diff options
Diffstat (limited to '17078-8.txt')
| -rw-r--r-- | 17078-8.txt | 10004 |
1 files changed, 10004 insertions, 0 deletions
diff --git a/17078-8.txt b/17078-8.txt new file mode 100644 index 0000000..5d40bc9 --- /dev/null +++ b/17078-8.txt @@ -0,0 +1,10004 @@ +The Project Gutenberg EBook of Over literatuur, by M.H. Van Campen + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Over literatuur + Critisch en didactisch, tweede bundel + +Author: M.H. Van Campen + +Release Date: November 20, 2005 [EBook #17078] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK OVER LITERATUUR *** + + + + +Produced by Marc D'Hooghe + + + + +OVER LITERATUUR + +Critisch en Didactisch + +van + +M.H. VAN CAMPEN + + +TWEEDE BUNDEL + + + * * * * * + + +Aan de Nagedachtenis van +Mr. Jacob Nicolaas van Hall + + + + * * * * * + +I CRITISCH + + * * * * * + + +OUDE EN NIEUWE JOODSCHE DICHTKUNST [p.1] + + +NAAR AANLEIDING VAN EN OVER JACOB ISRAËL DE HAAN'S HET JOODSCHE LIED + + +I + + +Zoo ik nu in den aanhef van dit opstel het Sjir ha-Sjirim van Salomo +de zon aan den hemel van Israëls letterkundig genie heet, dan zult ge +het allicht een slecht omen noemen, dat ik mijn geschrift met een zoo +weinig, want zoo veel, zeggende phrase begin. Ik weet dit en toch ... +wat rest mij anders.... Indien gij den dag van dit volk overschouwt--en +diens uren zijn honderdtallen jaren!--en ge ziet elk licht achter zijner +paleizen vensters en op zijn pleinen verbleeken voor dien gloed, het +licht van den Psalmist in den pas dagenden morgen, als een alleenzame +bidlamp boven het hoofd der in gebed worstelenden en verzonkenen; de +glans der luchters, die een Jesja'ja in den middag ontstak, een telkens +weer schichtdreigende, doch zich ook telkens weer verzachtende en milde +glans, als die van vermanende, maar lievende oogen; de roode vlam-kreten +van Jirmejahoe's waakvuren, tegen den avond ontstoken, schimmend en +schijnselend over de flikkerende speren en zwaarden der naderende +verwoesters en ze al kleurend met bloed vóór het bloed. Als ge dit alles +overheerscht [p.2] ziet door dat hemelwijde licht, hoe zoudt ge dit dan +anders dan een zon kunnen heeten. Maar bovenal, hoe begrijpt ge dan, dat +die overheersching toch alleen mogelijk is, niet slechts omdat het licht +van het Hooglied de hoogste krachtsuitdrukking al dier andere glansen +is, maar ook, en vooral, wijl het tevens van dezelfde natuur en +essentieele samenstelling is. Laat bij beurte al dien glans door het +scheidend prisma van uw critischen geest op den donkeren wand van uw +diepste gevoel vallen en zie: van alles blijkt het hoogst-geestelijk +spectrum één.... Overal is het de hoogere, en een gloedende, lyriek; +overal zijn het de kleuren der stralende metaforen; overal de +lichtbanden eener nergens onderbroken zielsmuziek. Maar toch, nergens +zoo rijk, zoo fèl aanwezig als in de afstraling van het Hooglied. Hoe is +hier op verwonderlijk-eenende wijze de zoetste aardsche liefde aan de +mystieke extase gehuwd. Welk een roes der zinnen en welk een +doorgeestelijktheid.... Wat zou het ook anders dan een zon kunnen zijn, +die hièr de bloembedden van Sjaron's geurende rozen en spelemeiende +gelieven verheerlijkt, ginds, en tegelijkertijd, door de boogramen der +aloude tempelgewelven de schemering goudelend komt verrijken, en met "de +kus Zijns Monds", de mystieke aanraking van zijn in sluier van licht +verborgen Oerlicht, de Cheroebiem en de Arke, de voorhangen en de +altaren omgloriet....--Laat ons dit dan begrijpen en vaststellen, dat +dit Lied der Liederen de maatstaf aller Joodsche lyrische kunst moet +zijn, want dat dit Lied, boven alles, de meest wezenlijke bestanddeelen +van het Joodsch, dichterlijk genie omvat. Het antieke Israël bevond zich +toen het werd geschreven, in het zenith zijner grootheid, ongedrukt, +vrij van alle beënging; het kòn zich geven en het gaf zich in de +bloeiende naaktheid eener jeugdige ziel die nog niet de lidteekenen van +schandelijke wonden behoeft te verbergen. Het zong uit in dit lied heel +de zinnelijkheid maar ook heel het extatische godsverlangen van zijn +Oostersch hart; het schiep in dezen zang beelden na beelden, want zijn +jonge ziel was vol liefde en de eenheid der dingen lichtte voor haar; +het dompelde de woorden in een ambrosia van zoetheid en van streeling; +er is een vleien en een lokken, er varen melodieën, [p.3] er zuchten +weggekuste fluisteringen in dit Hebreeuwsch, als ik nooit elders +klank-vereeuwigd heb gevonden. En er is ook een uitbundigheid in, die, +hoog den godenbeker heffend, den deinzenden eenvoud in 't gezicht lacht +... een pralende rijkdom, zóó rijk, dat hij zich zelfs der schamelheid +van een enkelen rhetorischen smuk niet schaamt.[1] En als later, in de +diaspora, na de wreede, met stomheid slaande overheersching der Gothen, +de intocht van het Arabische broedervolk in Spanje voor Israël een +gelukkiger tijd laat dagen, dan klinkt wel uit nieuwe monden een nieuw +lied, maar waarin, zij 't meest flauwer, toch weer al de oeroude +eigenschappen der bijbelsche dichtkunst fonkelen. Hoe verscheiden de +twee allergrootsten van dat tijdperk ook mogen zijn, diè eigenschappen +hebben zij gemeen. De eerste van beiden, naar den tijd niet alleen, maar +ook mijns inziens naar de diepte en hoogte zijner bloedende +menschelijkheid gemeten: Aboe-Ajoeb Soleiman ben Jacha Ibn Gabirol, een +worstelaar met de eigen ziel, een diep-in-gespletene, als wijsgeer +hartstochtelijk-strevend naar een religie-vrije onafhankelijkheid van +denken, telkens naderend dan het pantheïsme, telkens echter ook weer +deinzend voor de consequenties daarvan,[2] maar als gemoedsmensch [p.4] +en als dichter met hart en ziel Jood[3]--hij heeft religieuse zangen +gedicht, zooals het vermaarde Keter Malkoet, waarin een zelfde +beeldenrijkdom, een zelfde gloed en uitbundigheid, een niet mindere +weidschheid van conceptie en voorstelling als die der antieken herleven. +Ja zelfs heeft hij, de hevige hater en hartstochtelijke beminnaar, de +stug in zich-zelf beslotene en van een mateloos zelfgevoel vervulde, +iets van het uit twijfel geboren opstandige van den Kohelet hooger +opgevoerd, en in zijn messcherpe satyre herkent men--o, onloochenbare +rasgemeenschap over een afstand van eeuwen! +--den--grooteren!--stamgenoot van Heinrich Heine[4], terwijl [p.5] de +tweede groote dichter van dat zelfde tijdvak: Aboe-'L-Hassan Jehoeda +ha-Levi, in tegenstelling met zijn voorganger eene uiterst harmonische +natuur, die niet als gene de bittere tweespalt tusschen denken en voelen +kende, in zijn lyriek niet minder het complex van de eigenschappen der +antiek-Joodsche dichtkunst vertoont, zóó zeer, dat sommigen hem, als +dichter en Hebreeuwsch stylist, slechts één meenden te kunnen gelijken, +den onsterfelijken Jesja'ja.[5] En [p.6] deze eigenschappen nu, de meest +essentieele en kenmerkende, zoowel der bijbelsche als na-exilische +Joodsche kunst: de uitbundigheid, de pralende beeldenrijkdom, de +zielsmuziek, zij zouden niet gelijk het geval is, in Israëls diepste +volkspsyche moeten wortelen--als trouwens in die van alle Oostersche +volken in tegenstelling met de Westersche, in wier wereldgrooten alleen +zij zich voornamelijk toonen--zoo gij ze niet in die andere harer +hoogste uitingen, in den aard van haar bespiegelend denken terugvondt. +Nochtans, ik vermoed, dat gij er bezwaar tegen hebt, uit den tuin der +lyriek naar de studeercel der wijsbegeerte te worden gevoerd. En ik weet +dit te billijken. Zij het U en mij dan voldoende, zoo ik uwe aandacht +vestige op slechts één feit: het antieke Israël heeft de wijsbegeerte +niet gekend, zijn contemplatie van Godheid, Ik en Wereld uit zich alleen +in de boekstavingen der spreukmatige wijsheid. Dit, men zal het +gemakkelijk inzien, is voor hetgeen ik bewijzen wilde van het grootste +gewicht. Immers de wijsbegeerte, dat is de zich uit axiomata en in +syllogismen geleidelijk ontwikkelende gedachte, verhoudt zich tot de +spreukmatige wijsheid als de zich vrijwillig beperkende tot de eene +alzijdsche vrijheid verkiezende; als de omzichtige en eenvoudige tot de +sierlievende uitbundigheid; als de droogstemmige en koude abstractie +[p.7] tot het zingende en warme concrete. Wel pogen beide den top van +wijsheids bergketen te bereiken, maar de een begaat den tocht als een +wetenschappelijk geschoolde bergbeklimmer, de rugzak vol instrumenten, +de bijl in de hand, waarmee hij voorzichtig trede na trede hakt; de +ander als een gems, huppelend over de rotsblokken, springend over de +afgronden; de een in zijn moeilijk voortschrijden vol van het +bewijstzijn, dat de geringste misstap hem in den afgrond kan doen +vallen, de ander dartelend aan den rand der gevaren en heerlijk-blij in +zijn goudbruine oogen en op zijn tartend gewei, de vonken van Gods zon +te mogen vangen, als de ander zich beklaagt, dat die verblinding hem +hindert en zijn gletschertreden glibberig maakt.--Nóg beteekenisvoller +dan dit lijkt mij het feit, dat ook in den na-exilischen tijd het +Joodsch genie geen oorspronkelijke wijsbegeerte kon produceeren. Schalke +luim van het lot: het volk, dat Athena vol-wassen en krijgswaardig +toegerust uit het hoofd van zijn hoogsten god zag treden--welk een +vleiend symbool voor de spreukmatige wijsheid, welk een negatie van de +zich geleidelijk-ontwikkelende wijsgeerige gedachte!--heeft aan het +volk der Spreuken de wijsbegeerte geleerd! Op de Grieksche +philosophie rust de Joodsche.--Als nu, wat ik heb gezegd, de waarheid +omtrent deze dingen is--en zij is het--; als ook de meer moderne +Hebreeuwsche en Jargon-dichtkunst[6] de juistheid daarvan komt +bevestigen; indien wij derhalve gerechtigd zijn te concludeeren, dat de +Westersche lyricus, die gene uitbundigheid, dat rijke metaforisch +vermogen en die ziels-muzikale stem mist, daardoor alleen toont geen +zeer groot dichter te zijn,[7] maar dat de Joodsche zanger, wien ze +ontbreken, daardoor [p.8] tevens blijk geeft diepst-psychisch van eigen +ras te zijn vervreemd--hoezeer is het dan niet te betreuren, dat de +eerste Joodsche dichter, die in Nederland zijn kunst aan zijn ras wijdt, +helaas grootendeels deze eigenschappen ontbeert, helaas dus een zoo +ón-Oostersche, een zoo ón-Joodsche kunstenaars-psyche vertoont. +Oostersche uitbundigheid? Zij is hem vreemd, ja, wij mogen wel zeggen, +dat hij haar gering schat, hij is een eenvoudige, wien wij soms niet +dan euphemistisch aldus mogen noemen en voor wien dan de naam schamele, +naar onze meening, beter passen zou. Rijkdom aan beelden, aan metaforen? +Niet één herinner ik mij uit zijn bundel, dat wil dus zeggen: zéker +heeft niet één mij verrukt. Dit vermogen, niet slechts, zooals ik reeds +zei, door alle Oostersche volken bezeten, maar door de allergrootste +dichters van àlle tijden en àlle landen met zooveel liefde als een van +hun hoogste krachten gekweekt--men leze en her-leze bijv. Shelley's +meening daarover én die van Lord Bacon, d.t.p. door hem +aangehaald[8]--hij bezit het niet. Zielsmuziek, dat hooger-melodieuse? +Ja, sòms in zijn allerbeste oogenblikken, maar ach, maar ach, hoeveel +verzen zijn er ook niet van een verbrokkeld en knoeierig metrum, verzen +door een hortend en stootend rhythme tot rijmklankige prozabrokjes +versplinterd. Stel dezen eersten Zionistischen dichter naast den +niet-Zionistischen Querido en nog niet eens naast den schrijver,van +Saul en David, maar naast dien van den Hartjesdag in De Jordaan, en +vraag u af bij wien 't meest de essentieel-Oostersche, de Joodsche +qualiteiten blijken. Stel hem naast Heyermans.... Stel hem naast +Goudsmit en nog niet eens naast dien van het innige Joodsche werk, maar +naast, bijvoorbeeld, den schrijver eener lyrische critiek op Mevr. +Holst's Opstandelingen en vraag u hetzelfde af.... Vergelijk hem met +Canter ... En gij zult gevoelen: of deze vier het wìllen zijn of niet, +naar hun hoogste en naar hun lagere psyche, in hun deugden en hun +gebreken, zijn zij Joden,[9] [p.9] en of de Haan het ook met zijn +heele hart en ziel wìl zijn, hij blééf naar zijn hoogste psyche, slechts +een naar het Joodschap verlangende. Te betreuren noemde ik dit, niet +alleen om hemzelf--al ware 't alleen om hem, het zou reden genoeg zijn, +want al het andere reeds genoemde daargelaten, welk een tragische +tweespalt is er hier niet tusschen de lagere, Joodsche, en de hoogere, +de scheppende, niet-Joodsche individualiteit--; ook niet slechts om +zijne Nederlandsche rasgenooten, want ten slotte, wat dezen betreft: een +ras of rasgroep krijgt ook den dichter, dien het verdient--; maar vooral +om het niet-Joodsche Holland. Want ware ik een Arisch instede van een +Semitisch Nederlander, ik zou voorzeker eens het volgende hebben gezegd: +"Joodsch-Hollandsche kunstenaars, mìjn ras, begrijpt het wel, maakt geen +aanspraak op de dankbaarheid van het uwe; het huisbakken grofheidje van +dat gij mijn gast en ik uw gastheer zou zijn, ik dènk er niet aan, het +te herhalen. Uw volk hier te lande, zich uitend door uwe grootsten, een +Israëls, een Heyermans en een Querido, het heeft met daden getoond, den +grond en de hemelen van Holland, zijn volk en zijn zee lief te hebben +met zùlk een liefde als men niet voor het huis eens liefsten gastheers +voelt, maar slechts voor eigen erf. Zoo erken ik, mijn land is uw erf +gelijk 't het mijne is. Maar toch, schoon het mij niet past, hierover +uit te weiden, deze ééne maal zij 't gedaan ... aarzelend ... om uwent- +en mijnszelfs wil: had dit alles ook niet anders kunnen zijn? Waren onze +vaders hier niet eeuwen vóór de uwe? Overvleugelt ons tal niet met +millioenen het uwe? En nochtans ... als eens uw meest-grootsche verleden +U onweerstaanbaar zal roepen en ge weer in 't aloude Kena'an wonen zult, +zal dan uw ras één land van al de landen, waarin het de eeuwen door +heeft gewoond, zoo zonder eenige bitterheid [p.10] kunnen gedenken als +het mijne? Zoo weet ik: uw genegenheid zal ons eeuwig zijn. Welnu, zorg +gij dan, dat ook onze lievende heugenis aan U een eeuwige zij. Hoe? Door +U-zelf, een kind van uw ras te wezen. Als gij dan zult zijn +heengetrokken en mijn Volk zal, in de toekomende eeuwen, op Holland's +hooge dagen, de juweelschrijnen openen van zijn taal, dan zullen geburen +en vrienden vragen: "Wie schonk u deze vreemde sieraden, die toch +voorzeker exotisch zijn, niet-Westersch is ook immers in vele de +mengeling van verheven schoonheid en gebrekkige leelijkheid. Hadde een +Groote, van welk ras hij zij, ze gemaakt, ik zou de laatste missen, doch +hadde een kleiner Wèsterling ze gewrocht, de eerste ware veel geringer." +En het zal antwoorden met een stillen glimlach: "Deze schonk mij een +vriend, die vele jaren bij mij woonde en vele kunstvaardige zonen had; +eendracht zegende onze verscheidenheid; de een overheerschte den ander +niet; hij achtte mij niet gering om mijn koele soberheid en +zelfbeteugeling, ik hem niet om zijn praallievende onstuimigheid. Zoo +werkten wij, ieder naar eigen diepsten aard, en vulden deze schrijnen, +tot ons beider verlustiging. Hij liet ze mij toen hij ging.... Wanneer +ik ze zie, gedenk ik zijner, mijn vriend, die nu onder de palmen en bij +de olijfbosschen woont".--Evenwel, wanneer gij niet een kind van uw ras +zult willen of kunnen zijn; zoo gij met het groot assimilatie-vermogen; +dat gij ongetwijfeld bezit, ons tot in onze scheppende eigenschappen +zult navolgen en met het ontleende het ras-eigene bedekken, of het +ras-eigene niet eens meer bezitten zult en ons nochtans ietwat als zoon +van uw volk zult schenken, zoodat toch een ieder zal weten, dat dit het +geschenk van een Jood, van een Oosterling was, dan zal mijn volk, als +het in de komende eeuwen zijn vrienden en geburen de kleinoodiën toonen +zal, die gij het liet, voorzeker het smartend antwoord hooren: "Deze +goudsmeedkunst is als de uwe! Uw vriend moge een innige en lieve vriend +zijn geweest, een zwak kunstenaar lijkt hij mij zeker; had hij geen +eigen aard? Had hij den aard zijner vaderen verloren, of hebt ge hem +dien verdrukt, of hebt ge hem dien ontvleid?" [p.11] Dan zal mijn volk +zich schamen om U èn zijn onverdienden smaad en het zal pogen, U niet +meer te gedenken. Weet dit en kies dus".... + +Zóó zoude ik gesproken hebben indien ik een Ariër ware. Maar gij schudt +'t hoofd en lacht en, àch, ik begrijp U: dezen eenen keer, dat ge in des +dichters beoordeelaar zijn rasgenoot wildet hooren, verdiept deze zich +zonderlinger wijze in den wonderen droom, dat hij een Ariër is! En +voorwaar, ge hebt gelijk: dèze uitbundigheid loopt niet slechts de +Hollandsche spuigaten, maar zelfs die van Haifa en Jaffa uit! + + + + * * * * * + + + +II + + +In alle kunst, ook de hoogste, is de kracht van des scheppers +sentimenten en gedachten de primaire oorzaak van alle +schoonheid--hetzij die kracht zich uite als innigheid, hetzij als +heftigheid of als scherpzinnigheid; zoodra zij een zekeren graad +overstijgt, gevoelen wij hare aanwezigheid als die eener aesthetische +waarde--doch in de lagere kunst is zij de eenige daarvan, daar wordt +zij namelijk vaak een ijverzuchtige godheid die, den tempel der taal met +haar aanwezen vullend, geen ander god naast zich duldt, en dàn: +verhindert zij het verschijnen der hóógste schoonheid daarin. Ik zal +later in dit opstel aantoonen, ten eerste, dat deze scherpe +scheidingslijn tusschen hoogere en lagere kunst in waarheid bestaat en +waaruit zij blijkt; ten tweede, dat de productie van onzen dichter tot +heden grootendeels tot de laatste behoort; maar zoolang ik dat niet +zal hebben gedaan, gelieve de lezer toch wel in 't geheugen te houden, +dat dit mijn meening is, een meening, waarmede de lof dien ik zoo +gelukkig ben dezen kunstenaar te kunnen brengen, nìet in strijd is. Nu +is het wel is waar een feit, dat blijkens diens vroegere, mij bekende +werken, Pathologieën en Libertijnsche Verzen, het zuiver-individueel +sentiment van onzen auteur geen bijzonder hooge mate van kracht bezat en +ofschoon in het eerstgenoemde werk zijn denken die wel [p.12] +bezit--zich uitend in een vaak scherpzinnige redeneerkunst--wordt het +ons toch spoedig duidelijk, dat met de aan van Deyssel's Adriaan +ontleende stijlvormen van dit werk, ook een groot deel van de +genereerende kracht-zelve van dien Meester werd geborgd--een zeer +frequent verschijnsel overigens, in elk geval dat een kleiner kunstenaar +door de aan hem verwante psyche van een grooteren wordt verrukt +--terwijl de Libertijnsche Verzen wel aangenaam-en-curieus-om-te-lezen +maar vlak van een wel wezenlijk doch ònkrachtig en òndiep sentiment +blijken; zoodat, ware in dit alles geen verbetering ingetreden, zelfs +die uitsluitend door de kracht der sentimenten voortgebrachte +schoonheid, ook in dezen bundel niet al te overvloedig zou zijn aanwezig +geweest. Maar die heilzame verandering trad in, want anders en oneindig +beter werd het met den dichter èn prozaïst gesteld, toen hij zich aan de +bron der gemeenschap mocht laven, en zoowel door het wee der verdrukten +en ellendigen ontroerd, als zich bewust werd van de onverbrekelijke +saamhoorigheid met het ras waaruit hij was voortgekomen. Hierdoor rees +zijn sentiment in kracht en macht ver boven de zuiver-individualistische +stemmingssentimentjes van het meerendeel onzer hedendaagsche, kleinere +dichters uit. Want een stemmingssentiment--tot het bezit van een +fundamenteel-individueel sentiment brengen in dezen tijd de +kleineren het zelden of nooit--dat is maar een geurtje van één knopje +aan den menschboom, het ontstaat in den boom, straks bloeit en geurt er +een tweede, aanstonds weer een derde. Telkens als er een is uitgebloeid +en verwelkt, blijft de boom armer achter ... maar de +gemeenschapssentimenten, dàt zijn de fundamenteele, die ook de kleinere +in dezen tijd bezitten kan, zij ontstaan niet in den boom maar in de +aarde, waarin hij wortelt, zij stijgen in hem op en zich vermengend met +zijn wezen versterken zij dit blijvend. Hoe zou het verbloeien van +duizend zijner bloemen hem kunnen verarmen?... Hij drinkt en voedt zich +uit een onmetelijkheid. Geen andere omstandigheid dan deze is de oorzaak +van de zich telkens weer openbarende verjonging der socialistische +dichters in ons land, een Gorter, een Henriette Roland Holst, een [p.13] +Adama van Scheltema, al bewijst dit--ik geef het onmiddellijk toe +--niets voor het lot der kleineren, want het werk dezer drie behoort +nagenoeg geheel en al tot wat ik de hoogere lyriek heb genoemd.[10] En +voorzeker: de opzuigingskracht der wortels en of zij zoo trouw de +moederaarde omklemmen, dat niet elk windstootje uit den hoek van lust of +onlust hen ontwortelen kan--dat zijn ook factoren, waarmede men rekenen +moet. Maar overigens, dit zijn dingen, waarover de criticus der toekomst +spreken mag,--laat mij maar tevreden wezen met te boekstaven dat nu +althans onze dichter best zelf nog weet, wat de oorzaak is zijner +versterking en verrijking: + + Ik dwaalde graag door ijdel schoon bekoord, + IJdel mijn lied tot dat mijn hart verstond + Dat ik Dichter van mijn trotsch volk moet zijn. + +En het is dan ook niets dan weer een andere vorm van het +gemeenschapssentiment, dat zijn proza van In Russische Gevangenissen +zoover als de hemel boven de aarde boven zijn vroeger proza heeft +verheven. Het is mijn taak niet over dien arbeid te spreken. Slechts dit +eene: om dat kleine werkje vooral heb ik den schrijver liefgekregen. Al +hadde hij niets anders waardevols geschreven, dàt zou zijn naam voor +vergetelheid bewaren. In eere en liefde zal ieder hem er om gedenken, +den moedige, inzichtige en goede. Zijn Hooger-Ik heeft voor immer daarin +de hand naar hem-zelf ook uitgestrekt; zoo hij steun mocht behoeven, hij +kan háár grijpen. En als zijn leven ook verder moet schrijden door de +dorten van leed en berouw--zijn Mozes sloeg ook voor hem op de steenrots +der barbaarschheid, hij drinke het zuivere water....--Is dus, zoo goed +als in dat werk, het gemeenschapsgevoel ook de oorzaak dat Het Joodsche +Lied hoogst waardevolle arbeid werd, deze omstandigheid had tevens tot +gevolg, dat [p.14] waar, zooals ik reeds heb gezegd, des dichters lagere +persoonlijkheid wel, maar zijn hoogere en scheppende niet het Jood-zijn +hervond, diè verzen voller van kracht en dus schooner moesten worden, +welke de meer concrete gevoelens der lagere persoonlijkheid +vertolken--zooals de herinneringen der jeugdjaren--dan gene, welke de +meer abstracte en meer zuiver-ideëele verwoorden, die eerder tot de +sfeer der hoogere persoonlijkheid behooren, zooals de nationale +toekomsthoop en onpersoonlijke historieele herinnering ze vormen. Op +de schoonheid der eerste wees ik reeds vroeger en waar ik dit nu toch +niet beter zou kunnen zeggen, mogen mijne woorden van toen hier worden +herhaald: "Zijn Joodsche Liederen, in De Gids van 1910 verschenen, +zijn van een zeldzame voortreffelijkheid. Het zijn juweeltjes van +stemming en zich-in-liefde-herinneren. Het zijn +verzen-met-geloken-oogen, in een diep-innerlijken droom verzonken en er +zich niet van bewust dat zij hun droom uitspreken, en gehoord worden +buiten zich." Maar ook wees ik toen reeds aan wat ik van minder gehalte +vond: "Het aan Het Joodsche Nationaalfonds gewijde gedicht in De +Beweging van deze maand[11] lijkt mij niet zoo uitmuntend. Het is dunkt +mij te onvrij van min of meer cerebrale, bedàchte, alledaagsche motieven +van nationalen trots en Zionistische toekomsthoop, die niet in de +dichterlijke conceptie en uiting verbijzonderd en verindividualiseerd +zijn." Deze meeningen zijn door het lezen van des dichters geheele +Joodsche werk slechts versterkt. Maar mede heb ik daardoor het klaarder +inzicht in de oorzaak van het verschil tusschen beide soorten van verzen +verkregen, zooals ik dit hierboven heb uitgezegd. Over de aanwezigheid +van dat verschil oordeele de lezer-zelf, al moet ik mij te dezer +plaatse, waar vele dezer gedichten verschenen, van veel citeeren, zooals +van zelf spreekt, onthouden. Een paar schoonheden dus slechts uit de +zeer vele en innige dezer persoonlijke-herinneringsverzen. + +(Het einde van Groote Verzoendag): + +[p.15] + + Avond. Met koortsig, huivrend hoofd omhuld. + Bad ieder man zijn eigen doodsgebed + Stervensbereid. Wie hoort de vale tred + Des doods komend om onvergeven schuld? + + Maar neen. Wij allen onthulden het hoofd + Zagen elkanders moede en verblijde oogen. + God heeft ons uit den Dood in 't Licht getogen, + In laatste dank worde zijn Naam geloofd. + + Naar ons licht huis. De onvaste voeten tasten + Wankel in 't gaan. Vader en ik stilzwijgend, + Met hart, dat snelt en bitteren mond hijgend + Maar zielsverrukt door bidden en door vasten.[12] + +(Uit Na de Paschen, II:) + + En elk jaar heugt schooner U de pracht der verleden jaren, + Toen ik, jongste, mijn vragen deed, + En hoorde vader ons den oud gewijden zin verklaren + Van Drank en bittre beet. + + Hij sneed het kroonkruid, wij proefden wortel en blaadren bitter + Maar aten snel van 't vruchtenzoet + En dronken teedren wijn en staarden zalig in 't geschitter + Van 't licht op feestlijk goed.[13] + +En nu van de tweede soort een stukje (uit Verstrooiing): + + Wij waren herders. En wij werden slaven + Van een trotsch koning in het wreede Egypte. + Pyramiden bouwden wij, sfinxen, krypten + Doodensteden met hijgend, hongrend draven. + + Maar toen: met tien Wondren togen wij uit, + God lei de zee voor onze voeten droog. + En dreef 't snel water der Jordaan omhoog. + Een land vol melk en honing werd ons buit. + +[p.16] + Voor veldslaven hadden wij honderd volken. + In steden en dorpen woonden wij rijk. + Rustig heerschend. Ons aantal was gelijk + Aan 't zand der zee en 't water van de wolken. + + Maar met de weelde kwam het ijdel dwalen + Langs wegen, die Mozes niet heeft gekend, + Gods Gezicht donkerde, toornend gewend + Liet hij stormen van doodend onheil dalen. + +Wel, het spijt mij, maar ik kan van zoo iets niet anders zeggen, dan dat +ik het een heel gebrekkig en gewrongen proza vind, dat vermoedelijk zoo +gebrekkig en verwrongen werd, omdat het rijmen moest en een vers wilde +zijn.... En is het tot hiertoe van historische herinnering vervuld, +nadat deze zich nog in een tweetal strophen van gelijke onwaarde als de +voorgaande heeft vermeid, wendt het gedicht zich naar de toekomst, +spreekt het de nationale hoop uit: + + Zullen wij keeren? Vriend, wat is 't verlangen, + Naar 't Vaderland, dat ik in uw hart weet, + In mijn hart voel, geen enklen dag vergeet, + Dat onbedwingbaar zingt in mijne zangen? + + Zullen wij keeren? Worden wij landbouwers + Op 't eigen veld, van dit wreed zwerven wij? + Slaafsheid draagt zwaar. Maar altijd blijven wij + Op nieuwe Toekomst de vaste vertrouwers. + +Hiermede is het gedicht afgeloopen. Prachtig hoor: dat doet me goed aan +mijn Joodsch hart, en als dat hart nog traditioneel-geloovig ware, dan +zou het me nòg meer goed doen.... Maar eilieve, waar is nu eigenlijk het +aesthetisch schoon van dit vers en waar zijn de krachtige en diepe +gevoelens, die dit schoon hadden moeten veroorzaken. Zeker, de dichter +zègt, dat "'t verlangen ... onbedwingbaar zingt in (zijne) zangen," maar +maakt het geluid van zijn vers dat ook voor ons tot werkelijkheid?... +Komaan, lezer, neem de proef, neem een goed [p.17] gedicht van welken +grooten of kleinen dichter ge maar verkiest, neem, om 't u gemakkelijk +te maken, de door mij gecursiveerde gedeelten der zooeven geciteerde +jeugd-herinneringsverzen, verander daarin op zoodanige wijze de woorden, +dat ge den groveren zinsinhoud niet verminkt, maar daarentegen van +oorspronkelijk rhythme, van metrum, rijmklank niets laat overblijven, +en--ge zult u over het resultaat van uw vandalisme ontzetten: nagenoeg +alles van wat u verrukte of bekoorde is wèg. Maar neem nu dìt vers, maak +er gewoon fatsoenlijk proza van.... Welnu! wat verloort ge?... Niets. Ge +hàdt niets te verliezen! + +Intusschen, haalde ik dit vers aan, ik deed het niet, om daardoor den +lezer een denkbeeld te geven van de algemééne waarde dezer gedichten van +de "tweede soort". Als zoodanig voorgesteld, zou dit niets meer of +minder dan een lasterlijke onjuistheid zijn. Ik wilde alleen zeggen: van +de jeugdherinneringsverzen daalt geen van alle tot dit peil.--Maar +overigens: er zijn zeer zeker geslaagde bij, zooals bijvoorbeeld +Bemoediging met dat telkens terugkeerende door zijn veel-evoqueerend +geluid aandoenlijke "Leitmotif": + + Eenmaal zal ons Volk Land en Stad behooren, + Waar David koning is geweest. + +en nog zooveel innigs. Maar andermaal: háált hun innigheid bij die in +menig van die heerlijk-schoone Sabbathliederen, bij, ten voorbeeld, dit: + + Al jeugd vergaat. Moeder, ik ben verdwaald, + Mijn heete handen tasten in het duister. + Moeder, ik wil weer terug naar den luister, + Die van onzen heiligen Sabbath straalt. + +Tenzij--tenzij dat geestelijk-zien der verre toekomstverschieten zich +een enkel maal mag verbinden aan de concrete jeugd-herinneringen en +dááruit beeldende en zingende kracht put, zooals in [p.17] Vreugde der +Wet, dat aanvangt met die als biddend opziende filiale verheerlijking: + + De handen van mijn Vader waren teeder + En oud. Hij hief boven 't geheven hoofd + Dat schoon symbool: palmentak rankgeloofd + Met myrtentak, wilgentak en ceder. + +Dan dit zacht murmelt als een peins-droomend kind, de oogen zien òp en +vèr, terwijl het droom-gebonden spreekt: + + Palmentakken, O Vader, in het Oost + Beven die levend in de lichte zon. + +Ten slotte zijn warm gevoel ook over het toekomstvisioen laat gloriën: + + Wij zwierven veel. En toch keeren wij weder + Naar 't Heilig Land, waar milde honing vloeit + Uit bonte bloemen. Waar de wijndruif gloeit + En gouden appels rijpen aan den ceder.[14] + + +Er zijn echter nog groote schoonheden van anderen psychischen oorsprong +in dezen bundel. Zij bevinden zich op die plaatsen, waar de bloeiende en +geurende specifiek-Joodsche jeugdherinneringen doornomrankt, +doorndoorboord worden door het algemeen-menschelijk sentiment van +wroeging om begane zonden. Ik geloof niet, dat één mensch in Holland +zich zoo waarachtig, zoo schaamteloos-waarachtig heeft gegeven--ik bezig +natuurlijk dit woord "schaamteloos" uitsluitend ter kenschetsing der +mate van overgave, zonder daaraan eenige ethische waardebepaling te +verbinden--gelijk deze [p.19] dichter. Bij die hevige wroeging, bij dit +brandend berouw, hoe worden er de ikheidssentimentjes van de meesten +onzer decadenten onwezenlijk en lafjes bij. Hoor dit geluid: + + "Dat iedereen, dien 't hongert, hedenavond binnentrede + Neme van 't heilig Feest zijn maat"-- + Mijn voet valt doodsvermoeid, o, kon ik keeren tot dien vrede, + Der vromen toeverlaat. + + Mij walgt van aardschen wijn en eeuwig blijft voor mij gesloten, + Weelde van het Hemelsch Gezin. + Aanvaard uw heilloos lot, ziel, deel met uw minne genooten + Uw onheilvolle min. + + Niet dezen Nacht en niet één Nacht, die volgt van woede of weelde, + Stel als een schuldloos kind uw vraag, + Geen antwoord is voor U, die lichtzinnig uw lot verspeelde. + Dan 't eigen dof geklaag. + +Lees ook dat laatste der Sabbathliederen, waar de oude vriend van des +dichters jeugd, de heilige Sabbath-zelve, hem aan het libertijnsch +banket komt manen, tot de idealen en het zuivere leven zijner jonge +jaren weer te keeren. O, mocht ik het citeeren, dit wonder-innige, dit, +schoon ook van diepste smart en martelenden tweestrijd volle, toch +bloeiend-bevallige gedicht.... Doch kan ik er aan denken? Het zou zeker +zes bladzijden van dit maandschrift beslaan!...--Evenwel, ook in deze +soort verzen is een daling te bemerken. Gaat het niet in dit opzicht met +dezen bundel als met het leven der menschen, een ènkele gelukkige +uitgezonderd? De jaren van den aanvang van een leven, zijn dat niet zijn +dichters, en de jaren van den ouderdom zijn die niet zijn rhetorici? Wat +de eerste hebben geprofeteerd, dat preeken de laatste; wat deze +hebben door-leefd, dat door-commentarieeren de andere; ach, hoe +waren deze schóón door kràcht, hoe werden gene léélijk door zwàkte; zij +herhalen en herhalend vergrauwen zij alle de scherpe, schitterende +punten van het "uiterste", waarin [p.20] de schoonheid straalde. Gaat +het niet met de wroegingsverzen in dezen bundel evenzoo? En uit een +zelfde oorzaak. De eerste zijn machtige en heftige, schoone en echte +verzen, de latere naderen bedenkelijk dicht de rhetorica. Die latere +zijn--laat mij exact wezen --vaak slechts ten deele de uiting van het +levend gevoel en ten deele de preekerige, koudere, soms huilerige +herhaling ervan. Het is waar, als ik aldus van die latere spreek, dan +heb ik vooral op het oog een gedicht als dat Aan Leo V. gewijd, een +gedicht van didactische natuur, en didactiek verleidt licht tot den +preektoon. Maar toch--het is ook vol van een verhulde arrogantie--en het +is waarlijk niet het eenige, dat daardoor wordt ontsierd--en dier +aanwezigheid is het beste bewijs, dat het heftige, levende +wroegingsgevoel, zooals dat in de vroegere verzen aanwezig was, en +daar, zooals ook noodwendig is, van zekeren deemoed werd verzeld, hier +niet meer bestond, want: diè wroeging èn arrogantie ... neen, samen gaan +die niet. De preekerige aanmatiging bestaat hierin, dat de dichter, op +grond van het feit, dat hij door het verlaten der Leer tot "zonde" kwam, +een jongeling meent te moeten vermanen, de Leer trouw te blijven opdat +ook hij niet tot zonde vervalle.[15] Wélk een arrogantie is dit en welk +een beschimmeld clericalisme bovendien! Kende onze dichter vrij groote +groepen van het jonge joodsche proletariaat, hoe zou hem zulk een uiting +berouwen.... Die honderden jongelui, met hun aandoenlijk streven naar +ontwikkeling, met hun reinen levenswandel, deze groote kinderen, van wie +het meerendeel geen flauw begrip van Leer of godsdienst heeft. Begrijp +toch Dichter, dat èlk ideaal, mits als zoodanig in waarheid door den +menschengeest gevoeld, hem beveiligt en opheft. Als de tijd één wrak +heeft gemaakt, dan sticht hij een ander. De tijd? Neen de +menschengeest-zelf! Want zooals de levenskiem van den vogel in het ei, +zich vleugels bouwt, zoo bouwt zich de ziel des menschen [p.21] haar +idealen.... Gij, Dichter, die den menschvogel ... een paar vleùgels +... áánpréékt....--Doch genoeg hiervan, liever wijze ik nog op een +andere schoonheid in dezen bundel, de verzen der Demonen. Deze oude +fantasmen heeft de dichter op zeer gelukkige wijze weer bezield, door in +hun evocatie het element van eigen zinnelijkheid te vervlechten. Alleen: +ik heb niet de reden kunnen ontdekken, waarom hij dien ouden demon, dien +armen Ketef Meriri zóó gruwelijk heeft verminkt. Want een horendrager +te zijn, mij dunkt, dat is al erg genoeg, doch een enkele horen te +wezen!...[16] + + + + * * * * * + + + +III + + +Na nu aldus, naar ik hoop, de plaats en de waarde te hebben aangewezen, +welke dezen verzen mogen worden toegekend op hun eigen plan, dat dus, +enkele gedichten uitgezonderd, dat der lagere poëzie is, zij het mij +vergund de eigenschap te noemen, welke de hoogere lyriek van deze +onderscheidt. Die is dan mijns inziens geen andere, dan dat de hoogere +de kenmerken draagt van te zijn voortgebracht door een ziel, die +triomfantelijk en vrij hare sentimenten en gedachten te boven rijst, de +lagere daarentegen duidelijk doet blijken geboren te [p.22] zijn uit +eene, die in die gedachten en sentimenten bleef bevangen. + +De triomfeerende ziel is als een zon, die boven een wolkenduister +landschap dagend, gulden zoomen van schoonheid aan die wolken maakt; +de onvrije ziel een zon, die, door de wolken verwonnen, onmachtig +blijft: het strijden en jagen van hun duistere gestalten, het vagen +hunner schaduwen over boomen en vaarten is de eenige schoonheid, die ge +ziet: de kracht der sentimenten en gedachten, zij laten de opkomst der +al te zwak-stralende niet toe. + +De eerste is een Cyrano, die vechtend om zijn leven, met de schoonheid +zijner onbevangenheid, de schoonheid van zijn luchtigen lach, van zijn +tartend en dartel woord, van zijn absolute overheersching, de +toeschouwers tot jubel vervoert. Hij strijdt, ja, doch dàt lijkt maar de +bijzaak, tegelijkertijd echter dicht hij een lied, in woorden +en--bewegingen, één rhythme van oppermachtige triomfantelijkheid +doorstroomt àlles, en dàt, dàt schijnt wel voor dien goddelijken +schoonheidsdorstige de hoofdzaak....--De laatste is een log +zwaardvechter, die druipend van bloed en zweet om zijn leven vecht. Zijn +eenige schoonheid is zijn kracht, de massiviteit van zijn lichaam, van +zijn leden en spieren. + +De lagere lyriek, zij wekt ons medegevoel en onze liefde op: wij +lijden en strijden mede met dezen zwaardvechter, wij worden duis-en +bewogen als deze wolken; maar de hoogere--zij alleen overstraalt en +verrukt ons. + + * * * * * + +Vlei ik mij nu, te hebben doen gevoelen wat het onderscheid is en waar +de grenslijn ligt tusschen de hoogere en lagere dichtkunst, ik wensch +nochtans niet, wat ik heb gezegd in het vage van het bewijslooze betoog +te laten. Zoo kies ik dan, om aan verzen-zelf de bovengenoemde +eigenschap der hoogere lyriek te demonstreeren, één uit Verwey en een +uit Henriette Roland Holst. Met de kleinere zijde van beider +dichterschap toont onze dichter wel eenige verwantschap, en--die +ingetogenheid en eenvoud, waarnaar hij strééft, zijn bij de +laatstgenoemde volmaakt en overtreffen ver de zijne. + +[p.23] Verwey's In Memoriam Patris. (Het vers is te lang, om het hier +in zijn geheel te citeeren en ofschoon het ongetwijfeld een ernstige +schennis is, er een deel uit te lichten, mòet dit nu wel. Vergenoege ik +mij dus met het schoone slot.) + + Daar zijn bloemen, mijn bloemen van zang: + Zij spreiden een licht om zijn hoofd, + Een schijnsel om lokken en wang, + Dat nooit zal worden gedoofd-- + Goeden en grooten begraaft men zoo: + Zij zijn licht in hun sarkophagen, + Met een schijnsel van zangen en klagen + Om het hoofd. + +Ziet ge: vooral die door mij gecursiveerde regels vormen zulk een +gulden zoom van schoonheid om den donkeren nevel der herdenking. + +Henriette van der Schalk. (Uit: Het Gelukzalig Leven van den Vrome). + + Want zijn hart leeft rustig niet onbewogen + verheven boven 't armelijk bestaan + van wie macht'loos te worden aangedaan + voor verwinning aanzien hun onvermogen + harten te voelen gespannen als bogen + onder des levens geweldige aan- + rakingen en hun dorheid een weerstaan + noemen der zon waar zij als kracht op bogen. + + Maar 't zijne staat, te midden van de dingen + niet als een rif, waartegen baren breken + maar als een meer, dat berg van vlakte scheidt, + de onstuimige wat'ren die 't binnen-dringen + herrijzen uit die klare en diepe streken + als effene stroomen vol statigheid. + +Ziet ge: deze door mij gecursiveerde terzinen, die zijn die gulden zoom +van schoonheid, om het zwaar gewolkte der contemplatieve gedachte. + +[p.24] Welnu, ik kan slechts herhalen: zulk metaforisch schoon wordt in +het werk van onzen dichter gemist. + +Maar den Cyrano wenscht gij te aanschouwen, den man, die spottend en +dichtend om zijn leven vecht; ge wenscht nu die heel vrije, die zeer +koninklijke ziel te zien, die hare lenigheid en vrijheid nóóit +verliest; die te midden van den strijd, van de diepste vertwijfeling, +van de felste opstandigheid, blijft naar de schoonheid tasten èn: +haar grijpt.... Maar laast ge dan nog immer, in die onvolprezen +vertaling van Boutens, Omar Kayyam's Kwatrijnen niet? Scharten's +opstel bracht mij ertoe, U nog niet? Dàn zaagt ge ook niet den oneindig +dieperen, den grootsten Cyrano, dien wellicht ooit de wereld droeg. Zie +dan weer, éven: + + Ik ben een slecht slaaf--: waar is Uw genade? + Mijn hart is nacht--: waar blijft Uw dageraden? + Uw hemel kan ik winnen door mijn dienst: + Dat's loon--: waar zijn Uw gunst en liefdedaden? + +Dit is de lenigheid en de triomf van de schoonheid-grijpende ziel te +midden van den hartstocht der opstandigheid....--En dìt, vooral dìt, de +triomf van de lenige en vrije ziel die de schoonheid grijpt te midden +van het vertwijfelen aan den zin en de rechtvaardigheid van het leven: + + In donkren hoek van levens tuin verschrompeld, + Door 't eenig-welig onkruid overrompeld,-- + O Hart, gelijk een rozeknop beklemd, + En als een tulp in eigen bloed gedompeld! + +Nu begrijpt ge 't: dàn slechts kan men zulk een groot dichter, zulk een +schepper van hoogere lyriek zijn, als niets de ziel weerhouden kan, +overal, op de moeizame steilten en verre hoogten der wereld bloemen van +schoonheid te plukken; het gevaar van den tocht, de gepijnde voeten, het +wildkloppende hart, alles een aansporing te meer om te gaan dáárheen, +daar troost, daar loon te vinden. Keert hij van daar terug--de zeldzame +bloemen die hij plukte verhalen heerlijk van zijn vreeselijken tocht.... +En daalde hij ten afgrond, "overdekten hem machtige wateren", hij greep +de parel der schoonheid, en liet ze niet los; aanschouwt hij weer de +zon, hij wordt de louteraar en de smeder van haar goud....-- + +Dat ònze dichter nu, ofschoon hij die lenigheid en die vrijheid niet +kent, ofschoon hij geen triomfeerende maar een bevangen geest is, toch +in zijn beste verzen den zoom van het gebied van zulker hoogere zielen +lyriek heeft mogen betreden, dat heeft hij daaraan te danken, dat dàn +althans één uitgang van zijn kerker openstond, die waarvoor de muzikale +schoonheid den bevrijde wacht: in die beste verzen leeft het schoon +eener zoet-zinnelijke welluidendheid. + + * * * * * + +Men heeft de meening uitgesproken, dat niet-Joden deze verzen niet +voldoende zouden kunnen waardeeren, omdat zij te subjectief-Joodsch +zouden wezen en dat men althans als Jood moest gebòren zijn, om diep in +hun gevoelssfeer te kunnen doordringen[17]. Dit laatste is op zichzelf +zeer juist, doch het lijkt mij tevens een opmerking, die hier weinig ter +zake doet. De vraag is niet of zekere lezers werkelijk diep in de +gevoelssfeer van een zeker werk kunnen dringen, de vraag is of die +lezers door den dichter in de illusie worden gebracht, dat zij het +doen; of die lezers zóó door des dichters scheppend vermogen in +verrukking worden gebracht, dat zij meenen ook diens gevoelsfeer te +begrijpen. Ik heb vroeger in ditzelfde tijdschrift uiteengezet, dat en +waarom wij niet minder kunnen genieten van een werk welks gevoelssfeer +ons vreemd is, dan van zulk een, waarbij dat niet het geval is;[18] ja, +ik heb aangetoond, dat dit laatste, het medeleven in die gevoelssfeer, +tot zulk een graad kan stijgen, dat het ons juist het aesthetisch +genieten verhindert.[19] Ik vrees dan ook, dat àls de niet-Joodsche +lezer tot het bewustzijn mocht komen van zijn onmacht, deze verzen te +doorvoelen, dit niet zal veroorzaakt worden door zijn niet-Jood-zijn, +maar alleen doordat die verzen hem niet hebben verrukt, hem niet in +die dronkenschap van liefde en bewondering hebben gebracht, waarin hij +wel moest gelooven, dat hij ze doorvoelde en begreep. Want dit konden +dan deze verzen niet, doordat zij maar al te zeer behooren tot wat ik de +lagere lyriek heb genoemd. Ik zal mij natuurlijk wel wachten mijn +vroeger betoog te herhalen. Slechts verwees ik den lezer ernaar, want +ongetwijfeld vult dat vroegere aan wat ik thans ga zeggen. Toen ik +namelijk nu opnieuw nadacht over deze zaken en mij afvroeg, of ik dan +wellicht toch destijds een redeneeringsfout had begaan, toen bood zich +mijn inzicht instede van de ontdekking van een fout, de mogelijkheid om +door een minder abstracte redeneering dan de vroegere, de juistheid +mijner beweringen van eene andere zijde uit te bewijzen. En daarnaar +moge ik hier nog trachten. + +Ons geheele actieve zieleleven wordt gevormd door een reeks van +verrichtingen die niet-volledig-begrijpen en niet-volledig-doorvoelen +moeten worden genoemd. Zóó onvolledig, dat het niet-begrepene en +niet-doorvoelde zich meestal tot het begrepene en doorvoelde verhouden +als een onmetelijkheid tot een stip. Doch als datgene, waarmede onze +ziel zich, aldus ten-deele-doorvoelend, bezighoudt, haar door de +majesteit, schoonheid of heerlijkheid zijner verschijning verrukt, dan +worden wij in den waan gebracht, dat we 't volledig begrijpen: wijl +wij ons hebben volgedronken, meenen we: wij hebben dit +leeggedronken. Want wij voelen ons dan zóó verzadigd van geluk, en zóó +rijk en zóó machtig, dat het begrip, hoe in die heerlijkheid iets zou +kunnen zijn, dat òns wezen niet kan bevatten, niet tot ons doordringt. +En in deze illusie brengen ons zoowel de groote machten van het leven +als die der kunst. + +[p.27] Het leven: als ons met de dronkenschap en de verrukking van haar +aanwezen de liefde vervult, zoo meenen wij haar diepte en hoogte te +kennen. Wij denken en spreken van haar in vervoering en als uit diepste +weten. Zelfs later is de bloote herinnering aan ons machtig gevoel nog +in staat, ons bijwijlen te doen denken, dat wij haar volledig kenden. +Indien ten tijde onzer vervoering iemand tot ons zou zeggen: "Gij kent +de liefde niet, maar slechts een onnoemelijk klein deeltje harer +onmetelijkheid," wij heetten hem een dwaas, en nochtans--vraag uw rede, +wiè hier de dwaas is.... Dat zéér kleine schelpje van onze ziel, door +die oceaan op het strand geworpen, van zóó weinige harer druppelen +volgestort, of weer ledig van haar, weggevoerd of in haar nabijheid +gelaten, houdt het niet op te ruischen van haar. + +En de kunst? Vraag uw rede, of wij kleinen, de liefde en den haat, het +denken en voelen van een Salomo en een Shelley, een Kayyam en een Dante +kunnen dóór-voelen. Zij zegt u duizendmaal: neen, dat kunt gij niet. +Niettemin, zoo wij hen lezen, zoo wij ons begeven in hun invloedsfeer, +dan vervult ons immer weer dezelfde illusie, dezelfde dronkenschap, en +onze van liefde en verrukking verblinde ziel stamelt: O, Heerlijken, ik +zou u niet begrijpen, liever stièrf ik, hier in mijn hàrt voel ik het, +dat ik u niet slechts begrijp, maar dat ik één met U ben, ge hebt mij +tot U genomen, ik leef met U en niet zonder U, ik kan u nooit meer +verlaten....--En nochtans?... + +Als de Miltoniaansche Adam onder de heerlijkheid des Eeuwigen in den +visioenen-vollen sluimer der verrukt-overweldigden zinkt ... wat kàn hij +dan meer hebben gedaan dan zich voldrinken uit die oneindige +Heerlijkheid?.... O, Dichter, wij staan vóór u, wij Ariërs, wij +Semieten, wij alle geslachten der aarde, wij allen zien tot u op, wij +wachten uw woord verlàngende. Maar zie, als ge nu spreken zult buiten de +heerlijkheid der Grooten en slechts met de taal van een diep-gevoelig +mensch, zoo zullen slechts de Ariërs u toejuichen en liefhebben, als gij +over de gevoelens en voorstellingen der Ariërs spreekt, en de Semieten +als gij over dier gevoelens spreekt, en elk ras en elk volk slechts +wanneer uwe zegging zich aan hun zielesfeer verbindt. [p.28] En uw loon +zal gering zijn en uw zege onvolledig en die van een sterveling. +Evenwel, wanneer ge, 'schoon slechts sprekend gelijk ieder mensch, ook +de grootste, uit uw eigen zeer beperkte sfeer, toch in de heerlijkheid +en schoonheid der Grooten tot ons zult spreken, dän zullen wij noch +Ariërs, noch Semieten, maar van liefde vervoerden, van verrukking +dronkenen zijn; wij zullen niet dan verheerlijkte menschen, ùw +overwinning onvergankelijk en volledig wezen ... zich hernieuwend van +eeuw tot eeuw.... Dichter wees gij onze Heer, wij zullen uw Adam +zijn....-- + + * * * * * + +Eindig ik nu en zie ik rond mij in den kring van gevoelens en gedachten, +die na lezing van dit dichtwerk uit mij ontstonden, dan zie ik menig +gelaat, vragend mij aanziend: "Laat ge mij achter, vergeet gij mij?" En +ik antwoord berustend: Vergeten zal ik u niet, maar u achterlaten, dat +zal wel moeten. Want de literaire criticus als zoodanig valt nimmer den +gedachten- en gevoelsinhoud van den beoordeelde aan, en gij, gedachten +die ik achterlaat, zijt sociologische en wijsgeerige strijders.--Maar al +waart gij geen strijders ... dan nog....--Zoo zag ik, dat de +proletarische toon in deze dichtkunst ontbrak en ik vond er de +sociologische verklaring van, maar wat moet daar de literaire criticus +mee aanvangen? Zoo vond ik tot mijn leedwezen een--soms zelfs +opgeschroefd!--chauvinisme in dezen bundel, een chauvinisme dat ik den +grootsten vijand van gezond nationaliteitsgevoel acht--wat echter heeft +de literaire criticus daar mee van doen? Neen voorzeker, hij niets. Maar +ik--zeer veel! En zoo ik dit alles nu achterlaat, vergeten zal ik het +niet maar het wellicht te zijner tijd uiting geven.--Heb ik veel goeds +maar ook veel kwaads van deze verzen gezegd, het beste bewaarde ik voor +het laatst: Het zal den dichter tot blijvende eere strekken, dat hij de +eerste was, die op grootendeels zuivere en innige wijze in kunst het +verlangen heeft verwerkelijkt, dat in de keur van Holland's Jodendom +leeft, het verlangen: van Joodsche Nederlanders tot Nederlandsche Joden +nu reeds, tot Palestinensische later te worden. Dichter, [p.29] uw kunst +is nu nog slechts de smalle brug over een poel van waan en +bourgeois-satisfaitschap, waarover een kleine groep van Joodsche +idealisten naar de eenheid met hun bewogen-levende, hun +smartelijk-lijdende broeders in andere landen trekt. Moge de Bouwmeester +haar versterken tot eene, zoo breed en monumentaal, dat eens de +tienduizenden van het Hollandsch-Joodsche proletariaat er over zullen +schrijden, blijde en trotsch, de gelederen der Po'alé-Tsion tegemoet. + +16 Januari '16. + + +Noten: + +[1] Waarschijnlijk hebben wij toch als zoodanig te beschouwen: "Als een +granaatappel-snede zijn uwe wangen tusschen uw vlechten." Want ware de +rimmon, de granaatappel, niet zulk een geliefkoosd versieringsmotief in +de antieke Joodsche versieringskunst, ware hij niet tevens het symbool +van iets zeer edels, waarmede men gaarne wat men eeren wilde, vergeleek, +dan zou de Dichter hier allicht, door het kiezen eener andere vrucht, +zijne vergelijking treffender hebben gemaakt. + +[2] Zijn philosophisch werk, oorspronkelijk in 't Arabisch geschreven en +onder den titel Mekor Chajim = Bron des Levens, fragmentarisch in 't +Hebreeuwsch overgezet door Sjemtob ben Jozef Ibn Falaquera, was reeds +eerder onder den titel Fons vitae door Dominicus Gondisalvi met behulp van +een gedoopten Jood, Avendeath, vertaald. In deze Latijnsche vertaling +heeft het grooten opgang in de Christelijke wereld gemaakt en zoowel de +opmerkzaamheid van Scotisten als Thomisten getrokken. Na aanval op en +verdediging van zijn stelsel door de stichters dier scholen--Thomas van +Aquino had het aangevallen, Duns Scotus zich in menig opzicht een +aanhanger betoond--maakten de volgelingen het tot onderwerp hunner +disputen. Het aardige echter van het geval is, dat men absoluut niet +meer wist, dat zijn auteur een Jood was. Bij de overzetting was de naam +Ibn Gabirol of G'ebrol eerst verbasterd tot Avencebrol, later tot +Avicebron en dezen fantastischen Avicebron hield men voor den een of +anderen vromen monnik! Pas in 1846 werd door den grooten Munk te Parijs +de identiteit van Gabirol met Avicebron onbetwistbaar vastgesteld. + + +[3] En toch ook in zijn productie als zoodanig voelt men een enkel maal +iets pantheïstisch. Zoo in dit kwatrijn--in de vertaling van Geiger--: + + Du staunst, dass ich zu Weisheitshöhen kühn + Den Weg besteige, ebnend mir den Pfad? + Der selbe Geist, der meinen Leib bewegt, + Ist ein das All umkreisend Weltenrad. + +Ik vestig eens voor al de aandacht der lezers er op, dat ik in deze +studie nimmer uit Hebreeuwsch-Joodsche dichters citeer met het doel: +schoonheid te toonen. Dat is ook mijns inziens vrijwel onmogelijk in +Geiger's vertaling, die niet alleen bijna immer volmaakt rhythme- en +geluid-dóód, maar bovendien, naar zijn eigen verklaring trouwens, vaak +een zich naar den modernen lezer voegende omwerking is. Zelf aan een +vertaling van dit of dat Hebreeuwsche gedicht van Gabirol mijne krachten +te beproeven, daartoe ontbreekt mij nu den tijd, dien ik daarvoor noodig +zou hebben, te meer waar de tekst van zijn profane verzen zeer corrupt +is, en niet gebundeld, maar in allerlei oriëntalistische tijdschriften +verspreid.--Nochtans heeft Geiger ook een enkel keer wel eens gevoelig +vertaald, zóó dit van Samuel Nagdilah, dat--zie overigens volgende +noot--indien men aan de gevaren en verzoekingen van 's mans schitterende +maar benijde positie denkt: een traditioneel-Joodsch vizier onder een +Mohammedaansch vorst, zéér aandoenlijk is: + + Ueber der Zeiten Krümmung + Ewigem Leben zu reit' ich + Und zu dem Paradiese + Ueber die Hölle schreit' ich.... + + +[4] Men oordeele: dit kwatrijn,--en het gaat nog wel op den dichter +Samuel Nagdilah, den machtigen vizier, die zijn beschermer en vriend +was, maar met wien hij later in onmin leefde--: + + Mir war so kalt, mich hat + Ein solcher Frost durchschnitten, + Als hörte ich ein Lied + Von Samuel den Leviten. + +Of een ander maal--erger nog: critiek op een Bijbelsch dichter!--; uit +een grooter gedicht: + + Von Salomo dem Weisen war + Zu Zeiten wohl der Geist gewichen, + Da hat er einer Lämmerheerde + Der Zähne Perlenreih' verglichen. + +En ten slotte dit zelf-getuigenis: + + Was soll mir's, dem klangreichen Dichter, + Zu singen vor solchem Gelichter? + Ist besser, dass ich sie zu Brei hack' + Denn meine Zung' ist mein Dreizack. + + +[5] Deze Jehoeda ha-Levi is dezelfde, die door Heine zonderlingerwijze +Jehuda ben Halevi wordt genoemd, en wien hij in zijne Hebräische +Melodien, o.m. "Eine wunderbare, grosse Feuersäule des Gesanges" noemt. +Ziehier twee voorbeelden van zijn echt-Oostersche beeldvorming: + + Die Sonne sinkt, die Nacht erhebt sich + Der Mond erscheint mit goldnem Rand, + Die Stern' im Meer gleich, irren Wandrern + Die unstät zich'n in fernem Land. + +Voeldet ge ook niet het bannelingssentiment van den Jood in deze laatste +regels?--En dit, geschreven na op zijn tragischen pelgrimstocht naar +Palestina, van waar hij nimmer terugkeerde, Tyrus te hebben bezocht: + + Heil Tyrus! Deinen Weisen Heil! Sie haben + In's Herz mir ihre Namen eingegraben + Und sich zum Meer ein zweites noch erkieset: + Mein Auge,das von Thränen uberfliesset. + +Overigens: hoezeer 't ook geheel eens met hen, die hem als Hebreeuwsch +stylist op één lijn met de groote bijbelsche dichters stellen, geloof +ik, dat hij als dichter onder die Grooten blijft. Hij heeft niet immer +de enorme hartstocht, het werelddragende gebaar van een Jesja'ja. Eerder +nog, dunkt mij, is hem het zoet-idyllische van het Hooglied eigen, aan +welks geluid het zijne ook verwant is. Hij is ook soms--ik spreek nu +alleen van zijn profane verzen--wat klein-speelsch....--Daarbij komt: +ten eerste, dat hij in een doode taal dichtte; ten tweede, dat hij in +een vreemde maatschappij leefde, wier anti- of on-Joodsche richting niet +kan hebben nagelaten, een nadeeligen invloed op zijn +Joodsch-dichterschap te oefenen. + +Ook een opvallende uiterlijkheid wijst dien invloed aan. Het liefdeleven +van de hem omringende Arabische samenleving was sterk homosexueel +getint, de geringschatting voor de vrouw algemeen, 't geen tot gevolg +had, dat ook een dichter die een liefdesvers tot een vrouw richtte, den +schijn aannam, tot een man te spreken. Welnu, Jehoeda ha-Levi wien, +zonder eenige twijfel alle homosexueele neigingen volkomen vreemd waren, +en die overigens als streng-traditioneel Jood ze ook als helsche zonde +verfoeide, heeft meer dan eens die Arabische dichterlijke mode gevolgd. +("Il faut remarquer" zegt Luzzatto, geciteerd bij Geiger, "que la +pédérastie était en honneur chez les Arabes (comme chez les Grecs), et +que les poètes juifs parlent de leurs amis comme si c'étaient des +amants"). + +Een dergelijk gedichtje van zijn hand, door mij uit het Hebreeuwsch +vertaald, waarbij ik alle de geliefde als man travesteerende taalvormen +weer in vrouwelijke omzette, moge ten voorbeeld hier volgen: + + Zij, tot wier losprijs ik mij Gode wijdde, + Heeft dezen nacht bij harp en zang doorwaakt, + En daar ik dorstig bij den roemer beidde, + Aldus, zoet manende, mijn lust gelaakt: + "Drink, Dichter, wijn ten beker mijner lippen + Vóór Dageraad den zwarten vool laat glippen, + Waarop goudverwig 't maangebloemte blaakt." + + +[6] Men zie mijn derden "Brief over Literatuur" in Over Literatuur, +eerste bundel, en vooral het daarin geciteerde: La Poesie lyrique +Hébraique Contemporaine van Dr. Slousch, benevens mijn studie over Die +Lieder des Ghetto, in mijn Opstellen. + +[7] Hoezeer deze kenmerken en niet minder de "omwegen der voorstelling", +welke laatste de heer Scharten meer een specifiek Oostersche +eigenaardigheid in Tagore scheen te achten, inderdaad ook bij den +grooten Westerling aanwezig zijn, daarvan kan zich elk lezer van bijv. +La Vita Nuova--ook, uitgezonderd natuurlijk wat betreft het +oorspronkelijk geluid, in van Suchtelen's voortreffelijke +vertaling--overtuigen. + +[8] A Defence of Poetry. Part I. + +[9] Hetgeen ook van v. Collem dient te worden gezegd. Tot mijn leedwezen +bemerkte ik destijds, èven te laat, hem niet als vijfde te hebben +genoemd, schoon ik reeds zeer vroeg in Het Jonge Leven de aandacht op +hem had gevestigd en ook in mijn eersten bundel Over Literatuur, zijn +oorspronkelijkheid roemend, van zijn "wrang-joodsche schertsdichtjes" +spreek. Sinds dien is zijn joodsche geaardheid nog veel gterker en +schooner aan den dag getreden. Noot van Juli '19. + +[10] Ook van Eeden's telkenmale hervinden van zijn ongerepte +jeugdkrachten,--welk een prachtig blijk daarvan was weer Sirius en +Siderius, die fel- en realistisch-levende vertastbaring van een +allerteersten en hoogen droom--berust m.i. op de omstandigheid, dat hij +zulk een sociaal-voelend kunstenaar en, meer dan dat, een +geboren-"eenheidsstrever" is.-- + +[11] Juni 1912. + +[12] Cursiveeringen van mij. + +[13] ibid. + +[14] Het is merkwaardig hier te zien, hoe de stemmingen van het +verleden in het geheugen van onzen dichter zuiver bewaard bleven, maar +het feitelijke zich vertroebelde: niet op Vreugde der Wet wordt bij het +gebed de palmtak gebruikt maar op het Loofhuttenfeest. + +[15] Men begrijpe wel, dat met "zonde", in dit gedicht niet +voornamelijk bedoeld wordt datgene wat de Schrift-alleen als zoodanig +beschouwt, bijv. het werken op Sabbath, het eten van varkensvleesch, +e.d., maar ook zulke, die ook buiten de Schrift, door de "algemeen +geldende moraal" zonde wordt geacht. + +[16] De dichter zegt: + + ... "de duistere Ketef dwarrelt + In 't schoonste zomeruur, een ossenhoren + Is zijn gestalte, die sidderend scharrelt. + +Deze scharrelende ossenhoren, zonder kop, romp en beenen kwam mij +onmiddellijk zeer onwaarschijnlijk voor--al moet men in dit opzicht, +waar 't demonen betreft, niet al te twijfelziek zijn! En toen ben ik +eens in de Midrasjim gaan snuffelen en zoo vond ik in Bamidbar Rabba, +12, een vrij uitvoerige schildering van dezen demon, waaruit ik het +volgende zinnetje vertaal: "Zijn hoofd gelijkt dat van een kalf en een +horen gaat uit het midden van zijn voorhoofd op ... en hij wentelt zich +als een vat over den grond." Men ziet het: de dichterlijke guillotine +heeft radicaal gewerkt! Nog een andere schoolmeesterlijke opmerking: Zou +de dichter bij een herdruk niet liever als grondslag voor zijn +transcriptie van Hebreeuwsche woorden in Latijnsche letters de +sefardische uitspraak adopteeren, zooals die ook door de niet-Joodsche +Hebraïci wordt gebruikt? En de Ajin waarvan toch niemand meer de juiste +uitspraak kent, inplaats van door ng, door een ' willen aanduiden? +Hoeveel welluidender is Ja'akob Jisraeel, met die fijne +Spaansch-Joodsche e aan het eind, dan Jangakauf Jisroijl. + +[17] Ook Is. Querido in een Letterkundige Kroniek, Algem. Handelsbl. van +16 Dec. '15. + +[18] De Gids, 1913, IV, blz. 476--77. En Over Literatuur, eerste bundel, +blz. 104--106. + +[19] De Gids, 1913, IV, blz. 486. En Over Literatuur, eerste bundel, +blz. 115--116. + + + + * * * * * + + + +[p.30] MAURITS SABBE: DE NOOD DER BARISEELE'S + + +Na dat niet minder kluchtige dan lieflijke, van vogelgefluit, +bloemenkleuren en goeielijk-hartig lachen doorvonkte en doorschalde +werkje De Filosoof van 't Sashuis, dat boekje met precies het tikje +bewùst zóó gearrangeerd zijn; met juist dat wèinigje als houterige +abruptheid in het bewegen der oolijke figuren, dat ook aan de lustige +Jan Klaassen's der Poesjenelle-kelders herinnert; en ook dat +fijn-geurige snuifje van, ik zou zeggen: archaïsche, naïveteit, als +genoeg was, om mij hevig en in een uiterst verheugende openbaring, de +verwantschap van dezen auteur met de groote Spanjaarden--vooral Hurtado +de Mendoza, den beïnvloeder van Brederôo!--te doen voelen; na dit +werkje, dat je lekkertjes glunderen om eigen welgedaanheid ziet, terwijl +je voelt 't dit al even weinig kwalijk te kunnen nemen als aan zekere, +uiterst sympathieke, door geestelijke en lijflijke gezondheid altijd +opgeruimde menschen, gaf Sabbe Een Mei van Vroomheid. En dit beteekende +al dadelijk een enormen vooruitgang, want was er in het eerste boek veel +amusant gekakel en gedoe--om met ons beeld in de landelijk-steedsche +sfeer der beide werken te blijven--van kleurige kippetjes te hooren en +te zien, met daarnaast, hóóger, op 'n boomstam, die oolijke spotlijster +van 'n Sasmeester en dat zoete duifje van 'n Mietje, ook in het tweede +ontbraken in Bazinne Lowijcks en oude Free, het zéér vraatzuchtige +haantje en hennetje niet, máár: te àvond--en welk een plechtig-droeve +avond was dat, na zóó korten dag van jeugd!--zongen daar die van God +gezégende nachtegalen, jonge Free en lieflijke Bethye, hun mystieke +lied, [p.31] waarlijk "fulpen tonen als uit edel metaal geblazen", +zoodat dit werkje niet alleen voortreffelijk was door de prachtige +uitbeelding van twee zoo verschillende levenshoudingen als de +egoïstisch-materialistische en de altruïstisch-mystieke zijn, maar +vooral, omdat het ons de rijke harmonische wijsheid van des schrijvers +ziel deed voelen, welke immers deze beide hevige contrasten zóó kon +beelden, dat zij, in een en 't zelfde werk, dicht naast elkander, zonder +schade voor elkander konden bestaan.--En nu komt Sabbe met een derde +boek en het is zoowaar alweer een genot, den vooruitgang in zijn wezen +en kunnen te zien! Want niet slechts, dat het zich hierin van de vorige +onderscheidt, dat het géén als spròkige werkelijkheid, geen romantiek +is--immers deugdelijke romantiek moet m.i. objectieve beelding van +werkelijk bestaanbare uitzonderingsfiguren zijn--doch zich op een veel +meer algeméén reëel plan beweegt; het verhaalt ook niet, als gene, een +episode slechts uit een leven, maar geeft het gehééle leven, van +nagenoeg twee geslachten zelfs! Dat dit laatste een vooruitgang is, dat +hiervoor een grooter visionnair en episch zoowel als compositorisch +vermogen worden vereischt, zal wel geen betoog behoeven. En hoezeer is +deze schepping geslaagd, welk een òndoorbroken stroom van diepe +menschelijkheid vloeit door dit boek! Daar is allereerst het roerende +drama van de vrouw, die geheel zachtmoedigheid, liefde en dulding, na +een slovige jeugd en een leven naast 'n man die haar wel waardeert en +wel van haar houdt, maar niets van zijn zieleleven uiten kan, juist ten +tijde, dat zij de groote, de éénige vreugde van haar bestaan, het geluk +van haar moeder- en opvoedsterschap zal gaan genieten, sterft, met +kommer en zorg in het hart, om haar beide kleine zoontjes, het +achterlijk jongste vooral, voor wien zij voelt nog onmisbaar te zijn. +Daar is dan, ten tweede, de tragedie van dat achterlijk kind, gehaat +door een feeksige tante, verwaarloosd en getyranniseerd door een stuggen +vader en een ouderen, koud- en egoïstisch-intelligenten broer, in wien +de vader al zijn hoop en genegenheid heeft geplant, voor wien hij zijn +jongste opoffert; daar is dan ook de wanhoop van den vader-zelf, als hij +inziet, hoe harteloos en baatzuchtig [p.32] hij zijn oudsten zoon, bij +wien hij tevergeefs om wat liefde bedelt, heeft gemaakt, hoe +verwaarloosd en geestelijk-vernietigd hij den ander heeft. Dàn wendt hij +zich tot dien. Te laat! De sukkel staart hem onnoozel-lachend aan. En de +ongelukkige oude man heeft nu maar één verlangen, naar zijn vrouw in den +hemel, en een avond komt zij hem uit de bleek-zilveren wolkenpoort van +de stille maan tegemoet, en hij stapt te water en volgt haar.... Dit +alles in het eerste deel. Het tweede behandelt het verder leven, tot hun +dood, der beide zoons, die vrijgezel blijven.... Maar komaan! al wil ik +u nu nog wijzen op dat kostelijke tooneel in de herberg, als de +tyrannieke oudste broer, de dorre notarisklerk, voor 't eerst in z'n +vijf en veertig jarig leven, uit minnekoozen is gegaan, ook omdat ik +hier weer de boven geschetste verwantschap voel, en op dat mooie +figuurtje van Quickelbornée'tje, dat aan de neiging naar het sprokige +van onzen auteur zoo weldoend komt herinneren; al wil ik u zeggen, dat +ook het tikje houterige abruptheid, vooral in het begin van het eerste +deel niet ontbreekt en evenmin de "archaïsche" naïveteit, zooals +bijvoorbeeld, wanneer de schrijver ons nog eens meent te moeten +inlichten omtrent de bedoelingen van de feeksige tante, die wij toch ook +daarzonder, dank zij de uitnemende beelding, door en door kennen--van de +waarlijk bijna ontelbare glansmomenten in dit boek zal ik, uitgezonderd +één, niet meer spreken. Want is het m.i. een voornaam deel van de taak +der critiek, tot het lezen van een boek aan te sporen of daarvan terug +te houden, ik meende in dit geval het eerste beter te kunnen doen door +des schrijvers gehééle figuur even te schetsen dan door van dit zijn +jongste, tweedeelig werk, een analyse te beproeven, die, mij althans, in +zoo kort bestek niet mogelijk ware geweest. Maar dat ééne glans-moment, +wijl het een der diepste levenswaarheden symboliseert, wil ik nièt +verzwijgen: De half-onnoozele zoon kende een oud sprookje, het verhaalde +van een dood moederken, dat wederkeert als de linden bloeien. Hem, wien, +toen hij nog een kindje was, dit zóó heilige waarheid scheen, dat hij, +kort na zijn moeders dood haar sloffen buitenzette, opdat zij die zou +kunnen aantrekken, als zij daarstraks wederkwam--een [p.33] +aanbiddelijk-schoon trekje, niet waar?--hem, die zijn moeder altijd +bleef liefhebben, blijft ook dat sprookje altijd bij, en als nu zijn +ouderdom gelukkig wordt gemaakt door het petekind van zijn broer, dat +hij 't eerst bij het bloeien der linden ziet, dan is 't hem, den +onbewusten kinderlijk-dichterlijke, of zijn moederken uit den dood is +opgestaan, dan voelt hij, dat háár liefde en háár zachtheid hem in dat +kindje zijn weergekeerd.... Ik geloof lezer, dat de onnoozele gelijk +had! Ik geloof, dat niets wat groot of goed of liefelijk was verloren +gaat, maar immer en immer in 't leven wederkeert ... En ik geloof, néén, +ik ziè, lezer, dat ook in Vlaanderenland die wondere linden weer hebben +gebloeid; dat de Moeder, die de blijmoedigheid was, de Moeder, die de +lieftallige eenvoud, het hart, de ziel en de liefde was; die oude +Literatuur die onze harten kende, ons minnelijk berispte en schalk +belachte en gelukkig maakte als nauwelijks één ander, herrezen is ... +Wees wijs als dié onnoozele en open de deuren van uw huis en uw gemoed, +om Haar in wijding en hooge vreugde te ontvangen. + +Nov. 1912. + + + * * * * * + + +[p.34] R. VAN GENDEREN STORT: IDEALEN EN IRONIEËN + + +--Ziedaar, dacht ik na lezing van Een Roman, het tweede stukje van dezen +bundel, daar heb je nou het echte type van den beginneling-artist, den +man, die zijn Werkplannen, zijn "notities" betreffende een gevalletje, +gefantaseerd of hem ter oore gekomen, goedig en wel en geheel argeloos, +als geacheveerd, àf-gebééld werk laat drukken. Geheel argeloos, zeker, +want wie anders dan zulk een allerliefst-onschuldige zou met het lapje +lokkerig vleesch van dezen titel in de hand de buldoggen der critiek, +die hem anders, een weinig grommend wellicht, zouden zijn +voorbijgeloopen, als tot den aanval nóódigen?! Idealen En ... +Ironieën!... Als dit geen argeloosheid is, is 't dan bravoure?... Maar +neen toch, zelfs de groote Griek was met één Achilleshiel tevreden en de +heer Van Genderen zou zich, wellicht ten believe der nieuwste +chirurgische mode, eenige hebben laten aanenten?! ... Trouwens, die +argeloosheid past zoo wèl bij dat artistiek-dilettantische van vlàk +naast het levensechte, in de levensnàmaak te buitelen, gelijk den +schrijver in dat stukje Een Roman gebeurd is....--Toen ik dit alles +afgefilosofeerd en bij het lezen van Het Bedrog gemeesmuild had: "U +maakt 't u makkelijk, m'n waarde Heer, met uw bedrogen echtgenoot te +laten wegloopen"; Zomer een fraai fantasietje had bevonden (alleen dat +van die "panische communie, waarin zij het teloorgaan in den oerschoot +des levens mystisch beleefden" ... wel te weten: dit alles gezeid van +een griekschigen heer en dame die 'n bain mixte nemen ... hoor 'ns even, +dat kunnen ze in die kunstenaars-[p.35] en high-life-kringen een +panische communie enz. noemen, maar ik ben maar een burgerman ...) toen +ik dit alles dus had afgedaan, zeg ik, geraakte ik tot Het Vest.... En +nu wou ik er wel een lief ding voor geven, als ik den lezer overtuigen +kon, dat 't me niet om 't maken van 'n flauwe scherts te doen is, neen, +werkelijk, ik hèb 't me zièn doen: ik heb Het--zéér dandylike--Vest +opengemaakt, bèrgen vrij onnutte literaturige bagage uit binnen- en +buitenborstzak gehaald en--en dáárop wil ik nu maar neerkomen:--wat +denkt ge wie z'n breedgewelfde borst d'r onder zat?... "Nu van Van +Genderen Stort natuurlijk," zegt ge schouderophalend.... Mis!... van +Falkland!