenum noind"><a name="Page_3" id="Page_3">Páhiná 3</a></span>makasusupil, bakit kayá ipaaalipin mo sa iba +ang marañgal at malayang pagiisip? Duag at malí ang akalá na ang bulag +na pagsunod ay kabanalan, at kapalaluan ang mag isipisip at magnilay +nilay. Ang kamangmañgan'y, kamangmañgan at dí kabaita't puri. Di +hiling ñg Dios, punó ñg kataruñgan, na ang taong larawan niya'y paulol +at pabulag; ang hiyas ñgisip, na ipinalamuti sa atin, paningniñgin at +gamitin. Halimbawá baga ang isang amang nagbigay sa bawat isang anak +ñg kanikanyang tanglaw sa paglakad sa dilim. Paniñgasin nila ang +liwanag ñg ilaw, alagaang kusá at huag patain, dala ñg pag-asa sa ilaw +ñg iba, kundí magtulongtulong magsangunian, sa paghanap ñg daan. Ulol +na di hamak at masisisi ang madapá sa pagsunod sa ilaw ñg iba, at +masasabi ng ama: "bakit kita binigyan ng sarili mong ilaw?" Ñguni't dí +lubhang masisisi ang madapá sa sariling tanglaw, sapagka't marahil ang +ilaw ay madilim, ó kayá ay totoong masamá ang daan.</p> + +<p>Ugaling panagot ng mga may ibig mang ulol, ay: palaló ang katiwalá sa +sariling bait; sa akalá ko ay lalong palaló ang ibig sumupil ng bait +ng iba, at papanatilihin sa lahat ang sarili. Lalong palaló ang +nagdidiosdiosan, ang ibig tumarok ng balang kilos ng isip ng DIOS; at +sakdal kapalaluan ó kataksilan ang walang gawá kundí pagbintañgan ang +Dios ng balang bukang bibig at ilipat sa kanya ang balá niyang nasá, +at ang sariling kaaway ay gawing kaaway ng Dios. Dí dapat naman tayong +umasa sa sarili lamang; kundí magtanong, <span class="pagenum noind"><a name="Page_4" id="Page_4">Páhiná 4</a></span>makinig sa iba, at saka +gawain ang inaakalang lalong matuid; ang habito ó sutana'y walang +naidaragdag sa dunong ng tao; magsapinsapin man ang habito ng huli sa +bundok, ay bulubundukin din at walang nadadayá kungdí ang mangmang at +mahinang loob. Nang ito'y lalong maranasan, ay bumili kayo ng isang +habito sa S. Francisco at isoot ninyo sa isang kalabao. Kapalaran na +kung pagka pag habito ay hindí magtamad. Lisanin ko ito at dalhin ang +salitá sa iba.</p> + +<p>Sa kadalagahang punlaan ng bulaklak na mamumuñga'y dapat ang babai'y +magtipon ng yamang maipamamana sa lalaking anak. Ano kaya ang magiging +supling ng babaing walang kabanalan kundí ang magbubulong ng dasal, +walang karunuñgan kungdí awit, novena at milagrong pangulol sa tao, +walang libañgang iba sa panguingue ó magkumpisal kayá ng malimit ng +muli't muling kasalanan? Ano ang magiging anak kundí sakristan, bataan +ng cura ó magsasabong? Gawá ng mga ina ang kalugamian ngayon ng ating +mga kababayan, sa lubos na paniniwalá ng kanilang masintahing pusó, at +sa malaking pagkaibig na ang kanilang mga anak ay mapakagaling. Ang +kagulañga'y buñga ñg pagkabatá at ang pagkabata'y nasa kanduñgan ñg +ina. Ang inang walang maituturó kundí ang lumuhod humalik ñg kamay, +huwag magantay ng anak ng iba sa duñgó ó alipustang alipin. Kahoy na +laki sa burak, daluro ó pagatpat ó pangatong lamang; at kung sakalí't +may batang may pusong pangahas, ang kapangahasa'y <span class="pagenum noind"><a name="Page_5" id="Page_5">Páhiná 5</a></span>tagó at gagamitin +sa samá, paris ng silaw na kabag na dí makapakita kundí pag tatakip +silim. Karaniwang panagot ang una'y kabanalan at pagsinta sa Dios. +Ñguní at ano ang kabanalang itinuró sa atin? Magdasal at lumuhod ng +matagal, humalik ng kamay sa parí, ubusin