--Gelijk ook in De Tanden--zeer gaaf en fraai--mijn +anthropologische blik een duidelijke verwantschap ontdekte met het gebit +van den Homo Handelsbladensis, al is dit scherper.... + +Máár, eindelijk! las ik Tobias Peppel.... En nu, wèg van hier, narrige +criticus met je bittere spotternijen! Hier is iets te bewonderen, hier +iets lief te hebben! Die slungel van 'n Peppel is zóó prachtig +neergezet, in zijn weerzinwekkende lamlendigheid, ten voeten uit.... +Hièrin breekt van Genderen's revolutionair gevoel, waarzonder geen +waarachtig kunstenaar wordt geboren, zijn opstandsgevoel tegen het +gehate onechte zoo machtig uit.... Och, ik erken het, ik was er soms +niet ver van af, dezen schrijver voor een dier trieste heeren te houden, +in schrikwekkend aantal onder de jongeren te voorschijn tredend, die +zonder noemenswaardig talent, van hun literaire "gedistingeerdheid," hun +"kalme nuchterheid" en kurk-droog gezond-verstand hun schrijversleven +moeten rekken; een dier essayisten--over het leven of over boeken, doet +er niet toe--die teemen, teemen, téémen, onmachtig tot één blijde +opzwaai van levensvolheid, tot één moment van dat fonkelend +zich-zelf-genieten van den geest, dat scheppen is. Maar Tobias Peppel +vóóral heeft mij gelùkkig mijn dwaling doen inzien. De heer Van Genderen +ontdoe zich van dien jammerlijken verfijningsschijn. Hij late dien aan +the mob of gentlemen who write, de verdroogde Physalis-kelken der +literatuur, die met de herfstige blos hunner dorheid in porceleinen +vaasjes zonder aarde of water kunnen prijken, [p.36] òmdat zij dood zijn +en toch zoo knapjes kunnen schudden en rammelend-geluiden alsof er leven +in hun doode bollen zit. Hij getrooste zich de "viesheid" en zwartheid +der vochte aarde, die al het levende voedt.--Van de ijdele gedachte tot +het stralende beeld, zei eens Verwey, en ziedaar de oorlogskreet tegen +de veldwinnende neiging dier onmachtigen, om de--vaak +gecopiëerde!--naakte "gedachte" ten troon te heffen! + +Een kunstenaar, en dùs ook de heer Van Genderen Stort, moet beelden. + +Nov. 1915. + + + + * * * * * + + +[p.37] JOANNES REDDINGIUS: EEN ROMANTISCHE JONGEN + + +Het boek opent met de mededeeling, dat Jans, de keukenmeid van +"Karelshoeve", Herman, het romantische jongetje, "met een zoet lijntje +had meegekregen." Nadat hierover in 'n veertiental regels is uitgeweid, +wordt ons ten slotte nog in een vijftiende nadrukkelijk bericht, dat +"Herman en Jans kwamen geloopen van Karelshoeve." Ik vatte dat alles +natuurlijk op als een uitnoodiging om met hen mee te wandelen en te +luisteren naar hun gesprek. Maar ai mij! des heeren Reddingius' +bedoeling was dat klaarblijkelijk niet geweest. Met een zeer onzachten +ruk wendt hij mij om: "'t Buiten dat zij achter zich gelaten hadden, lag +in een grooten tuin." Volgt: een beschrijving--zes bladzijden lang--der +ligging van het buiten en van het leven der menschen in het buiten. Deze +manier van doen nu des heeren R. stemde mij zeer onaangenaam en vond +ik--eerlijk gezegd--buitengewoon onhoffelijk: eerst met Herman en Jans +den weg opgestuurd te worden en daarna, zonder een schijn van reden, +weer onmiddellijk ruw-weg naar het "achtergelaten" buiten te worden +teruggesleept, wel, het was eigenlijk meer dan mijn eigenliefde kon +verdragen!... Toch, ik ben niet rancuneus en was het heele voorval al +weer vergeten, toen ik even later hoorde, dat Herman's moeder hem +verteld had van een kopje met fijne, roode bloemetjes, dat 'n oom +gekregen had van een man, "die, een langen staart dragend, een Chineesch +onderkoning geweest was." Kijk, dacht ik verheugd, dat is een fijn +trekje: de schrijver heeft zich hier heel sterk ingeleefd in het +kinderlijk denkvoelen, [p.38] want, niet waar, voor de kinderlijke +fantasie is die lange staart het treffendste en verwonderlijkste.... +Maar o wee, nauwelijks voelde ik mij gelukkig, zóó, door de oogen van +een kind het leven te mogen bekijken, of, zonder eenigen overgang, en +dus nog altijd meenend dat ik het kinderlijk indrukken-verwerken +meeleef, verneem ik, dat Grootmoeder tobde over haar zoon, die +"eereschulden moest afdoen"; dat hij haar dikwijls dreigde, dat hij "een +kogel door zijn kop zou jagen"; dat hij dan door haar geholpen werd "met +zoo en zooveel mille".... Wat drommel! zeg ik nu geërgerd, wat is dat nu +weer ... o, geen wonder! daar heb je--zóó zie je me wel, zóó zie je me +niet--waarachtig meneer Reddingius weer, die me daar pas al van Herman +en Jans heeft weggesleurd en me nu dat weer lapt ... en dat alles zonder +eenige waarschuwing, zonder eenige geldige reden.... + +Ik zou natuurlijk niet zoo hebben uitgeweid over die eerste bladzijden, +indien zij niet een--helaas zelfs zwak!--beeld gaven van het rommel- en +rammelslag-achtige, het pueriel bij elkaar gesleepte, 't zenuwachtig +van-de-hak-op-de-tak-springerige van het heele boek. De schrijver lijkt +op 'n zeer nerveus huismoedertje, dat met de kinders op zomervacantie +trekt. Heeremetijd, weken van te voren, liep 'r hoofd 'r al om. En nou +de verhuiswagen al twee grachten ver is, ziet ze dat dit vergeten is en +dat, en worden Pietje en Mietje hem achterop gestuurd, om 'm terug te +halen en holt zij trap op trap af, gang in, gang uit. En er wordt weer +opgeladen en afgeladen en vastgeknoopt en losgesjord en dit wordt +gebroken en dat wordt gebuild en de voerman vloekt en de voerman foetert +en de straatjongens komen er bij te pas en er is 'n leven als 'n +óórdeel, dat je hóóren en zièn vergáát.--Want ook: dit boek is als een +verhuiswagen, de heer R. verhuist ook zijn meest onbeteekenende +bezittinkjes naar den buiten der publieke aandacht; de heer R. drááft +heen en weer--'t is werkelijk een pijnlijk gezicht hem zich zoo in 't +zweet te zien werken--en hij laadt op, al maar meer en nooit genoeg, en +'n paar van de aardige dingskes, die in de verhuisboel zijn--veel zijn +er niet--vallen in gruis en de andere, och die kunnen we toch niet +rustig bekijken, want we houen [p.39] ons hart vast om al de ongelukken, +die we zien aandreigen, en krijgen hoofdpijn van de herrie; trouwens: +een verhuiswagen is toch geen salon of museum, niet waar? + +De heer Reddingius heeft helaas gemeend, alles te moeten geven wat en +zooals zijn herinnering of observatie--nuchterder dan hij zelf +meent!--hem hot en haar opdrong. Ach, hadde de Verbeelding zich tusschen +hem en zijn onderwerp tot een tijdelijke verduistering der werkelijkheid +bewogen. Een verduistering?!... Ja zeker, want immers, ik bedoel zulk +eene, die der werkelijkheid teederst en meest verborgen licht, in +wáárheid haar corona, zichtbaar worden laat.... + +Want is het ook niet zóó met deze dingen gesteld, dat slechts nadat de +werkelijkheid èn was verduisterd èn stralend werd herboren, de ziel +zingt, om dat hersteld bezit, als een vogel om den verloren gewaanden en +zóó zonnig herrezen dag?... + +Febr. 1913. + + + + * * * * * + + +[p.40] JOANNES REDDINGIUS: ZONNEWENDE + + +Zoo fellen weerzin, als ik tegen 's heeren Reddingius' proza voelde en +voel--ik kan nog vaak met genoegen aan mijn wreed-harde Gids-critiek op +zijn Een Romantische Jongen denken--zoo hartig bewonder ik zijn verzen. +Hij is wellicht de zoetstemmigste en meest òntcultuurde, in +kinderlijk-zuiver verkeer met de schoonheid van aarde, zon en hemel +levende, natuurdichter, dien we bezitten. Ja waarlijk, zoo het de +schalke bedoeling der rijk-grillige en àl-vermogende.Natuur zou zijn +geweest, eens een geest te scheppen, schoon-menschelijk èn puur eenen +vogel gelijk, in al zijn gedragingen, zij had voorwaar nooit voller haar +bedoeling kunnen verwezenlijken, dan toen zij onzen Reddingius +voortbracht. Gij loopt ievers 'nen schoonen zomeruchtend op de blonde +wegelkens de velden entlang--entre paranthèse ... hoe kom ik plotseling +zoo vlaamschig te schrijven?... Ach ja ... wel drommels!... dat is die +lichte Gezelle-invloed, hier en daar, in deze verzen, welke mij die +onbewuste associatie-parten speelt--en ge hoort den lieven vogelslag, +het zuivere merel- en vinkgefluit in de boomen, zoo'n kort +bekoorlijkheidje als Het liedje dat verloren liep, of zoo'n klein maar +zuiver zelf-karakteriseerinkje--vogels zijn daar bazen in: sommige +fluiten zelfs hun eigen naam!--als die eerste twee strophen van +Vrijheid.... Het liedje is uit, ge staat stil, ge loopt weer voort, ge +zoekt den zanger ... hè, wa's dat?... tik, zeit 't op uw hoed ... hahaha +...onze dichterlijke vogel laat een stukje proza vallen....--Neen, +heusch niet, lezer, niet zoo haastig, lach niet om 't gebeuren noch +schrei om m'n hoed, en evenmin verontwaardig u over mijn zonderlinge +wijze van voorstellen of verdenk mij, dat ik het pastorale beeld zou +willen vervolmaken [p.41] door zelfs oude koeien uit 'n sloot te halen: +ik láát thans Een Romantische Jongen onder den niets verklappenden +waterspiegel rùsten. Maar het toeval wilde, dat, toen ik dezer dagen aan +het lezen van onzen bundel was, langzaam vorderend, juist omdat ik zoo +kalmpjes en lièfjes genóót, dat toèn juist mij De Nieuwe Gids van deze +maand in handen kwam en ik daarin een kritiekje over Marie Metz-Koning's +nieuwe "occulte" boek vond van de hand van onzen dichter--een brokje +proza dus. En weer trof het mij hevig--en nu niet het brokje maar het +feit:--hoe men in zijn proza vaak dezelfde elementen, maar ontbonden en +verworden, hervindt, die in zijn lieve zangen tot bloed en bloeiend +lichaam, tot stralenden oogenglans en klinkende stem zijn geworden. Onze +dichter, die niet als Gorter in diens jeugd--overigens alle vergelijking +ter zijde!--een grieksch-heidensch natuurpoëet, maar een pantheïstisch +vroom-geaarde met drang naar het mystieke is--onze dichter heeft in zijn +verzenbundel deze diepe, heilige vroomheid wel zeer zuiver en innig +geuit, en al zou ik u wel op bijna èlk daarin voorkomend gedicht ter +motiveering van deze mijne meening kunnen wijzen--en al is, mijns +waardeerens, De lucht vol roode waden een al zéér bijzonder juweel van +stemming, schoonheid en wijze vreugde--in geen enkel toch woont zij zoo +diep-in en licht zoo zachtkens naar buiten als in het schoone vers Guido +Gezelle. Nu is, naar ik méén, in dat gedicht de invloed eener bepaalde +modern-westersche mystiek, de Blavatzkyaansche theosophie, wel zeer +duidelijk merkbaar. Zijn "de velden van de Akasha", waarover hier de +dichter spreekt, niet: de "Akasha-kroniek," het "astrale licht," het +"geheugen van den Logos," waarin alle aarde-gebeuren vereeuwigd blijft +en de ingewijde de geschiedenis, ook van de vroegste tijden, kan lezen? +Welnu, moge dit deeltje uit de theosophische leer feit of fictie +zijn--het laat ons hier onverschillig, omdat het hièr voor ons in des +dichters wèrkelijkheid leeft en dèze werkelijkheid ons dan vervult, maar +hoor nù tèvens eens onzen prozaschrijver in bovengenoemd critiekje +boomen over Bulwer's Zanoni en over den Wachter van den Drempel, alsof +deze laatste "intelligentie" een goed persoonlijk-bekende--hij zegt er +immers nog [p.42] wel bij "uit eigen ervaring"--van hem is, en dan +levert u dit stukje proza alles wat u nog mocht hebben ontbroken, om zoo +hel een kijk in dezen geest te krijgen, als ge maar wenschen kondt. +Reddingius dan blijkt een ziel, die slechts wazig- en argeloos-voelend +scheppen kan. Dwingt hem het vaak harde, het denk-arbeid, scherpe +analyse en compositie-gave eischende proza, te treden uit zijne +zacht-zoete verzensfeer, uit zijn gevoelsdroomen, uit zijn neveldeinende +vaagheid, uit de atmosfeer van zijne los van elkaar verschietende +stemmingen, dan gaat het mis, onherroepelijk mis. Dáárom is ook een +scherp-beeldende regel als die mooie "De sneeuwkop heft zijn hoofd vol +wol" zoo uiterst zeldzaam. Dáárom is hem, óók als dichter, het +maatschappij-leven zóó volkomen vreemd. Evenals een lief boerenmeisje +door het aantrekken van steedsch-jufferige kleeren in een plomp- en +linksdoende belachelijkheid kan veranderen, zoo verkeert de kinderlijke +natuurziel van dezen dichter in een met klatergouden todden behangen +pronkerigheid, zoodra zij van uit de landelijke zon- en nevel-wazigheid +in de daglicht-naakte aula van het betoogend proza, in den +kleur-schitterenden schouwburgavond van het maatschappelijk-beeldend +proza treedt. Zijn metaphorisch vermogen is niet groot, maar leg eens +eene discreet-nauwelijks-uitgesproken en mede daarom juist zoo prachtige +vergelijking als in De Witte Kerselaren, naast dat critiekje alweer, +naast: "de moedige vrouw op het witte paard (die) moet door de grijze +nevelen heen" (alles van Marie Metz-koning, wel te verstaan!) en ge ziet +duidelijk in, hoe in zijn proza bet zoete tot het weeïge wordt; de +overgave eener enthousiaste ziel, tot de lichtgeloovigheid van een elken +hechten, verstandelijken steun ontberenden onnoozele, en het +diep-eigen--gelijk in sommige prachtige Strophen van Als de wereld blij +was--mystiek-aanvoelen tot mal-theosophistische napraterij. Want moge +hem, ook in zijne verzen, zijn licht-ontvlambare en door een ander +spoedig overheerschte ziel al te vaak en te weerloos aan vreemde +invloeden prijsgeven--men vergelijke "Mijn prins van vreugd, mijn +onbewuste koning" op blz. 10, met Kloos, Verzen, Tweede Druk, blz. 61 en +63--dat vreemde wordt dàn toch--hoe anders dan in het proza--één [p.43] +met, deel van zijn eigenheid. De heer Reddingius is--waarlijk hij mag +tevreden wezen--een zuiver natuurdichter, dòch: niets anders dan dit: +zelfs van Pan, Tritons en Echo's moet hij afblijven, dat is alweer te +veel cultuur, dat doet hem zijn vogel-argeloosheid verliezen, dat worden +dichterlijke tooneeldingen bij hem: geverfd linnen insteê van +oud-grieksch marmer. Hij zinge tot ons diep verheugen maar lustigjes op +z'n tak, máár ... jà ... als er dàt ... nou ja, u weet wel ... tot zijn +wèlbevinden nu eenmaal bij moèt, welnu, dàn vooruit maar ... 'n nieuwe +hoed zal me den kop niet kosten.-- + +April 1918. + + + + * * * * * + + +[p.44] FRANS VERSCHOREN: LANGS KLEINE WEGEN + + +Langs kleine wegen!... Wel, is 't niet waar, mijn beste lezer, dat 't +daar héél liefelijk wandelen kan zijn? Hebben wij niet, gij zoowel als +ik, langs de spiegelende vaartjes en groene hagen de blijdste en diepste +uren onzer jeugd ... verwandeld? En ook wel eens--het groende zoo +noodend en geheimvol aan den kant van het pad--"het vinnich stralen van +de Son ontscholen in 't bosschagie" ... het "bosge" dat niet "clappen +con"!... Neen, neen, ik wil natúúrlijk niet onbescheiden zijn, maar toch +... èventjes: herinnert ge u het oude boerinnetje, dat ge ontmoette, dat +zoo glunder en zoo vroolijk keek, of het bejaarde heertje met de +impertinente spotoogjes achter 't klare brilletje? En, weet ge 't nog, +ge hadt zoo waar plotseling 'n genegenheid voor hen allebei, juist om +hun impertinente gekijk, want ge voelde 't zoo wel: ze hielden ook van +u, omdat ze in u hun eigen jeugd herzagen!... Och lieve spotters, hoe +overmoedig trotsch en jeugdig-rijk maakte òns uw spot, want, wij wisten +'t: hoeveel van uw weemoed verborg hij.... + +Als zóó--zij 't louter toeval--de titel van 'n boek reeds kan doen +droomen, gelukkig en prijzenswaardig dan het boek, dat, gevend wat 't +beloofde, de droomen wijlen laat. En dat is wel heel zeker met +Verschoren's werkje het geval. Er is zoo een heel diepe stilte en +innigheid in dat verhaal van het begijntje, dat verliefd wordt op ouden +Jaan, er zijn zoo een onschuldige humor en struische levenslust in dat +stukje [p.45] over die twee oude vogelvangers, 't Is waar: Het oolijk +Wedervaren van Maruske van Lier, dat zoude ik niet ongaarne uit dezen +bundel gemist hebben. En ongetwijfeld wijst het niet geslaagd zijn van +dit àl te grappig verhaal op een zwakke stee in het talent van onzen +auteur: het leed, en vooral dat van den geringen man, heeft immer iets +eerbiedwaardigs en verteederends in zich-zelf; wat ook een minder +gelukte beschrijving ons ervan mocht onthouden, ons medegevoel vult het +aan; maar zijn plezier, zijn plat en grof plezier.... O, als de +uitbeelder daarvan, zich bevlijtigt het grappige zoo grappig mogelijk te +maken en klucht op klucht te stapelen, en al te weinig daarentegen de +diepere menschelijkheid en de verborgen tragiek laat voelen, dàn wordt +het voor mijn gevoel een clownerie.... Maar overigens heb ik niets dan +lof. Op het Begijnhof, dat 't boek opent, Het Onverwachte, 't +uitmuntende kinderverhaal, dat 't sluit--de heer Verschoren weet wel wat +hij doet!--zijn ongetwijfeld het best. Treedt ge door 't oude en bemoste +poortje van het eerste eerbiedig en met 'n stille verheugenis binnen en +voelt ge u wellicht dan later nu en dan een ietsje teleurgesteld +--wanneer ge uit den lentetuin van het laatste zijt vertrokken, dan zijt +ge die teleurstelling alweer vergeten en ziet nog menigmaal groetend en +dankbaar om. + +Maar wel herinnert ge u nog eens: "Langs kleine wegen" heette het ... en +ja, zoo was 't ook. 't Waren altemaal figuurtjes van een vergeten, +platteland, die ge ontmoet hebt, superstitieuse boertjes, drinkers, +platte grollenmakers, een achterhoeksche bevolking van doode stadjes; de +paadjes waarlangs ge traadt zijn mijlen ver verwijderd van het ernstig +en mooi strijdend en strevend leven onzer dagen. Maar, zeg mij, is het +niet eens goed weer te rusten en langs de wijd-overhemelde, eenzame +wegen te gaan ... daar het u is of de onzichtbare landwind zichtbaar +worden zal, zoo neerneigend en opvluchtend speelt dat neuriënde wezen om +u, en is immers met u alleen nu, die het wonder niet zult beklappen, op +dien stillen weg.... En hier is weer de klare vaart en het verre weiland +aan de overzijde.... En uw stok jaagt zachtkens zand op, gelijk gij uw +herinneringen.... + +[p.46] Maar ik bidde u: laat òns nooit, bij geen enkele ontmoeting, het +oude heertje met de impertinente spotoogjes achter het klare brilletje +zijn.... Waarom zouden wij onzen weemoed bedèkken? Onzen weemoed om het +verloren jeugdige, struisch-natuurlijke en primitieve van ons zoo +verwikkeld en streng geworden leven.... + +April '13. + + + + * * * * * + + +[p.47] MAURITS WAGENVOORT: HET STIJFHOOFDIGE BRUIDSPAAR + +Roman uit den tijd der O.-I. Compagnie. + + +De schrijver van dit werk heeft nauwlettend zorg gedragen, door zekere +kleine stijlwendingen, een soort van wellevend, deftig, soms +gedempt-grappig vragen-en-antwoorden-spel met zijne lezers, zijn boek +vooral tot een verhaal te maken, een verhaal, gedaan op 'n +joviaal-hoofschen, hier ietwat peinzend-weemoedigen, daar weer +oolijk-schertsenden trant. Mij dunkt, hij wenscht zijn lezers vóóral de +illusie van een persoonlijk contact tusschen hen en zich te suggereeren. +En voorts meen ik, dat hem niets zoo zeer verdrieten zou als te moeten +vernemen, dat hij hun dat door hem beschreven verleden van de Edele +Compagnie tot een waarlijk lévend héden gemaakt, en hun dus ook de +daaruit noodwendig voortvloeiende emoties veroorzaakt had. In 's hemels +naam, zou hij, geloof ik, zeggen, u moet dat allemaal zoo zwaar niet +opnemen; wat voorbij is, is voorbij, vooral niet te diep er op +ingaan.... En wellicht nog eventjes, onder het droomerig neerkijken op +het vuurpuntje van zijn sigaar, er philosopheerend aan toevoegen, dat +het leven nu eenmaal zoo is, alles ups and downs, hé, heden ik, morgen +gij.... Maar onderwijl stiekumpjes-spijtig in zich-zelf denken: wel, +wel, nou heb ik 't toch nog niet luchtig genoeg gedaan! Want deze +beminnelijke en fijne verteller had geen andere bedoeling dan zijn +toehoorders precies zóó licht-weemoedig te stemmen en precies zóó guitig +weer op te vroolijken, dat noch weenen, noch heel hartig en +schuddebuikend lachen hunne spijsvertering zouden [p.48] kunnen schaden. +En daarmee heeft hij volkomen gelijk, want: mij althans praat 't nu +niemand uit het hoofd, dat ik bij hem gemiddagmaald heb, dat we daarna +nog wat hebben zitten schemeren--o, ik herinner mij duidelijk het +weemoedig en peins-spelend vertoon der schaduw- en lichtfiguren, die het +haardvuur den nacht-donkeren wanden liet ontschijnen--en dat hij mij +toen dit verhaal deed. Welnu, ik kan getuigen, dat ik dan ook inderdaad +geen oogenblik door al te diepe emotie uit de genoegelijke +after-dinnerstemming werd gebracht. Dat de verteller mij het verleden +tot iets tastbaar-levends gemaakt of zelfs maar verzichtbaard hebben +zou, ik denk er niet aan hem er van te betichten. Eerlijk gezegd, heb ik +niemand anders gezien, gezien, begrijpt ge, dan den fijngeestigen +gastheer zelf, hoe hij daar zijn sigaar zat te rooken, nu en dan een +teugje uit zijn kopje nam, mij, al verhalend, op den schouder klopte, +guitig knipoogde, weemoedig een traan wegpinkte, kortweg: alles deed wat +nu eenmaal des goeden vertellers is. Maar Aboel Hassan Sjah en Carel +Hartsinck en al die anderen, over wie hij sprak, nee, zièn, dat is iets +anders.... Maar toch ken ik ze wel zoo'n beetje, ze hebben mij wel iets +gedaan, doch ... de zaak is eigenlijk: de heer W. zelf was zóó erg +levend, dat de anderen wel dood moesten zijn, want nog altijd schijnt de +natuur er geen vrede mee te hebben, dat menschen van zeg 1600- èn +1900-zooveel tegelijkertijd léven. + +Toen het uit was, en nadat we nog wat zwijgend hadden nagemijmerd, +waakte ik op, en, mijn gastheer aanziende, wilde ik vragen: "Maar meneer +Wagenvoort, permitteer me een vraag: u, die een gerenommeerd auteur zijt +... waarom schrijft u eigenlijk geen boek van dat verhaal?"--Maar ik heb +gelukkig net bij tijds een hoestbui gekregen en de vraag niet +uitgesproken: ik weet, auteurs hebben hun gevoeligheden.... + +Maar eens heb ik nog een anderen indruk van Het Stijfhoofdige Bruidspaar +gekregen, al was hij aan dezen verwant: toen het als +Handelsblad-feuilleton verscheen. Destijds wist ik natuurlijk heel wel, +dat ik las, zoo avond aan avond, hè. En toch, ook toen was het niet +[p.49] slechts een opluchting, te midden van al de moord- en +doodslaggeschiedenissen, detective-slimmigheidjes en wat dies meer zij; +het was mij als werd ik plotseling in een smokerig bioscoop-zaaltje, met +allerlei gruwelijke en griezelige dwaasheden op het scherm, door een +lieven vriend onder den arm genomen en we wandelden naar buiten, in de +frisch-open straten, en hij vertelde op zijn lieve, kalme, beschaafde +wijze.... Ik zou den heer Wagenvoort willen vragen: wanneer doet ge dat +eens weer?... Vooral ik--maar waarschijnlijk duizenden met mij--heb er +zoo'n behoefte aan: bedenk, ik ben geabonneerd op het Handelsblad en een +booze fee heeft mij bij mijn geboorte be-vloekt, dat ik elken regel +druks dien ik ontmoet, in een minimum tijds zou moeten verslinden.... En +zoo lees ik, moét ik lezen, óók alle romanfeuilletons.... God helpe +mij.... Op 't oogenblik houen we an 'n met coli-bacillen vergiftigd +waterreservoir. D'r moet 'n jong meisje "uit den weg geruimd worden." +...Nu weet ge er al alles van.... Kòm, bid ik u, weer eens wat verhalen +op uw gemoedelijke, beschaafde, logische en vaak zoo veelzeggende +wijze.... Zoo houd ik 't niet uit.... Die juffrouw met de +coli-bacillen--en O! de gedrochten die haar zijn voorafgegaan! en O! die +na haar zullen komen!...--zij bezorgt mij een cauchemar!... + +Mei '13. + + + + * * * * * + + +[p.50] SAM. GOUDSMIT: IN DE GROOTE LEERSCHOOL + + +Wat is het, dat de jeugdig-bloeiendste, de krachtigst-voortschrijdende, +de sterkst-bezielde menschelijkheid in dit werk, epileptisch-plotseling +en -abrupt, met een vergrauwende uitputting bevangt, dat de gestalte als +levenloos inzinkt, de stralende oogen verglazigen, de jong-roode lippen +verbleeken, en dan, weer eensklaps wijkend, haar veroorlooft te +herrijzen, jong-bloeiend gelijk zij was, met oogen, die hun rijke, +innige glans, wangen en lippen die hun kleur hebben herwonnen. En zij +staat weer, krachtig, naast u en schijnt zelfs geen herinnering mee te +dragen aan haar tijdelijken dood.... Maar gij zijt stil en als schuw +geworden en denkt na. Want ge weet 't wel: wat in kunst-leven gelijkt op +het ziek-worden en sterven van Natuur-leven, komt voort uit een aanval +van veronechting alleen.... Maar ge vondt 't toch in zijn levende +geheelheid zoo innig, ge vondt het toch zoo pràchtig waar.... En het +onecht vinden van een deel, te midden van zóóveel overtuigende echtheid, +dat is iets zóó subjectiefs!... Hebt ge u misschien vergist? Wàs die +inzinking er wel?... En ge scheldt uzelf al een hallucinair fantast! +Maar terwijl ge dit denkt ... kijk, kijk! daar is 't weer, daar +verschrompelt 't, daar verbleekt 't weer!... Die veronechting, zij is +er, uw twijfel sproot daaruit voort, dat zij als oorzaak in verhouding +tot hare uitwerking en gevolgen iets zoo gerings lijkt ... zóó gering +... maar toch, het blijkt nu, ook zóó beteekenisvol als ... ja ... als +op het gelaat van een goed-gekenden en geliefden mensch, met schoone +daden en ware woorden, een onbeheerscht trekje, een vluchtig, maar +telkens zich herhalend, bewegen kunnen zijn, die voor ù, èven, dat +schoon- en waar-geachte veronechten. Ook dan voelt ge u bekneld tusschen +[p.51] twee tegenstrijdigheden: ge gelooft vast in uw eigen +doorvoelingsmacht en niet minder in de beteekenis van het kleine en +onbeheerschte, juist omdat het kleine en onbeheerschte is.... Maar: zijn +schoone daden en ware woorden, die ge toch, let wel, met datzelfde +doorvoelingsvermogen waar en echt hebt bevonden?... En ge gaat zoeken +naar een oplossing, een verklaring, want ge houdt van dien mensch. Gij +mòet u zekerheid verschaffen, gij mòet de juistheid of onjuistheid uwer +meening kunnen tasten. Zóó ook is het mij gegaan, bij het beschouwen van +dit boek, zóó zal 't ongetwijfeld ook u gaan, lezers van dit +maandschrift, die hier meer dan eens gelegenheid hadt, het hartige, +bloedrijke, zoo lustig en jong zich in het leven dompelende talent van +Goudsmit te waardeeren en lief te krijgen. Welnu, ik geloof u die +verklaring te kunnen geven. Maar vóór ik u daarvan vertellen ga, dient +ge u even te oriënteeren in den bundel: wat is het bloeiendste, het +sterkst bezielde leven daarin? Ongetwijfeld, meen ik, het joodsche. Zie +eens aan: Goudsmit is ongetwijfeld vooruitgegaan, óók in de beelding van +het niet-joodsche leven. De kleine en zeer goede novellen: De +Onverbeterlijke, De Hengelwedstrijd, Moeder Zijpe's Verjaardag, In de +Engte zijn daar treffende bewijzen van. Maar toch, het àllerbeste, het +àllerinnigst doorvoelt hij nog slechts Joden. Zijn Joden zijn +individuen, zijn Christenen vaak niet meer dan typen. De beste novellen +in dezen bundel acht ik dan ook: Hoe de kleine Sjimmie Neeter burger +werd en Kinderen (de meest geslaagde van die twee: de eerstgenoemde). En +juist in deze beide is het veronechtende element het sterkst aanwezig. +De vraag blijkt nu wel niet slechts meer te zijn: wat is het? maar ook: +hoe komt het juist daar het hevigst tot uiting? En dan ligt schijnbaar +het antwoord voor de hand: joodsche en socialistische tendenz. Maar dit +is niet zoo, men zou het mooie werkschreeuwend onrecht doen, door dit te +beweren; tendenz is er, maar zij is die van het Onbewuste en schaadt +daarom niet. Goudsmit's bewustheid redeneert niet: komaan, dien +socialist en dien jood, die ga ik een beetje opsieren, noch heeft zij de +gewóónte aangenomen dat werkje te doen, maar zijn ònbewuste scheppende +Vermogen, dat bij hem, gelijk bij ieder, [p.52] slechts schoonheid en +goedheid scheppen kan[1] is doordrongen en doordrenkt van liefde tot het +socialisme en het Jood-zijn! Ware deze arbeid er eene van bewuste +tendenz, ik zou haar schoon noch kunst kùnnen vinden. Neen, het is: een +onbeheerschte trek, het is een vluchtig bewegen van het taalgelaat, dat +telkens en telkens weer, woorden en daden, geheel het van leven +tintelende wezen, voor éven, veronecht. Goudsmit--om u dan eindelijk +mijn meening ter overweging te geven--vertaalt het zich verwoordende +denken zijner figuren uit hun denk-taal in zijn schrijf-taal! Gij voelt, +niet waar, de dùbbele fout van dit procédé, de dubbele veronechting? Gij +voelt, hoe onaangenaam een stemming en wreed een twijfel dit valsche +trekje op het frisch-open gelaat dezer kunst, bij machte is in den +aanschouwer te verwekken. Zeker, voor sommige beoordeelaars zal de +verleiding groot zijn te beweren: zulk een invalide, afgedankte, +socialistische sjouwers-knecht, die zóó wijs en breed denkt, als Chajim +Neeter bestaat niet, en die Japie in Kinderen is wel een +uitzonderlijk-hevig en dichterlijk-voelend jongske, gelijk de vader voor +zoo'n doorgaans sluw-genoeg voddenjoodje al bijster naïef en +onpractisch-fantastisch is; maar ik zeg, dat ik alle deze drie figuren +onweersprekelijk zeker als echte menschen voel te leven in Goudsmit's +Scheppende Onbewustheid gelijk óók--wat er feitelijk niets toe doet--in +de dagelijksche levenswerkelijkheid om ons heen. Maar dàt ik hun +echtheid voelen kan, dat wordt veroorzaakt door hun daden en woorden, de +dramatiek in den eigenlijken zin, en de dialoog dus. En tegen dat als +echt voelen botst dan telkens een als ònecht voelen. En dit wordt +veroorzaakt door de foutieve, niet-Chajem-achtige, niet-Japie-achtige, +maar pur et simple Goudsmit'sche uiting van Chajem's en Japie's +denk-voelen. Summa summarum dus: voel ik ze als gehéél-echt te bestaan +in des schrijvers Scheppend Vermogen, ik voel ze als slechts +gedeeltelijk echt in zijn boek. [p.53] En dit is jammer voor het +prachtig-doorvoelde werk. Het is vooral spijtig, omdat zeer zeker die +fout geheel vermeden had kunnen worden door dezen talentvollen +schrijver, die alleen nog meer zelfbeheersching wellicht en technische +discipline behoeft, om zich, geheel zijner waardig, te kunnen uiten. +Voelde hij de ondeugdelijkheid niet van zijn procédé--'t geen +ongetwijfeld het meest gewenschte ware geweest--hij had die toch zeer +gemakkelijk door nadenken kunnen inzien: Is niet een scheppend +kunstenaar ook, in zekeren zin, een interpreteerend? Is een +menschfiguur, gelijk zij verrijst en staat en leeft in de conceptie van +een schrijver, niet een wezen, dat buiten hem zijn eigen leven leeft, +ofschoon het, en dit toch slechts tijdelijk, uitsluitend in hèm leeft? +Is zij niet een compositie, die vertolkt worden moet, met de meeste +piëteit en zóó dat het eigen wezen der compositie, de "bedoelingen" van +den componist, d.i. het Scheppend Onbewuste, tot de volmaaktst mogelijke +uiting komen? Wat zoudt gij zeggen van een interpreteerend musicus, die +in een door hem gespeelde compositie van een waarachtig en meesterlijk +artist, geheele brokken verving door andere tonenreeksen, wijl die naar +zijn meening dragers van dezelfde gevoelswaarden zijn en het voordeel +hebben, lichter-begrijpelijk, of uiterlijk-bevalliger, of korter van +duur te zijn?! Hetzelfde zoudt gij dan wellicht zeggen, niet waar, +als--van een schrijver, die het denk-voelen zijner figuren door zijn +lyrische paraphrase vertolkt, in stede van dat denk-voelen-zelf, in de +taal-zelf daarvan, zij 't resumeerend-gestyleerd, te geven.--Het deere +Goudsmit niet, dat ik uitweide over het foutieve in zijn werk, hij voele +er mijn achting voor zijn gaven, mijn innige waardeering in, en zoo hij +er de bedoeling in proeve, hem als 't ware theoretisch te onderrichten, +dan--heeft hij gelijk. Maar is het doel van ons àller leven niet, +elkander te onderrichten en geest-verhelderend te steunen, en houd ik +mij niet overtuigd, dat hij mij evenzeer iets zou kunnen leeren, wat ik +niet weet of inzie, gelijk ik het hem nu denk en hoop te doen. Want ik +wensch zoo innig, dat zijn volgend werk niet meer met die fout behept +zij. Zij geeft, zelfs aan het geheel, den schijn van het +niet-geacheveerde, het onrijpe. + +[p.54] Die erin gewerkte Goudsmit'sche lyriek, ook in de beschrijvingen, +zij vloekt tegen het armelijk bestaan der gebeelde volksmenschen. Het +werk verliest daardoor zijn eigen-tonige, warm-toedekkende, +levenverwekkende en -behoudende atmosfeer. Het staat dan koud en naakt, +het bezwijmt en dreigt te sterven. + +En behalve dat: dit lyrisch proza is vaak op zich-zelf van zeer +twijfelachtige qualiteit. De zéér talrijke fijnheden in dit werk, de +soms waarlijk prachtige vondsten van verwoording, zij zijn te vinden in +de psychologiek van het momentaneele geestbewegen der figuren, niet in +de resumeerende psychologiek van hun algemeene voel- en denk-wijze. En +dáár treedt de Goudsmid'sche lyriek op! Zij zijn te vinden in de +zuiver-plastische beelding der dingen, niet in de metaforische weergave +van hun aanzien. En dáár treedt de Goudsmidsche lyriek op. Zij, die +onrijpe lyriek veroorzaakt, dat naast kostbare fijnheidjes zich telkens +valsche beeldspraak en slordigheid vertoonen. Dat zij in de joodsche +schetsen het meest op den voorgrond treedt--ik was u nog een verklaring +daarvan schuldig--ligt m.i. onbetwijfelbaar daaraan, dat 't +joodsche-leven-in-dezen-bundel, het warme, innige, hartstochtelijke, +veel meer met Goudsmit's eigen aard overeenkomt dan 't koelere, grovere +leven-der-Christenen-in-dit-boek en dus veel eerder dan dit laatste een +uitstorting van des schrijvers eigen gevoel kon te weeg brengen. + +Ik kan, met het oog op de beschikbare ruimte, geen bewijzen geven, noch +van de gegrondheid mijner bewondering noch van die mijner blaam. +Analysen en citaten, ik moet ze achterwege laten. Maar één schoonheid +wil ik met name noemen, een schoonheid, die altijd in mijn geest als een +kostbaar bezit zal staan: de verrukkelijke--ik zeg het met nadruk--de +verrukkelijke beelding van Chajem en Sjimmie's tocht naar de fabriek, +van Sjimmie's zielontroerend afscheid van Vader, pràchtig van echtheid, +héérlijk van de innigste doorvoeling. Hadde Goudsmit nooit zijn mooie +Zoekenden geschreven, bestond er niets anders van hem dan de beelding +van dit smartelijk gebeuren, zij maakte het tot plicht hem een groot +talent te roemen. + +[p.55] En dan ... ja dan is er toch nòg iets, waarover ik even mòet +spreken. De humor in dit werk, de lagere èn de hoogere. De lagere: +goedmoedig-fijne en ingehouden làch alléén, gij vindt hem in De +Hengelwedstrijd. De hoogere: lach èn deernis, tot één zachtkleurige +schoonheid verteederd, hij leeft in de joodsche schetsen op meer dan +ééne plaats, maar het diepst, het rijkst in de paar laatste woorden van +den laatsten zin van Kinderen. + +"In een paar woorden, in één zin!" roept ge geringschattend uit, "der +moeite waard." Maar, lezer, ik vrage u, als die humor, zóó broos een +schepsel van zon en tranen met zijn teere kleuren onze levenslanden +overboogt, zouden wij dan niet dankbaar zijn voor die stralende omvaming +van het verspreide, hoe kort zij dure?... + +Juni '13. + +Noot: + +[Footnote 1: Deze bewering ziet er uit als een phrase. Ik mòet daarom +wel de onbescheidenheid hebben, den lezer te verwijzen naar mijn opstel +in De Ploeg van Juli--Aug., 1911: "Over Literaire Kritiek en Is. +Querido's studiën", waarin ik die bewering gemotiveerd heb. (Herdrukt in +mijne Schetsen en CritUcht Opstellen.)] +* + * * * * + + +[p.56] MR. J. DERMOÛT: SINGKEP TIN + + +Mozes verkondt den stamhoofden van Israël, dat zoo hun de beoordeeling +van 't een of ander verwikkeld geval te zwaar mocht vallen, dit voor hem +moet worden gebracht, opdat hij 't berechte. De Heer, wien dit trotsche +woord mishaagt, doet daarop de Tselafgadiaansche moeilijkheden rijzen, +en ook Mozes weet niet.... De literaire critiek hoogmoedigt sinds jaar +en dag tot de kunstlievende en beschaafde gemeente--medici, ingenieurs, +juristen, enz. enz.--"Zoo gij met de beoordeeling van eenig literair +werk geen weg weet, kom tot Mij--met een hoofdletter--en Ik zal het +richten, en," zoo voegt ze er allicht op haar betweterige manier aan +toe, "als Ik u raden mag, beproef zelfs niet een oordeel te geven, breng +het Mij, den Eenig-bevoegde", maar ziedaar ... het lot dat de +hoovaardigen vernedert, doet den heer Dermoût en zijn Oorspronkelijke +Indische Roman verschijnen, en--de critiek staat paf en met haar grooten +mond vol--tijgerlijke--tanden. Welk een onverwachte vernedering! Een +hengelaar, die door zijn prooi te water wordt getrokken, een beul, die +door de veroordeelden wordt geëxecuteerd! En bleef 't daar nog maar bij, +maar o, die gelegenheid tot wraak en Schadenfreude, die ik der +kunstlievende en beschaafde gemeente niet gun. Want helaas, dit weet gij +nog niet en nu zal ik 't wel blozend en lip-bebijtend moeten erkennen: +de residenten, de controleurs, de radjahs, de planters, de +koeliedrijvers en de indologen en met hen de smeden, de timmerlui, de +geologen, de geographen, de zeevaarders, de water-, de scheeps- en de +mijnbouwkundigen, de medici, de machinisten en de smokkelaars, benevens +[p.57] de ... och, ik raak buiten adem, laat me maar zeggen, al de +medewerkers van Meyers Grosses Konversations-Lexicon, àllen, zeg ik u, +en nog meer, nog véél méér, zouden de schitterendste, de diepzinnigste, +de geestdriftigste, de meest eloquente recensies over dezen roman kunnen +schrijven, alleen--de letterkundige niet! Want de heer Dermoût en zijn +hoofdfiguur Bob zijn van àlle markten thuis en dit prettige werk is een +handboek voor àlle ambachten en àlle wetenschappen, maar alleen dàt +iets, dat nietige dingsigheidje waarover een kunstcriticus een oordeel +zou kunnen geven, dat schijnt onze auteur, al schreef hij dan ook een +roman, toevallig of wellicht met de wijze bedoeling, de goden door de +volmaaktheid zijns werks niet te tarten, te hebben overgeslagen. Neen, +zooiets staat er niet in. En toch ... àls ik eens ... die paar +psychologische trekjes ... maar nee, och nee, daarover kan ik waarachtig +toch geen boom gaan opzetten.... Komaan, geen onwaardig geschipper, dan +maar liever deze gulle bekentenis van onmacht, onmacht, m'n hemel, van +hem, wiens taak en plicht het is hier te spreken, om één woord te zeggen +van een boek, waarover de heele wereld wat zeggen kan! Maar mocht dan +ook deze duldzaam aanvaarde vernedering tot boete voor ons àller +hoogmoed strekken, o, mijne broeders in de critiek, en het vertoornde +lot, behagen scheppend in de verbrijzeling onzer harten en neigend tot +genade, den heer Dermoût nog vele, vele handboeken laten +schrijven--ikzelf, o dànk, dànk! heb nu reeds een nieuwe methode van +diamantkeuring van hem geleerd!--maar nimmer, o, nimmermeer een +roman.... + +Juli '13. + + + + * * * * * + + +[p.58] WALLY MOES: GOOISCHE DORPSVERTELLINGEN + + +Alle wezenlijke kunstenaars hebben dit gemeen--gelijk ook zij, die de +wetenschap om der wille van haar zelve dienen--dat zij nimmer moede +worden des Levens Gelaat te beschouwen, en hun geen geluk zoo groot, +geen arbeid zoo gewichtig is, als die arbeid, die een geluk, dat geluk, +dat een arbeid is. Zij beschouwen dit Gelaat dan ook niet, òm van zijn +lijnenspel en schoonheid te verhalen, maar, omgekeerd, verhalen zij +ervan, omdat hun contemplatie hen te vol heeft gemaakt van gevoel, dan +dat zij dat langer alleen zouden kunnen dragen. En daarentegen vertoonen +alle pseudo-kunstenaars dèze overeenkomst, dat zij wel telkens èven zien +naar dat Gelaat, maar op de wijze van iemand, die een nu eenmaal +noodzakelijk maar vervelend werk heeft te verrichten, dat hem maar zoo +weinig mogelijk van zijn kostbaren tijd moet kosten. Zoo spoedig +doenlijk wenden zij zich dan ook af en gaan met den rug er naar toe +zitten, en om het weinige heen, dat zij werkelijk gezien hebben, +borduren ze dan veel bedàchte leugentjes en vertellen van dat weinige +zoo veel mogelijk: daarom was 't hun immers alleen te doen. Onder de +eersten behoort ook deze zeer echte kunstenares Wally Moes en het zal +zeer gemakkelijk zijn, ook haar rang te midden van hen te bepalen, +indien wij het volgende hebben opgemerkt. Er zijn artisten--en van de +grootsten--wien de blik uit het Levensgelaat, voortdurend brandend in +hun oogen, als hypnotiseert, zoodat zij als in een droom en onder een +dwang, hun hand de lijnen van het hun geworden beeld voelen trekken; +[p.59] hun bewegen faalt niet; hun schepping trilt en beeft van 't +innigste leven-zelf;--Jozef Israëls, om een schitterend voorbeeld te +noemen, heeft zich een van hen geweten. Er zijn er anderen, die ziènde +èn geboeid door het zien, dàn toch niet verstaan wat zij aanschouwen, en +de schoonheid en beteekenis ervan pas in het herinneringsbeeld +doorvoelen. Dier werkwijze is meestal moeielijk en zwaar; het leven +staat uit een diepe bezonkenheid in hen op, het heeft al zijn +schoonheid, tinten en geuren, behouden, maar gedempt; doch zoo het al +aan blijmoedigheid en losse bevalligheid verloor, het heeft aan zuivere +klaarheid en zachten ernst gewonnen, zooals huizen en boomen aan een +spiegelend grachtje in 'n stad, waar, tegen den avond, een onweer met +veel regen alles in een gewasschen helderte heeft gezet. Ook tot hen +behooren Grooten.--En dan zijn er nog, die ziende onmiddellijk +begrijpen, al te nùchter vaak begrijpen, en al ziende haastig hun +notities neerschrijven. Dat zijn de wel zeer echte, maar vaak als +nonchalant werkende kunstenaars. Zij zien te véél naar het Levensgelaat +en te wèinig naar wat zij schrijven. Onder hen bevindt zich onze Wally +Moes. Mag het haar gebeuren, dat door een gelukkig toeval het +essentieele alleen binnen haar gezichtsveld komt, dan beeldt zij slechts +dat--zoo bijv. Harpje, waarmede haar bundel opent: een meesterstukje!--; +gevalt het daarentegen, dat ze ook het bijkomstige ziet, dan schrijft ze +zonder genade voor zich-zelf of den lezer ook al dat bijkomstige neer, +zooals in Het Wondervrouwtje. Niet zelden verlaagt zij dan haar werk tot +een bijna zakelijke folkloristische essai of een bonte collectie +anecdoten--zoo is bijvoorbeeld de zwijgende figuur Leendert in Getjilp +onverklaard, geen kunst, anecdotisch gebleven, terwijl Donker Laren maar +al te vaak niet boven het zuiver-folkloristische uitkomt--maar is zij +dan tot zoo diep gedaald, dan komt ze plots tot bezinning en stijgt +weer: in een paar gelukkige zinnetjes bewijst zij dan nog, ook veel van +het essentieele te hebben doorvoeld--zie het slot van datzelfde Het +Wondervrouwtje.--Rasschrijfster als zij is, deinst ze voor niets terug, +overwint zij alle moeilijkheden tot volle bevrediging van den lezer en +als spelenderwijs; men behoeft slechts de bedreiging met [p.60] moord +door den teleurgestelden minnaar en den gevaarvollen tocht der beide +spieringvisschers op het Zuiderzee-ijs te lezen--beide in het prachtige +Harpje--om er eens voor al diep van overtuigd te worden. In haar puren +eenvoud, als zonder het te weten, dat zij zoo veelsoortig kostelijks in +haar werk bergt, is zij zoowel romanticus als realist, vol humor als vol +weemoed, beeldt zij even voortreffelijk synthetisch als ze prachtig +psychologisch analyseert--lees eens, om dat laatste vooral te +bewonderen, het mooie Zalige Sien, het slotstukje van den bundel!... + +Zoo schijnt ons dan slechts betrekkelijk weinig te wenschen over +gebleven, en toch--is dat weinige wel zóó luttel als het schijnt? Een +wèinig meer rustige aandacht bij de schrijfster, en des lezers genieten +van het essentieele wordt niet meer zoo vaak door het bijkomstige +verlet. Een wèinig meer eerbied bij de kunstenares voor eigen vermogens +en voor het eigen wordende werk, en de taal wint aan die liefelijke +waardigheid, zonder welke een feest van den geest nooit stoorloos +verloopt.... + +Heeft Wally Moes zich dàt éigen gemaakt, ik ben er zeker van, dat zij +van een goede, een voorname schrijfster zal zijn geworden. + +April '14. + + + + * * * * * + + +[p.61] G.F. HASPELS: WISSELEND UITZICHT + + +Het kwam niet, geloof ik, door het zeeïg-zilte, ruig-stoere en +hel-doorwaaide van Haspels' wijd-open geest, dat ik zoo vaak moest +denken aan die stedekens rond de Zuiderzee, als ik zijn werk las, want +mijn verbeelding meende immers hen dan juist zóó te zien, gelijk zij +zijn zullen wanneer eens ons machtigste binnenwater zal zijn gedempt en +over het nieuwe land nieuw en sterk leven hun doode pleinen en straten, +hun oude huizen binnentrekken zal. En evenmin kwam het, gelijk menig +lezer allicht zou denken, door de onderwerpen, welke onze schrijver bij +voorkeur behandelt. Het onderwerp-an-sich pleegt mij niet zoo te +obsedeeren, dat het boek mij aan iets frisch doet denken als het +onderwerp frisch is of ik het bij iets bedompts zou vergelijken, wanneer +het onderwerp bedompt is. Neen, mij althans doet dit alleen de +behandeling....--Maar het werd veroorzaakt, dunkt mij, door de +half-onbewuste overweging, dat ook de heer Haspels tegelijkertijd zóó +ouwerwetsch èn modern is als zulk een stadje vermoedelijk in de toekomst +zijn zal; het wemelt soms van moderne sentimenten en levensaanvoelingen +bij hem en die wemeling trekt maar, zoo gewoon-weg als hoorde 't niet +anders, door Potgieteriaansche straten--nou ja, natuurlijk: d'r zijn ook +nieuwe buurtjes bijgebouwd!--en Hildebrandsche geveltjes voorbij. Niet +dat hij de hoog-aristocratische zwier, de gesoigneerde wellevendheid of +het onvergelijkelijk stijl-vermogen des eersten bezitten zou--vèrre van +dien! Maar z'n dialogen vooral, natuurlijk niet in zijn schetsen van +volks- en zeemansleven, doch in zijn meer novellistich gecomponeerde +verhalen der "betere" standen [p.62]--verreweg zijn slechtste werk: te +zeer verstandelijk in elkaar gezet, met allerlei bedoelinkjes en +toevalligheidjes, zooals het zéér nàre Vriendschap in dezen +bundel--vertoonen van die Potgieteriaansche speelsche en andere +wendinkjes. En zijn zij al meest van zulk een goedkoope gevatheid als +dien Groote nooit uit de pen hadde gewild en missen zij immer diens +hooge voornaamheid, toch laten zij niet den geringsten twijfel over de +herkomst van den onbewust of bewust onderganen invloed, die in 't +algemeen hun wording heeft beheerscht. En niet, dat hij den droog-fijnen +humor van Hildebrand zou bezitten, neen, daar is hij te robust, te +sterk-, ja laat mij maar gerust zeggen, te groot-levend voor, maar +vooral en vaak bij het beëindigen van zijn novellen en schetsen doet hij +mij aan dien denken ... dan heeft hij iets van zijn manier, dan hoor ik +zijn geluid.... Och ja, ik geloof eigenlijk dat bijna héél dat oude +Holland van de middenjaren der vorige eeuw weer in hem tot nieuw leven +is gekomen, soms tot een ruimer natuurlijker leven, dan het wellicht +ooit bezat; zich in en door hem aan het moderne heeft verbonden. Zijn +hecht aan de "onbewuste" natuur, het aarde-, water- en luchtleven +verknochte aard, neen diè is allerminst van dièn tijd, noch specifiek +van den onze; die, zijn kostbaarste kern, is iets van àlle tijden, +waarin nog vrije en zuiver blijmoedige menschen kunnen bestaan; maar +alles wat in engeren zin tot de litteraire uiting zijner ikheid behoort, +dat is bijna immer beïnvloed door die periode en bijna nooit door die +van '80 of de onze. Tot een visie--ge herinnert u Onder den +Brandaris?--als die der "vier goudgehelmde, goudgepantserde reuzen", die +van Rembrandtiek licht omgloorde "wandstaanders", kwam men niet in +Hildebrand's tijd, nog veel minder tot een bijna sensitivistische +aanvoeling als, terzelfder plaatse, van de "nacht, wind en zee (die) +stonden daar met groote doode oogen verbaasd rond die lichtbron," op het +"zwalkend, in eenzame duisternis verloren scheepje". Dàt komt voort uit +het moderne in Haspels, gelijk ook de zéér ontroerende, pràchtig zonder +één kreukje in één stemming gehouden Zaterdagavond-Herinnering, in dézen +bundel. Maar wèl uit dien verleden tijd, wellicht uit iets van het beste +daarvan, is het [p.63] gedistingeerde, savant-samengestelde In den +Staringskoepel op Visite, eene allerliefste causerie, vol van een +luchtige, elegante eruditie; een gelukkige vervlechting van waarheid en +droomen--godlof allerminst Jonathan'sche!--van natuurbeschrijving en +mensch-typeering, fijntjes-effleureerende letterkundige appreciatie en +prettig-aandoende zelfspot. Kom nou eens om zóó'n stuk bij den pur sang +moderne!... Maar De Medeplichtige, dat toch ook een hartig en goed +stukje is, laat dan weer het zwàk-ouderwetsche kantje zien. Hier als bij +Augusta de Wit's Nellis, een strooper, een boer, die der "wrekende +gerechtigheid" ontvlucht, door een dominee wordt geholpen en in +veiligheid gebracht, maar hoeveel sterker is hier Augusta de Wit, omdat +zij modern-koeler voor het geval staat; omdat zij in een speciaal +moderne onverschilligheid voor het verháál, geen behoefte heeft gevoeld, +dit met ouwerwetsche toevalligheidjes op te sieren tot het van een +schetsje, een tranche de vie, een complete, gecomponeerde novelle zou +geworden zijn. Overigens is er niet véél meer van dezen bundel te +zeggen. De Gouverneur-Generaalsche: een aardig stukje. De Maas voor +Rotterdam en Op Holland's Breede Wateren, nou ja, dat zijn van die +goeiige toast-achtige dingetjes, waarvan je, als je in dezelfde +enthousiaste after-dinner-stemming bent als de spreker, +méé-wijntraan-in-'t-oog-lacht, en anders maar 'n beetje verlegen je lip +bebijt. Terwijl Zwakke Kracht en Vriendschap ... over het laatste heb ik +al even gesproken en welnu: zoo is het eerste ook: beide onbeteekenende, +door geen enkele qualiteit den schrijver waardige verhaaltjes, al opent +Vriendschap dan ook met de bijzonder fraaie en lieve beelding van een +meesje, dat op een zwiependen tak een tuinkamer in en uitwiegt. Maar in +Een Mensch, daar is de schrijver weer op zijn sympathiekst, zijn sterkst +en zijn best; daar is hij weer de wijd-opene, zoowel voor het klein- als +groot-menschlijke zoo diep-ontvankelijke begrijper, zoo heelemaal niets +in elkaar knutselend, zoo gansch niet zich verheven voelend boven zijn +klein-menschelijk onderwerp en daardoor juist zoo prachtig erboven; zoo +ontvangend en gevend het leven in éénen tocht. + +[p.64] Naar de taal in engeren zin, als kùnsttaal, als plastisch +materiaal, als rijkdom van éénig-juist beeldende woorden, dáár moet ge +bij dezen ouwerwetsch-modeme eigenlijk heelemaal niet naar kijken. Want +o ho! dan ziet ge wel héél duidelijk dat toen ten jare '80 dat lustige +stormzeetje van De Nieuwe Gids Holland zooveel nieuwen rijkdom +binnenbracht, de stad Haspels aan een léélijk-verzande haven moet hebben +gelegen....-- + +Sept. '14. + + + + * * * * * + + +[p.65] CORNELIS VETH: GIDS VOOR PADVINDERS, PRIKKEL-IDYLLEN VI + + +De heer Veth heeft door het schrijven zijner Prikkel-Idyllen onze +literatuur met een bezit verrijkt, waarmede deze deftig-ernstige, dunkt +mij, wel nimmer zal gedroomd hebben nog eens in haar rechtlijnige, +streng-gebeeldhouwde hollandsche-kast te mogen pronken.--Zeker, wij +hebben meer goedlachsche spotters gehad, maar hoe vaak was, in den +nieuweren tijd, dan niet alleen het genre, maar ook de geest +geïmporteerd! De heer Veth deed beter: het uitheemsche genre ter +verrijking van eigen literatuurschat aanvaardend, begreep hij, dat er +van eenige werkelijke en blijvende winste geen sprake zou kunnen zijn, +zoo hij het niet herschiep door en in eigen geest. Het geluk begunstigt +vaak den moedige. Zou het hemzelf niet meegevallen zijn, dat die geest, +eens aan het werk getogen, zóó kostelijk òn-hollandsch bleek in zijn +schaterend-mal fantastisch doorslaan, zoo gelukkig in-hollandsch bleek +in zijn niet aandikken van de geestigheid, in zijn telkens als kleine +fonkellichtjes de écrituur èven overschijnenden en dan weer bescheiden +plots henen glimlach? Zoo ik u een bewijs moest geven van de +aanwezigheid dier uitbundige fantasie, ik zou mij allicht verplicht +achten u dezen geheelen "Gids voor Padvinders" af te schrijven, want zij +komt uitteraard slechts bij het beschouwen van het geheel tot haar volle +recht en is in een klein citaat niet dan zwak en verminkt te geven; maar +zoo ge dien stillen, nauwelijks merkbaren glimlach mocht wenschen te +zien, dat èven trekken der mondhoeken van den verteller, dat èven +schalk-schuin [p.66] kijken zijner oogen, dan is daaraan gemakkelijk te +voldoen. Ziehier: "Jammer, dat wij niet kunnen genieten van het +prachtige uitzicht, dat door gindsche dichte haag pijnboomen aan ons oog +wordt onttrokken.... Maar hoe wisselvallig hier het climaat is, bewijst +de ontzettende cycloon die daar plotseling opkomt en op enkele meters +afstand van ons alles vernielt, eeuwenoude eiken met wortel en al uit +den grond rukt, de planten mijlen ver wegslingert.... Ons uitzicht is nu +meteen vrij gekomen en wij vervolgen dankbaar en vol natuurgenot onzen +weg." + +Zelden, nietwaar, zal dat vermaarde "droge" van ons overigens zoo natte +Holland, zich als tegelijkertijd zóó sappig en frisch hebben +geopenbaard. En toch zijn deze prikkel-idyllen van onzen begaafden +spotter, in al hun heuglijke deugdelijkheid nog slechts een begin; een +begin, dat dan ook inderdaad noch het verrassende, noch het min of meer +jeugdig-kleine van bijna elken aanvang van iets zeer +beteekenisvol-nieuws mist. Dat beteekenisvolle, en voor ons land +nagenoeg nieuwe, is: de ontwikkeling van den artiest-criticus in diens +eigen lijn tot scheppend kunstenaar: den schrijver van den Conte en +marge--men kent immers de buitengemeen-fraaie, soms zelfs grootsche +kunstwerkjes van een Lemaitre in dit genre?--welke het air heeft van je +zou zoo zeggen géén critiek te zijn en dit toch, o zoo fijntjes, o zoo +stimuleerend en verheuglijk is.??--Toen ik indertijd, de aandacht mijner +Het Jonge Leven-lezers op de Prikkel-Idyllen vestigend, de parodie, om +hun haar wezen duidelijk te maken, vergeleek bij de sluipwesp, die, haar +eitjes in de rups leggend, ìn het lichaam van deze èn door vernietiging +daarvan, eigen geslacht doet geboren worden en gedijen, was, zoo dunkt +mij nog altijd, dit beeld niet onjuist, zelfs ook indien meer in 't +bijzonder in betrekking tot 's heeren Veth's werk beschouwd, voor zoover +dit er inderdaad nu en dan in slagen mocht, het schadelijk broedsel der +Schundlektur te knauwen, maar hoe onjuist daarentegen was 't in zijn +toepassing op dat werk, wanneer men er op let, hoe geheel zonder +boosheid en venijn het is, hoe gul de lach er in klinkt, hoe open en +luidruchtig het leeft. En juist nu [p.67] de coïncidentie dèzer feiten: +dat de parodie op een boek toch in zekeren zin een Conte en marge van +dat boek kan worden genoemd; dat de Prikkel-Idyllen wel ongetwijfeld +zeer geprononceerde parodieën zijn maar ook even zeker kiem-elementen +van de niet-parodiëerende Conte en marge in zich hebben, èn dat de heer +Veth criticus is, doet mij hopen en verwachten, dat 't hem gegeven moge +zijn, ook dezen schoonen uitlooper van den critischen geest in Holland +te stekken. Zulk een Conte kan van alles in zich bevatten: fijne ironie, +diep levensinzicht--wie zou er zich van kostbaarder gehalte wenschen, +dan er bijvoorbeeld in Lemaitre's En marge des fables de Fénelon (Le +joural du duc de Bourgogne) is--; sublieme verbeelding en +liefdevol-fijne critiek--als in dat prachtige En marge de Don Quichotte +(Dulcinée), om nu maar een paar te noemen. En het genre dezer verhalen +lijkt mij des te edeler, omdat zij bijna immer een moedigen wedkamp om +den prijs der hoogste schoonheid, met het "bekantteekende", meestal +wereldberoemde, werk bedoelen! Dat ook de verovering dezer +literatuursoort al evenzeer een diep ingrijpende veredeling van Veth's +werk als een uiterst beteekenisvolle aanwinst voor onze litteratuur zou +zijn, lijdt geen twijfel. Maar hetzij deze verwachting al dan niet in +vervulling moge gaan, reeds nu past het ons, hem voor deze zijne kunst, +al lijkt die slechts een aanvang vergeleken bij gene, den lof te +brengen, die zoo min den talentvollen kunstenaar als den schepper van +een nieuw genre in onze letterkunde vergeet. + +Nov. '14. + + + + * * * * * + + +[p.68] HERMAN ROBBERS: HELENE SERVAES + + +Misschien, neen zeker, ware het wel wijs èn betamelijker van mij +geweest, nièt over deze roman te schrijven. Want zoo ik het al immer als +iets prettigs heb ondervonden, in een beminnelijk "verzoekinkje" te +worden "geleid", 't zij om mij te mogen vermeien in mijn +weerstandskracht, 't zij om de lang niet verwerpelijke zoete heugenis +aan den ten slotte toch beganen péché mignon te kunnen wijden door het +herdenken van deugdzaam voorafgeganen tweestrijd--helaas! hier was geen +verzoeking en ik werd nergens in geleid, maar voelde mij onmiddellijk +vast besloten het misdrijf te plegen, toen ik inzag dat het te plegen +was.... Of ik dus wel later met een heimelijk-monkelend glimlachje zal +kunnen terugdenken aan dèze zonde? Of ik mij niet schamen zal?... +Komaan, laat me er maar niet verder over piekeren en mij aan het +noodlot, dat mijn ijdelheid nu eenmaal over mij heeft uitgesproken met +die bereidwilligheid en gemoedskalmte onderwerpen, die, verbeeld ik mij, +den meesten mijner geëerde collega's in zulk een geval wel niet héél +vreemd zullen zijn....-- + +Toen ik Helene Servaes had gelezen stond het vast bij mij, dat ik met +mijn kostbaar critisch inzicht zou gaan geuren--een zonde tegen den bon +ton? best! maar het niet te doen dan toch weer een beleediging van het +nieuwe heiligje, Il Santo Egoismo; en als ik dan toch tusschen twee +zonden kiezen mòet.... En ziedaar dus: het is nu precies vijf jaar +geleden, dat ik in mijn studie over Robbers hem "den dichter-prozaïst +der liefde bij uitnemendheid" onzer literatuur noemde, en, ei, ei! ik +voelde en voel het nog zoo duidelijk: hoevelen zullen [p.69] toen wel +niet binnenkamers om die "overdrevenheid" hebben geglimlacht: de Robbers +van De Roman van een Gezin was juist toen pas zoo een heel andere +gebleken dan die van Bernard Bandt, van Annie de Boogh; dat passievolle +kunnen-beelden van het liefdeleven scheen zoo mèt de eerste jeugd +verdwenen en plaats te hebben gemaakt voor het koeler vermogen van +minder romantischen en bezadigden realist, beelder van economisch en +familiaal groepsleven.... En intusschen! hoe heerlijk heb ik nu toch +maar gelijk gekregen.... Want Helene Servaes is een sterker beelding van +de alles-beheerschende liefde, dan Robbers tot nu toe geschreven had; +van een liefde machtiger dan die van Annie de Boogh, in eene figuur +grooter dan deze. Zoo ook de laatste wordt gedreven te doen wat zij +doet, door haar hartstocht voor den beminden man, zij voelt zeer wel dat +zij aldus slechts naar haar levensgeluk kan gaan en een rampzalig +toekomstleven onvlucht; zij verlangt dan ook niets liever dan haar +gevoel gehoorzaam te zijn. De eerste echter weet ten slotte zeer +bepaald, dat zij door haar liefde voor den getrouwden man Fokkema ia het +ongeluk wordt gestort en gretig verlangt zij, in volle overgave den +goeden en lieven Lucas van der Marel te mogen behooren, en desniettemin +... haar ontzaglijke liefde beheerscht haar en drijft haar naar wanhoop +en dood. Hier is een tragiek bereikt, die in dat andere passievolle werk +werd gemist: die van den tè zwakken mensch in wien een elementaire +natuurkracht opslaat als een vlam; de tragiek van een mensch, die nu +eenmaal voorbestemd is, een "levende toorts" op het Nero-wreed +natuurfeest te zijn.--Hoezeer dan ook Robbers, met het scheppen van dit +werk, tot de eigenlijke roeping zijner kunstenaarsnatuur is +teruggekeerd, blijkt, dunkt mij, overduidelijk uit het feit, dat hij nu, +ouder geworden, nà het schrijven van dat koeler boek De Roman van een +Gezin, niet alleen het geestelijk liefde-doorleven zijner jonge jaren +verdiept en verinnigd maar zelfs verhevigd herwonnen heeft. Dit valt +geen ten deel, wien niet, als kunstenaar, de liefde èn wortel èn vrucht +èn merg des levens is....-- + +Maar zoo mij een fijngevoelige nu zou vragen of ik, èindelijk en [p.70] +gelùkkig, hiermee aan het einde mijner zelfverheffing ben geraakt en +weer een leesbaar want bescheiden en ingetogen recensent wil worden, ik +zou hem antwoorden: ik denk er nog niet aan! Want vertoont dit werk ook +niet het begin der verwezenlijking eener andere destijds door mij +uitgesproken verwachting? De verwachting, dat eens Robbers' "mystieke +levensbegrijpen zijner jeugd weerkomen zal", dit levensbegrijpen, dat +zich zóó schoon in De Vreemde Plant had geopenbaard en daarna--uit zijn +werk verdwenen was.... Want wie die de beschrijving van Luuk's +gewaarwordingen en liefdevisioen op blz. 184 heeft gelezen, zou niet +merken, dat het dat mystiek doorvoelen was, waarheen des auteurs geest +weer schuchter streefde, of wie ontkennen, dat hij, toen hij zoo innig +dat moment beeldde, waarop Luuk Helene's afscheidsbrief ontvangt, éven +in een van de lagere ingangspoorten der mystiek stond: het sensitivisme? + +Toch, die nu meenen zou, dat de pochende recensent te diep in het +glaasje der ijdelheid heeft gekeken, dan dat hij nog helder genoeg zou +zijn, om de fouten te zien, die hij--niet heeft voorspeld, kwame +bedrogen uit. Hij meent althans nog genoegzaam onbeneveld te zijn, om te +mogen beweren, dat ook uit dit werk weer blijkt, hoe het inbrengen van +een zwak pathologisch element in eene overigens niet pathologisch +getinte romanfiguur zelden een voordeel is. Althans ook hier vermindert +ongetwijfeld de hereditaire dispositie tot zelfmoord in Helene het +algemeen menschelijke in haar, leidt des lezers aandacht een weinig af +van haar innigste wezenheid-zelf en maakt zijn zien van haar als een +ziel, die absoluut door de lièfde beheerscht wordt, een weinig troebel +en onzeker--want nu is niet alleen de liefde Heiene's noodlot gebleken +maar die neiging tot zelfmoord heeft haar bestemming mee gedetermineerd; +men denke er zich eens in, hoe in dat wellicht innigste boek-van-liefde +dat onze literatuur bezit, Geertje, de imposante verschijning der liefde +ontzaglijk verzwakt zou zijn geworden, indien ook daar een dergelijk +element ware ingeslopen!--; en ten leste, daar de figuur van Helene--en +ik spreek ook nu niet van de beelding maar van den gebeelden +mensch--althans [p.71] in mijn geheugen immer als a thing of beauty zal +staan, wordt mijn joy for ever daaraan door dat pathologische +aanmerkelijk geschaad, want niet kan de schoonheid van de beelding eens +menschen daardoor lijden maar wel en maar al te zeer de schoonheid van +dien mensch-zelf. Want indien, zooals Helene Servaes, die mensch a thing +of beauty ìs--en als wèlk een aandoenlijk schoon, spiritueel figuurtje +zie ik haar niet!--dan is dat pathologische de barst daarin, de +verminking daarvan....--En voorts meent de recensent niet minder +duidelijk te zien, dat door de sterke concentratie van des kunstenaars +aandacht op de lichtende hoofdfiguur, hij niet gemerkt heeft, dat zijn +helper, de geroutineerde-schrijver, zich nu en dan al te veel met de +andere figuren bemoeide. Er is daardoor in de beelding dezer laatste +hier en daar iets cliché-achtigs gekomen. De vakman Robbers schrijft tè +gemakkelijk, diens stijl is té gul-joviaal en ontaardt soms in diezelfde +routine-gulheid en jovialiteit, die men bijv. ook vaak in het optreden +van populaire volksleiders kan aantreffen. En mede hieraan is het ook te +wijten, dat soms de dialoog te weinig individueel-genuanceerd, naar den +aard der sprekende persoon, is Luuk is menigmaal heelemaal +Croes-achtig--de lezer herinnert zich die prachtige vaderfiguur in De +Roman van een Gezin?--en ook zijn vrienden hebben soms dat zelfde +bruyante, haha'ërige en handtastelijk lawaaiende als deze. Máár dat +minder goede blijft nooit lang. Zooals, dunkt mij, een meester-schilder, +die zich plotseling herinnert, dat daar in den anderen hoek van zijn +atelier, zijn leerling misschien iets god-weet-hoe staat te bederven, +haastig naar deze toeloopt en met een enkelen toets een fout verbetert +en iets kunst-lévends in het werk brengt, zóó springt dan gauw de +kunstenaar Robbers den vakman terzijde, duwt dien even weg, en ... kijk +nou ereis ... hoe aardig en mooi in eenen ... door dat ènkele kleine +trekje.... We genieten weer ...--Dit alles nader te argumenteeren valt +natuurlijk buiten het bestek dezer critiek en trouwens hoe weinig belang +heeft het, vergeleken bij het heuglijke feit, dat de schrijver van dit +boek er het schoonste en meest eigenlijke van zijn kunstenaarsschap, +zooals dat uit zijn jeugdwerken bleek, nu op verder [p.72] gevorderden +leeftijd, versterkt en verinnigd in mocht uiten. En ik zou hier dan ook +gevoeglijk kunnen eindigen, zoo het schrijven over Robbers' herontwaakte +mystieke neigingen en over De Vreemde Plant mij niet een mijner +literaire ergernissen te hevig had doen voelen, dan dat ik haar niet +luchten zou. Dat die prachtige ook door van Deyssel zoozeer geprezen +novelle maar in den, naar ik meen vrijwel vergeten, bundel van Phocius +blijft opgeborgen, ik vind het zonde en jammer. Want de twee andere +verhalen daarin,... vooral Een Kalverliefde.... Het geval doet mij +altijd denken aan dat ongelukkige meisje, dat niet gescheiden werd van +het lijk van het met haar saamgegroeide zusje en daardoor zelf sterven +moest. Waarom ook hier niet resoluut het chirurgisch mes genomen en het +levende, mooie kind van 'r dooie familie bevrijd?... "Ho, ho, dàt gaat +toch te ver, toch zeker te weinig nuchter voor een medisch advies!" hoor +ik hier plotseling en heftig mijn voorzichtige en fijngevoelige +roepen.... Maar och kom, wat zou dat! Is dan in vino--zelfs dien der +ijdelheid--geen veritas?... + +Mei '15. + + + + * * * * * + + +[p.73] H. VAN LOON: TROUWELOOZEN + + +Een caleidoscopisch boek. Een wemeling van figuren, gebeurtenissen en +analysen vermoeit des lezers aandacht en doet hem zich afvragen, of 't +niet te veel gevergd zou zijn, van dezen jongen, schoon zeker +talentvollen auteur reeds te verlangen, dat àl zijn figuren zouden +werkelijk leven, àl zijn gebeurtenissen in duidelijk zichtbaar causaal +verband zouen staan, van àl zijn analysen niet soms de een de ander zou +logenstraffen. En inderdaad, hoe klaarder onze kijk wordt op dit werk, +des te duidelijker blijkt ons, dat we dit alles maar niet moeten +eischen. Want zouden wij dit wel doen, schipperden we niet wat met onze +overtuiging, dat wij feitelijk èlken schrijver zoodanigen eisch mogen +stellen, onze teleurstelling over de afwijzing ervan, bracht er ons +allicht toe, uit gemelijkheid den auteur de lof te onthouden, waarop hij +toch onbetwijfelbaar recht heeft. Overigens, die lof--zoo beteekenisvol +hij ook moge zijn--is spoedig genoeg gezegd: de menschelijkheid van dit +werk en zijn schrijver is een veel-omvattende en innerlijk-rijke, èn: de +uitbeelding is nergens zoo mislukt, dat wij niet overal de aanwezigheid +dier menschelijkheid zouden kunnen voelen. Máár: die voelend ziet men +ook onbetwijfelbaar tegelijkertijd in, dat, hadde de auteur nog wat +gewacht, gewacht namelijk tot hij als kunstenaar de behandelde stof +volkòmen meester was, het werk aan deugdelijkheid véél zou hebben +gewonnen, want nu hij dat niet heeft gedaan, nu hij al te haastig, heel +z'n mooie bouwdoos bij elkaar gegrist, de literatuurtrap komt opgehold, +nu ziet moeder Critiek helaas, dat hij de mooie blokjes en beeldjes +leelijk heeft door elkaar [p.74] gerammeld: daar is een hoekje afgebotst +en hier een spijltje verbrokkeld en de boel past niet meer precies op +elkaar....--En niet alleen dat de logiek van het gebeuren in dit werk en +de logische continuïteit der analysen wel eens zoek zijn, maar er is ook +iets in dezen roman, dat men misschien het best den epischen esprit de +l'escalier zou kunnen noemen: nog hebben wij sommige figuren niet goed +aangekeken of daar staan plotseling weer een paar spiksplinternieuwe +voor ons, en, eindelijk, nadat we die dan een paar bladzijden lang +hulpeloos en vervreemd hebben aangestaard, komt op z'n elf-en-dertigst +en in 'n "naschuitje" pas de verklaring aangewiebeld, wat ze daar nu +eigenlijk te maken hadden.