ang salapí sa simbahan at +paniwalaan ang balang masumpuñgang sabihin sa atin? Tabil ng bibig, +lipak ng tuhod, kiskis ng ilong..... bagay sa limos sa simbahan, +sangkalan ang Dios, may bagay baga sa mundong ito na dí arí at likhá +ng Maykapal? Ano ang inyong sasabihin sa isang alilang maglimos sa +kayang panginoon ng isang basahang hiram sa nasabing mayaman? Sino ang +taong dí palaló at ulol, na mag lilimos sa Dios at magaakalang ang +salantá niyang kaya ay makabibihis sa lumikhá ng lahat ñg bagay? +Pagpalain ang maglimos sa kapus, tumulong sa mayhirap, magpakain sa +gutom; ñguní at mapulaan at sumpain, ang biñgi sa taghoy ng mahirap, +at walang binubusog kundí ang sandat, at inubos ang salapí sa mga +frontal na pilak, limos sa simbahan ó sa frayleng lumalañgoy sa yaman, +sa misa de gracia ng may tugtugan at paputok, samantalang ang salaping +ito'y pinipigá sa buto ñg mahirap at iniaalay sa pañginoon ñg maibili +ng tanikalang pangapus, maibayad ng verdugong panghampas. Ó kabulagan +at kahiklian ng isip!</p> + +<p>Ang unang kabanalan ay ang pagsunod sa matuid, anoman ang mangyari. +"Gawá at hindí salitá ang hiling ko sa inyo" ani Cristo; "hindí anak +ni ama ang nagsasabing ulit-ulit ama ko, ama ko, kundí <span class="pagenum noind"><a name="Page_6" id="Page_6">Páhiná 6</a></span>ang nabubuhay +alinsunod sa hiling ñg aking ama." Ang kabanalan ay walá sa pulpol na +ilong, at ang kahalili ni Cristo'y di kilala sa halikang kamay. Si +Cristo'y dí humalik sa mga Fariseo, hindi nagpahalik kailan pa man; +hindí niya pinatabá ang may yaman at palalong escribas; walá siyang +binangit na kalmen, walang pinapagcuintas, hiningan ng pamisa, at di +nagbayad sa kanyang panalangin. Di napaupa si San Juan sa ilog ng +Jordan, gayon din si Cristo sa kanyang pangangaral. Bakit ngayo'y ang +mga pari'y walang bigong kilos na di may hinihinging upa? At gutom pa +halos nagbibili ng mga kalmen, cuentas, correa at ibapa, pang dayá ng +salapi, pampasamá sa kalulua; sa pagkat kalminin mo man ang lahat ng +basahan sa lupá, cuintasin mo man ang lahat ng kahoy sa bundok +ibilibid mo man sa iyong bayawang ang lahat ng balat ng hayop, at ang +lahat na ito'y pagkapaguran mang pagkuruskurusan at pagbulongbulongan +ng lahat ng pari sa sangdaigdigan, at iwisik man ang lahat ng tubig sa +dagat, ay di mapalilinis ang maruming loob, di mapatatawad ang walang +pagsisisi. Gayon din sa kasakiman sa salapi'y maraming ipinagbawal, na +matutubos kapag ikaw ay nagbayad, alin na ngá sa huag sa pagkain ng +karne, pagaasawa sa pinsan, kumpari, at iba pa, na ipinahihintulot +kapag ikaw ay sumuhol. Bakit, nabibili baga ang Dios at nasisilaw sa +salaping paris ng mga pari? Ang magnanakaw na tumubos ng bula de +composicion, ay makaaasa sa tahimik, na siya'y pinatawad; samakatuid +ay ibig ng Dios na makikain ng nakaw? <span class="pagenum noind"><a name="Page_7" id="Page_7">Páhiná 7</a></span>Totoo bagang hirap na ang +Maykapal, na nakikigaya sa mga guarda, carabineros ó guardia civil? +Kung ito ang Dios na sinasamba ñg Frayle, ay tumalikod ako sa ganyang +Dios.</p> + +<p>Maghunos dilí ngá tayo at imulat natin ang mata, lalong laló na kayong +mga babai, sa pagka't kayo ang nagbubukas ng loob ng tao. Isipin na +ang mabuting ina ay iba, sa inang linalang ng fraile; dapat palakhin +ang anak na malapit baga sa larawan ng tunay na Dios, Dios na dí +nasusuhulan, Dios na dí masakim sa salapí, Dios na ama ng lahat, na +walang kinikilingan, Dios na dí tumatabá sa dugó ng mahirap, na dí +nagsasaya sa daing ng naruruhagi, at nangbubulag ng matalinong isip. +Gisingin at ihandá ang loob ng anak sa balang mabuti at mahusay na +akalá: pagmamahal sa puri, matapat at timtimang loob, maliwanag na +pagiisip, malinis na asal, maginoong kilos, pagibig sa kapuá, at +pagpipitagan sa Maykapal, ito ang ituró sa anak. At dahil ang buhay ay +punó ng pighatí at sakuná, patibayin ang loob sa ano mang hirap, +patapañgin ang pusó sa ano mang pañganib. Huag mag antay ang bayan ng +puri at ginhawa, samantalang likó ang pagpapalaki sa batá, samantalang +lugamí at mangmang ang babaing magpapalaki ñg anak. Walang maiinom sa +labó at mapait na bukal; walang matamis na buñga sa punlang maasim.</p> + +<p>Malaki ngang hindí bahagyá ang katungkulang gaganapin ng babai sa +pagkabihis ng hirap <span class="pagenum noind"><a name="Page_8" id="Page_8">Páhiná 8</a></span>ng bayan, nguni at ang lahat na ito'y dí hihigit +sa lakas at loob ng babaing tagalog. Talastas ng lahat ang +kapanyarihan at galing ng babayi sa Filipinas, kayá ñgá kanilang +binulag, iginapus, at iniyukó ang loob, panatag sila't habang ang +iba'y alipin, ay ma-aalipin din naman ang lahat ng mga anak. Ito ang +dahilan ng pagkalugamí ng Asia; ang babayi sa Asia'y mangmang at +alipin. Makapangyarihan ang Europa at Amerika dahil duo'y ang mga +babai'y malaya't marunong, dilat ang isip at malakas ang loob.</p> + +<p>Alam na kapus kayong totoo ñg mga librong sukat pagaralan; talastas na +walang isinisilid araw araw sa inyong pagiisip kundí ang sadyang pang +bulag sa inyong bukal na liwanag; tantó ang lahat na ito, kayá +pinagsisikapan naming makaabot sa inyo ang ilaw na sumisilang sa kapuá +ninyo babayi; dito sa Europa kung hindí kayamutan itong ilang sabi, at +pagdamutang basahin, marahil ay makapal man ang ulap na nakakubkob sa +ating bayan, ay pipilitin ding mataos ñg masantin na sikat ñg araw, at +sisikat kahit banaag lamang ... Dí kami manglulumo kapag kayo'y +katulong namin; tutulong ang Dios sa pagpawí ñg ulap, palibhasa'y siya +ang Dios ñg katotohanan; at isasaulí sa dati ang dilag ñg babaying +tagalog, na walang kakulañgan kundí isang malayang sariling isip, +sapagka't sa kabaita'y labis. Ito ang nasang lagì sa panimdim, na +napapanaginip, ang karañgalan ñg babaying kabiak ñg pusó at karamay sa +tuá ó hirap ñg buhay: kung dalaga, ay <span class="pagenum noind"><a name="Page_9" id="Page_9">Páhiná 9</a></span>sintahin ñg binatá, di lamang +dahilan sa ganda ó tamis ñg asal, kundí naman sa tibay ñg pusó, taas +ñg loob, na makabuhay baga at makapanghinapang sa mahiná ó +maruruwagang lalaki, ó makapukaw kayá ñg madidilag na pagiisip, pag +isang dalaga bagang sukat ipagmalaki ñg bayan, pagpitaganan ñg iba, +sapagka at karaniwang sabi sabi ñg mga kastilá at pari na nangagaling +diyan ang karupukan at kamangmañgan ñg babaying tagalog, na tila baga +ang mali ñg ilan ay malí na nang lahat, at anaki'y sa ibang lupá ay +walá, ñg babaing marupok ang loob, at kung sabagay maraming maisusurot +sa mata ñg ibang babai ang babaying tagalog..... Gayon ma'y dala +marahil ñg kagaanan ñg labí ó galaw ñg dilá, ang mga kastilá, at parí +pagbalik sa Espanya'y walang unang ipinamamalabad, ipinalilimbag at +ipinagsisigawan halos, sabay ang halakhak, alipustá at tawa, kundí ang +babaing si gayon, ay gayon sa