--Verliest dit boek nu en dan voor een wijle +zijn karakter van psychologischen roman, geeft het 't leven in handeling +en dialoog van zijne figuren-zelf, hoe dikwijls, zèker, achten wij 't +ook dàn zéér gelukt, maar ai! welk een onmacht grijnst ons ook somtijds +aan. Men behoeft maar in 't begin die scène te lezen, waarin Lotte Geert +haar ontrouw bekent, om voor een mislukking te staan, die moeielijk als +zoodanig kan worden overtroffen. Ook de dialoog is, door het geheele +werk heen, moge zij slechts zelden slecht kunnen heeten, bijna even +zelden zoo van leven fonkelend, als men het recht heeft te verlangen. En +wat toch in den psychologischen roman, wil hij voortreffelijk heeten, +onontbeerlijk is: een analyse van fijne, diepe vondsten èn een +beeldend-analyseerende taal--zij zijn grootendeels afwezig. Maar in +weerwil van dit alles, al wàre niets anders geslaagd dan die ruige, +tintel-levende figuur van Geert, dan nog zou deze ons duidelijk maken, +dat wij hier met een schrijversaanleg te doen hebben, die zóóveel in +zich bergt, dat ze zich de wat grootscheepsche weelde mag veroorloven, +een omvangrijk en gedeeltelijk minder gelukt werk als dit, ons als zeer +betrouwbare belofte van vele toekomstige volkomen-gelukte en rijpe te +geven. Bezit en hoop dus ... ten slotte blijkt het niet weinig wat de +heer Van Loon ons schenkt. + +Febr. 1916. + + + * * * * * + + +[p.75] CYRIEL BUYSSE: OORLOGSVISIOENEN + + +Een zeer vermakelijk èn diep-aandoenlijk boek. Ziehier in weinig woorden +de twee ver uiteenloopende eigenschappen van dezen bundel gekenschetst, +eigenschappen, die maar al te zelden beide in het levenswerk van één +auteur worden gevonden, nòg zeldzamer in één boèk voorhanden zijn. Men +moet dan ook al een rasepicus, een volbloed romancier als deze groote +Vlaming zijn, om ze beide in zóó kort bestek, verweven in figuren zóó +vol leven en tevens zóó luchtig èn geacheveerd gebeeld, te kunnen geven. +De satyriek-humoristische verhalen: De heeren Bollekens in oorlogstijd, +Het oorlogshuwelijk van meneer Calkoen en Rikiki vullen meer dan twee +derden van den bundel. De uit hun evenwicht geslagen, smulpapige +rijkaards met "de mooie meid" in de eerste novelle; in de tweede de oude +scharrelaar, die elke twee jaar een andere dienstmeid neemt, en nu tegen +'t einde van zijn leven dan toch waarlijk door de toevallen van den +krijg wordt gedwongen met de laatst bij hem in dienst getredene te +trouwen; de generaalsfamilie, die door het kleine schoothondje +getyranniseerd wordt in het derde verhaal--zij alle vermaken, terwijl in +Rikiki, in de boeven-scène, zelfs een Decamerone-achtige atmosfeer wordt +gevoeld. Ook deze verhalen zijn vol van de inwerkingen en 't gebeuren +van den tragischen oorlogstijd, maar toch, het eigenlijk bij zulk een +tijd behoorend groote sentiment liet zich niet dan onderwaardig aan +hunne half-comische figuren verbinden. Het filtert maar zoo'n beetje +door de novellen heen. Maar dan doorleven we in drie vlot geschreven, +anecdotische "niemendalletjes"--waarvan nochtans het middelste, [p.76] +In de vuurlinie, een hooger waarde allicht mag hebben als rake beelding +van den grondvasten Vlaamschen boer--de overgang naar het +diep-aandoenlijke. Dit laatste openbaart zich voor 't eerst zeer sterk +in De Vrijwilliger, den man, die met een bajonetsteek een "vijand" +doodt, en als hij onder zich in de loopgraaf diens brekende oogen ziet, +"pardon" stamelt. Vooral hierin is wel de volle en ònmiddellijk zich +uitende tragiek van den krijg bereikt, terwijl weer eene prachtig +visionnair-beeldende kracht het treffendst in De Vlucht is. Zie eens dit +kleine stukje: "... het scheurde hun door 't hart, maar 't moest, het +moèst, er was geen oogenblik meer te verliezen, zij hoorden de +vernieling in de verte aanloeien, en zij werden meegenomen in den wilden +stroom der vluchtelingen, terwijl daar in de diepte de eerste huizen van +het dorp reeds brandden.... + +"In volle vaart renden zij het roode westen in. Wat zag het vreeselijk +bloedrood dien avond! De zon was onder, maar hoog en wijd over de kim +had zij haar langzaam-tanend bloedlicht nagelaten, 't Was als een +tafereel der wreede, oude tijden. Somber, voorovergebogen in hun vlucht, +holden, in roodachtige stofwolk, die duizenden en duizenden daar wild op +in...." + +En dan bij de lezing van De Moeder, van Singen ... Singen ...! van De +Terugkeer--welke criticus, die geen critiek-machine is geworden, zou +niet zijn wijde aandoeningen van mede-lijden en mede-genieten de volle +heerschappij over zich hebben gelaten.... Het is dan ook mede daaraan, +dat de lezer het heeft te wijten, zoo hij hier het sausje missen moet, +zonder 't welk het gerecht van een Buysse-bespreking door een kok van +dèzen tijd, die op z'n goeden naam gesteld is, niet mag worden +opgediend, het sausje, welks ingrediënten bestaan uit 'n paar lepels +vaderlandsliefde van Buysse, liefst opgewogen tegen en goed vermengd met +die van Streuvels benevens wat droppeltjes gòeie Hòllandsche azijn +erover been....--Helaas, ik arme, ik kan er hem niet aan helpen. Maar +niettemin verwaardige hij zich dit zeer bescheiden schoteltje te +proeven.... Het smaakt alleen naar Buyssensche menschheids<i/>liefde? Ik +ontken 't niet, maar zou dat ook niet voldoende kunnen [p.77] zijn? ... +En komaan, wèg nu maar met deze keukenmeiden-beeldspraak. Ik zegge hem +slechts nog kort en goed tot besluit, dat als in toekomende tijden naar +de qualiteit der vaderlandsliefde van deze twee geniale artisten zelfs +geen vurigste Coq Gaulois meer kraaien zal, nog duizenden hen lievende +en in hun werken verdiepte lezers zullen getuigen: "Hoe hebben deze twee +de memchheid liefgehad." En is het niet deze liefde, waarop het voor de +literatuurcritiek op aankomt? Is het niet deze in tegenstelling met de +andere, die eene der maatstaven van haar oordeel moet zijn? + +Febr. 1916. + + + * * * * * + + +[p.78] VICTOR IDO: DE PAUPERS + +Roman uit de Indo-Europeesche samenleving + + +Het Realisme, eindelijk beu van de kosjere keuken, heeft zich breeduit +aan de Indische rijsttafel gezet. Anders gezeid: het Realisme--we +moesten eigenlijk van 'n soort Naturalisme spreken, maar dat tooverwoord +roept zóó machtige geesten op ...--na jarenlang het leergraag Hollandsch +publiek onderricht te hebben in wat 'n chochem, 'n sjlemiel, 'n souger, +enz. enz. is, heeft nu een cursus geopend in Totok en Indo, mata glap, +ronggèng, etc. Ons leeren is spelen, en loopt 't een beetje mee, dan +kunnen we zonder eenigen twijfel, zooals we vroeger in 'n wip de +moreinoe hebben gehaald, 't volgend jaar het Indisch +groot-ambtenaarsexamen doen. De Paupers althans behoort zeer zeker tot +de buitengemeen prettige leermeesters in al deze wetenswaardigheden, +want een gewoon-goed boek, een boek van gezonde middelmatigheid is het +óók. De schrijver slaagde erin, zoowel uitzonderlijk-nobele figuren, +Tjang Sina en Grootvader Sam Portalis, als die van een zeer zinnelijken +geweldenaar gelijk Boong Portalis, levenswaar te beelden. Natuurlijk +ontbreekt ook in dit Indisch boek het occulte element niet. Maar daarmee +heeft de auteur een beetje geschipperd. Hij heeft de aarzelingen gekend +wier afwezigheid een stuk als De Vader van Augusta de Wit in de +gelegenheid stelde zoo sterk-eerlijk te zijn, zoo volledig te slagen. En +zooals de afwezigheid van dergelijke weifelingen--gelijk ik destijds +uiteenzette[1]--soms de [p.79] visionnaire kracht eens kunstenaars +bewijst, zoo toont de aanwezigheid een zekere visionnaire zwakte aan. En +dit gebrek aan kracht openbaart zich dan ook niet alleen daarin, maar +tevens, zij het slechts een enkel maal, in een verzwakkende herhaling +van het reeds gezegde of in een onverwachte vernuchtering, als ware er +een plotse breuk in het sensitive en visionnaire leven van den auteur +gekomen en of hij, vreemd, vergeten hadde wat hij pas zoo nadrukkelijk +zei. Maar ik herhaal het: dit gebeurt slechts uiterst zelden. Overigens: +niets dan goeds; er leven een paar lieve, jonge vrouwen-figuurtjes in +het verhaal, Daï en Nini. Mr. van Vierzen Pel, de president-rechter, is +in zijn hartstocht voor Daï zoowel als in zijn immer indachtig-zijn aan +zijn positie, zeer raak gebeeld, en dat zonder eenig valsch pathos, of +de geringste mooimakerij. Kortom, om nu maar niet al de welgeslaagde +figuren gedetailleerd te bespreken, de doorschouwingsinnigheid van den +schrijver reikt overal diep genoeg, om ons duidelijk te doen gevoelen, +dat ook deze Indo-Europeesche samen-leving precies als al hare zusteren +van ons tijdvak, eigenlijk een apart-leving is van in dwaasheid en wanen +bevangen, elkaar hatende en minachtende coterie'tjes en individuen. + +Juni '16. + +Noot: + +[1] Zie De Gids van Juni 1915. Blz. 489 e.v., of mijne Nederlandsche +Romancières van onzen Tijd, dat in 1920 bij de Uitgeefster van dit boek +zal verschijnen. + + + + * * * * * + + +[p.80] P. RAËSKIN: PASTOOR HORSMAN + + +Wie pastoors en dominees louter als novellistische figuren der +Hollandsche literatuur kent, heeft de dominees zelden anders leeren zien +dan, om 't vergoelijkend te zeggen, als een ras van saaie pieten, de +pastoors daarentegen als een groep bruyant-levenslustige menschen, die +om den hemelschen nectar een goed glas aardschen wijn niet versmaden en, +Gode den wierook gunnend, voor zich een edele Havana weten te +waardeeren; vaak ook als naïeve groote-kinderen, met een rotsvast, +primitief geloof in hun religie, soms daarbij tyrannieke autocraatjes, +tòch bijna immer beminnelijk en vóóral: menschelijk. De rollen schijnen +wel waarlijk omgekeerd: aan den eenen kant de dominee, de pater +familias, die nochtans met een gezicht rondloopt--wel te verstaan: in de +literatuur!--als zuchtte hij onder alle ascetische zelfkwellingen en +onthoudingen, die er in het brein van een Yogi zouden kunnen opkomen; +aan den anderen kant de pastoor, die, aan zijn kuischheidsgelofte +getrouw, wèrkelijk een zich hevig pijnend asceet mag heeten en nochtans +de blijmoedigheid en levenslust zelve is. En dìt is dan ook wel de +zuiver-mensehelijke charme der literaire pastoorsfiguur, dat zij zich +nooit op het heel bijzondere harer zelfoverwinning laat voorstaan, ja, +van de hooge waarde daarvan niet schijnt af te weten, en dit daarentegen +het afstootelijke der literaire domineesfiguur, dat zij zich een houding +van onzinnelijk en vergeestelijkt leven geeft, die haar heelemaal niet +toekomt.--De heer Raëskin heeft de dominees de dominees gelaten en zich +ertoe bepaald de pastoorsliteratuur met een zéér liefdevol en in elk +opzicht [p.81] uitnemend en zorgzaam geschreven werkje te verrijken. Het +behandelt de bekeering van een reeds oud en ouderwetsch priester, die +niets van volksbonden en kinderpatronaten moet hebben, tot een modern +herder, die, zelfs véél aan "sociaal werk" doet. Hoe die bekeering zich +langzamerhand onder den invloed van een jong kapelaan voltrekt en het +juist en ten slotte de zonde van dien kapelaan is--hij wordt er door den +pastoor op betrapt, dat hij een meisje omhelst--die de aarzelingen van +den ouden priester overwint en hem, die zijn ontslag reeds wilde vragen, +aan zijn ambt teruggeeft, het wordt door Raëskin met zuiver +psychologisch inzicht, met volkomen ontstentenis van alle mooidoenerij +en in een zeer fijngevoelig beeldende taal weergegeven. Deze laatste is +trouwens door het geheele boek heen zoo opmerkelijk, dat ik het niet +minder als een plicht dan als een genoegen voel er eenige voorbeelden +van te geven. Van een bisschop: "Hij ... boeide door de verrassing, in +zijn grootwaardigheidsbestaan menschengrapjes te willen kennen."--"Over +den ordelijken aanleg dwarste de zon eigen lichtperken, waarin gras en +grint te zaam bloeiden."--De huishoudster "vertilde 't verstelgoed van +haar schoot naar de avondschoone ruimte op de tafel."--En beluister eens +hoe Raëskin's verhaal-stijl mee-rhythmeert met den aard van het +gebeuren. De pastoor heeft besloten zijn ontslag te vragen en neemt een +aanloopje, om dit zijn huishoudster, die hem twintig jaar trouw heeft +gediend, mede te deelen. De vrouw begrijpt hem onmiddellijk. "Ze +verstond uit zijn woorden, dat hij zijn jaren opgeteld had en weg +wilde..." zoo vertelt 't onze schrijver en is er aldus in geslaagd, in +die weinige door mij gecursiveerde woorden van bijbel-plechtige wijding +heel de ontroering dier twee oude menschen op dit voor hen zoo +gewichtige oogenblik te geven--te geven zonder met een woord van die +ontroering-zelve te hebben gerept.--En niettemin, naast zoovele deugden +heeft dit boek deze groote tekortkoming, dat het te ondiep blijft, het +hart-innige leven niet raakt. Dat het sexueele gevoelsleven der +waarlijk-geloovige en kuische priesters--en zulk een is Pastoor +Horsman--een geweldig, schoon soms meer latent, maar dan toch straks +weer [p.82] te heviger oplaaiend, element in hun psychisch complex moet +vormen, wie kan het betwijfelen? En ook: wie langer nadenkt over den +levenslust en de blijmoedigheid dezer, zij 't eenzijdige, asceten, zal +allicht inzien, als ik, dat die levenslust niet slechts niet-strijdig is +met dat ascetisme, maar er zelfs uit voortvloeit. Het wil mij namelijk +toeschijnen, dat zij voortkomt uit de zelf gerustheid, de diep-stille +tevredenheid van den zelfoverwinnaar. Vandaar dan ook deze, ook in dit +boek zoo uitstekend gebeelde, losheid en snaakschheid in den onderlingen +omgang dezer geestelijken: het groote offer hunner machtigste +hartstochten heft hen van zelf boven het pueriel gedoe en den door dat +werkelijke offer overtollig geworden schijn van +"geestelijkheids"-uiterlijkheden uit. En welnu, dit geheele +gevoelsleven, het sexueele complex van worsteling en overwinning of +nederlaag, wordt in dit boek helaas niet aangeraakt--het voorvalletje +met den kapelaan heeft louter compositorische, geen psychologische +waarde--en daardoor wellicht, dunkt mij, niet slechts deze, maar ook +elke andere wellicht mogelijke verklaring van gene blijmoedigheid +gemist.--Vroeg men mij echter wat, naast die groote tekortkoming, wel de +hóógste deugd van dit werk is, ik zou zeggen, dat het trots en in zijn +beperking toch zóó' lééft, dat het bijna de literatuur voor het leven +doet vergeten.... Het doet den lezer droomen naar het leven toe, en al +diens met het boekonderwerp verwante herinneringen roept het op.... O, +die tegenstelling tusschen de hakkelende Pastoor Jansen's niet +alleen--herinner U dien groot-goeden, kinderlijk-zuiveren vriend van +lieven Woutertje!--en de rhetorische Dominee Doelaeker's, maar ook +tusschen de laatsten en de kleiner-menschelijke Pastoor Horsman's--en nu +maar in 's hemels naam: wèl te verstaan: in het leven!--... Hoe jeuken +mij de vingers dáárop door te gaan ... Maar zoo ik 't deed, ik viel uit +mijn literair-critische rol, en het geëerde publiek flóót mij het +tooneel af--terecht!-- + +Oct. '16. + + + + * * * * * + + + +[p.83] LOUIS COUPERUS: DE KOMEDIANTEN + + +Het is nu al 'n vijf jaar geleden, dat ik mij 'n weinig vroolijk mocht +maken om het Antiek Tourisme des heeren Couperus, sindsdien volgde ik +zijne productie slechts zeer accidenteel ... ontmoette ik 'm eens in +zijn tijdschrift, het was mij genoeg: ik zòcht hem niet, hij boezemde +mij geen belangstelling meer in.... Wat mij interesseert in een eens +gróót gebleken kunstenaar, dat is het, zij 't dalend-en-stijgend, +bewegen van zijn genie, en daar nu de heer Couperus van zijner +jeugdjaren genie voorgoed verlaten scheen en een "vruchtbaar talent" was +geworden, een talent met precieuse stijl-versteeninkjes, trucjes, +maniertjes en routine, werd dit mij weldra een quantité négligeable, al +had ook die quantité een zoo geweldigen omvang dat zij alle +letterkundige bourgeois épateerde tot bezwijmens toe. Deze literaire +zeeslang, die zoo langzamerhand alle de landen "rondom de oude +wereldzee" met hare kronkels omvatte, mocht voor mij zoo dik en lang +zijn als ze maar wou en kon, ze mocht heele scheepsvrachten ouë +Romeinen, Grieken en Aziaten vreten--sinds ik meende zeker te zijn, dat +zij toch nooit meer op 't strand mijner verwachting één wèrkelijken +mènsch zou werpen, één naakten mensch, een Jona, maar louter homunculi, +als uit Dr. Wagner's fleschje, zag ik niet meer naar haar om. Tot plots +... daar wordt me nu dit boek toegezonden: een werk wéér over de antieke +wereld, ditmaal hare comedianten; een werk wéér met maniertjes, trucjes +en zeer kunstmatige verkwijningen en verfijningen, maar tevens een met +eenige figuren van waarlijk-diepe, ruw-teedere menschelijkheid: de +dominus-gregis en de gladiator Carpoforus [p.84] vooral. En gaarne erken +ik ook, dat het boek vol fijne stemmingen is, stemmingen vaak verweven +in den dan zeer zuiver en schoon gestileerden dialoog. Doch het is +jammer, schoon niet dan zeer natuurlijk, dat Couperus, sinds hij een +niet meer door het genie gepossedeerd schrijver is, zich te zeer bewùst +is van wat hij doet, en derhalve als hij merkt iets aardigs te hebben +gedaan, dit met alle geweld nòg mooier wil maken, welke bedoeling dan +natuurlijk steevast de haar tegengestelde uitwerking heeft. Zoo beeldt +hij heel bevallig en soms aandoenlijk de tweeling-comediantjes in dit +boek, 'n beetje perverse jongetjes en tevens de begaafdste +tooneelspelers van hun troep, in al hun verhoudingen van jaloezie en +liefde tot de anderen en ook in hun diepe aanhankelijkheid tot elkaar, +in hun onscheidbaar-één zich voelen: ze worden ziek als ze van elkaar +gescheiden zijn. En nu is één van des auteurs manieren, om deze eenheid +den lezer duidelijk te maken, de beide jongens voortdurend hetzelfde te +laten zeggen, denken, en den een telkens den zin te laten afmaken, dien +de ander heeft begonnen. Een aardig vondstje. + +Maar helaas, dit dient hij ons nu zóó vaak en zonder erbarmen toe, dat +je wel wee moèt worden van dit dooreengekakel: dat je de nervositeit +krijgt van iemand in een benauwend gedrang, doordat het is alsof die +jongetjes elkaar aldoor op de hielen trappen. + +Een andere maal, bij die uitstekend-gebeelde openingsscène in Nilus' +taveerne, laat hij te midden het vertienvoudigde Jan Steen-rumoer +telkens een ezelskop door een luik komen kijken en zijn I-ha balken. +Máár eilaci, Couperus-zelf heeft weer eens gezien hoè aardig dit is, en +nu wordt hij klaarblijkelijk door zoo een Midsummernight's +Dream-Titania-verliefdheid op dien ezelskop bevangen, dat hij dien ter +eere niets beters weet te doen dan bij deze gelegenheid, van zijn proza +--let maar op:"... om de volte, de veelte, de vaalte van het vage"--een +v-stal te maken. In trouwe: wie begaat nu zóó een alliteratie-trùcje èn +meent, dat-ie iets moois heeft gedaan, behalve een veertienjarig +gymnasiast?! Zoo wisselt voortdurend het kinderlijkst--vaak +kinderachtigst--spel met den diep-menschelijken ernst af. Hoe uitstekend +[p.85] bijv. zijn met weinig trekjes de edele figuren van Plinius den +Jongeren en Tacitus, de geestige van Martialis gebeeld; hoe +zuiver-idyllisch van toon is hun tafelend samenzijn. En zoo dan kon 't +gebeuren, dat ik in mijzelf, al lezend, èn fel spotte, èn genietend +prees.... Ja, laat mij naar waarheid hier boekstaven, dat ik ééns zóó +ontroerde, dat deze mij oude en vertrouwde gedachte jong-heftig uit haar +sluimer zich hief: hoe schoon is het leven naar alle zijden, de ruwe +kracht van het volk èn de decadentie der verfijnden; wanneer zal ik toch +den Eeuwigen Grond benaderen, waaruit heel die wereld van +onafzienbaar-ver fonkelende en elkaar vijandige verscheidenheden +ééndràchtig en diepgevoed geboren wordt. + +Dec. '17. + + + + * * * * * + + + +[p.86] FELIX TIMMERMANS: HET KINDEKEN JEZUS IN VLAANDEREN + + +Was het Timmermans' benijdbare bestemming in zijn verrukkelijk Pallieter +een menschenkind tot een god te doen worden, een genieter en god van het +blijde leven--want in waarheid: wie zou in zulk een volkomen-leedlooze +een mensch kunnen herkennen?--In Het Kindeken Jezus, dat wonderlijke, +droom-vage èn droom-felle boek, verhaalt hij het begin der oude en +eeuwig-jonge geschiedenis van den God, die mensch werd, eene +geschiedenis zoo oud als de wereld, doch die in de evangeliën eens haar +onze westersche wereld meest beïnvloedenden vorm vond. Onze schrijver +zou ongetwijfeld de tegenstelling-zelve tusschen deze zijne beide +boeken, tot een magistrale grootheid hebben gevoerd, indien hij na den +Man der Vreugde nu den Man der Smarte hadde gebeeld. Zóó ver en hoog +echter reikte, reeds blijkens den titel van zijn werk, zijn bedoelen +niet. De Christus-tragedie heeft een idyllischen aanvang, en tot dien +aanvang nagenoeg heeft Timmermans zich bepaald: waar zich ook dáármede +reeds het gewèldig-tragische vermengde, waagde hij-zelf, gelijk we +zullen zien, zich aan de beelding nièt. Moeten wij dit alles betreuren? +Ik betwijfel het. Het vermaarde boek van Buber Die Legende des +Baalschem, schoon vòl van het diep-schouwend geestelijk-zien en de +exquis-kunstige beeldende-en verhaal-macht, onverbiddelijk van noode +voor de herschepping van zulk een God-Menschelijk leven, geeft nog +slechts een vermoeden van de dramatische kracht, voor de herschepping +der Christus-figuur vereischt. Zou Timmermans dit alles hebben bezeten? + +[p.87] Zouden wij meer hebben gekregen dan de schoonheid, zij het een +rijke of sober-diepe--en ik denk hier aan van Schendel's De Mensch van +Nazareth en óók aan zijn Shakespeare--eener uiterste subjectivatie van +het verheven Object, welke tevens diens transpositie naar een zooveel +lager plan beteekent?... Neen. Want dit boek is niet alleen Ernst, het +is ook een Spel, en ik geloof niet, dat dè beelder van Jezus' leven tot +een dergelijk, zij 't edel, spel nog begeerte zou hebben. Reeds in den +compositorischen opzet van het werk treedt dit ernstig-spelen, deze +spelende ernst aan den dag. De Jood is een Vlaming, Palestina Vlaanderen +geworden, Bethlehem een Vlaamsch dorpje, Nazareth ligt aan de Nethe en +Gent heet flamingantisch-snedig het Vlaamsch Jerusalem, terwijl zelfs de +rabbijnen tot pastoors verontbesnijdenist en vercelibataird zijn! Spel, +nietwaar? Maar de ernst is die der groote liefde, welke den Beminde +dicht bij zich, in eigen land wilde zien leven. En: dat aanschouwelijk +wordt gemaakt als zelden te voren, hoe men den kern van een zelfde +diep-menschelijk gebeuren gelijkelijk beleven kan in het eene land als +in 't andere, in de eene eeuw als de aêr. De eeuwen en de landen zien +wij heengedragen als een licht-vervangbaar décor--het +Goddelijk-menschelijke blijkt het eenige dat is en blijft....--En ernst +in de behàndeling van het gegeven--het boek is er vol van, de +kinderlijk-reinste en die eener religieuse overgave.--Met welk een +kracht is Maria's verrukking, als haar de hemelsche verkondiging +gewordt, gebeeld; met welk eene innigheid haar moederliefde, hare zorgen +en angsten en Jozef's toegewijde nederigheid. Spel, schoon +onvermijdelijk, daarentegen weer: de primitieve levenshonger van het +oersterke boeren-Vlaanderen walmt als een rook-vlammende-en-duisterende +toorts er door heen; zijn oude, verkreupelde venten met hun +kou-verweerde bakkesen dwalen over de wegen; men ruikt den geur van +kermissen en poffertjeskramen. Maar, helaas óók een spel, en ditmaal een +zeer overbodig en zeer de stemming brekend, is bijna de geheele +Herodes-episode: dit is geen beelding van Herodes, maar die van een +poesjenellenkelder-vertooning zijner figuur! En niettemin ook dáárin, +schoon slechts één oogenblik, fel en echt des konings wanhoop; [p.88] +toch óók daarin dit psychologisch fijnheidje, dat Herodes "de schuld +schudde op zijne vrouw": hadde zij hem kinderen geschonken, hij zou den +moord van Bethlehem niet hebben bevolen. Terwijl in ditzelfde deel van +het boek ons evenzeer treft de weldoende zelfkennis van den auteur, +die--ik zinspeelde er reeds op--zich niet wagend aan eene beschrijving +van dien moord, en die toch ook niet willende missen, haar liet geven +door een Kronijkschrijver van Herodes, die wreed-onverschillig het +gebeuren beziet, en van wien men dus noch de epische kracht noch het +meegevoel verlangt, die men van onzen schrijver zou hebben +geëischt!--Vlaanderen, mogen wij met zekerheid na Pallieter en dit werk +zeggen, is een hoogbegaafd schrijver rijker geworden.--Ook nu staat +boven het vertrapte land een ster, die 's volks onverwelkte kracht en +daarmede zijn Verlosser verkondigt ... zijn literatuur.... Zij heeft ook +Timmermans' ziel zegen en macht gegeven, en doe daartoe....-- + +Dec. '17. + + + + * * * * * + + + +[p.89] M.J. BRUSSE: EEN WORSTELAAR + + +Wonderlijk! Dat zelfde leven, tegen welks stalen rusting gij, moedige +lezer, èn zelfs ik, zoowel in de eerste élan der jeugd als in onze +bedachtzamer jaren, ons zoo menige wonde hebben be-loopen, dat +ònvermurwbaar-harde leven is óók--zóó zacht, zóó plastisch als was. Die +stugge tyran schijnt dan wel de meest slaafsche slaaf geworden, die er +aan zijn hof te vinden is, een slaaf bovendien der oude tijden, die over +meer geheimen van kunst en Wetenschap beschikte dan alle meesters te +zamen, en dier begeerten met één magisch gebaar te stillen wist. Maar +slechts op één voorwaarde metamorphoseert zich het harde Leven aldus. +Bùigt het zich zelfs niet onder den druk van uw wil--een sneeuwworp +gelijk tegen graniet!--het laat zich daarentegen geheel vervòrmen door +uw àlbeheerschende, ingeboren neiging, zooveel sterker dan uw wil!... +Wees een geboren-koopman, en 't Leven wordt u een beurs, een kantoor, +een boekhouder en een brandkast. Wees een geboren wijze: het wordt u een +staâg zich ontvouwend en weer verhullend geheim. Wees een +geboren-ingenieur en het verkeert niet slechts voor u in zijn tegendeel: +een machine, maar laat zich zelfs, u ten pleziere, in telkens weer +nieuwen mechanischen vorm "uitvinden" door u. Dit alles echter, niet +waar, geëerde lezer, weten wij reeds lang; we hebben, zoo niet +Salomo-gelijk, dan toch gelijk Salomo, genoeg jaartjes onder de zon +geleefd, om dat alles te hebben gezien, máár--zooals 't Leven zich +jegens Brusse houdt, dàt hebben gij noch ik óóit aanschouwd. Dàt is een +houding van--ja, het is maar door [p.90] één woord te +kenschetsen--àllerschàndelijkste vertroeteling....--Er zijn 'n paar--ik +heb het meer gezegd--gebòren-kunstenaars in ons land, die tevens +gebòren-journalisten zijn; derhalve dient hen 't Leven, twéévoudig door +hen bedwongen, zoowel tot te doorspeuren jachtveld, als tot een heilig +Brahmanen-woud, naar contemplatie en innerlijkheids-herschepping +noodend. Maar nooit tegelijkertijd wordt het hun die beide. Het zegt: +"Lieven, vóór ge mijn geheim-bloeiende bosschages der +kunstenaarsbezinning intreedt, legt uw jachtwapenen af: dáár wordt niet +gespèurd en vermìnkt, daar wordt aanschòuwd en gelìefd." Dit nu begreep +ik als wijsheid; maar helaas! waar het zijn zoon Brusse betrof, heeft +deze aller partijdige aartsvaders partijdigste Vader het zoo beschikt, +dat Hij hem boven zijne andere kinderen bevoorrechten kon. Tot hèm sprak +hij aldus: "Zoon, véél zij u toegestaan.... Zie, Ik word een mijn voor +u; breek links en rechts zonder erbarmen of verpoozen, mijn duurzaamste +gesteenten uit, en waar de anderen, met éen van de véle die gij delft +tevreden, dat slijpen tot een juweel van licht, en er gouden sieradiën +omheen ciseleeren, wèrp gij die schàtten als kolen op uw wagen, dat de +menschen zullen zeggen: wie dolf zóóveel-en-zóó-achteloos als hij!... En +nòg is Mijn genade niet uitgeput: Sta nu stil in uw werkdrift, zoon.... +Zie! Ik plaats mijn scheppende wondermacht in u ... open uw zwarte +mijnwerkershand.... Wàt ziet ge? Wàt fonkelt daarin ... is het niet een +licht-juweel, omzet van gouden spangen?... Welnu, wèrp het mede op uw +wagen, en het deere u niet. Want weet: het is Mijn wil de menschen te +doen vragen: wáár sleep hij dien steen, wáár dreef hij dit goud? In de +onderaardsche schachten, waar hij doorhaast, door de gruismist van +aard-afval; bij het beuken der houweelen en den donder der +diepte-ontploffingen.... Een vluchtende schim, die ademloos grijpt en +breekt en voortijlt en werpt.... Wáár kòn hij dit slijpen, dit +drijven?--Want, zoon, zij weten het nog immer niet, dat Ik hetzelfde op +oneindig vele wijzen maak, Ik, die het omzichtig werk der +fijnst-geslepen beitels doe mislukken, en zoo Mij dit behaagt, met een +houweel mijn teerste beelden drijf.... Gij, [p.91] zoon, zult mijn +kunstenaar èn mijnwerker, mijn scherpzichtige jager èn in u zelf +gekeerde droomer tegelijkertijd zijn...." + +Oordeelt nu, lezer, mijne woorden: laat de rommelige levensvolheid van +dit Een Worstelaar langs u been rumoeren: het ploffende storten der +brokken levenserts verdooft u.... Dan plots ... ge zièt iets ... ge +grijpt iets van tusschen de ruwe gevaarten.... Een bééld is 't! +brééd-visionnair gehouwen, màchtig in zijn kleinheid.... En dit, en +dit?... Die fonkeldingen.... Ongelooflijk! psychologisch filigrein.... +En dit ... òndoorzichtige zielskristallen, doorzichtig-geslepen.... +Hiervan dus luid, en nu ten dùidelijkste formuleerend, beschuldig ik 't +Leven: dat Het dezen nieuwen Jozef een voorraadmaker, een +magazijnmeester èn een ontraadselaar en koninklijk verwerkelijker van +vreemde droomen, in éénen, veroorlooft te zijn.... En zoo ik 't kon, ik +zou deze bevoorrechting verhinderen. Maar ach, wat vermag een menschje +tegen 't Leven, en dan nog wel een armzalig recensent.... + +Jan. '18. + + + + * * * * * + + + +[p.92] EEN ANTISEMITISCH CRITICUS?[1] + + +Ik had het boek geopend en èven maar den Inhoud doorgezien.... Dan, +zachtkens, liet ik 't vóór mij ter tafel neerglijden, en evenals toen +... in dien machtigen tijd ... toèn! daar het Westen zich tegen het +Oosten verhief en krijgsgerucht de luchten, vulde--al was, gelijk ook in +dien anderen Mâha-Bhârata, dat gerucht meer van speeches dan van +wapengekletter afkomstig--zie ik mijzelf glimlachen, liefdevol +èn--demonisch....--"De Joden in de Literatuur"!... Daar staat het +artikel nu weer voor mij en lacht op zijn beurt ... ja waarlijk! ik zìe +hoe 't lácht, een beetje benepen en verlegen als een aardige, +verstandige kwant, die wel wéét, alweer een malle boodschap van zijn +baas over te brengen, maar nu eenmaal gehoorzamen mòet .... En ik mijmer +weer weg.... Hoe schoon was dat ... die jong-machtige figuur van +Ornstein uit de denkverzonkenheid van zijn wetenschappelijken arbeid te +zien rijzen, en zich te weer stellen ... voor Querido en van Campen?... +Ach wel neen, wàt zouden hem die zijn geweest! maar voor dat mèt zijn +wetenschappelijken hartstocht hem beheerschend toekomst-visioen: een +Jodendom, dat vrij, geestelijk en materieel, zich uit kan leven.... En +hoe schoon ook was, in dien subtielen, kalm-evenwichtigen, polemischen +stijl van Mevrouw Mr. Ornstein de vrouwelijke charme noch het vaste +zelfbedwang [p.93] te zien vervluchtigen voor het vuur--dat de heeren +Scharten, Wiessing en Abas lichtelijk-roosterend vuur--van haar +diep-intuïtief èn wetenschappelijk verwerkt, nóóit afdwalend +nationaliteitsbesef.--Maar dan helaas!...--o, eerste leelijkheid, die +mijn mooi genot kwam storen!--ontwaar ik hoe mijn wenkbrauw-uiteinden +mephistophelisch omhoogrijzen, voel ik mijn neusvleugels trillen van +zàcht-uitgeademde, tráág-gesávoùréérde spotjool.... En ik zie weer Jac. +Levy, een wel begaafde en energisch-opstrevende proletarier, maar toen +te jong, zonder ervaring.... Nauwelijks was hij het Mosgroene Heilige +Bosch ingetreden, om voor de verheven goden, die daar toeven, zijn hart +uit te storten, of er springt een mr.-wiessing op hem af en hapt 'm een +stuk uit zijn eerste-eigengebakken offerkoek ... en ah! welkom! welkom! +dáár is ook weer de heer Abas-van-de-fransche-verzen, welke Querido niet +beoordeelen wou.... Wraak is kòstelijk en zóet, mijn kunstenaarsziel +bemint de schoone wrekers, en dies lijkt mij dan ook de heer de Rosa, +toen hij in De Nieuwe Amsterdammer die wraakneming wilde bestraffen, en +na weigering van zijn stuk er waarachtig ook nog mee naar De Joodsche +Wachter liep, zéér verwèrpelijk en zùùr: had hij niet kunnen weten, dat +"als de redactie (van de Mosgroene natuurlijk, v.C.) zich (tegen opname) +verzet, zijn er steeds naar haar meening redenen voor van moreelen of +intellectueelen aard"? En gebóód dan ook hier inderdaad de +dièpst-begrepen moraliteit niet, dat des heeren Abas wàre beweegredenen +slechts doorheen--een putdeksel bleven stinken?... Maar och, dat is +kleingoed, dat is allemaal kleingoed ... vaarwel Levy, wáárlijk-kranige, +intelligente jongen, die je zoo mooi-autodidactisch uit je +diamantslijpers-ellende hebt opgeworsteld tot een schooner bestaan; +adieu mijnheer Abas, als u je maar vlijtig in het maken van fransche +verzen blijft oefenen, dan zie ik al in niet te ver verschiet den dag +genaken, waarop diezelfde de Rosa u, als den Verlaine Redivivus, een +zijner innigste "Filmpjes" wijdt.... Maar ga nu, ga nu, ik hoor +Scharten's stap, "the step of the master"....--Dàg Scharten!... Maar +néén toch, néén.... Verbeelding! bloeiende, [p.94]lokkende, +verleidelijke, zóó volg ik je niet langer, hìer is de grens; jij zoudt +wel van mijn denken een dialogische klucht willen maken.... Gij +vormwisselende-als-water, fònkel! maar maak den beker van mijn ernst met +je fonkeling vol....--O Scharten, als je destijds had geweten, hoe ik je +uit mijn verte zat te bezien, demonisch-spottend, jawèl, maar toch wel +waarlijk ook met een verteederd medelijden; als je toen mijn blik, en +wat die zeggen wilde, had gevoeld, hoeveel reiner en beter zou dàn je +boek zijn geworden.... Nu krijt je maar: "ik ben geen antisemiet," en +tast, geloof ik, als waar 't naar een wapen, naar een papier in je +zak.... Ah ja, ik ken 't: dat is dat soort dienst-bodengetuigschrift, +dat Mr. Wiessing je in je nood "verleende": "zoo is het ons bekend, dat +Scharten absoluut geen antisemiet is." Ach ik vrees, dat helpt niet +veel, èn jou, èn Mr. Wiessing zal men niet gelooven. Maar luister: +ik--om meer dan een reden is de tijd daartoe gekomen:--ik wasch die smet +van je af in een stróóm van argumenten .... máár bedenk dit wel: wien +een smet wordt afgewasschen, hij wijte het den wasscher niet, dat de +huid in haar ware kleur te voorschijn komt....-- + + * * * * * + +Scharten een antisemiet! Medestanders en vrienden, gij, die hem +verontwaardigd dus noemde, vergunt mij dat ik u thans klaarder inzicht +schenk. Overweegt eens allereerst dit: Wàt zou deze hoofsche en elegante +stylist, deze rijk-ontwikkelde kunstenaar-criticus, die met de roomigste +melk van veler landen literaturen is doorvoed, wiens waarlijk-nauwgezet +en gewetensvol onderzoek zijner critiek-objecten de warmste erkenning +verdient; wat zou déze man hebben gedaan, indien hij waarlijk antisemiet +ware geweest? Zou hij niet, vrage ik u, het voorwerp zijner afkeer ter +dege hebben bestudeerd, om het des te zekerder te kunnen treffen. Zou +hij, hij, zich niet in diens literatuur hebben verdiept, en al wat door +groote verdedigers en tegenstanders daarover is geschreven, met zijn +critische loupe hebben bezien? Ja zelfs--wat hadde dit immers uitgemaakt +voor dezen begaafden en polyglottischen literator--zou hij, in den loop +zijner van [p.95] semitischen aanstoot getourmenteerde jaren, niet +althans een weinig Hebreeuwsch hebben geleerd, om toch ééns ten minste +den gehate in diens eigen huis te kunnen bespieden? Gij antwoordt +bevestigend, natuurlijk. En evenwel, hij deed van dat alles niets. En +wat deed hij dan wel?... + +Hij schreef: + + Want de schuld der Joden is hun erfelijk ongeloof; hun ongeloof in + den Christus; hun ongeloof (vertaalt de beschouwer van dezen + heil-zwangeren onheilstijd) hun ongeloof in de Liefde als de het + menschdom verlossende kracht, + +Hij schreef: + + ... en voor Christus' heilleer bleek het niet rijp (!!) + +Is deze van alle wetenschap gespeende, is deze schamel-geestelijke +herkauwer van zoo evidente, een oneindig aantal malen rééds herkauwde en +uitgespògen, dwaasheid, is déze onze voortreffelijke kunstenaar? Bij +mijn ziel: hij lijkt wel een dorpspastoor uit "het donkere Zuiden", die, +gewaarschuwd dat een gevaarlijk-welsprekend en allicht joodsch +S.D.A.P.-redenaar een propaganda-speech komt houden, op den +voorafgaanden Zondag den kansel beklimt, om voor zijn schaapkens de +Joden als de in haat verzonken, baarlijke duivels "kruisigers van +Christus", af te malen, en hen te verzekeren, dat ze voor eeuwig mèt die +verdoemden in de hel zullen branden, als ze zouden komen te luisteren, +al ware 't maar één moment, naar dien verleider, neen erger: dien Jood +(hu!) dien Satan-zelf thans tot ze zendt!... Hoe kwam dan deze +voortreffelijke geest zóó neergedaald? Het lijkt een moeilijk probleem, +maar mij is 't er geen. Ik denk mij de oplossing aldus: levend, doordat +hij zich wellicht verongelijkt voelde--welken mensch, welken kunstenaar +vooral, gebeurt dat niet op z'n tijd!--in een wanen-doorspookt +halfduister van geestelijke depressie, veralgemeende hij zijne +zuiver-persoonlijke, bijzondere en natùùrlijk nog wel ten deele +gefantaseerde grieven, en zag eene tijdelijke ontstemming [p.96] voor +een grondsentiment zijner persoonlijkheid aan. Maar deze psychologie is +u wat te duister, te abstract? Welnu, laat mij haar dan door een +concreet voorbeeld verhelderen. Denk u een vorst--hoe vaak is 't in onze +tijden gebeurd!--die zijn troon door een revolutie ziet bedreigd, en +zijn smartelijken toorn in een pogrom uitviert--is die man dáárom een +antisemiet?! Hij èn anderen denken dat allicht, en niettemin: welk een +dwaling! Hij is immers niets dan een mènsch, die naar de schoone, +bijna-onbewust werkende, traditie van zijn liefdevol geslacht, aldus +zijn onbeheerscht en maar vluchtig gevoel uit. Is het revolutie'tje +overwonnen, is de troon weer bevestigd, dàn wordt hij allicht weer een +beste vent, doet zelfs een jóódsche vlieg geen kwaad, ja zegt wellicht +beminnelijk, dat die schoon is als een vlinder.... Keeren we nu tot +Scharten terug! Eens in die depressie vervallen, verhinderde hem zijn +ongeloofelijke naïveteit zelfs maar een glimp van den waarachtigen aard +zijns voelens te zien.... Maar hier protesteert gij! Gij gelooft +inderdaad niet, zegt ge, aan een dergelijke naïveteit in een immers +juist zoo voortreffelijk cerebraal-begaafde. Welnu vrienden, ik zal U +dwingen te gelooven, ik zal U bewijzen wat ik zeg. Hij schreef: + + Het "schmeichlen" van het Duitsch heb ik nooit kunnen verdragen, + evenmin als het zoetige woorden-gespuug van den Joodschen + marskramer. + +en is zoo naïef er niet aan te denken, dat men hem zal toevoegen: maar +waarde heer, spreekt ge in 't huis van den gehangene niet wat àl te luid +over het touw? "Schmeichlen", "zoetig woorden-gespuug"! En dit dan: + + ... is het niet de bedroevende waarheid, dat Holland, zonder "De + Telegraaf" niet eenmaal aan die heftige oppositie der gansche + menschheid zou hebben deel gehad? Dat "De Telegraaf" voor een àl te + groot part het geweten van Holland heeft moeten zijn? Het is om die + reden ... dat de uitnoodiging van "De Telegraaf" tot medewerking, + wel zéér aantrekkelijk voor mij was. + + +[p.97] Het slachtoffer, Zionistische medestanders, van ùw +antisemietisme-beschuldiging vergeve mij: ik heb zelden van den meest +ruggebogen duitsch-joodschen commis-voyageur--dè vereeniging dus van +afgrijslijkheden!--een "schmeichlender" en "zoetiger" toon gehoord! Want +zelfs al ware "De Telegraaf" een zoo ideëel-geredigeerd dagblad als +Scharten 't geloofde--gelooft hij 't nog?!--welk eene "schmeichlende" +smakeloosheid blijft het dan niettemin, op den eigen oogenblik, dat men +een betaalde taak van iemand aanvaardt, dien werkgever--ja, want al +leven we ook in nog zoo'n rose Literatuur- en Kunst- en Ideaal-hemel, +eene andere aardsche verhouding is er hier toch niet--dien werkgever, +zeg ik, zoo uitermate-liefelijk te begroeten. Maar och, wellicht vergis +ik mij; wellicht is dat maar dwaze werkmans-trots van mij. Die baaien +rok komt wel vaker uit mijn literatuur-mantel kijken!-- + +Hij schreef: + + Het is voor mij geen gemakkelijke zaak, te schrijven over twee + onzer meest bekende critici, Willem Kloos en Is. Querido. Zoo geel + ik sedert een tiental jaren de verzen, die ik schrijf, niet meer + uit, omdat ik ook over verzen schrijf, en de gedachte niet kan + verdragen, dat men daarnaast mijne eigene verzen voor de modellen + zou willen aanzien van hoe ik vond dat verzen moesten zijn. + +Dat, waaràchtig, schreef hij en is zoo naïef er niet aan te denken, dat +men hem zal vragen: maar waarde heer, ge geeft ook immers novellen uit, +en zijt ge dàn plotseling weer nièt bang, dat men die voor door U +omhooggeheven modellen zal aanzien? Komaan, bedenk U eens goed: àls, +bijvoorbeeld, ùwen verzen eens de "lichte godentred" van die van Boutens +eigen was, zoùdt ge ze dan niet ... nee maar, zoudt ge ze dàn heusch ... +heùschelijk niet tòch maar uitgeven?... O, heilige onschuld, ongerepte +naïveteit van een dichter, die zegt, zijne verzen niet uit te geven +omdat hij verzen critiseert O, heilige onschuld, héérlijke naïveteit van +een dichter, die, opdat zijn [p.98] verzen niét gemeten zullen worden, +ze onder de koren-maat der critiek versteekt en daardoor natùùrlijk +bewerkt, dat men ze onmiddellijk--en nu "in één partij"!--meet. Neen, +dan nog maar liever ze in den "ivoren toren" van Verwey, dan nog maar +liever ze in de "schóóne vindbaarheid" van Boutens verborgen! Onder een +korenmaat!... waar een boertje als ik ze uit kan halen ... wel foei, dat +lijkt me toch de léélijke vindbaarheid van maar een grof +verstoppertjesspel....--En welnu, vrienden, hèb ik U nu niet gedwongen +te gelooven; hèb ik U nu niet getoond, waartoe zulke wáánvervulde +naïveteit soms voert? Maar o, ik zie 't al, ge twijfelt niet meer. +Komaan, dan kunnen we verder gaan. + + * * * * * + +"De Telegraaf" heeft, naast menig kwaads, ook onzen criticus goeds +gebracht. Tusschen Gids en het "Meestgelezen Dagblad" is wèl een +contrast, maar juist de felheid daarvan deed Scharten eenige der hem +bedreigende gevaren merken en hem die althans ontgaan. En ook: de +overgang van den een tot den ander heeft immers, in gòed-bekeken +werkelijkheid, veel vaker plaats dan men wellicht denkt: de +deftig-vrijzinnige kerk uìt en het luidruchtige marktplein òp, daar is +bij onzen stedenbouw immers elk kerkganger op verdacht! Scharten wist +zich dan ook onmiddellijk in 't rumoer te schikken, al tè makkelijk, àl +te nederig weliswaar, gelijk we helaas hebben gezien. Hij voelde er +losser te kunnen zijn en hij wèrd 't. Menig boerinnetje, die daar met 'r +mandje met niet-onberispelijke groentetjes stond, heeft-ie jolig berispt +en geprezen.... Die meerdere losheid was zijn winst; maar 'n +patertje-langs-den-kant met ze dansen, dàt deed hij toch nooit: daarvoor +zat de kerksche wijding hem nog te veel in 't bloed. Dat was het behoud +van zijn distinctie. Hij werd fleuriger dan óóit in De Gids. Hoe geestig +is dat vergelijk van de "zonderlinge geluiden" in Anema's poëzie, met +het "ontstellend gebrul van de bloemenmeid in Pygmalion". Hoe +aardig-beeldend weer dit (over het herdenkingsfeest van "De Maatschappij +der Nederlandsche Letterkunde") "wat er van zij, eene dubbel-en-dwarse +herdenking zal het worden, eene herdenking met een onderkin."[2] En zoo +zou ik wel voort kunnen gaan!...--Maar De Telegraaf bracht hem ook een +andere winst: zij gaf hem meer ruimte: in plaats van een vaak +krap-toegemeten Gids-overzicht over een menigte werken, beschikte hij nu +over een feuilleton-ruimte, zoo hij 't wilde voor één boek. Dat kwam +zijn lust tot de analyse, zijn sterkste zijde, ten goede. Zijne fijne +indringingsmacht verfijnde zich nog wellicht. Aanmerkt eens hoe dit +vermogen, ontwarend het diepste innerlijk in eene uiterste +uiterlijkheid, zich prachtig hier toont: (Over Geerten Gossaert) "Trots +is deze ziel als weinige--het is opmerkelijk, in hoevele dezer verzen +het statige of het steigerende paard verschijnt!"[3] En meer nog deed De +Telegraaf--gij zoudt het onmogelijk hebben geacht, en toch: zij schonk +hem den moed, ééns ten minste hartstochtelijk in zijn liefdesuiting te +zijn. Want Scharten was immer een allerkalmste puntje-op-de-i-zetter, +hij dàcht véél grooter dan hij voelde: hij dàcht stèrk en hij vòelde +maar: fijntjes. En als gij goed de waarheid dezer bewering wilt inzien, +dan moet ge eens de in dezen bundel voorkomende unieke gelegenheid +benuttigen, waarbij Scharten eene onbewuste nabootsing van Van Deyssel +heeft geschreven. Ik bedoel die passage, welke bovenaan blz. 56 begint, +waar onze criticus een boekje uit de kast haalt en dat spottend gaat +zitten bekijken. Dat is, buiten eenigen twijfel, eene reminiscentie van +het "snoezig kistje sigaren" uit: Over kunst, of eigenlijk over den Meer +Henri Borel, nog wel een van de koelste stukken van ons aller Meester, +den grooten Brandende-Voeler. En nu moet ge eens goed zien, hoe snel in +het laatstgenoemde stuk het zich in zijn eigen trèf-zekerheid +verknéuterende spèl tot den strak-ingehouden, staal-vlijmen haat-ernst +en verachting steigert, en daarentegen Scharten's spel, 't spel van een +lieven, guitigen plaaggeest blijft. Maar, constateerde ik, dat De +Telegraaf hem ten slotte den moed tot den hartstocht--waarvan ik u +aanstonds het blijk hoop te toonen--heeft geschonken, ik moet erbij +voegen, dat zij dit geschenk-om-over-te-juichen hem bracht op een +manier-om-van-te-huilen. + +[p.100] En dat is aldus in zijn werk gegaan. Nauwelijks in de +Telegraaf-sfeer van maniakale anti-Duitschigheid en pro-Ententerigheid +opgenomen--in welker gedachtencomplex Nederland precies zooveel meetelt +als zijn waarde van mògelijk trekpaard voor den Entente-oorlogswagen +bedraagt--werd Scharten's wezen tot in zijn diepste gronden bevrucht, +ontwaakte het tot zijn vurigste kracht. Het wezen van dien Scharten, +die, schoon van duitsche afstamming, in Nederland geboren, een +latijnsch-geaard cosmopoliet is met een niet al te warme liefde--waarvan +de onbewuste plichtmatigheid hem wellicht tot dan bleef verholen--voor +zijn vaderland. Al die gevoelens, welke de Gids-atmosfeer verhinderd +had, in hem tot bewustzijn zelfs te komen, werden hem nu als het +uiterst-prijzenswaardige, als het onschatbaarste dat in hem was, +onthuld. Geringschatting van Holland's volkseigen--prachtig Scharten! +juicht De Telegraaf, dáár motte we weze.--Gesputter tegen die overal in +Holland opstijgende "lamme lauwheid: de Neutraliteit ... die bóvenal +beducht bleek voor het mògelijk uitdagend-schijnen eener ridderlijke +houding".... O, snikt De Telegraaf, da'k dat heb magge beleve ... gauw! +ma lodderein-boîte francaise, beste Alexander, mijn vieux brave,elle zit +dans je linker poche....--"Hoe langer en hoe gruwelijker die waanzin +duurt, hoe onverwoestbaarder dat Bewijs in het bewustzijn der menschheid +zal komen te staan. Wie het dus goed met het menschdom meent,--verlangt +niet naar een ontijdigen vrede. Stelp niet de koorts, doch laat haar +uitwoeden." Bravo! Bravo! gilt De Telegraaf, noù ben je eerst mijn +salontijgertje, noù ben je eerst net zoo'n held-achter-de-sohrijftafel +geworden als ik-zelf!--En dan steken we van wal, hoor, we geven 'm van +katoen. De Hollanders zijn "lauwe Laodicenzen", en wat "een slááfsche +indruk" maakt dat, "al die Duitsche uniformen en petten" op de +Hollandsche soldatenhoofden, alsof ze zoo bij "het +driehonderd-zooveelste Pruisische regiment (moesten) worden ingelijfd." +Tot zelfs eene novelle van een onzer schrijfsters is--let op het +maniakale--Pruisisch-systematisch[4] afgewerkt!--Maar dan--[p.101]bòven +zijn nederigheid jegens De Telegraaf, bòven zijn blijdschap ùit, aan dat +ideëele blad te mogen medewerken, stijgt als een leeuwerik uit een +drenzig, vies burgertuintje zijn zingende ziel den hemel der liefde in. +Bij al dat léélijke heeft hij nu ook van diezelfde Telegraaf--en ziehier +nu de vervulling mijner straks gegeven belofte--het schóóne geschenk van +den moed tot den hartstocht ontvangen. Het geheele innige, van zoete +liefde innige stuk Een avond in Florence is niets anders dan het +heerlijk-schoon gelaat zijner liefde tot Italië, maar kenden wij dit tot +heden als een edel, duurzaam marmer, koel als zijns beeldhouwers +sentimenten, nù is 't overbloosd door die nieuwe, die pas ontstoken vlam +van den hartstocht. Welk een jammer--voor mij--dat mijn genot alweer +niet onvermengd mocht blijven. Want ziehier de storende gedachte, die in +mij rees: o naïeve Scharten, zijt gij de man, die den Jood zóó smadend +zijn vreemdelingschap voor de voeten mocht werpen, gij die zóó over +Holland en zóó over Italië kùnt spreken; die u gebonden voelt "aan dat +heerlijke land, waar gij (u) meer dan érgens elders thuis ging(t) +gevoelen"; gij dien, thans hier in Holland levend, nochtans in +betrekking tot Italië het spraakbeeld naar de lippen dringt van "het in +twee jaren niet terug geziene ouderlijke huis"?! Onderzoek u-zélf, máár: +uw diépste ziel, èn: hoed u ervoor, die onbewust te +vereenzelvigen--schoon-scheppende éénheid als gij beiden vaak zijt--met +de psyche uwer wel cosmopolitisch-beeldend-geniale, maar naar haar +grònd-aard en -wezen stoer-hollandsche vrouw ... en nà dat onderzoek zég +mij: wéét gij u-zèlf geen "eeuwige vreemdeling" in Holland?... De ziel +van Scharten en de ziel van De Telegraaf.... Hier Raemaekers! daar is +een nieuw motief voor een nieuwe prent Soeurs Latines. + + * * * * * + +In dezen bundel van een makkelijk leesbare en zuivere écriture, welke de +grondigheid niet tekort doet; in dezen bundel, puur-eerlijk en +subjectief-juist in wat hij zegt, waar hij zich maar niet tot een +volmaakt onbevoegd gebeunhaas in rassen-theorie, politieke tinnegieterij +en ridicuul-oudbakken, quasi-religieus pseudo-fanatisme verdwaast +[p.102]--in deze opstellen is nog al wat veranderd! Tegelijk met de +verdwijning uit Twee Critici van de prachtig-openhartige, warme +waardeering voor mijn Gids-studie Oude en Nieuwe Joodsche Dichtkunst, +verzonk ook de belofte "daarop terug te komen" in 't niet. Dat begrijp +ik.... Oók mijn "Oostersche kleverigheid" verdween--helaas welk eene +bohémien-artistieke verspilling in dezen duren en gomloozen tijd! Het +zij zoo.... Maar wat had behóóren te verdwijnen: al die dwaasheden, +waarover ik 't had, diè zijn gebleven. Hadt ge ze toch, o Scharten, +geëlimineerd, hoe anders van toon en inhoud ware dit opstel geworden, +ook al hadt ge, o gelóóf me, mijn "Oostersche kleverigheid" dan niet +afgewischt. Dán zou ik niet noodig gehad hebben te bewijzen, dat gij +geen antisemiet waart, gij zelf zoudt 't hebben bewezen. Wie van zich +afwerpt den ontvreemden mantel en liever onder de barre kou des hemels +gaat, dàt is een moedig man; niet hij die zégt: "die mantel behoort een +ander", maar hem tòch dráágt. Wie zélf van zich afwascht den zij 't +léélijken, maar hém toch beschérmend-maskeerenden grime-smeur staat +dichter bij Christus en Zijn Jóódsche Liefde, dan wie Zijn door de +eeuwen verminkte beeld de voeten wascht, o Scharten....--Destijds zweeg +ik--ik voelde mij tot dit zwijgen zedelijk verplicht--ik wachtte op een +latere openlichting van inzicht bij je, op eene ruiterlijke erkenning +van dwaling. Zij zijn niet gekomen. Thans moest ik spreken. Ook tot U +Zionistische vrienden, aan wie ik, naar mij dunkt, wel iets goed te +maken heb! Want ik liet u--ik móest u laten--door mijn zwijgen in den +waan, dat gij voor het aangevallen Jodendom streedt, en och, ge ziet 't +nu betreurend: ge verdedigdet slechts twee menschen--van wel zeer +ongelijke beteekenis, maar beiden slechts: ménschen; ik liet u door mijn +zwijgen in den waan, dat ge tegen 't antisemitisme streedt, helaas, het +was tegen: alweer een ménsch, wiens impressionabele kunstenaarsnatuur +mijns inziens door verongelijking tot bezinninglooze onbillijkheid werd +gedreven. En echter, het valle u licht mij te vergeven. Zulk +schijn-antisemietisme heeft maar al te vaak het meest echte gekweekt, +zooals de comedie-dief op de film veel echte [p.103] diefjes in de zaal. +En was het daarom reeds niet geboden er tegen op te treden? Mijn zwijgen +heeft dan ook niets en niemand geschaad. Het deerde mijn vriend den +aanvaller niet, want het gáf hem integendeel tot inkeer en herroeping +den tijd, en de geringste straf, die hem kon treffen, was toch wel in +een vergroote gedaante voor de menschen te staan. Het schaadde ù niet: +want wat deerde het de vlam van uw edelmoed, wie of wat haar ontstak, nu +zij brandde...?-- + +Jan. '18 + + +Noten: + +[1] Carel Scharten: Kroniek der Nederlandsche Letteren 1916. + +[2] Cursiveering van mij. + +[3] ibid. + +[4] Cursiveering van mij. + + + + * * * * + + + +[p.104] C.J.A. VAN BRUGGEN: ALS GE NIET ... DAN! EEN VER-BEELDING + + +Zoodra ge het eerste hoofdstuk--het voorwoord, zoo ge wilt--van Het +verstoorde Mierennest hebt gelezen, ziet ge den zacht-ironischen, den +mild-droevigen en koel-vreugdigen, den schuwen, slechts in wat losse +speelschheid zich uiten willenden geest van den schrijver, ten voeten +uit, voor U. En in dìt boek herkent ge hem weer--hij is nu ietwat +veranderd, maar dit verbaast U niet: gij hebt die verandering +vóórvoeld....--Want ge zaagt ook wel hoe hij kwam aangetreden, deze in +zich-zelf teruggetrokken mensch, door der jaren kronkelende gang, waar +nu en dan schamplichten zijn dàn strak-gehouden gelaat belichtten, maar +ge in de duisternis een weemoedig spotlachje daarop vermoedde--ge zaagt +wel hoè hij opging tot de zelfopenbaring dezer twee boeken. Een +journalistenleven het zijne ... neen, erger: het bestaan van een +kunstcriticus!... Te midden van den grootheidswaan, de ijdele +zelfverheffing, de intrigetjes, het kemphaantjesgekraai, de nerveuse +overspanningen van al die Shakespeartjes en Bouwmeestertjes, heeft hij +dagen èn avonden doorleefd. Onderwijl echter moet hij aldoor stilletjes +naar zijn eigen speelsche droomen hebben gekeken, hoe daar dingen +ontstonden, die toch wel mooi--nee, nièt móói, zal hij op zijn +zich-zelf néérdrukkende wijze hebben gemeend, doch áárdig ... toch wel +aardig ... waren. Maar niet opschrijven, niet opschrijven, kapte hij dan +heftig een nauwelijks gedàchte gedachte af.... Wat is er in godsnaam aan +gelegen naast al het heerlijk-moois, dat de grooten hebben gemaakt ... +en kijk 'us [p.105] al die mallen, die opgejaagden, die +schichtigen....--Hij moet dien dégoût hebben gehad, welken elk +kunstenaar-criticus kent, dien dégoût van den lazaret-dokter aan de +vuur-linie ... te véél wonden, te veel verwrongen gezichten, te veel +mensch wrakken, om Gòds wil hou òp! Maar--de droomen van een +wezenlijk-scheppenden geest als de zijne, zijn sterker dan diens wil. +Zij dwongen hem ten slotte zich te bukken onder hun juk.... Hij gìng +zich uiten.... Maar in 's hemels naam, zoo moet zijn wijze deemoed hem +in een laatste verweer hebben toegefluisterd: zonder iets dat maar op +ophef lijkt, àsjeblieft ... zorg ervoor, dat ze je niet kunnen zitten +aankijken als een wonderdier ... gelùkkig: jij kunt dit leven niet +anders aanvoelen dan als een doelloos spel, bééld 't als zoodanig ... +nog een beetje achteloozer dan je 't wellicht van zelf al zou hebben +gedaan ... òm je maar de vooze gewichtigdoenerij van 't lijf te +houden....--En daar kwam dan het eerst dat vóórwoordelijke eerste +hoofdstuk van Het Verstoorde Mierennest: "Indien de natuur eens +meedeed?".... "Bedenk eens zulk een gril".... "Laat ons het eindloos +getal zulker doode werelden met één vermeerderen"..... "Maar ons +sprookje gaat verder"[1] Dit voorwoord zei den lezers onmiddellijk: +vrienden, trek jullie asjeblieft je galapak uit, je gaat niet naar een +zitting van de Staten-Generaal, maar naar de bijeenkomst van een +debating-club ... begrijpt wèl: er dwìngt ons géén nijpende +wèrkelijkheid tot spreken, noch gaan wij beraden over iets dat is, maar: +wij hebben nu eenmaal lùst tot spreken, en we zullen redeneeren over +iets, dat we veronderstellen te zijn....--Nóóit heeft een werk eene meer +discrediteerende voorrede meegekregen: de verwezenlijking van het +gegeven--het doel van kunst!--in des aanschouwers geest, scheen hier bij +voorbaat onmogelijk gemaakt! Temeer, waar zich de spèl-natuur, de +schaakspel-natuur der verbeelding nog in iets anders accentueerde: in +den ònoorspronkelijken opzet van het verhaal; dien een werelddood +brengenden komeetstaart vol blauwzuur. Want werd [p.106] ons deze opzet +niet onmiddellijk voelbaar als een analogon van een dier, grootendeels +eeuwenoude, "openingen" van het schaakspel, waarmede bijna elke partij, +óók de oorspronkelijkste, óók de geniaalste, begint? Maar dit was dan +ook de schoone triomf, zelfs over mij, die dit alles toch zóó sterk had +doorvoeld, dat den lezer dit áárdige spel, trots àlle tekortkomingen, +trots àlle onwaarschijnlijkheden, langzamerhand tot boèienden ernst +werd!--En toch--ik sprak straks van eene verandering die te voorvoelen +was: in zoo speelsche luim kòn déze scheppende geest niet volharden. +Want weet dit wel: het leven weerspiegelt zich op drie wijzen in de +menschelijke psyche: als doel- en wetten-looze toevalligheid; als +wet-gebonden spel; als doelmatige ernst. En wie nu, als onze schrijver, +meenend in de sfeer der hier als twééde genoemde levensbeschouwing te +verkeeren, toch reeds blijkens de eigenaardige ernst-impressie, welke +zijn werk ten slòtte maakt, in zijn scheppend onbewuste de erkentenis +van de dèrde draagt--diè stijgt, al scheppend, ook bewùst tot deze; die +verláát het spèl. Men ziet dan ook in dit zijn tweede boek duidelijk de +aanvang dezer stijging. Het werd er minder èn meer door. Mìnder: want nu +het puur-fantastisch gegeven is vervangen door dat eener zeer makkelijk +als zoodanig te aanvaarden werkelijkheid, storen ons veel +onwaarschijnlijkheden des te heviger.... En óók minder: omdat de +schrijver niet immer tot de hart-diepte van zijn soms +van-realiteit-nijpend onderwerp daalde, en met name zijn daardoor +geïnspireerde lyriek, hoe fraai die ook op sommige plaatsen zij, als +geheel nog onrijp bleef. Maar méér: door het +sociologisch-bitterder-hekelende van zijn oude en zuiver-gebleven +socialisten-hart; door de toch steviger levende menschelijkheid--de +engelsche professor, de apache, het meisje;--door het prachtig-geestige, +dat het werk doortintelt--de graaf met z'n vier Pommeren! dat is +onovertrefbaar in zijn soort ... dàn vloeien de meest spiritueele +karakteristieken uit zijn pen. Terwijl tusschen dat alles nog kleuren, +vaag, wonderteere van-glansmist-omdeinde visioenen. Naast vrij wat +slordigheid in de taal--soms zeer opmerkelijk in het andere uiterste +overslaande: eene als uit nerveuse behoedzaamheid [p.107] ontstane +verstarring, (een taalgevoel dat, onraad snuffelend, plots waaksch, op +stijve pooten loopt)--zijn er ook wel eenige vreemde stijlinvloeden aan +te wijzen: nàuwelijks èven een de Haansch rhythme; lànger eene +Queridoïaansch-beeldende zegging; zéér lang aangehouden de tóón der +voortreffelijke Prikkelidyllen van Cornelis Veth....--Ik wil nu maar +hopen, dat ik onzen ingetogen auteur niet te veel lof, naar zijn smaak, +heb toegezwaaid, en vooral verzoek ik hem mijne allicht-onjuiste +psychologische analysen te willen verontschuldigen Hij-zelf heeft aan +mijne vermetelheid een weinig schuld! Schoon spel prikkelt tot +medespelen. Jammer slechts dat ik dan een zoo onkundig partner was. Maar +zie, alreeds sta ik op, en de vrije plaats voor het schaakbord aan zijne +Scheppende Droomen latend, trek ik mij in den kring der verheugde en +zwijgende aanschouwers terug. + +Febr. '18. + + +Noot: + +[1] Alle cursiveeringen van mij. + + + + * * * * * + + +[p.108] JOH. DE MEESTER: DE KINDSHEID VAN HARLEKIJNTJE + + +De jòng-geestige, liefdevol-spotlustige verteller, die de Meester +eenmaal was, de verteller van dat onvergetelijk Avontuur van David +Zangvogel èn Petite Reine, benevens de wat +Hildebrand-achtig-gemoedelijke, novellistische verhandelaar, die hij +zoowaar óók soms kon blijken--die beide evenwichtiger wezens bestaan, +blijkens dezen bundel, nauwelijks meer in hem. Zijn nog altijd jeugdige +en rappe geest heeft een toch wat oùwelijk-stèrker physionomie gekregen +... van een vréémde ouwelijkheid, zulk eene als, schoon plòts +geopenbaard, wel altijd bij het wezen moet hebben behoord, of het jong +was dan wel oud; die niets met den vorderenden leeftijd heeft te maken. +Zijn scheppende geest--dáár ben ik er!--lijkt mij de, machtiger dan +vroeger geprononceerde, physionomie van den condor te hebben: +kaalhoofdig, naakt-scherpe oogen, bits-kromme grijpsnavel. Met zijn +fel-flikkerenden blik zoekt hij den hemel af en de aarde over....--Zijn +nerveus-open ziel reageert op alles dat leefbeweegt binnen zijn +gezichtsveld. Alles is hem schoonheidsprooi, hij ziet èn grijpt.... Het +is verwonderlijk wat hij òp kan, wàt hij ver-bijt, wàt hij verslindt en +in hoe korten tijd hij 't doet....--Ziedaar de schrijver des zes, deels +voortreffelijke, deels goede, maar àlle: boeiende, Thuiskomsten; van het +pittige Een geval van Tooneelbescherming en het een beetje, in de figuur +van den schilder, Emants-getinte Oase. Nog altijd is hij de +onverminderd-uitmuntende compositeur van het vlotte, korte verhaal, en +in elk zoo'n verhaal is welhaast een roman saamgedrongen; zij [p.109] +zijn instantané's, maar niet van een-oogenblik-in-'t-leven, doch van +het-leven-in-een-oogenblik. Zijn verhalen zijn vol rillende driften: +hèrsens vòl bevende zenuwen, kloppende aderen. Zijn zinsbouw, zijn taal +zijn incarnatie--pezig-mager, gloed-droog woordvleesch--van zijn vurige, +lijdende, wrang-genietende, het leven een drònk afdwìngende ziel. Warmte +en koude wisselen snel in hem, maar blijvend in hem toch is: iets +hard-staalachtigs, sòms smijdig-vlug als een toestootende degen, maar +soms ook als onverzettelijk omhooggespeerd onder den duister-broeienden +hemel van zijn pessimisme. Donkerte en licht wisselbliksemen dan langs +hem heen, want geen onweer barst in zijn nabijheid los of hij trekt de +ontlading aan ... dan ziet ge fèl den staalglans. Als het gevaarlijke +hemellicht, verraderlijk-snel en wreed, de zich onzichtbaar wanende +zwoel-heimelijke nachtelijkheden der aarde opendekt, vaart het langs hèm +neer, om zich-zelf in den reuk-zwaren grond te begraven. Dit, wat den +schepper in dit werk betreft. De mensch, die niet tot het schepper-zijn +kon stijgen, wijl hij er zooeven vermoeid uit neergezegen was, spreekt +uit het eerste verhaal: De Kindsheid van Harlekijntje. Dáárin leeft de +man, die door de turbulente jacht van scheppende bewogenhden éven +verlaten, zoo graag een héél gewone mensch, dien korten tijd althans, +wil zijn. Daar ziet hij zich nu zitten in een gezellige kamer, en een +anderen mensch tegenover zich.... Heeft die naar hem geluisterd, terwijl +hij scheppend-verhaler was?... De bewonderingswarme blik van dien man +schijnt dat wel te zeggen.... Maar wat doet dat ertoe; van zùlk een +verhaler is nù niets in hem ... hij voelt als een geestelijke koude, een +leegte ... hij voelt een behoefte aan gewóón-menschelijke vriendschap +.... Hij wéét zeker, dat als hij nu in zijn weeken weemoed, zijn drang +naar wat meegevoel, gaat spreken, hij sentimenteel, misschien wel +drakig-melodramatisch zal doen; tòch kan-ie 't niet laten. De oogen +ver-starend, vochtig van verlangensglans, mijmert hij zachtkens over +zijn jeugd, hoe-ie daar in dat oude, kleine stadje, waar zijn ouders +woonden, een jongetje kende, Harlekijntje ... een armzalig, door drank +verdwergd jongetje.... En hij vraagt vertrouwelijk den man tegenover +zich: van die Harlekijntje gesproken: "Heette zijn [p.110] moeder niet +dronken Fie? Was zij uit een Belgisch Seheldedorp".... "Heeft de muziek +Fie gelokt naar de stad?"....--Maar de man tegenover hem ziet hem +koelverbaasd aan. Die begrijpt niet, dat de liefde-gevende schepper +plots een liefde-behoevende mènsch is geworden, en koud antwoordt hij +hem: "Vraagt U mij wie of wat Fie was!... dat wilde ik juist van U +weten.... Wat wilt U toch van mij? Waar is Uw prachtige zèkerheid +gebleven?... O, o ... ik zie 't nu.... U zijt geen schepper meer als +straks.... U zijt 'n mènsch als ik geworden. Ik herken mijn eigen +twijfelen in U helaas, maar ùwe zekerheden herken ik niet meer." En de +man staat op en gaat héén....--O, de Meester, dit is het lot van alle +scheppenden, als dat vreemde heimwee hen naar het gewone mensch-zijn +trekt ...--naar: los te zijn van scheppende droomen; los van die +over-vreeselijke, pijnende gevoeligheid; los van hun onverzadelijke, +dùistere drift naar een vermoede licht, al maar heller begeerd, al maar +heller dan zij ooit hebben gekend ... bevrijd te zijn van dat dunne, +meedeinende, maar nooit wijkende, alles zoo anders kleurende waas, dat +hen van de anderen scheidt. Want nóóit worden zij daaraan geheel +onttogen en nooit hun de zoete vrede der gewone menschen en het +'t-zelfde-voelen met dezen gegeven. Blijf daarom je nerveus-trillende, +je van leven kloppende verhalen schrijven; hoe levend en schoon zijn zij +ook weer hier, al zijn, gelijk in al het levende, doode plekken in hen. +Maar mijmer geen Harlekijntjes meer. Wat de mensch beminnenswaard zelfs +acht in zijn evenbroeder, verwerpt en veroordeelt hij nog in hem dien +hij als kunstenaar meende te hooren, terwijl toen de kunstenaar nièt +sprak....-- + +Febr. '18. + + + + * * * * * + + + +[p.111] R.J. SPITZ: UIT HOOFT'S LYRIEK + + +De heer Spitz maakt zich wel zeer verdienstelijk zoowel jegens de oude +literatuur als jegens den modernen mensch, die hij zich zoozeer beijvert +tot elkander te brengen. Eerst de overzetting van de Beatrijs uit het +Middel-Nederlandsch in het hedendaagsch, een werk, dat, er mogen dan ook +duidelijk-zichtbare vlekjes op zijn aan te wijzen--ik kom er spoedig +elders op terug--toch van een piëteitvollen moed en een schoonheidsbesef +getuigt, die den uitvoerder eeren. Nù deze bescheidener maar niet minder +gewichtige arbeid van het samenstellen eener korte bloemlezing uit +Hooft's lyriek, waarbij echter, daargelaten dat het doen eener keuze +vaak evenzeer een blik gunt in den geest van die haar deed, als een +vertaling in dien van den vertaler, de bloemlezer kans heeft gezien en +wèl gebruikt, om zijn zeer te waardeeren aandeel in het gebodene te +verhoogen door het schrijven eener beknopte, aangenaam-leesbare, zeer +concis-gestelde inleiding, welke met een zekere prettig-aandoende, +vastbesloten flinkheid de dingen bespreekt of noemt, waar 't op aankomt. +Als ge hem, in den eersten zin reeds, zoo terloops hoort zeggen, dat +Hooft's vader "een van de besten en zuiversten van een regentensoort +(was), waarvan de vrijzinnigheid vaak niet meer dan afkeer was van +predikanten-heerschappij en dat meestal slechts voor een vrijheid voelde +die de onderdrukking van anderen als grondslag had en ten eigen bate kon +worden aangewend," dan herkent ge hier onmiddellijk deze uiting als die +van een man, die, ver over zijn vak-omheininkje heen, den wijden +horizont ziet, diens spel van in elkander vervloeiende en elkaar +aanvullende tinten [p.112] begrijpt, en met dat zuiver-eigen begrip zijn +van anderen ontvàngen kennis scheidt, weer samenvoegt, schakeert, en +aldus tot den vollen èigendom van zijn geest maakt. Er klopt iets in +deze zoo aus einem Gusse gegoten inleiding, iets van zoo wàrme +overtuiging ook--men leze bijvoorbeeld die paar regels, waarin de +schrijver "protesteert" tegen een oordeel, dat Hooft een fijner geest +dan Vondel noemt--dat het mij zeer verwonderen zou, indien deze "klop" +niet eens een véél verder dragend geluid uit het brons der taal zou +wekken dan dit, al zal het wel, denk ik, nooit een schóón carillon, maar +slechts een zeer nuttige en, wie weet, ook menig rustig slaapje storende +uur slag zijn. De heer Spitz lijkt mij namelijk niet iemand--het blijkt +m.i. duidelijk uit zijn overzetting van de Beatrijs--van noemenswaardige +kunstenaarsgaven. Intusschen, gewichtiger dan dit alles dunkt mij de +vraag, of zelfs een voortreffelijk uitgaafje als dit bij machte zal zijn +den nieuwen mensch tot de oude kunst te brengen. Bloemlezers van oude +literatuur, in dezen tijd, schijnen mij altijd min of meer op zoo'n oude +dame te lijken, die, als haar coquet kleindochtertje naar haar eerste +bal gaat, uit 'r commode, van achter zeven sloten, een kostbaar antiek +snoer haalt en dit, als in zelf-opofferende innigheid, om het jonge +halsje legt. Maar het kind helaas, ofschoon ze quasi-opgetogen haar +oogen laat schitteren, is er heelemaal niet dankbaar voor ... ze zou +veel liever een van haar moderne snuisterijen dragen, en bovendien: wat +zal Albert, dien ze van de tien dansen zeven heeft beloofd, er wel van +zeggen, dat ze zijn medaillonnetje niet aan heeft?!...--De keus-zelf +overigens lijkt mij hier bijzonder geslaagd. Och ja, natuurlijk: +desiderata blijven er voor mij ontevredene nog altijd. Een kort-regelig +en kunstig vers, ter vertegenwoordiging der soort, als: Ghij suchten +heet, mis ik al even noode, als, na de opgenomen monoloog van Dorilea, +de veel zàngeriger "zang" van Daifilo. En als pendant van Amaril op blz. +14, had ik het geestige en, mij dunkt, den hedendaagschen lezer wel +lijkende Amaril, had jck hajr wt uw tujtjen, er maar bij genomen. Een +bepaalde tekortkoming echter acht ik, dat de fèl-zinnelijke Hooft--hij +had met Boccacio niet slechts zijn humanistische [p.113] neigingen èn +voorkeur voor de letteren boven den koophandel gemeen!--niet door een +vers als Dartelavondt is vertegenwoordigd. Er komt hier, meen ik, een +zelfde tegenzin van den heer Spits, tegen grover-sensueele passages, als +in zijn vertaling van de Beatrijs aan het licht. Maar erger dan eene +tekortkoming: een volstrekt vergrijp vind ik de verminking van Op Liefs +Afweezen. Niet slechts de vijf laatste coupletten, maar zelfs het derde, +dus iets uit het midden, uit een gedicht te snijden...! Bloemen lezen +van een veld en takken afbreken van een boom zijn twee verschillende +dingen! Gelijk ook bloemen lezen iets zeer liefs kan zijn, maar ze +slordig te laten vallen als steken van een breikous, iets bepaald +ònliefs is. Ik doel op eenige drukfouten, die zin of metrum, een enkel +maal zelfs beide, storen, al blijkt, in twee gevallen althans, uit de +noten de juiste lezing wel. In Deuntje: een "wonder-ziek geesje" in +plaats van "wond-ziek." (In hetzelfde gedicht ware 't m.i. beter geweest +Leendertz' noot bij "Gloorroos" over te nemen: de moderne lezer snapt +niet zoo dadelijk, dat dit woord het troetelnaampje van een meisje is.) +Op blz. 26 is zelfs de door Perk opnieuw beroemd geworden regel: + + "En is geen lachje, neen, maer lachens daegheraedt" + +verminkt door in plaats van maer te laten staan: man; terwijl in den +regel: + + "Hier streckt de stock het derde been + "Den ouden man...." + +door in plaats van streckt te drukken: sterckt, de gezegde oude man een +kermiswonder-met-drie-beenen is geworden. Ik begrijp dat de +Errungenschaften op dit gebied van den Grootmeester-aller-Bloemlezers, +den jongere in de oogen steken! Maar toch zou ik den heer Spitz, waar +hij voor dèze uitmuntendheid veel te--goed is, willen raden: keer gij +liever tot de zachtere zeden van het pre-Knutteliaansche tijdvak +terug....-- + +April '18. + + + + * * * * * + + + +[p.114] G. VAN HULZEN: VAN DEN ZELFKANT DER SAMENLEVING. ZIJN KIND + + +De makers der catena fina werden spoedig blind, vertelt Schopenhauer. En +het is mij of ik daarin iets van mijn eigen tijd beleef.... Want wat +dien ouden, Italiaanschen edelsmeden wedervoer, hebben wij dat ook niet +bij zoo menigeen der tachtigers en hunner epigonen te betreuren? Heeft +dat turen op de allerfijnste schakels van innerlijk en uiterlijk +gebeuren, en dat kunstig smeden van gouden woordkettinkjes, sommigen +hunner ten slotte niet het vermogen om te zien gekost, te zien wàt ook, +niet slechts hùn verwonderlijk-fijne vlechtwerk, maar ook heel het +volle, rijke leven?... Zeker: ik geef grif toe: hier vooral kan men van +wisselwerking spreken. Waren de visie op, de neiging naar dat vollere +leven, de gave van den echten menschen-schepper, van nature en meet af +aan, zij het naast hun verbijzonderingsdrang, màchtig in hen geweest, +zouden dàn hunne oogen en handen zich tot verlammens- en blind-wordens +toe hebben kunnen bezighouden met hun onder de loupe bewerkt goud?... +Een ontwikkelingsgang als die van den schrijver van Hulzen wijst mede er +wel op, hoe volstrekt-ontkennend hier het antwoord moet zijn. Van +Hulzen, vooral in 't begin van zijn loopbaan, +tachtiger-epigoon-uit-bewondering en bekoord-zijn, maar allerminst uit +aanleg, heeft óók wel vroeger "catene fine" gemaakt, minutieusen +détailarbeid, máár: op zijn manier: die van den volksman, wien nu +eenmaal de aristocratische neiging tot zoo fijnen arbeid niet in 't +bloed zit en die dan ook mede daardoor ciseleerbeiteltjes en fijn-stalen +hamertjes, allang vóór hij merken [p.115] zou dat zulk werk zijn oogen +verzwakte, in den steek liet, om met den houten boetseerstok in de vette +kleiaard te werken. Waren diè dan ook niet zijn beste boeken, welke, +zich bezighoudend met het lagere en allerlaagste volksleven, +tegelijkertijd, in hun grovere en aard-zuivere menschelijkheid, +afwezigheid van eigenlijke woordkunst en subtiele taalbeheersching, +bewezen hoe zijn vroegere subtiliteit niets dan een kasbloempje was +geweest, ontloken in de hooge temperatuur van het epigonen-enthousiasme? +Ware het daarbij gebleven.... Wie zou er niet blij om zijn, dat een +sterk-begaafde tot zijn oer-eigen natuur weerkeert! Maar helaas: in dit +zijn werk schijnt mij die oude epigoon in Van Hulzen zich op vreemde +wijze om zijn veronachtzaming te hebben gewroken. Hij, die niet langer +edelsmid kon en mocht zijn; die niet langer gouddraad tot fijne +kettinkjes mocht vervlechten, werd hier de fabrieksarbeider, die den +metaaldraad "trekt" en rekt, rekt tot ieder die 't ziet, zichzelf zoo +"gereckt", zoo gemarteld, als die metaaldraad voelt worden! Want, mijn +hemel, wèlke eindelóóze herhalingen in dit boek, geen herhalingen van de +soort, waarin zich het machtig scheppend beproeven, het evolutionnair +modifieeren van een zelfde grondtype, der Natuur weerspiegelt, gelijk ik +dit eens in Querido's werk aanwees, maar integendeel van die welke het +gevolg is van een onmacht, die zich gaan laat, gaan, tot de monden +geeuwen, de oogen tranen, de voeten wankelen van die haar moeten +aanschouwen. Zeker, ook in dat veelszins voortreffelijke boek De Man uit +de Slop viel zulk een herhalen reeds op, maar verderop beterde dat; ik +dacht toen: Van Hulzen, als zoovelen, moet zich eerst "inschrijven" vóór +hij op dreef komt; hièr echter wordt 't hoe langer hoe erger, hier +heeft-ie zich eruitgeschreven. Wèl blijkt dit boek een formidabele +achteruitgang, na het zooeven genoemde werk, na Maria van Dalen vooral, +met die onvergetelijk-prachtige vrouwefiguur; óók als men dankbaar de +aanwezigheid van vele stukjes goede en stemmingsvolle natuurbeschrijving +erkent; óók wanneer men het betreurt aldus over een auteur te moeten +spreken, wiens erbarmingsvolle en diepe menschelijkheid zóó nog de +klamme en lang-slierende druilmist zijner [p.116] onmacht doorlicht, dat +men waarlijk nog vaak, trots een hartkwaalachtig gevoel van weeheid, in +z'n Vrouw Ruffert vooral, een medemensch herkent. Een onmacht overigens, +die niet alleen in compositorische lamlendigheid en een gebrek aan +energische zelfcritiek zich uit, maar ook, zooals na al het voorgaande +wel van zelf spreekt, de taal harkerig maakt èn verslordigt. Hééft de +schrijver wéét van dit alles? En is het thans wellicht ook tot hem +doorgedrongen, hoe walvischachtig een "traan" moet zijn, die iets +"verwarmt", zelfs een "gemoed"? Zoo ja, dan begrijpt hij ook wel waarom +ik mij nog liever met een zijner oude "catene fine" zou hebben geworgd, +dan mij aan dìt rafelige touw, als een makke, critische melkkoe, al heb +ik nù herkauwen geleerd, ter ... "foire sur la place" te laten leiden. + +Mei '18. + + + + * * * * * + + + +[p.117] HERMAN POORT: LITERATUUR + + +Des avonds, als de winkellichten zijn ontstoken, flaneert zoo'n nijvere +winkelier 'ns langs zijns gildebroeders étalage-ruiten. Het is in den +rust-avond na den werk-dag een langzaam geschuifel in de schemer-gedekte +straten van menschen, die stil-áán genot willen proeven, het genot van +het vredige feestje, tusschen den werkdag en den te doorslapen nacht, +den nacht zonder bewustzijn, die daar al naderhaast over hun hoofden, +van boven de straten. De oogen der feestelijk-schuifelenden kijken +dwalerig-vaag, en soms in ongewisse staring, als van menschen aan het +digereeren van een zwaar diner. Het zijn dan ook de nà- en de òp-werking +van al wat verstand en gevoel dien dag hebben moeten slikken, die zoo +hun oogen vertroebelen. De nijvere winkelier schuifelt mede, digereert +mede. Maar jawel, is dat, gelijk van den quasi-slaperigen herdershond +naast de kudde moeë schapen, niet maar schijn? Kijk!... plots +ònttroebelt een felle tinteling zijn oogen.... Een hartklopping +veroorzakende aanblik heeft zijn pupillen verwijd ... nerveus grijpt de +hand den kromhakigen stok, die in den schok der ontroering van den arm +is gegleden ... de tanden bevinnigen een snorpunt.... Wat duivel! Een +nieuw soort jam, die hij nièt heeft ...! Hij verwìnt zijn emotie. Hij +strakt den rug. Zijn gezicht maakt hij effen, maar straks--straks zal +zijn blik nòg troebeler zijn, hij heeft iets erbij te digereeren +gekregen.--En welnu, in dezen driewerf gelukkigen rustfeest-avond, na de +vele, vele uren, dat ik de onsjes en half-onsjes mijner meeningen +[p.118] op de dan blinkende, straks weer verdofte schaal mijns oordeels +heb afgewogen, flaneer ook ik--als hij. En ik ben op jacht als hij. Daar +... daar hei je 't nieuwe winkeltje van Poort. Nou ... noù! niet die +jachthonden-gretigheid in je oogen ... kijken ... jùist: 'n +vòlkswinkeltje is 't ... geen gróóte zaak ... nee, en 'n +Barthold-Schwarz-van-'n-etaleur in zijn dienst heeft-ie ook niet.... +Maar 't is alles proper en netjes, een winkeltje van oud-hollandsche +heldere zuiverheid en eerlijke waren.... Als Baas de Meester het +uithangbord had moeten schilderen, had-ie d'r vast In den lieven Eenvoud +opgezet.... En ik dacht na ... als 'k eens naar binnen ging en wat +kocht, om 't bij me thuis op m'n gemak na te pluizen.... M'n gezicht +kennen doet Poort toch niet, en 't zou trouwens al 'n "reuze"-toeval +wezen, als-ie zelf in dat filiaaltje zat. , + +Máár, nom d'une pipe, hij zat d'r wèl, èn: dat portret door Pieter de +Mets.... Maar 't viel erg mee, daar niet van; na twee glaasjes waren we +al aan 't tutoyeeren: je moet rekenen, we kenden elkaars zaken al +zóólang, en zoo hebben we tot heel laat, in 't gezellige achterkamertje, +met de warm-gele zoldering en de je knus omstaande wanden geboomd, en +het gerinkel van de winkelbel--die was geen oogenblik in rust--omklonk +hem, denk ik, als de muziek der sfeeren. En ik moest maar van alles +proeven, en dan keek-ie me vragend aan. "Poort, jonge", mocht 'k dan zoo +kopwiebelen, "als je me nou toch zoo god-vergeten-inquisitorisch zit aan +te kijken, dan moet ik je maar eerelik verklaren: je Definities bevallen +me niet; als je mijn nou vóóraf had gevraagd ... diè mót je ook niet in +'n volkswinkeltje verkoopen, dat mòt toch Ersatz worden; àls je ze +tenminste voor de prijs, die jou mééste klanten kunnen besteje, leveren +wilt.... Daar nou ...! in die pot Poezie heb je toch heelemaal geen +epiek gedaan, waar of niet?"... Nou, hij kòn niet nee zeggen, want ik +likte juist de lepel af. Maar je bonbons à liqueur esthétique, die ik +daar heb geproefd, wel drommels, daar leken me wel fijne dingetjes onder +te zitten; je bent toch een kranige kerel, dat je die zoo zelf hebt +gemengd en gebakken. En je Pallieter-saus--'n courant artikel, hè, +Pallieter? [p.119]--smaakt naar meer. Ja hoor, ik zie wel, 't is hier 'n +toffe boel, en mijn zegen heb je. + +"Maar toch ... maar toch", en 'k ging weer kopwiebelen, "zie je, óók +voor zoo'n klein volkswinkeltje ... ja got, ik weet d'r alles van ... +val me maar niet in de rede ... zèkèr, je wilt zeggen, je Groningsche +magazijn ... maar och kerel, als iemand 't weet, dan weet ik 't toch +hoeveel betere dingen je daar hebt ... maar hier, zie je.... Daar hei je +nou die trommels Letterkundige critiek en essai ... dat is nou toch +werachies te weinig keus, niet genoeg variatie.... Als ze je nou vragen +naar het merk Querido, wat zeg je dan? En naar Dirk Coster, ik +persoonlijk, as je mijn vraagt, hou van dat merk niet zoo erg, máár, +daar gaat niks van af, heel puik en fijn ìs 't; en naar Verwey en naar +Erens ...? Waarom làch je, schalk duivelskind? Ah ja", en ik moest zelf +lachen--"je zou wel willen hè, dat ik nog één naam noemde, maar nee +vader, je Humor-mosterd, als je maar die Speenhoff-pickles eruit vischt, +is misschien het beste wat je hier hebt, en daarin heb je geen +bijmengseltjes op mijn kosten noodig!" Het was nacht, toen ik naar huis +ging, maar vreemd toch, ik voelde me heelemaal niet moe. Onvertroebeld +in m'n harden kop, voelde ik m'n oogen sterk en vast. En ge zult mij +toestemmen: al was 't dan prettige en lichte kost, ik had toch dien +avond wèl wat te digereeren gekregen.... + +Mei '18. + + + + * * * * * + + + +[p.120] SALAMON DEMBITZER: EEN ZOMER IN GALICIE + +Vertaling door Arn. Saalborn + + +Het schijnt nu eenmaal Hollands lot, zoowel vrij te blijven van de +grootste verschrikkingen van dezen ontzaglijken tijd, als te worden +getart en geplaagd door zijn kleinere misères. En waarom ons dus boos te +maken over dezen bundel juist?... Wat is, bij al de +zoetelijk-hooggestemde arrogantie van het buitenland jegens ons, de +arrogantie en de stroopige sentimentaliteit van dezen jongen, +ongetwijfeld niet onbegaafden schrijver? En naast den voorgewenden +hoogmoed uit het geknauwd-zijn geboren, welke heel het droeve +wereld-leven om ons heen kenmerkt, die, zij het uit de vernedering van +geslachten voortgekomen, geest van blague en ijdele zelfverheffing in 'n +paar vrij onbeteekenende novellettes? Bovendien: aan iederen +leeftijd--ook van de ziel--het zijne; we zouden toch al heel nurksch +moeten zijn, om dezen jongen man, met een hart vol beminnelijk-jeugdige +wereldverachting, verliefdhedens, wijsbegeerte en symboliekerigheid, +niet het genoegen te gunnen, van ons door al deze verhevenheid +volmaakt-geépateerd te toonen--het aan den tijd overlatend, hem het +begrip bij te brengen, dat niet wij de dupe zijner zelfverheffing waren, +maar hij die van onze welwillende onverschilligheid. En bevindt zich dit +werk-zelf al ver ònder het middelmatigste der Nederlandsche literatuur; +van den geest, die het maakte, mag worden getuigd, dat hij zich door een +zeker, helaas haat-geboren, psychologisch-analytisch vermogen, een +decadent-fijne doordringendheid en een hartstochtelijke +ontvankelijkheid, ietwat bóven het middelmatige [p.121] verheft. En dus: +het voor en tegen wel gewogen: het zal geen goed maar ook geen kwaad +doen--laat ons zwijgen. Maar helaas, wie zoo redeneert, houdt er geen +rekening mee, dat affiniteit en plotseling, zij 't door een uitwendige +oorzaak, weer actief wordend atavisme --ge hebt 't nog onlangs bij den +talentvollen Goudsmit gezien[1] --véél vermogen, en dat onze toekomstige +Joodsch-Hollandsche auteurs daarvan, in dit geval, zeer makkelijk de +dupe zouden kunnen worden. "Atavisme?" vraagt ge verwonderd, "zekere +affiniteit, dat is mij duidelijk, maar waar haalt ge het atavisme +vandaan?" Wel, is mijn antwoord, dat donker hoekje, waar het ligt +verscholen, zal ik U wijzen.... De niet minder beminnelijke dan +kunstgevoelige recensent van "Het Volk", die dit bundeltje verschoonend +besprak, noemde het "fantasieën van een Oosterschen droomer". Inderdaad +Oostersch, waarde vriend, zou ik hem willen zeggen, maar niet van het +gloeiende, rijk-edele Oosten, waar de klassieke bakermat van het +semietisch ras ligt, doch van het Europeesche Oosten, waar de hel zijner +vernedering en verslaving wordt gevonden. Niet de sterke en zonbrandende +visioenen van het Hebreeuwsch goudelen in dit werk, maar de koortsheete +en verwilderde schemerdroomen der Ghetti walm-flakkeren erdoor. En ook +veel van het verwerpelijkste dat in de eerste tijden de bevrijding uit +het Ghetto bracht,--het Ghetto, dat ook zoo vroom van stille +studie-gepeinzen kon wezen--is erin: de reactie op de geleden +vernedering; het uitgerekt op stelten loopen nadat men zoo lang gebukt +is gegaan; de pralende hoogmoed, het zich als meer voordoen dan men is; +het zich nog overal en altijd de verongelijkte en vernederde voelen; de +onverzadelijke eerzucht: de begeerte naar het eeuwen ontbeerde; het +smartvolle beluisteren van alles wat over je dierbare zelf wordt gezegd, +nu je voor het eerst in het licht gaat.--Neen, niet dien weg moet gij +op, jonge Joden van Holland. Weest gij geen "Oosterlingen" van Europa, +weest gij Oosterlingen van Azië: de ziel vol zon en wonend tusschen de +bergen, vroom opziend [p.122] naar de hoogten, en kennend U-zelf. Weest +als zùlk een Oosterling weidsch, en, naar uw vrij en eerlijk beleden +aard, slijpt de kostbaarste steenen van uw vinding, vlecht het filigrain +uwer glanzend zich wendende dialectiek, tot sieraden op uw taalgewaad. +En zoo ge zwoel van ziel zijt, met de zwoelheid van de drachtige dag, +verheugt U daarom; doch mocht gij 't zijn met de zwoelheid der +Ghetto-benauwenis en zijn ziekenkamers, weest dan hàrd tegen U-zelf en +gééselt het ùit U.... Maar--ge lacht om mijn vrees...! "Wij, vrije +Hollandsche Joden, in dezen tijd van Joodsche renaissance, zouden zóó +zijn?!" .... En uw jonge zekerheid stráált.... Wèlnù.... misschien hèbt +ge ook wel gelijk, misschien neem ik het wel te tragisch: onze +Dembitzer, meent ge, lijdt welbeschouwd aan wat men eigenlijk cultureele +kinderziektetjes moet noemen, en zoo iets is natuurlijk in het volwassen +Hollandsch gezin, dat die ziektetjes al lang was vergeten, wel een +beetje storend, doch overigens.... En jawel, zeker, dàt is waar: als we +hèm nu maar beter zien worden en opgroeien in ons midden, en gij laat U +niet door die waterpokjes en mazeltjes besmetten, nou dan was het geval +wel 'n beetje lastig voor Holland maar Holland-in-last was 't nog niet. +Maar nog eens--en niet boos worden!--past op, dat gij niet.... Want +waarachtig, zoo'n hééle kinderkamer, dàt zou niet gaan ... al dergelijk +gerei hebben we immers al in '80 aan den uitdrager meegegeven. + +Juni '18. + + +Noot: + +[1] In de critiek op diens Droom en Wereld, niet in dezen +bundel opgenomen. + + + + * * * * * + + + +[p.123] RENÉ DE CLERCQ: HET ROOTLAND + + +De tooster en de kunstenaar zijn immer elkanders ergernis geweest. Als +beiden aan 's levens zwaargeladen tafels zitten, schuinoogt de eerste in +lacherig en gòeig-spottend misprijzen--hij is zoo'n altijd-joviale, +bolwangige, rondbuikige en áárdige kwant--naar den laatste, die saaie +piet, die verhevenling, van wie ze, godbetert, zeggen, dat-ie zoo'n +genie is, maar die nou nooit 'ns zoo'n wat je noemt leuken, wàrmen, +hàrtelijken toost kan slaan. En de laatste kijkt in verbazing en afkeer +naar dat van wijn en dùrende geestdrift en vette hartelijkheid zweetende +vetblok tegenover zich, die geen oogenblik zijn dikke lippen tot een +woordloos geheimenis kan adelen; die maar aldoor z'n natsmijdigen +keellach laat losgrollen uit z'n pralend-machtigen schud-romp, en luidop +indiscreet-opgetogen opmerkingen over zijn tafelgenooten slaakt, en dàn +weer tegen z'n glas tikt--voor de zooveelste maal, eindelóós door!--en +drinkt "op de gezondheid", "op het lieve kroost", "op de deugdzaamheid" +van onzen dierbaren vriend A. van onze lieve vriendin B....--"En hij is +waarachtig daar nog in staat," denkt onderwijl de bleekwordende +kunstenaar, z'n woede verbijtend, "om op de blanke halzen, de dikke +kuiten en de prachtig-gewelfde borsten te drinken!" Nee, de kunstenaar +en de tooster, die zijn niet voor elkaar gemaakt, máár de criticus, dat +koud-groene amphibie, dat, als de kikker uit het sprookje, uit het +klaar-vloeiend water der kunst, naar den koningstafel des levens komt +opgekropen, diè heeft een verkneuterend genot aan bèiden èn van hun +verhouding tot elkaar. En soms--maar dan wordt 't een [p.124] schouwspel +voor gòden, en eigenlijk voor hèm te mooi--ziet hij beiden bij beurten +een-en-denzelfden man ontstijgen, als in occulte zelfverdubbeiing, +zelfprojectie. En dit nu, vereerde lezers, dit schouwspel voor gòden, is +mij, zoo nederig en gering als ik hier voor U zit, ten deel gevallen! +Dáár--ten feestmale op Het Rootland. Och, wat deed die van +jovialigheid-glimmende tooster De Clercq druk. Hoe vet glimmerde z'n +mond bij al die dierbare en opgetogen woorden over z'n lieve, heerlijke +tafelgenooten; hoe aardig waren al die zòete tafereeltjes, die hij, na +'n tik aan z'n glas, zoo téékende met--zou je misschien mogen zeggen als +die er spits genoeg voor was:--z'n mond. Och ja, 't was alles zoo móói, +móói, maar toch nooit mooi genoeg voor dien lieven, in-goeien, +alles-en-iedereen-aan-z'n-hart-drukkenden man: "Er ontbrak slechts wat +zonnegoud daarop om dit drietal, als een levende beeldengroep ter +verheerlijking van landelijke kracht, zorg, levenslust en liefde, +waardig te omlijsten." Nou, beste kerel, waarom hei je dat zonnegoud er +dan niet maar bijgeteekend? Als je zóó vol zoeten levenswijn bent, dàn +mag je dàt toch óók wel doen?... Eigenlijk, docht me toen, is het heele +bestel, dat waarom alles draait, van 't feest, 't werk van den tooster, +want: dat een gezonde boer als die Joost Valke, zóó krom zou denken, dat +hij zichzelf gaat opofferen, om z'n meisje òngelukkig te maken, nee, +hoor.... Maar de tooster, hé, diè had die "edelmoedigheid", die +tranenglibberige smart van noode.... Waarvoor? Nou, om er aandoenlijk op +te toosten, natuurlijk!... Maar kijk, nauwelijks had ik van dat alles 'n +weinigje spottig genoten, of de jovialige dikkert en wijdgebarende +zwaardert was plots verschimd ... wèg, èn--daar stond de kunstenaar! Wat +of diè deed? O, dat was zóó anders.... Die spràk: een knoestig uit den +zielsgrond gewassen woord--woordconstructies, voor ons +Noord-Nederlandsch om van te watertanden; die gàf: hartig-levensware +menschscheppingen, teer-schoone, soms doorgeestelijkte +natuurbeschrijvingen.... Met de natuur bemoeide zich de tooster dan ook +nooit, en nà het eerste deel des feestes heb ik 'm gelukkig heelemaal +niet meer gezien. En tòen voltrok zich dan ook een wonderlijke [p.125] +verandering--in mij. Ik zei 't U reeds, dat ik, amphibie, als in 't +sprookje, uit het water naar den koningstafel was opgekropen, maar toen, +alweer als in 't sprookje, veranderde ik in 'n liefde-vollen prins. En +met mijn lievende en prinselijke oogen aanziende deze kunstenaarsziel, +dacht ik: René de Clercq, wat zijt gij toch een schoone mensch.... Welk +'n fijnheden en innigheden en diepten hebt gij. Dat woord van dien door +de boeren mishandelden dokter: ""'t Leven is aardig," zegde hij in zijn +eigen." Hoe subliem. En de stille tragiek van Anneken's afscheid.... Het +minnarijtje van Rik en Maaike in de van bloemenlucht overhuifde +avonden.... Hoe natúúr-zoet. Soms ook spreekt ge een zinnetje als +vlottende muziek. Al het knoestige van uw woord is dan wèg, het zijn +geen woordbóómen meer, het zijn losse, wònderlijke klankjes--géén +melodie--van een Aeolus-harp in uwe boomen.... En neen, ik bedenk mij: +waar ge een tooster waart, waart ge toch waarschijnlijk geen èchte.... +Uw overdrijven van het sentiment, was het wellicht niet anders dan dat +van het overvolle volks-kinderlijke hart, dat zóo onleschbare dorst +heeft om allen lief te hebben, dat het de menschen mooier mòet maken, +sòms, om ze te kùnnen beminnen? En trouwens, die tooster is dan toch, +zoo niet rééds bezweken, toch bezwijkend in u.... Toen hij op Het +Rootland verscheen, dat was in 1911...! Sindsdien.... "Die Schenker +woont in Zijn onnaakbre hallen".... Die Schenker, die ook dàt feest gaf, +heeft sedert alsem in den wijn gemengd.... En schonk Hij ù niet De zware +Kroon te dragen....? Maar de lippen van den tooster zag ik wit worden +vanwege de bitterheid en het wrange.... Neen, hij zal niet zooveel meer +spreken in en naast u.... En eens laat hij u, den sterken kunstenaar, +alleen.... + +Juni '18. + + + + * * * * * + + + +[p.126] J.J.L. GREGORY: HET LIED VAN DE ZONDE + + +Maandag 10 Juni!... In de grondelooze délices mijner àndere analytische +en zwáár-critische kunst, het verheven diamantklooven, verzonken; mijn +brandende aandacht gefascineerd door de blanke wereld van een +flonkerenden octaëder, waarin, gelijk een kwade gedachte in een schoonen +geest, een dier zwarte vlekken duistert, dewelke men greinen noemt, +voelt mijn ziel, plots gestoord, zich naar de oppervlakte der +alledaagschheid zweven.... Een tik op de deur.... Ah! er wordt mij een +pakje recensie-exemplaren gebracht. Dàn glimlach ik toch; geeuwerig en +lacherig strek ik mij behaaglijk tegen den rug van mijn leunstoel en +door mijn onfeilbare instincten geleid, grijp ik naar dit dun en +diabolisch boekje. Dun: o recensenten-geluk! Diabolisch: waar zou ik +anders naar grijpen, ik, die den tijd, welken ik mijn voortreffelijken +werkgevers duur laat betalen, met het lezen van gedichten verdoe en dàn +nog klagerig jank om meer loon; ik, die bij het zien van een +diamantvlekje aan een helsch-zwarte gedachte denk.... En ik ga lezen ... +ik lees deze onsterfelijke regels: "En Paul schreeuwde: Breng me een +jong leven, dat ik het verkrachten kan!" Ik lees: hoe Paul een levende +meeuw de vleugels ontscheurt, en daarmee--o verrukkelijk visioen!--een +heuvel opstormt, en ik knik bewonderend, en denk blij: een Baudelaire't +je en een Lautréamontje.... Maar nòg duivelscher dan dit duiveltje denk +ik ook vèrder en grijns en zie, zie--hoe deze Gregory, dit onnoozele +dwaze schaap, een dag grasjes mummelend in zijn vlakke weidje, plots +dien vuurspuwenden draak, dien Maldoror aan den horizon zag +òpgloedwolken en neergolven [p.127] gelijk een lavastroom, en toen +waterde van angst achter de boomen, als kameelen die den leeuw ruiken; +maar daarna ziende, dat de Vreeselijke weer verdween, Hem ... ging +nadoen! buitelend en blazend in zijn malsche vachtje met z'n goeiïg +snuitje.... Ach, mijn kleine zoon, met wien ik laatst in Artis heb +gewandeld, deed je ook niet zoo? Wéét je 't niet meer of wil je 't niet +meer weten: de leeuw brulde, ik voelde je handje trillen en je gezichtje +betrok. Ik zei: ben je bang, jonkie? en je antwoordde, jij kleine +slimmerd: "nee, maar mijn hoofdje gaat zoo'n pijn doen van dat gebrul." +Toen zijn we maar stil, mijn heldje, naar buiten gegaan, maar nauwelijks +waren we thuis, of--jij werd zoo waar een geweldige leeuw en ik moest +maar in je leeuwerigheid gelooven en mij làten verscheuren! Kom, weet je +wat, dàt is een mooie inval: Pappie gaat nou 'n spelletje bedenken, het +leeuw-en-duivel-spelletje, en dan mag je volgenden Zondag je vriendje +Gregory bij je op visite vragen en dat sàmen met 'm spelen gaan.... Hé +... wat?... ja natúúrlijk, onder de hand chocolade, wat dacht je dan ... +twéé reepen ieder!...--Zaterdagavond 15 Juni! De pret is 'r 'n beetje +voor me af.... Querido vindt 'm reeds een imitatie-Baudelaire en +-Maldoror. Uit puren lust, mijn originaliteit te demonstreeren, zou ik +nou wel willen zeggen, dat-ie 'n namaak-Augustinus is! Maar waarachtig, +het gaat niet.... Baudelaire zou ik me nog kunnen ontgeven, Maldoror +zèker niet. En toch lezer moogt ge daarom volstrekt niet denken, dat ons +Gregorytje door de Lautréamont beïnvloed zou zijn--gij zoudt er den +laatste, dien goddelijk-duivelschen reus al te schandelijk mee +beleedigen. Tja ... hòe zal ik u de verhouding tusschen beiden nu +duidelijk maken.... Kijk, ze is zóó.... Op 'n morgen--het vertelsel is +wat onsmakelijk, maar het verklaart u alles--hoorde ik op 'n atelier, +waar ik werkte, iemand een beruchten smeerpoets vragen: "Zeg, mag 'k +even je vest zien?" "Waarom?" vraagt de smeerpoets. "Ik wou zoo graag +weten, wat je gister hebt gegeten," antwoordt de ander droogjes. En ziet +ge nu lezer, zìet ge: als ik nu het vestje van den heer Gregory maar +èven bekijk en daarop de gore vlek van zijn "gedicht" ontdek, dan roep +ik, [p.128] me op de knieën slaand van pret: O, jij Gregorytje, +Gregorytje, jij hebt, ontken 't niet, gisteren de Lautréamont's Maldoror +gegeten!... En dàt nu is de verhouding....--Les Chants de Maldoror! Wèl +was het mij een vreugde, toen ik den sindsdien helaas, en hoezeer te +vroeg, gestorven vertaler van dit wonderwerk, den begaafden kunstenaar +en arts J. Stärcke, behulpzaam kon zijn bij het vinden van een uitgever. +Want er moge ongetwijfeld in die liefdevolle overzetting veel +schoonheid, vooral van de muzikale harmonieën, verloren zijn gegaan--en +bij welke vertaling gebeurt dat niet--de visioenen vol buiten- maar ook +bòven-menschelijk schoons zijn toch thans aan Holland gebracht. Maar het +is een duivelsch, het is een vrééselijk boek, werpt ge mij tegen.... +Ach, lieve vriend ... weet ge wat het mij immer was? Ziedaar: het meest +treffende der pantheïstische levensbeschouwing in kunst verbeeld, de +verluchting van Spinoza's sublieme woorden: God schiep het Al gelijk het +is, "wijl het hem niet aan stof ontbrak om alles van den hoogsten tot +den laagsten graad van volmaaktheid te scheppen." En aan zóó iets raakt +dit schrijvertje.... Maar wat zou het! Hebben zelfs niet de +lucifersfabrikanten, bij het benoemen van hun product, zich den gevallen +Aartsengel ten nutte gemaakt? O Paul-duiveltje van dit Lied van de +Zonde, wees er zeker van, gij althans blééft in uw rol, toen ik aan U de +leelijke pijp ontstak, die ik hiermee den heer Gregory doe rooken....-- + +Juli '18. + + + + * * * * * + + + +IS. QUERIDO: VAN VERBEELDING EN WERKELIJKHEID + + +Deze bundel is--schoon niet alle opstellen op een zelfde hoogte +staan--een prachtig boek, prachtig vóóral om de rijk genuanceerde +vitaliteit van den mensch, die het schreef; de hartstocht voor héél het +leven, die er in nimmer verzadigde begeerte tot menschscheppen; in +strijdlust; in verlangen om te weten, te doen en te ondergaan, tot +uiting komt. Gij herinnert u den Woudgeest uit De Verdronken Klok, die +woeste bewustwording, die nu òplááiende, straks weer fijntjes +vlijm-vlammende personificatie--dien water-Nickelman brengt hij aan en +van de kook!--van den onblusehbaren leefdrang-zelf? Ik zie hem weer vóór +me--o, die onvergetelijke Heyermans'sehe "Literaire Matinée", waar Mögle +hem fel-levend aanzijn gaf!--nu ik dit boek heb gelezen en 't nog eens +in gedachte òverschouw. Vraag zoo'n wezen niet, in zijn meest +leven-overstelpte oogenblikken, naar wat wij menschen "distinctie" +noemen--een hóóg-prijselijke eigenschap, maar die overigens ook wel, +vaker dan men denkt, uit geestelijke schamelheid wordt geboren--; niet +naar de ingetogenheid, die voorzichtig schrijdt, zeker dàn wanneer haar +tocht een bergtocht is. Neen, hij stijgt springend als een gems van de +dalen naar de toppen, wipt onvoorziens weer van de hoogten in de diepten +neer, houdt al officieele godzaligheid en "geestelijkheid" voor den gek, +keert schalk de orde der dingen om, door zelfs een barbier bij den neus +te hebben, máár--als hij verháált, hóórt ge in zijn woord het +klank-gesprànkel en de dòndering van de klok hèrgalmen, die hij luidde +op zóó vreemde [p.130] wijs ... door hem van rotspunt tot rotspunt te +doen storten! O, oude wagen van de taal, hoe onbeschroomd-moedwillig +heeft deze schrijver je wel eens heftig een van je raderen ontrukt, en +je zwijgende klok tot zingen gebracht door dat gevaarte als een licht +steentje te doen huppelen tegen de weerstanden van zijn genialen +geest.... Zoo hoorde de wereld dan wel een wild en toomloos lied, maar +dat óók was een nieuw geluid, en dat geluid: muziek. En was eindelijk +deze als voortgezwéépte, deze als demonisch voortgejáágde klok ter diepe +gevoelsbedding in rust gezonken, dàn weer ... plòts ... als in den +nàdroom van het leven, roerde een heel andere: de vrouwelijke +teederheid, de mijmerende, klagende en herdenkende teederheid van deze +groote kunstenaarsziel, nog ééns aan de metalen wanden, en de +donderaar-in-den-zonnedag huiverde nu van uit de donkere diepten een +licht en melodieus gerucht naar de zachte en weifelende schemers van het +luisterend hart. Lees maar weer in dìt boek die schoone bladzijden uit +Reisbeschrijvingen, vol teerste jeugdherdenking, mij zijn dèze liever +dan die uit Verbeelding en Werkelijkheid in dien anderen bundel: +Malvina, waarin het sentiment soms door het koesteren van de eigen +persoonlijkheid werd verzoetelijkt. Of voel de teerheid der beeldingen +in Herfst, dien rei der jaargetijden, vol van muziekale plastiek:" ... +de gouden regen fonkelt zijn slanke trossen neer uit hoogen hang." "Er +twinkelde vogelengerucht door de lucht, en van een witten til-kanteel[1] +vloog een zwerm duiven op," met ook die fijne bezinning over het +herfstelijk ruischen der boomen; en dit zéér fraaie, +dichterlijk-wijsgeerige aan het slot: "De Herfst in eigen wisselgestalte +bevestigt den kringgang der dingen, en in zijn praalschoonen dood jubelt +hij juist van het eeuwige wederkeeren". Maar het wilde en toomelooze +lied hoort ge bijvoorbeeld in het geëmotionneerde Nietzsche, mèt het +kleurig Aquarium werk van romantisch intellect en +gevoel....--Intusschen: zeker wanneer ik zoo'n kòrt stukje als dit over +Querido's critisch en lyrisch proza schrijf--en tot het schrijven +[p.181] van omvangrijker studies ontbreekt mij thans ten eenenmale de +tijd--kan ik mijn oordeel, zij het in nieuwe uitingsvormen, slechts +herhalen. Wat ik in 1911, in mijn Over Literaire Kritiek en Is. +Querido's Studiën van hem zei--men kan de essai in mijn bundel Schetsen +en Critische Opstellen vinden--acht ik nog immer volkomen juist: wat ik +daar schreef over zijn deugden en gebreken; wat ik schreef over de +voorkeur, die, zeker bij het oordeelen over een groot schrijver als +deze, het natuurlijkheidsgevoel van den criticus, boven zijn +schoonheidsgevoel als kunstcriterium verdient, en niet minder wat ik +schreef over zijn metaforen- en menschscheppende macht. Die +eigenschappen en ook die tekortkomingen, zij zijn in àl zijn lyriek +aanwezig: daar de ééne meer, ginds weer de àndere. Metaphoren, er zijn +er van de schoonste in dezen bundel. Menschschepping, Pol de Mont, +Streuvels, hun prachtige uitbeelding herinnert aan het allerbeste uit de +Geschreven Portretten. In een geval, waar een schoone metafoor vergezelt +de psychologische doorgronding van den menschschepper, in een +karakteristiek van het menschschepper-zijn-zelf--een heuglijk +samentreffen! --zij het mij veroorloofd, u nog even een citaat te geven, +(over Streuvels): "Hij spreidt zijn stille peinzers-net zoo wijd, van de +lage aarde naar den hemel, en toch zonder hoovaardij. Want hij verwerkt +al de zelfgegaarde wijsheid weer in de nederigste zielen en geeft u de +ontraadseling van een mysterie terug uit een kindermond." Zou men met +dit laatste ook den schepper-zelf van Huib Kilometerboekje niet kunnen +kenschetsen? En als ge opmerkt, dat er, op blz. 24, van Pol de Mont's +"Zeus-achtige stem" wordt gesproken, en pas veel later, in de +uitmuntende metaforisch-synthetische karakteristiek, die op bl. 32 +begint, ditzelfde beeld vluchtig-en-fijn wordt uitgewerkt, dan ziet ge +toch wel, dat ook deze wagen-verwrikkende en klokken-neerstortende +Natuurgeest ònder zijn heftige gepassionneerdheid tevens de distinctie +ìn zich heeft. Want is het wezen der waarlijk-gééstelijke distinctie +niet: het beschroomd-beproeven, het dan duldzaam wachten, en ten slotte +het niet-opzichtig uiten van eigen zieleschoon?... Hoe gaarne had ik nog +over andere opstellen in dit boek geschreven, [p.132] zooals over het +geestige Dagboekbladen van Twee Kellners en het door fijne, korte +opmerkinkjes benevens een ontzaglijke belezenheid boeiende Rond +Jean-Jacques Rousseau, en mij tevens in analysen verdiept --ik moet het +laten.... En is het trouwens wel noodig? Is er geen Macbethiaansch +wonder gebeurd, welsprekender getuigend dan ik óóit zou kunnen zijn? Ik +gebruikte daar straks den term: "een groot schrijver." Als ik dàt eens +in 't literair-stormige 1911 had gedaan, gelijk hier: zonder uitvoerige +ontledingen te geven, bewijzen en nog eens bewijzen ...! Maar sindsdien, +o literaire vrienden, die destijds met mij wel twisttet, gebeurde er +iets: hoe verrassend--en welke Macbeth zou dàt hebben voorzien--is 't, +dat het woud uwer meeningen zich is gaan bewegen, en wel in de richting +waarin ìk lang tevoor was gegaan ... èn: dat het èinddoel van dien +wuivenden tocht toch feitelijk ten slotte bleek--een kròning! + +Juli '18. + + +Noot: + +[1] Alle cursiveeringen van mij. + + + + * * * * * + + + +[p.133] ELLEN: ARIADNE EN DIONYSOS + + +Als ge 't mij op den man af vraagt, dan, schoon de bekentenis mijn +wansmaak aan het licht brenge: ik heb immer veel meer van namaak- dan +van echt-"antiek" gehouden. Een renaissance-, een Queen Anne-, een +empire-ameublement ... mijn ziel, bezwangerd van vage heugenissen aan +vroegere incarnaties, voelt zich nauwelijks èrgens zoo bekoord als te +midden van zulk een tot tastbaar heden geworden verleden-droom; máár, +let wel: slechts dàn, zoo mijn lichaam niet haar genot met zijn fellen +weerzin tegen duffigheden en wormstekigheden kunne storen. En +derhalve--ik geef de voorkeur aan namaak, mits onberispelijk, boven +echte antiquiteiten. O hout, dacht ik, hierover peinzend, wel in +mij-zelven: toen ge in het blijde leven uw eigen droom, in vaderlandsche +of exotische bosschen droomdet, waart gij zuiver en geurig; waarom dan +zoudt ge duf en besmet zijn, nu een toovenaar-artist u tot het +weven-om-mij-heen eens menschelijk-maatschappelijken droom heeft +gedwongen. Neen, uwe stoer-eiken en uw hoffelijk-mahonie gelaten wensch +ik in mijn vertrekken niet ontsierd door de putjes der wormstekige +pokdaligheid te zien.--En zoo, ge zult het gereedelijk aanvaarden, zou +ook Ellen, nu zij mij in haar Grieksch salonnetje, voor dit Ariadne-en +Dionysos-beeldje noodde, mij allicht luiden bijval hebben ontlokt, +indien dat salonnetje maar van Pander en niet van Scheltema en Holkema, +en haar antieke groepje [p.134] van hout of steen en niet van woorden +ware! Want nu dit laatste het geval is, heeft immers mijn vrees voor de +dufheid of vervallenheid van het echt-antieke en derhalve ook mijn +voorkeur voor den namaak hier geen zin! Want de heldenzetels van Homeros +zijn niet wormstekig geworden, de wandtapijten van Sophocles en +Aischylos rieken niet duf. Tegen hen vermocht zelfs de philologische +conjectuur-worm niets! Wáártoe dan deze namaak? vraag en vroeg ik mij +sinds jaren af. En: hoe overbodig en wat belachelijk-precieuse +knutselarijtjes zijn toch dergelijke dingen, denk ik er nog bovenop!--O, +zeker, indien daar een Shelley, of ook een Kloos, of een Gorter voor mij +leeft, en hij droomt zijn groot-dichterlijk visioen, en de schimmen van +het verleden zien dien schoonen held, en lokken hem in heete en +overweldigende liefde zich te eenen met hen, gelijk de gestorven +geliefde haar lief in Goethe's Die Braut von Korinth, dan, ja dan.... +Als de heilige Noodwendigheid, èn op den troonwagen zulker verzen +gezeten, verschijnt, wie kan dan denken aan overbodigheid; wie, mijn +God! aan knutselwerk; wien maakt dan de ontroering niet tot verheerlijkt +aanbidder, die zijn ik, met al diens willetjes en oordeeltjes en +kleinheid, neerwèrpt, het wit gelaat ter aarde, voor die noodlotsraderen +in hun wielewenteling van licht! Maar als--ach vergeef mij, Mevrouw +Ellen, het is eigenlijk ùw schuld niet, maar ook evenmin de mijne, dat +ik U in zulk een vergelijking moet betrekken--als Ellen, niet gezocht en +overweldigd door verliefde Grieksche schimmen, maar integendeel hen +zoekend; in verdienstelijke verzen, die ik hièr prijzen en dáár laken +kan, maar waardoor ik nìmmer wordt verrùkt, haar eeuwig-menschelijk +voelen van verlaten, smachtende en bevredigde liefde, een +antiek-schimmig maskertje voorbindt, och ja, dan vind ik wel wáárlijk +heel wat moois in wat mij aldus te aanschouwen wordt gegeven, en ik zie +ook wel de diepe oogen en de bloeiende tint der echte menschelijkheid +flonkeren achter de wazige tulle, maar ... maar ... omdat het heele +geval mij toch geen oogenblik heeft kunnen doen vergeten, dat ik een +nuchter, twintigste-eeuwsch Amsterdammer ben, kan ik mij helaas ook niet +weerhouden te zeggen: Mevrouw [p.135] Ellen, wist gij met uw ontluikend +talent nu waarlijk in deze emotievolle tijden niets anders te doen, dan +als op een bal-masqué in een pantervel gehuld en den Thyrsus-staf in de +hand langs 's Heeren literatuur-straten te loopen? Dáár! op m'n wóórd: +ik had U wel zoo lief in 'n moderne liberty-blouse gezien.... + +Juli '18. + + + + * * * * * + + + +[p.136] A. VAN COLLEM: LIEDEREN DER GEMEENSCHAP + + +Een kostbaar boek deze bundel; kostbaar en zwaar van het wijdst-omvamend +sentiment, dat de ziel beleven kan: het sentiment der pantheïstische +levensdoorvoeling. Zij is het die dezen dichter boordevol glans heeft +gemaakt; zij heeft zijn individualistisch-begrensde wezenheid brandende +uitgehold en die niet meer dan zóóveel klaar-doorzichtige en +ijl-tintelende beperkte-eigenheid gelaten, als noodig was om de +vlies-dunne, hel-gestrakte lichtkelk om háár vlam te zijn. Dat is wel +het schoonste, zóó op de grens tusschen het Al- en persoonlijk-bestaan +te leven, en niet te breken, niet te vervloeien; nog een wijle te +duren....--Zóó teer, zóó broos geworden te zijn, en dan, triomphante +lucht- en water-bel, bevracht met der wereld kleurenschatten, op de +oneindige luchtzee èven nog als een aandoenlijke verwonderlijkheid te +zweven....--Dat is wel het schoonste, zoo'n grauw en onaanzienlijk +wolkje te zijn en dan door de Zon tot Zijn drank te worden verkoren. +Zie: daar buigt de Drinker zich reeds over Zijn dronk, en de Zijn +goddelijkheid ontstroomende glansen maken het grauw tot een vloeiing van +levende lichten en kleuren: tot het aan-Zijn-lippen-geheiligde, datgene +wat Hij drinken kan.... En dàn.... maken zij het: Hem zelf....--Het +wordt wel tijd te zeggen, dat hier een zeer bijzonder dichter is +opgestaan; het wordt wel tijd om hier over wat schaarsche technische +gebrekjes heen te zien, en zich blijde op de feestelijk-zonnige stroom +der zich tot bewondering verbreedende waardeering te laten wegdrijven. +Want hoe is deze man [p.137] gegroeid, trots weinig erkenning en +genegenheid, en het laatdunkend-beschermerige van sommige critiek ten +spijt; hoe is hij geworden wat ook ik niet dacht te mogen verwachten. +Lees een monumentaal gedicht als De Man met de Spade, voel hoe zuiver en +rag-teer hiermee een mystieke sensatie werd verwoord, zònder het beeld +der lagere werkelijkheid te doen vervagen, èn: hoe dat +voor-eeuwig-Millet'sche beeld, hìer in die visionnaire sfeer werd +geheven waar zichtbaar is, dat ook een het meest door slaven- en +zwoeg-leven afgetobde en verstompte geest niet buiten het reiken der +weer wekkende en reddende vervoeringen is verworpen....--Welk een +verschil met het bundeltje, een van zijn eerste of wellicht het eerste, +dat ik indertijd in Het Jonge Leven besprak!... Nergens borg het meer +dan een belofte, en hoe vaak gaf het er géén. Wat tusschen dat werk en +het thans besprokene ligt, ik moet helaas biechten het niet te kennen. +Wel had ik met groote bewondering en liefde eenige zijner Gids-gedichten +gelezen--waarvan trouwens in dezen bundel zijn opgenomen--maar dat was +al. En nu!--als ge de vermenschelijking van den god Pallieter wilt +aanschouwen, zie dan dèzen mensch....--Zeker, ook van Collem zou voelen, +door het eten van "Gods fruit" Hem te verheerlijken, ook hij zou den +oven opensluiten als waar' die een heiligdom, en het eten van een +beschuitje met honig zou hij, even juichend, als slot dichten aan een +psalm. Maar--voelt van Collem als Pallieter het "bruur boom", Pallieter +voelt niet als van Collem het "broer mensch". Voelt van Collem zich +gelijk Pallieter door de vreugde van het eenheidsbewustzijn doordringen, +Pallieter voelt niet gelijk van Collem de smart, ook die der +gescheidenheid. De een staat in de durende zegepraal, nu ja, daarvoor is +hij een god; de ander staat in den strijd, maar vóórvoelt zoo sterk en +hel het heil der overwinning, dat het hem is alsof hij reeds daarin +leefde--en ik zoude hieraan toevoegen: "daarvoor is hij mensch", indien +daartoe niet méér dan het gewone menschzijn wierd vereischt, indien men +daarvoor niet een zeer bijzondere en zeer schóóne mensch moest +zijn.--Het is opmerkelijk, dat een van de zwakkere gedichten in dezen +bundel--[p.138] de oude Adam leeft óók nog steeds in van Collem: de nog +soms onbeheerschte, die, als de poëzie-Eva hem een appel biedt, waarin +hij nièt mag bijten, wel even tegenstribbelt, maar toch eindigt met +toehappen--het is opmerkelijk, dat een van de zeer weinige zwakkere +gedichten: De Aarde, juist een treurzang, om dezen volkerenverdervenden +tijd, is. Vergelijk ik dit vers met soortgelijke van de Haan dan voel ik +de laatste als véél zwaarder en magistraler van toon. Dit is droog van +klank en aarzelend-tastend van gang. En ik denk: zou ook hierin niet +weer schuchter schemeren, wat in Pallieter aan den laaien dag treedt: +dat het menschelijk-onvolgroeide pantheïstische geluksgevoel de overgave +aan de smàrt uitsluit?...--Ten slotte: laat ik niet vergeten te zeggen, +dat menige invloed dit werk doorspeelt, maar er tevens in één adem aan +toevoegen, dat, moge dan ook Gorter zijn zonnelach op dit water zien +tintelen en Henriette Roland Holst's mild halflicht uit de diepte +donkeren, de stroom-zelf die van des dichters eigen rijke, innige en +melodieuse ziel is; een stroom, waarop de verzengenieter zich váák zal +voelen: Gezelle's "bladtjen op het water".... + +Aug. '18 + + + + * * * * * + + + +[p.139] C.S. ADAMA VAN SCHELTEMA: ZINGENDE STEMMEN + + +Werkelijk, wat mij betreft vind ik, dat, om je het ware gevoel voor 'n +zingende stem te làten, het, 1° geen zomer moet zijn en je niet daardoor +genoodzaakt, op je werkkamer met wijd-open raam te zitten; 2° je geen +kroniekje moet hebben te schrijven. Want helaas, nu dit alles wèl het +geval is, en mijn geest bijkans bedolven raakt onder de gulle muziekale +gaven, die Zatermiddags-vroolijke dienstmeisjes en nasaal-galmende +gramophonen, bij beurte of wel alle tezamen, over hem uitstorten--nù +voel ik veel meer voor de stem der stilte dan voor die des gezangs. Er +is--ik begrijp het plots in de exaltatie der wanhoop--slechts één +redmiddel voor mij: door een moedig-geniale daad de hindernis en het +gevaar in een hulpmiddel om te tooveren. Zooals ongetwijfeld Buffalo +Bill van een op hem aanstormenden wilden buffel zou gebruik maken, om, +door verwondelijk-behendig op diens rug te springen, des te spoediger +zijn "hacienda" te bereiken, zoo zàl en mòet de Pegasus van die +melodieuse schoonmaakster daar in 't tuintje tegenover me, mij in 't +berghart van Adama v. Scheltema's Parnassus voeren....--En ziedaar! +nauwelijks heb ik dit wilskrachtig gedacht, of het is mij alsof 't +storende element in haar zang reeds is vervluchtigd, en haar stem en +wezen, in een mysterieuse vereenzelviging met die van Scheltema, mij hèm +des te beter doen verstaan. O, lieve schoonmaakster, gij, die, zoo ge +niet zingt, de buren vàn en tòt elkaar scheldt, hoezeer verheldert gij +nu plots het inzicht, dat ik tot heden in sommige prozauitingen van +onzen dichter had. Ook hij als gij, maar ach, maar ach, hoeveel schooner +is [p.140]hij ... 'n verheven Vesuvius, die, zoo hij geen +vlammenliederen zingt, enquête-antwoorden bráákt. Hij ook als gij: +zingend, en "niet met 'n boekje in 'n hoekje", of decadent-vrindloos +onder "De Windroos", maar boven de schuimende waschtobbe des levens. Hij +als gij: altijd fel op en zeker van de "pointe", èn bij het schelden èn +bij het zingen, en vóóral dáárdoor populair! Ja dit laatste--intusschen, +o mijn schoonmaaksterlijke Pegasus, gij hebt mij gebracht waar ik wezen +moest, laat mij thans met mijn dichter alleen--dit laatste: dat namelijk +bijna elk zijner dichtjes, de zéér schoone en de minder schoone, een +"pointe" heeft, welke de naar een plaats-van-eenheid, naar harmonie en +zekerheid dorstende lezersgevoelens bevredigt: dàt doet het volk hem +zoozeer beminnen; en niet slechts en zelfs niet voornamelijk het volk, +dat men in sociaal-economischen zin zoo heet, maar datgene 't welk men +ter onderscheiding van de geestelijk-superieuren zóó pleegt te noemen. +Neen, niet voor dat "volk", maar voor die van-geest-superieuren slechts, +de weelde en het raffinement der òngewisheid; de weelde, zeg ik, èn het +raffinement; want deze ongewisheid draagt als wellicht diepste en +oorzakelijke kern in zich: den wil, om de zekerheid niet te vroeg, niet +te makkelijk te overmeesteren; zij draagt in zich het genotsbewustzijn +van het uitstellen van het hóógste genot. Aristocratische kat, die de +muis weer loslaat, en zich afwendt, doende alsof ze niet weet dat ze +haar heeft gevangen; en haar dan weer wellustig besluipt....--Voor de +zéér-superieuren, het proeven van die weelde en dat raffinement in het +ijl-lichte van de dwaal-ster Boutens, in de wankelingen en mijmeringen +van Henriette Roland Holst--al hebben die beiden-zelf en vooral de +dichteres, dat alles niet als weelde en raffinement gevoeld--, maar voor +het volk, voor het "volk": de zekerheid, het gevatte, het rake, de +"pointe" van Scheltema! Maar men versta nu toch geenszins als mijn +bedoeling, dat deze eigenschappen zijne verzen, vergeleken bij die van +de zooeven genoemde dichters, noodzakelijk tot iets minderwaardigs +zouden moeten neerdrukken. Volstrekt niet. Daar zijn er in dit +bundeltje, welke ik onder de beste reken, die ik ooit gelezen heb: het +[p.141] schoone Golven, het prachtige De Uitdragers, het fijne Bede en +'t Goethe-stille, eenvoudige, en toch in de eerste strophe subtiele, +Herfstbosch. En daarvan hebben de beide middelste toch zeker zoo iets +als een "pointe", en het eerste en laatste een hèldere gewisheid. +Merkwaardig is echter dat een enkel maal het persoonlijk-rhythme niet in +staat is het vers, hoewel steunend op "pointe" èn zekerheid, ten einde +toe te dragen; dan zinkt dit, zooals Moe, tot een poover niemendalletje +in elkaar. Dit Moe heeft mij trouwens doen rillen van ontzetting; zoo +iets desesperant-onsocialistisch, +verwijfd-lettré-decadent-individualistisch en daarbij ook zoo heelemaal +anti-Grondslagenistisch.... Jonge, jonge, waar gaat dat heen....--'n +Aardig half-Goethiaantje-half-Heiniaantje is Le Retour des Hirondelles. +Ik wees reeds vroeger op zoo'n beetje Heiniaanschen invloed bij onzen +dichter, en ik vind de aanwezigheid daarvan nu toch wel een tikje +jammer, want ten slotte was Heine toch een Joodsch kunstenaar, +zooals--Scheltema er "voor geen geld!" een zou willen zijn! En, 't +blijft toch, dunkt me, ook voor hem behartenswaardig, wat de +voortreffelijk-geestige Oproerige Krabbelaar--ook 'n man van de +"pointe"--in Het Volk eens zei--ik citeer uit 't hoofd--: "Mij had men +in m'n jeugd geleerd, dat je niet lastert van de menschen bij wie je +eet, en niet eet bij de menschen, van wie je lastert".... Maar dit is +tenslotte een zaak van ethiek, en een kniesoor is de aestheticus, die +zich daaraan stoort. Laat mij dan ook maar òngerept blij zijn, omdat dit +zoo'n mooie bundel is, en omdat de dichter op z'n poëziehuis 'n wel +onbehouwen--maar dat hindert niets--doch dik-stoomen-kunnenden +proza-schoorsteen heeft staan, want heer-in-den-hemel, als eens al die +walm en stank, die nou daar door heen een uitweg vindt, in de +verzenkamers ware blijven hangen.... En trouwens: wat zou ik zonder dien +schoorsteen moeten beginnen, als ik, bisschoplooze want joodsche +zwarte-Piet, eens "onzen" Scheltema met een gard verrassen wil?...-- + +Aug. '18. + + + + * * * * * + + + +[p.142] HERMAN POORT: GERBRAND ADRIAENSZOON BREDERO + + +Indien gij over eenig onderwerp slechts zeer weinig zelfgevoelds, in +zeker opzicht, hebt te zeggen, en gij doet dit op nagenoeg +ònpersoonlijke en luchtig-rhetorische wijze--zóó als menig ander dat +vóór u heeft gedaan--dan is er veel kans, dat dit rhetorische, bij +tegenstelling, het zelfgevoelde van dat weinige des te beter zal doen +merken. Maar doet gij het integendeel met groot vertoon van eigen +vinding in stijl en woorden, dàn zal er juist veel kans zijn, dat dit +vertoon--dat immers iets kostbaars en gewichtigs doet verwachten--des te +heviger het weinig-zijn van het zelfgevoelde zal doen opvallen. De +gevolgen van het een als van het ander kent men: men applaudisseert in +een variété bij wat men zou uitfluiten op een concert. Het dunkt mij +goed dit hier te zeggen, wijl het mij waarschijnlijk lijkt, dat het deze +in zijn onderbewustzijn aanwezige waarheid was, waardoor de fijne +literatuur-keurder die Poort is, zich bij het schrijven zijner +evenwichtige, wèl-gecomponeerde en smaakvolle essai heeft laten leiden. +Omdat namelijk zijn aanleg niet voornamelijk in de richting van het +menschenscheppen ligt, had hij voor zoover het een levende en +dramatisch-bewogen voorstelling der Bredero-figuur betreft, slechts +weinig aan te bieden. Daar waar hij den persoon Bredero dus poogt +aanschouwelijk te maken--waar hij hem optreden laat--in zijn +taveerne-leven, op bezoek in het Roemer Visscher-huis, koos hij eene +thans rhetorisch-geworden wijze van voorstellen--eene, zooals men +bijvoorbeeld bij den ouden Thijm vindt--. En gelukkig: deze +bescheidenheid, dit zich [p.43] niet als anders of meer willen voordoen +dan hij is, bracht hier--zeldzaam staaltje van beloonde deugd en van +paarden, die hun verdiende haver krijgen--onmiddellijk het passend loon +mee. Als gij den u overbekenden toon hebt gehoord van zinnetjes als (ik +cursiveer): "Zie daar de guiten in" "De Graaf van Meurs" of in de " +"Handboog-Doelen" .... "Ei zie, hoe hoofsch en vlug in 't nauwe keurs, +zij gracielijk door d'over-volte zwenkt en elk zijn deel geeft, niet +slechts van 't koele bier, maar ook van lachjes, groetjes, vriendelijke +woorden".... "Wie is het, die bij haar gezicht zijn hart het hoogst +voelt kloppen en zoo raadselachtig snel? Wie tracht er weer, in het +donker bij de trog, het "soete soch" den arm om 't lijf te slaan?" of +van die paar lichtelijk-onhandige, imitatieve dialoogbrokjes bij de +ontvangst in den Roemer Visscherkring--als gij, zeg ik, den zoetelijken +toon van zulke antieke-inboedel-phrasetjes hebt beluisterd, dàn +waardeert gij des te meer het zelfgevoeld-nuchtere, fijn-opgemerkte en +doordachte van eene uiting als deze, die Bredero's half onbewusten drang +naar een rijk huwelijk psychologisch verklaart: "Van Adriaen's (des +dichters vader, v.C.) beleid en werkkracht tot opwaartsgaan in +geld-bezit en in maatschappelijk aanzien, had Gerbrand (ik cursiveer +alweer, v.C.) de vage drang geërfd; ze kwam te voorschijn in zijn keuze +van geliefden, de ernstig beminden, met wie hij trouwen wilde en wier +namen tot ons kwamen".--Daar echter waar onze essayist zijne +beschouwingen en oordeel over het werk, over den geestelijken inhoud van +de dichterziel uiteenzet--in dàt opzicht dus, waarin zich reeds zoo +menigmaal zijn voortreffelijke aanleg openbaarde--daar laat hij dan ook +zijn archaïstischen stijl geheel los, en schrijft in den +onvergelijkelijk directer den kern der dingen rakenden modernen. En +omdat hij dan als uitstekend literatuur-keurder veel zelf-gevoelds te +zeggen heeft, doet ook hier de vorm--nù: de niet-rhetorische, de +individueele!--den inhoud op zijn best verschijnen. Aanmerk maar eens, +hoe dan--in het door mij gecursiveerde--het zèlfgevoelde in een +verrassend-fijne wending zijn adaequate uiting vindt: "Het zijn de beste +kunstenaars niet die slechts het welgelijkend portret van hunnen +medemensch ons geven; [p.144]--wie méér vermag, daalt diep in eigen ziel +en herschept van daaruit de waargenomen werkelijkheid tot iets anders, +dat gansch "nieuw en onherkenbaar is;--zóó deed ook Bredero, en wil men +dus toch gaarne weten waar Jerolimo in waarheid leefde, dan zal het dáár +zijn, waar geen archieven-snuffelaar nog zocht: in Gerbrands eigen +hart". Zoo vervlocht zich dan in deze studie het modern- met het +archaïstisch-gestyleerde tot een schoone eenheid. Want hoe menigmaal +leeft in dit opstel niet de zij het oppervlakkige maar geacheveerde +fijnheid van een precieus-antiek miniatuurtje, zacht maar als +onverwrikbaar zijn voornamen aard van reliquie uit ver-voorbije dagen +toonend en handhavend onder het modern-scherpe licht. Het is de +zelfkennis van den auteur, die voor zijn in kracht zéér verschillende +vermogens de aan elk geëvenredigde uitingswijze wist te vinden; het is +de harmonieuse stemming van wijs berusten bij 't erkennen van de grens +van zijn aanleg, welke de sfeer schiepen, waar, in zacht-glimlachende +stilte, het beklijvend-beeldje aan den wand antwoordt op de tinteling +van het licht....-- + +Oct. '18. + + + + * * * * * + + + +[p.145] JO DE WIT: DONKER GELUK + + +Een boek, dat mij onmiddellijk aan Phil's Amoureuze Perikelen deed +denken. Ook hier, één verhaal uitgezonderd, een reeks van +"liefdedrama's", ook hier, zoo ik mij niet vergis, een eersteling, en +ook hier van een schrijfster. Maar er is tevens een stevig onderscheid, +en wel een, dat zich reeds in de titels der werken toont. Het luchtige +en een beetje gewild-humoristische der "Amoureuze Perikelen" is in +"Donker Geluk" niet te vinden, en de diepe toon van den laatsten titel +allerminst in den eersten. En zoo het meest essentieele geluk, dat door +het lezen van een boek in ons kan worden gewekt, bestaat in het +beluisteren van de schoone "stem", het individueele-rhythme van den +auteur, dan geeft de lezing van dit boek inderdaad wel een donker geluk. +Want het geluid dezer schrijfster is van een diep-sonoor en warm +clair-obscur, 't welk dat van Emmy van Lokhorst mist. En in de gaafheid +van den schoonen stijl, in het wel-overwogene van het juist-gegrepen +woord, treedt een ernstige psyche aan den dag, als slechts zelden zich +zóó in eerste werk vermag te uiten. Sommige verhoudingen mogen in deze +kleine schetsen--en dit "kleine" behelst tevens de verontschuldiging van +het gebrek!--wat onduidelijk zijn, en door hun vaagheid de stoornis van +het zich-niet-geheel-bevredigd-voelen doen opkomen; aan den anderen +kant, en kijk eens hoe opmerkelijk dit is, openbaren zich hier een +voldragen hartstocht-in-'t-doorleven en een trillende nervositeit, die +aan De Meester doen denken, zonder dat zij als bij deze den stijl laten +beven en trappelen op zijn fijne rasbeenen en ge diens sehichtende oogen +en opgestoken ooren [p.146] de dreiging en de weelde van een wereld van +gewaarwordingen ziet ondergaan. Deze overeenkomst bij dit verschil is +vooral in Vreugde te bemerken....--Ik heb dan ook een diepe bewondering, +zoowel voor de psychologie als voor het beschrijvende deel van dit werk. +Dat alles is zeer gaaf en rijp. De dialoog kon hier en daar wat beter +zijn. Geen sprake is er echter van, dat zich hier een lacune in het +klaarblijkelijk zéér groote talent dezer schrijfster zou vertoonen. Een +onbewust te sterk styleeren is er slechts oorzaak van. Men zou wellicht +deze auteur in overweging moeten geven niet tè zeer naar bevrediging van +dien styleeringsdrang te streven. Bij verder doorgevoerden wasdom van +haar kunstenaarsvermogen zou de beeldings-nauwkeurigheid, die nu nog +ongerept-evenwichtig werkt, in precieusheid kunnen ontaarden, 't geen +jammer voor den schoonen eenvoud en de stille wijsheid ware, die nu zoo +teer ook de natuurbeschrijvingen doorschuchteren. "Heel even maar ... +toen was het stiller dan daar voren, of er snaren strakker gespannen +werden, of de teederheid rondom angstvalliger werd." "Zoo vroom, zóó +stil was rondom de mijmering, dat hij onwillekeurig alleen maar +luisterde[1]. Ook nu hij het hoofd wat neeg en naar den grond bleef +zien, voelde hij de goedheid dichtbij--hoorde hij in de stilte de +innigheidsstem. Ongezien was tòch de teederheid der sfeer hem duidelijk. +Zuiverheid en goedheid, anders was er niet." In dergelijke +beschrijvingen van uiterlijk-innerlijkheid leeft een psychische +schoonheid, die wel waard is zoo nauwlettend mogelijk voor elke +ontluistering te worden behoed.--De beelding der sexueele liefde en haar +eigenaardige egocentrische één-tonigheid--er is geen andere liefde, die +het individu, onder den schijn van het zich aan een ander te doen geven, +zóó aan de bekommering der zelf-contemplatie houdt geboeid!--moge op mij +ook in dit werk, de reeds meermalen hier ter plaatse door mij +gekenschetste uitwerking niet hebben gemist, laat mij erkennen hoezeer +dit tevens voor de juistheid der beelding pleit en er ook de +opmerkzaamheid op vestigen, dat in het laatste [p.147] verhaal, +Afscheid, die liefde wordt getoond als aan zichzelve ontgroeid en van +hooger natuur geworden, terwijl de uitbeelding toch even uitmuntend +blijft.--Ook in de herschepping der manlijke psyche is onze schrijfster +zeer gelukkig. Iets van het gulle, het robust-levensvolle van een Ina +Boudier-Bakker leeft in haar arbeid dan. En herinnert het schetsje +Maanavond in zijn fraaie uitbeelding van kinderleven, dus op weer andere +wijze, niet tevens aan deze voortreffelijke kunstenares? Er openbaren +zich vele gaven in dit werk, en vele perspectieven opent het. En denk ik +ook nu weer aan Emmy van Lokhorst, dan voel ik mij geneigd tweeërlei te +gelóóven. Het eerste: dat Jo de Wit--want wie zou ook bij eene +beoordeeling als deze, van eerste werk immers, met volle gewisheid +durven spreken--de meest- en ernstigst-begaafde van beiden is. Het +tweede: dat in het paradijs der jongste novellistiek alleen Eva schijnt +overgebleven. Adam schijnt er te--onnoozel onschuldig voor! Que veux-tu? +Zoo zijn de moderne paradijzen: die niet uit volle begeerte van den boom +des onderscheids van goed en kwaad eet, die nièt zèlf er naar greep, diè +wordt eruit gedreven. Ook de engelen worden zuìverder-critisch. Wat geen +wonder is. Sinds Scharten in den hoogsten hemel der Christelijke Liefde +werd opgenomen, kan men elken Zondagmorgen een heele school Seraphim en +Cherubim aan zijn voeten zien gevlijd, om de heilige woorden van het +juiste critisehe inzicht op te vangen. En de lange gestalte van den +Grooten Leeraar steekt--geen gering paedagogisch voordeel!--nog zelfs +boven de zeshonderd el metende Seraphijnen uit. Het is, bij heldere +lucht, een schoon en treffend gezicht. + +Oct. '18. + + +Noot: + +[1] Cursiveering van de schrijfster. + + + + * * * * * + + + +[p.148] AUGUSTA PEAUX: GEDICHTEN + + +Toen ik dezen bundel verzen had gelezen, bevond ik 't noodzakelijk bij +mij-zelf een gelofte af te leggen. En nu ik aanvang erover te schrijven, +acht ik 't niet minder noodzakelijk, haar in 't openbaar te herhalen. +Want de mensch, en vooral de bekóórde mensch, is zwak. En zoo moge ik de +kracht om mijne gelofte te houden, versterken met de vrees voor de +schande, die mij, zoo ik haar publiekelijk brak, zou treffen. En wèl +gelukkig is 't dan ook, dat ik slechts een literator ben! Ai mij, zoo ik +eens staatsman ware; wàt middel had ik dan wel tot zelf steun moeten +aangrijpen....--Maar ziehier dus wat ik mijzelf plechtig beloofde: ik +citeer geen enkel vers. Want ze zelf u te tóónen, en er dàn een nog door +het citaat verkleind kroniekje over te verredekavelen, neen, voor zoo +gering een bejegening zijn deze gedichten te edel en groot. Want vòl +zijn zij zoowel van den ernst van een deemoedig en schoon menschenleven +als van dien eener kunst, die mij van de jeugd af de liefste is geweest: +de verzinnelijkt-geestelijke der tachtigers .... Een deemoedig en schoon +menschenleven, zei ik, en waarlijk: als iemand, gelijk deze vrouwelijke +de Hérédia-in-gewetensvol-geduld, zijn werk een menschenleeftijd +bewaart, slechts schaars er iets van in de tijdschriften publiceert, om +'t dan ten slotte in een uiterst-pretentieloos uitgegeven bundeltje te +doen verschijnen, èn een dergelijke arbeid blijkt zulk een schoonheid +als deze te bevatten, dan mag dat niet alleen, maar mòet dat door zijn +beoordeelaar worden gezegd. Hier niet het eerzuchtig bejag eener ijdele +en pralerige kunstenaarsnatuur. Hier het zuiver dienen, de stille en +roerlooze wachting--het wachten, [p.149] niet op roem en eer, die het +talent eens wellicht moge brengen, maar op zijn gerijpte kracht. Hier de +klare en edele, innerlijke rust. O, had ik nu mijn gelofte niet gedaan! +Want daar is één gedicht in dezen bundel--het héét ook Rust--waarin deze +schoone ziel ten volle, juist in haar onverwrikbare, als oud-Indische +wijsheid stil glimlachende afgewendheid van het ijdele en vergankelijke +aan den dag treedt....--En toch--ik heb het wel goed ingezien: hoe +weinig zou het citeeren van dat eene dichtje mij dan weer hebben +bevredigd, en welk een verkeerd want eenzijdig-belicht beeld zou de +lezer allicht daardoor van dezen levensarbeid hebben ontvangen. Ziehier +trouwens hoe ik mij troost: ik neem mij stellig voor, dezen bundel +elders, binnen eenige maanden, op uitvoerig didactische wijze te +behandelen. Er is reden te over toe, want--en dit moge hier reeds, zij +'t dan zonder iets te bewijzen, worden gezegd--al het schoone, al het +edel-rijke, dat reeds onze verrukte jeugd in den stijl en het tijdperk +zag leven, dat wij kortweg Nieuwe-Gids noemden, dat is ook hier in eene, +wat ik zou willen noemen nederige en essentieele bijna-volledigheid +aanwezig. In verschillende van de deze volledigheid samenstellende +elementen hebben de groote tijdgenooten van onze dichteres, de een in +dit, de aer weer in een ander, ongetwijfeld hooger schittering ontstoken +en oneindig hartstochtelijker werkdadigheid ontplooid--geen echter heeft +in zoo luttelen omvang zoo veel vereend. Bij haar zijn èn de gedachte èn +het gevoel in de hoogere eenheid der ver-beelding saamgesmolten. Bij +haar is er--schoon veel schaarser: ik zou daarvan slechts een paar +voorbeelden kunnen noemen--ook de neuriënde muziek van het woord, een +liedje, lief en puur simpel. Als een zéér fraai voorbeeld van een uit +gedachte en gevoel ontstaan verbeelden, dat tevens muzikaal doorzongen +is, mag wel het krachtige en zuivere Nieuwe Stad worden genoemd. Bij +haar zijn er de rijke prachten der van geestelijkheid doorgloeide en +verreinde sensualiteit en ook dier schemerdiepten van een 'n geheimvol +leven omhullende wazigheid. Bij haar dan ook de gloeden van Oostersche +visies, als in 't goudelend nacht-donker van Van Looy. En bij haar de +fijne wendingen, subtiel, kort [p.150] en vluchtig, als, op een ander +plan, in critisch proza van Van Deyssel. En gelukkig! háár ook, trots +haar "tachtiger"-aard, heeft ten leste ook het maatschappij-leven niet +onbewogen gelaten: sommige harer beste verzen zijn tijdzangen en uit de +smart van den oorlog geboren. En voor wie haar werk zou willen +vergelijken met dat van sommige dichters van de láátste jaren, moet het +al zeer onderrichtend zijn, een impressie als Werkpaarden naast +"instantanés" te houden, zooals men ze tegenwoordig in weekbladen en +tijdschriften tegen het gewiekste lijf loopt, handelsreizigers in +dichterlijkheid meteen kraakstem en vlugge kneed- en vouwgebaartjes van +emballeurshandigheid. Zie dáárnaast de edele gestalten dèzer verzen, hun +hoog gedrag; beluister hun diep-weerklinkende stem. Zeker, men vindt ook +hier sòms het cerebrale in ongunstigen zin: het gezochte. Somwijlen +slaagt haar rijp technisch meesterschap erin, dat bijna te verhelen, +maar een enkel maal heeft het tè opvallend de gaafheid der beelden +aangetast, dan dat niet een ieder het merken zou. En ook mist men +hier--hetgeen toch een kenmerkende "tachtiger"-eigenschap is--het +uitlaaien der passie; máár het bloeiende leven dezer kleine wereld doet +u toch wel begrijpen dat het binnengrondsche vuur er is. En--hebben wij +dan ook niet aan de onstentenis van dat vulkanisch-tragische natuurdécor +te danken, dat hier tevens een enkel keer de bloemen der koelere +gronden, de schalkheid en de humor bloeien èn er niet misstaan?...--Bij +haar is ook die vol-doortinteldheid van het vers, dat zich-voortvlechten +van schoonheid in schoonheid, als schakel in schakel, tot het als een +gouden band, bezet met meest donker-flonkerende steenen, zich om den +klòppenden pols uwer feestelijke vreugde samensluit; een eigenschap, dit +zich voort vlechten, die, in verband met den indruk, welken hare +gedachten-zwaarte wekt, somwijlen, eventjes en van verre, aan de schoone +ketenachtige verwikkeldheid van het Shakespeariaansch vers doet denken, +en die overigens wel vermoedelijk, in diepsten zielsgrond, verband zal +houden met de vasthoudendheid, waarmede deze geest lang een zelfde +motief bewaart, en daaraan droomig voortspint. Een enkel maal is dit +verschijnsel duidelijk aanwijsbaar. [p.151] Het motief van: het +logenachtige of veinzerige van een stillen vijver, komt voor 't eerst in +In 't Bosch voor, duikt dan, gelijk een stroompje in den grond, neer in +'t onderbewuste, vloeit daar klaarblijkelijk voort, om plots in Een +Vijver weer zichtbaar te worden. Hij die, als ik, ook deze eigenschap +een uitvloeisel acht van de stille en trouwe rust, de onbaatzuchtige en +onvertroebelde neiging tot nederig wachten, die deze kunstenares zoozeer +adelen--hij zal allicht, evenzeer als ik, haar geestelijke figuur zien +als een dier beminnelijke vrouwen, op wie, in het dadenrijk en +aanzienlijk gezin, waartoe zij behooren, weinigen aanvankelijk achtten, +maar die, na het voortgegleden zijn der jaren, als het luide leven der +beroemde broers tot zwijgen neigt, stil van toon en met heur kalmen +glimlach nu iets van haar leven en ziel, in heel dien verren en wijden +tijd, openbaart, èn daarmede een tot dan tè achteloos voorbijgeziene +schoonheid, nog door stillen deemoed verzoet....--Ik heb zelden zóózeer +gehoopt, dat mijn woord eenigen invloed moge hebben en velen tot lezen +zal bewegen, als ditmaal.-- + +Nov. '18. + + + + * * * * * + + + +JAN FEITH: ONZE MEDE-DIEREN + + +Indien de begaafde auteur van dit boek, die, alhoewel in onze +Forensische woon[1] lid der Overheid en hóóg boven mij geplaatst, in +stad, in die aardige Het-Jonge-Leven-buurt, mijn buur en gelijke is, +wel eens daar over de schutting, die onze tuintjes scheidt, in het mijne +heeft getuurd, dan zal hij weten allicht, dat daar een boom staat, een +boom, dien ik indertijd heb--opgezet over: De Dieren in de +Literatuur.... Maar of hij dien kent al dan niet--ik durf nauwelijks op +zooveel belangstelling hopen--mìj kwam die boom op voor mij-zelf zéér +ontstellende wijze in de gedachte, toen ik met de lectuur van dit mijns +buurmans boek tot op blz. 33 gevorderd was.... Want die gedachte was +niet meer of minder dan moorddadig.... Zij had ongeveer dezen +Heiniaanschen inhoud: het eenige wat er nog aan mijn tuintje ontbreekt +is: dat er iemand aan dien boom bengelt ... en met keek ik beulachtig +naar den hals van--m'n buurman....--Ge schrikt, lezer, en begrijpt +niet, dat ik, onschadelijke, zóó iets dacht.... Welnu, laat mij u dan de +psychologische verklaring geven, en met des te meer vrijmoedigheid, +omdat, al verder lezend, mijn moordlust plaats maakte voor zoo Warme +Waardeering, dat ik, zóó als ge me hier ziet, reeds ònder dien zelfden +boom, waaráán ik hem eerst wilde ...---ik dùrf 't woord niet uit te +spreken!--hem een gezellig zitje heb bereid. Mijn moordlust werd dan +door deze overwegingen gewekt: Wat de antieke fabeldichters en wat de +schrijvers van het [p.153] middeleeuwsch dier-epos betreft--er is voor +het feit, dat zij het dier slechts als spiegel der menschheid schenen te +zien, en nauwelijks óóit het dier-zelf, een, dunkt mij, afdoende +verontschuldiging aan te voeren: zooals hun geheele natuurbeschouwing +geocentrisch was, zoo was hun levensbeschouwing in haar diepste wezen +van anthropocentrischen aard; maar wat, in Godes naam, moet ik met een +modern dierbeschrijver beginnen--een làter-tijdgenoot nog wel van +bijv. een London, die het dier-zelf en om zijns zelfs wil uitmuntend +heeft gebeeld--voor wien dat dier louter als spotspiegel van +menschelijke eigenschappen waarde schijnt te hebben, en die mij zelfs +nog al vrij goedkoope aardigheden op een zieke en stervende giraffe niet +spaart. 't Is waar: hij wìst 't wel, en hij zèi 't zelf wel: "Ik mag +niet opnieuw vervallen in mijn onhebbelijke fout van professie, om elk +beest door een menschelijk lorgnet te willen bekijken", maar mijn +beulsgeest antwoordde: "Tenzij ge uw leven blijkt te hebben gebeterd, +aanvaard ik uwe bekentenis als verzachtende omstandigheid niet ... ge +ziet dien boom ... en ik verberg u 't touw niet ... ge weet er alles +van....--En kijk: het bléék zoo waar, tot mijn vreugde, gebeterd! +Aanvankelijk blijft hij nog wel in zijn anthropocentrisch denken geheel +bevangen, maar het wordt van edeler natuur: de giraffen-idylle +verhoudt zich tot dat andere stuk over de stervende giraffe, zooals de +beminnelijke glimlach van den man, die een diep-erbarmingsvol en +teer gevoel wil verbergen, zich verhoudt tot de grijns van het +gebrek-aan-meegevoel. Maar dan plots stijgt onze schrijver--en +gelukkig, op hoe andere wijze dan ik hem eerst had toegedacht!--tot een +veel hooger niveau: hij vergèèt den mensch, zijn onderwerp +absorbeert hem, en dààr leeft hij in weg. Welk een buitengemeen +bekoorlijk en sterk-beeldende kracht bezittend stuk is Verliefde +Visschen daardoor geworden: die hartstocht-vaart der verliefde zalmen, +de zee uit, de rivieren op, omhoog naar de Alpen-beken, herinnerde mij, +zij 't van verre, niet alleen door 't onderwerp, maar wel degelijk ook +door den élan, aan niets minder dan Omeya's De Kameelruiter![2] En dan +dat liefdesfestijn [p.154] der haringen.... Waarlijk, er leeft hier in +de beschrijving-zelve iets van de blanke teerheid van die zilverwolk, +afschijning tot bòven de zee van die parende, verheerlijkt-stralende +wezentjes, zooals ze, opeengedromd, door roofgedierte en visschers +worden gedood ... de stille lichtschijn der liefde, te boven stijgend al +bewogenheid en zelfs de tragiek van den dood....