convento, gayon sa kastilang pinatuloy, +sa iba't iba pang nakapagñgañgalit; sa tuing maiisip, na ang +karamihan ng malí ay gawá ñg kamusmusan, labis na kabaitan, kababaan +ñg loob ó kabulagan kayang kalalañgan din nila..... May isang +kastilang nagayo'y mataas na tao na, pinakai't pinatuloy natin sa +habang panahong siya'y lumiguyliguy sa Filipinas ... pagdating sa +Espanya, ipinalimbag agad, na siya raw ay nanuluyang minsan sa +Kapangpañgan, kumai't natulog, at ang maginoong babaying nagpatuloy ay +gumayon at gumayon sa kanya: ito ang iginanti sa napakatamis na loob +ng babayi ... Gayon <span class="pagenum noind"><a name="Page_10" id="Page_10">Páhiná 10</a></span>din ang unang pahili ng pari sa nadalaw na +kastila, ay ang kanyang mga masusunuring dalagang tagahalik ng kamay, +at iba pang kahalo ang ñgiti at makahulugang kindat ... Sa librong +ipinalimbag ni Dn. Sinibaldo de Mas, at sa, iba pang sinulat ng mga +pari, ay nalathala ang mga kasalanang ikinumpisal ng babai na di +ilinilihim ng mga pari sa mga dumadalaw na Kastila, at kung +magkaminsan pa'y dinadagdagan ng mga kayabañgan at karumihang hindi +mapaniniwalaan ... Di ko maulit dito ang mga di ikinahiyang sinabi ng +isang fraile kay Mas na di nito mapaniwalaan ... Sa tuing maririnig ó +mababasa ang mga bagay na ito'y itinatanong namin kung Santa Maria +kaya ang lahat ng babaying kastila, at makasalanan na kaya baga ang +lahat ng babaying tagalog; ñguni kong sakali't magsumbatan at +maglatlatan ng puri'y ... Datapua't lisanin ko ang bagay na ito, +sapagka't dí ako paring confesor, ó manunuluyang kastilá, na +makapaninirá ñg puri ng iba. Itabi ko ito at ituloy sambitin ang +katungkulan ñg babai.</p> + +<p>Sa mga bayang gumagalang sa babaing para ñg Filipinas, dapat nilang +kilanlin ang tunay na lagay upang ding maganapan ang sa kanila'y +inia-asa. Ugaling dati'y kapag nanliligaw ang nagaaral na binata ay +ipinañgañganyayang lahat, dunong, puri't salapi, na tila baga ang +dalaga'y walang maisasabog kundi ang kasamaan. Ang katapang-tapañga'y +kapag napakasal ay nagiging duag, ang duag na datihan ay +nagwawalanghiya, <span class="pagenum noind"><a name="Page_11" id="Page_11">Páhiná 11</a></span>na tila walang ina-antay kundi ang magasawa para +maipahayag ang sariling kaduagan. Ang anak ay walang pangtakip sa hina +ñg loob kundi ang alaala sa ina, at dahilan dito, nalunok na apdo, +nagtitiis ñg tampal, nasunod sa lalong hunghang na utos, at tumutulong +sa kataksilan ñg iba sa pagka't kung walang natakbo'y walang +manghahagad; kung walang isdang munti'y walang isdang malaki. Bakit +kaya baga di humiling ang dalaga sa iibigín, ñg isang marañgal at +mapuring ñgalan, isang pusong lalaking makapag-ampon sa kahinaan ng +babai, isang marangal na loob na di papayag magka anak ng alipin? +Pukawin sa loob ang sigla at sipag, maginoong asal, mahal na +pakiramdam, at huwag isuko ang pagkadalaga sa isang mahina at kuyuming +puso. Kung maging asawa na, ay dapat tumulong sa lahat ng hírap, +palakasin ang loob ng lalaki, humati sa pañganib, aliwin ang dusa, at +aglahiin ang hinagpis, at alalahaning lagi na walang hirap na di +mababata ñg bayaning puso, at walang papait pang pamana, sa pamanang +kaalipustaan at kaalipinan. Mulatin ang mata ñg anak sa pagiiñgat at +pagmamahal sa puri, pagibig sa kapua sa tinubuang bayan, at sa +pagtupad ñg ukol. Ulituliting matamisin ang mapuring kamatayan +saalipustang buhay. Ang mga babai sa Esparta'y sukat kunang uliran at +dito'y ilalagda ko ang aking halimbawa:</p> + +<p>Nang iniaabot ñg isang ina ang kalasag sa papasahukbong anak, ay ito +lamang ang sinabi: "ibalik mo ó ibalik ka," ito ñga umuwi kang <span class="pagenum noind"><a name="Page_12" id="Page_12">Páhiná 12</a></span>manalo +ó mamatay ka, sapagkat ugaling iwaksi ang kalasag ñg talong natakbo ó +inuwi kaya ang bangkay sa ibabaw ñg kalasag. Nabalitaan ñg isang ina +na namatay sa laban ang kanyang anak, at ang hukbo ay natalo. Hindi +umiimik kundi nagpasalamat dahil ang kanyang anak ay maligtas sa pulá, +ñguni at ang anak ay bumalik na buhay; nagluksa ang ina ñg siya'y +makita. Sa isang sumasalubong na ina sa mga umuwing galing sa laban, +ay ibinalita ñg isa na namatay daw sa pagbabaka ang tatlong anak +niya,—"hindi iyan ang tanong ko ang sagot ñg ina, kundi nanalo ó +natalo tayó?—Nanalo ang sagot ñg bayani. Kung ganoo'y magpasalamat +tayo sa Dios!" ang wika at napa sa simbahan.</p> + +<p>Minsa'y nagtagó sa simbahan ang isang napatalong harí nila, sa takot +sa galit sa bayan; pinagkaisahang kuluñgin siya doon at patain ñg +gutum. Ñg papaderan na ang pinto'y ang ina ang unang nag hakot ñg +bato. Ang mga ugaling ito'y karaniwan sa kanila, kayá ñga't iginalang +ng buong Grecia ang babaing Esparta. Sa lahat ñg babai, ang pulá ñg +isa ay kayo lamang na taga Esparta ang nakapangyayari sa lalaki. +Mangyari pa, ang sagot ñg babai, ay kami lamang ang nagaanak ñg +lalaki. Ang tao, ñg mga Esparta ay hindí inianak para mabuhay sa +sarili, kungdi para sa kanyang bayan. Habang nanatili ang ganitong mga +isipan at ganitong mga babai ay walang kaaway na nakatungtong ñg +lupang Esparta, at walang babaing taga Esparta na nakatanaw ñg hukbo +ng kaaway.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Page_13" id="Page_13">Páhiná 13</a></span>Dí ko inaasahang paniwalaan ako alang-alang lamang sa aking sabi: +maraming taong dí natingin sa katuiran at tunay, kundí sa habito, sa +putí ñg buhok ó kakulangan kayá ng ngipin. Ñguní at kung ang tanda'y +magalang sa pinagdaanang hirap, ang pinagdaan kong buhay hain sa +ikagagaling ng bayan, ay makapagbibigay ñg tandá sa akin, kahit maiklí +man. Malayó ako sa, pagpapasampalataya, pag didiosdiosan, paghalili +kayá sa Dios, paghahangad na paniwalaa't pakingang pikit-mata, yukó +ang ulo at halukipkip ang kamay; ñguni't ang hiling ko'y magisip, mag +mulaymulay ang lahat, usigin at salain kung sakalí sa ngalan ng +katuiran itong pinaninindigang mga sabi:</p> + +<p>Ang una-una. "Ang ipinagiging taksil ñg ilan ay nasa kaduagan at +kapabayaan ñg iba."</p> + +<p>Ang ikalawa. Ang iniaalipustá ng isa ay nasa kulang ñg pagmamahal sa +sarili at nasa labis ñg pagkasilaw sa umaalipustá.</p> + +<p>Ang ikatlo. Ang kamangmañga'y kaalipinan, sapagkat kung ano ang isip +ay ganoon ang tao: taong walang sariling isip, ay taong walang +pagkatao; ang bulag na taga sunod sa isip ng iba, ay parang hayop na +susunod-sunod sa talí.</p> + +<p>Ang ikaapat. Ang ibig magtagó ñg sarili, ay tumulong sa ibang magtagó +ñg kanila, sapagkat kung pabayaan mo ang inyong kapuá ay pababayaan ka +rin naman; ang isa isang tingting ay madaling baliin, ñguní at mahirap +baliin ang isang bigkis na walis.