-- + +Het is, zooals de schrandere lezer allicht reeds heeft begrepen, niet +anders dan natuurlijk, dat juist de aanschouwing van het visschen-leven +den schrijver aan hem-zelf onttoog: dat wat het minst op ons lijkt, +het minst aan ons is verwant, doet ons het vaakst en het +makkelijkst ons-zelf en onze verwantschap vergeten, en boeit op 't +sterkst, zij 't vluchtig, onze aandacht aan zich. En hoe waar dit is, +kunt ge alweer aan het fraaie stuk Plastiek, eene uitmuntende beelding +van reptielenleven, merken. Want zie maar: datgene wat den blik van +onzen geest ons geheele leven fascineert, omdat het ons, bewegelijken, +driftigen, haastigen, zóó vreemd is; dàtzelfde, nu verstoffelijkt, +boeit, thans ook onze lichamelijke oogen, bij den aanblik dèzer dieren +opnieuw: de roerlooze wacht van het Noodlot, de onverbiddelijke +greep van het Noodlot, het ijzige geduld der Eeuwigheid. Maar +vond zoowel mijn wijsgeerig als artistiek denk-voelen in stukken als de +laatstgenoemde alles te prijzen, gelijk in één hierboven genoemd alles +te laken, men denke daarom geenszins, dat ook mijn artistiek besef +nimmer de anthropocentrische dierbeschrijving zou kunnen waardeeren. +Zèker kan het dat: als de schrijver maar, hoewel door zijn +menschelijkheid nog steeds bevangen, zich-zelf ten grootsten +deele--zijn lager-persoonlijke bewuste bedoelingen vooral--maar +vergeet! Hoezeer bewonder ik dan ook de allergeestigste typeering van +Mijn Maraboe en het ongedwongen-aardige van "Pak de Leuning". De +zaak is, dat de zich den schrijver opdringende jeugdherinneringen hem +in dèze stukjes dwongen anthropocentrisch te schrijven en dit +geenszins het gevolg was van den bewusten wil om geestig of aardig te +zijn. Het is de overgave, die alles bepaalt, of het de overgave aan +eene herinnering of wàt anders ook zij. Ik zou mij nog zeer lang met dit +gevoelig werk [p.155] kunnen en willen bezighouden, en zoowel nog op +zeer vele schoonheden de aandacht vestigen--zooals dat +innig-ontfermingsvolle 't Skryverke in Stad--als bijv. aantoonen, dat +het te-lang-gerekte van sommige overigens voortreffelijke geestigheden +in niets dan het aanvankelijk feuilletonnistiseh verschijnen van dezen +arbeid zijn oorsprong vindt. + +Eén ding moet mij nog van het hart: het boek toont één verwonderlijke +leemte, te verwonderlijker, waar de auteur het vischleven zoo schoon +beschreef: wáár in Godes naam is zijn appreciatie van de collectie +bakvisch en haar mannelijk complement gebleven, de schoonste en +rijkste collectie, die Artis bezit? Die vrij héétbloedige vischjes, +die coquette, die flirtende, die vrijende, die lieve.... Meneer Feith, +meneer Feith, ge bleeft toch maar een vreemdeling in Jeruzalem, èn: uw +deskundige "leiders waren misleiders", zij hebben u het schóónste niet +getoond.... Had mìj maar geinterviewd. Niet dat ik.... +godbeware-me!... Maar ik ken iemand die véél studie van die collectie +heeft gemaakt.... Vorbei ... vorbei.... ein trübes Wort.... Ik doel +hier betreurend, het zij ten overvloede gezegd, op het voorbije der +gelegenheid mij te interviewen ... niet op iets anders!... + +April '18. + + +Noten: + +[1] De Forens: Het "Weekblad voor Stad en Land". + +[2] Zie: Van Vloten: Oostersche schetsen en verhalen.-- + + + + * * * * * + + +[p.156] +HET HELDEN- EN LEERDICHT VAN DEN WERELDOORLOG. [1] + + +I. + +Sinds de groote Florentijn zijn hel- en hemelvaart had voleindigd, en de +koortsende droomen van demonen-vrees en godsliefde der middeleeuwsche +wereld in den greep van zijn onverwrikbaren wil getemd en tot in +schoonheid geordende tafereelen had omgeschapen; sinds hij ze had +volgezongen met zijn ziel--beelden, gemaakt van geluid, en muziek uit +aanschouwing geboren--; sinds dien heeft hij het lieflijke maar vooral +het gruwelijke der wereld met zijn naam en macht overheerscht. +Dantesk, bovenal, was het gruwzame duister, van de schicht-naderende +dreigingen doorrossigd der dood- en lijdens-verbeeldingen; Dantesk was +al wat 'schoon zinnelijk, de vermoede afgrijselijke majesteit der +demonische bòvenzinnelijkheid droeg; Dantesk waren die statige vaste +rhythmen der groote, als wonderen van smeedkunst dooreengestrengelde en +bebloemde poëmen, die het geluid-geworden begrip: wereldheerschappij +zijn; en Dantesk was wel ook het lieflijke, doch mits het door een +goddelijk-hooge tragiek was omstormd en als lekend nevellicht van de +bleeke gelaten der Francesca's en Paolo's afscheen. Maar wàt hem ook +benàderde, in literatuur of in leven, bereiken deed het hem niet. Eens +had de menschheid zich de ontzettende fantasmen van een satanisch +hiernamaals gedroomd, [p.157] een wereld door een demon instede van een +God geregeerd: een hel die oneindig was, pijn die respijtloos duurde en +martelde tot in eeuwigheid, zonden voor immer zonder vergeven, boete +zonder hoop. Toen had hij dat menschelijk-tasten, dat deel van +Menschheids droom aan haar zelve geopenbaard--voor zoover zìj kon +begrijpen. En, de bestemming volgend der half-bewusten, gedreven door +den duisteren drang, haar droomen te kennen, ze te zien leven in den +werkelijken dag, ze te verwerkelijken; gedreven door de donkere +krachten van haar onderbewustzijn in hun stuwing naar het licht; stortte +zij zich in de extatische zelfmartelingen der gekloosterde asketen; +wierp zij zich in den wellust der paring, vereend met dien van moord en +foltering; ja, slaagde zij er zelfs in een de Retz te scheppen, dat +onsterfelijk erotisch monster; en niettemin: nòg bereikte zij de diepte +van haar droom en Dante's beeldingen niet. Zij bracht haar +Conquistadores voort, die, uitmoordend de volkeren, de beenderen der +oude beschavingen verbrijzelden, en, in hun extasen van tot dan +onvermoede weeldegenietingen en machtswellust, van bloed en goud de +glanzende worgring wisten te gieten, die glorie heet. Zij verzon de +inquisitie, met haar brandstapels, haar rad, haar pijnbanken; zij bouwde +de slachtplaatsen der industrie, waar zelfs het kinderlichaam door den +arbeid werd verteerd, de kinderziel vertrapt: de fabrieken waar haar +wàre roem en lieflijkste bloem werden ontluisterd. En toch: zij +bereikte de diepte van haar droom en Dante's beeldingen niet. Zij was +als een groot schepper, als de Goethe van den Werther, die schrijft, +om een geestelijke ziekte die hij in zich draagt, buiten zich, van zich +àf te werpen; die schrijft om zijn eigen onzuiver ik vóór zich te kunnen +zien, om het te kunnen genezen. Maar hàre letters waren dàden, letters +van bloed en vuur, op de gemartelde maar onvernietigbare bladzijden der +jaren, in de zich openende en langzaam ïn hun dreun-zware kanteling weer +sluitende boeken der eeuwen. En toch, zij mocht kreunen van angst en van +verlangen, en rusten van haar vreeselijk werk dag noch nacht,--haar doel +bereikte zij niet, zij bereikte 't niet. Dat was haar droom nog niet. +Iets was nog daarachter, een opperste [p.158] ontzetting, ver en diep +verholen, die zich verwerkelijken moest. Tòt het uur volliep, en ze in +geweldigste inspanning en verscheurende weeën den wereldoorlog baarde. +Tén ... uit de verste afgronden van haar wezen rezen de verholen +droom-schimmen op, verschijningen van afschuw en verbijsterende +ontzetting, en verwerkelijkten zich en traden onder het wijkend licht. +En terwijl hun torenhooge, afgrijselijke vlamgestalten als in een +hemelverbloeding de zon verduisteren, de aarde schreeuwt onder hun gaan, +en de ontwaakte Menschheid zich schijnt gereed te maken den arbeid aan +hare vergoddelijking bewust te beginnen en voort te schrijden op haar +evolutionnaire baan--wenkte de Noodwendigheid, de onfeilbare, die niets +vergeet, die het kleine én het groote als het eene kent; die het +gewicht van den dood eens worms en van dien van armeeën even nauwlettend +weegt, om der wille van hun beider majesteit van noodzakelijkheden; en +uit de verbijstering en den nood, uit het walgelijk knekelhuis der +loopgraven, in de volle nederigheid van zijn groote en reine ziel, +bereid tot overgave aan Menschheids dienst; vàst staand in zijn +wezenheid, toegerust met macht om zijn verheven werk te doen; onder zijn +lompen en achter 't verwoest gelaat veilig en in rust de vruchtbare +rijkdom van zijn geest geborgen, die straks naar buiten zou lichten--zóó +trad een man.... En gelijk eens Dante was geroepen om de infernale +verschrikkingen en hemelsche glanzen van den droom te openbaren, in +beelden blijvend voor altijd, zóó was deze verkoren, om dit de gruwbare +ontzetting en heilbrengende beduidenis van het van-droom-tot +werkelijkheid-gegroeide te doen. Verreweg kleiner dichter dan zijn +feilloos-geweldige voorganger--hetgeen hier niet schaadt, daar de +dichter der werkelijkheid niet de gaven van dien des drooms behoeft[2] +--maar van een welhaast onvergelijkelijk hooge en zuivere +menschelijkheid, een ziel als een spiegelend meer van liefde waarin het +menschbeeld naast dat der sterren straalt, heeft hij zijn werk +verricht. En terwijl [p.159] wij vol wederliefde in hem zien en al de +schoone en fijne bewegingen van zijn geest met onze innigheid bestreden, +beseffen wij slechts geleidelijk wàt zijn woord ons heeft gedaan. Het +heeft het onrein vat van onzen geest met brandenden toorn en afschuw vol +gegoten. En nadat dit éénigermate was gezuiverd van de stofvergoding, +van de ikzucht, van het huichelachtig meegevoel, van het +ijdel-phraseerend denken, waarmee ons leven het de jaren lang had +gevuld, deed hij wat droppels, die waren als een balsem én een dauw er +in leken. Want gelijk de eerste, heelend het geschroeide en gebetene, +voèlde ze onze geest, en gelijk de laatste fònkelen ze hem tegen met in +hun rondingen het licht van een nieuwen dag.... Deze zuivere en schoone +mensch, deze hooge en begaafde broeder van den dichter der Hel, dat is +Henri Barbusse; en zijn werk, het beeld van de verwerkelijking van +den Helle-droom heet: Het Vuur. + + * * * * * + +Hier, bij dezen Dante der werkelijkheid, zijn weer de in slijkpoelen +verzonkenen van Alighieri's zevenden zang; de, als een schildpad in zijn +schild, in modder geharnasten, de "gekroonden met drek." Hier zijn weer +de in gloeiende graven gemartelden, van den zesden hellekring: de +slavenden bij de nachtelijke korveeën, zich plat-drukkend op den onder +den granatenstorm en den spattenden vuurregen golvenden en brandenden +grond, te halver diepte pas ter dekking ingegraven. Hier weer de +badenden in het kokende bloed, van den vijftienden zang: de man verkoold +in granaatvlammen, terwijl een brandende plas van bloed-goud op zijn +lichaam knettert. Hier stuift en kuilt de zandzee, waarop de vuurregen +daalt en waarheen de verdoemden genoopt worden te vluchten: de +zinlooze stormloop onder het spervuur, in de gierende orkaan en +fonteinende vuurstroomen der granaten. Hier wankelen weer de "van +vlammen omhulden": als de ontploffingen de kapotjassen in brand steken. +Hier zijn weer de verdoemden van den twintigsten zang, wien de dood het +hoofd omdraaide op den romp, rugwaarts het lichaam omvouwde, en de +beenen, gelijk bij een zittende onder den buik, omhoog onder de aars. +Hier is weer [p.160] de "schreeuwende menschboom" van den twaalfden +zang: een verstijfd lijk met krijsch-gezicht, wortelend in den top van +een heuvel, deinend en schuddend in den wind. Hier zijn zij van den acht +en twintigsten zang, wie de dood doorhakte "van de kin tot den bilnaad, +dat hun de ingewanden tusschen de beenen hingen." Hier zijn de beknelden +in de storm-gezweepte en ijskoude stroomen van den Coeytus, die Dante +als vezels in het ijs zag, tegen wier hoofden zijn voeten botsten, wier +boven de beknelling uitstekende haarlokken hij kon grijpen. Hier +stierven weer zijn Branca d'Oria's, maar onschuldige, "wier haren," zegt +Barbusse, "rechtop in het water staan als aquariumplanten." Hier zijn +zij wie de dood aan elkander bond, de lijken elkaar omklemd houdend als +in vereeuwigde strijdwoede, en zij die hij, bij de wegweekende +overstrooming der loopgraven, vereende als in goddelijke toewijding tot +elkaar: "twee mannen, die op elkaar steunen om te slapen. Daar zij zich +niet op den wegvlietenden grond, die over hen heen zou golven, konden +uitstrekken, bogen zij zich over elkaar heen, elkaar bij de schouders +vattend en sliepen in, tot aan hun knieën in het veld weggezakt." Hier +sidderen ook weer de van de hoogste tragiek omstormde Danteske teerheid +en liefelijkheden. O, kleine, bleeke Eudore, met je teere lichaam en nog +teederder hart, die met verlof gingt, om na vijftien maanden je jonge +vrouw weer te zien.... De passen blijken niet in orde, zij kan niet tot +hem komen, hij niet tot haar, dan alleen in den voornacht van zijn +verlofeinde.... Maar dan--de regen verdrinkt de aarde--ontmoet hij +andere verlofgangers, die niet weten waar onder dak te komen ... de +beide gelieven, die slechts dien enkelen nacht hebben om gelukkig te +zijn, offeren zich op en deelen hun eene kamer met hen ... de kostbare +nacht, die een liefdefeest voor hen had kunnen zijn, gaat somber te +midden der geeuwende soldaten voorbij.... Zij scheiden onder +hartstochtelijke omhelzingen.... Hij komt weer in de loopgraven terug. +"En wanneer zal ik haar nou weerzien? En zàl ik haar wel terugzien," +zucht hij tot de kameraden. Hij ziet haar niet weer terug. Een nacht +wordt hij mét drie makkers door het mitraille doorzeefd.... En dan +[p.161] die beide andere gelieven, Farfadet en Eudoxie!... Farfadet, die +nog van haar aanbiddelijke schoonheid als levend en hem toebehoorend +droomt; die zich zeker voelt van een gelukkig leven met haar na den +oorlog, terwijl reeds lang haar lijk wegrottend en afzichtelijk +beschimmeld in een mijngroef tusschen de linies is gevonden....--Of het +ontroerend gesprek tusschen de twee legionnairs--ja, ja, ge weet wel, +dat zijn twee van die "uitvaagsels," van die +"maatschappelijk-verworpenen," van het "vreemden-legioen"!--Barbusse, +uitgeput in den onderaardschen hulppost dicht naast hen neerzittend, +beluistert hen zonder het te willen. De een, doodelijk gekwetst, vraagt +den ander, of die wel weet, dat-ie heel wat op z'n kerfstok heeft en +dat-ie wel heel moeilijk ooit weer in de burger-maatschappij een bestaan +zal kunnen vinden. De ander, woest, zegt: "Hou je smoel! wat kan jou dat +verdomme'?" En de doodelijk-gekwetste antwoordt, dat, daar hij nu toch +gaat sterven, hij van zakboekjes met den ander wil ruilen, dan kan die +onder een nieuwen en eerlijken naam verder leven en heeft een betere +toekomst voor zich! Maar aan Louise, zijn lief, zal-ie 't toch in zijn +afscheidsbrief schrijven, "dan vindt ze dat ik goed gedaan heb en zal ze +beter an me denken." Maar neen, "met iets als een verheven inspanning" +schudt hij dan 't hoofd: "Nee, háár zal ik 't zelfs niet zeggen! Ik weet +wel dat zij het is, maar de vrouwe' zijn zoo praatzuchtig!"--Of ook de +Idylle: Paradijs de coquette schoentjes poetsend van een vijftienjarig +kind; een verheerlijkende glimlach licht over zijn gelaat, en nog in +zijn uitputtingsslaap blijft die stralen. O, hier, hier vooral, laat ons +zacht en voorzichtig treden en met onze gansch liefdevolle en +aandachtige oogen naar de laagte zien. Hièr heft de menschelijke adeldom +zijn schoonste bloemen, terwijl hij nochtans als een kruipplant over een +slijkerigen bodem wart....-- + + * * * * * + +Maar deze Dante der werkelijkheid, die bij het zuchten zijner +Francesca's en Paolo's niet bezwijmde; die de volle heerschappij over +al zijn krachten zelfs onder de vuurregens en midden de slachtingen +behield, en als meer dan een òngebroken man: als een schepper, als +[p.162] een glanzend wezen, uit de loopgraven trad; deze Dante, door de +beukende realiteit tot verhevener deemoed geleid dan de ander door den +droom, vertoont op wat men een parallelplaats van eene in Alighieri's +werk zou kunnen noemen, eene ontroerender schoonheid dan daar aanwezig +is. En waarlijk, het is mij een rijk geluk, haar, verholen als zij is, +voor u te mogen opdelven en 'r u te toonen. Toen ik haar ontdekte in het +licht mijner verdere lezing van het werk, bleef het eerste hoofdstuk, +waarin zij zich bevindt, niet slechts een schoone uiting van bewuste +genialiteit voor mij, maar wèrd een wonder van den schrijver onbewust +gebleven en toch zich openbarende inspiratie. Dit hoofdstuk heet Het +Visioen en beeldt niet anders dan een Zwitsersch sanatorium, waar aan +den overkant der bergen, op een galerij de tuberculose-lijders liggen. +Het teekent kort het schuchter en als ingehouden leven dier +ongelukkigen. De courant wordt rondgebracht, en de eerste die haar +leest, zegt: "Het is geschied, de oorlog is verklaard." Deze "peinzers," +zooals Barbusse dan zegt, "op den drempel der wereld verwijlend, +gelouterd van partijhartstochten, bevrijd van opgedane begrippen, van +verblinding, van de greep der traditiën, zij beseffen schuchter nog den +eenvoud der dingen en de wijd-sperrende mogelijkheden." En in het +gebeuren midden dat woeste bergen-décor, het opstijgen en speurend +kringen der adelaars, het neerbliksemen van het onweder, de schemers +gelijk watervloeden vol vage vormen van verdronkenen op de velden, +aanschouwen zij in een kort visoen heel de ontzaglijke rij der +toekomstige afgrijselijke oorlogsbeelden. Dit nu kan men, gelijk ik zei, +een parallelplaats, in beperkten zin, van Dante's vierden zang, noemen, +omdat: hier evenals daar het storm-stille "Voorportaal" van de Hel +is; omdat hier evenzeer als daar wel geen geluk is, maar ook hier +zoowel als daar geen lijden, vergeleken met hetgeen daarna komt. En +ook hier zoowel als daar is er dus de doorlichtende tegenstelling +tusschen het stille, rustige, beveiligde en nog te dragen leed van het +Voorportaal, en de woeste, de vlijmende, de hulpeloos voortgejaagde, +de ondragelijke smart van de Hel. Maar dàn ziet men ook zich daaruit +een andere en nog beteekenisvoller tegenstelling [p.163] ontwikkelen, +die de hoogere schoonheid, waarvan ik sprak, brengt. Dante, in het +kasteel van de Homerische dichtergroep gekomen, waar de groote denkers +en poëten der Oudheid verblijven, verkondigt zelf volkomen bewust en +luide zijn ontzaglijke grootheid: Homeros begroet hem als den zesde in +zijn verheven kring. Maar in het "Voorportaal" van déze hel, in dit +eerste hoofdstuk van Barbusse's werk, wordt wèl evenzeer des +schrijvers grootheid verkondigd, máár: niet door hem, doch hem +ondanks: door het van hèm niet reppend voorgestelde! Den kunstenaar +onbewust, en onafhankelijk van zijn wil, vrij dus van met trots +verbonden zelfkennis, verheft zich hier de in hem levende Inspiratie +en zegt ons: zie toch, zie, dit geheele tafereel is de symbolische +veruiterlijking van zijn innerlijkst--en nog wel +verkleinde!--wezen, en zegt zijn grootheid. En hij de deemoedige +wist het niet! Want gelijk die "peinzers, op den drempel der wereld +verwijlend, gelouterd van partijhartstochten, bevrijd van opgedane +begrippen, van verblinding, van den greep der traditiën," zóó is ook +hij; en gelijk die eenzamen want in-zichzelf gekeerden, maar +verzorgden, las ook hij in 't omfloerste wereldgebeuren de verholen +beteekenis, de waarheid ìn wat hij zag, de naar geboorte worstelende +kern; máár bedenkt dit wel: Hij was niet slechts aldus in het +voorportaal, maar midden den storm, in de hel.... Beseft dan gij +allen de grootheid, de ongeschoktheid, de reine onbaatzuchtigheid van +dezen mensch, hoe volkomen onbekommerd om eigen lot, in welk een +zelf-ontruktheid, in welk een zelfvergetelheid hij mòet hebben geleefd; +en hebt hem lief, hebt hem oneindig lief....-- + + + * * * * * + + +II + +Het kan allicht zijn nut hebben, ook hier iets te tóónen van de wijze +waarop, benevens een weinig van de kern-waarheid, welke hij zag. De +wijze van zien is die van een zéér groot epicus, met veel wijsgeerige en +sociaal-politische bezinning, beheerschte lyrische kracht, machtig +[p.164] beeldend vermogen, en zooals na dit alles vanzelf spreekt, +groote psychologische intuïtie. In die bezinning en in het vooral den +subtielen Franschen geest karakteriseerende van het laisser entrevoir +sa pensée, lijkt hij mij sterk aan Balzac verwant; in de manier van +dialoog-aanwending als beeldend en karakteriseerend hulpmiddel aan onzen +Querido, en het is dan ook dáárom--al mag men er ook, hier en daar, uit +anderen hoofde bezwaar tegen hebben--een voortreffelijke daad van den +door zijn liefde voor beiden en zuivere kunstzinnigheid geleiden +vertaler geweest, dat hij ter overzetting dier dialogen, uit het +"vocabulaire der Burk's" putte, want aldus doende, werd hij een +vruchtenplukker gelijk, die immers meer medeneemt, dan de geplukte +vruchten: ook hij nam den geur van den boomgaard mede, hij vergoedde +het allicht onontkoombare verlies van 't in de dialogen levend episch +fluïde van den grooten Franschman door dat van den aan hem verwanten +grooten Hollander. Het is trouwens niet daarin alleen, dat Barbusse aan +den schrijver van Menschenwee en de beide De Jordaan's doet denken, +het is ook in de wijze, waarop hij de menschen buiten de dialoog +beeldt, in zijn groot-epische heftig van kleur en mouvement doorstormde +visies, gelijk in het verschrikkelijke hoofdstuk Het Vuur, in de +hartverkillende atmospherische stemmingen van De Korvee, in de +chaotische volten van Opbreken. Een ander maal, zooals in Lucifers, +waarin de vier Franschen, op jacht naar vuur, om vleesch te kunnen +braden, in de loopgrapen verdwalen, en in de "Internationale gang" een +Duitsch officier dooden en met diens lucifers terugkomen, is er voor mij +in het beeldend geluid, in het aspect der figuren-plastiek, in het +bonkig trago-komische en in het lacherig-vreeselijke, iets, om ons tot +de modernen te bepalen, van de Maupassant. Dan weer zie ik duidelijk, de +paar malen dat hij natuurleven beschrijft, plots onzen Van Looy voor +mij, zooals in Gewend Geraakt, die prachtige observaties in den +hoenderhof, waar hij in sober-beeldende woorden--elk woordje om zoo te +zeggen een vondst, een levende kleur, een reuk, een beweging--het +verinnerlijkt-geziene schildert. De zaak is, dat, gelijk naar occulte +leering de zielen van veel volmaakt + +[p.165] geworden menschen in die eens gods versmelten, in de genialiteit +van Barbusse veel van het beste van veler tijden en landen literaire +kracht is saamgekomen. Er is een menigte van schoone geesten in hem, +maar die zijn toch één, die zijn toch zìjn geest geworden.--Zooveel +mogelijk nu die gedeelten uitkiezend, welke ik kan citeeren, zonder te +zeer den omvang van dit opstel te vergrooten, en mij bij andere slechts +tot enkele vermelding bepalend, zal ik u een weinigje aanwijzen van al +dat schoons. Als voorbeeld van zijn wijsgeerige bezinning vol diepe +psychologie, hier in een subtiel aphoristischen vorm: + + Zij zijn allen, de een als de ander: er is niet één, die niet zegt: + "Ik ben nièt als de anderen." + + Het spel is voor kinderen een ernstige bezigheid. Alleen volwassen + menschen spelen. + +En dit van zijn Danteske visies, voor zoover die vooral het kenmerk van +een den mythos, historie en leven omvattenden geest dragen: (over den +verliefden Lamuse, den "osmensch," door Eudoxie afgewezen) + + Hij laat zijn groot, dik hoofd hangen. In de meedoogenlooze klaarte + van de herboren lente, gelijkt hij de arme cycloop, die langs de + oude oevers van Sicilië doolde, bespot en getemd door de + helstralende kracht van een kind, als een monsterlijk speeltuig, in + den aanvang der tijden. + +Of dit nog dieper geziene: (Over een soldaat, die, in de loopgraven, een +koperen ring voor zijn vrouw vijlt) + + Hij arbeidt vol vuur. Het is zijn hart dat zich zoo goed mogelijk + wil uitspreken en zich inspant als voor een stuk schoonschrift.[3] + In deze ontredderde gaten van de aarde verkrijgen onze mannen, zich + vol ontzag buigend over de lichte, allereenvoudigste sierselen, zoo + klein dat de grove hand ze moeilijk vasthoudt en makkelijk + ontglippen laat, een nog woester, primitiever, menschelijker + aanzien dan onder welke omstandigheid ook. Men denkt aan den + eersten uitvinder, den vader der kunstenaars, die aan blijvende + voorwerpen den vorm van wat hij zag en de ziel van wat hij + onderging, trachtte te geven. + +[p.166] Het zijn de Dantesk-picturale visies, waarbij ik mij helaas +tot nauwelijks meer dan bloote vermelding moet bepalen. Zoo van het +voorbijtrekken der helsch-caricaturale "straatvegers der loopgraven"; +van het trekken door het krijtland, waar een witte stuiving de soldaten +in grijsaards vermomt, en zij, stilstaand op een halte, in elkander +"pleisterbeelden meenen te zien." + +Aan de beelding van het barbaarsch-Oostersch voorbijschrijden der +kleurlingen ontleen ik dit: + + Onder deze kerels van geel, brons of ebbenhout, zijn enkele + ernstigen; hun gezichten zijn beangstigend, stil, als zichtbare + valstrikken. Anderen lachen; hun lach schatert als de klank der + vreemde muziek van uitheemsche instrumenten en laat hun tanden + zien. + +Soms bereikt zijn visionnairisme een louter-geestelijke helderziendheid, +zooals in die heilige, stràlende regels--blz. 224--225, te veel voor +een citaat!--waarin hij de ziel van den burger-soldaat, op dat opperst +moment vóór den stormloop en waarschijnlijken dood, klaar doorschouwt. +Of gelijk hier: (over het voortschrijden onder sper-vuur, van soldaten +op een open vlakte) + + Het is bijna niet te gelooven, dat elk dezer kleine vlekken een + wezen van rillend en teer vleesch is, geheel ongewapend in de + ruimte, vol diepe gedachten, vol innige herinneringen en beelden: + het is ontstellend, dit gestuif van menschen, even klein als de + sterren aan den hemel. + + Arme naasten, arme onbekenden, het is nu uw beurt te offeren! Een + ander keer zal het de onze zijn. Wij zullen morgen wellicht den + hemel boven onze hoofden hooren vaneenrijten of voelen hoe de aarde + zich onder onze voeten opent, of aangevallen worden door het + wondere leger van projectielen en weggevaagd door orkaanstuwingen, + honderd duizendmaal krachtiger dan de orkaan zelf. + +Zóó is het. Zoodra men de wezens en dingen in hùn wáárheid en de +waarheid hunner verhoudingen ziet, dan is het inderdaad niet te +gelooven, wat er met hun stoffelijke wezenheid gebeurt. En ook het +omgekeerde [p.167] is waar, zooals--Barbusse-zelf, de op dat moment +ontluisterde en verduisterde Barbusse het in zijn eigen Godsontkenning +ééns fél demonstreert!...-- + + * * * * * + +Hoogst gewichtig ook voor het juist begrip van de gróótheid en den aard +zijner genialiteit, zijn die kleine zinnetjes, die enkele woorden soms, +met, in zulk een enkel woord, een rijkdom van beeldende kracht; woorden +en zinnen, vluchtig en snel, als flitsen, die midden de algemeene +verwoesting, de ongereptheid van het edele landschap van zijn geest, in +een witschitterend licht doen dagen. Zoo over korporaal Bertrand--een +prachtige menschschepping. (Het is na den stormloop door het spervuur, +na de verovering der vijandelijke loopgraven, dat dit gesprek, waarvan +ik een stukje citeer, door de twee helden wordt gevoerd): + + "En toch, vervolgde Bertrand, kijk! Er is één figuur, die zich + boven den grooten oorlog verhief en die door de schoonheid en + belangwekkendheid van zijn moed...." + + Op een stok geleund, over hem been gebogen, luisterde ik, het + geluid van deze stem opvangend, die, in de stilte der schemering, + uit een bijna altijd zwijgenden mond kwam. Met heldere stem riep + hij: + + "Liebknecht!" + + Hij stond op, de armen steeds gekruist. Zijn schoon gelaat, even + diep en rustig als dat van een beeld, viel weer op zijn borst + neer. Maar nogmaals verbrak hij zijn marmeren zwijgen, om te + herhalen.... + +Zoo ook deze plechtig ontroerende metaphoor. (Over een soldaat opduikend +uit zijn slaaphol in de loopgraven): + + Hij komt te voorschijn; zijn grauwe klompige lichaam verschijnt, + als de nacht in den avond. + + * * * * * + + +[p.168] Ongetwijfeld, er zijn ook zekere tekortkomingen in dit +ontzaglijk werk te bemerken en het waar' nutteloos hier van de liefde te +vorderen ze te verhullen. Want de alles doordringende luister van het +geslaagde, overgroote deel, zou toch ook deze verwrongenheden aan ieders +oog openbaren. Daar is allereerst het toevallige. Het doet als +toevallig aan, dat juist weinige uren, ja weinige oogenblikken vóór +Poterloo, "in de vlam van een granaat wegvliegt," hij, in een gesprek +met Barbusse, als zijn vaste verzekerdheid te kennen geeft, dat hij den +oorlog zal overleven. En het is de schuld van den schrijver, dat wij +dien indruk van toevalligheid krijgen. Want, bij den opmarsch nà het +gesprek, in den avond, veroorlooft de auteur den lezer geen oogenblik, +zijn aandacht van Poterloo af te wenden: de auteur spreekt voortdurend +met dezen zijn wapenbroeder, roept hem telkens aan, vraagt hem hoe 't +hem gaat. Hierdoor voelen wij al, dat het nièt goed zal gaan, dat er +iets noodlottigs met dien man daar dadelijk zal gebeuren; wij voelen een +zekeren toeleg bij den schrijver. Die toeleg, zoo raden wij al, is: +de tragiek van het naderend gebeuren te onderstreepen, en zoodra wij +nu zien dat ons vermoeden juist was, verschijnt ons natuurlijk dit +gebeuren als een "gewilde" toevalligheid en wordt de tragiek juist +verzwakt.--Toevallig is ook dat juist Lamuse, die niet tot de genie +behoort, zich aanbiedt als vrijwilliger om de sappeurs bij het maken van +een mijngroef behulpzaam te zijn, en--daarin het beschimmelde lijk van +de door hem geliefde Eudoxie vindt; en nog toevalliger: dat even te +voren een voorval uit Gauchin wordt verhaalt--Gauchin, waar Lamuse +Eudoxie zijn liefde had bekend en was afgewezen--èn dat Farfadet (de +minnaar van Eudoxie) na de opmerking van iemand, dat je "van niks iets +zeggen kan," peinzend "alsof een aanbiddelijk gezicht hem tegenlachte" +mompelt: "Toch zijn er dingen waar je zeker van kunt zijn." Ja, het mag +niet verzwegen: hier blijkt wel héél duidelijk een "Absicht", die +"verstimmt." Deze toevalligheden--de welwillende lezer vergeve mij het +zoo veelvuldig gebruik van een zelfde woord!--zijn dan ook allerminst +... toevallig! Zij spruiten voort uit de hybridische natuur van het +boek. Eenerzijds was het de [p.169] bedoeling van den auteur een +waarheidgetrouw relaas van feitelijke gebeurtenissen te geven, +anderzijds dwong hem zijn krachtige kunstenaarsaanleg een kunstwerk +te scheppen. Maar als iets omtrent den aard van een kunstwerk vaststaat, +dan is het wel dit, dat het een verbeeldingswerk moet zijn. En ziedaar +nu de oorzaak van stoornis en botsing: in een toevalligheid uit een +feiten-relaas berusten wij, zij kan niet onecht en "gewild" zijn, +immers zij is--een feit. Maar bij die in een kunstwerk berusten wij +niet, dáár zijn wij slechts tevree met wat ons als noodwendigheid +verschijnt. En omgekeerd: een geval dat wij in een feiten-relaas als +van-zelf-sprekend aannemen en dat derhalve geen afzonderlijke +vermelding door den auteur voor ons behoeft, zal soms, als het in een +kunstwerk voorkomt, ons juist het ontbreken eener afzonderlijke +vermelding als een hiaat en een slordigheid doen voelen. Zóó het +geval-Farfadet: op blz. 82 staat het vast, dat "hij is opgeroepen achter +het front bij den generalen staf" om kantoorwerk te doen. Voor hem is de +oorlog--het gevaar--voorbij. Maar jawel! tot het eind van het boek zien +wij hem gewoon soldaat blijven, zonder dat er een woord over die +tegenstrijdigheid wordt gekikt, en tenslotte wordt hij zelfs aan beide +oogen gewond! En ziehier dus weer de botsing van het hybridische: omdat +in den schrijver óók de bedoeling en het bewustzijn leefden, een +relaas van feitelijke gebeurtenissen te geven, deelde hij ons niet mede, +bijvoorbeeld dat de oproeping van Farfadet naar achter het front was +ingetrokken. Voor zijn gevoel, van feitelijkheden-vermelder, sprak dat +van zelf, maar voor òns gevoel, dat in dit werk, nevens zijn aard van +feiten-relaas, ook en vooral een kunstvolle herschepping der +realiteit ziet, voor ons spreekt dat allerminst van zelf. Want wij zijn +nu eenmaal gewend, als wij in een kunstwerk een dergelijke achteloosheid +ontmoeten, te zeggen: hé, hier was de auteur klaarblijkelijk vergeten, +wat hij vroeger had verhaald!--Er is meer. Het schijnt mij toe, dat men +ook een enkel maal in de dialogiseering dat hybridische kan herkennen. +Het staat een kunstenaar vrij zijn dialoog te styleeren, dan wel bloot +realistischen--mits innerlijk gehoorden--dialoog te geven. In beide +[p.170] is het groote te bereiken. Maar het staat hem, dunkt mij, niet +vrij, door een zelfden spreker, ja in een zelfde gesprek nog wel, een +mengvorm van beide te scheppen. Want dan veronechten die +ongelijksoortige factoren elkaar. Het is volmaakt in orde, dat Poterloo +in het innig gesprek met zijn vriend zegt: "... ten slotte hebbe' ze een +luizedoosie voor me opgesnord dat groot genoeg was om d'r mijn kop in te +bergen." En het zou ook volkomen in orde kunnen zijn, dat hij in zulk +een gesprek zegt: "ze glimlachte en boog liefelijk haar hoofdje met het +lijstje van blonde haar, waarin de lamp gouë straaltjes scheen." Maar +het is niet in orde, dat dezelfde man allebei zegt. Gestyleerde dialoog +is en blijft voor den lezer: vertolking van realistischen dialoog, +maar omdat ook de gestyleerde door den scheppenden schrijver innerlijk +en als het ongekunsteld-oorspronkelijke werd gehoord, zal hij op den +lezer denzelfden indruk van innerlijke waarachtigheid als de +realistische maken. Maar nochtans--nog daargelaten, dat bijvoorbeeld dit +zinnetje van Poterloo niet juist gestyleerd is--is het niet raadzaam +een valsche roos, in wat roes van scheppende illusie ook gevormd en +getint, náást een echte te leggen, want dan spot-fluistert in haar geur- +en kleuren-taal die echte allicht: "Dat is mijn zuster niet."--Men +begrijpe mij niet verkeerd, ik heb er niets op tegen, dat deze soldaat +zoo innig denkt over zijn vrouw--wat potsierlijke dwaasheid zou dàt +wezen! Waarom zou die prachtige mensch niet zoo kunnen denken--ik heb +er slechts op tegen, dat hij zóó zijn gedachten verwoordt. Dat kan +hij niet. De soldaat Marthereau--voddenraper in het burgerlijk +leven--zegt: "De wind heit de suiker opgelikt." Dat is prachtig. Maar +gesteld eens, dat hij had gezegd iets dergelijks als: "De wind heeft de +sneeuwbonbons verorberd." Dat ware afschuwelijk geweest! En niettemin +geloof ik, dat al is en blijft er te dezen opzichte iets te laken, dit +voor onze Hollandsche ooren waarschijnlijk erger klinkt dan het is. Want +dat den lageren klassen der Latijnsche volken in onderscheiding met de +onze, in diepere gevoelsmomenten van zelf een edeler en schooner taal +naar de lippen dringt, dan hun dagelijksch argot, lijkt mij bij hun +algemeen veel hooger ontwikkeld kunstgevoel [p.171] en aangeboren +literair begrip wel aannemelijk. Wat den waarlijk-meesterlijken +vertaler betreft, zoo er hier al schuld bij hem is, dan is die toch +minimaal en komt slechts hierop neer, dat hij de bezwaren, waarvan ik +reeds sprak, die het gebruik van het "vocabulaire der Burk's" aankleven, +wel ietwat heeft onderschat, en daardoor hier en daar onnoodig de +tegenstelling tusschen de eene soort dialoog en de andere heeft +verscherpt....--Berusten wij derhalve in de erkenning, dat op den zege- +en zonne-wagen van zijn genie gezeten, waarmee hij zich uit den nacht +van den oorlog verhief, Barbusse van zijn ongelijkrassige paarden +ongetwijfeld wel een enkel maal de toomen heeft laten glippen. Maar wat +nood, hij heeft zijn tocht voleind, en uit den afgrond tot ver boven +onze hoofden uitstralend, ons het licht zijner liefde gebracht. + + + * * * * * + + +III + +En voorzeker, met den glans van zijn zien-en-begrijpen heeft hij dan ook +van veel de kern en de waarheid beschenen, en ons gedwongen die te zien. +Zijn epos is ook een leerdicht geworden. Een zeer kleine greep uit het +overrijk bewijsmateriaal kan er u reeds van overtuigen. Hij heeft +gezien: hoe het proletariaat niet alleen steeds de winstmijn, maar ook +het kijkspel der bourgeoisie is geweest; haar diergaarde, welks bewoners +met de zweep geregeerd, maar ook met klontjes suiker liefjes verwend +mochten worden en zelfs, ja zelfs bestreeld met hoogst-eigenhandige +kopaaiïngen, waaraan men dan ook zoowel zijn joviale genegenheid als +zijn heùsch-dùrvigen moed demonstreerde. Men heeft er maar dat scènetje +van het bezoek der journalisten in de loopgraven op aan te kijken, om te +beseffen, met wat inborend sentiment deze liefdevolle dàt háát. Merk hoe +dan de spot een oogenblik het beheerschte gelaat zijner objectiviteit +vervinnigt.--Hij heeft gezien: hoe achter den rug der strijdende legers, +die menigten van martelaren, de groote en de kleine bourgeoisie--allen +die bezitten en graaien om dat bezit te vergrooten--haar weeldebestaan +en winstmakerij voortzetten. [p.172] Daar schrijnt, in Uitstapje, 't +verhaal hoe hij met eenige makkers zijner escouade het verlof in een +groote stad doorbrengt, een vernederingsleed om den zedelijken val der +heerschenden, meer nog dan om het lot der beheerschten; omdat zóó +verlept en nietswaardig der eersten gevoel, zóó ijzingwekkend hun +onwetendheid, zoo bijna làchwekkend-onnoozel somwijlen hunne +onbeschaamdheid is. En in een overstelping van liefde, meer dan van +medelijden, heeft hij de vernedering zijner arme, eenvoudige +metgezellen, onder de tooneelkijker-blikken en schennende woorden dier +weeldezwelgers gevoeld. Hij heeft gezien: hoe zij zich vetmesten, die +"van hun buik hun god maken"; al diegenen, die roepen van achter hun +toonbanken, hun bankierskantoren, hun redactietafels: "wij" moeten +volhouden, "wij" zullen nog meer offers brengen als het moet!--Ja, en +hij heeft ook wel gezien hoe er nog ander dan Pruisisch militairisme +bestaat. Argoval! Het geval-Cajart! de soldaat, die na reeds twee jaar +blaamloos zijn plicht te hebben gedaan, voor een gering vergrijp wordt +gefusilleerd. Hij had zich bij het einde der rustpoos in het +cantonnement schuilgehouden. Als de schrijver terugkeert van de plek, +waar ze den armen kerel, in knielhouding aan een paaltje gebonden, +hebben doodgeschoten, dan ziet hij zijn escouade-genoot Volpatte midden +een groep makkers "een nieuw vertelseltje verhalen van zijn reis bij de +gelukkige achterblijvers." Dàt zijn die "achterbakschen"; nietsnutters +met machtige protectie, die men niet doodschiet als Cajart, maar +integendeel later in de salons, als "helden die in het vuur zijn +geweest" zal bewonderen! Nog ander dan Pruisisch militairisme: lees hoe +meneer de brigade-generaal de soldaten in 't ontspannings-kantonnement +slechts drie avonduren in 't etmaal veroorlooft uit te gaan. Hij wil ze +niet op straat zien! Zoodat ze zich in hun doorregende en tochtige +loodsen zitten te verkniezen.... Ah, hoe heeft zijn heilig sarcasme dat +alles gestriemd; zijn episch sarcasme, dat het gebeuren-zelf de +zweep doet hanteeren, die op de ruggen dezer wisselaars neerklettert; +deze wisselaars, die alles betalen met schijn: een schijn van plicht, +van verstand, een schijn van geestdrift. Hij zelf blijft altijd +objectief, en [p.173] niet slechts met de objectiviteit van den +naturalistischen kunstenaar, maar met die van den +goddelijk-zachtmoedige. Geen enkele zijde van eenige zaak ontsnapt zijn +blik, en geen enkele bedekt hij moedwillig. De poilus mogen bij dat +journalisten-bezoek aan de loopgraven fel-raak spotten en hekelen; dan +plots vraagt zacht-lachend de prachtige korporaal Bertrand: Zijn die lui +dan ook niet noodig? Zijn jelui er niet het eerst bij, om als de +krantenman voorbijkomt, te schreeuwen "Ik! Ik!"--Maar het is dan ook +juist deze objectieve wijsheid, die plots ook onze eigen geestelijke +kwetsuren en een nijpend gevaar opendekt. Want ach, hoe weet zelfs ik +'t van mijn beveiligde zelf in dit gelukkig nog gespaarde landje, dat +dit alles zóó is. Lees ik niet met een gemoed van verontwaardiging +overkropt, ten eenen avond, dat het zoo geanimeerd tafelen bij den +Generaal von Eichhorn was, en ten anderen avond, dat de Generaal +Gouraud zoo'n gezellige werkkamer heeft en een derde maal, dat, trots +den oorlog, zoo heerlijk van de wonderschoone Krim en zijn wijnen +was genoten? En niettemin, keer ik, arme voddenraper, niet elken dag +weerom, om de bakken der buitenlandsche correspondenties uit te +schudden, graaiend naar mijn heet verlangd lapje nieuws van den +wereldkrijg? Het is dit journalisme, dat geen schaamte meer kent. En het +kent geen schaamte omdat het geen volledig menschelijk bewustzijn meer +bezit. Het lijkt wel of sommige der gewichtigste centra van zùlk een +bewustzijn hebben opgehouden te functionneeren bij deze "petits êtres +incomplets" en vervangen zijn door instincten en vermogens, waarvan men +het gehééle complex tot nu toe alleen bij zekere groepen van insecten +Waarnam. Want niet alleen dat dit soort journalisten een merkwaardig +vermogen heeft, naar kleur en lijn met zijn omgeving saam te vloeien, +doch ook hun "stijl" kent geen vlucht maar slechts gefladder; en, de +voelsprietjes als in aanbidding omhoog, kruipen zij genottelijk tegen de +voor hen torenhooge militaire laarzen op. Dat Foch zooveel pijpen +krijgt, hoe aandoenlijk. Dat hij stáát op zijn zooveel-uur slaap, hoe +buitengemeen-geniaal én correct! Maar toch: vergat de journalist, die +dit berichtte, niet, dat 's maarschalks soldaten als verontschuldiging +voor hun gemis aan [p.174] stiptheid in deze, de enorme kans kunnen doen +gelden, dat de granaten hen wel in staat zullen stellen hun +sluimer-tekort met woeker in te halen?... En neen! och natuurlijk niet, +het is niet het feit zelf, dat mij hier hindert--een man in de positie +van Foch heeft tot plicht, zijn brein klaar en onvermoeid te +houden--maar het is de botte onkieschheid, de seniele pueriliteit zulker +vermeldingen, die mij doen walgen. Het zijn deze journalisten die den +geest vergiftigen. Zij scheppen fetischen en roepen tot afgodsdienst op. +Er loopt geen generaal over hun rug, of zij kennen hem "een doorborenden +blik" toe, "strengheid voor zichzelf en rechtvaardigheid voor anderen." +"Volkomen rustig"--waarom hij tientallen kilometers achter het front +nièt rustig zou zijn, weet niemand, behalve ik, maar dat heeft dan ook +zijn zéér bijzondere reden--drinkt hij zijn wijn "waaraan men niet zou +zeggen, dat 't oorlog is," rookt genoegelijk zijn sigaar. Neen, +waarlijk, arme groote Hans, ge zoudt niet rustig zijn, zoo ge wist wat +ik weet: dat de meesten van deze uwe waardige bezoekers twee +voorwerpen in hun valies hebben, en beide voor uw hoofd bestemd: een +lauwerkrans zoolang ge succes hebt, doch zoo ge valt: een.... Maar neen, +dat te zeggen: van dat "ignobles Geschirr", blijve Heine's recht voor +altijd! Dit journalisme verleidt het gedupeerde volk tot lief te hebben +wat geen liefde waard is, tot bewonderen van wat het niet beoordeelen +kan. Het is als besmette lucht, die men nu eenmaal inademen moet, maar +waartegen men dan ook als verweer zijn lichaam sterk moet maken. Daarom: +sterk en zuiver zij de geest van den proletariër, niet moede wordend +zich in de smart zijner broeders in te leven, niet weekelijk de oogen +sluitend voor der gruwelen schrik. En er bestaat geen boek, dat hem zóó +zal leeren: te eten de bittere vrucht "van den boom van groot verdriet +en de pit tusschen zijn sterke tanden te vermalen" als Barbusse's boek. +Wel mocht de Voorzitter van den A.N.D.B., onlangs in het Weekblad van +dien bond, in zijn diepgevoeld, aan werk, auteur en vertaler gewijd, +stukje schrijven, dat Het Vuur door een ieder moest worden gekocht. +Maar mij dunkt, in hoopvolle afwachting van het gehoorzamen aan dit +vermaan, dient er ook iets anders te gebeuren. [p.175] Niet een paar, +maar tientallen exemplaren moeten in de uitleen-bibliotheken der +vakvereenigingen ter beschikking staan. En stróómen moeten de leden +daarheen. Gelezen, geliefd en diep begrepen moet het worden in al hun +gezinnen. Want dit is een leerdicht, voor hen geschreven, aan hen +gegeven, de boet- en vertroostings-profetie van een géén god- maar +ménsch-scheppend profeet! Gelijk hier de leering, op een berghoogte en +in een wereld-historisch moment, in de steenen tafelen der ongevoeligste +harten wordt gegrift, gebeurde het niet sinds Mozes. Hier leert het nog +waan-omvangen volk, om het nooit te vergeten, de voosheid van het +chauvinisme, den leugen der verleidelijke militaire schetterphrasen, de +ijdelheid der geraffineerde glorie-beloften. De roem van den soldaat...! +Daar ìs geen roem voor hem. Gelijk hun lichamen in het massa-graf, zoo +worden hun namen in de vergetelheid tezamen bedolven. De roem is voor de +generaals in de gezellige kamers, na de weldoende slaap, voor de +redevoerende staatslieden aan de weeldebanketten. "De liefde van het +vaderland voor zijn dappere verdedigers." Haha! leest gìj maar de +uitbuiting der poilus in de kantonnementen! "Heel het volk staat +vastbesloten achter hen," fanfaronneeren de kranten. En ongetwijfeld, +een deel ervan stáát achter hen, en vastbesloten bovendien: om hun de +zakken te rollen. + + Alles, wat voor den soldaat gefabriceerd wordt, is grof, leelijk en + van slechte kwaliteit, vanaf hun schoenen van uitgesneden carton, + door een netwerk van slechte draden bijeengestrikt, tot hun slechte + gestreepte, slecht in elkaar gezette, slecht genaaide, slecht + geverfde kleeren.... + +Wel, voor den duivel, waarom zou het anders zijn? Waarom zou men de +balen, waarin de goedkoopste grondstof voor de oorlogsindustrie: waarin +<b>de soldaat verpakt</b> is, beter maken? Valt dat te rijmen met een +zakelijk beheer? En wat zouden wel de "economische strijders" daarvan +zeggen, zij die beweren (zie blz. 278) "net zoo goed te strijden" als +de poilus?... Hoe zou het "Nationaal Vermogen" kreunen!... O, gij +grootsche visionnair, hoe hebt gij, de ziende midden de al-verblinding, +ook de sociale waarheid aanschouwd! + +[p.176] + + "De chauvinisten zijn ongedierte." + "De oorlog moet gedood, de oorlog!" + +Hoe waart gij een mensch; zooveel meer dan enkel een Franschman, +een Oostenrijker, een Duitscher. + + .... Vandaag heet het militairisme Duitschland". + "Ja; hoe maar zal het morgen heeten?" + + "Deze oorlog is als de Fransche revolutie die voortgaat." + "Dus we zouden eveneens voor de Pruisen arbeiden?" + "Maar," zegt een der ongelukkigen uit het veld, "dat is te hopen." + + "... Overwinnaars te zijn in dezen oorlog ... is dat geen resultaat?" + + Met hun beiden antwoordden zij hem gelijktijdig: "Neen!" + + Twee legers die strijden zijn als één groot leger dat zelfmoord pleegt. + +Mijn hart is te vol van verrukking en van smart, ik zal niet verder +vruchteloos pogen, het te bevrijden. En ook--leeft er een twijfel in +mij, die mij wel niet verschrikt, want ik weet te vast de eindigheid van +alle ellende, maar toch: nu deert hij me. En het lijkt mij goed, dat hij +ook anderen deren zal. Wàs die lichtstreep, die Barbusse tusschen de +wolken zag, wel reeds het licht van de zon, was het niet de glanzende +voor, die hij zelf in het duister had getrokken? En zou, zoù wel de +helle-droom na deze zijn eerste volkomen verwezenlijking verdwijnen en +vrij laten de menschheid, haar hemelsche reis te beginnen? Zou daar +geen Louteringsberg tusschen beide zijn, een Louteringsberg, die geen +ziel zich van hem laat bevrijden zonder de schokkende verschrikking +zijner aardbevingen? "Geen oorlog meer na deze." O, treurige held, die +dat riept op het verdronken veld! Ook al bestond er nog een geringe kans +dat de komende vrede een verzoenmgsvrede zou worden, wat dan? En de +wijde mogelijkheden, in den geest en toekomst der overheerschte rassen; +en de nog vage dreiging van het [p.177] verre Oosten, in de onedele +omkanteling zijner oude en edele cultuur naar het wanbegrip van het +Westen?... "Geen oorlog meer"? Zoo de huidige Mensch reeds wist, wat +<b>in</b> hem leeft, dan wist hij ook dit; nù niet.... + +-- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- + +De heer de Rosa vergeve mij, dat ik hem in dit opstel nauwelijks heb +geëerd of dank gebracht voor wat hij ons schonk. Maar gesteld, dat men +mij naar de Niagara had geleid, en ik, verrukt en ontzet door den +aanblik van dien waterval, door zijn glinster-bliksems en zijn +donderslagen, verzonken in het visioen en mijn ontroering, niet had +gedacht aan mijn gids, zou deze, zoo hij wijs is, dan niet in +zich-zelven zeggen: "In zijn bewondering en geslagenheid lag zijn dank"? +Hoe veel te eer dan zal de heer de Rosa dit begrijpen. Hij die niet +slechts onze gids naar dit Groote, maar een geïnspireerd herschepper +daarvan bleek. + +27 Oct. '18. + + +Noten: + +[1] Het Vuur, door Henri Barbusse, vert. door Andries de Rosa. + +[2] Men zie voor de motiveering dezer stelling mijn Over Literatuur, +Eerste Bundel blz. 153--154. + +[3] Alle cursiveeringen zijn van mij. + + + + * * * * * + + +[p.178] +SLAGVELD-MISÈRE [1] + + +Vriendelijke lezers van dit blad, voor wier welbevinden ook ik mij toch +een weinig verantwoordelijk voel, vergunt mij u een goeden en zeer +actueelen raad te geven: begeeft u in de nabijheid der slagvelden niet. +Verdun, Vimy, De Nieuwe Amsterdammer, de Yzer, al die wereldvermaarde +namen, zij zijn die van streken, welke, zoo uw leven u lief is, ge +onvoorwaardelijk te mijden hebt. Waar de troepen van Foch en Scharten, +Hindenburg en Wiessing hun heldenstrijd hebben gestreden, daar groeit in +tachtig jaar op den verdorven grond geen blaadje meer dan giftig onkruid +alleen; daar liggen verholen in bodemgaten onontplofte bommen als +slapende duivels. Eén schop er tegen ... en vuuroogen vlammen open, een +donderstem mokert de lucht, en--ge zijt niet meer. Wél is 't een +godvergeten schande, dat ze dáár kinderen laten graven; in al den +onschuld van hun hart wroeten die het helsche tuig op, spelen oorlogje, +en.... Ik spreek helaas en helaas uit ervaring. Zie mij aan!... Ge hebt +me eens gekend, niet waar, als den onberispelijken dandy, bij wien zelfs +Couperus, uitgedoscht voor een voordrachtavond, niet hàlen kon.... En +nù!... mijn kleeren verscheurd en met een hoop slijkmodder overdekt, als +ware ik door tien faecaliën-wagens bespoten.... En dàt is nog het ergste +niet. Jassen zijn er nog bij de vleet, al zijn ze tegenwoordig duur; +dáár zijn trouwens m'n bentgenooten goed voor, die verlaten me nóóit; +maar dat de arme jongen, dien ik het eene oogenblik nog glunder en +goedig lachend de gasbom naar mij zag mikken, mij in 't volgend [p.179] +oogenblik al niet meer herkende, en tot heden toe verwezen vóór zich +staart en zinlooze stamelwoorden mummelt, dat is zóó vreeselijk ... dat +ik ... dat ik.... + +Victor E. van Vriesland, die naam, welke van nu af aan helaas in de +psychiatrische annalen een van de zeldzaamste gevallen van +plotseling-optredende verstandsverbijstering ten gevolge van +granaatschok zal aanduiden, hoe lief was-ie mij, als die van een +aardigen knaap, dien ik goed heb gekend. Als de dag van vandaag herinner +ik 't me, hoe-ie mij, toen-ie 't over "De cultureele noodtoestand van +het Joodsche Volk" had, op de bovenste plank der Joodsch-Hollandsche +realistische auteurs zette; als de dag van vandaag: hoe-ie geen literair +traantje of zuchtje kon laten of hij stuurde ze mij in een +overdrukpapiertje naar huis. En nu ... nù zegt de arme kerel waarachtig, +dat ik--ik vertaal nauwkeurig uit zijn argot--zooveel als ... een +schoelje ben....--Vorder niet van mij lezer, dat ik, een tragische +heldenpose aannemend, mijn rapier trek.... Ah bah, dat zoudt ook gij +immers in dit geval niet doen....--Daar was in heel die zestien jaren, +dat ik critieken schrijf, niet één mijner tegenstanders, ook de felste +niet--en een recensent heeft er zoo eenige!--die mijn eerlijkheid +betwijfelde, ja er was zelfs niet een, die haar niet uitdrukkelijk +erkende. En dàn zou ik boos zijn, omdat deze malle jongen...? Wáárlijk, +zoo ge thans een glimlach in mijn woord ziet, weet: er is een nog betere +lach in mijn denken....--Het is wèl, het is volmaakt in orde, dat deze +jonge man dat 't eerste zei. Aan elke lente, ook de droevigste, haar +primeurs; daarvoor is zij immers de lente. En indien bij de +krankzinnig-geworden Ophelia's de obscene liedjes behooren, waarom dan +bij de mal geworden Victor's de zinnelooze scheldwoorden niet?...--En +dit is dan ook de pùre en rùstige waarheid: dat er twee elementen zijn +in dezen aanval op mijn naam van eerlijk man, die mij ten volle +ontwapenen, en van mij, als polemist toch waarlijk geen makkelijk heer, +een làm hebben gemaakt; het eene is: het onbetaalbare, heerlijk-dwaze +element van jongensachtigheid, en het andere: het [p.180] +pathologische. Nauwelijk hebt ge, uw lach verbijtend, om een +politieagent voor den al te brutalen kwajongen geroepen, of het woord +besterft u op de lippen en ge roept ontsteld om een arts. Wàcht: ik zal +u beide elementen doen zìen en tàsten.-- + + * * * * * + +Het jongensachtige. Dat uit zich in een alleraardigst, ongegeneerd +omspringen met groote namen en zich manhaftig bezighouden met personen +en verhoudingen, die vèr boven eens jongens apperceptie uitgaan. Het is +zoo iets als de straatbengels, die holden door het revolutie-Berlijn en +gilden: "Der Kaiser soll abtreten". Het loopt zoo ongeveer parallel met +iets als een A. en S.-raad op een gymnasium. Verreweg het aardigste +heeft-ie daarin gepresteerd, toen-ie Heijermans plaatste in de kliek +van Stad en Land, welks leden "elkander de hand boven 't hoofd +houden". Uit het artikel van mijn vriend Querido--ik zeg hem hartelijk +dank voor de spontane verdediging van mijn eerlijken naam--zag ik wel +hoe ook hij daarvan heeft genoten, maar neen, zooals ik...! Dàt kon ook +niet, want hij zag 't uit een meer algemeenen, en ik uit een gansch +persoonlijken gezichtshoek. Ik heb met Heijermans geen tien woorden in +m'n leven gewisseld: èven 'ns in den foyer van zijn schouwburg, en èven +op de constitueerende vergadering der Vereeniging van Letterkundigen, +in 1905. Máár.... Victor E. van Vriesland! Dichter! Prozaïst! Criticus! +Moet gìj dan werkelijk met een kunstenaar bittertjes--ah pardon: +Fransche absinth--hebben gedronken, en sigaren--neen, neen, sigaretten +van de Régie--hebben gerookt, om hem te kénnen? Is dat glanzend en +veelbewogen gelaat zijner werken, waarin eens kunstenaars ziel +stráált, u niet voldoende? Is 't u niet méér dan zijn gezicht van +vléésch, dat snel-vergankelijke masker? Dat ge zóó bot waart, om zóó +onbedoeld en dol een klucht neer te schrijven. Scháám u ... maar neen, +ach neen hoor, gij hoeft u niet meer te schamen, ge zijt immers daarna, +helaas, een "pathologisch geval" geworden....--Zoodra ik dat gelezen +[p.181] had, sloeg ik, ofschoon ik alleen was, in een gewoontegebaar van +'n proestlach in te houden, de hand voor den mond. En mijn blij +opgewekte verbeelding zag Heijermans zitten, in zijn werkkamer; de +Mosgroene ligt vóór 'm en het "nicotine-smeuïg" sigarenpijpje is uit +z'n hand op het blad gerold. En terwijl-ie hulpeloos voor zich +uitstaart, denkt-ie: "Hei je nou toch ooit van je leven ... ìk heb het +tooneel van mijn land gemaakt, ìk ben 't die een bijna zevenvoudige +Decamerone uit mijn mouw heb geschud ... en daar komt me die aap van 'n +jonge en vertelt, dat ik 'n kliekgenoot ben van die van Campen, van die +lettré met z'n veertien schetsen en novellen en z'n bundels critieken; +die over boeken kletst in plaats van 't over 't leven te hebben en zich +warm maakt over "aesthetische kwesties," in plaats van menschen te +scheppen, en scheppend te beuken op z'n rotte maatschappij.... En die +houdt mij de hànd boven 't hóófd!"... Toen opende een glimlach zijn +gezicht en ik zag duidelijk en helder, dat hij goedig lachte, als een, +die voor een open venster zit en ziet een jong, stralend +straatjongensgezicht, dat hem een hoonwoord toekeilt en dan weer weg is, +in z'n onbezonnen en mooie jeugd. Maar ik lachte nog eens, en nu +stiller, omdat ik: in zóó vredige erkenning om dit alles lachen kòn.... + + * * * * * + +Het flapuiterig-jongensachtige komt ook treffend uit--al bereikt het +daar, insteê van een hoogte van kluchtigheid, een laagte van gemeenheid +--in zijn beschuldiging, dat ik "in hetzelfde artikel" (cursiveering +van v. V.) waarin ik Scharten verweet, dat hij "de Telegraaf" "in 't +gevlei kwam", Querido "kritiekloos had opgehemeld", Querido, "die +redacteur van Stad en Land is". Welnu, de lezer oordeele: na mij zoo +ongeveer een ongeluk te hebben gezocht, heb ik in genoemd artikel dit +zinnetje gevonden (iets anders over Q. stáát er eenvoudig niet, dàt moet +'t dus zijn): "Ge (de Zionisten) verdedigdet slechts twee menschen--van +wel zeer ongelijke beteekenis, maar beiden slechts menschen." Waarmede +ik dus onder meer zeggen wilde, dat ik Querido boven mij zelf plaatste. +Er prijs op stellend--wie zou zich na zoo'n afstraffing [p.182] niet +beteren!--zoo "eerlijk als een scheerspiegel" te zijn, zeg ik, ofschoon +nu mijzelf "ophemelend", even onverstoorbaar en koel als waarmee ik al +'t andere zeg, nu dìt: als criticus en stylist beschouw ik mij +geenszins als de mindere van Is. Querido, máár: hoeveel keer zou ik wel +aan "granaatschok" moeten hebben geleden, om zóó stapeldol te worden, +dat ik niet zou inzien, als menschenschepper en episch verbeelder +zoo oneindig ver beneden hem te staan, dat zelfs dit te verklàren reeds +belachelijk ware, omdat eenvoudig èlke vergelijking onmogelijk blijkt? +En wanneer ik dan deze "ophemeling" op zoo weinig ophemelende wijze +"debiteer", als ik in 't boven geciteerde zinnetje heb gedaan, dan komt +dit ongegeneerde bengeltje en vergelijkt mij met Scharten, die bij zijn +allereerste optreden in De Telegraaf dat blad "het geweten van +Holland" noemde--èn ziet dus (o wonder!) trots zijn eigen kleinheid +dit groote feit òver 't hoofd, dat: Scharten pas tot de ontdekking van +der Telegraaf voortreffelijkheid kwam, op den eigen oogenblik, dat hij +medewerker werd aan dat blad, en ik daarentegen tot de ontdekking van +Querido's hooge waarde als scheppend kunstenaar was gekomen èn die had +kenbaar gemaakt, lange, lange jaren vóór zelfs van het bestaan van +Stad en Land sprake was. Komaan, vrienden, een stukje +literatuurgeschiedenis en 'n paar data voor de variatie. Querido heeft +over mij zijn eerste critiek in 1908 geschreven--men kan haar herdrukt +vinden in zijn tweeden bundel Letterkundig Leven--. Daarna nog twee, +niet gebundelde, over mijn latere boeken. Alle drie verschenen in het +Handelsblad. En alle drie behooren tot het innigst-liefdevolle, het +zoetst-lyrische, en het waarachtigst-bewonderende dat hij ooit +geschreven heeft, terwijl vooral de eerste--over mijn eersten +critischen bundel--altijd voor mij één schittering van synthetische +mensch-doorgronding en -herschepping, èn scherp-ontledend--bijv. +invloedend-aanwijzend--critisch oordeel is gebleven. Onnoodig te +zeggen, dat hij in geen enkel opzicht van mij afhankelijk was!! Onnoodig +reeds, omdat voor ieder, die innerlijk zien en hooren kan, deze stukken +stràlen en luiden van echtheid. Dit wat hèm betreft; nu wat mìj aangaat. +Mijn eerste studie over hem [p.183] verscheen in 1911 in De Ploeg. Zij +werd mij in de pen gegeven, zoowel door een heftige verontwaardiging, +over de wijze waarop deze man in De Telegraaf was verguisd, als door +een diepe bewondering voor zijn gaven als criticus, in welke +hoedanigheid hij immers juist was aangevallen. Er leek toen toch +waarlijk weinig voordeel aan, om zijn verdediging op te nemen! Wie +stortte toen niet zijn gallige "geestigheid" over hem uit.--Daarna +schreef ik over hem in De Gids, over een critischen bundel; in De +Boekzaal over "De Jordaan".--Tijd en plaats hebben nimmer mijn +critisch oordeel beïnvloed. Ook mijn bewòndering heb ik niet +getemperd, omdat ik in dìt blad schreef, zoo min als mijn afkeuring, in +een ander; en ook het omgekeerde heb ik niet gedaan. Het boek en het +boek alleen, ònafhankelijk van de plaats mijner critiek, bepaalde +mijne afkeuring en bewondering, èn hunne mate. En het zou mij al zéér +makkelijk vallen dit te bewijzen, zoowel met mijn Querido-besprekingen +in "Stad en Land" als met die daarbuiten.--Genoeg. Het is duidelijk na +dit alles, niet waar, dat ik in. 1911 Is. Querido "ophemelde", omdat +ik in 19<b>17</b> medewerker werd van Stad en Land. En het is even +duidelijk, dat dit hetzelfde is als toen Scharten in Maart 1916 "De +Telegraaf" "het geweten van Holland" noemde, terwijl hij in ... +Maart 1916 medewerker werd van dat blad! Schààm U, meneer van +Vriesland, om dèze clowneske zotheid vooral, als ge het schamen nog niet +hebt verleerd. Gij moogt dan nog wel den geest van een knaap bezitten: +als ge den leeftijd hebt van een jongen man, stelt men U in het +maatschappelijk leven verantwoordelijk als een man....--Maar mijn God +... hòe kon ik dàt zeggen ... ik ellendeling! Hij ìs immers niet meer +verantwoordelijk nà dat ongeluk met die bom.... Al wat ik daar schreef, +is immers maar een verhandeling over het jongensachtige, dat wàs.... + + * * * * * + +Het jongensachtige dat wàs, en nog zoo echt wild en onbesuisd aan den +dag trad: ook in de bestrijding van den lof, dien ik den vertaler van +Le Feu toekende. In dat +de-klok-hooren-luiden-en-niet-weten-waar-de-klepel-hangt. In dat +dooreenhaspelen van verschillend-soortige [p.184] waarden en het +verwarren van ten eenenmale verschillende plans van beschouwing met +elkaar. Een boek kan linguistisch-accuraat vertaald zijn en de vertaling +kan, aesthetisch-critisch gesproken, een prul zijn. En omgekeerd: een +boek kan linguistisch niet zéér nauwkeurig zijn overgezet, en de +vertaling kan een meesterstuk wezen. Mij, kunst-critisch beoordeelaar, +raakt de linguistische juistheid der overzetting precies in die mate, +niet minder maar ook niet meer, als zij de kunst-waarde beïnvloed +heeft. Heeft zij die kunstwaarde benadeeld, dan laak ik haar; is dat +niet het geval, dan laat zij mij volmaakt onverschillig. Ik ontken ten +nadrukkelijkste, dat de door van Vriesland aangewezen onnauwkeurigheden +de kunstwaarde van de Rosa's vertaling hebben geschaad. En ik blijf +als mijn meening handhaven, dat hij zijn kunstenaarsaanleg en +meesterschap-als-vertaler prachtig heeft getoond door: zijn +voortreffelijke transpositie uit het Fransch, van stemmingen en het +dialogistisch leven; door: het geven ook, telkens en telkens weer, van +aequivalenten in onze taal, juist voor die scherp-beeldende woorden--ik +heb een enkel voorbeeld in mijn critiek gegeven--in het vinden waarvan +Barbusse zoo heeft uitgemunt. Dat ik overigens met mijne bepaling van de +betrekkelijke waarde der linguistische accuratesse niet alleen sta, +wordt wel door niets beter dan door de houding van de Meester jegens +deze overzetting, bewezen. Hij zegt: "Wij voor ons hebben den vertaler +bewonderd". Hij noemt de Roza "een uitmuntend kenner ook van het +spreek-Fransch". En terwijl toch volkomen uitgesloten is, dat hìj, +ongetwijfeld een van de beste Franschkenners in ons land, die +onnauwkeurigheden niet zou hebben bemerkt. Maar ook hij, +kunstbeoordeelaar evenals ik, zal die foutjes volmaakt onbelangrijk +voor de bepaling van de kunstwaarde der vertaling hebben geacht, en die +derhalve, alweer als ik--zooals van zelf spreekt: hun bestaan daarmee +volstrekt niet ontkennend--aan de als linguisten poseerende +vlooienzoekers ter apige vondst en oppeuzeling hebben overgelaten.--En +nu ... zou ik mij nu, na zooveel zelfbedwang te hebben getoond, nog boos +maken, omdat onze overigens zoo lòslippige kwant ook 'ns voor de +verandering de lippen [p.185] stìjf op elkaar hield geklemd toen-ie ze +had behooren te openen om te vertellen, dat ik niet slechts op de +voordeelen maar tevens op de nadeelen van "het gebruik van 't +vocabulaire der Burks" heb gewezen? Ja ... gij lezers houdt wel van zoo +iets, maar gij hebt makkelijk praten ... gòtbewareme.... En als 'k 'm +nou in m'n drift 'ns 'n ongelukkige slag gaf? Wat dan?... Dan zou ik +immers m'n heele leven 't gevoel houden, dat Herodes na den kindermoord +van Bethlehem moet hebben gehad.... + + * * * * * + +En nu het pathologische? vraagt ge. Jawel, dat komt. Maar ik had nu toch +wel veel liever een medisch hoogleeraar in plaats van een schrijver +willen wezen. Dan had ik den ongelukkige, vóor ik mijn college aanving, +met een verpleger de zaal uitgestuurd. Want àls-ie nou 'ns begrijpt wat +ik zeg, dan moet dat toch averechts op zijn--hoewel trouwens +onwaarschijnlijke--genezing inwerken. Maar in Godes naam, vooruit maar, +het belang der gemeenschap gaat nu eenmaal boven dat van het individu. +Daar zijn wij 't, bij uitzondering, in dèzen tijd toch wel allemaal over +eens, niet waar....--Onze patiënt dan heeft het volgende zinnetje +neergeschreven: "Ik bedoel van Campen (die, o jammer, in dit beschaafd +gezelschapsspelletje zijn kunstproza opgaf om kritieken te leveren".) +Nou ... wie doet je wat!... Het "beschaafd gezelschapsspelletje" waarvan +hier sprake is, dat is Stad en Land, en daarin--zoo meent onze +patiënt--heb ik dus mijn kunstproza opgegeven, om kritieken te leveren! +Welnu, luister: ik schrijf niet pas kritieken, sinds ik medewerker werd +aan Stad en Land, ik schrijf er sinds 1903! En ik heb het schrijven +van mijn "kunstproza" niet opgegeven in 1917 maar in 1908...! En ziehier +nu, kort en bondig, de bladen en tijdschriften, waarin ik gedurende al +die jaren critische opstellen en essais heb gepubliceerd: De Kroniek +(van Tak), De Amsterdammer, Het Volk, De Boekzaal, De Ploeg, De Gids +en De Nieuwe Gids. Dat zijn, niet waar, nu niet bepaald obscure +blaadjes? En ofschoon heel het literair ontwikkeld publiek dus moet +weten, dat ik sedert jaren aan critiek-schrijven doe, deze dichter, +prozaist en [p.186] collega in de critiek weet het dus niet. Let wel: +hij weet 't niet. Maar ach, maar ach, hij wist 't natuurlijk wel. +Alleen: de granaatschok heeft klaarblijkelijk zijn geheugen vrijwel +volkomen vernietigd. Gij zult het mij wel willen toestemmen: deze +omstandigheid maakt hem reeds tot een interessant psychiatrisch geval, +maar als een psychiatrisch unicum schat gij hem pas zoodra ge 't +volgende verneemt. Onze patiënt had tot vriend en leeraar een reeds +ietwat bedaagd en hoogst eerbiedwaardig geleerde en kunstenaar. Nu +geviel het eene keer, dat deze man een boek schreef en ik dat vrij +uitvoerig recenseerde. En toen nu mijne kritieken weer eens werden +gebundeld, nam ik ook die erin op. Onze patiënt--die, gelijk ik U reeds +zei, in zijn helderen tijd een aardige jongen was--bracht, naar ik later +vernam, mijn bundel naar zijn geliefden leeraar en vriend, en deze, die +mijn critiek op zijn werk nooit gelezen had, was daar toen buitengemeen +mede verheugd, en hoogstaand man als hij is, aanvaardde hij naast mijn +lof ook mijn in de critiek vervatte, niet geringe blaam en noemde mij +den besten criticus des tijds én: een man van hooge eerlijkheid. En +dat nu dìt gebeuren, waarin hij zelf een rol speelde, en dat op zijn +jeugdig gemoed toch een diepen indruk moet hebben gemaakt, thans zóó +spóórloos uit het brein van dezen beklagenswaardigen lijder blijkt +vervluchtigd, zoodat hij 1° niet meer wist, hoe ik reeds lang geleden +critieken heb geschreven, en 2° trots de hem bekende meening zijns +geliefden leeraars, mijn eerlijkheid heeft aangerand, dàt, nietwaar, +stempelt zijn geval tot een, waarvan men hoogstens de weerga in dat van +die geleerde Russische dame kan vinden, die op een morgen ontwakend, tot +zelfs haar moedertaal vergeten was, en die men voortaan als ware ze een +kind, in alles behulpzaam moest zijn. Helaas, ook in dit laatste ziet +gij maar al te wel de treffende overeenkomst der symptomen. Heb ik ook +dezen jongen man reeds thans niet meer dan eens op het kinderstoeltje +gezet?...-- + + * * * * * + +Maar "pathologisch" of "jongensachtig", dat zijn maar de +onderscheidingen der analyse. Stijgt nu langs het pad van mijn +geestelijk [p.187] gehoor en gezicht tot de hoogte der stralende +synthese op. Onderken in zijn wezen de ééne zielshouding, in zijn +uiting de ééne zielskreet.... Toen hij geknield lag voor den +Mosgroenen Troon.... Beluister wat hij toen zeide: "O, opperst en +onvolprezen Heer der Nieuwe Groene, ik heb mij ganschelijk U gegeven. Ik +heb mij vernederd tot er niets meer aan mij te vernederen was. Ik heb +mij ijlings tot Uw dienst gespoed, en eens de gelegenheid mij door Uwe +genade gegeven, Uw heiligen dienaar Scharten de voeten gezalfd, maar van +Campen, den booze, vernietigd. Neem dit in welbehagen aan. Het is waar: +ik heb het verbod van het afleggen van valsch getuigenis overtreden, +toen ik het voorstelde, alsof deze verworpene zijn arbeid uit kliekgeest +had verricht, want van de honderden regels, waaruit dat opstel bestaat, +spreken slechts een tiental over den vertaler, maar nochtans bedenk wel, +o Heer der Groene Scharen, de nietigheid van dit verbod: is het niet +slechts uitgegaan van den God der "Joodsche querulanten"?... Ja, ik heb +mij zoo gebogen in 't stof en gedompeld in 't slijk, dat ik, mijn zij 't +kort verledentje als een verrotte en leege huls achter mij werpend, in +een hetzerig zinnetje het heb doen voorkomen, alsof deze "kliek" +slechts uit een natúúrlijk "het Uilenburgsch idioom" sprekend kringetje +Ghettojoden bestond. Mocht Gij dan ook Uwe ooren niet sluiten, mijn God, +voor mijn Haarlemmerdijksch-antisemietische grap en vergeet haar +verdienste niet: Jozep Loopuit heb ik hem genoemd... bah! zoo'n +Jiddische naam ... Jozep, "Uilenburgsch"-dik, heb ik 'm nagesmoust +uit m'n kelder ... Heer, ik heb mij zelf gebròken in Uw dienst; nu kan +ik niet meer, laat het genoeg zijn. Mag Uw knecht thans ingaan tot uw +vrede?"... + +En zìe, zìe nù ook, hoe zich het troostend wonder voltrok. De +duister-dreigende, ondoorvorschbare nacht-gewelven boven den troon +--herziet ge 't wel?--werden van uchtendlicht doorschoten. Als een +bloemige dageraad verscheen de borst des gods, en gelijk het aanschijn +eens halsketens, gelijk het aanschijn van Charivari daaraan hangende, +beukelaar helm en zwaard en inktkoker en vergrootglas, straalde het in +vurige gedaanten, en de verschijning des Charivari's, dreigend [p.188] +gebliksemd hebbende, verwisselde hare gestaltenis, veranderend +genaderijk in gouden engelenkopjes, liefde-hartjes en strikjes. Tóen +sprak een Stem van boven de stralingen: "Nademaal, Mijn Zoon, gij U om +mijnentwil zoozeer bevuild hebt, wasch Ik U af. Nademaal gij U-zelf hebt +verworpen, richt Ik U op. Gìj hebt veel geleden, Mìjn vertroosting zal +rijkelijk zijn. Zie, Ik geef U naam en macht in Mijn Huis. Elke twéé +maanden zult gij op het Perkament der Zaligen één héél stukkie mogen +schrijven van 3/4 kolom, en het zal velen tot gerief en uitkomst in hun +meest benauwde oogenblikken verstrekken, en de zegeningen van Psalm 150, +dewelke ook genaamd wordt Koef-Noen, zullen uw loon zijn. Maar weet, +Mijn zoon, en verkondig het alomme, het einde der dagen van De Nieuwe +Groene is nabij, ja het is haastiglijk te komen. En het zal te dien +tijde geschieden als Mijne vijanden den mond wijd zullen opensperren en +uitbreken in gejuich, dat Ik een nieuwe Tent-van-Wiessing maken zal, +hoedanig geen Kleerekoper ooit heeft aanschouwd noch een Hahn geteekend. +En Ik zal de Salon-Bolsjewieken roepen, mitsgaders de +"Bleeke-Broeder-Fransje's" en zij zullen Stad en Land omkeeren te vuur +en te zwaard en ook van de paleizen der van Hamels en van Eedens geen +steen op den anderen laten. En Ik zal roepen tot den lande Blaricum, +Mijn Woon, en het graf zal de Heilige Aestheten teruggeven, die daar +hebben geleefd en gewerkt; zij die de nimmer gekamde haren tot over den +van extase-vuur gebruinden nek hebben gedragen; en zij die met bloote +beenen liepen vanwege de dreiging des gaten-vallens in de kousen, bij +den zevenvuldigen knieval voor Mijner Muzen troon, en om de moeiten des +stoppens; en zij die van wege hun bezworen onthouding in vijf en twintig +jaar geen druppel water op hun lijf hebben gehad. En ik zal ook tot mij +vergaderen de verfijnden, hen die met welriekende geuren zijn overdauwd, +die in de Lichtstad hebben gewoond, en daar tot de Zuivere Inzichten +zijnde gekomen, voor eeuwig de Onvergankelijke Waarheid hebben +bevestigd, dat niet, gelijk de Vijand de Rosa lasterde, een cocotte +een ketel is, maar dat cocottes (lieve) kippetjes zijn. En zie, ik +zal de Salon-Bolsjewieken doen neerzitten bij de +"Bleeke-Broeder-Fransje's", maar de Ongewasschen Stinkers zal ik +scheiden van de Geurenden, opdat niet hunne neuzen hun een verderf der +zaligheid zullen zijn. Edoch, gezamenlijk zullen zij juichen voor Mijn +Aangezicht. En gij, mijn Knecht, gij nu-droevig-in-uw-hemd-staande, hul +U thans in de lichtglanzen van dit Mijn heerlijk woord: In deze +Nieuwe-Tent-van-Wiessing zult gij een der ópperste onsterfelijken en +zaligen zijn...."-- + +-- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- + + +Mijne vrienden, het doet mij leed, U zoo te hebben moeten teleurstellen, +gij hadt natuurlijk op zoo'n ouwerwetsch "scherp" polemiekje van mij +gehoopt. Het spijt mij, ik kón niet hard zijn tegen mijn gevoel in. Bant +mij deswege niet uit deez' knusse kliek. Een andermaal beter, ik belóóf +'t: als 't gaat tegen een geestelijk-volwassene, èn die bij zijn volle +verstand is. + +30 Nov.--1 Dec. '18. + + +Noot: + +[1] Polemiek naar aanleiding van een in De Nieuwe Amsterdammer +gepubliceerden aanval op de critische eerlijkheid van mijn opstel: Het +Helden- en Leerdicht van den Wereldoorlog.-- + + + + * * * * * + + + +CARRY VAN BRUGGEN: OM DE KINDEREN [p.190] + + +Jodin in de diepste gronden van haar wezen--'t geen allerminst zeggen +wil: in haar bewustzijn--; een kind van het ras, dat, zeker in zijn +eigen taal en bloeitijdperk, geen bladzijde literaire kunst heeft +geschapen, welke niet leeraarde of vermaande, niet aanviel of +verdedigde; een ras van lyrici bovenal--is Mevr. van Bruggen een van de +meest-begaafde en zielvolste schrijfsters van ons land gebleken, èn +kon zij er nochtans niet in slagen, een roman te maken, welke met het +beste werk harer kunstzusters op één lijn kan worden gesteld. Een geest +tè rijk, een hart tè groot, omdat zijn zelfbeheersching te gering is. +Een ziel te hartstochtelijk, om zich onder discipline te bukken, en die +daarom ook zienderoogen verarmde, afkoelend-inkromp, zich niet meer +geven kon in àl haar schoonheid, toen eens gelouterder kunstbegrip en +vaster wil, zich in haar openbarend, haar die discipline opdrongen. Een +menigte van begaafdheden is 't in haar; begaafdheden die, in 't +elkaar-verdringen voor de poorten van het woord, elkander verminken. Het +rusteloos betoogen der essayiste gunt vaak der romancière de +bezinningsstilte voor het beelden niet. De haat en de liefde van de +opstandige rooft telkens de epische auteur de rust, die boven opstand èn +berusting beide is. Dàn gaat de geesteshouding van den epicus in die van +de opstandige, van den apostel teloor. De eerste leeft mede met zijn +schepselen, de laatsten worden geleefd mèt hunne mede-creaturen. +Dàn, in zùlk strijdrumoer, door zùlke vlagen van den strijdbaren, +dóórdrijvenden wil, worden de deuren der diepste onbewustheid als door +een storm dichtgeslagen: het schoonste woord [p.191] blijft ongezegd, de +schoonste verschijning in 't ongekende donker gevangen. Dit haar boek is +zeer wel in twee gedeelten te splitsen. Het eene: waarin het +persoonlijk-rhythme van den vrede en harmonie heerscht: het is dat deel +waar de figuren verblijven, die de schrijfster liefheeft; of waarin de +natuur wordt gebeeld, ja zelfs waarin al datgene leeft, waarvoor zij +noch persoonlijke liefde noch afkeer heeft. Dat deel is schoon en zoet +En om even het wellicht allerbeste daaruit te noemen: Emilie's +droom--dat bezit een voortreffelijkheid, waarvoor ik de diepste +bewondering heb. Maar dan is daar helaas ook dat andere deel: het bagno +der gehaten, waarin het persoonlijk-rhythme van den innerlijken onvrede +en der disharmonie overheerscht--daar wordt het werk een ruzie-, een +kijf- en een roddel-boek. Het is het noodlot--maar het zeer wel +ontkoombare--van de joodsche profeten- of apostelen-natuur, die een +roman schrijft. Want: het is het noodlot van hem, die van het +onpersoonlijke toornen tegen ideeën, zeden, en volkeren tot het +boos-zijn op individuen vervalt. En de romanschrijver lokt den +profeet en apostel voortdurend in dien strik, want het is de levenstaak +van den romanschrijver zich met het scheppen van individuen en der +zich vervlechtende kleine, individueele lotgevallen bezig te houden. +Maar dat, in 't algemeen gesproken, aan dit noodlot, aan dien strik, te +ontkomen valt, is buiten kijf. Te vaak is dit ook door werk in onze taal +bewezen, dan dat hieraan zelfs een schijn van twijfel zou kunnen +bestaan. En zoo nu Mevr. van Bruggen er nièt aan ontkomt, dan mag dat +wel allerminst een reden zijn om het vèle en zèer schoone in haar arbeid +te miskennen, maar het mag ons zeker wèl aanleiding geven een opmerking +te maken, die er zich nochtans, in het bewustzijn dat prikkels een +sterke áántrekkingskracht voor verzenen hebben, wel voor wenscht te +hoeden een raad te zijn. Het is deze: het geven van veel meditatie der +figuren--en welke eindelóóze meditaties geeft deze schrijfster!--en van +psychologische ontleding, versterkt natuurlijk de analytische +vermogens, en dat zijn in hun diepste wezen de middelen van strijd en de +krachten van ontbinding; het plasticeerend-beelden der figuren +daarentegen versterkt de synthetiseerende [p.192] vermogens, en dat +zijn de krachten van het vredige, het harmonische en het +in-stand-houdende. Het zou derhalve voor de hand liggen, dat een +schrijfster als mevr. v. B., wier werk lijdt onder een tekort van de +laatste en een te veel van de eerste, en die bovendien zulk een +prachtigen aanleg voor het plasticeerend beelden heeft, zou pogen aan +dièn aanleg héél haar psychisch wezen tot vrediger sfeer en +zuiver-stille aandacht omhoog te heffen.... Nochtans, hoever is zij +daarvan in dit werk verwijderd! Onder den drang van haar hekellust, +wordt zij soms op het moment-zelf dat zij dien aanleg gehoorzaamt, hem +reeds ontrouw. Dezelfde kunstenares, die buitengemeen-fraaie +natuurbeschrijvingen geeft; die de liefdevolle beelding van een Ard +Hettema vormde, schrijft in hetzelfde boek dit +stuiversblad-novellezinnetje: "een bejaard, kort heertje, bestaande +uit[1] zomersch lichtgrijs ruitjespak, grijzend puntbaardje en +glanzende bruine schoenen". En niettemin zoudt ge u vergissen, als ge +hier ook den "humor" van het stuiversblad achter vermoedde--deze +schrijfster is er verre van, dergelijke geestelooze flauwiteiten neer te +kladden--neen, het is niet anders dan de haat tegen, de hekellust ten +opzichte van het haar antipathieke type: meneer Scheffelaar, dien zij +hier uitviert. Indièn die drang en zijn gevolgen eens kwamen te +vervallen, wel, laat mij ook dit er van zeggen, we zouden er misschièn +ook iets bij verliezen. Allereerst: zeer geestige spot; dan: zekere +uitmuntend-venijnige analysen in figuren-meditaties en daarbuiten. Maar +toch, néén, we zouden immers dit alles niet hoèven te missen, het zou +hoogstwaarschijnlijk niet verdwijnen maar wel van een hooger en fijner +natuur worden. Nu zijn toch, in de analysen en meditaties, de +heel-subtiele, de opperst-fijne plaatsen zeldzaam--ik kon er slechts +een vier of vijftal noteeren--nù is de schrijfster zelfs nog niet allen +vreemden invloed te boven: er zijn bijna-"sensitivistische" gedeelten in +de beschrijving van Frans' wandeling, die mij duidelijk op van Deyssel +geïnspireerd lijken en ook iets van zijn eigenaardige geserreerdheid +vertoonen. [p.193] Dàn echter, in die stiller en zuiverder atmosfeer, +zou dat heel-subtiele, dat opperst-fijne vaker openbloeien; dàn, in die +rustige en zielsdiepe bezinning geen vreemde invloed ongezien meer +kunnen binnensluipen; en dan zou het ook, bij deze rijk-scheppende +natuur, allicht wemelen gaan van waarachtig-dichterlijke schoonheden als +deze: "sleepte hij zijn stok bij den greep achter zich aan, een spoor +van zijïge ritselingen, als volgden hem vogels op den voet." En hoeveel +beter zou de beelding van het kinderleven ook worden, een genre, +waarvoor onze schrijfster reeks zoo menigmaal aanleg heeft getoond--het +kinderleven dat in dit boek niet in de schàduw zelfs, van bijv. Ina +Boudier's scheppingen kan staan. Want waar het beelding is, levend +bewegen, is 't meestal zóó "humor"-rijk, zóó +vettig-van-'n-traan-en-'n-lach.... "De twee kleine meisjes +protesteerden tegen dit stellen van een premie op valsch zingen". +Foei, foei, Mevrouw, U die hier in de sfeer van het kinderleven +behoorde te zijn. U die hier in hun ziel moest leven, en daaruit +spreken, ù schrijft hièr van: "protesteeren" en "het stellen van een +premie"? Zoo zouden wij, niet-scheppenden, dat zacht-grappig +vertellen, wij, die deze sfeer van buiten-af liefjes waardeeren of +beminnen....--En hoeveel te eer zouden dan ook de toevalligheden in de +compositie verdwijnen.... Komaan, hopen wij dat, in de toekomst, de +opstandelinge niet meer der romancière dien innerlijken vrede en +harmonische rust zal rooven, waarzònder het werk der laatste, trotsch al +hare gaven, toch immer slechts tweederangs blijven zou.-- + +Dec. '18. + + + + * * * * * + + + +A.B. KLEEREKOPER: OPROERIGE KRABBELS + + +Men zou, hing dat uitsluitend van de waarde van dit werkje-zelf af, met +vrij groote zekerheid hebben kunnen voorspellen, dat met de publicatie +daarvan een nieuwe aera in onze vaderlandsche journalistiek zal +aanbreken--een aera, waarin geestigheid, distinctie en populariteit +elkander nièt dooden. Maar helaas, wij weten 't nu allen wel, dat er +deeg is, waartegen èlke gist onmachtig blijkt. En fijngemalen +slaapbollen zijn in dit opzicht ietwat nòg onoverwinnelijker dan zelfs +Posthuma's rijstemeel. Bovendien: in dit land van commodelaadjes, +vakjes, etiquetjes, secten en specialiteiten, druischt het ongetwijfeld +tegen de eerbiedwaardigste separatistische tradities in, dat een +bijzonder geestig journalist tevens een distinctievol stylist is. +Moresco, dien ik mij als de schrijver van "Rustpunten" in De Nieuwe +Courant herinner, was, vóór Kleerekoper, de eenige, die dien gruwel van +overdaad bedreef, en zelfs Barbarossa, gelukkig bezitter van een +natuurlijk-wellende en rijke geestigheid, is dan ook zoo bescheiden niet +de geringste nuance van stylistische schoonheid of distinctie te +vertoonen. En zoo zullen wij maar goed doen met alle gedachten aan een +Kleerekoperiaansch journalistiek tijdvak uit ons te bannen, en +integendeel te verklaren: dit werk is niet alleen een unicum in zijn +vereeniging van spiritueele losheid met compositorische hechtheid en +distinctievollen stijl, maar helaas, het zal dit ook blijven. En: een +unicum niet slechts in de journalistiek, maar ook in de literatuur. Het +ware dan ook 't schromelijk [p.195] onrecht doen, indien ik, ter oorzake +van het feit, dat zijn inhoud voor 't eerst als vluchtig dagbladwerk +verscheen, er de hoogere literaire qualiteiten in zou miskennen. Ai, +welk een fanatiek sektariër zou ik zelf dan moeten zijn! Veeleer dient +met nadruk gezegd, dat de allerbeste uit deze selectie van in Het Volk +verschenen Oproerige Krabbels een nieuw soort prazagedichtjes vormen: +prozagedichtjes van satyriek vernuft en niet zelden ook van meer +liefde-doordrenkte sentimenten. Acht ge, met van Deyssel, die +eigenaardige, van vreugde om de eigen vermogens schitterende, psychische +zekerheid, een onmiskenbaar blijk van de aanwezigheid van literaire +kunst, welnu, doorlees dan maar het heele werkje, en erken, dat ge maar +uiterst weinig hebt kunnen vinden, waarin die zekerheid en vreugde +niet waren. Of vraagt ge naar scheppende verbeelding, bewonder dan +eens Klokkepraat--zie eens in wat luttelen omvang, hier een aan zin en +beeld rijk sociaal sprookje werd neergeschreven. Wenscht ge +compositie--ach, spreekt het niet van zelf, dat bij dezen "man van de +pointe", zooals ik hem onlangs te dezer plaatse noemde[1]; bij dezen +man, die zijn stralendst-openvonkelende uitmuntendheden tot éen +verrassing in de laatste regels bewaart, de compositie meestal volmaakt +is? Let eens goed op dat onvolprezen Vóór de tent van Wiessing, of op +het prachtige Steven-Mulders-buurtje: hoe dat in elkaar zit; hoe ge +dat alles uit des auteurs geest ziét opgroeien en in bloei staan, +snel, zeker, en rijp, als het wonderplantje van een Indischen fakir. +Maar kijk, daar hebt ge 't nu al--ik màg mij feitelijk niet laten +verleiden, enkele stukjes te noemen; want hoe vele, niet minder +uitmuntend dan deze, sla ik dan over en wek daardoor den schijn, als +waren de genoemde min of meer uitzondering. En daar is geen kwestie van! +Onthoud dat maar, want straks doe ik 't natuurlijk tòch weer!...--Doch +wat de geestigheid betreft, die kostbare, gansch-natuurlijke, +overal-bloeiende, ja dáárvan is waarachtig "het eind niet te zien"; +dáárbij zou het pure dwaasheid zijn iets anders dan héél het werk als +voorbeeld te [p. 196] noemen. Wònderen van geest heb ik in de Krabbels +gevonden. Hier is datzelfde, zij 't op zooveel nederiger plan, dat +Julius Campe in Heine opmerkte: het bliksemvlug omscheppen van een +waargenomen ding tot een spiritueel-kleurige fonkeling van de eigen +ziel; het vooral slagvaardig, maar ook liefdevurig reageeren, op het +leven, op àl het gebeuren om hem heen. Hier uitte zich dan ook een +geest, die nauw verwant is aan Heine, en voor wien deze geen voorbeeld +ter min of meer onoorspronkelijke navolging, maar wèl zeer duidelijk een +soort van fontaine de jouvence blijkt te zijn, waaraan hij, diep +teugend, zich telkenmale mag verjongen. En ook de stem van dien anderen +verwant, van Multatuli, maar in een andere sfeer dan die der satyre, +meent ge nu en dan te hooren. Er is meer dan een stukje--bijv. ook dat +fraaie De opdracht van den H. Antonius--waarin, tot vaagheid +verruischend in de wegduisterend-diepe gangen van stemmingen en gevoel, +ge een stembuiging van den verteller van het zeeziekte-verhaal in de +Ideeën gelooft te herkennen. Want waarlijk, niet slechts waar de +satyre het grondsentiment zijner stukjes vormt, munt de Krabbelaar +uit. En zou al de dagelijksche lezer van zijn werk in Het Volk niet +zonder grond kunnen beweren, dat hij over het algemeen veel beter slaagt +in zijn hekelend werk dan in dat, waarin hij sentimenten van bewondering +en liefde heeft te verwoorden--dan immers wordt hij wel eens, door het +te bewust aanzetten en opschroeven van het gevoel, zoetelijk en raakt +"ernaast"--er is één sfeer, waar hij ook diè sentimenten feilloos in hun +ongesmukte waarachtigheid en derhalve waarachtige schoonheid weet te +uiten. Dat is de sfeer van het kind. Waar en hoe ook het kind in zijn +werk verschijnt, wordt dat laatste verinnigd en geheiligd. +Fééstelijk wordt het bijna immer, ook al is het treurig; blond wordt 't, +al is het donker; er is dan niets, dat niet zacht-warm is--de zon is +opgegaan! Tot zelfs het koud-flitsende staal van zijn scherpsten spot +geeft dan een af schijn als ware 't blond en warm goud; o zeker, het is +ook dan nog wel een degen, maar het is tot een kostbaren spèldegen, een +sièrdegentje gemaakt, om 't z'n jongen prinsjes aan den gordelriem te +gespen. Want niets is goed genoeg voor hen. [p.197] Dàn is deze +schrijver het aller-àllerechtst; het kind is de goede genius van zijn +menschelijkheid en scheppende kracht en het gevoel voor hèn is de bron +van zijn innigste en meest ware leven. Bijna altijd voert het hem naar +een climax zijner vermogens, nu van dit, straks van een ander. Sòms is +het zijn psychische zekerheid en zelfgevoel, welke door dat +sentiment hun climax bereiken: lees Den Boozen Schook, waarin, na die +voortreffelijke mengeling van beheerscht-joligen spot en vreugdige +kinderliefde, hij in een verrassend-geestige wending eindigt met: "und +nennt man die besten Namen, So wird auch der Meine genannt." Een ander +maal maakt het hem tot een gemarteld ziener en beelder van obsedeerende +verschrikking: De Eeuw van het Kind. Dan weer--De Zonden der +Ouders--doet het zijn vonkend-donkere teederheid tot het witte licht +van het hartstochtelijk-innige openstralen. De Jiddische innigheid, +die de Hebreeuwsch-strenge ijveraars-ziel der Joden in het lijden der +diaspora won; die zoeter straling der oogen, die glans van meegevoel op +het beeld-strenge oude heldengelaat--ook in zìjn schriftuur leeft zij +naast het vaak Bijbelsch-statige. Maar genoeg--'schoon ik u over nog +zooveel moois zou kunnen spreken, laat dit voldoende zijn. Want de +vriend des schrijvers, die voor de keuze dezer stukjes op 'n paar +uitzonderingen na verantwoordelijk is en dat kiezen uit zooveel schoonen +overvloed een boeiend en prettig werk vond, meent zich thans zeker niet +te mogen onttrekken aan het minder prettige van het ondergaan eener +metamorphose in: "den vriend die feilen toont", en heeft de thans nog +beschikbare ruimte daarvoor noodig. Gelukkig intusschen, dat het maar +één feil is! Beste Oproerling, zoo zou ik hem dan kort en bondig willen +zeggen, wees zoo oproerig als je wilt, maar: betreed niet, de +Opperhoogheid van Ons, Literaire Critici, aanrandend, Ons Gebied! Je +oordeel, dat je Marcellus Emants, dien "Meester van de Hollandsche +psychologische roman", gelijk, herinner ik mij wel, Scharten hem noemde, +èn méér dan dat: dien baanbreker nog vóór de tachtigers, deed +plaatsen--in De tent van Wiessing--onder een +mediocriteiten-allegaartje, dat oordeel getuigt meer van vrijmoedigheid +dan van juisten blik. En nu lòs [p.198] van dit geval gesproken--want +als literair-critische faux pas staat 't wèl in je bundel, maar niet in +je Het Volk-krabbels alleen--: als je in een kunstenaar den politieken +tegenstander bestrijd, blijf dan van zijn kunstenaarsschap àf. De +literaire critiek is een schoone zaak, en de politiek eveneens, maar het +gebeurde thans waarlijk niet voor de eerste maal, dat de verbinding van +twee schóóne zaken één léélijke te voorschijn bracht.-- + +Jan. '19. + + +Noot: + +[1] Zie blz. 141. + + + + * * * * * + + + +JOOST MENDES: HET GESLACHT DER SANTELJANO'S [p.199] + +Eerste deel: De Verweerde Jaren + + +Ziehier nu eens een werk, waaraan, in elk geval, de gerechtvaardigheid +van Scharten's uiting: dat hij den genialen Querido geen enkelen +niet-genialen navolger toewenschte, ware te toetsen. Want het moge een +van den voorafgeganen storm onafhankelijk windje uit denzelfden hoek +zijn, dan wel het na-zuchten van den storm; het moge niet dan het gevolg +van een zelfde milieu, engere verwantschap, of wel degelijk ondergane +invloed wezen--zeker is, dat ge hier op menige plaats veel van Querido's +eigenaardigheden zonder Querido's grootheid ontmoet. Deze eigenschap +maakt het boek niet ongenietelijk, noch zelfs stemt zij den lezer +kregel, maar ze wekt een gevoel van spijtigheid in hem. Spijtigheid om +het feit, dat het den auteur, die zich klaarblijkelijk van wat hier +dreigde wèl bewust was, toch niet mocht gelukken, zijn zelf-controle zóó +streng, zijn handhaven van het ònverwant, of ònbeïnvloed-individueele +zóó krachtig te maken, dat mocht het al onvermijdelijk zijn, dat ge hier +telkens een Echo hoort, ge toch evenzeer merkt, dat de Narcis der +zelfstandige schoonheid haar versmaadt! Het gevolg dier verwantschap of +van dien invloed--ìk geloof: bèide zijn oorzaak,--toont zich vooral in +de taal. Hier een overmaat en vooral een heftigheid, schoon volstrekt +niet in die mate dan toch van [p.200] dezelfde soort, als in de +vroegere werken van Querido, maar zonder dat, gelijk daar, de +natuurlijke noodzakelijkheid ons duidelijk wordt. Het lijkt mij hier, op +sommige momenten, meer een laten glippen uit zwakte, dan een opstapelen +uit kracht, en ik zou dan ook nù het verschijnsel geenszins op dezelfde +wijze kunnen verklaren als ik het destijds, over Querido schrijvend, heb +gedaan[1], noch in dezen schrijver zekere loslippigheden mogen +verontschuldigen, die men een grooten, nu eenmaal door zijn +scheppingsdrang respijtloos voortgedreven menschenschepper vergeeft. +Bovendien: in die vroegere werken, waarvan ik zooeven sprak, heeft zeer +zeker Querido muren, duistere, blinde muren van woorden opgestapeld, +zoodat ge u wel eens weg-verloren afvroegt: Wat voor 'n bouwsel is dat? +Waar sta, waarheen ga ik in dit donker? Tòt--daar bloeide plots een +lamplicht, hoog en vast aan ijzeren arm uit den steen zich heffend en +warm goudelend over het duister vlak: één beeldend woord zóó licht, dat +het de zwartheid der anderen verblondde. Maar helaas, waar hièr de muur +er is--het is gelukkig allerminst een Chineesche, die heel het rijk +omsluit--daar is ze ook lantarenlóós. Het dunkt mij vreemd, dat deze +schrijver dit niet heeft kunnen vermijden; hij lijkt mij toch allerminst +een geniaal-voortgestootene, doch veeleer een zich beheerschend +talentvolle en bezonnene van nature te zijn, die de dingen omendeom +bekijkt, en dan, hij moge verrukt zijn of afkeerig, waarlijk wel +zelfbeheersching genoeg heeft, en zich in voldoende mate haasteloos +voelt, om ze zonder harden smak op hun plaats te zetten. Reeds in den +aanvang van dit boekje voelt men diè natuur. Hoe systematisch--de +compositie mede is voortreffelijk door die systematiek--is De Stad +bekeken. Tot daar plots het geluid-van-dat-geordend-sobere op blz. 16 +breekt: "Maar kakelend roddelen konde ze", enz. De àndere Mendes maakt +reeds even zijn opwachting.--Het verheuglijke en voortreffelijke echter +in het boek is, dat juist daar waar het òverwant- en +ònbeïnvloed-individueele aan den dag treedt, het zoo goed blijkt. Dat +bewijst [p. 201] onloochenbaar een sterke en vaste kern van eigen +aanleg. Toonen de talrijke psychologische fijnheden van een zeldzame +doordringingskracht dit aan, ook in vele beschrijvingen, en vooral in +de uitmuntende dialogisatie komt het uit, terwijl ook wel degelijk tot +dien eigen ònbeïnvloede kern het zeer concis en scherp op 't leven +betrappend beelden van houdingen en bewegingen behoort: hoe +voortreffelijk is mede daardoor het hoofdstuk Het Hooge Feest +geworden, hoe uitstekend de ruzie-scène in De Kelder met die figuren +van Jonas, de grootmoeder-heerscheres, Mordechai, Sam Piza. En dan +daarneven het stille, bijna-onbewuste, als in poppig-glazige +zwak-verwonderde staring doorgebrachte leven van het moedertje Lea! Hoe +uitmuntend is dat alles voelbaar en zichtbaar gemaakt. Een +uitmuntendheid, waarin allicht ook de figuren van Daan, Ko en Lot zouden +hebben gedeeld, indien zich niet vaak dáár een eigenaardige zoetelijke +woordenstreeling, een knuffelende vertroeteling door den auteur, in de +plaats van een "objectief"-scherpe beelding hadde gesteld. Zoo werd dan +dit eerste deeltje van een klaarblijkelijk nogal uitgebreiden arbeid +belangrijk, niet slechts door wat het belooft, maar reeds aan rijpe +kunst ons schenkt. En het zou wijs van auteur en uitgever beiden zijn +geweest, indien zij, indachtig aan het feit, dat men onvermijdelijk door +heel de geaardheid van het werk-zelf tot een vergelijking met Querido's +machtig genie zou worden gedwongen, daarnevens niet nog den lezer, als +'t ware met alle geweld, tot een vergelijking met een buitenlandschen +groote op den koop toe hadden genoodzaakt! De geheele wijze van uitgeven +toch, in acht "deelen",--dit aan het adres van den uitgever die tevens +de uitgever van "Jean-Christophe" is--maar bovenal de "dichterlijke" en +allegorische titels--dit aan het adres van den auteur--waarbij ons zelfs +een duidelijke vingerwijzing naar "La Révolte": "De Revolte dagen", +(welk een opzettelijk want overigens onmogelijk jargon!) niet werd +gespaard, kunnen slechts een herinnering aan Rolland's meesterwerk, ook +en vooral aan de eerste prachtige deelen, wakker roepen, die dit boekje +ten eenenmale doet vergrauwen. Hetgeen men moet betreuren, want de +groote deugden [p.202] welke het in zijn soort eigen zijn, geven +aanleiding tot een aesthetisch genot en een warme waardeering, waarvan +het jammer is, dat zij door althans gansch onnoodig veroorzaakt +vergelijken en herinneren worden gedrukt.[2] + +Maart '19. + + +Noten: + + +[1] Schetsen en Critische Opstellen, blz. 178. + +[2] Nadat het werk, hetzij grootendeels, hetzij geheel, zal zijn +verschenen, hoop ik er uitvoeriger op terug te komen. + + + + * * * * * + + + +II DIDACTISCH [0] + + + * * * * * + + +PIT-TAH, DE GRIJZE WOLF [1] [p.205] + + +I + +Inleiding + + +Niets is wellicht beter in staat ons van het bestaan van een feilen, +schoon vaak onbewusten hoogmoed in ons menschen te overtuigen, dan na te +gaan hoe in den loop der eeuwen de menschheid de dieren heeft gezien en +vooral hoe die visie op de dierenwereld zich in literaire kunst heeft +geuit. Van het Pancatantra, het oeroud Indisch Sanskrit-werk af, tot, +over den Griek Aesopus--die zelf, naar de geleerden zeggen, een fabel +is!--, de verschillende oude behandelingen van de Reinaert-sage--waarbij +zich sedert kort de voortreffelijke bewerking door Streuvels heeft +gevoegd--, tot ook, eenige eeuwen later den genialen en gracieusen +Franschman La Fontaine, om nu maar de allerberoemdsten, werken en +schrijvers, te noemen, is de dierenwereld nimmer om zich-zelfs-wil in +literaire kunst gebeeld. Zeer zeker ging al dezen schrijvers het +eigenaardige van het dier-leven niet onopgemerkt voorbij, maar dat leven +zagen zij niet als een schoon en stroom, machtig, diep en hunner +aandacht ten volle waardig, ook al hadden zij er nooit de spiegeling +van der menschheid gelaat in gezien, maar zij achtten dien integendeel +juist dáárom alléén hunne bestudeering waard, [p. 206] òmdat zij tot de +menschen konden zeggen: Buig u over dezen stroom en ge zult er àl uwe +bewegingen, uw gelaat en al zijn wisselingen in weerkaatst zien: de +oogenglans uwer vreugde, de wringing en de hette uwer hartstochten; de +deemoedige plooi uwer huichelachtigheid; het brandend staren uwer +wanhoop; ja zelfs een enkel maal de vervoering uwer ziel, uw adeldom. +Het dier had dus alleen belang voor hen, voor zoover het als acteur te +gebruiken viel, wien een menschelijke rol kon worden toebedeeld. Hun +dier-psychologie, zoo er al een enkel maal sprake is van iets, dat +dien naam verdient, zou men met den naam van handboeken-psychologie +kunnen bestempelen, d.w.z. een psychologie van algemeen-vaststaande en +aangenomen normen, waaraan elk waarlijk levend inzicht van den +individueelen kunstenaar ontbreekt, waarin bijvoorbeeld de leeuw nu +eenmaal voor goed de moedige en toch ietwat dupeachtige koning en de vos +de onverbeterlijke en buitengewoon sluwe misdadiger is. De dieren van +het dierenepos en den dierenfabel zijn dan ook, voor zoover tenminste +nog die handboeken-psychologie in toepassing is gebracht, te vergelijken +met de figuren van het schaakspel: zooals die figuren hunne eens en voor +altijd onwrikbaar vaststaande krachten en eigenschappen hebben, die +hunne handelingen bepalen: de koning slechts één pas naar alle +richtingen mag gaan, het paard den driesprong maakt en de wijsheid des +raadsheers hem voor eeuwig overtuigd heeft, dat schuinsmarcheeren het +beste voor hem is,--zóó ook hebben al die dieren, en vooral de +hoofdpersonen, 'n paar ruw getraceerde en als 't ware wisselinglooze en +versteende eigenschappen, die van zulk een aard zijn, dat zij hen +geschikt maken, symbolen van het menschelijke te zijn. + +En evenzeer nu als door het samen- en tegenspel der schaakstukken +geheelen van schoonheid kunnen ontstaan, die noch overtroffen worden +door de schoonste gewrochten der schilderkunst noch door die der muziek +of der literatuur, zoo zijn ook door spel en tegenspel dezer als 't ware +psychologisch-kunstmatige en niet naar de doorgronde-werkelijkheid +gebeelde dierfiguren, tafereelen van tot schoonheid gestegen schalkheid, +satyre, wijsgeerig en mensch-kundig [p.207] inzicht ontstaan, die voor +geen andere werken van letterkunde onder hebben te doen. Maar toch kan +men, althans ik, bij het beschouwen van zulken arbeid het gevoel niet +onderdrukken, alsof hier een of andere tekortkoming schuilt, eenig +onrecht is geschied, eenig misbruik is gemaakt. Want heeft men bij het +schaakspel met niets anders dan doodhouten klossen te doen, die geen +enkele geestelijke eigenschap uit zich-zelf bezitten, en in de handen +van den speler slechts tot symbolen van schoonheid kunnen worden, +doordat eens de uitvinder van het spel hun zekere eigenschappen heeft +toegedacht--bij het dier-epos en den fabel heeft men met levende +wezens te doen, die als elk natuurwezen krachten en eigenschappen van +zich-zelf bezitten welke een zooveel mogelijk objectieve en getrouwe +afbeelding overwaard zijn; wezens die het allerminst verdienen slechts +als kapstok van de menschelijke deugden en ondeugden te worden +gebruikt! En iets anders hebben de bovengenoemde schrijvers, gelijk ik +reeds zooeven deed opmerken, toch feitelijk niet gedaan. Het was reeds +mooi, als ze van zulk een handboeken-psychologie gebruik maakten. +Meestal schijnen ze de dieren als 'n soort van ledepoppen te hebben +beschouwd, wien men geheel willekeurig elken stand kon laten aannemen, +elke beweging kon laten maken, die men verkoos, zoodat ze dan ook fabels +dichtten, waarin van het dier waarlijk niets anders dan de naam +aanwezig is.[2] Ongetwijfeld is echter in de fabelen van La Fontaine +de liefde tot de natuur en het dier-zelf in veel grootere mate aanwezig +dan in de zooeven genoemde. Het wemelt in zijn werk van ware juweelen. +Zijn gracieuse verzen in een heerlijk Fransch, zijn fijne feestigheid +ook, hebben in niet weinig gevallen den oorspronkelijken fabel, aan +Aesopus en andere bronnen ontleend, verfraaid en tot ééne ongerepte +zuiverheid en flonkering van beminnelijke en dikwijls allergeestigste, +dan weer diepgevoelde wijsheid gemaakt, maar het zijn natuurlijk fabelen +en leerdichten [p.208] gebleven--het dierleven is er uitsluitend als +spiegel der menschheid. En ook met het dierenepos, met de Reinaertsage +is het niet anders. En als Dr. Doorenbos dan ook zegt: "Bij de gewone +fabel is de les, die men uit de dierenwereld trekken kan, de hoofdzaak; +zij is een bijzondere vorm van de didactische poëzie. In de Germaansche +dieren-sage is het verhaal zelve de hoofdzaak. De sprookjes zelve zijn +vermakelijk, de dieren spelen er de eerste rol in, de menschen staan er +op den achtergrond. Wil men er lessen uit trekken, wil men er een satire +in vinden, dat is het voornaamste niet. Het gedicht moet om den inhoud +zelven belang inboezemen",--dan kan ik wel toegeven, dat dit alles naar +den letter juist is, maar ik moet daarbij voegen: naar den geest +allerminst. Want: de dieren spelen er wel de eerste rol in, maar die +dieren denken en handelen met menschelijk verstand, die dieren zijn +verkapte menschen, zijn menschen in een dierenhuid gestoken, gelijk +in Rostand's Chantecler--Zoo was het dan aan onzen tijd voorbehouden, +een dierenepos, een dierenroman als dit voortreffelijk Pittah voort te +brengen, waarin waarlijk het dier met liefde om zijns-zelfswil wordt +beschouwd; een dierenverhaal, dat ons den schrijver doet zien, zóó +verzonken in de contemplatie van het dierleven, dat dit op het +allereerste plan van het werk staat, en de menschen er slechts in +optreden voor zoover zij invloed hebben op geest of lichaam van het +dier.--Zich zekerheid te verschaffen omtrent de oorzaken van het feit, +dat dergelijk werk niet vóór onze dagen geboren werd, ware dunkt mij +moeilijk. Was het wellicht juist de reïncarnatie- en evolutieleer van +het oude Indië, die trots den daaruit voortspruitenden eerbied voor het +leven van het dier, dit toch beschouwde als een in 'n te laag stadium +van ontwikkeling verkeerend wezen, dan dat het om zijns zelfs wil der +volle kunstenaarsaandacht waardig kon zijn? Maakte ook in het Westen, en +nog wel op veel minder edele wijze, de religieuse wereldbeschouwing den +afstand tusschen mensch en dier daartoe te groot? Of was het aan den +anderen kant wellicht de desolate toestand van de huidige maatschappij, +die den klaarblijkelijk kinderlijk-naïeven, reinen en uiterst gevoeligen +geest van 'n Jack London zich deed keeren [p.209] naar het dier? Wie zal +op dit alles een zèker antwoord kunnen geven.... Mij zij het voldoende +hier het feit te hebben geconstateerd en op zijn belangrijkheid te +hebben gewezen. Want als wij hier vaststellen dat met een werk als dat +van Jack London een nieuwe aera in het dier-epos aanbrak, dan stellen +wij tevens dit belangrijke feit vast: dat voor den mensch een nieuwe +mogelijkheid van zeer verrijkend geestelijk genieten, een nieuwe +mogelijkheid ook van groei van het heilig eenheidsgevoel werd +geboren.-- + + + * * * * * + + +II + + +Als oud globe-trotter in de literatuurwereld geloof ik, dat het beste +wat ge nu kunt doen, vóór ge dit zéér vreemde hoogland gaat bereizen, +is, schoon ge niet zonder gids zult zijn, U een weinigje op de kaart te +oriënteeren: laat mij U iets van den inhoud van ons boek vertellen. In +Alaska, in den wintertijd, een noordpoolwereld vol van de +verschrikkingen van ijs, sneeuwstormen en duisternis, zijn twee mannen +op reis in een hondenslede. Zij vervoeren een reeds gekist lijk van een +overleden kameraad naar Fort M'Gurry. Door de wolven achtervolgd, zien +zij den eenen trekhond na den anderen, door een wolvin verlokt, +verdwijnen, of liever: zij zien des morgens, dat hij 's nachts verdwenen +is. Ten einde raad besluit een der mannen, op het oogenblik, dat hij +weer een hond, nu nog wel bij dag, door de wolvin ziet weglokken naar de +hongerige wolventroep, gewapend met zijn geweer de slede te verlaten, om +den hond, die niet naar zijn roep hoort, terug te halen. Maar het is te +laat: die is reeds door de wolven omringd, en hij zelf, als hij, in een +uiterste poging om het dier te bevrijden, zich onder de uitgevaste bende +waagt, wordt, nadat hij zijn munitie heeft verschoten, door het +roofgedierte verslonden. De andere man blijft nu in een hopeloozen +toestand, ten slotte van al zijn honden beroofd, alleen achter. Maar +ziedaar: op het punt van zich nu maar moedeloos gewonnen te geven--hij +kan zich onmogelijk langer op de been houden van [p.210] de slaap--met +niets dan een smeulend en uitgaand vuur tusschen de wolven en zich zelf, +wordt hij door een over de bevroren rivier naderend reisgezelschap +ontdekt en bevrijd. Het was waarlijk hoog tijd: het laatste wat hij zag, +vóór hij in slaap viel, was de wolvin, die, vlak bij hem, hem +droefgeestig met een van honger kwijlende bek begeerig zat te bestaren, +als ware hij een brok voedsel, dat wel van haar hoorde, maar dat zij om +de eene of andere reden toch nog niet kon gaan eten!--Dit is de--zeer +verkort weergegeven--inhoud van het Eerste Deel. Die der volgende +wordt gevormd door het verhaal, hoe de nu met de troepgenooten +weggevluchte wolvin, die, eigenlijk evenzeer hond als wolvin van +afstamming, een uit 'n Indianenkamp weggeloopen trekdier is, wordt +bevrucht, en Pittah den wolf-hondelijken held van het boek ter wereld +brengt; hoe diens leven, vol van wreede avonturen, verloopt en hij ten +slotte, na door bestiale woestelingen tot een duivel van haat en +ontembare wildheid te zijn gemaakt, onder den invloed van een edelen +meester allengskens een wezen van hartstochtelijke liefde en +onwankelbare trouw wordt.--De lezer zal allicht hebben opgemerkt, dat ik +den inhoud van het eerste boek, hoe verkort ook, toch veel uitvoeriger +heb weergegeven dan die van het geheele overige werk. Ik deed dit, omdat +ik die eerste hoofdstukken natuurlijk het eerst zal behandelen èn er nog +al veel over te vertellen valt....--Of ge nù al de hééle kaart afkijkt +en U al de détails van heel de te doortrekken streek in het hoofd prent, +dat geeft niets, ge zoudt het dan toch later nog eens willen overdoen. +Zoodat ... nu steek ik de kaart weer in mijn zak en word de +oppermachtige berggids!... Vrienden, reikt mij dan het koord van uw +aandacht, laat mij jelui aan mij vastbinden ....-- + + * * * * * + +Leelijkheid en Schoonheid in het "Eerste Deel" + +Er zijn van die critici, die, evenals de vrijgrage jongelui op 'n bal, +alleen de schoonheden ten enthousiasten dans voeren en de leelijkerds +maar laten zitten achteraf, maar ik behoor niet tot hen: ik vraag de +[p.211] muurbloemen ook! Uit 'n soort van vrienden-welwillendheid of +zuiver-menschelijk medelijden, denkt ge? Helaas, helaas, hoe kent ge +mij, boosaardig monster, dan slecht! Ik vraag ze, ik vráág ze, deze +leelijkerds op de feestbals der literatuur--maar ik durf het bijna niet +te biechten!--uit de geniepige overweging: Jullie zijt zoo zot geweest +hier te komen, welnu, dan ook vooruit met je onder het volle licht der +kronen!...-- + +En vrienden, laat mij 't maar bekennen: er zit in deze scherts meer +ernst dan een scherts wellicht te herbergen betaamt. Ik háát het +leelijke en àls ik het naar voren breng, geschiedt dat waarlijk niet ter +verzachting der geringschatting, die het verdient, maar om die des te +scherper te doen treffen....--Als men buitenlanders onze letterkunde wel +eens met de hunne hoort vergelijken, dan blijkt wel dìt hun grootste +bezwaar tegen ònze literatuur, dat het in hàre werken gebeelde leven zoo +weinig-beteekenend, zoo grauw-alledaagsch, zoo klein-burgerlijk, zoo +weinig-bewogen is. Ik herinner mij levendig, dat eenige jaren geleden +een mij onbekende Russische taalleeraar en journalist mij om een +onderhoud verzocht. Hij noodigde mij uit hem eenige Hollandsche romans +en novellenbundels te noemen, die hij met gegronde hoop op succes in 't +Russisch zou kunnen vertalen. Ik noemde hem wat ik te noemen wist. Maar +hij kende dat alles reeds, vond het echter allemaal, te pueriel, te +zeurderig, te alledaagsch en vooral te klein. Er is daar iets van aan. +Maar hoe zou het anders? Hoe kan uit een klein en burgerlijk +maatschappijtje als het onze, een heroïsche literatuur, vooral van +maatschappelijk-hoogeren aard, ontstaan?[3] Slechts met Querido, zei +mijn Rus weer, met dien ware voor zijn doel iets te beginnen, maar och, +dat kon ook niet, want die was weer te locaal!...--Er is daar iets van +aan, zei ik zooeven, jawel, maar van iets anders is nog veel meer aan: +onze letterkunde moge in onze samenleving slechts een armen +voedingsbodem bezitten, zij wist en weet te woekeren met dat [p.212] +armelijk bezit. Onze hedendaagsche literatuur streeft, in 't algemeen +genomen, in verfijning en nauwkeurigheid van beeldende +woordaanwending de buitenlandsche op zij en meestal te boven.--Neem nu +dit boek van een in zijn soort toch eersterangs schrijver als Jack +London. In dit Eerste Deel, alleen reeds op de 3 eerste bladzijden: +"Donkere pijnboomen grijnsden aan weerszijden van de bevroren rivier." +Een "grijnzenden afgrond" is al een ondeugdelijk en ongevoeld +spraakbeeld, maar het is oud en versleten en juist omdat deze +uitdrukking oud en versleten is van het overmatig gebruik, glijdt onze +geest er zoo makkelijk In en neemt genoegen met het gatige vod, zooals +een slecht zittende oude jas ons veelal nog behagelijker is dan een +prachtig getailleerde nieuwe. Maar wat nou zoo iets kersversch als "een +grijnzend pijnwoud" voor een ding is, in dàt begrip daar komt onze +geest, althans de mijne, nièt in en zal er wel evenmin ooit in +komen....--"Maar niettemin waren zij mannen, die dit land van +eenzaamheid en stilte doortrokken, nietige avonturiers op kolossaal +avontuur uit, hun krachten metend met een wereld even verwijderd en +vreemd en levenloos als de eeuwige ruimte." Is het mij al een raadsel, +hoe men iets materieels "verwijderd" kan noemen, terwijl men erin +is, al evenmin werd mij geopenbaard, hoe men, "zijn krachten kan meten +met een wereld die levenloos is." Immers "zijn krachten meten met" +beteekent altijd: "een strijd aangaan met" en nu is er misschien wel +niets in de heele wereld, waarvan men niet zeggen kan, dat men er een +strijd mee wil aangaan, behalve juist het levenlooze! Want iemand, die +zegt tegen iets te strijden, moet zich noodzakelijk dat iets als +levend in eenigen letterlijken of overdrachtelijken zin hebben +voorgesteld, en niet als levenloos. Aan het levenlooze kan men +slechts "zijn krachten beproeven", dat wil zeggen door eenige erop te +verrichten handeling, niet: door strijd ertegen. Natuurlijk, wij +begrijpen wel wat hier wordt bedoeld. "Verwijderd" is hier onzin +geworden, alleen doordat er elke nadere bepaling aan ontbreekt, bijv.: +"verwijderd van de bewoonde wereld," en als ge door "levenloos" heen +"passief" leest, dan is de zaak in orde al is de volzin dan vreeselijk +leelijk en wordt het beeld van die "eeuwige ruimte" nog [p.213] +beroerder dan het nu is. En bovendien: "àls dìt" en "àls dàt," jawel! +maar literatuur behoort geen ruimte te laten voor dergelijke "alsen." +Zij juist moet weten te zeggen, precies te zeggen wàt zij +bedoelt.--"....toen een flauwe, verre kreet zich in de stille lucht +verhief.... Hij had een kermende, verdoemde geest kunnen geweest +zijn...."--Een kreet, die een geest had kunnen geweest zijn? Arme +Satan, wat een nieuwe last bij al z'n oude moeiten: ik zie hem al alle +kreten, die zijn heetgestookten hel ontstijgen, wantrouwend +achternaloopen: of ze geen ontsnappende zielen zijn; een gevallen +aartsengel tot een smokkelaarsspeurenden grenswachter geworden.... +Ajai!--Maar komaan, genoeg hiervan, ge denkt nu al, dat ik "vlooien +zoek" en--ge hebt gelijk, máár: het zijn vlooien van de springerigste +soort en juist omdat ze zoo klein zijn, de gevaarlijkste dragers van de +taalverknoeiïngspest. Ik vang ze, om jullie voor die barre ziekte te +bewaren. En dus, bedillers!... + +Laat mij intusschen dit stukje niet beëindigen, zonder nog dit te hebben +gezegd: ik ben er vrij zeker van, al las ik het oorspronkelijke werk +niet, dat men deze en dergelijke slordigheden niet der vertaling mag +verwijten. Een Hollandsche vertaalster, die zoo voortreffelijk +dialoog en stemming weet te geven, wie dus klaarblijkelijk de hoogere +gevoeligheid niet ontbreekt, diè, dunkt mij, zal toch ook wel niet +geheel gesloten zijn gebleven voor de lessen der hervormers van '80. +Maar integendeel, zoo mogen wij zonder al te groote vrijmoedigheid +vermoeden, zijn 't fouten van het origineel-zelf, want juist zulke +fouten als een man van veel-produceerende genialiteit gelijk London ze +maakt. Het valt zoo licht te begrijpen: de scheppingsdrang drijft hem +voort, hij ziet visioen na visioen ... hij heeft zoo geen tijd ... in +Amerika zal hij er zelden om op de vingers getikt zijn ... en zoo +gebeuren dan die dingsigheden. Het is trouwens een verschijnsel, dat men +bij veel grooten--en veel-grooteren dan London!--kan waarnemen en uit +gedeeltelijk dezelfde oorzaak verklaren: het hevige voortstuwen van den +scheppingsdrang. En--nu genoeg van het leelijke, keeren we ons tot de +schoonheid.-- + +[p.214] Zie eens allereerst dit: + + Vóór de honden zwoegde een man op sneeuwschoenen. Achter de slede + hijgde een tweede man. Op de slede, in de kist, lag een derde man, + wiens werktijd voorbij was--een man dien de wildernis had + overwonnen en neergeveld, tot hij zich nooit meer kon bewegen of + verzetten. De wildernis houdt[4] niet van beweging. Leven + beleedigt haar, want leven is beweging; en de wildernis tracht + iedere beweging te dooden. Zij doet het water bevriezen om het te + beletten naar de zee te loopen. Zij jaagt het sap uit de boomen tot + zij in hun krachtig merg zijn bevroren. En woester en vreeselijker + dan alle vervolgt en bedwingt zij den mensch--den mensch, die het + meest rustelooze in het leven is, die zich altijd verzet tegen de + bewering, dat alle beweging ten slotte moet komen tot ophouden[5] + van beweging. + +De schoonheid is hier niet alleen aanwezig als schoon van treffende +bespiegeling, zij is het ook--en hier gemoeten wij de eigenlijke +kunst-schoonheid--als zekere levendigheid van den geest, die er, op +bijzondere wijze, in geslaagd is, de begrippen dier treffende +bespiegeling te vertastbaren en aanschouwelijk te maken. Op +bijzondere wijze: louter, door contrasteering; door bij middel van +het bewegelijke der beschrijving des te feller het +aan-beweging-vijandige van het beschrevene te doen gevoelen, en door +de levendigheid der beelding de doodschheid van het gebeelde. +Deze beschrijvingsmethode is ongetwijfeld niet die van bijv. den +objectieven naturalist, want onvermijdelijk dringt zij den auteur-zelf +min of meer op het tooneel zijner schepping, en in plaats dat de lezer, +gelijk in naturalistisch werk, slechts de dingen-zelf, zooals zij door +den kunstenaar werden gezien, te aanschouwen krijgt, worden hem hier, in +de allereerste plaats, de overwegingen getoond, die door de dingen +in den auteursgeest werden gaande gemaakt, en als 't ware door die +overwegingen heen aanschouwt hij pas de dingen-zelf. Het valt niet zoo +makkelijk te zeggen als het lijkt, welke van de twee richtingen de +voorkeur verdient--de "objectieve" of de +binnen-zekere-grenzen-subjectieve. Dat de laatste vooral door het +knoeiwerk van tallooze beunhazen in onverdiend discrediet is gebracht, +en men mede daardoor [p.215] de, nog wel verkeerd want al te volstrekt +opgevatte, "objectiviteits"-leer der naturalisten ten onrechte als de +alleen-zaligmakende heeft aanvaard, lijkt mij onbetwistbaar, al moet men +toegeven, dat de meer subjectieve beschrijvingsmethode--zooals ook een +London ze, naar zijn aard gevariëerd, toepast--uiteraard en dus ook in +haar allerbeste applicaties, hare nadeelen heeft. Als de voornaamste +daarvan kan men noemen: 1° de geringere sterkte van sommige in den lezer +gewekte stemmingsaandoeningen, die door het aanschouwen der louter in +en met hun eigen atmosfeer gebeelde dingen veel eerder ontstaan en +stoorloozer zich ontwikkelen en beklijven dan door het zien dier dingen, +wanneer zij door de min of meer stormige luchten van eens schrijvers +geestig of gevoelig spreken staan ombuid. 2° De onvermijdelijke +splitsing van 's lezers aandacht. Heen en weer geslingerd tusschen het +aanschouwen der dingen en het aanhooren van den auteur, wordt hij een +onrust gewaar, die hij weliswaar, mits zijn temperament hem daartoe in +staat stelt, eerder prikkelend en amusant dan vervelend zal vinden, maar +die hij toch, al naar mate zijn geest evenwichtiger is--een deugd!--wel +degelijk ten slotte als onrust, d.i. iets onaangenaams zal voelen. +Maar aan den anderen kant: de niet geringe voordeelen zijn allicht: een +geestig kunstenaar te hooren tegelijkertijd beeldend- èn +bespiegelend-spreken en vooral: als 't ware den schepper in zijn +werkplaats te zien. Vast staat in elk geval, dat de Engelsche +Grootmeester Charles Dickens met deze subjectief-realistische methode, +wonderen van kunst-heerlijkheid heeft gewrocht. En al reikt London +ongetwijfeld niet tot diens knieën, het valt op, dat de Amerikaan zijn +rasverwantschap zoowel met den grooten Engelschen romancier als met +andere Engelsche schrijvers toont in het bezit van die soort +specifiek-Engelsche geestigheid, die men wellicht als een mengsel van +"drogen" èn gevoeligen humor zou kunnen kenschetsen, waaraan zich dan +helaas soms bij eenige auteurs een min of meer blufferige gewikstheid +paart, die voor een groot deel niets anders dan het grove prat-gaan is +op diezelfde koele zelfbeheersching, welke, in zuiveren staat, wellicht +het meest sympathieke bestanddeel van den Britschen humor [p.216] vormt. +Dìckens hàd dien zuiveren "drogen" en gevoeligen--schoon soms ietwat +sentimenteelen--humor, en dan nog onvergelijkelijk rijk omgloeid door +verrukkelijke stemmingsatmosfeeren van goudelende duisternissen, een +clairobscur van sterrig vonkelenden avondhemel. Kipling heeft, hoewel +oneindig zwakker, dien humor eveneens, máár--met een dosis en een soort +van pocherige gewikstheid in sommige zijner producten, welke die voor +een niet-imperialistischen en niet-chauvinistischen lezer al te zwaar +verteerbaar maakt; in G.K. Chesterton heeft diezelfde humor, zich +verfijnend, zijn hoogtepunt bereikt in het vuurwerk-knetterend en +vonkenspattend paradoxale, en onze London eindelijk heeft iets van +alle drie: het blufferig-gewikste uit zich bij hem langs een omweg op +eene beminnelijke, kinderlijk-naïeve manier, waarover ik in het +volgende artikel zal spreken; de naar het paradoxale neigende +geestigheid doet zich kond, zoowel in een drang om zijn beeldingen een +woord-puntig en met het gebeelde contrasteerend karakter te geven, +als ook wellicht in een schoone, zuiver-artistieke "voorliefde voor het +verduidelijken zijner voorstellingen door inconventioneele, of althans +zelf-hérvonden, en in den nieuwen samenhang inconventioneel wòrdende +vergelijkingen; en den "drogen" humor, uit de koele Engelsche +zelfbeheersching geboren, toont hij vooral in den toon zijner +dialogen. + +Ziehier een staaltje van zijn "beeldvorming," zijn scheppen van +vergelijkingen: + + Zij trokken voort zonder spreken, hun adem sparend voor het werk + hunner lichamen. Aan alle kanten drukte de stilte op hen als een + tastbare tegenwoordigheid. Zij werkte op hun geest, zooals de vele + atmosfeeren in diep water drukken op het lichaam van den duiker. + Zij verpletterde hen onder het gewicht van haar oneindige + uitgestrektheid en onveranderlijke eenvormigheid. Zij verpletterde + hen tot in de diepste diepten van hun gemoed, en perste uit + hen--als sap uit de druiven--al het vuur en de opgewondenheid, + al de zelfoverschatting der menschelijke ziel, tot zij begrepen hoe + oneindig klein en onbeteekenend zij waren, stippen en atomen, zich + met weinig sluwheid en gering verstand bewegend, temidden van het + spel der groote, blinde elementen en natuurkrachten. + +[p.217] Hier bevinden zich na elkaar in één klein stukje een +inconventioneel en een vrijwel "afgezaagd" beeld. Het inconventioneele +en zéér treffende beeld is dat van de "vele atmosfeeren"; het afgezaagde +dat van "als sap uit de druiven." Van den wijn uit dié druiven geperst, +is Noach al dronken geworden! Maar oud als de vergelijking is, vinden +wij haar toch schoon, omdat zij--zie het derde cursief--in eene +lentekleurigheid van frissche gedachten uitrankt, want inderdaad: zulk +een vergelijking is wel als een heel oude stam, maar tevens als zulk een +waaraan de scheppende ziel van een nieuwe lente groenende knoppen doet +botten. Met een echt-rethorisch beeld is dat nóóit het geval; daar +bloesemt niets uit; dat is maar het droge hout, dat een auteur zelf +levert, om er de doodkist voor zijn werk van te timmeren....-- + +Ten slotte nu een kort voorbeeld van den "drogen"-humorrijken dialoog. +(Nadat in vorige nachten reeds een paar honden door een wolvin zijn +weggelokt, heeft Bill ze nu zoodanig aan stokken en riemen vastgelegd, +dat ze niet kunnen wegloopen, en daarbij met nadruk verzekerd, dat hij +den volgenden dag geen koffie zou drinken, zoo er toch een verdwenen zou +zijn.) + + 's Morgens porde Henri het vuur op en maakte het ontbijt gereed, + begeleid door het gesnurk van zijn kameraad. + + "Je sliep zoo lekker," vertelde Henri hem, toen hij hem wekte voor + het ontbijt. "Ik had niet den moed je te roepen." + + Bill begon slaperig te eten. Hij zag dat zijn kopje leeg was en + stak zijn arm uit naar de koffiekan. Maar de kan stond buiten zijn + bereik naast Henri. + + "Zeg Henri," zei hij vriendelijk, "heb je niet iets vergeten?" + + Henri keek met de grootste aandacht om zich heen en schudde het + hoofd. Bill hield zijn leeg kopje in de hoogte. + + "Je krijgt geen koffie, Bill." + + "Heb je niet meer?" vroeg Bill haastig. + + "Ja." + + "Ben je bang dat ze niet goed is voor mijn spijsvertering?" + + "Neen." + + Een kleur van drift kwam in Bills gezicht. + + "Dan zou ik wel eens willen weten...." + + "Spanker is weg." + +[p.218] Mij dunkt, zelfs in dit kleine stukje zult ge hebben gemerkt, +wat ik bedoelde met dien drogen humor in den toon van den dialoog. En nu +eindigen wij meteen voor dezen keer. De volgende maal over: het +compositorisch-zonderlinge van het Eerste Deel in het geheel van het +werk en de oorzaak daarvan, in verband met zekere karaktertrekken van +London's schrijversfiguur.-- + + + * * * * * + + +III + +Het compositorisch-zonderlinge van het "Eerste Deel", in verband met +zekere karaktertrekken van London's schrijversfiguur. + + +Sluit de oogen en verbeeld je eens fel en heftig, dat ge Sancho Panza +zijt. Het zal je, dunkt mij, niet moeielijk vallen, want, ten eerste, +hebt ge ongetwijfeld wel eens den onsterfelijken Don Quichot, het +meesterwerk van Cervantes, gelezen, en ten tweede: als ik niet zeker +wist, dat ge de schildknaap eens edelen en drakenbekampenden ridders +zijt, dan sprak ik niet eens tot je, want ik vond je geen knip voor den +neus waard! Je kijkt me verbaasd aan: "ik de schildknaap eens +drakenbekampenden ridders?" Maar ik antwoord je kalmpjes weder: ja +zeker, jongelief, want dien je dan soms het socialisme niet? Dat je +met zwarte handen en gezicht alle dagen voor de schijf zit, dat is maar +nietswaardige en onwerkelijke schijn, zooals ook de dwaasheid en de +"droevige figuur" van Don Quichot maar voorbijgaande schijn waren; maar +dat je ziel in rood en hemelsblauw gekleed gaat gelijk het een +schildknaap van den Dagenden Tijd betaamt, dat is, mag ik vertrouwen, de +werkelijkheid, zooals ook de adeldom en de haat tegen onderdrukking, +gemeenheid en roof, in Don Quichot de werkelijkheid waren.--Sluit de +oogen, herhaal ik dus met hypnotischen nadruk; ik zèg je, je bènt Sancho +Panza, je zit voor den rijkgedekten tafel op het door je-zelf +bestadhouderd eiland, je tast toe ... ai! wat is dat?! Nauwelijks heb je +'n hapje gegeten, nauwelijks heb je gedacht: wat [p.219] smaakt dat eten +heerlijk, of de schotel wordt je uit de handen gegrist ....--Open nu +weer je oogen, beveel ik, en ga Pittah lezen; je hebt de eerste drie +hoofdstukken van het boek genoten--één hapje van den schotel gegeten--je +vind ze prettig, gezellig en boeiend, en ... ziedaar ... wèg is plots +het verhaal van Harry en Fort M'Gurry! Je vork, gretig omlaag prikkend, +vindt een heel ander gerecht....--Welnu, beste vrienden, met deze +modernisatie van Sancho's spijtig avontuur is meteen het +compositorisch-zonderlinge van Pittah's "Eerste Deel" aangewezen, de +diepe breuk in de samenstelling van het boek blootgelegd. Laat mij +pogen dit alles nu even door bewijsvoering te verduidelijken. De eerste +drie hoofdstukken verhalen van de lotgevallen en de daden van menschen +en dieren, en vele van de latere hoofdstukken doen hetzelfde, maar de +eerste drie doen het op een heel andere manier dan de latere. In de +eerste drie is de verhaaltrant zóó, dat wij, zooals we tot nu toe bij de +lezing van alle mogelijke werken gewend waren, nagenoeg heel onze +belangstelling mòesten concentreeren op de menschen en slechts een klein +overschotje dier belangstelling op de dieren; in de latere is precies +het tegenovergestelde het geval. Aanvankelijk denken wij een verhaal +over zekere menschen te gaan lezen, waarin, gelijk in zoovele boeken, +die reisbeschrijvingen of jachtverhalen bevatten, de dieren wel een +vrij gewichtige rol vervullen, maar de hoofdrol allerminst; hebben +wij echter het "Eerste Deel" achter den rug, dan merken we plots dat +"de rollen zijn omgekeerd." Of sterker en nog meer naar waarheid gezegd: +eerst zijn de dieren het decor en de menschen de spelers, later zijn de +dieren de spelers en de menschen het decor. En met zulk eene +geringschatting wordt van dan af het menschelijk materiaal door den +auteur beschouwd, dat hij de menschfiguren ook daar waar zij als +spelers optraden, achteraf als décor behandelt, zoodat je tot je +hevige verwondering--die dan ook helaas de lezing van het boek overleeft +en als iets hinderlijks met je schoonste herinneringen er aan blijft +vermengd--nooit meer één syllabe hoort van Harry of de mannen, die hem +redden. Ah! denk je spijtig en gekwetst: voor het verdere verloop van +het spel is het kasteel [p.220] Weedon-Scott[6] noodig, nu wordt in de +pauze de brug-Harry door de tooneelknechts op rollen weggeschoven en +achter de coulissen gebracht ....--En het gezicht dezer plots +openscheurende breuk tusschen het "Eerste Deel" en de latere +hoofdstukken schokt den aanschouwer zoo hevig, dat onze hongerige Sancho +Panza nauwelijks meer verbaasd en ontstemd kan zijn geweest, toen hem +voor zijn neus zijn bord werd weggekaapt. Maar deze ééne oorzaak van +ontstemming in den lezer is in werkelijkheid door drie factoren gevormd. +Ten eerste: het gevoel, alsof men drie hoofdstukken lang voor de mal is +gehouden, 't geen niet zoo heel kort voor een "gijntje" is! Ten tweede: +de omstandigheid dat breuklooze eenheid in den voedingsbodem elk +aesthetisch genotsgevoel zijn voornaamste voedsel en kracht geeft, +verbrokkeling daarentegen van dien bodem het verschrompelen doet. Ten +derde: dat de mensch in den lezer het nooit verdraagt, de +menschelijkheid in een boek achteruitgeschoven te zien voor iets +anders. Desnoods heeft hij er vrede mee, dat zij van den aanvang af, +vóór zijn aandacht in het geding kwam, aan iets anders ondergeschikt +werd gemaakt, mits dat andere hem dan maar hevig boeit; maar hare +vernedering onder zijne oogen, in zijn bijzijn duldt hij niet. Eens +zijne belangstelling gewekt door menschelijkheid op een zeker plan van +het werk, eischt hij onverbiddelijk, dat die menschelijkheid minstens op +dàt plan gehandhaafd blijft en zeker vergeeft hij niet, dat, zooals hier +met Harry e.s. gebeurt, zij wordt weggebezemd en weggespoeld naar een +ondergrondsch gootje. Want gebeurt dit wel, dan vindt hij den schrijver +ook een beetje kinderachtig, dat is: niet ernstig en met slechts +weinig verantwoordelijkheidsgevoel, en tevens acht hij zijn daad een +gevolg van een tekortkoming in zijn talent. Waarmee hij gelijk heeft, +ook hier. En daarmede ben ik van zelf aan het punt gekomen, waarop het +mij mogelijk is, te doen wat ik in mijn vorig artikel beloofde: te +spreken over "zekere karaktertrekken van London's schrijversfiguur" en +over [p.221] de "beminnelijke, kinderlijk-naïeve manier," waarop zich +bij hem "het blufferig-gewikste langs een omweg uit." Welnu: London +is--te oordeelen ook naar andere werken, die ik van hem las, De +Zeewolf en Elam Harnish[7]--nooit een werkelijk en groot +menschenschepper geweest. En houdt men dit in het oog, dan begrijpt +men tevens, hoe hij tot zoo zonderlinge en foutieve compositie als de +door mij gewraakte kwam. Want ware hij waarlijk een groot +menschenschepper geweest, dan had hij ook die wijd-omvattende, +onpersoonlijke menschheidsliefde moeten bezitten, die voor zulk een +volstrekt onmisbaar is, en hàdde hij die liefde bezeten, dan zou hij ook +nooit het element menschelijkheid in zijn werk op zoo +onbewust-geringschattende wijze hebben kunnen behandelen als hij +deed.--Maar na dit te hebben gezegd, zie ik wel aan jelui jong-open +schildknapen-gezichten, dat je 't nog heelemaal niet met mij eens zijt +en in je zelf denkt: "En die prachtig-machtige figuren van Wolf Larsen +en Elam Harnish, die u-zelf daar noemde, meneer v.C?" En ik antwoord: +beste vrienden, juist aan die twee figuren zie ik, dat hij geen +menschenschepper is; dat hij niet zoo zeer een beminnaar van +menschelijkheid is als wel een beminnaar van ééne menschelijke +eigenschap, die der kracht, der geestelijke en lichamelijke kracht. +Hij schept geen grooten mensch, maar hij personifieert groote +kracht, zulk eene die zoo groot is, dat zij heroïsche afmetingen +heeft aangenomen. De capaciteit aldus eene eigenschap te personifieeren, +is geen geringe; zij vooronderstelt in den bezitter-zelf heroïsche +kracht. Alleen: het is de kracht van den grooten menschenschepper niet, +want deze doet met alle of vele eigenschappen der menschelijke ziel, wat +gene slechts met een enkele doet. De menschenschepper van heroïeken +aanleg schept een Mensch, die toch een mensch is, d.w.z. een +veel-zijdigen Mensch, gelijk ook elke wiensch immers voor [p.222] den +liefdevollen begrijper veelzijdig zal blijken; een geniaal schrijver van +heroïeken aanleg, die echter geen menschenschepper is, als London, +schept daarentegen een eewzijdige personificatie. Een Balzac schept +Menschen, een London goden--goden, dat wil immers ook zeggen: +volstrekt- of relatief-eenzijdige personificaties van menschelijke of +natuur-krachten--en wat het aardige en kenschetsende is: onmiddellijk, +van hun geboorte af, worden die goden zìjn afgoden tevens! En ziedaar: +nu heeft ons meteen ons eigen pad naar het "omwegje" geleid, waarop "het +blufferig-gewikste zich op beminnelijke en naïeve wijze bij London uit." +Naïef en beminnelijk--zeker: London is, niet zoo grof, voor eigen +persoonlijke kracht te knielen; evenmin zoo dwaas, de kracht, +gewikstheid en onoverwinnelijkheid en al dergelijk fraais juist het +volk, waarvan hij een zoon is, bij uitsluiting van alle andere naties +toe te kennen. Neen, hij heeft de beminnelijke en kinderlijke +naïveteit van den primitieven en <b>godenscheppenden</b> mensch. Hij +vindt kracht en ietwat blufferig vertoon ervan nu eenmaal +verrukkelijk--ook in het booze, en hij schept zich een waarlijk +vorstelijken Duivel: Wolf Larsen, en knielt voor hem. Hij vindt +kracht, gepaard aan een soort van heroïsche, bovenmenschelijke +gewikstheid nu eenmaal pràchtig--ook in het goede, en hij schept zich +een snelvoetigen handelsgod, een Mercurius, met de vuisten en de +gewelddadigheid van een Mars--maar hoe deze twee dan ook in +werkelijkheid één zijn, heeft ons niets zoo goed als dèze tijd +geleerd!--: Elam Harnish. Hij vindt kracht mooi--ook in der dieren +sfeer, en ziedaar: hij schept Pit-tah, den Heroischen Hond! Maar zoo +werd wat zijn zwakheid in dit boek is tevens zijn sterkte erin: wijl +hij geen groot en werkelijk menschenschepper is, was hij in staat zóó +beslist en voor zoo langen tijd zijn blik van de menschen af te +wenden, en omdat hij een verheerlijker van de kracht is, spoorde dit +mede hem aan zoo liefdevol het dier te bezien, dat hij gevoelde tot +haar levend Beeld te kunnen maken.--En nu ten slotte: dat hij knielt +voor alle drie, èn voor Larsen èn voor Harnish, èn voor Pittah +niet minder, en ze bewonderend zit te bekijken dag na dag en van den +ochtend tot den avond, dáárin kunt [p.223] ge een bewijs te meer zien, +zoo ge dit nog behoeft, dat zijn eigenlijke aard niet die eens +menschenscheppers is. Die is minnaar maar tevens beheerscher van zijn +wereld. Hij leeft wel er in, maar tevens er boven. Ook London heeft +zijn wereld lief en leeft erin, maar haar beheerscher voelt hij zich +niet. Hij is er niet "tevens boven," maar integendeel: er tevens +beneden: hij kijkt er tegen op.--Hiermede meen ik nu mijn +tweevoudige belofte te hebben vervuld. En een echt "verkwistende +diamantbewerker" als ik nu eenmaal ben, ga ik, na mijn eenen schuld te +hebben afgelost, onmiddellijk een tweeden aan: in nog een of twee +artikelen zullen wij het nu verder onverdeeld-prachtige Pittah, naar ik +mag hopen weder genietend bezien. + + + * * * * * + + +IV + +De soort en hoedanigheden der psychologie. De dramatiek. + + +Gelijk London als schepper van eenzijdige personificaties als ware 't +een overgangsvorm vertegenwoordigt tusschen den van allen +figuur-scheppenden aanleg ontblooten schrijveren den grooten +menschenschepper, zoo blijkt ook in verreweg het grootste deel van zijn +zielkundigen arbeid in ons boek, zijne psychologie tot wat men eene +tusschensoort zou kunnen noemen te behooren. Men kan namelijk m.i. alle +in literair figuurscheppend kunstwerk voorkomende psychologie naar hare +herkomst in drie groepen verdeelen; met andere woorden: er blijkt ons, +dat psychologisch begrijpen op drie hoofdwijzen mogelijk is. Die, welke +wij de eerste wijze zullen heeten, omdat zij de schoonste en machtigste +want meest omvattende is, is de intuïtieve: het begrijpen uit het +onbewuste; het begrijpen zonder bewuste poging daartoe; de ontvangenis +van het inzicht als een geschonken openbaring. Deze wijze van +psychologisch doorgronden, zij moge als intermitteerende gave ook geen +enkelen der kleinere kunstenaars onbekend zijn, is toch, als eene +geheel het werk karakteriseerende eigenschap, slechts bij de +allergrootsten te vinden. Zoo mocht dan ook Balzac haar de zijne noemen, +en ik [p.224] spreek u juist van hem, eerder dan van een zijner +evenknieën, omdat niet alleen uit zijn wèrk blijkt, dat bij op dèze +wijze psychologisch-begreep, maar hij ook heeft medegedeeld, dat en hoe +hij 't vermogen daartoe bezat. Ik doel hier op eenige weinige, maar veel +van hetgeen ik hier zei practisch toelichtende woorden uit zijn Facino +Cane, en 't zij mij veroorloofd de vertaling daarvan even uit mijn +eersten bundel Over Literatuur over te schrijven: + + Bij mij was het opmerken intuïtief geworden,[8] het drong door + tot in de ziel zonder het lichaam te verwaarloozen, of beter + gezegd: het doorgrondde zoo goed de uiterlijke détails, dat het ook + onmiddellijk hun keerzijde begreep; het gaf mij het vermogen zelf + het leven van het individu te leven, met wien het zich bezighield, + door mij te veroorloven mij in zijn plaats te stellen, zooals de + derwisch der Duizend en een Nacht lichaam en ziel aannam der + personen over wie hij zijn tooverformulier uitsprak. + +Noemde ik deze wijze de schoonste en machtigste, de daaraan +tegengestelde is niet slechts haar contrast, omdat zij de minst machtige +van de drie is, maar vooral wijl zij die van het bewust-begrijpen is, +het eindelijk-bereiken van het inzicht na vele wel-bewuste pogingen +daartoe, en dus niet de ontvangenis van het inzicht maar de +verovering ervan. Bij de eerste is zien en begrijpen één--hoe goed +teekent Balzac het plotse en wonderlijke gebeuren ervan als hij +zegt: "zooals de derwisch lichaam en ziel aannam der personen over wie +hij zijn tooverformulier uitsprak"--bij de tweede ontstaat het +begrijpen pas uit een min of meer langdurig denkproces; bij de eerste +wordt de psycholoog degeen dien hij begrijpt: hij begrijpt dien ander +uit dien ander-zelf; bij de laatste vergelijkt de psycholoog +dengeen, dien hij wil begrijpen, met zichzelf en begrijpt dien +ander--natuurlijk veel minder volkomen--uit zich-zelf. En nu is het +zeer opmerkelijk te zien, hoe ook hier weer de wijze, welke tusschen +deze beide ligt, die van London is: hij doet als eerste van een zekere +reeks psychologische inzichten vaak eene intuïtieve vondst, maar dan +houdt weer voor een wijl alle intuïtie bij hem op [p.225] en op dien +eenen intuïtieven grondslag bouwt hij dan vervolgens, aldoor +klaarblijkelijk puttend uit vergelijking met eigen psychische werkingen +en uit wat hem van elders uit de zielkundige behandeling van een +soortgelijk onderwerp bekend is, zijne verdere inzichten op, en dat +soms in een betoogachtigen trant, die levendig herinnert aan de +werkwijze der wijsgeerige logica: daar als premisse: het axioma; +hier als premisse: het intuïtieve inzicht.