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Page_14" id="Page_14">Páhiná 14</a></span>Ang ika-lima. Kung ang babaing tagalog ay dí magbabago, ay hindí dapat +magpalaki ñg anak, kungdí gawing pasibulan lamang; dapat alisin sa +kanya ang kapangyarihan sa bahay, sapagka't kung dili'y ipag +kakanulong walang malay, asawa, anak, bayan at lahat.</p> + +<p>Ang ika-anim. Ang tao'y inianak na paris-paris hubad at walang talí. +Dí nilalang ñg Dios upang maalipin, dí binigyan ñg isip para pabulag, +at dí hiniyasan ñg katuiran at ñg maulol ñg iba. Hindí kapalaluan +ang dí pagsamba sa kapuá tao, ang pagpapaliwanag ñg isip at paggamit +ñg matuid sa anomang bagay. Ang palalo'y ang napasasamba, ang +bumubulag sa iba, at ang ibig paniigin ang kanyang ibig sa matuid at +katampatan.</p> + +<p>Ang ika-pito. Liniñgin ninyong magaling kung ano ang religiong +itinuturó sa atin. Tingnan ninyong mabuti kung iyan ang utos ng Dios ó +ang pangaral ni Cristong panglunas sa hirap ñg mahirap, pangaliw sa +dusa ñg nagdudusa. Alalahanin ninyo ang lahat ñg sa inyo'y itinuturó, +ang pinapatuñguhan ñg lahat ng sermon, ang nasa ilalim ng lahat ng +misa, novena, kuintas, kalmen, larawan, milagro, kandilá, corea at +iba't iba pang iginigiit, inihihiyaw at isinusurot araw-araw sa inyong +loob, taiñga, at mata, at hanapin ninyo ang puno at dulo at saka +iparis ninyo ang religiong sa malinis na religion ni Cristo, at +tingnan kung hindí ang inyong pagkakristiano ay paris ng inaalagang +gatasang hayop, ó paris ng <span class="pagenum noind"><a name="Page_15" id="Page_15">Páhiná 15</a></span>pinatatabang baboy kayá, na dí pinatatabá +alang alang sa pagmamahal sa kaniya, kundí maipagbili ng lalong mahal +at ng lalong masalapian.</p> + +<p>Magbulay-bulay tayo, malasin ang ating kalagayan, at tayo'y mag isip +isip. Kung itong ilang buhaghag na sabi'y makatutulong sa ibinigay sa +inyong bait, upang ding maituloy ang nasimulan ninyong paglakad.</p> + +<p>"Tubó ko'y dakilá sa puhunang pagod" at mamatamisin ang ano mang +mangyari, ugaling upa sa sino mang mañgahas sa ating bayan magsabi ng +tunay. Matupad nawá ang inyong nasang matuto at harí na ñgang sa +halaman ñg karunuñgan ay huwag makapitas ñg buñgang bubut, kundí ang +kikitili'y piliin, pagisipin muná, lasapin bago lunukin, sapagka't sa +balat ñg lupá lahat ay haluan, at di bihirang magtanim ang kaaway ng +damong pansirá, kasama sa binhí sa gitná ñg linang.</p> + +<p>Ito ang matindin nasá ñg inyong kababayang si</p> + + +<p class="right"><i>JOSÉ RIZAL</i></p> +<p class="noindent">Europa, 1889.</p> + +<hr style="width: 45%;" /> + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Liham ni Dr. Jose Rizal sa mga +Kadalagahan sa Malolos, Bulakan, by Jose Rizal + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG LIHAM NI DR. JOSE RIZAL *** + +***** This file should be named 17116-h.htm or 17116-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/7/1/1/17116/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + + + +</pre> + +</body> +</html> + diff --git a/17116-h/images/cover_b.jpg b/17116-h/images/cover_b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c2f9690 --- /dev/null +++ b/17116-h/images/cover_b.jpg diff --git a/17116-h/images/cover_t.jpg b/17116-h/images/cover_t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7459f33 --- /dev/null +++ b/17116-h/images/cover_t.jpg diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..6b92f5c --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #17116 (https://www.gutenberg.org/ebooks/17116) |