-- + +Zoo is het psychologisch doorgronden, dat het jonge wolfje den ingang +van het hol als "een muur van witheid" ziet,[9] een geniale en +intuïtieve vondst, maar bijna al het overige wat, in verband daarmede en +buiten dat verband, over het zich ontwikkelende bewustzijn van het jonge +wolfje wordt vertèld, is een naar de sfeer van het dierleven +overgebracht stuk psychisch menschenleven, zooals men zich dat altijd +heeft voorgesteld te zijn in de allereerste maanden, de +zuigelingmaanden, der ontwikkeling. Er treft hier niets als een geniale +vondst, die je een schok van bewondering zou geven, maar men wordt eene +koele schoonheid van geleidelijke ontplooiing gewaar, waarin men zich +kalm vermeit. En zoodra men terdege zijne gevoelens ontleedt, dan merkt +men, dat men wel bij eene vondst, als die van den "muur van witheid," +het trillende en emotionneerende mooi der intuïtieve psychologie heeft +ontmoet--bewonderenswaardig èn door haar adelaargelijke, bliksemsnelle +manier van ontdekken èn door wat zij ontdekt--maar bij al dat andere +niet anders heeft genoten dan de strakke schoonheid van het logisch +denken, en wel die bepaalde soort ervan, welke men het logisch +hèr-denken zou kunnen noemen, dat niet schoon is door het vreemde, het +nieuwe, het bijzondere van wat het vindt, maar louter door zijn wezen +van logisch-denken-zelf; zooals voor een dalbewoner, die met een +verrekijker gewapend, een bergbestijger naoogt, die bergbestijger niet +schoon is door de schoonheid van den berg dien hij bestijgt, maar door +het menschelijk mooi van moed, lenigheid, spierkracht, en zekerheid, dat +tot zijn wezen behoort en zich toont in zijn gang en houding. En als +[p.226] ge nu eens goed en duidelijk het onderscheid wilt voelen--ik +hóóp althans, dat ge 't zult kùnnen--tusschen het schokkende, +overstelpende schoon der intuïtief-psychologische vondst en het +kalme, zich geleidelijk ontplooiende mooi der logische redenatie, die +een psychologisch verhandelinkje ten beste geeft, dan moet ge even het +einde van blz. 48 en het begin van 49 lezen. Ziehier (het wolfje +staat--op het punt van in zijns moeders afwezigheid het hol te +verlaten--in den "muur van witheid", in den uitgang): + + Een groote vrees bekroop hem. Dat was nog meer van het vreeselijke + onbekende. Hij hurkte neer op het uiterste randje van het hol en + keek de wereld in. Hij was erg bang. Omdat het hem vreemd was, leek + het hem een gevaar. Daarom stond zijn haar op zijn rug overeind en + trok hij zijn lippen op in een poging tot een woest en + vreesaanjagend gegrom. Uit kleinheid en angst daagde hij de heele, + wijde wereld dreigend uit. + +Hebt ge goed op dit stukje, hebt ge vooral goed op den door mij +gecursiveerden zin gelet? Op dat levende en levendige psychologisch +besef èn besef van verhouding? Trof u niet die laatste zin vooral, als +eene schitterende vondst, èn in doorgronding èn in zegging...?--Lees +nu even verder, een enkelen regel maar: + + Er gebeurde niets. + + + Hij bleef kijken en in zijn belangstelling vergat hij te grommen. + Hij vergat ook bang te zijn. Vrees was tegelijk door Groei + overwonnen, terwijl Groei den vorm van Nieuwsgierigheid had + aangenomen.[10] + +Dit laatste, niet waar, is louter het koeler mooi van het scherpzinnig +logisch-psychologisch verhandelen; de toon is interessant-doceerend en +gij-zelf komt in een staat van leerling-gewillig mooi-vinden. Deze +regels zijn dan ook voortzetting en slot van het een bladzij vroeger +gehouden betoogje: hoe "instinct en wet gehoorzaamheid van hem eischen," +maar "de Groei, ongehoorzaamheid," zijn moeder en Vrees hem terughouden +van den "witten muur" en Groei daarentegen hem erheen drijft. En toch, +door uw koeler mooivinden heen voelt ge een warmer genot aanluwen: ja, +ziet ge, zooals ik reeds zei, ge hebt wel die ontleding der eerste +ontwikkelingsverschijnselen van het bewustzijn al zoo dikwijls gehoord, +maar wat ge nooit hadt gehoord of gelezen, is wat de schrijver hier +ermee doet: die ontleding toepassen op het bewustzijn van het dier. +Dit nieuwe, dit gewaagde en geslaagde nieuwe is het dat er die warmer, +die inniger bekoring aan geeft. Onze kunstenaar modelleert hier het +kostbare en zware kleed van oude logische schoonheid tot het +verrukkelijk past om de statuur van een nieuwen drager: een nieuw +gegeven....--Anders gezegd: de belichtende zon is helaas niet uit +zijn scheppershanden gekomen, maar de nieuwe vruchtvariëteit, die ge +ziet rijpen in 't licht, dankt wel degelijk aan zijn hovenierschap haar +ontstaan....-- + + * * * * * + +Maar dan: heel dat koel docent- en verhandelaarsachtige verliest London, +zoodra hij gelegenheid krijgt zijne waarlijk-geweldige dramatische +kracht in 't spel te brengen; dan vergeet hij alles wat door anderen +geleerd is omtrent mensch- of dier-psychologie. Hij wordt de geniale +ontdekker en de stralend-levende beelder. Zie hem de sexueele +liefde dramatisch behandelen: het gevecht tusschen de drie +mannetjes-wolven om het wijfje. Hoe is hier alles leven en +waarachtigheid, in dien hoogen zin, dat het leven er zich in een nieuwer +en smetteloozer glans van waarheid ont-dekt; hoe krijgt hier het +vluchtig, hartstochtelijk en spannend moment een aspect van statig +eeuwigheidsleven, doordat de diepste grond der sentimenten wordt gezien. +Hier wordt niet geredeneerd, niet verhandeld; elke observatie van den +auteur is raak, want intuïtief en bliksem-hel door hem zelf gezien, +zóó gezien, dat in het uiterlijkheidsleven het innerlijk ligt onthuld. +Het is de waarlijk-lèvende, schèppende psychologie, die geen spraak +behoeft, omdat zij zichzelf beeldt; die geen logische denkmanier heeft +van noode, omdat zij de spontane logica, de logiek van het +natuurleven-zèlf is.... + +[p.228] Zie eens den ouden wolf in zijn ervaringswijsheid gebruik +maken van het oogenblik, dat zijn nog overgebleven jonge mededinger hem +onachtzaam de onbeschermde bocht van zijn hals toewendt, om in één +scheurenden ruk den grooten slagader door te bijten; zie de wolvin, +gevleid door het haar huldigende doodelijke minnespel "lachend" +zitten toekijken op het besneeuwde veld.... En is het u niet bij die en +de vele dergelijke tooneelen of op de u woest voorbij gezwaaide toorts +der dramatiek nu waarlijk de vlam der psychologie de verre +duisters doorschicht? + +Let ook op de dramatiek der ouder- en kinder-liefde: de moeder roovend +de jongen uit het hol van de lynx, om in den tijd van hongersnood haar +nog overlevend wolfje te voeden; het gevecht met de lynx; of Pittah na +'n jaar zijn moeder weer ontmoetend: hij springt haar vroolijk tegemoet, +zij--een wolfmoeder vergeet haar jongen van een vorig jaar--herkent hem +niet meer en haalt hem vinnig den kop open. Lees, bij het allereerste +ontstaan van het jacht-instinct bij het jonge wolfje, zijn avonturen op +den eersten dag: na en nog midden-in al het docentachtige, geleerde +verhandelen over de eerste ontwikkelingsgang in het diertje, wordt door +de dramatische spanning van het door den kunstenaar London gebeelde +gebeuren, ook de kunstenaar in den psycholoog London gewekt: het vecht +en moord-genot in volle hevigheid van trillend leven in de ziel van het +wolfje voelt ge na: als hij het nest met de jonge vogels vindt, ze +verslindt en daarna den kamp met het moeder-sneeuwhoen onderstaat; zijn +schrik en zijn begrijpen van wat dit ook hem te leeren heeft, als hij +een "gevederde pijl", een havik, ziet neerschieten, het sneeuwhoen +grijpen en met het angstkrijschende dier in de klauwen opwaarts vliegen; +met nog op het einde dier magnifieke eerste-dag-episode, die scène van +moederliefde, als de wolvin haar kind, dat dreigt door een wezel te +worden doodgebeten, nog net bijtijds redt.--Bedenk ook wat een +prachtig-gave dramatiek en dus ook dramatisch zich uiten de +psychologie aan den dag treedt in dat tooneel tusschen den ouden wolf +Eénoog, verscholen achter pijnboomen, de lynx en het stekelvarken: + + [p.229] Een half uur verliep--een uur--en er gebeurde niets. De + stekelbal had, wat onbewegelijkheid betreft, best van steen kunnen + zijn, de lynx van marmer; en de oude Eénoog had een dood dier + kunnen wezen. En toch waren de drie dieren vol intense spanning en + nooit waren zij meer levend geweest dan toen zij dood schenen. + + Eénoog bewoog zich eventjes en staarde met toenemende spanning. Er + gebeurde iets. Het stekelvarken had eindelijk geloofd dat zijn + vijand was weggegaan. Langzaam, voorzichtig ontrolde het zijn + ondoordringbare wapenrusting--geen kwaad vermoedende. + +Of let eens op heel dat hartstocht- en conflict-volle leven van Pittah +te midden der hem vijandige jonge honden in het Indianenkamp, en later +onder de tyrannie van den half-krankzinnigen, gedegenereerden "Mooien +Smit." Het is geen toeval dat juist de dramatiek in dit boek den +levenden en oorspronkelijken dierpsycholoog London pas in zijn +volle kracht doet verschijnen. Handeling van het dier lijkt ons +immers wel de eenige toegangspoort, waardoor wij tot zijn ziel kunnen +geraken, en wanneer die handeling culmineert in het conflict, staat +die poort wel het wijdst open. En dus, zoodra we dit bedenken, vergeven +we onzen schrijver graag, dat waar de felle, aan conflicten rijke +handeling nog ontbreekt, hij meer logische redeneeringspsychologie dan +levende, intuïtieve zielkunde geeft. We vergeven hem, maar--vergeten +daarom nog niet, dat de mèèst geniale intuïtie geenerlei toegangspoort +van noode heeft....--. + + + * * * * * + + +V + +De "groote lijn" in het werk. + + +Is London's verdienste als psycholoog en dramatisch beelder van het +dierleven dus groot, hij zou er geen aanspraak op kunnen maken, de +grondlegger, en naast St. Mars, Chisholm e.a. een der meest beteekenende +schrijvers van het moderne dier-epos te zijn, indien hij niet [p.230] +waarlijk in Pit-tah een dier-epos hadde gegeven; indien hij niet +naast en doorheen de détails, ook de groote lijn in het oog hadde +gehouden en, niet tevreden met losse en, zooals de Engelschman ze noemt: +thrilling sketches uit het dierleven, een weloverwogen en, die eene fout +welke wij vroeger hebben opgemerkt daargelaten, uitstekend gecomponeerd +geheel had geschapen, dat opgang, middaghoogte en neergang van een leven +omsluit; een geheel, dat ook--en dit bedoel ik vooral met "de groote +lijn"--de geboorte, de stijging en den climax eener bepaalde gedachten- +en voorstellingengroep bevat. De gedachten-en voorstellingengroep +namelijk: hoe een natuurlijk-woest maar toch ook met liefdevollen aanleg +begiftigd dier, door de mishandeling der menschen en omstandigheden tot +een wezen van ònnatuurlijken en duivelschen haat vergroeit en hoe dan +weer de psychische verwrongenheid van datzelfde dier zich effent, recht +en opbloeit, onder den weldoenden invloed van goede menschen en gunstige +omstandigheden. Hierdoor heeft het boek een dieperen geestelijken +achtergrond gekregen, en men zal nimmermeer in verbeelding de vele +kleurige en boeiende tooneelen kunnen herzien, die zich afspelen vóór +dien achtergrond, zonder zich dien zelf als het allerschoonste te +herinneren. Want daar was, achter al dat wisselend en fel gebeur, een in +den aanvang nog ijl-wazig en vaag vertoonen, een vertoonen, dat zich +verduidelijkte al meer en meer, zoo dat het was, of elk tooneel, elke +figuur, als in bevallig spel, vóór te verdwijnen een lichtje neerzette +en achter liet, tot op het eind dat ijl-wazige en vage in den glans van +al die lichtjes hel-verklaard stond, en wij opgetogen begrepen wat het +ons wilde zeggen, neen wat het ons meer dan gezègd, wat het ons in en +door al die tooneelen had gebeeld: zich-zelf; want dóór heel dat +gebeuren bleek het nu voor onze oogen stillekens te zijn gegroeid, in +heel dat gebeuren zich langzamerhand te hebben verwerkelijkt, zoodat +wij eindelijk zagen wàt het is: de voorstelling, hoe en waardoor de +liefde ook in het meest hatende wezen dringt, hoe en waardoor zij dit +vervormt tot iets van zich-zelf, en het daarmee meteen al het hoogst +voor hem bereikbare geluk brengt.-- + +[p.231] Dit karakter van ons boek: een verhaal van <b>de overwinning der +liefde</b> te zijn, staat weliswaar in niet-prettige tegenstelling tot het, +betrekkelijkerwijs gesproken, kleine menschscheppend talent en den +geringen ernst, waarmede de figuur is gebeeld--de mijn-expert Weedon +Scott--die voor Pittah de personificatie dier zijn haat overwinnende +liefde is. Het is dan ook misschien wel het moeilijkste dat er bestaat: +de liefde, zelfs maar eenigszins, te personifieeren, zonder een tikje +zoetelijk te worden--de figuur van "Mooien Smit," den duivel van +Pittah's hel, is dan ook beter geslaagd--maar omdat deze minder gelukte +menschbeelding voorkomt in een dierverhaal, en het dier- en +natuur-verhaal in onze meer-onbewuste verbeelding aan het sprookje is +verwant, waarin wij, zooals van zelf spreekt, 't nooit zoo nauw met de +levenswaarheid der menschkarakters hebben genomen, oefent deze +omstandigheid zoo min als de slecht-romantische toevalligheid van de Jim +Hall-episode op het einde, een bepaald-storenden invloed uit; en op stuk +van zaak verhóógen déze tekortkomingen misschien nog wel de bekoring van +het verhaal, die immers over 't algemeen aan het kinderlijk-aanvallige +der naïveteit niet vreemd is.--En hiermee zij dan de behandeling van +Pittah de grijze Wolf beëindigd. + + +Noten: + +[0] Men zie het Voorwoord bij het didactisch gedeelte van mijn eersten +bundel Over Literatuur, mede ter verklaring van den gemeenzamen stijl en +de moraliseerende uitweidingen in de volgende artikelen.-- + +[1] Pittah, De Grijze Wolf, door Jack London, naar het Engelsen door +S.J. Barentz-Schönberg. + +[2] Een en ander heb ik indertijd in Het Jonge Leven aan één fabel uit +het Pancatantra en één uit Aesopus gedemonstreerd. De beschikbare ruimte +liet mij echter niet toe, ook hier beide verhalen te citeeren. + +[3] Men zie hierover Herman Gorter's vermaarde essai: Kritiek op de +Literaire Beweging van '80 in Rolland. + +[4] Cursiveering van den schrijver. + +[5] ibidem. + +[6] De laatste meester van Pittah, een ingenieur, die een liefdevol dier +van hem maakt.-- + +[7] Uitsluitend in Het Volk, dus in vertaling, maar kon ik derhalve, +zooals ik op blz. 213 zei, niet met afdoende zekerheid beslissen aan +wien, schrijver of vertaalster, de toen gesignaleerde beeld- en +taalmalligheden waren te wijten, het is duidelyk, dat de thans +aangewezen schrijverseigenaardigheden onmogelijk die der vertaalster +zouden kunnen zijn. + +[8] Cursiveering ran mij.-- + +[9] Cursiveering van mij. + +[10] Cursiveering van mij. + + + * * * * * + + +[p.232] +BEATRIJS [1] + + +Inleiding + +I + + +Welk een enorme sprong! Van Pittah, de grijze Wolf, naar--de sproke +van Beatrijs.... Van den modernen Amerikaan uit het land van +fabelachtige weelde en den ongebreidelden levenshonger der felle +aarde-genieters, naar den middeleeuwschen smachter-naar-God, den +hemel-verwachter en -verlanger, den sobere van zeden en behoeften; van +den dichter van het dier-epos naar dien van het God-verheerlijkend +dicht. De afstand moge hem het grootst lijken, die gewend is de dingen +louter naar hun uiterlijk te waardeeren, toch: wat 'n sprong! En ik wil +je allen wel zeggen, dat ik hem 'n twintig jaar geleden niet zou hebben +gewaagd, bevreesd als ik zou zijn geweest, dat ik, na mijne heldendaad +mij omwendend, mijn heele mij zoo dierbare gezelschap van volgelingen +zou hebben gezien, zich wringend van 't lachen aan de overzijde van den +oversprongen afgrond, en, in stede van mij te volgen, mij uitjouwend om +mijn malle daad. "Wie heette jou te springen, jij nar," zoo zouden mijne +geliefde vakbroeders en -zusters mij ongetwijfeld achterna-gehoond +hebben, "wie heette jou te springen [p.233] van uit ons moderne +goed-beloopbaar landje, òns +landje-van-Multatuli-Büchner-kracht-en-stof-Dageraads-atheïsme, enz. +enz. enz., naar dat ongelukkige strookje drijfzand van middeleeuwsch +bijgeloof, waar je je dood om kan gieren als je 'r alleen maar 'an +denkt; dien dommen tijd, toen ze zoo niks wisten en aan God en den +duivel, aan spoken en heksen geloofden. Dag! We groeten je, veramuseer +je in je eentje!" ....--En nòg, nù, nà die twintig jaar, en terwijl het +plàt- en stòm-materialistisch getij zoo heerlijk aan het verloopen is, +nòg zou ik geaarzeld hebben; want, moge er al eene enorme verbetering +zijn ontstaan, woont niet nog altijd de arbeider aan den zelfkant van +het geestelijk leven? Welk een storm moet niet zelfs heden ten dage in +het centrum opsteken, wil hij daar aan dien uitersten zoom, een vleugje +voelen tegen het hoofd! Maar, lieve vrienden en vriendinnen, schoon ik +derhalve wel weet, dat velen uwer nog altijd veel te vol van eene +zonderlinge levenszekerheid zijn; dat het leven hen nog immer al te +raadselloos is, en dat hunne zekerheid òf door eene naïeve +onwetendheid wordt gedragen, òf door de, overigens natuurlijke, pratheid +op het jonge bezit van wat uitsluitend practisch-maatschappelijke kennis +wordt gestut, wat kennis, die vaak--en hoe kan 't anders na zoo +zorgelijke jeugd!--zoo weinig om het lijf heeft, dat ze zich heel het +leven precies zoo naakt, zoo open en duidelijk denkt als +zichzelf--ofschoon ik dit alles wel weet ... daar werd me een boekje +gezonden met de vraag: "Zou je dat niet eens willen behandelen in Het +Jonge Leven?" Ik bekeek het boekje en toen, onmiddellijk, werd mij de +verzoeking al te groot: òf ik 't wilde, en hoe graag! En bovendien: ik +bekeek ook den breeden rug van den zender en bedacht plots met gnuivend +genoegen, dat die best de helft zou kunnen dragen van mijne misdaad, te +spreken over mystiek, middeleeuwsch godsgeloof en een middelnederlandsch +gedicht. En zoo besloot ik, u met dit alles--schoon niet dan +betrekkelijk vluchtig--op het lijf te vallen. Hoe het boekje heette, ja +dat weet ge nu al; uw nieuwsgierig gezicht geldt natuurlijk den breeden +rug.... Welnu ... maar sjt! hoor ... die rug was van Henri Polak....-- + + +Noot: + +[1] Naar aanleiding van: "Beatrijs, Het Middelnederlandsch Gedicht in +Proza naverteld" door B.J. Spitz. "De Zonnebloem" Apeldoorn, 1916. + + + + * * * * * + + +[p.234] +II + + +Bijna immer wanneer de menschelijke geest een van zijne hoogste en +felste helderziendheden bereikt, ontkomt hij niet aan eene +verblinding. Die verblinding en helderziendheid bestaan dan +gelijktijdig met elkaar. Hij is als een hemel die blind wordt aan zijn +zonneoog als zijn sterren-oogen gaan glanzen. Men spreekt van de +eenzijdigheid sommiger genieën; over de zedeloosheid, het heenloopen +over, en vertreden van alles--behalve hun kunst--van sommige groote +kunstenaars; maar dat eenzijdige en die zede- en gewetenloosheid, zij +zijn van niets anders het gevolg dan van die verblinding welke hunne +helderziendheid begeleidt. Men bewondert de groote mannen, van wie men +zegt, dat zij hun gansche leven lang heel hun wilskracht, heel hun +kunnen op één machtig doel concentreerden en door niets daarbuiten zich +lieten afleiden, máár--denkt men dan werkelijk, dat iets hen had kùnnen +afleiden? Begrijpt men dan niet, dat deze helderzienden van, en daardoor +geboeiden door, dit ééne, blind waren voor al 't andere? En ook elke +tijd--voor zoover hij niet middelmatig was--vertoont, als +complex-van-geestelijkheid beschouwd, die +helderziendheid-èn-verblinding. De negentiende eeuw, die eeuw van +wetenschappelijke stofvergoding, die tijd van weergalooze ontdekkingen +op het gebied der exacte wetenschappen en techniek: hàre helderziendheid +in de analyse werd vergezeld van blindheid voor de allerhoogste +synthese: al te gelukkig slagend in de ontleding--en niettemin voor hoe +klein een deel zelfs daar!--van het stoffelijk samenstel der wereld, had +zij bijna volkomen het innerlijk en innig-ziend gezicht op den Eenenden +Grond van 't Al verloren. Vandaar indertijd--als drab van toch heel +kostbaren wijn--uw vergoding van sommige Multatulianismen, ùw ontkenning +van alles wat ge niet stoffelijk zaagt bestaan.--Anders, neen juist het +tegenovergestelde, de middeleeuwen, waarheen ons huidig onderwerp ons +voert. Daar bestond juist de helderziendheid in het onderkennen van +den Eenenden Grònd, die tevens de innerlijke [p.235] Hèmel van de +menschenziel is, en de blindheid openbaarde zich, in de +geringschatting van, ja de minachting voor het aardsche-als-zoodanig, +het uiterlijke en vooral: het innerlijk-aardsche. Groote daden vlamden +op uit dien tijd, die het kenmerk van dèze helderziendheid-en-blindheid +droegen: de kruistochten, trots al hunne ontaarding; de kruistochten, +ònzaliger maar toch wel degelijk ook zaliger nagedachtenis, mengsel van +afgrijselijke bestialiteit en duivelsche wreedheid, maar ook van een in +onzen tijd bijna ondenkbare godsliefde als zij waren. En zoete gedachten +bloeiden op uit dien tijd ... ach neen, het zijn geen gedàchten, het is +een voelen, dat zwijmelt van liefde; het is een wierook, die maar één +vat ontstijgen kan: de reinste ziel. De groote Jan van Ruusbroec bouwt +er zijn cathedralen van proza, zijne tuinen van +proza--vergoddelijkt-geziene natuurbeelden--vàn én er om heen, en de +"hemellawerke" Hildewijch weeft er droomig en vurig-in-haar-droom, haar +zoete, stil-gestemde, wazig-glorende zangen van, ziet er, als scherp +omlijnde vlamfiguren uit een wemelend vuur, ook haar visioenen aan +ontstijgen.[2] Beiden spreken van, leven in en voor de "minne"; voor +beiden is het leven: liefde: tot God; liefde, die vaak door vreeselijken +strijd--als is dit niet bij Ruusbroec het geval--en uitputtende +worstelingen heen, God als 't ware noopt zich in de Hem lievende ziel te +verwerkelijken, zoodat zij één wordt met Hem, zoo niet "in naturen" dan +toch "in minnen"[3]; beiden spreken dezelfde taal, het woord dier zoete +erkentenis van 's menschen wordende goddelijkheid, waarvan alle volken +eens de waarachtigheid hebben gevoeld. Het is één [p.236] gevoel, dat +van de Indische Gîta, van den Hebreeuwschen Sjirha-Sjirim, van Ruusbroec +en van Hildewijch. Het is het gevoel der mystiek in zijn hoogste +potentie. Hoe begrijpt men dan ook, dat deze twee Grooten en Schoonen +juist door den Sjirha-Sjirim, het Lied-der-Liederen, zoo werden +verrukt.-- + + * * * * * + +Het is het levensgevoel der mystiek, wat deze allen gemeen hebben, zei +ik. En tevens duidde ik vluchtig aan, hoè dat levensgevoel zich aan de +voelers-zelve en door hun werken aan ons openbaarde. Maar zoo ge mij +zoudt zeggen, dat ge daaraan niet genoeg hebt en eene zuivere en +scherp-omlijnde definitie begeert, wel dan zou ik U moeten antwoorden, +dat ge een dwaas verlangen uit en ik wel een heel erg ijdele poseur en +droogstoppel zou moeten wezen, om aan dat verlangen toe te geven. Een +dergelijke definitie zou slechts den naam, niet het wezen definieeren, +en zij heeft groote kans, juist omdat hier het wezen zoo hoog en ver aan +zijn naam is ontgroeid, den weetgierige op een dwaalspoor te brengen. +Ja, zelfs al de etymologie van het woord, die terugvoert naar een +Grieksch, dat zooveel als ingewijde in een geheim-symbolischen +gods-dienst beteekent, zou u onmiddellijk aan de-hemel-mag-weten welken +hokuspokus en toovenaarachtige ritualiën doen denken. En nochtans--hoe +ver is de mystiek, waarvan we hier spreken, van dergelijke dingen +verwijderd. Indien ik al met nog ièts mijn woorden van zooeven op dezen +oogenblik kan verduidelijken, dan, dunkt mij, kan het alleen dit zijn: +de mystieke levensstaat is: te leven in zulk een allerzuiverste en +allerinnigste liefde tot God, dat de aldus in volle overgave lievende +mensch zieh zijn eigen wezen voelt ontglippen en verloren gaan in het +wezen Gods, en, in stede dus van zich-zelf langer te voelen of te +kennen, God kent. Dit is de Mystiek, dit is de mystiek van het +Lied-der-Liederen, van Ruusbroec en van Hildewijch.... En voor thans +zij er hier genoeg van gezegd. Want konden ook deze weinige woorden +moeielijk gemist [p.237] worden ter inleiding van de bespreking en het +begrijpelijk maken van het religieus gevoel, waaruit de wonder-teere en +zoete sproke van Beatrijs is opgebloeid, toch zijn diè mystiek en dat +religieus voelen, ofschoon men, en terecht, ook dat van mystischen aard +acht, niet één. Maar de eerste verhoudt zich hier tot het laatste, +zooals een ding zich tot het vermogen om dat ding te beelden +verhoudt, of een daad tot het vermogen om van die daad te +verhalen. Immers: de beelder van een ding en de verhaler van een +daad, moeten wel, verondersteld dat hunne beelding en hun verhaal goed +zijn, een zeer diep en klaar inzicht in de natuur van dat ding en die +daad hebben, maar daarom bezitten zij-zelf de eigenschappen van dat ding +nog niet, en daarom zijn zijzelf nog niet in staat die daad te doen. En +zoo nu, dunkt mij precies, de verhouding tusschen Ruusbroec en +Hildewijch eenerzijds en den onbekenden dichter der Beatrijs +anderzijds. De eersten zijn mystieken en hun werk is, in zijn hoogst +bereiken, een mystiek-gebeuren--dat is dus eene versmelting in liefde +van de menschenziel in God--; de laatste is een aanschouwer en +doorproever van een mystiek gebeuren en zijn werk is een beelding +daarvan, en goed beschouwd is het zelfs dit niet zuiver, maar beeldt het +voornamelijk een gevolg van een in een mensch ten deele zelfs +verleden en verwelkte mystieke liefde, zij het een allerschoonst en +heerlijk gevolg: een "mirakel," waarin een incarnatie van het +Goddelijke, de "soete en suivere Maghet" voor een zwak geworden en in +haar Godsliefde te kort schietende non, den last opneemt en het werk +verricht, door haar van zich geworpen en verlaten ....--Maar dan ook +juist daarom: omdat dit dicht--dat tot de schoonste nalatenschap der +middeleeuwen behoort--niet uit het allerhoogste mystieke +levensgevoel-zelf is geschreven, doch er niet meer dan een reine +nà-klank van is, leek het mij ook als uw eerste in-leiding in die meest +verheven sfeer der middeleeuwsche letterkunde niet al te zwaar. Waarbij +nog dìt komt: in de Beatrijs wordt vooral dàt moment in het mystieke +gebeuren gebeeld, waarop, zooals ik reeds zooeven aanduidde, de liefde +van een mensch tot het Goddelijke verflauwt, en het Goddelijke, in +overgroote genade, uit eigen onbegrensde [p.238] liefdeschat de +ontstane leegte vult, en welnu: dàt moment juist vindt zoo diepen +weerklank in het hart van ons: moderne menschen. De pure en +standvastige zielen van Ruusbroec en Hildewijch staan ver van ons ... +maar het vallen-en-opstaan van Beatrijs, het vallen-en-opstaan, dàt is +het ònze. In Beatrijs ontmoeten de heilige en zondaar elkaar ... in wien +onzer doen zij dit niet? Het is dan ook daarom een algemeen menschelijk +verhaal, deze vertelling van de non, die heimelijk haar klooster +verlaat, om de stem harer aardsche liefde te volgen; die later in de +laagste ontucht leven zal en voor wie in hare afwezigheid de "Fonteyne +boven alle wiven" Maria, in de gedaante der ontrouwe, veertien jaar lang +dier dagelijksche taak waarneemt, zoodat hare zonde "bedekt wordt voor +der menschen oogen" en zij later, zat van aardsche vreugde en leed, +weer, onverdacht van elke smet, tot haar oude klooster inkeeren kan en +een heilig leven hervatten. Het is een verhaal van háár, maar óók--van u +en mij; van háár tijd maar ook van de ònze. Het is een ééuwig +verhaal....--Luister! luister even, hoe het als ware 't de schoonst +denkbare verluchting is van dat troostrijk woord, dat vier eeuwen later +de groote Milton neerschreef: + + . . . . . . . . . . . . . . . . . + Or, if virtue feeble were, + Heaven itself would stoop to her. + +Dat is toch ook onze hoop, niet waar, of we 't ons willen bekennen of +niet, en wàt ons ook de hemel lijkt en wie ook onze God is: in onze +onvermijdbare zwakheid toch zóó sterk te blijven, dat we 't geschénk van +méérdere kracht niet onwaardig zijn. In onze onontkoombare slechtheid +toch zoo naar-'t-goede-strevend te blijven, dat we de ontkieming in ons +van zuiverder goedheid niet onwaardig zijn--gelijk in haar zwakte +Beatrijs streefde en bleef. Laat ons dan diep en geduldig in dezen +spiegel zien, vrienden.... De volgende maal zal ik een aanvang maken met +het verhaal-zelf te bespreken om dan vervolgens de Middel-Nederlandsche +Beatrijs met deze Navertelling en de Beatrijs van Boutens critisch +te vergelijken, en wellicht zult ge dit dan toch niet geheel +ongenietelijk vinden. + + +Noten: + +[2] Men kan ze vertaald vinden in De Beweging, Juni en Juli '17, door +Albert Verwey. Bij het lezen harer "Geestelijke Liederen" kan de +dissertatie van Dr. Johanna Snellen van groote waarde zijn, en de +daarbij gevoegde woordenlijst doet zeker het eventueel gemis van een +Middelnederlandsch woordenboek minder gevoelen. + +[3] Terloops zij hier even opgemerkt, dat met deze beperking: niet "in +naturen", Ruusbroec de opgaande lijn zijner mystiek breekt en haar +verhindert den top te bereiken, waarheen de groote mystiek van heel de +wereld altijd heeft gestreefd. Of zijn rede hem hiertoe bewoog, zooals +Prof. Kalff zegt, en niet veeleer de Roomsche kerkleer?... + + + + * * * * * + + +[p.239] +III + +De Middelnederlandsche Beatrijs + + +Ik ga dus thans allereerst van de Middelnederlandsche Beatrijs verhalen. +Zal ik sòms den inhoud wat kort moeten samenvatten, een ander maal zal +ik weer wat uitvoeriger kunnen zijn. Citaten zullen mijn verhaal +verlevendigen en om het verstaan dier Middel-Nederlandsche aanhalingen +te vergemakkelijken, zal ik naast den aangehaalden tekstregel, die +geheel of gedeeltelijk verklaring of vertaling behoeft, +woordverklaringen plaatsen. Vermeden wordt immers hiermede het lastig +en storend gekijk naar den voet der kolommen, waar anders soortgelijke +toelichtingen staan. Een cijfertje achter het te vertalen woord of den +geheelen regel, hetzelfde cijfer voor de vertaling of verklaring, op, +voor zoover althans typographisch mogelijk, dezelfde linie, en wij zijn +op 't makkelijkst geholpen.--Het spreekt vanzelf, dat, indien ge belang +mocht stellen in zekere bijzonderheden, die de herkomst van ons +verhalend dicht betreffen, zooals, bijvoorbeeld: wèlke naar alle +waarschijnlijkheid de boeken waren, waarvan, zooals ge onmiddellijk zien +zult, in den aanvang van het verhaal sprake is, ik volstaan kan met U +naar literatuurhistorici als Te Winkel en Kalff te verwijzen, of naar de +tekstuitgave, met toelichting en woordenlijst, van Jonckbloet. Hunne +desbetreffende mededeelingen hier over te schrijven, zou ruimte kosten +en heeft niet den minsten zin, daar zij uw begrijpen en genieten van het +aloude gedicht-zelf in geen enkel opzicht zouden kunnen versterken, en +juist dat begrijpend-genieten het eenige is, waarom het mij, thàns als +immer, te doen is. Welaan dan, luistert! + +Na eene korte vermelding van de redenen, die hem tot dichten nopen, +verklaart de schrijver het mirakel van Beatrijs gehoord te hebben van +een "out ghedaghet man," die het verhaal in zijne boeken [p.240] had +gevonden. Beatrijs dan was "hovesch (beschaafd, welgemanierd) ende +subtyl (fijn) van seden," en de dichter meent, dat men haars-gelijke +tevergeefs zou zoeken. Nochtans dunkt het hem niet voegzaam over hare +lijfelijke schoonheid uit te weiden; liever vertelt hij van hare +dagelijksche taak in 't klooster. Na dit gedaan te hebben vaart hij +voort: + + Dese joffrouwe en was niet sonder + Der minnen1), die groot wonder [1) de liefde] + Pleecht te werken achter1) lande.1) [1) 1) overal]. + +en schildert welsprekend de onweerstaanbare macht en dwang der liefde. +En, zegt hij, als men daaraan denkt, dan zal men wel inzien, dat: + + Hier omne en darfmen niet veronnen1) [1) Men hierom niet mag hard vallen] + Der nonnen, dat si ne conste ontgaen1) [1) de non, dat zij niet kon ontkomen aan] + Der minnen, diese hilt1) gevaen;1) [1) hield gevangen] + Want die duvel altoes begheert + Den mensch te becorne1), ende niet en cesseert,2) [1) te verleiden. 2) en houdt niet op] + Dagh ende nacht, spade ende vroe, + Hine doetersine macht toe.1) [1) Doet hij er zijn best voor] + Met quader liste, als hi wel conde,1) [1) zoo goed hij kon) + Becordise1) met vleescheliker sonden, [1) bracht hij haar in verzoeking] + Die nonne, dat si sterven waende. + +Ik heb twee woorden in den voorlaatsten versregel gecursiveerd: ge ziet, +onze dichter windt er geen doekjes om. Het is dan ook een der schoonste +eigenschappen van dit middeleeuwsche gedicht, dat het allerminst zijne +verhevenheid ontleent aan de wegdoezeling van de nooden en zorgen der +nederigste menschelijkheid en van het dagelijksche leven. Het laat het +licht van zijn mirakel schijnen over den gansch niet vermooiden bodem +der maatschappelijke en gewoon-menschelijke [p.241] realiteit. En schoon +deze eigenschap, gelijk nog zooveel anders, U wel het duidelijkst zal +opvallen, wanneer wij er aan toe zijn, deze Middelnederlandsche met +Bouten's Beatrijs te vergelijken, wilde ik er toch reeds thans uwe +aandacht op vestigen en zal ook daarmede voortgaan. + +Afgestreden, voelt Beatrijs nu, niet langer in het klooster te kunnen +blijven: + + Ic moet leiden een ander leven, + Dit abyt1) moet ic begheven.2) [1) kloosterkleed. 2) afleggen] + Nu hort hoeter1) na verghinc: [1) hoe het haar] + Si sende om den jonghelinc, + Daer si toe hadde grote lieve, + Ootmoedelyc met enen brieve, + Dat hi saen1) te hare quame, [1) spoedig] + Daer laghe are sine vrame1) [1) Daaraan zou ook hem veel gelegen zyn.) + Die bode ghinc daer de jonghelinc was. + Hi nam den brief ende las, + Die hem sende sijn vriendinne. + Hoe was hi blide in sinen sinne! + Hi haeste hem1) te comen daer. [1) zich] + Sint dat si out waren .XII. jaer + Dwanc1) die minne2) dese twee, [1) Dwong. 2) liefde] + Dat si dogheden1) menech wee, [1) leden] + +Ook hier weer--in mijn cursief--de onverbloemde menschelijkheid: met +eene aardsche en onverwonnen liefde in 't hart, is Beatrijs het +kloosterleven ingetreden, en zij heeft Jezus dus wel met den mond maar +niet met het hart tot Bruidegom verkoren....--Niet alleen, dat de mensch +ons hierdoor des te menschelijker wordt, maar het mirakel wordt er een +van des te gòddelijker genade. + +De jongeling is dus haastig kloosterwaarts gereden. Daar zeggen zij +elkander, hij vóór het getralied venster, zij erachter, onder heftige +bewogenheid hunne durende liefde. Hij stelt haar voor, haar mede te +voeren uit het klooster: wil zij hem den tijd zeggen, dat hij daartoe +wederkome, dan zal hij middelerwijl te haren behoeve allerhande fraaie +kleeren en het schoonste reisgerief koopen. Hij belooft, haar [p.242] +nooit te zullen verlaten, wat hun beiden in de toekomst ook moge +overkomen. Het antwoord is wat ge denken kunt; maar om de kunst, +waarmede ook in dit antwoord alle vooze overspanning verre gehouden +is, en om de erin héérschende reine kalmte eener ook kuische en sterke +liefde, welke in hare meest supreeme oogenblikken het contact met het +gewone dagelijksche leven en hare zorgelijke voorzienigheid niet +verliest, noch, trots hare overgave, eene maagdelijk-schroomvolle +terughoudendheid, zal ik het even voor u afschrijven. De verzen waaruit +dat alles blijkt, cursiveer ik--in het laatste cursief vindt ge die +maagdelijke schroom vol teederheid--. + + "Vercorne vrient," sprac die joncvrouwe, + "Die1) willic gherne van U ontfaen2) [1) Het pand zijner trouw, 2) ontvangen] + Ende met U soe verre gaen, + Dat niemen wete in dit covent1) [1) klooster] + Werwaert dat wi syn bewent.1) [1) heengegaan] + Van tavont over .VIII. nachte + Comt ende nemt mijns wachte1) [1) wacht mij] + Daer buten in den vergier1) [1) boomgaard] + Onder enen eglentier. + Wacht daar mijns, ic come uut + Endewille wesen uwe bruut + Te varene1) daer ghi begheert [1) te gaan] + En si1) dat mi siecheit2) deert, [1) tenzij, 2) ziekte] + Ocht1) sake die mi si te swaer, [1) of] + Ic come sekerlike daer, + Ende ic begheer van U sere + Dat ghi daer comt, lieve jonchere." + +De jongeling gaat been, koopt de schoone kleederen en geschenken, +voorziet zich ook van vijf honderd pond zilver, rijdt op den afgesproken +tijd 's nachts weer naar het klooster en wacht daar Beatrijs in den +boomgaard.--De dichter zegt nu van hem te zullen zwijgen en te willen +verhalen, wat zij tezelfder tijd deed. Nadat zij hare gewone taak had +verricht en heel het klooster te ruste was gegaan, + +[p.243] + Bleef si inden coer1) alleene, [1) hof] + Ende si sprac haer ghebede, + Alsi te voren dicke1) dede. [1) dikwijls] + Si cnielde vorden outaer1) [1) altaar] + Ende sprac met groten vaer:1) [1) vrees] + "Maria, moeder, soete name, + Nu en mach mine lichame + Niet langer in dabijt1) gheduren2) [1) het kloosterkleed. 2) rustig blijven] + Ghi kint wel in allen uren + Smenschen herte ende syn wesen: + Ic hebbe ghevast ende gelesen, + Ende genomen discipline1) [1) en mij gekastijd.] + Hets1) al om niet dat ick pine2) [1) Het is. 2) mij pjjnig.] + Minne worpt1) mi onder den voet, [1) De liefde werpt mij] + Dat ic der wereld dienen moet. + Alsoo waerlike als ghi, here lieve + Wort gehangen tusschen .IJ.1) dieven, [1) twee.] + Ende aent cruce1) wort gerecket,2) [1) kruis. 2) uitgerekt, gemarteld] + Ende ghi Lazaruse verwecket, + Daer hi lach1) in den grave doet,2) [1) lag. 2) dood] + Soe moetti1) kinnen minen noet,2) [1) moet Gij. 2) nood.) + Ende mine mesdaet mi vergheven; + Ic moet in swaren sonden sneven!" + + Na desen ghinc si uten core + Tenen1) beelde, daer si vore [1) naar een] + Cnielde, ende sprac hare ghebede, + Daer Maria stont ter stede. + Si riep: "Maria," onversaghet, + "Ic hebbe u nachtende dag geclaghet + Ontfermelike mijn vernoy,1) [1) verdriet, ongeluk.]. + Ende mi nes niet te bat een hoy!1) [1) en het heeft my niets geholpen] + Ic werde mijns sins te male quijt1) [1) Ik zou mijn verstand geheel verliezen] + Blivic1) langher in dit abijt2) [1) Bleef ik. 2) Kloosterkleed] + Die covel1) toech si ute al daer [1) kloosterlingen-hoofdkap] + Ende leidse op onse vrouwen outaer.1) [1) altaar] + Doe dede si ute hare scoen. + Nu hort watsi sal doen. + Die slotele vander sacristien + Hinc si vor dat beelde Marien;.... + +[p.244]In mijn cursieven vindt ge--en gelieve daar ter dege op te +letten--den heftigen strijd tegen de aardsche liefde in Beatrijs. Hier, +zooals ik u reeds zei, worstelen de heilige met den zondaar ... de +arme hartstocht-gezweepte mensch, die zoo gaarne heilig en onbevlekt zou +willen zijn en het niet kan!....--Slechts met een schamel onderkleed +aan, treedt zij nu ten klooster uit, en vindt haar lief in den +boomgaard;--hij geeft haar de medegebrachte kleederen en sieraden, zij +verkleedt zich, dan rijden zij heen. Aanschouw nu even die heenvaart, +beluister de overdenkingen, die zij wekt in Beatrijs, zooals zij gebeeld +en gezegd worden in het hier geheel door een gedempt-flonkerenden gloed +van oude schoonheid overwaasde, en zoet-melodieuse, bijbelsch-naïeve +verhaal van onzen dichter: + + Doe1) cussese die jhonghelinc [1 Toen] + Vriendelike aen haren mout. + Hem dochte, daer si voer hem stont, + Dat die dach verclaerde. + Haestelic ghinc hi tsinen1) paerde. [1) naar zijn] + Hi settese1) vor hem int ghereide.2) [1) zette haar. 2) zadel] + Dus voren si henen beide + Soe verre, dat begon te daghen, + Dat si hen nyemen1) volghen saghen. [1) niemand] + Doet1) began te lichtene int oest2) [1) Toen het. 2) oosten] + Si seide: "God, alder werelt troest,1) [1) troost] + Nu moeti1) ons bewaren, [1) moet Gij] + Ic sie den dach verclaren! + Waric met U niet comen uut, + Ic soude prime1) hebben gheluut,2) [1) priemtijd. 2) geluid] + Als ic wilen1) was ghewone [1) vroeger] + Inden cloestere van religione.1) [1) In het Godgewijde klooster] + Ic duchte mi1) die vaert sal rouwen; [1) Ik vrees] + Die werelt hout soe cleine trouwe,1) [1) de trouw der wereld is zoo gering] + Al hebbic mi ghekeert daer an;1) [1) al heb ook ik mij tot haar gekeerd] + Si slacht den losen1) coman2) [1) sluwen. 2) koopman] + Die vingherline1) van formine2) [1) ringen. 2) waardeloos metaal] + Vercoept voer guldine."1) [1) goudene] + +[p.245] Gij ziet hier weer--. in mijn eerste cursief--hoe Beatrijs +zich tot God wendt. Zij is niet als die dwazen, die zeggen: ik heb te +zwaar gezondigd, ik kan nooit weer terugkeeren; doch niet alleen dat zij +voelt, dat eene zonde, die een mensch voor altijd van den Grond der +Wereld zou kunnen scheiden, niet bestaat, maar sterk in het +bewustzijn, dat zij met alle kracht heeft gestreden, doch nu eenmaal +door de liefde mòest overwonnen worden, vraagt zij God haar zelfs op den +zòndigen tocht te beschermen! Dit is diep Godsvertrouwen en diepe +wijsheid meteenen, en als wij ons dit later herinneren, dan zullen wij +ook des te makkelijker begrijpen, waarom juist Beatrijs de redding door +een mirakel had verdiend, hetgeen tevens zeggen wil,--en dáárom vestig +ik, uw letterkundig onderrichter, uw aandacht op dit alles--dat wij dan +ook verstaan, welk een sterk compositeur en psychologisch bouwer +onze dichter is. De plechtige muziek der twee gecursiveerde regels, +beginnend met "Nu moeti"--wat deze betreft: ik kan u slechts waarschuwen +dat zij er is ... verder sta ik machteloos ... men hoort dat of men +hoort dat niet. En zoo is 't ook gesteld met de beide regels van mijn +tweede cursief; ik weet niet welk een donkere weemoed van betreurend +terugzien hen ontstijgt en zich breidt over hen.... Is het de +sonoor-diepe klank der beide O's, vergalmend in de wegduisterende +uit-gang van het vrouwelijk rijm?... Is het 't archaistisch +in-het-verleden-verlorene van het woord "religione"? Ik weet niet, +maar wat ik wel weet is, dat de beelden, de muziek en het weergeven van +Beatrijs' betreurenden twijfel--let op mijn derde en vierde +cursief--volmaakt zijn.--Intusschen, Beatrijs heeft natuurlijk niets +liever, dan van haar twijfel en angst te worden bevrijd, en daar zorgt +haar minnaar dan ook wel voor. Hij werpt de in hare woorden besloten +verdenking verre van zich: zij kan er zeker van zijn, dat niets hen zal +scheiden dan de dood; ware hij eene keizerin waardig, sinds hij Beatrijs +lief heeft, zou hij zelfs zulk een hooge Vrouwe niet begeerd hebben. Zij +zullen ook nooit gebrek behoeven te lijden: de "Vc pont wit +selverijn", (de vijf honderd pond blank zilver) die hij heeft +meegenomen, zijn haar eigendom. (Merk ook hier [p.246] weer, hoe het +verhaal zich, in de beelding van het menschelijk gebeuren, op den bodem +der werkelijkheid blijft handhaven). De gelieven komen nu op hun rit +schoone landen en bosschen voorbij, en, alweer zuiver menschelijk door +den dichter gezien: den jongeling wordt zijn verlangen te sterk: + + Die jonghelinc sach op die suverlike1) [1) zuivere, kuische maagd] + Daer hi gestade minne toedroech; + Hi seide: "Lief, waert U ghevoeh,1) [1) welgevallig] + Wi souden beten1) ende bloemen lesen: [1) afstijgen] + Het dinct mi hier scone wesen; + Laet ons spelen der minnen spel."1) [1) het spel der liefde] + +Waarop Beatrijs hem dit verontwaardigd antwoordt: + + "Wat segdi", sprac si, "dorper fel1), [1) onbeschaamde, lompe kerel] + "Soudic beten1) op dat velt, [1) Zou ik afstijgen] + Ghelijc enen wive die wint gelt + Dorperlyc1) met haren lichame, [1) snoodelijk] + Seker soe haddic cleine scame! + Dit en ware U niet ghesciet1) [1) Dat zoudt ge mij niet hebben voorgesteld] + Waerdi van dorpers aerde niet.1) [1) Indien ge niet de aard van een boersch-ruwen kerel hadt] + Ic mach mi bedinken onsochte,1) [1) Mij grieft die gedachte] + Godsat hebdi diet sochte!1) [1) Ge verdiendet dat God's haat U trof] + Swighet meer deser tale,1) [1) Houd voortaan zulke taal voor u] + Ende hort die voghele inden dale, + Hoe si singen ende hem vervroyen,1) [1) zich verheugen] + Die tijt sal U te min vernoyen.1) [1) De tijd (dat ge nog wachten moet) zal U dan minder verdrieten] + _Alsic bi U ben al naect + Op een bedde wel ghemaect, + Soe1) doet al dat U ghenoecht,2) [1) Dan. 2) aangenaam is] + Ende dat uwer herten voeght;1) [1) En dat U lust] + Ic hebs in mine herte toren + Dat ghijt mi heden leit te voren._ + +[p.247] Zie nu eens, vrienden, hoe zuiver-mooi dit alles is: in weinig +trekjes, louter in de woorden door Beatrijs-zelve gesproken, slaagt +onze dichter, zonder eenige toelichting zijnerzijds, erin, haar +geheele reine innerlijk ons te doen zien. Hij sprak van "vleescheliker +zonde" zooeven--wij verstaan nu, dat dit "vleeschelike" in haar, niet +sexueele lust beteekent, máár: lichamelijk verlangen, gewekt door de +geestelijk-menschelijke liefde tot haar lief! Sla nog eens op, hetzij +in mijn eersten bundel Over Literatuur, hetzij in Het Jonge Leven, +wat ik indertijd over Geertje schreef! En zie het onderscheid tusschen +sexueele lust en sexueele liefde. Zijn Geertje en Beatrijs geen +zusters? "Zondigen" zij beiden uit overgroote liefde niet. Vereenigen +zich hier over den afgrond der eeuwen de beide zuster zielen niet? Bij +beiden spreidt de heilige-in-hen over de zondares-in-hen één +waardigheid.... Dit wat het eerste cursief betreft. Wat het tweede +aangaat: dit is grof en plat, nietwaar?... Ja, het is bijna even grof en +plat--schoon op geheel andere wijze en in oneindig edeler +sfeer-van-gebeuren--als die mededeeling van Dante in zijn Hel, dat de +Overste der duivelen het sein voor zijne trawanten om op te trekken gaf, +doordat hij "van zijn achterste een trompet maakte." Onze dichter had +Beatrijs ditzelfde anders kunnen doen zeggen en Dante had ditzelfde +anders kunnen zeggen. Zij deden het niet. Waarom? Om deze eenvoudige +reden, denk ik: Als men iets weergeeft of afbeeldt, moet men dat op zoo +eenvoudige èn sterke wijze doen als maar mogelijk is, want mede +dáárdoor zal de uiting het best bij de geconcipiëerde waarheid +passen. De groote dichter, de groote schrijver handelt aldus van zelf; +moet aldus handelen. Waarom zou hij trouwens pogen het niet te doen? +Uit ethische overwegingen? Maar dat kàn toch niet: hij, die immers op +dien oogenblik de dingen op het verheven plan van noodwendigheid, +waarheid en schoonheid ziet, kan toch geen onreinheid bemerken, +daar op dat plan er geen onreinheid in wat ook aanwezig is. Ik sprak +van Dante in dit verband, maar had zeker met niet minder recht van den +Bijbel en àlle geweldig-groote literatuur kunnen spreken.--Keeren we tot +het verhaal terug. De jongeling schaamt zich en zweert, dat [p.248] hij +hiervan nooit meer spreken zal. Zij vergeeft het hem gaarne: al zou de +schoone Absalom nog bestaan, en zij er zeker van zijn, duizend jaren +gelukkig met hem te leven, zij zou voor hem haar lief niet laten. Ja, +zegt ze: + + "Waric1) in hemelrike gheseten, [1) Ware ik] + Ende ghi in ertrike1) [1) Op 't aarderijk] + Ic quame tot U sekerlike. + +Om dan voort te gaan met deze psychologisch-prachtig door den dichter +aangebrachte wroegingswending: + + Ay God, latet onghewroken + Dat ic dullyc1) hebbe gesproken [1) dwaselijk] + Der minster vroude1) in hemelrike [1) de minste vreugde] + En es hier ghene vroude ghelike;1) [1) Daaraan is nier geen vreugde gelijk.] + +Waarna zij, na de hemelsche vreugde in nog eenige regelen geprezen te +hebben, in de innige, door mij gecursiveerde, vol van overvloeienden +weemoed en teederheid zich weer, als aanvlijend, tot haar lief keert: + + "Diere om pinen die syn vroet:1) [1) Die er voor zwoegen (om den hemel te verwerven) die zijn verstandig] + Al eest1) dat ie dolen moet [1) is het]. + Endemi te1) groten sonden keren [1) tot] + Dore U, lieve scone jonchere." + +Terwijl nu het gesprek-der-verliefden tusschen hen heen en weder gaat, +vordert hun reis, en, zoo verhaalt nu de dichter kortelijk, komen zij +aan een stad, die schoon gelegen in een dal was. Zij bleven daar zeven +jaar en leidden er een weelderig leven. Maar eindelijk raakte het +medegenomen geld op, zoodat ze al hunne kostbaarheden moesten verpanden +of voor de halve waarde verkoopen, en toen ook dit alles was opgeteerd +wisten zij niet meer waarvan te leven. Zij verstond geen enkel +ambacht--teekenend is hier, hoe de dichter klaarblijkelijk [p.249] +als van zelf sprekend aanneemt dat de lezer wel zal begrijpen, dat de +rijke minnaar geen loonende bekwaamheden bezat!--en tot overmaat van +ramp, dreef schaarschte de prijzen der levensmiddelen omhoog. Hun trots +verbood hen, anderen om brood te vragen. En het weer zeer natuurlijke +en gewoon-menschelijke gevolg van dit alles was, dat: + + Die aermoede maecte een ghesceet1) [1) scheiding] + Tusschen hen beiden, al waest hen leet. + +(Een waarheid, die ook in den nieuweren tijd, blijkens het spreekwoord +"Leege kisten maken twisten" niet onbekend is). En toén bleek dat de man +niet die trouw en standvastigheid van ziel bezat, welke hij zich-zelf +had toegekend. Hij reisde terug naar zijn land en liet haar, in het +nijpendst gebrek, met "Twee uter maten scone kinder" achter.--En nu, o +mijne proletarische erfgenamen van dit schat-rijke legaat der +Middeleeuwen, vergunt, dat uw ietwat droge, boedelbeschrijvende notaris +hier zijn ceel onderbreke voor ditmaal!... Waarmede ik, in andere +woorden, zeggen wil, dat, schoon ik het betreur, middenin de behandeling +der middelnederlandsche Beatrijs te moeten pauseeren, dit nu eenmaal +niet anders kan, omdat ik al ver mijn ruimte heb overschreden. + + + * * * * * + + +IIIa + + +Vrienden! even een waarschuwing en een raad vooraf! De--ondiplomatieke +--waarschuwing is: dit artikel is wat moeielijk! De raad: lees je-zelf +de "moeielijke" plaatsen vóór, met strikte inachtneming mijner +accenten en cursiveeringen. Dan hoor je ongeveer, wat ook ik, +innerlijk, heb gehoord. Dan zal het net zijn, of de schrijver-zelf of +een ander, die het stuk volkomen verstaat, het je voorleest, en je zult +zien: het gaat open voor je. Maak den geschreven inhoud tot een +jùist-gesprokenen en--ge begrijpt hem! Hoe ervaar ik dat op den +leesclub-cursus! (Maar het is trouwens een vaak +proefondervindelijk-[p.250] bewezen feit). Door de juiste intonatie, +waarmede ik--overigens afgrijselijk leelijk--een moeilijk maar schoon +vers voorlees, wordt dit ook door hen begrepen, die er daarzonder +allicht niet veel van zouden hebben gevoeld. En ofschoon bij u dat +met-de-juiste-uitdrukking-lezen, aanvankelijk niet anders dan een +als-machinaal volgen mijner accenten en cursiveeringen kan zijn--let +op mijn woorden: het wordt dra een begrijpen! Maar komaan, nu +beginnen we: + +Thans door haar minnaar verlaten, vervalt Beatrijs tot de diepste +ellende en vernedering. Eerst willens gezondigd hebbende, wordt zij nù +gedwongen dat zondige te doen. Wat genot wàs, wordt nu de straf +van het genot. Noodbezwaard, verlaagt zij zich thans tot een publieke +vrouw, die van de opbrengst harer ontucht leeft. Die straf echter zoude +geen delgende en weldoende straf zijn geweest, indien ten eerste, +zij-zelf die niet als zoodanig hadde gevoeld, en, ten tweede, niet de +samenhang ervan met hare daden, d.w.z. de rechtvaardigheid ervan, +hadde beseft. Want hoe zoudt ge kunnen worden gelouterd door een +straf, die niet dan wrokgedachten in U wekt? Derhalve--en alweer zei +ik u dit alles slechts om de nu volgende literair-critische opmerking te +maken:--indien dus de dichter niet ervoor had gezorgd, dat Beatrijs èn +het een èn het ander begreep, dan zou hij een slecht en onwaarachtig +dichter zijn geweest, want in plaats van een figuur te scheppen, die +heilige en zondares is, zooals hij bedoelde, zou hij er slechts eene +hebben geschapen, die alleen zondares is en dat blijft; en niet alleen +dat die figuur dan niet zou hebben geleefd voor ons, in de sfeer van +het verhaal waarin zij geplaatst is, maar ook--en ik wees u reeds de +vorige maal op iets dergelijks--de begenadiging van haar met een +mirakel zou ons volkomen onverstaanbaar zijn geworden. En al naar +onzen aard zouden wij hebben gedacht, òf: dit alles is +quasi-dichterlijke malligheid, òf dit is een van die goddelijke +willekeuren, die geenerlei weerklank in mijn menschelijk gemoed +wekken. Doch luister nu maar even, hoe onze zuivere dichter daar wèl +voor gezorgd heeft, onze dichter, die, hoe vreemd de moderne term +toegepast op dezen naïeven middeleeuwer ook moge klinken, tevens een +waarachtig menschenschepper was. + +[p.251] + Si sprac: "Hets1) mi comen toe,2) [1) Het is 2) mij overkomen] + Dat ic duchte spade ende vroe1) [1) laat en vroeg = altijd] + Ic ben in vele doghens1) bleven:2) [1) lijden 2) achtergebleven] + Die ghene heeft mi begheven, + Daar ic mi in trouwen toe verliet.1) [1) Spitz vertaalt uitmuntend: "hy, op wien ik in volkomen overgave vertrouwd heb"] + Maria, vrouwe, oft ghi ghebiet,1) [1) indien het u behaagt] + Bidt vore mi ende mine jonghere1) [1)kinderen] + Dat wi niet en sterven van honghere. + Wat salic1) doen elendech wijf? [1) zal ik] + Ic moet beide siele ende lijf + Bevlecken met sondeghen daden. + Maria, Vrouwe, staet mi in staden!1) [1) Sta mij bij] + Al constic1) enen roc2) spinnen2) [1) kon ik 2) aan het spinrokken werken] + Ic en mochter niet met1) winnen [1) ik zou er niet mede kunnen] + In tween weken een broet,1) [1) brood] + Ic moet gaan dorden1) noet2) [1) door den 2) nood (gedwongen)] + Winnen buiten stat op toelt1) [1) buiten de stad op het veld] + Met minen lichame ghelt, + Daer ik met mach copen spise,1) [1) Waarmee ik voedsel kan koopen] + Ic en mach in ghere wise1) [1) in geen geval] + Mine kinder niet begheven."1) [1) hulpeloos laten] + Dus ghinc si in een sondech leven; + Want men seit ons over waer, + Dat si langhe seven jaer, + Ghemene wijf ter werelt ghinc, + Ende meneghe sonde ontfinc, + Dat haer wel was onbequame,1) [1) onaangenaam] + Die si dede metten lichame + Daer si cleine gheneuchte1) hadde in, [1) weinig genot, d.i.: in verband met het vorige "onbequame": geen genot] + Al dede sijt1) om een cranc2) ghewin, [1) Zij het 2) gering] + Daer1) si haer kinder met1) onthelt.1) [1) 1) Waarmee ... onderhield] + Wat holpt al vertelt,1) [1) Waartoe dient het te vertellen] + Die scamelike sonden swaer1) [1) Schaamtewekkende en zware zonden] + Daer si in was .XIIII. jaer? + +En ongetwijfeld, de dichter ziet het weer zeer juist in: hij hoeft ons +dat alles niet te vertellen en hij mag het zelfs niet, want dàn zou +[p.252] dit zoet-teere, heilige mirakel-verhaal al te zeer vergroofd +worden en daarmede onze zachte stemming van niet-smarteloos en óók +niet-vreugdeloos meeleven worden gedeerd. Wij moeten namelijk, zoo wil +de dichter het natuurlijk, wel menschen blijven, maar toch menschen, +zoo weinig hartstochtelijk-geschokt, dat we den uit zijn +mirakelverhaal neerdauwenden goddelijken vrede kunnen genieten! +Intusschen, ge hebt nu in de cursieven van mijn citaat de juistheid +kunnen ontdekken van al wat ik tevoren had gezegd. Beatrijs begrijpt de +samenhang van het haar treffende leed met hare daden, zij--iemand van +hare levensbeschouwing--begrijpt het dus als rechtvaardige straf. Zij +voelt: ze heeft niet alleen haar kuischheidseed gebroken, maar ook--zij, +de religieuse!--te zeer op een mènsch vertrouwd. Tevens zegt ons de +dichter, hoezeer zij haar leven als leed en straf voelt. Zij schept er +geenerlei behagen in. Dat alles kunt gij vinden in mijne cursieven. Maar +in één dezer is nòg een voorname schoonheid, waarop ik u wel +afzonderlijk behoor te wijzen: doordat onze dichter Beatrijs beeldt als +eene, die de zwaarste zonde pleegt ter wille van haar kinderen, +slaagt hij er in, hier zulk eene allerinnigste versmelting van +heilige en zondaar te bereiken, als hij tot dan nog niet had +bereikt.-- + +En dàn komt de wondere keer in haar leven: + + Als die .XIIIJ. jaer waren ghedaen + Sinde1) haer God int herte saen2) [1) Zond 2) spoedig] + Berouwenesse alsoe groet1) [1) groot] + Dat si met enen swerde1) al bloet2) [1) zwaard 2) bloot] + Liever liete haer hoet1) afslaen [1) hoofd] + Dan si meer sonden hadde ghedaen + Met haren lichame, alsi1) plach2) [1) 1) Zooals zij gewoon was] + +Gij hebt dus nu deze twee dingen o.a., in ons gedicht zien gebeuren, die +ge, zoo ge u in het denkleven van onzen vromen dichter verplaatst, +aldus begrijpt: Beatrijs heeft genietend kwaad gedaan, en door +datzelfde kwaad wordt haar tot straf nu leed veroorzaakt. Beatrijs +heeft veel goeds bedreven--gebeden tot Maria; uit liefde gezondigd; +zich voor [p. 253] hare kinderen opgeofferd; haar hart kuisch +gehouden--en daarom wordt haar dit sterke berouw in 't hart gezonden. +Welnu, wat ge hier gezien hebt, is: een van de diepe begrippen der +godsdiensten, in een naief-schoon beeld belijfd. Het is het begrip dat +alles wat den mensch treft, tot hem wordt aangetrokken door zijn +eigen gesteldheid en zelfs iets van het aan-hem-zelf-ontstegene moet +zijn. Vergunt mij de poging, u dit alles duidelijk te maken door dìt +beeld: de regen, die op de aarde neerkomt, wordt aangetrokken door +haar; de regen, die op het dorstige land neerkomt, was ten deele eerst +dit land-zelf ontstegen, terwijl het dorren ging en onmachtig +werd. En toch, en niettemin, hoe schoon en diep eene gedachte dit zij: +in de denksfeer van sommige dierzelfde godsdiensten, welke, zich +veredelend, tot in het hart-zelve der Eeuwigheid schenen te dringen, is +er een veel zuiverder begrepenheid, in welks glans, de begrippen +"zonde", "straf" en "belooning" vale uiterlijkheden worden, een +vergane kleedij. En vóór het eind van dit artikel wil ik u toch ook +dáártoe iets nader brengen. Vervolgen we thans eerst nog ons verhaal. +Beatrijs bidt nu herhaaldelijk en vele dagen lang tot Maria en verlaat +daarop de stad van haar geluk en haar ellende. + + Si nam een kint in elke hant + Ende ghincker1) met1) dor dat lant [1) 1) ging er mee] + In armoede, van stede te stede, + Ende levede bider beden1) [1) En leefde van aalmoezen] + Soe langhe dolede1) si achter2) lant, [1) doolde 2) door het] + Dat si den cloester weder vant1) [1) vond] + Daer si hadde gheweest nonne; + Ende quam daer savons na der sonne + In ere1) weduwen huus, spade2): [1) eener 2) laat] + Daer bat si herberghe dor ghenade + Dat si daer snachts mochte bliven. + "Ic mocht U qualyc verdriven,"1) [1) Het zou mij slecht passen, U weg te jagen] + Sprac die vrouwe, "met uwen kinderkinen; + Mi dunckt dat si moede scinen,1) [1) blijken] + Rust U, ende sit neder, + Ic sal U deilen weder1) [1) Ik zal met u deelen] + [p.254] + Dat mi verleent onse here, + Doer siene lieven moeder ere.1) [1) Zijn lieve Moeder ter eer] + Dus bleef si met haren kinden, + Ende soude gheerne1) ondervinden2) [1) gaarne 2) te weten komen] + Hoet inden cloester stoet1) [1) Hoe het met het klooster ging] + --"Segt mi," seitsi,1) "vrouwe goet, [1) sprak zij] + Es dit covent van joffrouwen?"1) [1) Is dat een nonnenklooster?] + "Jaet,"1) seitsi "bi miere trouwen2) [1) Dat is het 2) en ik geloof zeker] + Dat verweent es1) ende rike [1) Dat er zeer ruim wordt geleefd] + Men weet niewer1) sijns ghelike: [1) nergens] + Die nonnen diere1) abijt2) in draghen, [1) die er 2) kloosterkleed] + Ic hoerde nye1) ghewaghen2) [1) nooit 2) gewag maken] + Van hen negheen gherochte1) [1) eenig (kwaad) gerucht] + Dies1) si blame2) hebben mochten [1) waarvan 2) blaam] + +Beatrijs verwondert zich natuurlijk grootelijks over deze mededeeling. +Zij denkt immers, dat hare schande: ter wille van een man het klooster +te hebben verlaten, wijd en zijd is bekend geworden, en +behoedzaam--merk hoe natuurlijk-levendig ook hier de dialoog is, en +overeenkomstig de situatie--poogt zij door tegenspraak eenige +opheldering van haar gastvrouw te krijgen. Zij had toch gehoord, zegt +ze, dat veertien jaar geleden een non, die kosteres was, heimelijk het +klooster verliet en men nooit vernam, in welk land zij leefde of +gestorven was. Maar nauwelijks heeft zij dit gezegd, of haar gastvrouw +wordt zeer boos en zegt, dat Beatrijs haar wel voor krankzinnig moet +houden, dat zij tegenover háár zóó durft lasteren: juist die kosteres, +van wie ze zoo schandelijk spreekt, is de deugdzaamste en +geestelijkst-levende non van alle kloosters, die maar tusschen de Elbe +en Gironde staan. Als Beatrijs het nog éénmaal mocht wagen, zoo iets te +zeggen, zal ze haar de deur wijzen. Beatrijs, hier voor 'n voor haar +onoplosbaar raadsel staande, verzoekt haar gastvrouw, haar de namen van +vader en moeder dier voortreffelijke kosteres te noemen. En dàn hoort +zij--die van hare eigen ouders!--Dien nacht eenzaam op haar kamer, +versmelt zij in tranen en gebed, en midden haar bidden door slaap +overvallen ziet zij een visioen, en een stem spreekt,tot haar: + +[p.255] + "Mensche, du heves1) soe langhe gecarmt2) [1) ge hebt 2) gekermd, gesmeekt] + Dat Maria dijns1) ontfarmt; [1) zich over U] + Want si heeft di verbeden1) [1) Zy heeft vergiffenis voor U afgebeden] + Ganc1) in den cloester met haestecheden: [1) Ga] + Du vints1) die doren2) openwide, [1) Gij vindt 2) de deuren] + Daer du uut ginges ten selven tide + Met dinen lieve, den jhonghelinc, + Die di inder noet ave ghinc.1) [1) Die U in den nood verliet] + Al dijn abijt1) vinstu2) weder [1) Kleederen 2) vindt ge] + Ligghen opden1) outaer1) neder: [1) 1) op het altaar] + Wile,1) covele2) ende scoen [1) Sluier 2) hoofdkap] + Moeghedi1) coenlyc2) ane doen. [1) kunt gij 2) moedig, rustig] + Des1) danc hoeghelike2) Marien, [1) Daarvoor 2) hoogelijk] + Die slotele1) van den sacristien, [1) Sleutels] + Die du vor tbeelde1) hincs1) [1) Het beeld hingt] + Snachs, doe1) du ute ghincs, [1) toen] + Die heeft si soe1) doen bewaren, [1) zoo] + Dat men binnen .XIIII. jaren + Dijns nye en ghemiste, [1) U nooit miste] + Soe dat yemen daer af wiste. [1) Zoodat niemand er iets van wist] + Maria es soe wel dijn vrient, + Si heeft altoes vor die ghedient + Min no meer na dijn ghelike,1) [1) Geheel in uwe gedaante] + Dat heeft de vrouwe van hemelrike, + Sonderse1) dor2) di ghedaen. [1) Zondares 2) voor] + Si heet1) di inden cloester gaen; [1) beveelt] + Du en vints nyeman1) op dijn bedde [1) Gij vindt niemand] + Hets1) van Gode dat ic di quedde2) [1) Het is 2) aanspreek] + +Beatrijs, ontwaakt, twijfelt eraan, of het niet de duivel was, die haar +met bedrieglijk-hemelsche stem heeft toegesproken, om haar daardoor des +te dieper in het verderf te storten. Zij smeekt daarom God, dat indien +die stem waarlijk van Zijnentwege en ten goede tot haar kwam, zij zich +andermaal en ten derden male haar doe hooren. Dit gebeurt, weer verneemt +zij het troostend bevel, maar zij durft nog niet, zij kan het nog niet +wagen: de zaligheid en het wonder zijn haar te groot. Ten derden nacht +blijft zij nu wàken, en dan, terwijl [p.256] zich de nu veel dringender +bevelende stem weer doet hooren, wordt tevens de kamer van een geweldig +licht vervuld. Nu twijfelt zij niet langer, en dan schrijft de +eenvoudig-zuivere dichter dit stukje, waarvan ik u het schoonste en +diepst-ontroerende cursiveeren zal. + + Si seide: "Nu en darf mi1) niet twien2) [1) Nu mag niet ik meer 2) twijfelen] + Dese stemme comt van Gode, + Ende es1) der maghet Marien bode, [1) is] + Dat wetic1) nu sonder hone; [1) weet ik] + Si comt met lichte soe scone. + Nu en willic1) des niet laten: [1) wil ik] + Ic wille mi inden cloester maken; + Ic saelt1) oec2) doen, in goeden trouwen, [1) zal het 2) ook] + Opten troest1) van onser vrouwen2) [1) Met volkomen betrouwen op 2) Onze Lieve Vrouwe] + Ende wille mijn kinder beide gader + Bevelen Gode onsen Vader: + Hi salse wel bewaeren." + Doe toeeh si ute1) al sonder sparen2) [1) Toen trok zij uit 2) dralen] + Haer cleder, daer sise met decte1) [1) waarmee zij hen dekte] + Liselike1) dat sise niet en wede. [1) Zachtjes] + Si cussesse1) beide aen2) haren2) mont; [1) kuste hen 2) 2) op hun] + Si seide: "Kinder, blijft ghesont: + Op den troest van onser vrouwen1) [1) Mij verlatend op onze Lieve Vrouwe] + Latic1) U hier in goeder trouwen; [1) Laat ik] + En hadde si mi niet verbeden,1) [1) Hadde zij het mij niet zoo overredend bevolen] + Ic en hadde u niet begheven1) [1) niet verlaten] + Om al tgoet1) dat Rome heeft1) binnen."2) [1) den rijkdom 2) bezit]. + +De dichter, zien wij dus, is er in geslaagd, op zijne eenvoudige en +naïeve wijze, de moederliefde, in beeld en handeling, zoowel te +midden van leed en vernedering, als te midden der overweldigende glans +eener goddelijke en miraculeuse redding, voor ons te doen leven. Zijn +opge-togenheid over de gòddelijke liefde heeft hem de smartelijke +vreugde noch den adeldom van de mènschelijke doen vergeten. Er is geen +grooter lof voor een dichter noch een mensch....-- + +[p.257] De volgende maal zullen wij de behandeling dezer Beatrijs ten +einde brengen--er volgt nog veel schoons--laat mij thans nog even +beproeven te doen wat ik straks beloofde. Ik zei: er is een religieuse +denksfeer in de hoogst-veredelde godsdiensten, waar de begrippen +"zonde", "straf" en "belooning" vale uiterlijkheden worden, een vergane +kleedij. En ik zou pogen U tot dit alles iets nader te brengen.--Welnu: +beproeft eens alles wat bestaat als uw gelijken te zien; poogt eens +U-zelf, gedurende weinige oogenblikken, van uw eerbied voor uwe +leiders en geestelijk-meerderen te ontdoen; poogt U-zelf van uwe +geringschatting voor uw minderen te ontdoen; denk aan niets, niets +anders, dan dat zij leven als gij, onderhevig aan ziekte zijn als +gij, speelballen van het lot zijn als gij; zie dan buiten den +geweldigen ring der menschheid naar de nog talrijker wezens, de dieren +en de planten die haar, òpstijgend en zich rekkend naar de levenszon, +omringen: weer ziet ge hetzelfde, zij leven als gij, zij sterven als +gij. Wat ziet ge dus als datgene, waarin zij alle samenkomen? Het +leven, de dood en de afhankelijkheid, niet waar? En wat ziet gij +als hunne onderlinge verschillen? Een, grovere of fijnere, +gradueering van hunne vermogens niet waar? Den een--bepalen we ons nu +tot de menschheid--noemt gij dwaas; den ander verstandig; een derde +wijs. Maar allen bij elkaar, de machtigen en de geringen, trots al hunne +onderlinge verschillen, ziet ge nu toch niet anders dan als heel kleine +kinderen, in de armen van dien éénen, oneindigen God-Vader, het Leven. +Denkt U nu eens, dat dit Goddelijke Leven de altijd door werkende +evolutionnaire tendenz heeft: van den dwaas een verstandige, van den +verstandige een wijze te maken; dat het Leven daartoe allerlei middelen +aanwendt, die òns aangenaam of omaangenaam aandoen; ja dat het +Leven-zelf met dat doel héél ons actief-zijn en heel ons +passief-zijn onverwrikbaar predestineert. En dan ziet ge plots en +duidelijk, dat wat wij "straf" noemden, slechts een van die òns +onaangename middelen ter opvoeding, ter verhooging, en nièts +ànders, is, en wat wij "belooning" noemden: een van die òns aangename +middelen, evenzeer ter opvoeding en verhooging en tot nièts ànders. En +hieruit begrijpt ge tevens [p.258] dat de termen "straf" en "belooning", +voor zoover men ze niet afgescheiden van het begrip "vergelden" kan +denken, hier ònjuiste termen zijn: het Leven vergeldt niet, dat doet +slechts de wraakgierige, of gevleide, of dankbare mensch. Het Leven +kent ook geen "zonden" en "deugden." Het kènt niet anders dan graden +van ontwikkeling, die in hoogere graden moeten overgaan; het wil +niet anders dan: groei. + +Ongetwijfeld, ge bemerkt 't allicht nu reeds: hier rijzen tallooze +vragen, hier doemen tallooze moeielijkheden op. Welnu, ik wensch U, +moogt gij spoedig zoozeer groeien, dat gij U met hart en ziel aan het +vinden van een antwoord-voor-Uzelf wijden wilt.--Allicht zult ge nu +intusschen hebben begrepen--wat kan ik voor U zijn, als ge mij niet +kent?--dat wanneer ik, een aanhanger van deze religieuse en wijsgeerige +denkwijze, mij in de verhoudingen van: "straf", "belooning", "zonde" en +"genade" verdiep, ik dat alleen doe, om het wezen van een ander te +begrijpen, zooals hier dat van onzen middeleeuwschen dichter, maar dat +voor mij deze begrippen hebben afgedaan. + + + * * * * * + + +IIIb + + +"Hoort wes (wat) si sal beghinnen," zegt nu onze dichter, na te hebben +verhaald, hoe Beatrijs hare kinderen verlaat, om zich naar het klooster +te begeven. En plots glimlachte mijne Verbeelding, en ik antwoordde den +dichter: "Ik hoor, maar--ik kan er u niet voor instaan, dat ook al die +vrienden, die ù ten deele door mìj heen hooren, nog naar U luisteren. +Gij moet namelijk wel weten, lieve Meester, dat zij--droevig gezwegen +van het vele andere, dat hen van U scheidt!--nog wel wat anders te +overdenken hebben in dezen treurigen tijd dan een schoon gedicht. Gij +kùnt er geen flauw begrip van hebben, o Zeer Zuivere, die allicht reeds +eeuwen in de stralende stilte van uw hemelschen droom aan de voeten van +Ruusbroec zit en naar zijne geheimenissen-onderrichtende stem hoort--gij +kunt er geen flaùw begrip van hebben in welk eene troebele +verwarring-der-duisternis wij leven.... "Welnu," onderbreekt gij, +onverfijnde-verfijnde, mij eensklaps schalk, [p.259] "den luister van +mijn licht ontbreekt 't dan althans aan donkeren achtergrond niet!" Ach, +lieve Meester, is mijn wederwoord, nu het U behaagt te schertsen, zie ik +U wel waarlijk als een, die te lang reeds in den hemel leeft, dan dat +hem de nooden der aarde, hoe goed hij ze vroeger ook kende, niet verre +en vreemde zouden geworden zijn. Niet elk licht brengt verlichting in de +aardsche sfeer.... En zoudt gij U dat niet herinneren?... Denk eens aan +de machtige kathedralen van uw tijd.... Als het er avondde en, gelijk +oogleden over slapensreede oogen, de nacht er over het lichten der +kleuren, het juweel- en goud-spiegelen der beelden en altaren was +gedaald, hoe zwak alhoewel schoon, hoe onmachtig en toch licht, blonken +dan al die teer-gele vlammetjes in hunne kleine heiligen-aureolen.... +Gedenk dat, lieve dichter, en aanzie dan, hoe een schoon en +teer-wiegelend droomlichtje als het uwe nu eenzaam brandt in de +volksziel van mijn tijd ... een ziel die een kathedraal is, vol +droomende en wakende kleuren, kleuren van winter- en lente-hemels, van +stille en storm-zeeën; vol zinrijke beelden, juweel-bestarde altaren, +nissen vol geheimenis, pilaren vol kracht ... terwijl toch, door de +duisternis, waarmee reeds overlangen tijd de maatschappij-nacht dit +alles overdekt, niemand haar volle schoonheid en weidschheid kent, haar +biddende spitsbogen noch haar wondere vensters, die van het zonlicht, +zoo hen dat maar kon bestreden, een eigen schoon-spelende kleurenbrand +zouden maken.... Ja erger: zij zelve vangt nauw aan zich te kennen, en +dacht zich--zie deze tragedie, dichter--tot vóór geringen tijd een +werkplaats, gebouwd om dag en nacht te dreunen van het zwoegen.... en +nòg kent zij haar aangeboren-gebedgestalte niet en al de opstrevende +hemelbestormende houdingen van haar lichaam, haar hemel-indringende +hoogte en blanke spits.... De klare droomen van haar vensterbeelden zijn +haar tot chimaera's geworden.... En dáárin, in dat donkere paleis, staat +Gij nu teer te branden in uw heiligen-aureool.... Dichter, ik zeg U: ik +weet niet of de zielen mijner vrienden naar U hooren, want die alle zijn +deeltjes, schóóne deeltjes van die kathedraal, doch kennen van wege den +nacht hun waarde en schoonheid niet.... Maar ga Gij maar onverdroten +[p.260] verdroten voort ook dáár te branden ... wellicht, wellicht ... +wie weet ... komen er eenigen tot een aanvang van zelfkennis bij uw +eenzaam lichtje ... ik zal wel uw glans-blije kandelaar zijn ... ja, was +dit mijn gesprek met U niet, als dat wat de vlam en de blaker samen +voeren in de been en weer bevende sprankeling tusschen het +glim-beschenen koper en het stralende licht?...-- + + * * * * * + +Dit was mijn gesprek met den dichter, gij waart het onderwerp, vrienden, +zooals ge ziet. Beloon het met nog een weinig aandacht voor zijn +slotwoord....-- + +Beatrijs is nu moederziel alleen in den stillen nacht kloosterwaarts +getogen. Zij komt aan in denzelfden boomgaard, waar ze haar wereldschen +tocht begon. Zoodra zij zich binnen de muren bevindt--de poort vond zij +geopend--dankt zij Maria innig. Zij vindt alles op zijn plaats, haar +kleeren en schoenen; de sleutels van de sacristie vindt zij terug voor +het Onze-Lieve-Vrouwe-beeld, waar zij ze veertien jaar geleden had +gehangen; zij ziet hoe alles wel verzorgd is, de lampen branden overal +in de kerk; en nadat ze nu de gebedenboeken elk op zijn plaats heeft +gelegd, bidt zij nog tot Maria, of Die haar en hare kinderen, die zij in +zoo zwaar verdriet in het huis van een vreemde moest achterlaten, voor +alle kwaad mocht behoeden. En ... maar neen, het volgende is te +stemmingsvol in het oorspronkelijk dicht, dan dat ik 't U niet weer even +zou overschrijven: + + Bin dien1) was die nacht tegaen [1) Intusschen] + Dat dorloy1) begonste slaen, [1) uurwerk] + Daermen middernacht bi kinde1) [1) kende] + Si nam dat clocseel1) biden1) inde1) [1) 1) 1) het klokketouw bij het eind] + Ende luude1) metten so wel te tide,2) [1) luidde de metten 2) op den juisten tijd] + Dat sijt1) hoerden in allen siden.2) [1) zij het 2) overal] + Die boven opten1) dormter2) laghen [1) op de 2) slaapzaal] + Die quamen alle sonder traghen1) [1) te talmen] + Van den dormter ghemene.1) [1) te zamen] + Sine1) wisten hier af groot no2) clene. [1) Zij 2) noch] + [p.261] Si bleef inden cloester haren tijt + Sonder lachter1) ende verwijt; [1) schande] + Maria hadde ghedient voer1) hare [1) voor] + Ghelijc of sijt1) selve ware. [1) zij het] + Dus was die sonderse1) bekeert [1) zondares] + Maria te love, die men eert, + Der maghet1) van hemelrike, [1) maagd] + Die altoes ghetrouwelike + Haren vrient staet1) in1) staden1) [1) 1) 1) bijstaat] + Alsi1) in node2) sijn verladen.3) [1) Als die 2) door nood 3) zijn bezwaard] + +En let nu eens op, hoe verrukkelijk eenvoudig, hoe schoon naïef, onze +dichter, in mijn eerste cursief, nu verder vertelt: + + Deze joffrouwe, daer1) ik af las1) [1) 1) waarvan ik vertelde] + Es1) nonne alsi te voren was. [1) Is] + Nu en willic vergheten niet + Haer tweer1) kindere, die sie liet [1) twee] + Ter weduwenhuus1) in groter noet2). [) In het huis der weduwe 2) nood] + Si en hadden ghelt noch broet.1) [1) brood] + Ic en can U niet vermonden,1) [1) verhalen] + Doe1) si haer2) moeder niet en vonden, [1) Toen 2) hun] + Wat groter rouwe datsi dreven. + Die weduwe ghincker1) sitten1) neven1) [1) 1) 1) ging naast ze zitten] + Si hadder op ontfermenisse1) [1) Zy had medelijden met hen] + Si seide: "Ic wille toter1) abdisse1) [1) 1) naar de abdis] + Gaen met desen .ij.1) kinden, [1) twee] + God sal hare int1) herte sinden 2) [1) in het 1) zenden, d.w.z.: God zal de gedachte in haar opwekken.] + Dat si hen goet sal doen." + +De brave vrouw, in het klooster gekomen, vindt inderdaad de abdis +onmiddellijk bereid, naar het verhaal van haar zonderling wedervaren te +luisteren: hoe deze kinderen door een onbekende vrouw die met hen 's +nachts bij haar onderdak had gevonden, verlaten zijn. De abdis belooft +haar voor hen te zullen zorgen: de vrouw moet ze maar in haar huis +houden, maar kan alles wat zij noodig hebben, dagelijks van het klooster +laten halen. Beatrijs, die, zooals van zelf spreekt, dit alles [p.262] +verneemt, voelt zich gelukkig, dat ook dit ten goede is geschikt en zij +niet langer met zorg en angst aan hare kinderen hoeft te denken. +Maar--zij lijdt zeer hevig onder iets anders: + + Menech suchten ende beven + Hadsi1) nacht ende dach; [1) had zij] + Want haer die rouwe1) int herte2), lach3) [1) berouw 2) in het hart 3) lag] + Van haren quaden sonden, + Die si niet en dorste1) vermonden2) [1) durfde 2) vertellen, mondeling openbaren] + Ghenen mensche, no1) ontdecken, [1) noch] + No in dichten1) oeck vertrecken.1) [1) 1) Noch op schrift te openbaren] + +Het is ongetwijfeld waar, dat, naar men heeft gezegd, de dichter, reeds +door zoo zwaren nadruk te leggen op de behoefte van Beatrijs om een +ander deelgenoot van haar geestelijken nood te maken, de onmisbaarheid +van de biecht heeft willen aantoonen, en, daar in zijn tijd de +biechtverplichting door de geloovigen niet bijster stipt zou zijn +nagekomen, de menschen heeft willen aansporen, vooral door het geen +verder in zijn gedicht volgt, dat wel te doen. Maar daarom schijnt het +mij ook niet overbodig, hieraan toe te voegen, dat deze "tendentieuze" +invoeging niet alleen zijn dichtwerk niet heeft geschaad, maar het +zelfs aanmerkelijk ten goede is gekomen--waarvan zoo dadelijk het +bewijs --'t geen dan ook niet anders kon. Indien--om 't zeer kort te +zeggen en hier geen literair-aestetische theorieën aan te snijden, welke +al te zwaar verteerbaar zouden kunnen blijken--indien een zekere +levensbeschouwing zoo door een mensch is doorleefd en +geasssimileerd, dat zij als 't ware tot vleesch en bloed van zijn +wezen is geworden, dan vloeit het belijden, het verdedigen en dus in +zekeren zin: propageeren daarvan, van zelf en natuurlijk uit zijn +wezen voort; dan is dat voor dien mensch niets anders, dan zelfverweer +en zelfbestendiging, en doet het zich, zoo hij kunstenaar is, even +van zelf en vaak onbewuster wijze in zijn werk gelden, als de +rhythmiek van zijn ademhaling, als, kortom, àl zijne eigenschappen van +geest en gemoed, die sterk genoeg [p.263] zijn, om hunne scheppende +aequivalenten aan te kunnen trekken. En niet het uitvieren maar juist +het onderdrukken van den daarmede verbonden scheppenden drang zou dan +een kunst<ibedervende tendenz, van de lagere persoonlijkheid, in het +werk brengen!--Een dergelijke tot bloed en vleesch geworden +levensbeschouwing nu was voor onzen dichter ongetwijfeld de +religieus-katholieke, en derhalve een pleidooi voor het instituut van +de biecht eene even zuiver natuurlijke uiting van zijn wezen, als zijn +ademhaling. Gelijk die ademhaling in de persoonlijke-rhythmiek der +verzen, kwam die levensbeschouwing in de scheppende groepeering der +verhaal-feiten en de psycholiek voor den dag! En: daar diezelfde +levensbeschouwing zoo een bijzonder-sterk en diep-wortelend deel van +zijn wezen was, kwam haar zich-naar-voren-dringen zelfs het werk ten +gòede, gelijk ik zei; verwekte zij die eigenaardige vurig-scherpe +doordringings- en verbeeldings-macht, die een schepper hooger schoon dan +ooit doet baren. Ik zei: "waarvan zoo dadelijk het bewijs." Ziehier: + + Hierna quam op enen dach + Een abt, diese te visenteerne1) plach1) [1) 1) gewoon was te bezoeken] + Eenwerf 1) binnen den jare, [1) een maal] + Om te vernemene oft daer ware + Enech lachterlike gherochte,1) [1) Een schandelijk gerucht] + Daersi blame af hebben mochten.1) [1) Dat hen in opspraak zou kunnen brengen] + Sdages1) als hire2) comen was [1) Den dag 1) dat hij] + Lach1) die sonderse2) ende las [1) Lag 2) de zondares] + Inden coer1) haer ghebet, [1) Koor] + In groter twivelingen1) met.2) [1) Tweestrijd 2) mede, bovendien] + Die duvel becorese1) metter scame [1) bracht haar in verzoeking] + Dat si haer sondelike1) blame [1) zondige] + Vore den abt niet en soudebringen. + Alsi lach1) inder bedinghen2) [1) lag 2) gebed] + Sach1) si hoe dat neven haer leet2) [1) zag 2) voorbijging] + Een jonghelinc met witten ghecleet; + Hi droech in sinen arm al bloet1) [1) bloot] + Een kint, dat dochte1) haar wesen1) doet,1) [1) 1) 1) naar zy dacht, dood was] + [p.264] Die jonghelinc warp1) op ende neder [1) wierp] + Enen appel ende vinken1) weder [1) ving hem] + Vor tkint, ende maecte spel. + Dit versach die nonne wel, + Daer si in haer ghebede lach,1) [1) lag] + Si seide: "Vrient, oft wesen mach + Ende of ghi comen sijt van Gode, + Soe1) manic2) U bi sinen gheboden [1) Zoo 2) bezweer ik] + Dat ghi mi segt ende niet en heelt1) [1) verheelt] + Waerom ghi voer dat kint speelt + Metten sconen appel roet1) [1) rood] + Ende het leit in uwen arm doet:1) [1) dood] + U spel en helpt hem niet een1) haer."1) [1) 1) geen zier] + --"Seker, nonne ghi segt waer: + En weet niet van minen spele, + Weder1) luttel nochte1) vele: [1) Noch 1) noch] + Hets1) doet2) en hoert3) no4) en siet. [1) Het is 2) dood 3) hoort 4) noch] + Al des ghelike1) en weet God niet [1) Welnu evenmin] + Dat ghi leest1) ende vast; [1) bidt] + Dat en helpt U niet een bast1) [1) Dat alles is van volstrekt geen waarde]. + Mets al verloren pine1) [1) moeite] + Dat ghi neemt discipline1) [1) Dat ge U kastijdt] + Ghi sijt in sonden soe1) versmoert1) [1) zoo versmoord] + Dat God U beden niet en hoert1) [1) hoort] + Boven in sijn rike. + Ic rade U: haestelike1) [1) haastiglijk] + Gaet ten abt uwen vader + Ende verteelt hem algader + U sonden al sonder lieghen. + Laet U den duvel niet bedrieghen. + Die abt sal U absolveeren1) [1) absolutie geven] + Van den sonden die U deren; + Eest1) dat ghise2) niet en wilt spreken [1) Mocht het zijn 2) gij ze] + God salse swaerlike an U wreken." + +De vier regels van mijn eerste cursief heb ik aldus laten zetten, om U +opmerkzaam te maken tegelijkertijd èn op de aansporing tot nakoming der +biechtverplichting, die daarin ligt, èn op de voortreffelijke +psychologiek van onzen dichter, maar het tweede cursief bedoelt uw +[p.265] aandacht te trekken naar die prachtige allegorische voorstelling +van den jongeling, die voor een in zijn armen liggend dood kind met een +appel speelt. Die voorstelling is ook plastisch zoo voortreffelijk--en +met hoe eenvoudige middelen is dit bereikt--dat ik het gelijk een van +ouderdom kleur-verdiept schilderij voor mij zie. Het is overigens een +echt-middeleeuwsch, ingewikkeld-symbolisch tafereel. Voel eens de +tijdsverwantschap ervan--in de laatste cursieven van het volgend +citaat--met een sonnet van den wereldgrooten en nog heden ten dage in de +ziel zijns volks levenden Dante Alighieri. (In de voortreffelijke +vertaling van Van Suchtelen--uit Het Nieuwe Leven--): + + Elk edel hart, dat juist der liefde gloed,[4] + Tot voor welks aanschijn deze woorden dwalen-- + Opdat het mij zijn meening moog verhalen-- + In naam van Amor, zijnen Heer, mijn groet! + + Reeds henen was dra 't derde deel gespoed + Der uren waarin alle sterren stralen, + Toen plotseling Amor tot mij neer kwam dalen, + Zoo, dat herinnering nog mij beven doet. + + Vol vreugde scheen hij me eerst terwijl zijn handen<i/> + Droegen mijn hart, en in zijn armen had + Hij mijn Meestres, sluimrend in lichtrood kleed; + + Toen riep hij haar; en van mijn hart dat brandde, + Zag ic hoe zij schuchter, schoon gehoorzaam, at.... + En klagend vlood hij als in bitter leed. + +In mijn derde cursief--in het Beatrijs-citaat, wel te +verstaan--vindt ge de verklaring van de symbolische voorstelling. Het is +alles niet dan zuiver schoon en zuiver natuurlijk: Beatrijs is een arm +ongelukkig menschenkind, dat de wroegende herinnering aan hare zonde een +ander openbaren moet. En de jongeling, de engel ... wel wat zou +[p.266] wel natuurlijker voor een engel uit den katholieken hemel +kùnnen zijn, dan een dergelijke ongelukkige op de biecht te wijzen: niet +minder eene werkelijke verlossing dan een verplichting voor +haar?--Beatrijs overwint dan haar schaamte en biecht den abt haar +misdrijf en miraculeuze redding; deze geeft haar absolutie en zegt dan +(en let nu eens op hoe voortreffelijk-compositorisch ook, dit +gedicht is opgebouwd!): + + Hi seide: "Ic sal in een sermoen1) [1) preek] + U biechte openbare seggen, + Ende dat soe1) wiselike2) beleggen,3) [1) Zoo 2) wijselijk 3) daarheen leiden] + Dat ghi ende U kinder mede + Nemmermeer1) te ghere stede2) [1) nooit 2) in geen enkel opzicht] + Ghen lachter1) en selt2) ghecrigen,2) [1) schande 2) 2) zult oploopen] + Het ware onrecht soudement1) swigen, [1) zou men het] + Die scone miracle, die ons here + Dede doer siere moeder ere.1) [1) Deed ter eere zijner Moeder] + Ic saelt1) orconden2) over al; [1) zal het 2) verkondigen] + Ic hope datter nog bi sal + Menech sondare bekeren + Ende onserlieven vrouwen eren." + +Ik heette U erop te letten, hoe in mijn citaat iets +voortreffelijk-compositorisch voor den dag zou treden. En +natuurlijk--gij zaagt het reeds in mijn cursief. De vraag zoude immers +geblèven zijn--een gewichtige vraag voor onzen dichter, voor wien het +schrijven van dit gedicht, niet "slechts" het scheppen van een kunstwerk +was, maar veel meer dan dat: het verheerlijken der heilige +Moeder-Maagd--hoe werd dit mirakel ooit bekend aan anderen, hoe kòn 't +aan anderen bekend zijn geworden, waar het toch juist uitteraard een +geheim tusschen de Goddelijke en de begenadigde vrouw was? En ziedaar de +oplossing: de psychologische en religieuze noodzakelijkheid van de +biecht voor Beatrijs, èn een biechtvader, die het zóó weet te plooien, +dat hij, zonder het biechtgeheim te schenden, toch der wereld de +troostende en stichtende wetenschap van het mirakel schenken kan. Mooier +het-een-uit-het-ander-gegroeid had het waarlijk niet gekund!--het +naïef schoone slot: + +[p.267] + Hi--de abt, v.C.--deet verstaan den covende,1) [1) klooster] + Eer hi thuuswaert1) weder wende, [1 huiswaarts] + Hoe1) ere1) nonnen was gesciet; [1) wat eene] + Maer sine wisten niet + Wie si was; het bleef verholen. + Die abt voer1) Gode volen2) [1 reed heen 2) God bevolen] + Der nonnen kinder nam hi beide + Ende vorese1) in sein gheleide. [1) voerde hen mede] + Grau abijt1) dedi hen an, [1) Het grauwe kleed] + Ende si werden goede man. + Haer moeder hiet Beatrijs. + Loef Gode ende prijs, + Ende Maria, die God soghede1) [1) zoogde] + Ende dese scone miracle toghede.1) [1) toonde, d.i.: deed gebeuren] + Si halp1) haer uut alre2) noet.2) [1) hielp 2) 2) al haar nood] + Nu bidden wi alle, cleine ende groet,1) [1) groot] + Die dese miracle horen lesen, + Dat Maria moete wesen + Ons vorsprake int soete dal, + Daer God die werelt doemen1) sal [1) oordeelen] + Amen. + +Prachtig niet waar, dat door mij gecursiveerde: in de eerste twee +regels: de evocatie van dien biddenden kring, "klein en groot"--ziè +jelui 't wel?--als zoo'n prentje, een miniatuurtje van een primitieve in +een antiek brevier? En hóórt ge wel, die berustende donkere, als +knielend-afwachtende orgelmuziek der drie laatste regels?...--Welnu, +loonde het genot de moeite niet?... Ja, zoo gaat 't nu eenmaal: nù spijt +'t U allicht dat de duikklok, waarin wij ter diepte der tijdzee +onderdoken, reeds wordt opgehaald.... Wij naderen de oppervlakte weer, +de lucht van ònzen tijd zullen wij daar onmiddellijk inademen .... Maar +in elk geval, onze kostbare parelen en vreemde planten hebben wij toch +uit de diepte meegevoerd....--En terwijl wij Boutens' "Beatrijs" gaan +lezen, zullen wij zien ... nu en dan, en vergelijkend ... naar die +parelen en naar die planten....-- + + +Noot: + +[4] Hier is de vertaling duister. Het oorspronkelijke heeft: A +ciascun'alma presa e gentil core hetgeen beteekent: Aan elke verliefde +ziel en edel hart. + + + * * * * * + + +IV + +P.C. Boutens' Beatrijs + + +Als een mensch zich-zelven moe wordt; als hij een afkeer van zichzelf +krijgt; als al datgene wat tot dan zijn trots, zijn geluk, zijn hoogste +doel was, hem plots een ledigheid, een grauwte, een vertwijfeling en een +doellóósheid blijkt; als al datgene wat hem als zijn leven-zelf was, hem +als hèt levenlooze verschijnt--dàn, indien hij sterk en jong is en nog +niet het passieve van den uitgeleefde en welhaast-stervende heeft, dan +wendt hij zich meerendeels om troost, om een nieuw ideaal, tot het +tegengestelde van het oude, van alles wat hij vroeger zoo diep heeft +liefgehad. En gelijk de menschen, zóó de tijd, ja: méér dan de menschen +aldus de tijd, want betrekkelijk zelden schijnt deze--ofschoon ook dat +wel eens gebeurt--te sterven, d.w.z.: breekt abrupt af en wordt +opgevolgd door een, die een ander is dan hij, met als uitvaart-en +geboortklok-bronzen-donder een stormend luien als van de Fransche +revolutie tusschen beide in. En als zulk een tijd, zooals ik reeds zei: +schìjnt te sterven, welnu en inderdaad, dan is 't ook niet meer dan +schijn. Het was maar dat geweldig klokken-gebimbam, dat die illusie +bij ons wekte. Is dat verklonken, is de revolutie voorbij, dan blijkt +wel de tijd toch niet te zijn opgevolgd door een ander, maar hij +zelf is 't, die voortleeft, hij de onder een nieuwen schijn nog in zoo +òverveel òude, hij die is gegroeid, opgebloeid, òf als gekrompen, als +verminkt--hij dezèlfde. Ons geloof in revoluties, als--versta wel:--het +als-bij-tooverslag-alles-veranderende, is mede, dunkt mij, in ons +ontstaan, door ons onbewust verwarren van wat in ons-zelf noodzakelijk +en goed is met dat wat voor de menschheid het goede mag heeten. De +menschenziel heeft, als al het individueele leven, dat zij om zich heen +ziet, den dood noodig, voor haar eigen ontwikkeling--en zoo zij dit nog +niet inziet, dan begrijpt zij toch: voor de ontwikkeling van haar +soort--den dood: dat is haar revolutie, en derhalve concludeeren +[p.269] wij onbewust: ook dat sociaal en cultureel geheel, dat we "een +tijd" noemen, heeft dien dood: die revolutie van noode. Maar zooals ik +reeds zei: óók zelfs die schijn-dood ontbreekt bij den tijd bijna +geheel, en als hij zich-zelf moe geworden is, als hij een afkeer van +zich-zelf krijgt, dan wendt ook hij zich om troost en verheffing naar +een nieuw ideaal, en al de niet-uitgeleefden, al de niet welhaast +stervenden, allen, die werkelijk geestelijk leven in zich hebben, wenden +zich en zoeken mèt hem.... Op de wijde levenszee wapperen en keeren dan +al die duizenden kleinere en grootere vaantjes, in dien dwingenden +wentelstorm des tijds, waarvan te nauwer nood één opperst-wijs en +veelwetend menschenkind kan berekenen, waaruit hij ontstond en waaròm +hij juist dàn opstak.... En evenwel, al die menschen, die zich wenden +mèt de wending des tijds, doen dat niet met het zelfde verlangen, +dezelfde hoop. Zij hebben vaak één schoonheid gemeen--anders dan het +enkele individu, van persóónlijke onlust bevangen--: dat hunne zielen, +niet-egoistisch, open stonden voor de nooden van den tijd, dat die de +hunne zijn geworden; diè schoonheid hebben zij gemeen, maar niet +hetzelfde inzicht in: hòe die nooden zijn te verhelpen. De proletariërs, +hatend het oude, dat hun niets dan druk en ellende heeft gebracht, +waarin zij geen schoonheid kunnen ontdekken, omdat het hùn nooit als +zacht en schoon verscheen, en de anderen er zich wel ter dege voor +hebben behoed den misdeelden te zeggen, hoe schoon het voor de +gelukkigen was--de Proletariers willen liefst volkomen afrekening +daarmede, zij keeren zich tot een visioen, dat is zooals nog niets +was. Hing het van hun wil alleen af, zij namen slechts dàt mee van het +oude, waarvan zij voelen, dat het 't oude-zelf vijandig is. Zoo werd +datzelfde beunhazig, Multatuliaansch filosofisch-materialisme, waarover +ik vroeger sprak, intuïtief door hen zoo geestdriftig omhelsd, omdat het +een machtig vijand van den kerk-dwang en de kerk-verdomming was, +den dwang en verdomming, die het taaist, het huichelachtigst en het +langst het proletariaat zullen pogen te knechten. Intuïtief namen +zij het mede, geestdriftig als ware dat-zelf hun doel; maar +langzamerhand, als zij verstandelijk gaan begrijpen, als zij logisch +[p.270] gaan dènken, dan blijkt dit "doel" hun maar een middel tot het +echte doel te zijn, ja: slechts een middeltje, een dat op de koop toe +zóó, zonder verbetering, niet is te gebruiken. En ook die verbetering, +die veredeling waren wij zoo gelukkig zich te zien voltrekken: in den +geest van de besten hunner verandert die onbekookte "filosofie" in een +drang, om nauwkeurig met de werkelijkheidsfeiten rekening te houden, +om empirisch te werk te gaan--de phrase, het geschetter verachten zij. +Groote winst ongetwijfeld, al blijft hun vaak en lang het nadeel van een +onoverwinnelijken weerzin tegen alle speculatieve en zich met het +bovenzinnelijke moeiende ideologieën. Hun geluksvisioen toetsen zij aan +de werkelijkheid, voortdurend, dag aan dag en uur aan uur, en als zij +iets hebben gemaakt, dat op een deeltje van hun ideaal wel lijkt, maar +het niet is, dan zeggen ze: "neen 't is het niet, het deugt niet." Al +dwingt hun de werkelijkheid het minst-kwade van twee kwaden te +kiezen--zij hèbben een klaren blik gewonnen en die heeft hun geleerd een +hekel aan surrogaten te hebben.--Anders de bourgeoisie in den +kenterenden tijd: diegenen onder haar--op enkele zéér sterk-geestelijke, +met het proletariaat medetrekkenden na--die van het heden àf willen, +omdat het hen onbevredigd laat, omdat zij er zich door voelen besmeurd; +hun verlangen gaat, nu zij iets anders willen, niet naar iets +geheel-nieuws--daarvoor zijn zij aan dat oude, dat hun zooveel geluk +en schoonheid heeft gebracht, te zeer verknocht--maar het gaat naar het +goede en schoone van het oude (het liefst zéér oude: vèr vóór hun +heden), 't welk ze, uit het oude geheel gesneden, tot iets nieuws willen +fatsoeneeren, dat de distinctievolle bekoring van het voorbije toch niet +mist. Hun geest, door afstamming en cultuur vaak, bewust of onbewust, +reactionnair en retrogade, acht het heden, dat hem niet bevredigt, +niet een verdere ontwikkeling zooals zij gaan moest, van het +verleden, en waarvan de nadeelen en gebreken wéér door een verdere +ontwikkeling in de toekomst zullen moeten opgeheven worden, maar hij +acht dat heden een verbastering van dat verleden en wil dáárheen +terug. Zien de socioloog en de politicus de uitwerking dezer +geestesgesteldheid in het economisch en staatkundig leven, de [p.271] +letterkundige ziet haar niet minder sterk in de literatuur, maar het +niet geringe voordeel, dat den laatstgenoemde boven de eersten te beurt +valt is dat hij vaak een toch zeer zeker schoone uitwerking ziet, en +de socioloog en politicus zelden of nooit iets anders dan een +leelijke. En van dat wedervaren van den literator, ga ik u nu een +voorbeeld geven, want de geest van Boutens als dichter van de +Beatrijs, is een van die retrogade en naar het héél oude verleden +tastende geesten, en als zoodanig heeft zijn aard zich volledig èn ook +in zeer treffende schoonheid in dit zijn werk geuit. Duidelijk +aantoonbaar, ziet men hem in dit gedicht naar het oude grijpen, en een +schoon, hem passend deel daaruit snijden en tot iets nieuws +fatsoeneeren. Immers aldus zit de zaak in elkaar--en nu moet ge eens +extra goed opletten, want ik geef u nu als 't ware het program voor, +de samenvatting der vergelijkende analyse, welke volgen zal--: de +middeleeuwsche mirakelenverzameling, waarvan de Beatrijs-legende deel +uitmaakt, was een compilatie van verhalen aan wier historische +waarachtigheid de schrijver-zelf zoowel als het overgroote meerendeel +zijner middeleeuwsche lezers even zeker geloofden, als gij, +bijvoorbeeld, aan het bestaan van uw lichaam. En onder hen, die onze +legende hoorden of lazen, behoorde ook de dichter van de Sproke van +Beatrijs, waarmede gij in mijn vorige artikelen hebt kennis gemaakt. En +zooals nu al zijn tijdgenooten, die het verhaal hadden gelezen, er vast +in geloofden en er hun godsvrucht door voelden gesterkt en geheven, zóó +precies, zóó en niet anders geloofde ook hij en voelde er zijn +godsvrucht door gesterkt; maar: omdat hij een dichter van nature +was, gebeurde in hem nog iets meerders: uit zijn gestegen religieus +gevoel voelde hij een schoon dichtwerk opzingen en hij schreef die zang +op, wellicht in vreugde om de schoonheid-zelf, die hij voelde te +geven, maar zeker verheugd, omdat hij dit reine offer op het altaar +van zijn God kon leggen. Anders Boutens--ik voel mij er zeker van: als +men Boutens zou vragen: "Gelooft gij er waarlijk aan, dat een houten +beeld door de Moeder Gods in een haar tijdelijk dienend lichaam werd +veranderd (zóó is de in zijn Beatrijs op zich-zelf zeer +schoon-gevonden voorstelling), om [p.272] voor een het klooster +ontweken non de dagelijksche taak waar te nemen?" hij zou moeten +antwoorden: "Daar geloof ik niets van", en zelfs: "Van de historiciteit +van het heele mirakel geloof ik niets." En dat, als men hem dan opnieuw +zou vragen: "Wat gelooft ge dan daaromtrent eigenlijk wel, want uw fraai +gedicht blijkt mij toch zekerlijk in religieus gevoel gedrenkt en er +gansch van doortrokken?" hij allicht dit wederwoord zou geven: "Als ge +mij dat zóó vraagt, kan ik u niet antwoorden; mijn religieus gevoel is +wel diep, maar zal, omdat het toch mijn hééle zijn niet vult--het +verband ervan met mijn rede bijvoorbeeld is uiterst los--den schijn +van een uiterste en vervluchtigende vaagheid niet kunnen ontkomen, +zoodra ik het in preciese, redelijke begripstermen, in plaats van in +beeldende voorstellingen, zou willen kenbaar maken. Ik denk eigenlijk, +dat mijn algemeen religieus geloof meer een soort van neo-katholiek, +vaag mysticisme, een hijgen-naar-geloof is, dan geloof-zelf.... Deze +tijd, ziet ge, stoot mij af; nu strek ik mijn verlangende handen uit +naar de middeleeuwen, en naar het kostbaarste en allerheerlijkste dat +deze bezaten: hun eerlijk, eenvoudig, kinderlijk en hart-diep, +onwrikbaar Godsgeloof en ik zeg mij: de bijzondere vorm van hun +godsgeloof, die kinderlijke vorm, kan de mijne niet zijn, maar het +daarin brandende sentiment moet toch wel sterk verwant, ja gelijksoortig +aan het mijne zijn, en dàt mòet ik nu eenmaal, ook als dichter, uiten +... dàt is mijn lèven.... O, kon ik, zoo sprak ik tot mijzelf, al ware +'t maar één hunner oude vormen van mijn sentiment vol maken en doen +blozen, want om gansch nieuwe vormen, niet vage maar tastbare, te +scheppen, daarvoor schijnt, helaas en helaas, mijn religieus sentiment +weer niet stèrk genoeg te zijn...."--Zóó, denk ik, zou Dr. Boutens +kunnen antwoorden, en dat ik goede redenen heb, aldus te denken, hoop ik +u zoo aanstonds door mijn analyse te bewijzen. Nu eerst dit nog: wat, +dit alles nu eenmaal zoo zijnde, gebeuren moest, gebeurde. Vorm en +inhoud in de kunst, als in de natuur, zijn één. En precies zóó +stevig-tastbaar of onwezenlijk-vaag zal de vorm zijn, als de ziel, +het sentiment, dat zich erin belichaamt, [p.273] stevig-tastbaar of +onwezenlijk-vaag is. Zoo concreet-stevig, zoo tastbaar als het +religieuse sentiment van onzen middeleeuwer was, zoo concreet-stevig, +zoo aarde-leven-vol werd zijn Sproke, en zoo abstract-vaag als het +religieus sentiment van Boutens is, zoo abstract-vaag, zoo +buiten-het-aardeleven-staande werd zijn Beatrijs.--Daar was in de +middeleeuwen een zuiver-blanke, maar grove schotel van gering aardewerk; +daarop lag het Brood-des-Levens; die schotel ging den kring rond, en die +van het Brood aten, vonden ook, in hun verheerlijkende ziening, den +schòtel schoon. Maar onder hen zat een kunstenaar aan, en zijn hart +drong hem, om dien schotel, die zóó heiligen last droeg, met zijn +innigste kunst te versieren. En de etenden vonden den nu versierden +schotel wel schooner dan hij was, maar toch: onvergelijkelijk schooner +en beter en heerlijker nog: het Brood-des-Levens dat hij +droeg....--Zes eeuwen later staat weder een kunstenaar op; hij vindt +de antieke schaal, dier kleuren en beelden schijnen onder het licht van +dezen tijd verwelkt. Toch verstáát hij het sentiment van hem, die eens +ze schilderde. Welnu, ook zijn hart dringt hem bij dezen schoonen +aanblik: hij zal een dergelijke maken en beschilderen die met zijne +verbeelding der zelfde tafereelen.... Nu is zij gereed.... Maar waar is +het Brood-des-Levens, dat op de oude lag?.... Hij bezit 't niet.... Waar +trouwens de kring der etenden, die het onder innerlijk gebed in heilig +genieten zouden nuttigen?.... In deze tijden eet men niet dit Brood. Men +vréét het brood der schamelheid en der rampen, of het brood der rotte +weelde, uit de gore hondenhokken en van de decadent-broze +"eierschaal"-bordjes van het kapitalisme. In deze tijden ìs ook zùlk een +schotel geen gebruiksvoorwerp meer.... die is, ofschoon van modern +maaksel, tè antiek, haha, die is tè snoepig-mooi.... dat is 'n +wàndbord,dat hangt men aan den muur.... En zóó kwàm hij dan ook te +hangen; in het literaire salonnetje van meneer A., in 't geurig +boudoirtj'e van Mevrouw B., en overal in de doddige werkkamertjes van de +hoogere-burgertjes en gymnasiastjes Dela, Rie en Loes, waar-ie 't zoo +verrukkelijk "doet" naast 't portret van dien dirigent met den +interessànten kop, op wien nu lètterlijk iedereen verliefd +is....--Helaas ... armoede-in-rijkdom van een groot [p.274] dichter, te +zwak voor zìjn tijd, te zwak voor een vroègeren, en alleen sterk in zijn +dróóm.... Nu neem ik dat wandbord in mijn hand, want ik wil het met u +van nabij bekijken; ik wil pogen waar te maken, wat ik heb beweerd. + + * * * * * + +Aldus is het verhaal in Boutens' Beatrijs: Een zeer reine en volmaakt +aan God en Maria overgegeven non leidt in een klooster een begenadigd +leven. Ze is een ideëele figuur van zieleschoonheid, welke, als in haar +volmaakt-natuurlijken vorm, zich in lichaamsschoon heeft gehuld. Zij is +een dier van God-gezegenden, voor wie de menschenharten zich dadelijk +openen, door wier aanblik de vreugde hooger bloeit, het leed al wordt +gelenigd, terwijl zij-zelf, als ze anderer smart verlicht, door die mede +te helpen dragen in haar liefderijke zorgen, dit uit zóó puur-ingeboren, +natuurlijke aandrift doet, dat die in haar gekomen smart haar niet drùkt +en vertroebelt. Voelen de andere nonnen te leven in een "donkre dal van +smart" en bidden zij Maria, dat Zij daarin een glimp van genade moge +zenden, bij haar is 't anders.... Maar kom, maak gij zelf nu maar eens +kennis met de zuivere, stille verzen van dezen dichter, met zijn +waarlijk-verrukkelijke stem: + + Maar of zij vastte of zong of bad, + Haar was of heur leven zelf bewoog + In de straten van Gods lichte stad + En onder Moeders oog. + + Zoo was haar doen één zuivre vreugd: + Een orgel dat speelt zacht en ver + Zijn hymnen aan Maria's deugd: + O Hemels Deur, o Morgenster! + +Maar helaas, het klare vijvervlak dier blije ziel blìjft niet zoo +rimpelloos en onbewogen. Eens op een ochtend uitgegaan, om pijn te +verzachten, een ongelukkige te troosten--de dichter verhaalt dit op deze +schoone wijze, waarvan ik het meest opmerkelijke cursiveer: + +[p.275] + En eens op een ochtend in den Mei + Ging ze uit waar smart haar blijdschap riep, + Langs akker en blanke huizenrij, + Toen alles sliep. + +--eens alzoo op een ochtend uitgegaan: + + En buiten het dorp aan der wegen sprong + Kwam door den morgen haar temoet + Een stem die met den leeuwrik zong. + Een ridder goed. + +Bij het eerste hooren, bij de eerste aanschouwing, treft die stem haar +reeds zoo diep in 't hart, overstelpt die aanblik haar zoozeer, dat: + + Zij kon niet hooren wat hij sprak-- + Was het een vraag, was het een groet?-- + Het was als zong de wind door den tak: + Ik min u goed. + +Niets dan dit vervulde haar gewaarworden. En daar zij hem aanzag, zag +zij ook niet zijn schóónheid, maar slechts: + + ......in oogen brandend klaar + Smart die zij niet verstond. + +In het klooster weergekeerd, hóórt zij niets dan diezelfde zoete stem, +niet anders dan diezelfde onverstane woorden-als-een-lied; vòelt zij +niet anders dan dien "gouden pijn," één zoete foltering. En echter--maar +let tevens eens op het diepe wijsheidsschoon van de door mij +gecursiveerde regels--: + + Geen van haar zustren speurde haar leed, + Geen van haar zustren sprak ze ervan, + Omdat die zelve ziet en weet, + Alleen vertroosten kan. + +Dit is, tot het einde, de korte inhoud van wat men den "eersten zang" +van het gedicht zou kunnen noemen. + +[p.276] En verder gaat nu het klare verhaal aldus: + + In de stille hal aan den witten wand + Stond een aloude Lieve-Vrouw + In strakke plooi en steilen stand + Van donker-eiken rouw. + + Die was de vertrouwde van Beatrijs, + En alles wat zij deed en dacht, + Verhaalde zij haar in woord en gepeis + Voor iedren nacht. + +Als zij de poort 's avonds heeft gesloten, heeft zij het gevoel, of ze, +voor het beeld van Maria staande, als een kind aan moeders schoot staat +en Moeder voor zich alleen heeft. Het strak-houten beeld schijnt voor +haar een heimelijk en teeder leven te krijgen. Den avond na dien dag, +waarop zij den ridder heeft ontmoet, blijft zij zeer lang aan "Moeders +voet" geknield, maar zoo zegt, vooral in het door mij gecursiveerde +gedeelte zeer fraai, de dichter: + + Wel laafde gebed zich uit liefdes stroom, + Maar haar diepste hart bleef ongerust, + Als het hart van het kind dat in den droom + Zijn doode moeder kust. + +Zij staat op, treedt naar de poort, maar sluit die niet en gaat den +buitennacht in, om in de donker-overhuivende eenzaamheid omtrent +zich-zelf tot klaarheid te komen.... + + Toen door haar wondzeer harte sneed, + Als een pijl die door de klaarte schoot, + Van een verdoolde meeuw de kreet? + Van ziel in nood? + + Smartelijk sloot haar zachte mond; + Zij week door d'engen duistren kier + Terug tot waar Maria stond: + Moeder, ik moet van hier. + +[p.277] Ik heb in elk dezer beide strophen een regel gecursiveerd, om op +tweeërlei verschil in opvatting tusschen Boutens en den middeleeuwschen +dichter al vast de aandacht te vestigen. Zooals Beatrijs bij de eerste +ontmoeting met den ridder reeds, "zag in oogen brandend klaar smart +die zij niet verstond," zoo meent zij nu de kreet van een "ziel in +nood" te hooren. Hier niet de frissche, geestelijke-èn-zinnelijke +liefde van de middeleeuwsche non, die, door "den duvel" met +"vleescheliker sonde becord", haren, even als zij +hartstochtelijk-verliefden, minnaar toch zich roept; maar hier het +romantische bleeke-plaatjes-nonnetje; hier het decadent-moderne +vrouwtje, dat dóór het medelijden met het leed van den zoo smachtend +op haar verliefde, pas tot de lièfde komt: de +minnares-in-verpleegsterscostuum! Hier ook niet de langzame +ontwikkeling van het gevoel, de jaren door, tot het 't overheerschende +alvermogende wordt, maar hier de verliefdheid-op-'t-eerste-gezicht, +zoodat dan ook hier "de zoete Beatrijs" tegelijkertijd kinderlijker, +heilig naïef èn in oneindig mindere mate martelares èn zondares is, dan +die van den middeleeuwschen dichter, die, nog afgezien van al het +andere, al vast het kloosterleven is ingetreden met een aardsche en +onverwonnen liefde in 't hart, waartegen zij zelfpijnigend heeft +gestreden. En dat in oneindig mindere mate martelares- en +zondares-zijn--waardoor zij voor ons tevens heel wat aan mede voelbare +menschelijkheid inboet!--accentueert zich ook in het verschil tusschen +de beide soorten zekerheid ten opzichte van de te plegen zondige +liefdedaad, welke beiden Beatrijs-figuren respectievelijk eigen is. De +zekerheid van de middeleeuwsche Beatrijs is die van eene die er gewis +van is hare zedelijke nederlaag te moeten erkennen; die er zeker van +is, haar hartstocht te mòeten gehoorzamen en haar heiligsten +plicht te moeten verzaken; de zekerheid daarentegen van Bouten's +Beatrijs is die van eene die voelt dat een afschijning van de zuivere +caritas: het hooger-menschelijke medegevoel met hem die lijdt, haar +lager-menschelijke liefde heiligt. Háár zekerheid is die van eene, wie +de onoverwinnelijke drang tot het vervullen van een làgeren plicht, de +verzaking van een hóógeren oplegt. Niet de hartstocht trekt haar dus +van den plicht en [p.278] de deugd af, maar de plicht van den +plicht en de làgere deugd van de hóógere deugd. De middeleeuwsche +Beatrijs zegt met dezelfde vastbesloten zekerheid: + + Ic moet leiden een ander leven, + Dit abijt moetic begheven. + +als de moderne Beatrijs zegt: + + Moeder, ik moet van hier. + +maar de middeleeuwsche voelt 't heel zeker tevens: + + Dat mi die crancheit sal doen dolen.[5] + +en bidt tot Maria: + + Soe moetie kinnen minen noet, (nood) + Ende mine mesdaet mi vergheven; + Ic moet in swaren sonden sneven! + +terwijl de moderne Beatrijs in haar diepste hart er wel degelijk zeer +verzekerd van is, dat ook Maria wel het edele in hare zonde zal +erkennen en haar nimmer voor goed verwerpen en uit hare genade en +goddelijke liefde verbannen zal, weshalve zij dan ook, op het punt van +het klooster heimelijk te verlaten en na haar nonnengewaad te hebben +uitgetrokken, rustig kan zijn en zeggen: + + En als een kind dat troost, zoo teer, + Glimlachte zij beslist: Ik moet-- + ik kom weêr. + +Zoodat de dichter dan ook met het volste recht mag verhalen: + + Zoo toog die zoete Beatrijs, + Rustig en recht als een die weet, + Haar nachtelijke onzeekre reis + Naar 't hart dat om haar leed. + +[p.279] Kort samengevat kan men derhalve de moderne Beatrijs--vooral +als men let op het laatst door mij geciteerde couplet--karakteriseeren +als de in een soort van trance verkeerende heilige, wier aardsche +liefde geen treden uit het gebied harer goddelijke liefde beteekent, +maar slechts een grover-verstoffelijkte incarnatie van de laatste is: +vandaar haar stil-blije "glimlach"; vandaar haar gansch niet wijkend +gevoel van eenheid en betrekkelijke gelijkheid met Maria, die +zij--waarlijk in overheerlijke en verrukkelijke naïveteit, voor welker +beelding onze dichter den hoogsten lof verdient--vóór haar vertrek nog +meent te moeten troosten, als een kind dat zijne moeder verlaat! Vandaar +haar rustige en "wetende" zekerheid, als die van een, die door God-zelf +wordt geleid; eene innerlijke verzekerdheid, zóó groot, dat bij haar +vertrek: (let op het eerste cursief): + + Zij zag niet om, een vlotte schijn + Verdween zij in de duistre pracht + Van 't diep en goudelend gordijn + Der verre nacht. + +En vandaar eveneens, bij het afscheid, haar aldus-zien van Onze-Lieve-Vrouwe: + + En bijna blij + + Stond zij nog eens aan Moeders voet: + Vaarwel, Maria gebenedijd-- + Maria keek bezorgden groet, + Maar geen verwijt. + +Doch hebt gij nu al ongetwijfeld mede mogen opmerken in de citaten, dat +sommige schoonheden--zooals bijv. die in de twee laatst-aangehaalde +coupletten gecursiveerde--van den allereersten rang zijn, dit neemt +toch niet weg, dat, gelijk ik reeds aanduidde, voor onze +diepst-medevoelende menschelijkheid de middeleeuwsche dichter reeds nu +het pleit heeft gewonnen: zijn vertwijfelende, door +liefde-hartstocht [p.280] gezweepte, zijn den hemel voor de aarde +verlatende Beatrijs is een mensch als wij, volop een zuster van ons; +maar Boutens' Beatrijs is als een zuster, zij het weliswaar een +nederiger, nièt van òns maar van die heilige vrouw, die op haar tocht, +ondernomen om Jezus te aanschouwen, aan een water komt, en als de +veerlieden haar weigeren over te zetten zoo ze hen niet met haar lichaam +ter wille is, daarin toestemt, omdat naast haar begeerte Jezus, die +incarnatie der Godheid, te aanschouwen, en naast haar eigen +diep-innerlijke geestelijke reinheid, die ontwijding van haar lichaam +haar iets uiterst gerings lijkt. Want evenals die heilige vrouw midden +die aardsche ontwijding en langs een slijkerigen aardschen weg toch +van uit den hemel tot den hemel ging: van den Jezus-in-haar-ziel tot +den stoffelijken Jezus, en dien in werkelijkheid geen oogenblik verliet, +zóó ook Beatrijs; haar drang tot vertroosting der lijdende +menschelijke liefde houdt klaarblijkelijk voor haar gevoel geen +oogenblik op, een dienen der goddelijke liefde te zijn, en haar lichte +smart bij het vertrek is vertwijfeling noch zonde-besef, het is slechts +de blije smart van de zich-opofferende, die weet een hoogen luister, +zij 't tijdelijk, met een minderen te verruilen. Maar schoon dit alles +en zijn ware beteekenis ten volle erkennend, mag men toch al evenmin +Boutens óók den lof onthouden, dat de beelding van de +kinderlijk-naieve, en heilige Beatrijs klaarblijkelijk met groot +meesterschap en overeenkomstig zijn oorspronkelijke conceptie is +doorgevoerd en volgehouden. En ook de aard van een mirakel-verhaal +heeft zijn gedicht tot hiertoe behouden--al is de vertroosting voor den +gewonen mensch, welke van de middeleeuwsche versie uitging, vrij +volledig verloren gegaan. Want dat een zoo zuivere en heilige wordt +begenadigd--welke troost brengt dit feit aan een armzalig zondig +menschenkind? En overigens: "tot hiertoe" zei ik--zooals wij later +zullen zien, komt er verderop meer dan één trek in voor, die zijn +gedicht tot het peil van de, zij het verfijnde en dichterlijk-schoone, +edelaardig-romantische ballade heeft neergedrukt..-- + + * * * * * + +[p.281] De volgende zang opent dan met deze schitterende vondst: + + Ineens, als viel een ster, zoo stond + De donkre hal vol van verlichten geur + Maria's oog en wang en mond + Won gloed en kleur! + + Zij zette 't kindeke van haar arm, + Zij sloeg den mantel van om haar leên; + Als een menschkind zoo bloot en arm + Stond zij op 't kille steen. + +Ik zal er wel niet op behoeven te wijzen hoè bekoorlijk van +sprookjes-schoonheid, dit veranderen van het houten beeld in de levende +Maria is; noch hoe schoon de vergelijkingen zijn: "als viel een ster"; +"verlichte geur"; of hoe suggestief-beeldend dat 't +kindeken-van-haar-arm-afzetten is; dan wel hoe breed en wijd, in die +eenvoudige woorden: dat "Maria als een menschkind zoo bloot en arm op +'t kille steen stond," heel de Christus-tragiek zelve: menschwording, +lijden, eenzaamheid en armoede, ter wille der menschheid, voor ons +opdoemt.--En waar ik mij overigens toch zooveel mogelijk met aanhalen +dien te beperken--gij moet dan ook vooral zèlf het zeer makkelijk +leesbare gedicht lezen--zal ik maar even navertellen dat de verdere +inhoud van het begin dezer zang is, dat de Heilige Maagd nu de gedaante +van Beatrijs aanneemt, haar kleeren aantrekt en haar dienst aanvaardt. +Maar na dit gedaan te hebben, moet ik u alweer onmiddellijk doen +opmerken, dat zoo schoon als deze vondst van onzen dichter nu ook zij, +en in hoe zuivere verzen verwerkt, toch ditzelfde gedeelte tevens een +aanmerkelijke compositorische zwakte van het gedicht aan het licht +brengt. Zooals mét het elimineeren van het bewust zondares-zijn uit de +Beatrijs-figuur, tevens noodwendig het sterkste dramatische conflict, +dat "tusschen den zondaar en den heilige," zooals ik 't noemde, uit het +gedicht moest verdwijnen; zóó verdwijnt ook hier, nu de lezer, +onmiddellijk reeds bij het vertrek van Beatrijs weet, hoezeer Maria haar +genadig is en wàt Zij voor haar doen gaat, elke benieuwdheid [p.282] +naar haar verder lot of naar waarin het mirakel nu eigenlijk bestaat! +Terwijl wij door den middeleeuwschen dichter langzaam, door de +donker-kronkelende gangen van Beatrijs' smartelijk leven, naar de plots +openlichtende klaarte van het reddende wonder worden geleid, en wij +daardoor mede-lijden met haar leed, en haar eindelijk heil niet kennen, +vóór zij zelve het kent, weten wij dit laatste bij Boutens nog vóór +zij-zelve 't weet!--Ongetwijfeld: er komen nog zeer veel fraaie détails, +waarvan ik nu slechts noem, dat er den volgenden ochtend schrik en +droefenis in het klooster zijn, omdat het eiken beeld van Maria is +verdwenen, 't geen de dichter--let vooral op het zeer-lieve der beide +laatste door mij gecursiveerde regels--aldus vertelt: + + Heur hooge nis in de hal stond blind, + Heur voetstuk leeg; + Alleen het kleine Christus-kind + Zat daar en zweeg. + +Maar al dergelijke kostbaarheidjes kunnen het feit niet doen vergeten, +dat de opzet van het gedicht: Beatrijs als een min of meer in trance +verkeerende heilige voor te stellen, in plaats van als een zondig +menschenkind, alle diepere en fellere menschelijkheid heeft doen teloor +gaan, en er dan ook onvermijdelijk oorzaak van moest worden, dat het +mirakel verhaal veranderde in een romantische ballade, waarin alle zin +voor de werkelijkheid ten eenenmale zoek is. Van den tijd, verhopen +tusschen vertrek uit en terugkomst van Beatrijs in het klooster, +waarvan de middeleeuwsche dichter ons zoo veel en zoo warm-menschelijk +wist te verhalen, vinden wij in dit gedicht niets: alles blijft in +dezelfde vage trance-sfeer. Op een goeden dag komt Beatrijs, zooals +zij eerst tot de innerlijke zekerheid kwam, dat ze 't klooster verlàten +moest, nu tot de zekerheid, dat zij er weer in moet terùgkeeren. Dat is +alles.--Die terugkomst op zich-zelve is weer wonderschoon van beelding. +Laat mij een paar van die prachtige verzen voor u aanhalen: + +[p.283] + De sombre poort week open wijd + Bij d'eersten klop. Daar stond + Beatrijs roereloos gewijd + Met bleeken mond. + + Want de hal hing vol van wonder licht + Als rozegeur in puren brand, + Dat straalde van Moeders aangezicht + Op zoldering en wand. + + Want de hal was vervuld van licht geluid + Als veler waatren ver gerucht. + Zij hoorde den klank van veêl en luit + Op de doorzongen lucht. + + Zoo stond onnoozele Beatrijs + Verheerlijkt met Maria mee. + Eén ademtocht. Der heemlen wijs + Verging in 't lied der zee. + + Zij zag hoe Moeder beurde en leid', + Eer licht en lied verzwond, + Heur vingeren gebenedijd + Aan benedijden mond. + +Ja, dit alles is voorzeker verrukkelijk mooi. Maar als de dichter ons +dan verder verhaalt, dat, na nog wat jaren levens, Beatrijs + + .... doofde en stierf: in stille kerk + Sliep ze in Maria's tijdlijk kleed. + Een andere zuster deed het werk + Dat eens Maria deed. + + Doch weinig zonnen stegen, en + Daar kwam een pelgrim, moede en grijs, + Die vroeg den laatsten zegen en + Zijn graf naast Beatrijs. + + Hij deed zijn sober kort verhaal + Dat telde de jaren van Mei tot Mei, + Voor al de zustren in de zaal. + En toen verstonden zij. + +[p.284] Als de dichter, zeg ik, dàt verhaalt, dan waardeeren wij wel +weer den fraaien vondst, waardoor hij het biechten van Beatrijs verving, +maar wij voelen tevens, dat wij nu ook met dien "pelgrim, moede en +grijs," eerst recht midden in de edelaardig-romantische ballade zijn +aangeland, hetgeen dan ook onafwendbaar was, want zooals de +middeleeuwsche dichter ons door zijn van leven-blakende realistische +beschrijvingen langzaam voerde naar zìjne oplossing, puur-menschelijk in +het kader van zijn tijd, en ons den man niet spaarde, die zijn lief in +den steek laat; de verlaten vrouw niet, die van ontucht leven moet; en +over al dat aardsche de heerlijkheid van het wonder en Beatrijs' +visioenen liet stralen; zóó moesten wij ook wel na het vage sprookje +van Boutens, en na in plaats van den mensch Beatrijs de +kinderlijk-pure en heilige Beatrijs te hebben gevonden, belanden bij +den vromen, grijzen en moeden pelgrim van alle edelaardig-romantische +ballades. Dat ten slotte Boutens' Beatrijs, ongelijk de middeleeuwsche, +geen kinderen heeft, is dan ook volkomen in den haak: niet alleen reeds +dat rechtgeaarde ballade-minnaressen nóóit kinderen krijgen, maar ik ben +er zeker van, dat ook het decadent moderne vrouwtje, 't geen zooals ik +reeds opmerkte, Beatrijs óók is, en dat uit des dichters ziel in haar +figuur is overgefladderd, tegen kinderen-krijgen ernstig bezwaar zou +hebben gehad!...--Maar, zal ongetwijfeld menigeen zeggen: is het feit, +dat dit verhaal ex voto is geschreven en aan "Charlie en Elsje" +opgedragen, niet voldoende verklaring en--zoo ge die noodig mocht +achten--verontschuldiging voor zijn gemis aan werkelijkheidszin; voor +zijn gebrek aan menschelijkheid; voor zijn ontstentenis van bijna +alles waarin de middeleeuwsche dichter zoozeer heeft uitgemunt; voor, +ten slotte: zijn herabwürdigung van het mirakelverhaal tot een +sprookje?--Daarop behoort dan echter m.i. met de meeste beslistheid +een ontkennend antwoord te worden gegeven. Men houde niet wat slechts +gevolg is voor oorzaak. Niet omdat hij kinderen nu eenmaal beloofd +had, dit gedicht voor ze te schrijven, werd des dichters geest zóó, dat +hij dat kòn; maar omdat zijn geest zóó was, dat hij 't zóó kon en mòest +schrijven, kon hij dat ook dien [p.285] kinderen beloven. Zeer wel +denkbaar is het geval, dat hij slechts een Beatrijs van deze soort +ware gaan schrijven, omdat hij 't nu eenmaal kinderen had beloofd, en +'t dus daarom in zekeren voor kinderen verstaanbaren stijl moest +dichten, maar dàn ware zijn gedicht onherroepelijk een prul geworden. +Dat 't dit niet werd, en integendeel een fraai kunstwerk, bewijst +dat zijn belofte en zijn voor-kinderen-schrijven overeenkwamen met +waartoe zijn scheppende kracht hier in staat was en waartoe zij was +geaard, zoodat dan ook dit "ex voto" en de opdracht "Voor Charlie en +Elsje", van de meest volslagen onwaarde ter verklaring of +"verontschuldiging" zijn.--En hiermede zij nu de bespreking van Bouten's +Beatrijs beëindigd. Immers, ik meen, naast veel anders, ook te hebben +aangetoond, van hoe een buiten-het-aarde-leven-staande sprokige +vaagheid dit gedicht is; maar wat deze eigenschap op haar beurt weer +bewijst, dat kunt gij in mijn vorig opstel vinden. Thans nog een enkel +artikel over de Navertelling van R.J. Spitz. + + +Noot: + +[5] Alle cursiveeringen zijn van mij. + + + * * * * * + + +V. + +Beatrijs, naverteld door R.J. Spitz + + +De heer Spitz heeft ongetwijfeld een voortreffelijk werk gedaan, met de +Middelnederlandsche Beatrijs "na te vertellen," d.w.z.: behoudens +enkele uitlatingen en wijzigingen, waarop ik zoo dadelijk zal terugkomen +--te vertalen. Maar die voortreffelijkheid zie ik vooral daarin, dat +zijn arbeid wellicht menigeen zal aansporen het oorspronkelijke te +gaan lezen, met behulp van zijn overzetting, waardoor het voor +ongeoefenden zoo lastige en vervelende naslaan van een woordenboek kan +worden vermeden. Want--en hierop lette men wel:--zoude zijn werk sommige +lezers er toe brengen zich met dat werk alléén tevreden te stellen, dan +is m.i. de verdienste van dezen vertaler in een schuld, en geen +geringen, verkeerd. Een schuld, niet jegens die lezers, die allicht +toch nooit op de gedachte zouden zijn gekomen, het oorspronkelijke te +lezen, maar jegens den ouden dichter, wiens werk zulke [p.286] lezers +zich nu misschien verbeelden zóó te hebben leeren kennen, dat zij het in +zijn ware en diepste wezen konden beluisteren, terwijl dit absoluut niet +het geval is. De vertaling is, in den min of meer luchtigen zin, waarin +journalistische critiek zulk eene qualificatie pleegt cadeau te doen, +een goède vertaling; maar de literaire kunst-critiek, of hij die hàre +middelen gebruikt, om nog onervarenen wat kunstgevoel bij te brengen, en +hetgeen zij daarvan bezitten zuiver te houden--diè kan zulk eene +overzetting eenige ernstige bedenkingen niet sparen. Wat mij betreft: +vooral deze twee dingen vielen mij in de vertaling en in den vertaler +op: 1 °. dat zij geen kunstwerk is en hij geen noemenswaardige +kunstenaarsgaven bezit; 2°. dat zij beiden te fatsoenlijk zijn. En zij +het, dat men mijne bevoegdheid van literair criticus in twijfel zou +mogen trekken, wel niemand zal mij het recht ontzeggen, te beoordeelen +waar het "te" der fatsoenlijkheid begint, want bedenkt: heb ik niet meer +dan een kwarteeuw op klooverswinkels gewerkt en vormden diè niet immer +de hoogeschool van het fatsoen?... Zoodat ik dan ook dáármee begin! + +De eerste maal dan, dat de heer Spitz, bij het maken zijner vertaling +een aanval van te-groote-fatsoenlijkheid kreeg, was bij de passage, +waar, terwijl Beatrijs en haar minnaar, den morgen na de nachtelijke +vlucht uit het klooster, het bosch en bloemenveld voorbij rijden, de +minnaar aan het woord is. Dan luidt de vertaling aldus: + + "Lief," zeide hij, "ware 't U gevallig, we zouden van het paard + kunnen stijgen en bloemen plukken. Ik denk dat het hier heerlijk + zijn zal." + +Hier heeft nml. de heer Spitz het vers: + + Laet ons spelen der minnen spel + +verdonkeremaand. + +En de tweede aanval overviel hem--en als literair arts fluister ik ù, +die 't toch weten moét, in: twéé zulke aanvallen, zóó kort na elkaar ... +dat is bepaald gevaarlijk ...--als Beatrijs antwoordt. Dan aldus de +vertaling: + +[p.287] + "Wàt zegt ge," antwoordde ze toornig, "onbeschaamde dorper, zou ik + neerzitten op het veld, 'lijk een vrouw, die geld wint met haar + lichaam, waarlijk, ik zou weinig schaamte moeten kennen. Dit zoudt + ge niet gezegd hebben, hadt ge niet den aard eens dorpers! 't Mag + mij wel rouwen, dat ik met u ben gegaan; God's straf verdient ge, + door mij zoo iets te durven voorstellen. Houd voortaan zulke taal + voor u en luister naar de vogels, hoe ze zingen en hoe blij ze + zijn, dan zal de tijd u niet zoo lang vallen. Als we eenmaal in de + eenzaamheid van het echtelijk slaapvertrek bijeen zijn, dan moogt + ge doen wat ge nu verlangt. Er is groote droefheid in mij om wat + ge van mij gevraagd hebt. + +Hier is het door mij gecursiveerde gedeelte een verfatsoenlijking van: + + Alsic bi u ben al naect + Op een bedde wel ghemaeckt, + Soe doet al dat u ghenoecht, + Endedat uwer herten voeght;... + +De heer Spitz heeft, toen hij aan deze beide flauwten, die +tegelijkertijd flauwiteiten waren, toegaf, en zich niet als een kerel op +de been hield, verscheidene dingen uit het oog verloren, welke hij beter +erin hadde gehouden. + +1°. Door dien eenen versregel uit het voorstel van den minnaar te laten +vervallen en toch Beatrijs haar bulder-antwoord te laten geven, wordt +het vóórstel, in zijn juisten zin, pas verstaanbaar door de weigering +ervan! En zal het tevens gebeuren, dat de lezer verontwaardigd +uitroept: "Wel, dat is me 'n lieve zus, dat onschuldige nonnetje, diè +het 't achter de mouwen; die snapt werachies nog eerder wat die jongen +van haar wou dan ik 't deed!", zoodat: de heer Spits wel erg fatsoenlijk +is gebleven, máár: Beatrijs ònfatsoenlijk heeft gemaakt! + +2°. Dat een ontvluchte non--en dan nog wel eene met het gevoel en het +bewustzijn van Beatrijs!--tot haar minnaar spreekt van "het echtelijk +slaapvertrek," dat hen zou wachten, is een onbetaalbare zotheid. Maar +bovendien: men vergelijke eens vooral de beide laatste regels in het +citaat uit het origineel, met dat: "dan moogt ge doen [p.288] wat ge nu +verlangt." In de eerste voelt ge de levenswarme kuischheid van de vrouw, +die, zelve véél meer liefdevol dan zinnelijk, uit liefde den man het +te-veel aan zinnelijkheid in zijn liefde vergeeft, omdat zij begrijpt: +dat is nu eenmaal des mans--en hem toegeeflijk-belovend berustigt; in de +woorden der vertaling daarentegen voelt ge: de +pruimenmondjes-preutschheid van de woord-kuische. Dit laatste wordt +namelijk veroorzaakt doordat de regel: "Ende dat uwer herten voeght" +niet juist is overgezet, waardoor de voorstelling der +gemoedsliefde--opluwend in het origineel uit het woord herten--hier +heelemaal niet bij Beatrijs schijnt te bestaan en zij alléén de +aanstaande grof-zinnelijke daad schijnt te zien, waarmee ze dan tevens +natuurlijk het overheerschend-zinnelijke van haar eigen voelen verraadt! +En overigens: had de heer Spitz niet kunnen en moeten begrijpen, dat +hij, door dat "middeleeuwsch-ruwe" moderniseerend te "beschaven," iets +van het tijd-eigenaardige uit het gedicht wegsneed en hiermede allicht +zijn levensduur bekortte, want dit is toch wel één van de oorzaken--zij +het een zeer bijkomstige--van het voortleven van een kunstwerk uit +vroeger tijd: dat de begeerte naar de allerfijnst-intieme èn +psychologische kennis van dien tijd er door bevredigd kàn worden, soms, +als nergens anders?... Ach, wij menschen!... wij klagen over "den tand +des tijds," en laten ons-zelf als valsche tanden--en hòe valsch!--in +zijn kaken zetten, om zijn knaagvermogen te verhoogen!... + + * * * * * + +"Maar," werpt ge mij tegen, "behoort dàt allemaal onder de rubriek "te +fatsoenlijk" thuis; kan men het niet evengoed onder het hoofd: "Tekort +aan kunstenaarschap" rangschikken?" En inderdaad, mijne geachte jonge +vrienden, die tot mijn matelooze verrassing nog niet door deze +verhandeling in-slaap-verveeld zijt--als ge mìj vraagt: ik weet 't zelf +niet.... Daar zijn van die grensgevallen.... Maar komaan, laat ons niet +twisten over een naam! Ziehier nog zoo'n grensgeval: de heer Spitz +schijnt nu eenmaal een onuitroeibaren haat tegen "zoogen" [p.289] te +hebben. Waar hier met geen mogelijkheid eenig fatsoenlijkheids-begrip in +'t spel kan zijn, ben ik geneigd te vragen: heeft hij een agentuur van +zuigflesschen, of de vertegenwoordiging van 't een of ander kindermeel, +dat hij met het wóórd "zoogen" wellicht ook de dààd uit de wereld wil +helpen? Het blijft gissen. Maar ongetwijfeld is 't een ònschuldig +genoegen, dat men zich verschaft, wanneer men "die God soghede" met +"Gods Moeder" vertaalt. Edoch, deze "zoogen"-haat wordt een bepaald +duivelskwaad, als men "diene soghede" overzet met: "die hem de +moederborst reikte." Hier is het geen grensgeval meer; hier zijn we +zèker en middenin bij het gebrek aan fijn taalgevoel, bij het +tekort-aan-artisticiteit aangeland. Het is natuurlijk een goedkoope +aardigheid, om den vertaler te vragen, of dat "aanreiken" hier, waar het +toch een god gold, op een zilver dan wel een goud presenteerblaadje +geschiedde; maar die goedkoope aardigheid welt dan ook vanzelf naar de +lippen, als weerslag op de àllergoedkoopste want tot den laatsten draad +toe afgedragen en nietswaardige rhetoriek der vertaling, hier. "Muziek +lokt van een ziel muziek weer los," zong Gorter. En hier hei-je daarvan +nou 'ns 'n verrukkelijk voorbeeld!--Is het ook niet evenzeer rhetorisch, +als men dit stuk, met dien prachtigen door mij gecursiveerden regel: + + Daar die voghele hadden feest. + Si maeckten soe groot gescal, + Dat ment hoerde overal ... + +vertaalt met: "waar de vogels luide en jubelend hun lied zongen"? +(daarbij op den koop toe--ik zei toch: rhetorica is niet duur!--den +mooisten regel totaal verdonkeremanend!) Neen, onze vertaler heeft +nergene het fijne gevoel eens kunstenaars gehad, noch waar hij liet +vervallen, noch waar hij toevoegde. Ai, zou ik den heer Spitz willen +zeggen, het "gij zult er niet aan toevoegen en er niet van afnemen," dat +is ook voor de vertalers van de groote dichters geschreven!--Nòg een +voorbeeld van "eraf nemen." Als de heer Spitz schrijft: + +[p.290] + Ze zond den jongeling, tot wien ze zoo groote liefde droeg een + brief, waarin ze hem verzocht, dat hij zeer spoedig tot haar komen + moest; ook hem zou daaraan veel gelegen zijn. De jongeling las den + brief, dien zijn vriendin hem zond en in zijn hart was vreugde. + Snel maakte hij zich op om tot haar te gaan. + +dan kapt hij tusschen: "veel gelegen zijn" en: "De jongeling las" dezen +versregel weg: + + Die bode ghinc daer de jonghelinc was + +en ook vóór: "las" de woorden: "Hi nam." En dat alles had hij volstrekt +nièt mogen doen. Hij heeft waarschijnlijk gedacht: die oude dichter had +te veel den tijd, wat is-ie breedsprakig. Mis, waarde Heer. Met dat +in-stukken-hakken-der-handeling, in dat verlangzaamde tempo--dat uit die +"breedsprakigheid" is ontstaan--is de plechtigheid en het gewicht +van dit voor Beatrijs supreeme levensmoment, dat over heel haar +toekomst beslist, gebeeld: tot plasticeerenden klank en rhythme +geworden! + +En nu een toevoeging. De dichter zegt: + + Nu gaet si met groten weene + Ten cloester waert moeder eene. + +De vertaler schrijft: + + In diepe droefheid gaat ze naar het klooster--moederziel alleen + --door de stille geheimenis van den nacht. + +Van het door mij gecursiveerde is in den origineelen tekst niets te +vinden. De heer Spitz heeft hier vermoedelijk gedacht: ik zal dat nou +'ns op z'n "modern-stemmingvols" móói maken. Maar ach, waarde Heer, ge +hebt het leelijk gemaakt, want er kon ons waarlijk niets ergers +gebeuren, dan dat het "stemmingvolle" gezicht van het moderne hier om +dit eeuwenoude kerkhoekje kwam kijken....--[p.291] En dan: een waarlijk +kunstenaar-vertaler vertaalt niet slap, ten minste niet zóó slap. Als +hij in een door hem te vertalen gedicht een sehàt ontmoet als deze: + + Goet berou mach als (kan alles) ghewouden + +(een schat: omdat in dat ééne woord ghewouden = overweldigen, macht +krijgen over iets, de mystieke strijd van den zondaar met de zich nog +terughoudende genade Gods is geheeld), dan weet hij niet hoè +spoedig, en niettemin met hoè voorzichtige en teeder-aanrakende handen, +hij die zal bergen in zijne overzetting; en hij dènkt er eenvoudig niet +aan, zóó iets sterks en groots met het slappe: "welgemeend berouw +brengt immer vergeving" te vertalen. Maar ook, en ten slotte: al +zouden deze voorbeelden ons niet het tekort aan kunstenaarsgaven van den +vertaler hebben bewezen, dan nog zouden wij dit hebben bemerkt aan het +feit, dat in dit proza geen "stem" klinkt, er geen persoonlijk +rhythme, als eene alles dragende flonkerende, of grijze, doffe stroom, +door vloeit, dat ons het in de vertaling natuurlijk verdwenen rhythme +van den ouden dichter althans éénigszins zou kunnen vergoeden. De heer +Spitz zal hier wellicht brommen: waartoe dit verwijt, heb ik mij dan +ooit voor kunstenaar uitgegeven? Neen, antwoord ik dan, maar men heeft +het recht te verwachten, dat gij het in voldoende mate zult blijken te +zijn, indien gij een werk als dit onderneemt. Gij hebt--de fout van +zoovelen--het waarachtige, maar niet genoegzaam sterke schoonheidsbesef, +dat ge u eigen wist; de piëteitvolle liefde, die ge voelde--en wier +beider wezen men dan ook wel degelijk in uwe vertaling bespeurt--met de +macht verward, die als schoonheid-herscheppende waarden te doen +gelden.... Neen, dit is uw werk niet, het is uw werk nòg niet, althans. +Het is arbeid voor een Boutens, een Van Suchtelen, een Verwey. En zoo +nauw luistert dit, dat ik zelfs denk, dat het wellicht ook geen werk zou +zijn voor bijv. onzen grooten en genialen Meester Jacobus van Looy, +omdat diens stijl allicht weer te zwaar en te verwikkeld voor zóó +naïeven eenvoud [p.292] zou blijken. Met uw Uit Hooft's Lyriek, +dáármee waart ge op den goeden weg: die kranige voorrede, daar zat iets +mooi-eigens in. Frank en fleurig droegt ge uw eigen gedachten voor, op +eigen toon. Doch dit vreemde was u te groot, en daarom kwam uw goede en +nog pas ontluikende eigenheid niet boven, maar daarentegen een nièt +goede, een als linksche, als hakkelende eigenheid, gelijk bij een +kind, dat uit schroom zich dommer toont dan het is, als het staat voor +den meester, dien gróóten, gewèldigen man. Hetgeen alles niet wegneemt, +dat ge, zooals ik reeds zei, een uitmuntend werk hebt gedaan, omdat ge +op iets kostelijks, het grootste deel van het lezend publiek nagenoeg +onbekend, weer de aandacht hebt gevestigd en dat gedaan hebt met ernst +en toewijding, want: met het volle talent, waarover gij +beschikte....--Doch over het algemeen ben ik van oordeel, dat men eerst +met het publiceeren van bewerkingen of vertalingen van andermans werk +mag beginnen, indien men reeds een zeker meesterschap verworven heeft. +Waarom?... Toen ik het diamantklooven leerde, sloeg ik menig kostbaar +steentje van m'n goeien leerbaas kapot, máár--mijn ouders hadden hem dan +ook een niet onaanzienlijk leergeld betaald.... Wàt echter zoudt gij een +dichter betalen, als ge zijn diamanten vergruizeld hadt?... Maar m'n +hemel, daar heb ik, maar pratend met den heer Spitz, heelemaal niet meer +tot m'n jonge vrienden gesproken. En waarachtig, statig zijn ze al aan +'t knikkebollen. Heidaar!... Hola! wordt 'ns wakker.... Ik heb 'n goeie +tijding voor jullie.... Hoera! Hoera! die ouwerwetsche Beatrijs is +uit!... Kijk, daar stommelen ze al, zich de oogen bewrijvend, met blije +gezichten de banken uit....-- + + + + * * * * * + + + +VERTALINGEN + +Blz. 4 Du staunst: Gij verwondert U dat ik, mij een pad banend, moedig +den weg naar de hoogten der Wijsheid bestijg? Dezelfde geest die mijn +lichaam beweegt, is een het Al omcirkelend Wereldrad.-- + +Blz. 4 Ueber der Zeiten: Over der tijden bultigen weg rijd ik naar het +Eeuwige Leven en ik schrijd tot het Paradijs over de hel.-- + +Blz. 4 Mir war so kalt: Mij doorsneed zulk een huiverkoude, alsof ik +een lied van Samuel den Leviet hoorde.-- + +Blz. 5 Von Salomo: Van Salomo den Wijze was eens de Geest geweken: +toen vergeleek hij der tanden parelenrij met een lammerkudde.-- + +Blz. 5 Was soll mir's: Waartoe zou ik, de klankrijke dichter, zingen +voor zulk gespuis? Waar mijn tong toch ook mijn drietand kan zijn, is +het beter haar te gebruiken, om hen tot brij te hakken.-- + +Blz. 5 Eine wunderbare: Een wonderbare, groote vuurzuil des gezangs.-- + +Blz. 5 Die Sonne sinkt: De zon gaat onder, de nacht rijst op en met +goud omrand verschijnt de maan; in zee bewegen de sterren, gelijk +verdwaalde reizigers, rusteloos door verre landen trekkend. + +Blz. 5 Heil Tyrus!: Heil U Tyrus! Uwen Wijzen heil. Hun naam hebben zy +mij in 't hart gedolven. En bij hun zee zich een tweede verworven: mijn +oog dat van tranen overvloeit.-- + +Blz. 6 "Il faut remarquer": "Men moet niet uit 't oog verliezen", zegt +Luzzatto, geciteerd bij Geiger, "dat de pederastie bij de Arabieren +(evenals bij de Grieken) in hoog aanzien stond, en de Joodsche dichters +van hun vrienden spreken alsof dezen hun minnaars waren. + +Blz. 164 laisser entrevoir sa pensée: het laten doorschemeren van zijn +gedachte. + +Blz. 168 "Absicht", die "verstimmt": bedoeling die ontstemt. + +Blz. 197 Und nennt man: En noemt men de beste namen, dan wordt ook de +mijne genoemd. + +Blz. 238 Or, if virtue: Of, zoo de Deugd te zwak ware (om ten Hemel te +stijgen) dan zou de Hemel nederdalen tot haar.-- + + + * * * * * + + +BIBLIOGRAPHISCHE NOTITIE + + +De artikelen uit de jaren tot en met '16 zijn verschenen in De Gids. + +De andere in het Weekblad voor Stad en Land. + +De artikelen in het didactisch deel, in Het Jonge Leven. + + + + * * * * * + + + +INHOUD + + +I + +CRITISCH + + +Oude en Nieuwe Joodsche Dichtkunst. (Naar aanleiding van en over +Jacob Israël de Haan's Het Joodsche Lied)--pag. 1 + +Maurits Sabbe: De Nood der Bariseele's--pag. 30 + +R. van Genderen Stort: Idealen en Ironieën--pag. 34 + +Joannes Reddingius: Een Romantische Jongen--pag. 37 + +Joannes Reddingius: Zonnewende--pag. 40 + +Frans Verschoren: Langs kleine Wegen--pag. 44 + +Maurits Wagenvoort: Het stijfhoofdige Bruidspaar--pag. 47 + +Samuel Goudsmit: In de Groote Leerschool--pag. 50 + +Mr. J. Dermoût: Singkep Tin--pag. 56 + +Wally Moes: Gooische Dorpsvertellingen--pag. 58 + +G.F. Haspels: Wisselend Uitzicht--pag. 61 + +Cornelis Veth: Gids voor Padvinders, Prikkel-Idyllen VI--pag. 65 + +Herman Robbers: Helene Servaes--pag. 68 + +H. van Loon: Trouweloozen--pag. 73 + +Cyriel Buysse: Oorlogsvisioenen--pag. 75 + +Victor Ido: De Paupers--pag. 78 + +P.A. Raëskin: Pastoor Horsman--pag. 80 + +Louis Couperus: De Comedianten--pag. 83 + +Felix Timmermans: Het Kindeken Jezus in Vlaanderen--pag. 86 + +M.J. Brusse: Een worstelaar--pag. 89 + +Een Antisemietisch Criticus? (Carel Scharten: Kroniek der Nederlandsche +Letteren, 1916)--pag. 92 + +G.J.A. van Bruggen: Als ge niet ... Dan! Een ver-beelding--pag. 104 + +Joh. de Meester: De kindsheid van Harlekijntje--pag. 108 + +R.J. Spitz: Uit Hooft's Lyriek--pag. 111 + +G. van Hulzen: Van den Zelfkant der Samenleving. Zijn kind--pag. 114 + +Herman Poort: Literatuur--pag. 117 + +Salamon Dembitzer: Een Zomer in Galicië. Vertaling door Arn. Saalborn--pag. 120 + +René de Clercq: Het Rootland--pag. 123 + +J.L. Gregory: Het Lied van de Zonde--pag. 126 + +Is. Querido: Van verbeelding en werkelijkheid--pag. 129 + +Ellen: Ariadne en Dionysos--pag. 133 + +A. van Collem: Liederen der Gemeenschap, Tweede Deel--pag. 136 + +G.S. Adama van Scheltema: Zingende Stemmen--pag. 139 + +Herman Poort: Gerbrand Adriaenszoon Bredero--pag. 142 + +Jo de Wit: Donker Geluk--pag. 145 + +Augusta Peaux: Gedichten--pag. 148 + +Jan Feith: Onze Mededieren--pag. 152 + +Het Helden- en Leerdicht van den Wereldoorlog. (Het Vuur door Henri +Barbusse. Vert. door Andries de Rosa)--pag. 156 + +Slagveld-Misère, Polemiek--pag. 178 + +Carry van Bruggen: Om de Kinderen--pag. 190 + +A.B. Kleerekoper: Oproerige Krabbels--pag. 194 + +Joost Mendes: De Santeljano's. Eerste deel; De Verweerde Jaren--pag. 199 + + + +II + +DIDACTISCH + +Jack London: Pit-tah, de grijze wolf. Vert. door S. Barentz-Schönberg.--pag. 205 + +Beatrijs (de Middelnederlandsche)--pag. 232 + +Beatrijs (door P.C. Boutens)--pag. 268 + +Beatrijs (naverteld door R.J. Spitz)--pag. 285 + +Vertalingen--pag. 293 + +Bibliographische Notitie--pag. 294 + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Over literatuur, by M.H. Van Campen + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK OVER LITERATUUR *** + +***** This file should be named 17078-8.txt or 17078-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/7/0/7/17078/ + +Produced by Marc D'Hooghe + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |