diff options
Diffstat (limited to '17077.txt')
| -rw-r--r-- | 17077.txt | 13373 |
1 files changed, 13373 insertions, 0 deletions
diff --git a/17077.txt b/17077.txt new file mode 100644 index 0000000..f7d60b6 --- /dev/null +++ b/17077.txt @@ -0,0 +1,13373 @@ +The Project Gutenberg EBook of Over literatuur, by M.H. Van Campen + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Over literatuur + Critisch en didactisch + +Author: M.H. Van Campen + +Release Date: November 20, 2005 [EBook #17077] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK OVER LITERATUUR *** + + + + +Produced by Marc D'Hooghe + + + + +OVER LITERATUUR + +CRITISCH EN DIDACTISCH + +door + +M. H. VAN CAMPEN + + + * * * * * + + +I CRITISCH + + + * * * * * + + +BRIEVEN OVER LITERATUUR [p.7] + + +I. + + Sogar nun aber unter der kleinen Anzahl von Schriftstellern, die + wirklich, ernstlich und zum voraus denken, sind wieder nur aeusserst + wenige, welche ueber _die Dinge selbst_ denken: die uebrigen denken + bloss ueber _Buecher_, ueber das von Andern Gesagte. Sie beduerfen + naemlich, um zu denken, der naehern und staerkern Anregung durch + fremde, gegebene Gedanken.... Jene ersteren hingegen werden durch + _die Dinge selbst_ zum Denken angeregt.... Unter ihnen allein sind + Die zu finden, welche bleiben und unsterblich werden. + + _Schopenhauer_. + + +Gelijk alle menschen, die meenen behept te zijn met neiging tot +zelfmoord (de heer Cornelis Veth had op te nadrukkelijke wijze haar +aanwezigheid in mij aangetoond, dan dat ik hem niet zou geloofd hebben!) +heb ik geruimen tijd met die allerluguberste idee, welke een mensch kan +hebben, rondgeloopen, ja, zat ik zelfs een pooze--ik vermoed in +Werther-houdingen--met dezen Schopenhauer'schen dolk te spelen, voor ik +hem mij in 't lichaam stootte. Maar nu het gebeurd is en ik niet dood +ben--er zijn geen taaier wezens dan hollandsche literatoren--voel ik een +ontspanning ingetreden, en onder het rustigjes verscheuren mijner +gewaand-laatste beschikkingen, waaronder belangrijke literaire +onthullingen, 'n chronique ... literaire--haha, dat gaat alweer uw neus +voorbij, m'n waarde lezer!--ben ik toch wel een beetje aan de juistheid +van des heeren Veth's [p.8] observaties gaan twijfelen. Als het eens, +overwoog ik, niet anders dan de verfijnde wreedheid ware, bij een +decadent lettre en l'art-pour-l'art-man toch van rechtswege behoorend, +welke--afschuwelijk tegendeel van den edelen moed der groote +wetenschapshelden, die met twijfelachtige geneesmiddelen op eigen +lichaam experimenteeren!--mij ertoe gebracht had, de scherpte van dit +wapen op mij-zelf te beproeven, voor er mijne slachtoffers mee te +kerven?... Maar ik griezelde van zooveel sadistische perversiteit en +--bekeek mij eens in den spiegel. Nee, glimlachte ik met een oprechte +zucht van verlichting, dat kan niet waar zijn, bij zoo'n gezicht!.... +Maar wat was het dan?... En ik ... Doch de lezer gelieve hier wel te +verstaan, dat ik niet uit louter zelfoverschatting mij hier te +analyseeren zit, integendeel: een algemeen belang van de +allergewichtigste soort, dat der toekomstige geslachten van literatoren, +noopt mij ertoe, want: _indien_ Schopenhauer gelijk heeft--en ik twijfel +daaraan niet!--dan rust op ons allen, letterkundigen van dezen tijd, de +dure plicht, teneinde het meerendeel onzer literaire naneven voor +verhongeren te behoeden, zooveel mogelijk te schrijven, te schrijven, te +schrijven en, voor zoover we 't niet anderen doen, ons zelf te +bepiekeren--want ons geschrijf over boeken, dat is een te magere erfenis +... dat zou worden een aftreksel van het aftreksel van thee!...--en de +resultaten daarvan te _boekstaven_, vooral! Eene behoorlijk uitgeplozen +en gepubliceerde zelfmoord-neiging van mij wordt zoodoende voor mijn +letterkundig kleinkind in het jaar 2000 een malsche beafstick; wellicht, +o zalige gedachte, met een half fleschje wijn erbij en een Bockje na. +Terwijl de groote schrijvers van dezen tijd, o, dat is niet te zeggen +... voorzeker zullen zij eens in het heerlijke bewustzijn kunnen +sterven, dat aan hun "eelste deel" zich gedurende onafzienbare jaren +meer duizenden "artiesten" zullen zat eten dan tientallen kannibalische +bourgeois het hadden gedaan, wanneer zij waren geslacht--'t geen in de +jaren '80-'90 menigeen, dunkt mij, graag hadde gewild--en pondsgewijze +waren verkocht. En dus.... ga ik getroost [p.9] verder: Ik vroeg me zelf +af, zou het ook een soort amok-makerige baloorigheid kunnen zijn? En +werkelijk, tenzij de scherpzinnige lezer, na lezing van dit opstel, een +betere oplossing hebbe gevonden, acht ik deze de meest waarschijnlijke. +Want _by Jove_, ik heb er alle reden toe. Maar hier beginne een nieuwe +paragraaf. Dat is ordelijker. + +De heer Robbers heeft de betreurenswaardige gedachte gehad een +uitstekend artikel in _Elzeviers' Maandschrift_ te schrijven over Frans +Coenen's _Charles Dickens en de Romantiek._ Betreurenswaardig: want waar +blijf ik nou, met al mijn edelmoedigheid, die me reeds tot in de ziel +verwarmde?! Toen ik namelijk het werkje des heeren Coenen gelezen en +daaruit vernomen had, dat Dickens tot die "klassieken" behoort, "welke +men kent en eert, doch maar weinig leest," toen dacht ik zoo bij me +zelf: kijk nou eens aan, daar zit ik nou met verreweg het meerendeel +mijner moderne mede-literatoren in glorie en rijkdom, onze boeken worden +met wagenvrachten langs de straten gekrooien; elke maand ziet een nieuwe +uitgaaf onzer werken; het volk verafgoodt ons--gelijk het Dickens deed +in zijn tijd--; het draagt ons, wij leven eruit, wij leven +ermede--gelijk Dickens in zijn tijd--; het rukt onze werken uit de +handen der boekverkoopers en loopt uren ver, om ons te lezen, te +lezen--gelijk bij Dickens in zijn tijd--; daar zit ik nu, onder mijn +medegelukkigen ... laat mij dien armen klassieke, die bijna niet meer +gelezen wordt--is zoo iemand niet als een rijkaard, die door een hevige +kwaal niet van zijn rijkdom kan genieten?--eens een beetje in de hoogte +werken, zooals ook Coenen, waarlijk met zooveel welwillendheid, heeft +gedaan, en laat mij 't doen naar aanleiding van diens werkje. Dan kan ik +ook hem meteen de hulde brengen die hij verdient.... En ziedaar, daar +sla ik _Elsevier_ open, en daar hei je waarachtig dat artikel van +Robbers.... + +Maar kom! Nu verveelt het mij en U verveelde het allang--weg nu met die +verduivelde scherts--sarcasme _is_ verduivelde scherts--en in ernst: de +heer Robbers heeft, in [p.10] zijn waarlijk uitstekend artikel, op zijn +hoffelijke manier, den heer Coenen niet malsch te pakken genomen, 't Is +waar, als Robbers schermt, dan schermt-ie met 'n dopje op z'n floret, +maar wat doet 't ertoe: menigeen is een touche in een arena, midden +duizenden toeschouwers, pijnlijker dan een snijdende, doorborende +degenstoot op een afgelegen plek. En met al de hoogachting voor des +heeren Coenens geacheveerd kunnen, zeg ik hier ronduit, dat het mij niet +ongevallig zou zijn, indien hij tot die "menigeen" behoorde. Ziehier +Robbers eersten stoot: + + Somtijds meent men de beschouwing bij te wonen van een monumentaal + beeldhouwwerk door een liefhebbend verzamelaar van fijn-artistieke + bibelots, ziet men den snuffelaar om het reuzenwerk heensluipen, + loupe in de hand, zijn opgetogenheid over details, zoowel als zijn + misprijzen--op delikaten schertstoon--van de brute ruwheid der + hakkerij, uitende met overvloedig 'gebruik van nu eens wat nuffig, + dan weer bedrukt, vaak vooral plagerig klinkende + bevestigingswoordjes als: "waarlijk," "heusch," "inderdaad".... + +Tweede stoot: (Maar denk aan het dopje!) + + Er zijn pagina's in dit boekje bij de afzonderlijke lectuur waarvan + men zou kunnen meenen, dat de zeer ontwikkelde schrijver het werk + van een ouderen, maar veel minder vergevorderden broer onder handen + genomen had--zoo goedig beschermend of vriendschappelijk bespottend + is daar de toon. + +Derde stoot: + + Als bij vele in dit eerste gedeelte van Coenens boekje, met voor + dezen schrijver ongewone stelligheid neergeschreven beweringen, zoo + vraagt men zich ook hierbij af: hoe weet hij dat toch allemaal zoo + precies? Hoe komt hij er eigenlijk aan? Statistische bevestiging + ontbreekt ten eenenmale, en ik voor mij heb gansch andere + informaties ontvangen. Ook nu nog bleek mij Dickens, althans in + zijn eigen taal, tot de meest gezochte schrijvers te behooren. Het + aantal edities, thans nog in den handel, van Copperfield en + Pickwick, Christmas Carol en Chimes is legio, en engelsche + uitgevers zijn onverdacht praktische menschen, zij bestendigen geen + uitgaven, waar geen gang in zit. En wat betreft de meening dat de + koopers dezer uitgaven vooral onder de "meer eenvoudigen van hart" + --en dan ook zeker wel "kleineren van beurs"--moeten worden + gezocht, vanwaar dan, vraag ik, al die, telkens opnieuw + verschijnende, dure [p.11] geillustreerde en luxe-edities, voor + genoemde harten, en hun bijbehoorende beurzen, onbereikbaar? Mocht + Coenen bedoelen dat de groote volksschrijver nu juist niet meer tot + de lievelings-lectuur behoort van literaire fijnproevers, noch der + heeren literatoren zelf, zoo geef ik hem gelijk, doch ziet, al + ziet! welk een armzalig hoopje vertoont te midden van het lezende + menschdom deze in anderen gedachtengang zoo kostbare rubriek! + +De ironie is dubbel en dwars verdiend.... + +Kent gij, lezers, Maeterlinck's "L'Oiseau bleu"?.... Daar gaat een +jongetje met zijn lief zusje op weg, den blauwen vogel te zoeken, "welks +bezit noodzakelijk is voor ons geluk." Na veel omzwervingen komen zij +ook in het domein van den nacht. De poort van een wondren, maanlichten +sprookjestuin gaat voor hun verrukte oogen open. Ze juichen: Voedend +zich met manestralen, zweven millioenen en millioenen blauwe vogels +daar. De kinderen grijpen er zooveel ze maar grijpen kunnen. Maar zoodra +ze naar buiten zijn getreden in den dag, blijken de wondere vogels +gestorven. De onnoozelen wisten niet dat de ware blauwe vogel, die ook +onder 't zonlicht leven kan, zich schuil hield, onvindbaar, onder de +millioenen anderen.... O lezers, sterven ook zoo niet onze blauwe +vogels--die van de meesten onzer, moderne kunstenaars--die we zagen +zweven, die we hoorden zingen in den schemernacht onzer ziel, zoodra we +hen, toch omkoesterd met duizend zorgen, naar buiten brengen, naar den +dag der menschen-maatschappij, den dag van het volk. En wij zouden +hooghartig doen tegen dien Groote, die elk huis een zanger schonk, +onsterfelijk, een levend lied met vreugde doorklinkend de dagen en dat +de zoete ontroering de hunkerende harten inzingt. O, als dan door welke +onontkoombare samenloop van omstandigheden, door welke dorheid van +innerlijk ook, of ongunst van den tijd, het ons niet vergund is te +geven, laat ons dan ten minste ontvangen met overgave en innige +dankbaarheid. Ook dat is iets, en zelfs veel.... + +Doch Robbers laakt niet alleen, maar prijst ook: + + .... er zijn er ook, gelukkig, waarin op warme, uiterst gevoelige + en zeer juist omschrijvende wijze schitterende schoonheden [p.12] + worden aangeduid in een ontzaglijk oeuvre, dat met eerbied wordt + genoemd. En deze erkenningsvolle bladzijden, ze zijn op hun beurt + door ons, hun lezers, ten zeerste te waardeeren. + +En later: + + Overigens, het mag wel eens herhaald worden, hulde aan Frans Coenen + voor zijn fijn opmerken en welsprekend aantoonen van zoovele + schoonheden in dit oude werk. Een nuttig boekje daarom, het zijne. + Want het is goed te leeren onderscheiden, en ook voor de literaire + fijnproevers blijkt nog menige schat te vinden in deze, door hen + althans, bijkans verlaten mijn. + +Dit artikel is ongetwijfeld een van de allerbeste kritieken, die Robbers +ooit geschreven heeft. En nu: ik heb, niet zonder connaisseurigen +glimlach de elegante bewegingen van Robber's floret beschouwend, zoo +langzamerhand de overbodig geworden gevederde pijlen weggeworpen, +waarmede ik, als een ongetwijfeld opzichtige held van Aimard zou hebben +gestreden, en mij getooid--laat mij nu als een zeer kalm en bezadigd +Hollander ook het mijne van Coenen's werk zeggen: + +Alle Schuld raecht sich auf Erde. De heer Coenen, die, indertijd +Scharten's _Krachten der Toekomst_ besprekend, het sterk in deze prees, +dat hij een _keur_ zijner kritieken had laten herdrukken en niet zooals +anderen, "uit zelfoverschatting of onverschilligheid, die slechts op wat +materieel voordeel belust is," alles gebundeld had--de heer Coenen werd +thans door het wrekend Noodlot met dit eene uit zijne honderdtallen +kritische opstellen naar de boekpers geduwd, en terwijl hij niets kwaads +vermoedend, genoeglijk de bladzijden zich tot een boek zag stapelen, +grijnsde het Noodlot achter zijn rug en over zijn hoofd heen tot ons, +zijn recensenten: "Vraag hem nou ereis, of dat nu op minachting van al +zijn ander kritisch werk berust en zoo ja, waarom hij dan zoo +"onverschillig is," toch maar altijd door te blijven recenseeren--of +dat het berust op het bewustzijn, dat de namen al dier andere, door hem +behandelde auteurs, niet zulke betrouwbare en olie-opzuigende +"drijvertjes" zijn, als die van den "klassieken, slechts weinig meer +gelezen wordenden" Dickens?" + +[p.13] Maar ik zou geen mensch moeten zijn, die altijd door het noodlot +tot iets gedwongen wordt, om nu het mij iets verzocht, dat niet lekker +te weigeren! Ik stel de vraag dus _niet_, doch alleen haar mogelijkheid, +om even te laten gevoelen, dat het maken van _on_heusche gissingen +alleen, door objectieve kritiek dient vermeden. Ik geloof: de vraag is +malligheid. De heer Coenen heeft eenvoudig, zijn ander kritisch werk +goed achtend, dit boek iets _beters_ geacht. Maar hier mag dan toch weer +de recensent te voorschijn treden en beweren dat dit een dwaling is: het +tegendeel is het geval. Want die andere opstellen staan voor het +meerendeel in levensgevoel niet beneden, vaak zelfs boven hun onderwerp. +Dit is ver beneden het zijne. Tegenover the gentlemen who write, die +Coenen zoo vaak behandelt, mag hij zoo glimlacherig-cynisch, zoo +nemerig-en-geverig zijn als hij wil, op enkele uitzonderingen na staat +hij tegenover gelijken, meest tegenover minderen.... Maar nu tegenover +Dickens!... Gewaden en versierselen af, menschenkind, _als bij de +Multatuliaansche Gnomen, _ en hoe rouwiger uwe versierselen zijn des te +eerder, want rouw past niet bij het kern-leven, bij het ware, blijde +leven.... Hij gaf zijn ziel, hij heeft recht op de uwe.... En wat tot de +ziel is geraakt, dat weifelt niet meer, dat is fel, dat is sterk.... Hij +heeft recht op uw _ziels_weerzin, op uw _ziels_liefde.... De kleine +afkeertjes en genegenheidjes van uw gevoelig verstand en uw verstandig +gevoel zijn veel te klein voor hem.... Kunt gij met geen andere dan deze +tot hem treden, om uws zelfs wil, ga dan _niet_.... En hiermede ben ik +meteen tot mijn gewichtigste bedenking tegen 's heeren Coenens werk +genaderd: dat het bij al zijn groote deugden en geringe fouten, twee +enorme tekortkomingen heeft. Doch tekortkomingen zijn niet +_ontleedbaar_, maar _meetbaar_. Straks beschik ik over den maatstaf, +daartoe noodig. Nu eerst de deugden etc. Daar hebt ge dan onmiddellijk +de voortreffelijke _Inleiding_, waarin de schrijver den kultuurstroom +van middeleeuwen, renaissance en laat-renaissance volgend en ten slotte +in het Engeland van het begin der negentiende eeuw belandend, historisch +de Dickens-figuur, zijn wording en zijn tijd verklaart. [p.14] In dat +hoofdstuk treffen wij ook dat uitstekend-ontledend stukje over het wezen +der "Weltschmerz" aan. Laat mij ronduit erkennen, dat ik tot dengeen, +die zulk een gedegen, goed onderlegd en wijd-omvattend betoog kan +schrijven, _zonder dat er klaarblijkelijk eenige andere geestelijke +kracht in hem werkzaam is, dan zijn eigen doodgewoon, wetenschappelijk +gevormd verstand_, jaloersch zit op te kijken, niet om de ten slotte +weinig diepgaande historische kennis--daar is waarlijk makkelijk genoeg +aan te komen--maar om de technische vaardigheid, de routine. Het +"verraadt" namelijk den akademisch gevormde, in tegenstelling vooral met +den autodidact; den _gedisciplineerden_ geest, in tegenstelling met den +_ongedisciplineerden_. En de voortreffelijkheid van dit stuk schijnt mij +dan ook al evenzeer de buitengewone geschiktheid van den auteur voor het +kalme analytisch betoog, als het wenschelijke eener wetenschappelijke +opleiding voor den aanstaanden homme de lettres te bewijzen. Ik zou den +_niet breeden_, maar _fijnen_ psychologischen doorgronder en preciesen +weergever, die Coenen is, onrecht doen, indien ik niet even het stukje +aanhaalde, dat de historische beschouwing afsluit, over het Engeland, +waarin Dickens leefde en beroemd werd: + + Men kan het zich denken als een samenleving van brutale en + opzichtige menschen, die zich druk en aanstellerig gedroegen, ook + dwaasheden uithaalden, hun leven moedwillig vergooiden, het + onmogelijkste aandurfden en soms schitterend slaagden, die met + hartstochtelijken trots en hardheid hun medemenschen bejegenden, + maar soms in eens omsloegen in het weekste meegevoel, die in 't + algemeen de wereld door een vergrootglas beschouwden en het nuchter + gewone niet verdroegen ... maar, desondanks en alles saamgenomen, + toch zeer rustig en regelmatig leefden en arbeidden, als Britsche + burgers, die carriere willen maken en voor alles op godsdienst en + fatsoen gesteld zijn. + +Ook in het tweede hoofdstuk _Dickens' Jeugd_ zal de lezer dezelfde +eigenschap te waardeeren hebben. En hierbij denk ik vooral aan den +daarin geboden schets van Dickens als parlementair verslaggever. In het +derde, _De Pickwickpapers_, vallen als voortreffelijke bladzijden op die +over de romantiek [p.15] met het diep begrip van wat haar oorsprong +vooral in dien tijd was: Verlangen naar "zelfvergetelheid en +eenheidsvoelen." Voorts dat stukje over de blague en den esprit, waarin +deze in hun droge en hoogmoedige en vaak toch van zoo laag allooi zijnde +verstandelijkheid worden vergeleken met Dickens' rijke, sappige, +waarlijk comische geestigheid. Het vierde hoofdstuk _Dickens' +Romanfiguren_ bevat tal van goed-critische opmerkingen zooals de +volgende: + + Zoo werden, als gezegd, ook Dickens' verhalen tot leerscholen van + Goed en Kwaad en zijn helden en heldinnen meerendeels niet anders + dan personificaties zijner zedelijke opvattingen. Men had de zeer + Engelsche ondeugden van Zelfzucht, Hoogmoed en Huichelarij en de + algemeene van Gierigheid, Haat, Nijd, Wankelmoedigheid, + Lichtzinnigheid, enz. Men had ook hun contrasten, de Deugden van + Toewijding, Zelfopoffering, Nederigheid, Eenvoud, Oprechtheid, + Vroomheid en wat dies meer zij. Van de eene en van de andere heeft + Dickens menschen gemaakt. + +Hoe hij dat laatste deed meent Coenen aldus te kunnen verklaren: hij +bekleedde deze abstracties met "het uiterlijk--meest een zeer goed +geobserveerd en realistisch uiterlijk--van menschen." Deze verklaring +acht ik ernaast en vooral eronder. Heeft wellicht de geschiedenis met +Leigh Hunt hier Coenen tot generaliseeren verleid? + + Al deze personen blijven star onveranderd door het gansche boek + heen, als antieke maskers, of wel zij veranderen naar de behoefte + der intrige en zonder de minste waarschijnlijkheid plotseling + geheel. + +Deze opmerking is weliswaar niet nieuw, zij komt reeds voor in.... +Straks! Maar aan de zegging merkt men onmiddellijk, dat Coenen onbewust +van haar bestaan elders, het zelf heeft gezien. Maar wat we vooral in +dit hoofdstuk te waardeeren hebben is die ook door Robbers aangehaalde +passage, waarin "deze snuffelaar-met-'n-loupe" zoo krachtig en +ruim-geestelijk uit den hoek komt en het opneemt voor de groot-epische +vertellers als "Balzac en Dickens" tegen degenen, die hen verwijten, dat +zij niet nauwgezet hun taal verzorgd hebben. In het hoofdstuk _Dickens' +Ontwikkeling en latere Romans_ is vooral interessant het aangeven der +tegenstelling [p.16] tusschen de kunst der Naturalisten en de +fantasievolle van Dickens; ook dat stuk over het "romantische gevoel" in +Dickens, waarbij de lezer zich niet weerhouden kan smakelijk te +glimlachen over het verschil tusschen deze en Coenens droge nuchterheid. +Maar om van op te springen is, tusschen al dat vlakke en +precies-voorzichtige, deze onbewust enthousiaste uiting: + + Dit is Dickens' romantiek, die hij voor ons zoo _realistisch _ waar + maakt, dat wij kunnen meenen, hetzelfde eiken dag te zien gebeuren. + Ik weet geen anderen schrijver, die dit zoo sterk heeft gekund en + bewezen, dat voor het Realisme de realiteit zelve volkomen ontbeerd + kan worden, dat het al verbeeldings-werk is, hetzij men vertelt van + de feeenwereld of van de Londensche straat. + +Als men hieruit niets anders dan de zeer gewettigde en voor de hand +liggende consequenties trekt, bemerkt men, dat Coenen eigenlijk niets +meer of minder zegt,--in strijd met andere zijner uitingen--dan dat +Dickens de grootste menschenschepper, de grootste werkelijkheidsmaker +ter wereld is! Vooral als men deze regels in verband brengt met zijn +meening, dat (blz. 86) het ontbreken der objektieve werkelijkheid er ten +slotte niets op aankomt. Het laatste hoofdstuk behandelt _Dickens' +Beteekenis voor ons_. Zien wij af van het feit, dat wij nu niet bepaald +daarover wenschen voorgelicht te worden door iemand, die geheel ten +onrechte meent, dat Dickens slechts weinig meer door ontwikkelden +gelezen wordt, dan brengen ons zoowel de zeer mooie wijsgeerig- +psychologische beschouwing over het zich aanpassen van het +kind, terwijl het opgroeit, aan de omringende wereld en over zijn +geheelen ontwikkelingsgang wier eindpunt slechts de allergrootsten +bereiken: dat hun Ik de wereld omsluit--als het verheerlijkende +slotwoord, den wensch naar de lippen, dat het gevoel van den schrijver +instede van bij het einde, reeds aan het begin van zijn werk op dit +hoogtepunt gestaan hadde. Zijn boek zou er voornamer karakter door +verkregen hebben. En hier raken wij wat ik de twee enorme tekortkomingen +van dit werk noemde. Maar tevens herinner ik mij net bijtijds, dat een +_overzicht_-schrijver vooral anderen aan het woord [p.17] moet laten, wat +hij zeker uitstekend vindt, indien hij zijn meening door dien ander zoo +voortreffelijk vindt geillustreerd: In de Fortnightly Review van 1 +dezer[1] vond ik een stemmingsvol, mijmerend-wijsgeerig opstel van John +Galsworthy: _Vague Thoughts on Art_. Ik moet U de lezing ten sterkste +aanraden. De schrijver ligt op een zomerland, het zonnige leven van +hemel, bloemen en dieren over hem, om hem, te peinzen. Gedachten en +natuurbeschouwing wisselen elkaar nu telkens af, dringen in elkaar, +steunen elkander. Voor mijn doel kan deze kleine aanhaling uit het +wijsgeerig deel volstaan. + + Art is that imaginative expression of human energy which through + technical concretion of feeling and perception, tends to reconcile + the individual with the universal, by exciting in him impersonal + emotion. + +Maar dan: wat is "impersonal emotion"? En ziehier het antwoord: + + If I stand before it (voor een voorwerp) vibrating at sight of its + colour and form, if ever so little and for ever so short a time, + unhaunted by any definite practical thought or impulse--to that + extent and for that moment it has stolen me away out of myself and + put itself there instead, has linked me to the universal by making + me forget the individual in me.... + +En de kracht, om dit te kunnen teweeg brengen, deze is het nu juist, +welke het werkje van den heer Coenen ontbreekt. Geen oogenblik wordt de +lezer aan zich-zelf ontrukt, boven zich-zelf opgeheven. De heer Coenen +kan dit den lezer niet doen, omdat Dickens het den heer Coenen niet +heeft gedaan. Zijn boekje is--eerste tekortkoming--_geen kunst_, +en--tweede tekortkoming--mist alle _overgave_, alle _enthousiasme_. Het +is: een voortreffelijk betoog van een geleerd, distinctievol en +buitengewoon literair-ontwikkeld docent. Maar zulke betoogen mogen +uitstekend zijn, om chemie of welke wetenschap ge maar wilt te doen +begrijpen, tot het vertolken van het hooger gevoelsbegrip van _kunst_ +zijn zij waardeloos. [p.18] Want evenals diamant slechts door diamant +zoo gepolijst kan worden, dat zij een open, schitterend zonnetje wordt, +zoo kan kunst slechts door kunst verklaard worden. Schrijf +twintigduizend betoogende woorden en, zoo ge 't 'n beetje populair doet +hebt ge alle kans dat de lezer U een genotlijk, een hoog te waardeeren +schrijver zal vinden, maar--onderzoek eens wat hij heeft gewonnen door +die lectuur.... Gij werktet met uw verstand en uw verstandelijk gevoel, +en beiden hebben ook bij hem geprofiteerd: zij hebben wat feitenkennis +en waardeerinkjes opgedaan, die hun gelukkigen bezitter allicht in de +conversatie te pas zullen komen, maar diens _ziel_?... Doch schrijf nu, +geen twintig duizend woorden, maar slechts een zin, waarin uw innigst +doorvoelen van een auteur tot kunst gevonden is, en ziedaar: een _licht_ +springt uit uw ziel in die van uw lezer over. Zij wordt _ontroerd_, +d.w.z. zij is door u _gegroeid_.... Zulk een schrijver is G.K. +Chesterton: een groot _kunstenaar_, die met _liefde_ en overgave over +een grootere schrijft. + +Hij heeft, voor zoover ik weet, twee boeken over Dickens geschreven; het +eerste: _Charles Dickens_, waarvan juist weder een nieuwe druk +verschenen is, kan 't best ons tot het doel dienen, waarvan ik hierboven +sprak: de maatstaf te zijn, om Coenens' tekortkomingen te meten, wijl +het de _geheele_ Dickens-figuur behandelt; het tweede: _Appreciations +and Critisisms of the Works of Ch. Dickens_ is--precies wat de titel het +zegt te zijn. Ik zal alleen het eerste bespreken en wat het tweede +betreft mij er toe beperken, u de lezing _ten zeerste_ aan te bevelen. +Maar ge moet wel weten, lezer, dat ik mij op zeer pijnlijke wijze bewust +ben, dezen grooten kunstenaar-kritikus, ook met die bespreking, in dit +kort bestek, geen recht te kunnen doen: bij elk citaat, ik weet het, zal +ik een zeer werkelijk smartgevoel hebben, omdat ik weer een andere +schoone zegging, neen, tientallen andere zal zien opblinken, die ik u +niet kan toonen. _Gij moet dit goedmaken voor mij, mijn beste lezer, gij +moet, door die prachtwerken te lezen, zorgen, dat mijn tekortschieten +althans geen_ [p.19] _slechte gevolgen heeft: dat gij die heerlijke +aandoeningen niet mist, die ik heb ondergaan_. + +Het onderscheid dan tusschen Coenen en Chesterton ligt vooral in het +feit, dat--afgezien ervan, dat het denken van den laatste zich op een +veel hooger plan beweegt dan dat van den eerste--het denken van den +Hollandschen criticus _denken blijft_ en dat van den Engelschen bijna +overal zich _plastisch ver-beeldt_, d.i. _kunst_ wordt. Ziehier eerst +een voorbeeld van Chesterton's metaforische macht, en vervolgens eenige +vergelijkingen tusschen de beide schrijvers. Ver-beelding eener +wijsgeerige gedachte bij Chesterton: + + For religion all men are equal, as all pennies are equal, because + the only value in any of them is that they bear the image of the + king. + +En laat ons nu eens vergelijken. Lees Coenen: + + (Dickens had als kind, de) instinktieve zekerheid, dat met goeden + wil en eenig nuchter beleid het leven nog wel iets beters kon + opleveren dan hun (zijn ouders) ten deel gevallen was.... Toen + _viel de slag_ van het bankroet, werd vader Dickens in de + Marshalsea gegijzeld en de jonge Charles in de schoensmeerfabriek + aan het werk gezet, om zijn eigen kost te verdienen. Het was in + zijn tiende jaar. + +En nu Chesterton: + + He longed to go to school (a strange wish) to go to college, to + make a name, nor did he merely aspire to these things; the great + number of them he also expected. He regarded himself as a child of + good position just about to enter on a life of good luck. He + thought his home and family a very good spring-board or jumping-off + place from which to fling himself to the positions which he desired + to reach. And almost as he was about to spring _the whole structure + broke under him and he and all that belonged to him disappeared + into a darkness far below_. + +Dat is _beelden_. Dat is _innerlijk zien_.--Beide auteurs vinden het +tweede deel van Pickwick oneindig beter dan het eerste. Coenen zegt dit, +ongetwijfeld zeer gevoelig, aldus: + + Dickens, de handige journalist, heeft plaats gemaakt voor den + kunstenaar, wien alleen het leven interesseert en den gegriefden + mensch, die een van de schoonste idealen der menschheid, de + gerechtigheid, ziet verwrongen en bedorven. + +[p.20] Chesterton voelt 't even diep, maar _ver-beeldt_ tevens zijn diep +gevoel: + + Dickens went into the Pickwick Club to scoff, and Dickens remained + to pray. + +Hoor beiden over Dickens' fabelachtige populariteit. Coenen: + + Al die duizenden lezers voelden blijkbaar de verbeeldingswereld van + den schrijver evenzeer als de hunne, en zich gerechtigd mee te + beslissen over het lot der boekpersonen, omdat die schepsels nu ook + voor hen zoo levend en eigen waren, als verwanten en vrienden, wie + men geenszins onverschillig aan kan zien. + +Dit is een mededeeling van feiten, die we allen kennen, met een te +waardeeren psychologische verklaring, die ook wij-zelf ons konden geven +of hebben gegeven. Maar hoeveel wijder, hoeveel dieper is de +psychologie, hoe wordt ons door de treffende zegging de geest dier dagen +open-geweerlicht in dit: + + The modern "Shocker" at its very best is an _interlude in life._ + But in the days when Dickens' work was coming out in serial, people + talked _as if real life were itself the interlude between one issue + of "Pickwick" and another_. + +Luister naar beiden als ze 't over den huiselijken haard in de +_Christmas-Tales_ hebben: + + Er zijn zoo gansche gedeelten in Dickens' boeken, die men als + doorgloeid gevoelt van het roode haard-vuur, dat voor de Engelschen + het gansche familiale leven schijnt te symboliseeren in veilige + rust en warmte en waar men de punch en het versche groen van + hulsttakken ruikt. + +En droomt ge u comfortabel weg in de _zeer geslaagde_ stemmingsweergave +van den Hollander, ge wordt weer klaar wakker en wrijft u genoeglijk in +de handen bij de raakheid en geestigheid van den Engelschman: + + ... his Christmas sentiment. It has cosiness, _that is the comfort + that depends upon a discomfort surrounding it_. It has a sympathy + with the poor, and especially with the entravagance of the poor; + with what may be called the temporary wealth of the poor. It has + the sentiment of the hearth, that is _the sentiment of the open + fire being the red heart of the room_. That open fire is the + veritable flame of England, _still kept burning in the midst of a + mean civilisation of stoves_. + +[p.21] De typische uitbeelding door Dickens van den _fog_, door Coenen +als "tegelijk grappig en eventjes beeldend" gewaardeerd, geeft +Chesterton aanleiding tot deze m.i. _allerprachtigste_ fantasie: + + ... But, considered poetically, fog is not undeserving, it has a + real significance. We have in our great cities abolished the clean + and sane darkness of the country. _We have outlawed night and sent + her wandering in wild meadows; we have lit eternal watchfires + against her return_. We have made a new cosmos, and as a + consequence our own sun and stars. And as a consequence also, and + most justly, we have made our own darkness. _Just as every lamp is + a warm human moon, so every fog is a rich human nightfall._ If it + were not for this mystic accident we should never see darkness, and + he who has never seen darkness has never seen the sun. + +Zal ik nu nog verder beide schrijvers vergelijken? Neen, schoon ik +materiaal in overvloed heb. Zet gij, lezer, mijn werk voort door ze +_beiden te lezen_. Doch tegen al diegenen, waaronder ook Coenen, die +beweren, dat Dickens' werken weinig of niets met de weergave van het +werkelijke leven hebben te maken, wil ik nog Chesterton's geniale woord +hier laten klinken: (En ook Robbers, men leze zijn artikel, heeft deze +waarheid gevoeld.) + + This life of grey studies and half tones, the absence of which you + regret in Dickens, is only life as it is looked at. This life of + heroes and villains is life _as it is lived_. The life a man knows + best is exactly the life he finds most full of fierce certainties + and battles between good and ill--_his own_. O yes, the life we do + not care about may easily be a psychological comedy. Other people's + lives may easily be human documents. But a man's own life is always + a melodrama. + +Ten slotte: ik ben niet blind voor Chesterton's voorliefde voor het +paradoxale om het paradoxale, de geestigheid om de geestigheid; ik voel +wel heel duidelijk de aanwezigheid bijwijlen van het onweerhouden +boordevolle en overloopende, zelfs van het opdringerige. Hierin staat +hij ver onder Coenen, die van willen-behagen en praallust even ver +verwijderd is als een nachtuil van zonnedienst. Maar men zou jegens +beiden onrechtvaardig zijn, indien men in Chesterton's gezelschap, +[p.22] zich niet het _il a les defauts de ses qualites_ te binnen bracht, +en achter Coenen's rug zich niet een bescheiden maar veelbeteekenend +knipoogje veroorloofde tegen het beroemde meisje, dat zoo deugdzaam was +omdat ze zoo leelijk was.... Wie deze uiting jegens den voortreffelijken +kunstenaar Coenen, dien ook ik hoogacht en waardeer, oneerbiedig mocht +vinden--hij vergeet dat ik het alibi van.... den _kunstenaar_ Coenen +bewezen heb en hem dus niet oneerbiedig heb _kunnen_ bejegenen: hij was +niet aanwezig in dit boekje. Ik ontmoette er alleen den +_kunstgevoelige_.... + +Als tijdschriften, die zeer lezenswaardige Dickens-bijdragen hebben, +noem ik de _Nineteenth Century_ met _Charles Dickens_ by Darrell Figgis; +_Elsevier's Maandschrift_, waarin, nevens het reeds behandelde +Robbers-opstel, Cornelis Veth in een artikel _De oudste prenten voor +Dickens_ gelegenheid vindt de aardige opmerking te plaatsen, dat Dickens +van lijfstraffelijke rechtspleging hield en zijn schurken liefst door de +hand van een voormalig slachtoffer liet afrossen, en dat wel op een +wijze, waar een ongezochte symboliek in stak: + + Zoo krijgt Uriah Heep op die authentieke, kleffe, knokige en op den + koop toe lange vingers.... de femelaar Pecksniff, geveld door den + man, dien hij in zijn zak dacht te hebben, bezeert zich ferm aan + denzelfden schijnheiligen en arglistigen kop, waarin hij zooveel + kwaads uitbroedde.... enz. + +Dezelfde vangt in _De Ploeg_ een rijk geillustreerd artikel over +_Dickens en zijn voornaamste illustratoren_ aan, dat in Maart vervolgd +zal worden.--Verder laat ik, trots alle beloften, dezen keer de mij ter +hand gekomen tijdschriften, voor zoover ze geen Dickens-bijdragen +hebben, onbesproken uit--collegiale egards: naast een Onsterfelijke +schijnen de levenden dood....-- + +19 Febr. 1912. + + + * * * * * + + +BRIEVEN OVER LITERATUUR + + +II.[p.23] + + +Over het algemeen lijkt het mij geen symptoom van zielsrijkdom en +geestelijke aristokratie, genoodzaakt te zijn, zich van eigen tijd af te +wenden, om heul en troost en inspiratie bij de verleden eeuwen te gaan +zoeken, of in den vreemde pogen te winnen, wat het vaderland geweigerd +heeft. Het volk weet wel wat het zegt, als 't beweert, dat de rijkdom +het zich overal behaaglijk maken kan, al zegt het hiermede toch +tegelijkertijd iets meer dan het weet, want zou het wel vermoed hebben, +dat die waarheid vooral waarheid is in de sfeer van den geest?.... Ik +herinner mij uit een vroegere incarnatie, toen ik hard bezig was, mij +door het lezen van _shilling-shockers_ voor te bereiden op het ambt van +literair criticus, dat ik nu bekleed--en zoo ge deze opleiding ietwat +vreemd mocht vinden lezer, laat mij u dan zeggen: er voeren vreemder +wegen naar dit Rome, dat langs alle wegen te bereiken is! Levendig +schiet het mij te binnen, hoe sommige mijner huidige collega's, bij +wijze van college-loopen, dienst namen bij de toenmalige stadsreiniging; +weer anderen geloofden nimmer hun hoog doel te zullen bereiken, zoo ze +zich niet den heelen dag oefenden in scheelkijken, en nog anderen +hovelingen werden, om de in ons "vak" zoo noodzakelijke hoofsche vormen +te leeren. Het verwonderlijke is mijns inziens dan ook niet, dat we +allen [p.24] trots die zeer ver uiteenloopende opleidingen toch tenslotte +vaklui zijn geworden, ofschoon dit weliswaar bij geen enkel ander metier +mogelijk zou zijn geweest, maar het verwonderlijke is, dat ge nu, na +zoovele eeuwen, bij den een nog altijd iets van de stadsreiniging, bij +den ander van het scheelkijken, en bij een derde eene waarlijk de +broekspijpen uitloopende hoffelijkheid terug vindt.... Ja, den hemel zij +dank: er gaat dan ook niets in 't heelal verloren!--nu, ik herinner mij +dan uit zoo'n shilling-shocker, dat Westerlingen een pyramide bezoeken +en een van 't gezelschap--het zal wel zoo'n magere, brutale miss zijn +geweest--in een onbewaakt oogenblik een verschrompelde lotusbloem uit +het borstfiligrain eener vorstelijke mummie trekt. Thuis gekomen krijgt +zij den zonderlingen inval eenige druppelen water op de vierduizendjarige +bloem te sprenkelen, en, mystisch wonder! waarvan zij-zelf griezelt en +huivert, de bloem leeft, straalt op, bloeit op, met al haar kleuren en +geuren.... Mijn lieve lezer, gij en ik, hebben wij niet zoovele +kunstenaars de lotusbloemen van de schemerend-blinkende borsten der in +hun koningsgraven verzonken Eeuwen zien rukken, hebben wij de +verschrompelden niet weder zien opleven onder den dauw van hun talent, +en vonden we dat niet een wonder, een mystisch wonder, tot--ik mij met +een huivering tot u wendde en zei: "Maar vindt ge 't ook niet een ietwat +griezelig wonder?" ... O vreemde bloemen, die de zon mijner dagen niet +heeft doen bloeien, o, geuren aan een anderen tijd, een ander geslacht +ontstolen, bloemen en geuren, waar ik geen recht op heb, ik wensch u +niet, gij zijt mij niet lief als de bloemen mijner aarde, mijner zon, +als de geuren mijner jaren. Mij levende behaagt het met door volte +weerstreefde, streelende en plukkende handen te wandelen in levenden +bloementuin.... + +Ook herinner ik mij--en ach, lezer, ik ben zeer loszinnig vanavond: als +mijn ... woorden u wat verstrooid voor de voeten komen rollen, rijg gij +ze dan, bid ik u, aan het zilversnoer van uw vernuft.... Rijgt men dan +_woorden_ aan een _zilversnoer_? Ja zeker, als de bescheidenheid--gelijk +hier--[p.25] en nog eenige van die maatschappelijke deugden het gebieden, +is dat geoorloofd. Zij geven absolutie voor elke kromspraak en voor vele +onwaarheden--ik herinner mij dus, en ditmaal uit deze incarnatie, een +zoogenaamden _Polk_, die, als hij in Antwerpen te bekend geworden was, +ging bedelen in Amsterdam en, als men hem daar weer te goed kende, ging +bedelen in Berlijn.... En ik herinner mij dat nu, omdat ik geloof, dat +een schrijver, die bij den genius van een vreemd land om gaven bedelt, +dat doet, omdat de genius van zijn vaderland hem te goed kent om hem +geschenken waardig te keuren en dat die genius van dat vreemde land, als +hij wat geeft, dan heel on-halfgoddelijk er ... in loopt! + +Want, lezer, dat hoog gebaar van verlangen naar de middeleeuwen, dat +zich afwenden van eigen tijd, dat is _niet_ voornaam, en dat trekken van +het eene land naar 't andere, nog eens: dat doe je niet uit weelde. Als +gij tegenover een "afzichtelijken" bedelaar staat en ge rilt terug, denk +dan niet, dat ge voornaam zijt, maar als ge zijn "afzichtelijk" wezen +zoo diep begrijpt en doorvoelt, dat ge hem kunt naderen met liefde--dan +moogt ge denken, dat ge voornaam zijt! Want afkeer en weerzin en +leelijk-vinden zijn het deel van de geringen-van-geest en +liefdevol-begrijpen en schoon-vinden het deel der voornamen. En zoo ook: +als ge telkens nieuwe prikkels noodig hebt, om de macht tot +schoonheid-doorvoelen en schoonheid-scheppen in u op te wekken, dan zijt +gij betrekkelijk arm, en zoo ge die niet behoeft, weet dan, dat ge +betrekkelijk rijk zijt.... Maar hier verdriet mij mijn wankele gang, +allicht, dat de aanblik der voorbijglijdende mijlpalen mijner +paragrafen,[2] mij wat sterker en veerkrachtiger maakt. + +[VAN OORDT: NAGELATEN WERK] + +Adriaan van Oordt was een groot en een rijk kunstenaar en--ik mag dit +van een doode immers wel zeggen:--ge hadt zijn gelaat slechts behoeven +aan te zien, om te weten, [p.26] dat hij ook een groot mensch was. Als +een man met zulk een gelaat in den kring van ons, gewone menschen, +treedt, dan valt er eene schuchterheid over ons en aarzelen even onze +sprekende stemmen, ja, het is alsof ons aller woorden, die op het punt +stonden elkander in vroolijk-drukke en familiare begroeting te +ontmoeten, haastig van weerszijden terug wijken, om een open ruimte van +eerbied te vormen. Want zijn gelaat had die uiterste zachtmoedigheid, +die _dreigend_ is, dreigend, omdat zij ontwapent en weerloos maakt, +dreigend ook, omdat ge voelt, dat, indien ge langer naar dit gelaat +staart, uw zelfbewustzijn, dat onweerhoudbaar aan vergelijkende studie +verslaafd is, u leelijke dingen zal toefluisteren over--u-zelf. Het was +ongetwijfeld geniaal, dat wil zeggen hoogst-natuurlijk, gezien van de +Natuur, dien man een gelaat te geven, dat bijna uitsluitend zijn hoogste +zielsessentie uitte, want, hadde zij dit niet gedaan, het werk van haar +schepsel zou heer werk beschaamd hebben: Van Oordt's arbeid is overal +_kunst_, dat is: weerspiegeling en uiting van het Onbewuste, goddelijk +tronend in de zielsdiepten. En dit _Nagelaten Werk,_ dat nu voor mij +ligt, is er een nieuw, een laatst, een diep ontroerend en volkomen +zuiver getuigenis van: "En dit alles, niettegenstaande hij bijna +uitsluitend historische kunst geschapen heeft?" vraagt gij mij +hier.--Ja, niettegenstaande dat feit was Van Oordt een groot en een rijk +kunstenaar. En ik zal u de schijnbare tegenspraak in mijn beweringen +ophelderen. Maar rust even: ziehier een nieuwe mijlpaal. + +In een hoogst lezenswaardig, met liefdevolle en eerbiedige overgave +geschreven opstel zegt de _Gids_-criticus, de heer Scharten, dat de heer +Van Oordt een _middeleeuwsche ziel_ had en dat een, in het _Nagelaten +Werk_ opgenomen, stuk als _Een Pleiziervaart_, dat fijntjes humoristisch +het hoekig-linksche van een tusschen hedendaagsche Zondagsgangers +verzeild, naief kunstenaar in 't ootje neemt, wel eene zijde van Van +Oordt's kunst blootlegt, die we nog niet kenden, maar dat de +aanwezigheid daarvan ons toch niet kan bekeeren van de meening, dat zulk +een stuk, bij langer leven van den [p.27] schrijver uitzondering zou +gebleven zijn en historische kunst hoofdzaak. En zoo oppervlakkig +beschouwd, schijnen de in dezen bundel opgenomen stukken _Roman-Begin_ +en _Fragment uit Floris de Zwarte_ dezen beoordeelaar gelijk te geven. +Maar ook niet anders dan _oppervlakkig beschouwd_. Want zoo 't mij +geoorloofd zij--en hier wensch ik u de beloofde opheldering te +geven--tegenover de eene hypothese een andere te stellen: ik geloof niet +dat Van Oordt's neiging tot de middeleeuwen voortsproot uit het +middeleeuwsche--en dat zou, volgens mij, zijn: het voor indrukken van +zijn eigen tijd minder ontvankelijke en dus ongetwijfeld bekrompene +--zijner ziel; ik geloof, dat zij voortkwam uit zijn, helaas, behept +zijn met een uiterst broos en ziekelijk lichaam: daardoor verhinderd het +hedendaagsche leven in heel zijn stormigheid te ondergaan--gelijk wel, +al ware 't alleen uit plichtsgevoel, een edelen geest als de zijne, het +heerlijkst denkbare moet hebben toegeschenen--; daardoor verhinderd het +leven der gezonden mede te leven, deel te hebben in hun hopen en +vreezen, hunne vervoeringen en neerslachtigheden, hun uitbundigheid en +zelf-inkeer, wendde hij zich tot eene voorbijgegane wereld, die door de +zachte fluisterstemmen der boeken tot hem kon spreken in zijner +werkkamer omveiliging, gelijk zijn zwakke lichaam die behoefde. Want--en +moge dit mijne beweringen ondersteunen:--_een vurig sociaal-demokraat +als Van Oordt was_, kan zeer wel een universeel-aangelegden geest +bezitten, waardoor hij zoowel de ekonomische noodzakelijkheid en +geestelijke schoonheid der sociaal-demokratie als de schoone +noodwendigheid der middeleeuwen doorvoelt, maar zulk een _vurig +sociaal-demokraat_ kan _onmogelijk_ een geest bezitten, die hem zich +precieuslijk doet afwenden van de rumoerende en zweetende en zwoegende +hedendaagsche maatschappij, om in eenzaamheid de fantomen van een +begraven verleden te evoqueeren, _dat aan sociale rechtvaardigheid niet +rijker was_. Neen! Ware hem door een zekere bekrompenheid van geest de +schoonheid en het beteekenisvolle van het huidige leven gesloten en +ondoorvoelbaar gebleven, ik zoude hem geen groot en rijk kunstenaar +[p.28] hebben geacht, maar juist omdat het, mijns inziens, slechts de +bijkomstige omstandigheid zijner zwakke lichaamsgesteldheid was, die hem +verhinderde dat leven te ondergaan en te herscheppen, daarom noem ik hem +een rijke en groote. Toch--laat ons dezen edelen afgestorvene eeren door +oprecht te zijn--niet alleen zijn ziekte, maar ook het bewustzijn, dat +hij in slechts geringe mate de gave van dialogiseeren bezat, heeft er +wellicht toe bijgedragen hem met des te meer vreugde een kunstsoort te +doen beoefenen, die deze gave niet zoozeer vereischt, als de het +hedendaagsche leven beeldende naturalistische romankunst dat doet. Want +ik mag mij niet weerhouden te zeggen, dat even sterk als zijn +verrukkelijk-beeldende beschrijvingskunst--zoowel van stoffelijke als +geestelijke momenten--mij voorkomt te zijn, even zwak lijken mij zijn +dialogen. Men behoeft maar het reeds zooeven genoemde _Een +Pleiziervaart_ als _In de Kroeg_--het verhaal van een +dronkemansruzie--en _Een Liefde in Limburg_ te lezen, om te merken, dat, +wat vele zwakke dialogen-samenstellers doen, ook hij niet nalaat: het +kruiden van hun niet zeer saprijk gerecht met een sterke en smakelijke +specerij: de geijkte, hoekige, hollandsche volksuitdrukkingen. Wie Wolff +en Deken kent, weet wat ik met dit kruiden bedoel, maar ziet hij 't daar +in de hoogste vervolmaking en slechts om zich-zelfs wil, bij Van Oordt +zal hij spoedig bemerken, dat die uitdrukkingen--niet bewust, maar +instinctief--in de dialoog zijn gebracht, om dier levenszwakte te +verbergen. Overigens, wij mogen onverdeeld dankbaar zijn voor dit +_Nagelaten Werk_, dankbaar, omdat de jong-gestorven schrijver daarmede +niet alleen zijn roem heeft bevestigd maar zelfs verhoogd.... Welk een +allervoortreffelijkste zegging van een buitengewoon subtiel doorvoelen +in dit: + + En nu had hij benauwde alkoofgesprekken gehoord, geroken de + koffielucht en pomadegeurtjes van duffe achterkamers, waar _tot een + burgerlijke versiering de zonnestralen_[3] langs mottige vitrage + gelen bij het weee rood en bij het uitgebloeide blauw der + kameromgeving. + +[p.29] En welk een opperste genialiteit in deze beelding: + + Zoo zie ik den weg weer opgaan, hooger en hooger in een + geestdriftige stijging, _en als hij op sprong staat zich over te + geven aan den val der gindsche daling_, glimt hij in de zon als een + lint van gele japansche zijde. + +Hoe leeft, hoe rijst, hoe daalt de zee in _Een Zeereis_. De verhaalgang +zelf, met zijne zich weer verevenende bergen en dalen, met zijn +effenheid, die het bewogene, en het bewogene dat een effenheid is, leeft +als de zee; hoe welven de wijde luchten van den kunstenaarsgeest in een +koepelende overheersching daarboven. Welk een dramatisch vermogen, welk +een gang en een leven in dat _Fragment uit Floris de Zwarte_. Hoe +onschuldig een bevalligheid, wat ongerepte reinheid en zoete liefde +ontbloeien in _Een Liefde in Limburg_.... + +En laat mij nu maar verder van dit werk en zijn schepper zwijgen. Zijn +taak is volbracht. Hij wacht geen ander oordeel meer dan dat van het +Nageslacht, een rechter, die andere lof en andere zegening heeft te +vergeven dan wij. Maar ook gij, wiens tijdgenoot hij was--en ik zeg 't u +om uw-zelfswil--lees zijn werk, treed zijn wereld binnen. Maar voor +dien, luister nog even naar mijn raad: hieraan zult gij ook dier wereld +schoonheid, want natuurlijke-echtheid, kennen: Geen wezen, op een aarde +levend, bereikt dier grens, allen leven diep in haar atmosfeer besloten, +allen zijn zij van haar onscheidbaar, allen een geheel met haar--zoo, in +de door een kunstenaarsgeest geschapen wereld, overschrijdt geen der op +haar levende wezens haar grens, allen blijken zij aan haar gebonden, +allen zijn zij een met haar, allen gedrenkt in haar atmosfeer, allen +getint van haar kleuren.... En ten dage nu, dat ge uw gemoed rein en +vrij, uw geest blijde en schoonheidsbegeerig voelt, lees den al die +prachtige scheppingen van Van Oordt en verheug u, rijk en diep, om hun +omvangen en gedragen zijn door die eene wereld van dien eenen geest.... + +[SCHARTEN-ANTINK: DE VREEMDE HEERSCHERS.] + +Nu moet ik echter uw aandacht daarvan afleiden. Wij zullen ons dezen +keer--en ge hebt 't uit den aanvang van dit [p.30] opstel reeds +bemerkt--niet slechts hebben bezig te houden met schrijvers, die, om +dezen of genen reden, tijdelijken afstand tusschen zich en hun onderwerp +behoefden, maar ook met hen wien de ruimtelijke tusschen dat en hun +lezers verkieslijk scheen. En hierbij denk ik in de allereerste plaats +aan den roman _De Vreemde Heerschers, Een Verhaal van de Italiaansche +Meren_, door C. en M. Scharten-Antink, _fournisseurs de la cour_. Dezen +laatsten titel zult ge weliswaar door de prijzenswaardige nederigheid +der gelukkige bezitters niet op eenigen plek in het boek vermeld vinden, +maar, laat mij u zeggen, dat hij niettemin een zeer werkelijk bestaande +waardigheid representeert. De heer en mevrouw Scharten zijn het--gij +zult mij veroorloven steeds van den heer en mevrouw Scharten als eenheid +te spreken en niet die critici na te volgen, die voortdurend in dit +geval den zonderlingen waan schijnen te koesteren, dat wat de Heer +vereend heeft, de recensent mag scheiden!--het echtpaar Scharten is het, +niet voornamelijk wijl het _de_ erkende romanleverancier van _De Gids_ +is, ook niet wijl het de onschuldige liefhebberij van meerdere zeer +voorname winkeliers heeft, een overvloed van kaartjes-met-uitheemsche- +woorden over hun etalagewaren te strooien en evenmin, wijl het 't eene +seizoen in _Soieries Francaises_, 'n ander in _Inverniciatura Italiana_ +handelt en vermoedelijk 'n derde jaar in _High-life tailor-made +Dressing-gowns,_ maar nooit ofte nimmer in ordinaire hollandsche +katoentjes zal "doen"--neen, de heer en mevrouw Scharten zijn 't vooral, +omdat zij er feilloos in slagen, alles waarin zij negotie drijven, +absoluut _hoffaehig_ te maken, van de boerengeslachten van Cavarna af, +tot het lustige weeuwtje, "het Mayertje" toe, en dat wel op zoo'n +savante en kunstige manier, dat, als je goed proeft, de boeren zoowel +als het Mayertje, trots de ingewikkeld desinfecteerende bewerking die +zij hebben ondergaan, toch nog, respektievelijk, naar boeren en naar een +cocotte smaken![4] Maar ge weet zoo min wellicht [p.31] wie de Cavarner +landlieden als het lustige weeuwtje zijn. Laat mij dus even een en ander +ordelijk vertellen. Onder de oppervlakte van dit boek-land laaien twee +machtige vuurstroomen--die ik in mijn gewone doen dramatische konflikten +zou noemen, maar mijn geest is op het oogenblik zoo in de Italiaansche +sfeer gevangen, dat ik van niets anders dan van Etna's en Vesuviussen +droom!--Van dit onderaardsche vuur leeft het geheele Schartensche land +met al zijn wezens, maar het kent er ook de lava-erupties en aschregens +[p.32] door, die het met een grauwe wade van leed en rampen bedekken. +Daar hebben we aan den eenen kant de Muzzo's, waarvan de ouderen +verlaten op den vaderlijken grond achterblijven, wijl de jongeren +verlokt door het vele geld-verdienen in Amerika, de een na den ander +daarheen vertrekken, om nooit weer terug te keeren: het eene konflikt +veroorzaakt door vreemden invloed. Daar hebben we aan den anderen kant +de invasie der Duitschers in Italie, die met hun flair voor zaken-doen +den landszonen de beste brokken voor den neus wegkapen: het tweede +konflikt. Ter eenre zijde dus: het kapitaal, dat het beste bloed uit het +land zuigt, ter andere: het kapitaal, dat het gewin uit het land trekt. +_Een beeld dus van het internationale kapitaal in onbewust +bondgenootschap alles dienstbaar makend aan zijn belangen_. En dat beeld +wordt er des te volkomener door en _blijkt zelfs rijk aan een ongezochte +symboliek_, als we erop letten dat _de roomsche priester Jacchini de +handlanger en adviseur van het duitsche kapitaal is_! Op deze tendenzen +der huidige samenleving de hand te hebben [p.33] gelegd, en ongetwijfeld +een _in-kunst-herscheppende_ hand, dat is de _machtige verdienste_ van +de schrijvers van dit boek. Maar er is meer: naast de twee reeds +genoemde, hebben we, van veel minder beteekenis en op lager plan, doch +vol van menschelijkheid en waarheid, een derde dramatisch konflikt: +tusschen de beide dorpspatriciers-families _Muzzo_ en _Taddei, in +verband staande_ met de beide andere konflikten--en het dunkt mij goed, +met 't oog op het feit, dat de deugdelijkheid der compositie van dit +werk m.i. miskend is, op dit _verband_ den nadruk te leggen--want de +afgunst van het eene geslacht wordt voornamelijk gestimuleerd, doordat +de jonge Taddei wel uit Amerika naar het vaderland terugkeert--wat als +eervol geldt--en de jonge Muzzo's niet. Intusschen, beide +hoofdkonflikten zien we ten slotte uitsmeulen en met een wolk van moewe +berusting de menschen omnevelen, terwijl we vermoeden dat die afgunst +tusschen beide geslachten wel langzaam slijten zal, daar immers een +Taddei met een Muzzo trouwt, maar--er is een vierde dramatische botsing, +die waarlijk hooge tragiek wordt, die waarlijk als een eruptie, een +brandend verderf, kraakt en woelt en dondert en aan den dag breekt. Dat +is de levenstragiek van den blinden _Zacharia Banfi_, een +_prachtig-gebeelde_ figuur. Deze man zag zich in zijn jeugd verdreven +van zijn vaderlijk erfdeel, een boerengoed, dat voor schuld verkocht +moest worden. Hij trekt naar het buitenland, naar Normandie, een idee in +zijn peins-wroetenden kop: sparen, sparen, sparen, om eens het vaderlijk +erfdeel te kunnen terug koopen. De vrouw, met wie hij daarginds trouwt, +sterft, hij wordt blind en keert vereenzaamd naar zijn land terug. Daar +woont hij bij een nicht in de nabijheid van zijn erfgoed en loert, loert +in de lichtende duisternis van zijn oude, blinde hoofd, op een kans, het +land terug te winnen.... Luister: + + Zijn blinde hand greep tusschen de plooien van buis en hemd, waar + hem een zeemen zakje op de borst hing. + + "Vijftienduizend lire," zei hij gesmoord, "vijftienduizend lire, + met mijn bloed en mijn honger verdiend ... voor nog geen zes + moesten wij Fulmignano verkoopen ...; vijftienduizend lire ... en + toch zullen de Duitschers op Fulmignano blijven.... [p.34] de + Duitschers, die zijn als ongedierte ... waar er een is, daar zijn + er honderd ... honderd...." + + De bleeke lippen sidderden, de kin trok als van een kind, dat + schreien gaat, hulpeloos-dood staarden de starre brilleglazen over + de binnenplaats.... + + De anderen, verschrikt, zaten stil. + +En hij heeft gelijk: de Duitscher blijft op Fulmignano, vastgegraaid +houdt hij 't in zijn ijzeren vuist. En nu komt er een ander plan in +_Banfi_ op: een van die Duitschers, een broer van dien _Walther_, die op +_Banfi's_ "bloedeigen" erfgoed zit, heeft een bod op een groote albergo +in Cavarna gedaan, maar de koop is afgesprongen. Als die geldwolf daar +voordeel in ziet, dan zit 't er ook in, meent _Banfi_ en hij geeft een +deel i van het geld om hem te koopen: daardoor zullen de sommen gewonnen +worden, om _Fulmignano_, als de gelegenheid zich aanbiedt, en al wordt +het nog zoo duur, te heroveren. Maar eens de herberg gekocht, hoort hij, +waarom de koop indertijd is afgesprongen: op den top van den berg, aan +welks flank zijn nieuwe albergo ligt, komt het eindstation van de nieuwe +kabelspoor en daar laat Walther het grootsche _Kulm_-hotel bouwen, daar +zal de stroom van het vreemdelingengeld neerkletteren. Zijn albergo +wordt nu niets! Met welk een liefde is deze figuur gebeeld! Niet licht +zal ik dit psychologische fijnheidje vergeten: + + "Niet kibbelen, kinderen, niet kibbelen," smeekte de blinde man, + _die altijd zoodra de stemmen kijvend werden, dubbel zijn + hulpeloosheid voelde van de gelaten niet te kunnen onderscheiden_. + +Niet licht ook den tocht van den blinde naar Montagnola: + + Als Zacharia weer door was gegaan en al schuifelend met den stok + voor zich uit, den mijlpaal had gevonden bij het zijpaadje, dat + hier zig-zag af, naar Montagnola terugvoert, hief hij het bleeke, + kleine gezicht, met de ronde, blauwe brilleglazen daarop, en + staarde of zijn gedachten iets zochten. Hij wist hier, aan den + akkerpunt, een perzikboompje te staan. Zijn stok stootte tegen het + hout, hij tastte met de hand, voelde de dunne ruige twijgen van den + nog jongen stam ... er was een bescheiden gezoem van bijtjes boven + hem.... Nu zag hij zich plots onder de roze bloesemende twijgen, + die overbogen, ver over den weg, en zijn oud en pijnlijk gezicht + verklaarde in een [p.35] zachte opgetogenheid. _Toen hij voor noch + achter zich een gerucht langs den weg hoorde en zich onbespied kon + meenen, strekte hij voorzichtig de hand boven zijn hoofd, tot zijn + vingers het uiterste van een takje hadden gevonden, vingerde nog + voorzichtiger het takje langs, en de eerste zijigheid van een + bloesemblaadje kwam zijn vingertoppen beroeren_.... + + _Hij glimlachte. Hij zag de gansche helling, links van zich omhoog + de Monte Cavarne op, en de gansche helling rechts van zich omlaag, + naar het meer toe, en heel het verre verschiet rechtuit, waar + Noranco lag_,--_hij zag dat alles in een teeder gewemel van + honderden zacht-roze bloesemboomen, een broos gesprankel van roze, + glanzend aan het puur-blauw vuur van het meer, glanzend aan het + azuur van den hemel en aan het versche gras der + wijngaard-glooiingen,_--_heel dit lente-land, dat hij kende plekje + bij plekje, en dat hij plekje bij plekje voor zich kon tooveren in + den geest_.--_"Che bellezza," zei hij zacht_. + +Als hij met zijn nichtje Angelina en haar man in de herberg woont en +diep doorvoeld heeft, dat alle, alle opofferingen te vergeefs gebeurd +zijn, dan zien wij hem, een dag, aldus, en het is de laatste maal, dat +wij hem zien: + + Onbeweeglijk bleef hij zitten. + + Een zonderlinge ontroering was over zijn denken gedauwd, en zijn + starre afgetobd gelaat werd stiller in een vagen glimlach. + + Zoo zat hij een langen tijd, turende in een schemer van vrede, + waardoor een zacht-goudene morgen gloorde.... Zacharia dacht aan + den dood.... + +O, doet dit alles niet huiveren van ontroering: van schoonheid-genieten +en medelijden? + +Maar hoe liefdevol zijn ook de andere figuren in dit boek gebeeld. +Carlotta, de zachte zuster van den goeden, fijnen, gewetensvollen +pastoor van Cavarna, en Carmela, de flinke moeder van dat aardige +kereltje Massi; de trotsche Luigia, de moeder der Muzzo's; Ambrogio +Muzzo, de gegriefde, van zijn zonen beroofde vader, die ten slotte in +wanhoop den trotschen kop buigt en zijn dochter met een Taddei laat +trouwen: in 's hemels naam ... hij heeft geen wil meer ... hij is op. En +die joviaal-ronde pastoor van Montagnola. Maar het _Mayertje_, ofschoon +uitstekend _doorvoeld_, is niet zoo goed _gebeeld_: de schrijvers hebben +hier te zeer den objectieven verhaaltoon verlaten, zijn te nederbuigend, +te spottend, [p.36] te humoristisch geworden. Met den _Zoppo_, den uit +den treure preekenden vegetarier en theosoof vormt zij niettemin een +aardig kontrasteerend stelletje, waaraan we wel eens 'n fijn-comische +situatie te danken hebben. Maar bovenal valt "_'t Mayertje_" te +waardeeren, wanneer men deze figuur als compositorische waarde keurt. +Zij blijkt dan, dunkt mij, _van zelf_ te symboliseeren het +verachtelijkste gevolg van een in 'n betrekkelijk primitief land +binnendringende weelde, die weliswaar door het meerendeel harer +gevolgen, maar toch vooral door dit, een tot dan nog natuurlijk-levende, +landelijke bevolking langzaam corrompeert. In een van haar tallooze +minnehandels gebruikt _Madame Mayer_ een jong meisje uit het geslacht +der _Muzzo's_ als "postillon d'amour," welk kind op een van die +boodschaptochten door den "minnaar" van _het Mayertje_ wordt +verleid.... Hoe men dan ook dit boek als een verzameling van losse +tooneeltjes en tafereeltjes kan beschouwen is mij een raadsel. Zeer +zeker zijn de steunbalken in het bouwsel verborgen--en is dit niet fraai +en goed?--maar het dunkt mij wel wat zonderling van een bouwkundige, om, +wijl hij de einden niet door de muren ziet steken, te meenen dat die +balken er niet zijn!--En nu lezer! "Ben ik uitgegaan om te vloeken en +heb ik gezegend"? Neen, neen, ge vergist u, zoo ge dit meent, ik ben +geen Bileam, en al berijd ik soms 'n stokpaardje, ik zit nooit op 'n +"ezelebeest," zooals Couperus zou zeggen! Ik heb mooi gevonden en ik heb +gezegend, ik vind leelijk en ik vloek uit echte en diepe ergernis: _Wat +dit boek zegt_, dat zegt het voortreffelijk--een enkele, in de sfeer +van het geheel niet thuis hoorende metafoor, een enkel geaffecteerd +zinnetje daargelaten, heeft ook de taal die aangenaam stemmende +verzorgdheid, welke de gerechtvaardigde achting der schrijvers voor +eigen vermogens bewijst--maar in _'t verzwijgen_, daar zit 'm het +ergerlijke in. Niet voor niets hebben we de Fransche boeren van Zola en +de Balzac, de Hollandsche van Querido leeren kennen, en zouden deze +eveneens katholieke Italianen zoo heel anders zijn?... Geloove wie 't +kan, ik niet! Maar al hadden we ook niets van Zola'sche of andere boeren +gehoord, [p.37] dan nog zouden wij voelen, dat hier levenszijden +verzwegen of verdoezeld zijn. En indien dit _niet_ voortkomt uit zekere +zielsarmoede bij de schrijvers, een verfijningsontaarding, waardoor voor +hen die levensuitingen ondoorvoelbaar zijn geworden, een zelfde +zielsarmoede als die telkens nieuwe prikkels noodzakelijk voor hen +maakt, om tot scheppen te komen, dan is het--en vindt men dit een +"insinuatie," dan bedenke men dat ik de plicht heb te zeggen wat ik denk +en ik bovendien hier niets tegen een jong schrijvertje "insinueer," maar +tegen machtige auteurs, die een stootje kunnen velen!--dan is het: _wijl +zij fournisseurs de la cour zijn!_ + +[LOUIS COUPERUS: ANTIEK TOERISME.] + +En ja, Couperus nu, over wiens "ezelebeest" ge mij zooeven hoordet +praten.... Diens _Antiek Toerisme_ verplaatst ons zoowel naar vreemde +landen als naar het verleden. En het is trots al de blinkende larifari, +een brok armoeigheid geworden, welks aanblik je, van den weeromstuit, je +rug laat schurken op z'n bedelaarste bedelaars, tegen 'n boomstam aan. +Een schatrijk Romeinsch patricier gaat met zijn van hem afhankelijken +oom op reis, om te beproeven zich af te leiden van zijn liefdesrazernij +--eerste rangs tooneelmalligheid!--voor eene hem ontrouw geworden en met +een matroos ervan doorgegane slavin. Terwijl hij op reis is en +inmiddels, gelukkig, liefde opvat voor een andere slavin, wordt hij +straatarm, doordat Tiberius al zijn goederen verbeurd verklaart. +Goddank! hij blijkt te groot van ziel om zich daar veel van aan te +trekken en gaat zich, vergezeld van zijn nieuwe geliefde, als +beeldhouwer vestigen te Kos, haar geboorteland.--Kijk, als ge nu een +boek ziet als een gastvrij huis, waar een even hoffelijk als geestrijk +gastheer u doet nederzitten aan zijn haard en het beste van zijn +geestelijk en stoffelijk bezit niet spaart, om u, zijn gast, te +gerieven, zoodat ge uw eigen wijs van leven een gelukkige pooze vergeet +en, door hem bekoord, geheel onbemerkt de zijne aanvaardt; als ge in een +voor u opengaand boek zulk een huis denkt te vinden--en welke gedachte +zou, zoo kort na het Dickens-jubileum natuurlijker zijn?--hoe komt ge +dan bij het betreden van dit Couperus-huis [p.38] bedrogen uit! De +gastheer ... de gastheer? Nergens te zien! Ge kijkt eens rond, en een +onaangenaam gevoel overvalt u: zijt ge op een tentoonstelling tegen +smaak-misleiding?.... Er scheen een blokkenvuur in den haard te branden, +maar even naderbij getreden, ontdekt ge, dat 't een kwalijk riekende +gashaard is met namaakblokken van asbesth. Een oude gloed van gobelins +aan de muren, en die, meendet ge, waren toch echt.... Och, och, alle +duivels, het is papier van zooveel de rol! Maar gelukkig! daar komen +tenminste menschen de kamer binnen. Ah, Lucius, oue Romein, men ontmoet +een van jou slag niet elken dag. Mag ik eens nader kennis maken? Maar +poe! Wat mankeert die vent! Die raaskalt, die speelt 'n bezetene.... +Zeg, Jandorie en bij Jupiter, wou je mijn!.... Maar die oom Catullus en +die Kaleb, die lijken u nog al geschikte kerels, die schijnen u nog al +nuchter te zijn. En inderdaad: "Och weet u," zegt oom Catullus, u +vertrouwelijk onder den arm pakkend, "we binne acteurs, dacht u nou +heusch, da'we ... haha ... da'we Romeine ware ... maar komt ue dan uit +Purmerent as ik vragen mag.... An die Lucius had u dat toch wel dadelijk +kenne merken, die zal nog heel wat moete repeteere voor-ie toonbaar +is!... We binne het gezelschap-Couperus ... spele voor filmopname.... +Maatschappij Holkema en Warendorf.... O maar daar is de directeur! dat +treft u!... Meneer Couperus! Meneer Couperus!... daar is 'n heer, die +dacht da'we, haha, da'we...." Maar meneer Couperus lacht niet van harte +mee; meneer Couperus trekt een gezicht als een boer die kiespijn heeft; +meneer Couperus herinnert zich, dat hij niet altijd als direkteur van +een bioscoopfilm-tooneeltroep het land afreisde; dat hij eens in zijn +grooter tijd een ontzaglijk Magier was, die machtige geesten opriep, hen +bond in zijn ban, hen een lichaam schiep en ze voor de oogen der door +zijn mysterieuse grootheid verrukte menschen liet leven, leven! + +Och, niemand verliest geheel zijn grooter Zelf: de figuren van Kaleb, +den gids, en van Catullus zijn gezellig-goed. Dat gevalletje van het +slaafje Tarrar met zijn slangetjes is aardig [p.39] en lief. Die +beschrijving van den Witten Nacht is _fraai_ en wij geraken wel in de +stemming, we ontvangen wel een beeld van heel dat ontzaglijk grootsch +verleden ... jawel ... maar _de centrale fout van het werk is, dat de +menschen er om het decor zijn en niet het decor om de menschen_. Er +wordt _gespeeld_ met _menschelijkheid_. En de taal is verbijsterend +slordig! Het woord _immens_ komt bijvoorbeeld zoo vaak voor, dat ik er +minstens twee bladzijden dezer kroniek mee zou kunnen vullen. Dat is +gewoon bespottelijk, onbegrijpelijk-van-dwaasheid. (Men vergelijke eens +deze herhalingen uit nonchalance, met het telkens een zelfde woord +herhalen bij Van Oordt, zooals dat wel een enkelen keer in diens +_Nagelaten Werk_ voorkomt, om daarmee een zekeren subtielen indruk te +wekken!) Zelfs lezen wij ergens, dat iets niet "zoo _reuzig immens_ was" +als iets anders!! Ge meent, dat ik het heele zaakje niet zoo zwaar moest +opvatten? Inderdaad: de heer Couperus is tusschen twee geeuwen van +verveling en onmacht aan het spelletje van belletjes blazen gegaan, +weliswaar niet uit 'n Goudsche pijp, zooals kinderen dat doen, doch met +een heel kunstig in elkaar gezet toestel. Maar toch, dat maakt geen +werkelijk verschil.... Doch wilt ge nog een spel, maar althans een +edeler spel van hem zien? Sla dan _Groot-Nederland_ van Maart[5] op. +Lees zijn verhaal van den moord door de Pazzi gepleegd op Giuliano de +Medici. Dat lijkt toch op schaakspel, nietwaar? Het bord is er daar, om +de een intellekt-leven verbeeldende bewegingen der stukken mogelijk te +maken: _het decor is er om de menschen_.... Neen, zeker: de groote +Couperus van weleer is niet heen voor goed; ik geloof: hij bereidt zich +voor op een schitterend heroptreden--de kleine Couperus houdt zoolang +het ongeduldig-trampelend publiek een beetje bezig.-- + + + * * * * * + + +BRIEVEN OVER LITERATUUR [p.40] + + +III + + Kinderen zijn, in der aard-smart koninkrijk + Prinsen van vreugde en van jeugd-schoon koninklijk.... + _Willem Kloos_ + +Dat zijn zij, ongetwijfeld, maar zij zijn nog veel meer dan dit. Doch +volledig uit te zeggen de majesteit en den rijkdom, de statigheid en de +bevalligheid, de wijsheid en de liefde van hun teere levens--dat is geen +mensen gegeven, zoo min, en uit eenzelfde oorzaak, als het ooit een +onzer gegeven was of zal zijn, het Godswezen te doorvoelen. Want de +bijbelsche leering, dat wij naar Gods beeld geschapen zijn, valt alleen +te begrijpen, maar dan ook volledig, zoo dat zij straalt van waarheid, +als we ons vooroverbuigen tot de menschen, die nog mensch_jes_ zijn, en +van de tot ons omhooggeheven effen gezichtjes en klare oogjes de +verrukkelijke zekerheid lezen, dat door en uit hun nog passief, hun nog +sluimerend menschelijk bewustzijn, het Goddelijk Bewustzijn +onvertroebeld glanst. Daarom was ik dan ook soms geneigd te beweren, dat +men eigenlijk weinig van kinderen moet zeggen, daar alles wat men zeggen +kan beneden hen blijft, en het een ijdel en ook heiligschennend bedrijf +is te spreken van iets, waarover men niet waardig spreken kan. Maar +later heb ik bevonden dat deze bewering een dwaasheid is, want, indien +we niet meer over het Goddelijke en Kinderlijke mochten spreken, dan +ware onze spraak van zijn diepste [p.41] accenten en schoonste geluiden beroofd +en zou onze uitdrukkingsmacht zoo verzwakken en ontaarden, dat zij ten +slotte geen enkele gedachte of gevoel waardiglijk meer zou weten te +verwoorden. En reeds daarom ware het geen ijdel en heiligschennend +bedrijf. Maar dat is het ook niet om een andere reden: Wie tot den +_ziels_-geloovige, op wat wijze deze ook gelooft, van het Goddelijke +eerbiedig spreekt, hij zal meevoelen en meedenken wekken, op hoe +gebrekkige wijze hij zijn denk-voelen ook verwoordt, mits dat +denk-voelen echt-in-hem zij. Er voltrekt zich dan een +gemeenschappelijk-zijn tusschen beiden, dat wel op hun woorden rust als +op aarde een bloemstruik, maar, evenals dat gebloemte die aarde, geurend +en stralend en zon-weertintelend, de woorden te boven rijst. En niet +minder: wie met een liefdevol hart over kinderen spreekt, hoe stamelend +en hakkelend ook, hem lachen alle moeders tegen en de meest zorgenvolle +vader heft van zijn werk het zware hoofd op, om hem even, als tot eene +kracht-schenkende verpoozing, dankbaar aan te zien. + +[REYNEKE VAN STUWE: DE KINDEREN VAN HUIZE TER AAR.] + +Aldus gaat het hen, die van hen _spreken_. Die hen _beelden_, in een +_kunstwerk_, gaat het anders! Elk niet al te laag staand mensch wordt +hier een voortreffelijk en nauwlettend criticus. Dezelfde omstandigheid, +die het den gebrekkigsten spreker gemakkelijk maakt, begrepen te worden, +maakt het den _beelder_ moeilijk bijval en lof te verwerven. Want die +omstandigheid is: de liefde voor kinderen, die _ieder_ niet al te laag +staand mensch bezit. En schoon menigeen een kunstenaar moge vergeven, +dat hij de zwarte en gluipend-strompelende gedaanten van Leed en Ziekte +door een zonnige belichting iets van het vreeselijke hunner donkere +geheimzinnigheid ontneemt, niemand vergeeft het hem, indien hij den +stralenden engel van het geluk ontluistert en deze, door den mist van +licht, waarin hij gaat, te dooven, iets van zijn even geheimzinnige maar +daardoor alsnog onvatbare zaligheid verkondende schoonheid ontrooft.... +En kinderen zijn die engelen.... Daarom, wie kinderen beeldt, moet in +zich hebben het vlugge naderen en het vlugge wijken, de bewegingen en +aanrakingen van zijn geest moeten speelsch van vlug- en lichtheid zijn. +[p.42] Zijn woord moet luchtig ademen als een wind, en zacht en +streelend als een zachte wind zijn, want er zullen veel vlinders en +bloemen komen te leven op zijn land.... Vele der eigenschappen, die zulk +een kunstenaar vooral dus bezitten moet, zijn wellicht in dit eene woord +te vatten: bevalligheid. Niet die der saletjonkers en modieuse dames, +maar die der natuur: de bevalligheid der schoone verzen, der in de wei +dravende jonge paarden, der neigende boomen; de bevalligheid, die alleen +uit harmonieuse samenwerking van edele krachten ontstaat. En deze is het +wier aanwezigheid ik telkens en telkens weer in het jongste boek van +_Jeanne Reyneke van Stuwe_ heb gevoeld. Ge weet het waarschijnlijk al: +het zieleleven van kinderen uit den zeer voornamen stand wordt daarin +gebeeld. Door een voortreflijken vader en een stiefmoeder, die hen +liefheeft, als waren zij haar eigen kinderen, opgevoed; door alles, wat +een kinderleven rijk en gelukkig kan maken, omringd, komen er geen +uitzonderlijk-hevige gebeurtenissen in hun leven voor, maar de +schrijfster heeft met goed gevoel voor compositie, het sterven van een +heel jong broertje erin gebracht, waarmede zij, binnen den grens der +meest soliede waarschijnlijkheid blijvend, de gelegenheid heeft +gekregen, de zieltjes der kinderen in de hoogste gevoelsspanning te +laten zien. De drie gegeven kinderkarakters loopen zeer uiteen. Er zijn: +de toekomstige superieure mensch: Adele; de toekomstige intrigante en +coquette, d.w.z. intrigant en coquet op een vrij onschadelijke en kleine +wijze: Eva; de toekomstige egoist, goedhartig en vrijgevig uit +praallust, iemand met een tamelijk gering intellect en een zekere +lichtzinnige grilligheid: Charles. Wat echter alle drie gemeen hebben, +is wat men zou kunnen noemen: hun adels-, hun standsbewustzijn, in Adele +schijnbaar het sterkst, en dit getuigt van den subtielen psychologischen +voelzin der schrijfster: in werkelijkheid namelijk voelt dit kind zich +zoo voornaam door eigen, _onbewuste_ noblesse, maar _bewust_ wordt haar +die voornaamheid slechts als een zich-voelen: kind van Huize ter Aar! +Het boek vol levendige handeling is vlot en luchtig geschreven: een +witte raaf in onze literatuur. De kinderdialoog [p.43] is uitstekend. +En ik zou de onverbeterlijke, oude zondaar niet moeten zijn, die, schoon +hij telkens te hooren krijgt, dat hij zich niet weet te beperken, toch +onverstoorbaar z'n gangetje gaat, als ik u hier niet wat zou laten zien +uit den overvloed van mooie dingen, die ik, al lezend, verheugd zat te +bekijken. Is dit niet allerliefst: + + Ik gun je de pret! zei Amelie. Mag ik 'n chocolaadje? Nemen jullie + die mee? En hoe doen we met de poppen? Het was lang een lieve + gewoonte geweest, om naar een spel "eerlijk" de poppen mee te + nemen. Zelfs Charles waren vaak, hoewel onder protest, _kleine + poppetjes in de zakken van zijn jasje gestopt, met de vergunning + deze gedurende de geheele reis verborgen te houden, als hij, + wanneer de vertooningen begonnen, de koppetjes er maar uit liet + steken_.[6] + +En hoe uitstekend is, vooral in de door mij gecursiveerde woorden, een +scherpe psychologische observatie gezegd: + + Eva presenteerde "odeur" uit haar flaconnetje, en kreeg nog rooder + wangen, maar nu van ingehouden verontwaardiging, toen Oom Carel + zei: + + --Nee, maar, wat heb jij[7] 'n prachtige kanarie-gele handschoenen + aan! Want zij zag de ironie in zijn oogen, en _zij haatte hem op + dat oogenblik met een snellen haat_, maar vergat dien weer, omdat + Oom, bemerkende dat er niets dan water uit haar flaconnetje kwam, + haar "economie" prees, en ofschoon zij niet precies begreep, wat + hij bedoelde, glimlachte zij toch even complaisant, omdat hij iets + van haar in het openbaar goedkeurde. + +Maar dan ook, welk een humor zit in dit werk. Men lette eens op die +prachtige condoleantie-scenes, als 'n tante is gestorven: eerst het +condoleeren door Leentje, een der dienstmeisjes. "Wel gecondoleerd," +zegt zij deftig, en Evatje studeert gauw het vreemde woord in, om het +straks tot de ooms en tantes te kunnen zeggen! Daarna Eva's genoegen als +ze merkt, dat haar vrijertje _Piet Erckelens_ het woord ook zoo goed +weet te gebruiken. Maar dan dit: Charles, die al het heele sterfgeval +vergeten is, speelt met zijn vrienden roovertje, zij hebben zich verdekt +achter boomen opgesteld, [p.44] om den "rijken reiziger in 't eenzame +bosch" te overvallen, en Piet, die uit dat eigenaardige, toch +touchant-eerzuchtige van kinderen en ... groote menschen, om vooral +jegens "hooger geplaatsten" onberispelijke manieren te toonen, overal +naar hem loopt te zoeken, om hem te "condoleeren," nadert: + + De argelooze Piet naderde meer en meer. Hij zette zijn gezicht zoo + ernstig mogelijk. Ja, hij had het wel gedacht: de jongens speelden + nergens. Hij was al in den boomgaard geweest, en bij de + vischplaats, en bij de tuintjes, en bij het achterhek ... nu zou + hij nog eens in den moestuin probeeren. + + Hij naderde. Zijn hoofd was een beetje gebogen, en hij spande zich + in, de juiste, bij de gelegenheid passende gelaatsuitdrukking te + vinden. En ondertusschen loerde Rinaldo Rinaldini achter zijn boom, + gereed om zich met blikkerende oogen op z'n slachtoffer te werpen. + + Piet hoorde iets. Tenminste hij bleef staan. En op dat oogenblik + sprong, tijgerwoest, zijn aanvaller achter een boom vandaan. + + --Sta, of ik schiet!... was Charles van plan te schreeuwen. Maar de + woorden stokten hem in de keel. Roerloos bleef hij op de plek waar + hij stond. En het bloed steeg hem heet naar het hoofd van schaamte + en verwarring, want Piet had zijn hand vooruit gestoken, en op + somberen toon gezegd: + + --Ik condoleer je wel, Arl. + +Is het niet voortreffelijk, dat plotselinge ondergaan van Charles' +speellust in schaamte en verwarring? Maar vooral het komische van de +situatie!... Humor en van de beste soort is er ook in de weergave van +het "concert," dat de kinderen voor Juf en de meid geven, en waarop ze +in de volle onschuld hunner hartjes, allerlei gemeene straatliedjes +beginnen te zingen en er absoluut geen begrip van hebben, waarom Juf ze +plots van het podium, een tuintafeltje, trekt en ze met dit en dat +dreigt, als ze niet ophouden.... O, ik zou u nog zooveel fijngevoelde +trekjes kunnen citeeren. Ik zou u wel willen laten zien, hoe +voortreffelijk de kinderen in hun onderling zoo verschillenden aard zijn +doorvoeld en weergegeven, bij die groote gebeurtenis: het sterven van +broertje: Adele's innige smart; Evatje's sluw pogen, bij anderen den +indruk te wekken, dat ook zij zoo diep voelt; haar spijt, het maar niet +tot schreien te kunnen brengen. Ik [p.45] zou u even willen toonen de +houding van dat geraffineerde coquettetje-in-den-dop, op het kinderbal, +als haar cavalier vergeet haar ten dans te komen halen, en vooral, o +vooral Adele's extatisch voelen, "dat er op de heele wereld geen kind, +neen, geen enkel kind bestond, zoo gelukkig als zij," en, na den dood +van het door haar zoo hevig geliefde broertje, haar weerzin, als ze +hoort, dat er een nieuw kindje komt, dat broertjes plaats zal innemen; +haar vermeende haat tegen dat nieuwe kindje! Ik zoude ook wel nader +mijne meening willen motiveeren, dat de volwassen menschen niet zoo goed +als de kinderen zijn gebeeld, dat met name, hun dialoog niet zoo goed +geslaagd is, dat zij te veel betoogen en te redevoeringachtig spreken, +dat zij ook te zeer als personages van bijzondere gewichtigheid, +bijzonder verstand, en bijzonder gevoel zijn voorgesteld. Het is alsof +zij, _in plaats van door de schrijfster-zelf, door de_ HEN +VERHEERLIJKENDE _kinderen zijn gezien_. En ofschoon deze omstandigheid +de eenheid van het werk wel versterkt, 't is toch niet goed.... De +oorzaak wordt ons klaar, indien we er op letten, dat de grove, +zinnelijke _Oom Carel_ beter gebeeld is dan de hoogstaande _Alexander_ +en _Jeannette_, de beide ouders: de schrijfster zich eenmaal volledig +ingevoeld hebbend in de levenssfeer der _kinderen,_ werd door de visie +van de in reinheid aan kinderen verwante _Alexander_ en _Jeannette niet_ +uit de _kinderlijke_ levenssfeer gerukt, zij zag en beeldde hen dus _van +uit die sfeer_; door de visie echter van _Carel_, die _niets_ met het +kinderlijke gemeen heeft, werd zij _wel_ uit het kinderlijke denk-voelen +gerukt. Zij zag en beeldde hem dus van uit de sfeer der kunstenares +Reyneke van Stuwe. Maar nu zal ik over dit alles niet verder uitweiden, +en liever de nog ter behandeling van dit werk beschikbare ruimte +gebruiken, om op iets veel gewichtigers uwe aandacht te vestigen. Zooals +ge u wel, m'n waarde lezer, uit eigen jeugdjaren herinneren zult: in een +kinderleven behoort een sprookjesprins, en, gelukkig, hij ontbreekt dan +ook in het kinderleven van dit boek niet. Wilt ge hem van hier even zien +verschijnen? Welnu, zie toe: + + [p.46] Adele stond wat verder dan de anderen stil te kijken. Het + tooneel, nu het duisterder werd, had een vreemde bekoring voor + haar. Tegen de klare schemerblauwte der lucht bewogen zich de + zwarte figuren der menschen, als de silhouetten van een door + ouderdom donkere plaat. Duidelijk teekende zich de kruisboog van + het net af tegen den effen hemel. En als het plotseling zwaar werd + neergelaten, dan was het opeens, als brak een glad kristal in + scherven, die heftig op-vlogen, en in glinsterend gruis verstoven. + Zonder zich bewust te maken, wat zij zag, en zonder het in + zichzelve detailleerend te beschrijven, stond Adele, en keek, + gevangen in den ban van iets geheimzinnigs, iets ongewoons, dat + haar met onweerstaanbare macht hield geboeid. Alles was _anders_[8] + voor haar in deze oogenblikken ... al de menschen, die er bezig + waren, leken vreemde mannen, in een omgeving, die zij niet kende. + De atmosfeer was koel, en onbeweeglijk stonden de boomen en + planten-groepen tegen den donkerblauwen schijn van de lucht. En de + maan werd grooter en helderder, en wierp witte stralen op de + werkzame handen der mannen, en schampte zoo nu en dan een + fel-flitsend licht langs het stille, glanzende water. + + Het was Adele, alsof zij droomde. In den grooten prenten-bijbel + kende zij de plaat: De wonderbare vischvangst, en ook wonderbaar + scheen _deze_ vischvangst haar toe, en het was haar, alsof zij nog + nooit te voren het zoo had gezien: het ophalen van het net, met de + levende, spartelende massa der over elkaar glippende, + kwikzilver-vlugge en flikkerende visschen, waaruit door den Baas, + onbeschroomd-tastend, een keus werd gedaan.... En nooit had zij 't + nog gezien dat Ruitenburg zoo iets om den adem in te houden vreemds + over zich had, als nu hij, met een emmer visch in de hand, zich + naar de keuken begaf. Zijn voetstappen knerpten over het grint; + zijn breede schouders waren wat naar voren gebogen, en zijn donker, + doorgroefd gezicht was in het maanlicht van een strakken plechtigen + ernst. + +Dit is de Prins van het mystieke levensaanvoelen. Dit is de heilige +sprookjes-Prins, die in zijn glorierijk en droome--vlug verschijnen en +verdwijnen, de menschen- en de kinderzielen even stil, ademloos-stil +maakt van huiverend geluk, om de zijn oogen en gelaat ontstralende +glansen.... Deze bladzij, op een _oneindig hooger_ plan dan het overige +van dit werk levend, bevat--'k zeg het zonder "Oostersch-lyrische" +overdrijving, in koelen bloede en mij sterk bewust van wat [p.47] ik +zeg--een mystieke visie van een heel diep voelend schilder-visionnair. + +Van kind tot kunstenaar _il n'y a qu'un pas_. En zoo ge schalk genoeg +zijt mij hier te vragen, of het diezelfde _pas_ is, welke van het +sublieme naar het ridicule voert, ik zal u in vollen ernst antwoorden, +dat dit wel en ook niet het geval kan zijn, maar dat het mij althans, +_immer_ geviel in kind en kunstenaar een essentieele gelijkaardigheid te +erkennen. Want een kunstenaar, ziet ge, dat is eigenlijk zulk een +zonderling en zeldzaam wezen, dat _het meest wezenlijke en +karakteristieke van het kind-zijn tot zijn dood behoudt_. Dat meest +wezenlijke en karakteristieke is het _vaak en grootendeels passief-zijn_ +van het _menschelijk_ bewustzijn en het zeer actief-zijn van het +zoogenaamde _Onbewuste_, dat ik, elders, het _Natuurlijk_ of _Goddelijk +Bewustzijn_ heb genoemd. Vandaar het in onze oogen onbeheerschte en +onberekenbare in _kinderen_ en vandaar ook het onbeheerschte en +onberekenbare in de handelingen van vele _groote kunstenaars_; vandaar +het ademloos-staren in alleen door hen geziene droomwerelden en het, +blind voor het ommeleven, opgaan in voor hen opdoemende fantasieen door +_kinderen_, en het, tijdelijk, als werkelijkheid beleven van visioenen +en verbeeldingen door _kunstenaars_. + +De parallel zou verder door te voeren zijn, maar ik geloof, dat hij +thans ver genoeg getrokken is, om u ook de door mij niet genoemde punten +van overeenkomst tusschen kind en kunstenaar te doen gevoelen, en te +doen begrijpen, waarom in onze nuchtere waarneming de verhouding +tusschen de beiden _somtijds_ als van het sublieme tot het ridicule +wordt: Een kind met houten sabel in de hand en papieren kroon op 't +hoofd, zich in volle gemeendheid, zoolang de fantasie duurt, voor een +koning of een veldheer te zien houden, ge geniet ervan, ook wijl ge 't +sublieme en ongerepte voelt in zoo sterk een verbeeldingsmacht; ja, ik +durf, indien ge geen al te saaie brompot zijt, er een lief ding om te +verwedden, dat ge, na de eerste verontwaardiging, achter 't handje +lacht, als [p.48] uw aardig zoontje uw ruit voor een vestingpoort heeft +aangezien, en er met 'n katapult 'n gat in heeft geschoten, maar--ge +behoeft geen brompot te zijn, om een groot kunstenaar, die zichzelf tot +iets noch-nie-dagewesenes proclameert, of, om vermeende krenking, uw +glazen ingooit, ridicuul en lastig te vinden. En toch--dat alles heeft +een zelfde oorzaak: dat kinderen en groote kunstenaars in een oneindig +losser verband dan anderen met de "werkelijke" wereld leven, en dat hun +lagere persoonlijkheid telkens en telkens weer heftig en hartstochtelijk +reageert op de influisteringen en 't voorgetoover van 't "Onbewuste," +dat nu eenmaal gewone menschen niets influistert of voortoovert, welke +reacties--het zij herhaald--zoo zij zich voltrekken in de samenleving +der volwassenen, daar vaak natuurlijk buiten alle redelijke proporties +en uiterst zonderling lijken. Men heeft mij onlangs verweten, dat ik +meedoe "aan het bijna misdadig werk, den leek te stijven in zijn +dwaling, dat koelhoofdigheid, beradenheid en zelfbeheersching +"onartistiek" zouden zijn, burgerlijk en nuchter." De schromelijk-onjuiste +formuleering der beschuldiging daargelaten, wil ik wel even zeggen, dat +ik mij toen voelde--en dat zal nu ieder begrijpelijk zijn--als die +ongelukkige barbier van zekeren Kalief, die dien vorst onder het scheren +verteld hebbend, dat een veldslag door de Ottomaansche legers verloren +was, onmiddellijk door den Grooten Heer over de kling werd gejaagd. +Helaas--ik houd van Turken!--ook het verhaal van dien barbier was _geen_ +dwaling, maar de onschuldige verteller had den slag toch niet verloren +en ik heb toch niet de groote kunstenaars in de wereld geschopt?... +Intusschen, niet altijd lijken ons die reacties ridicuul, wij achten ze +soms ook wel van grootschen aard, al kan onze nuchterheid zich ook dan +niet weerhouden, tegelijkertijd iets als "Don Quichottisch" te mompelen. +Men denke bijv., om ons tot een voorbeeld uit de literatuur te bepalen, +aan de vrij zuiver uit zijn _kunstenaarsaard_ voortvloeiende weigering +van _Cyrano de Bergerac_, om de gunst van den almachtigen kardinaal de +Richelieu te winnen, door gehoorzaampjes de wijzigingen te aanvaarden, +die deze in Cyrano's tragedie mocht [p.49] wenschen aan te brengen. Ook +zulk een daad wordt natuurlijk door ieder braaf burger eene krankzinnige +extravagantie geacht, maar hij is zoo genadig haar "mooi" te noemen, ten +eerste, omdat _zijn_ glazen er nimmer door kunnen breken--want laat mij +u verzekeren, dat dit mooi-vinden hem, achter zijn toonbank weergekeerd, +niet zal verhinderen te gnuiven: "Wat die zich daar vergooit ... dat +most mijn gebeuren!... gewoon stapel!"...--en ten tweede, omdat hij +niet door het _leelijk_-vinden eener daad, die de materie aan de idee +offert, de kans wil loopen te worden aangezien voor iemand, die tot een +dergelijk offer niet in staat is.... + +[VAN GOGH-KAULBACH: VOOR TWEE LEVENS.] + +Ik heb hier nu twee boeken over kunstenaars voor mij liggen: een van +Anna van Gogh--Kaulbach, _Voor Twee Levens_, dat ons een daad laat zien, +die, op de boven omschreven wijze, "mooi" gevonden wordt en een van +AEg.W. Timmerman, _Leo en Gerda_, dat ons daden toont, die hinderlijk en +ridicuul zijn. Als weerspiegeling van maatschappelijk gebeuren en in den +psychischen oorsprong daarvan beschouwd, zal ik nu wel, vermoedelijk, in +het voorafgaande over den inhoud van beide voldoende hebben uitgeweid, +laat mij dus nu voornamelijk hun waarde als kunstschepping keuren. In +_Voor twee Levens_ is in _Ada_ de groote artisten-natuur gebeeld, die, +gedwongen door het haar beheerschende Scheppende Vermogen, alle +gewoon-menschelijke gevoelens onder den voet loopt. Welnu, ofschoon +ernstig in aanmerking nemend, dat niet al het bijwerk even goed gelukt +is, dat vooral het boek rustiger had kunnen en moeten geschreven zijn, +waardoor, naast de vele uitmuntende beeldende zinnen, enkele +cliche-achtige en slordig-globale vermeden waren geworden--is en blijft +deze arbeid een geslaagd _kunstwerk_, omdat een _uiterst moeilijke +taak_: het beelden eener zeer zeldzame uitzonderingsfiguur, met behulp +van het naturalistische, dramatisch-plastische werk-procede er +uitstekend in is gelukt. Niet genoeg kan ik de doorvoelings- en +voorstellingsmacht roemen, waarmede in _Ada_, als bij stukjes en +beetjes, als door een levende mozaiek-van-vele-kleine-handelingen, het +bezeten-zijn van den drang tot scheppen wordt gebeeld. Hoe +allervoortreffelijkst is, hoe innig heb ik [p.50] genoten van die, door +treffende waarheid prachtige, uitbeelding van den angst eens kunstenaars +voor storing op dat begenadigde oogenblik, dat de scheppingsdaad zich +zal voltrekken.... Hoe leeft men daarin mee ... daar geluiden naderende +stappen, daar gaat een stem opklinken ... o, even, even nog ... breek de +nervig-bevende en als zich wanhopig-instralende aandacht niet, voor zij +de nimmer weer zoo terugkeerende visie, gelukkig, heerlijk, buiten zich +heeft vertastbaard en vereeuwigd, en, van het zorgelijk-hoeden van zoo +broozen schat ontslagen, in een zuchten van geluk zich ontspannen +mag.... O, er is nog zooveel fraais in dit boek: de in zijn liefde door +_Ada_ teleurgestelde _Ru_; het voelen van _Louise_, die als _Ada_, die +alleen voor haar kunst kan leven, van _Ru_ is heengegaan, hem met haar +liefde troost.... Maar dat, de voortreffelijke beelding van den +kunstenaarsaard, dat is de kostbare kern van dit boek, dat is het +bijzondere, waarvoor, naar ik hoop, met mij vele lezers, der schrijfster +dankbaar zullen zijn. + +[TIMMERMAN: LEO EN GERDA.] + +De figuur _Leo_ daarentegen in des heeren Timmermans' boek is van het +bohemien-type, van dat type dus, dat gewoon is aan alle, ook de +meest-buitensporige, verlangens toe te geven. Maar bij het lezen van al +de door hem begane dolheden, bedenke men, dat, wanneer hij beweert, dat +hij al die dwaasheden begaat om zich "uit te leven," om "zich frisch te +houden," omdat, in een woord, z'n _kunstenaars_natuur daaraan behoefte +heeft, dit soms weliswaar niet meer dan een voorwendsel van hem is, maar +hij 't meestal wel heilig en waarachtig meent en intuitief voelt. +Afstammeling van een aristocratisch geslacht, moordend-deftig opgevoed, +geest-vermummiend bewindseld door het kinderachtigst conventioneele in +zijn jeugd, weet hij op later leeftijd niet veel anders met zijn +vrijheid aan te vangen, dan zooveel mogelijk maatschappelijke ruiten in +te gooien, met geen ander wezenlijk resultaat natuurlijk, dan dat hij +eigen handen kwetst. Maar ofschoon we dus zijn bohemien-zijn voor een +deel op de rekening zijner opvoeding moeten stellen, de schrijver laat +ons toch geen oogenblik in onzekerheid, dat het voor het grootste [p.51] +part noodwendig voortvloeit uit _Leo's_ aard, dat wil zeggen: een +_kunstenaars_aard van _zekere soort_. En het is een verdienste van den +schrijver, dat hij dit kunstenaarsschap zoo goed heeft doen uitkomen; +dat hij ons _Leo's_ plots-ernstig streven, midden-in zijn chaotisch en +dolzinnig leven, naar ernst en toewijding aan zijn kunst laat zien; dat +hij deze figuur zekere fijnheden laat doen en uitspreken, die ons +onverklaarbaar zouden schijnen in, wij mogen wel zeggen: een dergelijken +woesteling, indien die woesteling niet tevens kunstenaar ware. _Gerda_, +een boerenmeid, uit de omgeving van zijn vaders landhuis, kan zijn +hooger kunstenaarsleven niet meeleven, maar des te heviger leeft ze zijn +lager kunstenaarsleven, het bohemien-zijn, mede. Al in hun jeugd hebben +ze wel eens begeerend naar elkander gekeken. Later, na zijn vaders dood, +ontmoet hij haar als een dood-gewone demi-mondaine "op de baan," haalt +haar uit een bordeel en trouwt haar ten slotte. Men kan zich +ongetwijfeld levendig voorstellen, wat voor dol- en abjectheden er +dagelijks uit het samenleven dier beide gedesequilibreerden +voortvloeien. De uitbeelding van dit samenleven is uitstekend gelukt en +reeds als men daarop let, voelt men een jammerlijke spijt, dat het boek +zoo schromelijk is bedorven door des schrijvers malle en jongensachtige +van-leer-trekkerijen tegen dit en dat. Och, och, dat een toch zoo zeer +talentvol schrijver als de heer Timmerman, die plastisch, dramatisch en +psychologisch zooveel in zijn mars schijnt te hebben, maar niet heeft +begrepen dat hij zijn kunst een brevet van onvermogen uitreikt, door +telkens en telkens weer allerlei tendenz in ellenlange betoogen en +onnatuurlijke dialoog in zijn werk te wringen, in stede van zijne +beeldingen--gelijk het leven zelf--_door hun wijze van zijn, natuurlijk +voortvloeiend uit hun aarden uit de omstandigheden_, voor of tegen iets, +al naar de lezersgeest hen opvangt en verwerkt, _van zelf_ en _zelf_ een +of andere meening te laten suggereeren of bewijzen. Want welken anderen +indruk kan iemand, die als een suppoosterige museum-gids bij eigen werk +staat te oreeren, wekken, dan die, dat hij voelt, dat 't werk-zelf +_niet_ sprekend-leeft?! Ook: hoe overladen is het daardoor geworden, hoe +[p.52] bultig-gedisproportionneerd. Het is of al de ervaringen, of al de +meeningen, al de haat en al de liefde, in een lang leven gegaard en +gekoesterd, in dit eene boek chaotisch-ziedend-en-worstelend moesten +worden uitgestort! Maar het samenleven van _Leo_ en _Gerda_, hoe goed +ook, is nog niet eens het beste in het boek. Het beste is vervat in het +eerste hoofdstuk. + +Er is daar in de schildering van de verhouding tusschen _Gerda_ en haar +vader, wiens half-onbewust sexueel begeeren naar haar, zijn dochter, +deze, uit haat tegen hem, aanwakkert, door hem telkens en telkens weer, +op grof-zinnelijke wijze te prikkelen--er is daar een epische zwier en +tegelijkertijd een meesterlijke ingetogenheid in het aanduiden der +verhoudingen en van het innerlijk gebeuren, die een kunstenaarsmacht van +heel hoogen rang aanduiden. Die voortreffelijkheid van het eerste +hoofdstuk keert in het heele boek niet weer. En wie zou niet vermoeden, +dat zelfs deze daling, van het uitstekende naar het goede, veroorzaakt +wordt door den jongensachtigen strijdlust, die vaardig wordt over den +schrijver. Even weldoend als het moet zijn, een mensch met zulk een +jeugdig hart, zulk een oprechten en edelen geest, als de heer Timmerman +klaarblijkelijk is, onder zijn vrienden te mogen rekenen, even +bedroevend is het, zulk een mensch zich, met al zijn impulsen, trots +dier noblesse, in het werk van het door hem zich uitende Scheppend +Vermogen te zien dringen en dat zoodoende verminken, welk te bejammeren +bedrijf dan ook ten slotte op het eind van het werk uitloopt in een +soort fotografie-realisme, dat niet schroomt, in eene hen ten slotte +weinig flatteerende apotheose sommigen van de mannen-van-'80 ten +tooneele te voeren! Ik kan mij niet voorstellen, dat eenig lezer van +smaak blijde is, hier gepromoveerd te worden tot den spreekwoordelijken +_valet_, die nu eenmaal gedoemd is groote mannen in kamerjapon te +zien....--En, nu ik, voor te eindigen, nog even dralend en keurend +terugzie over dit opstel, dat door bijzondere omstandigheden al te +vluchtig moest worden geschreven maar waarin het mij toch tot mijn +genoegen was gegeven, niet alleen over de kunstwaarde van drie ernstige +werken te spreken, maar ook sommige [p.53] mijner lezers, naar ik mij +vlei, naar aanleiding van die werken te hebben doen doorvoelen, dat het +Scheppend Bewustzijn de lagere persoonlijkheid en van kinderen en van +kunstenaars op vrijwel gelijksoortige wijze beinvloedt--nu voel ik toch +de behoefte, nog even mijne meeningen daaromtrent verduidelijkend saam +te vatten: dat die beinvloeding nml. beiden tot _buitensporigheden_ +brengt; dat het den eersten een aan volwassenen vreemde, verrukkelijke +en liefde-wekkende bevalligheid verleent en aan de uitstameling hunner +blonde droomen dezelfde bekoorlijkheid van menschelijk-onbewust-geschapen +rijkdom, die ook kunst bezit, en de laatsten eenerzijds tot groote en +lichtende daden van sterke wils- en gevoelsconcentratie, anderzijds tot +uitspattingen drijft, _alle_ welke buitensporigheden echter de deugd +bezitten van _de sleur te breken en den gewonen menschen de oogen te +openen voor nauwelijks vermoede_ hoogere en lagere mogelijkheden, en dus +hetzelfde te bewerken, _wat een ver afgedwaalde vogel doet, die +uitheemsche zaden in een land laat vallen, en ongekende planten daar +verwekt_.... + +Maar dat ik juist het werk van den heer Timmerman omhoog moest heffen +als een waarschuwing, wat met _het kunstwerk_ gebeurt, als de lagere +persoonlijkheid zich al te roekeloos met de schepping van het Hoogere +Bewustzijn moeit, dat was mij en om des heeren Timmermans' groot talent +en om zijn klaarblijkelijk zoo edele menschelijkheid, tot een zeer diep +leedwezen.-- + +15 April 1912 + + + * * * * * + + +BRIEVEN OVER LITERATUUR + + +IV.[p.54] + + +Helaas, datgene, wat ik, schoon wellicht geheel ten onrechte, de +noodwendigheid mijner uitingen zou willen noemen, dwingt mij nu, reeds +bij den aanvang van dit schrijven den gemoedelijken en +kalm-vriendelijken lezer te irriteeren en wellicht af te schrikken met +een zoo paradoxaal-klinkende bewering als deze: _De alomtegenwoordigheid +in de een of andere durende relatie, gesteld nu eens, dat een +niet-bovenmenschelijk wezen alomtegenwoordig kon zijn, zou dat wezen +onverbiddelijk verhinderen, roem, waardeering of zelfs genegenheid te +verwerven_. + +Gij, die dit mocht betwijfelen of ontkennen--terwijl ik spreek, keer tot +u-zelf in. Luister naar mij en luister naar u-zelf, te eigener ure.... +Ge zult zien dat u dit niet moeilijk vallen zal, want mijne woorden, +vertrouw ik, zullen niet anders dan de bewust-makende _parafrase en +verduidelijkende begeleiding uwer gedachten_ zijn. + +Dus: _waarom_ dan zoude de alomtegenwoordigheid haren grooten, niet +bovenmenschelijken bezitter verhinderen roem, waardeering en genegenheid +te verwerven? Gij weifelt: omdat de nijd ... maar waarmee gij--en hier +ziet gij oprecht vragend op--toch waarlijk _niet_ behept zijt?!... Och +neen, en ge weet het nu zelf op dezen oogenblik: zijn wij niet _ook_ +liefdevoller dan wij-zelf meestal denken?... O, het is iets veel ergers +dan de nijd! En voeldet ge niet al het weten, [p.55] wat het is, +naderen, toen ik zei, dat wij _ook_ liefdevoller zijn dan _wij-zelf_ +denken?... Het is: _omdat er zelfgeringschatting ligt op den grond onzer +zielen_! Neen, dat wisten we nooit of zelden, en hoe zouden wij ook? Wij +_wilden_ het immers niet weten. Hadden ook onze moralisten ons niet +altijd geleerd--ons daardoor steunend in het al meer onbewust wordend +zelfbedrog--dat hoogmoed en zelfoverschatting de vergiften zijn, die +ons verwoesten? Hoe zouden wij dan het weten vermeesterd hebben, dat +integendeel zelfgeringachting het lijkig-blauwende aardgas is, dat +opstijgend de plantwortels in onze landen vermoordt, zoodat we van +koren, bloemen noch geuren genieten! Want geen andere dan +zelfgeringschatting is het, die ons twijfelend laat staan tegenover een +groote van _onzen_ tijd, van _ons_ land, die ons de handen smachtend +naar _andere_ tijden en _andere_ landen laat strekken. En geen andere +dan diezelfde geringschatting ontneemt ons het heerlijke geloof, dat in +_onzen_ tijd, in _ons_ geslacht, in _ons_ land, als een evenmensch met +_ons_ verkeerend, een _Groote_ leven kan. _Daarom_ is het spreekwoord: +Geen profeet wordt in zijn eigen land geeerd, een waarheid: De +_zelfgeringschatting_ staat niet toe te gelooven, dat het _eigen_ land +een profeet _kan_ voortbrengen! En _daarom_ zou een _alomtegenwoordige_ +Groote _nergens_ worden geeerd! + +Maar hier ziet gij op, schudt het hoofd en beduidt mij niet onduidelijk, +dat _indien_ al de bijkomende overwegingen niet van eenige waarde +ontbloot mochten zijn, mijne primaire bewering, schoon tevens +beargumenteerde conclusie geworden, geenerlei _practisch_ belang heeft, +want er bestaat geen niet-bovenmenschelijk wezen, dat alomtegenwoordig +zou zijn! + +Maar ach, dit is 'n schromelijke vergissing van u, mijn waarde lezer! Is +het u dan nooit opgevallen, dat het Joodsche Volk, dat een Groote is, +tevens zulk een alomtegenwoordig wezen is? Trek alle landen door en +overal zult ge het ontmoeten, en wat er ook verwaasd moge zijn, uit alle +historische tijden zien u zijn zelfde zorgenvolle oogen en verweerde +gelaat aan.... Israel is ieders tijd- en ieders landgenoot.... _Daarom_ +is het nergens en nooit geeerd en geliefd met de liefde en den [p.56] +eerbied, die hem toekomen. En wat hem daarvan onthouden wordt, daar +minder, ginds weer meer, wat iederen Groote, in welken tijd en in welk +land ook levend, daarvan in dien tijd en in dat land onthouden wordt--is +_altijd evenredig aan het gebrek aan zelfachting en zelfvertrouwen van +hen, die hem moesten eeren en liefhebben_. Want luister! Zooals de +betrekkelijk schaarsche bewondering voor tijd- of landgenootelijke +Grooten niets anders is, in zekeren zin, dan de veruiterlijking der +innerlijke zelfhoogachting, het _kunnen-gelooven aan met hen verwante +grootheid_ der schaarsche hoogstaanden, zoo is de cynische twijfel +tegenover die Grooten niets anders dan de weerspiegeling van de +zelfgeringschatting der middelmatigen, het _twijfelen aan de +mogelijkheid van bestaan van aan hen verwante grootheid,_ en zoo, ten +slotte, is de _haat_ tegen en _verachting_ van zulk een Groote--en ge +ziet in het antisemitisme van het hooligan-type het zuiverst beeld van +zulk een haat!--anders dan de uitgebraakte _zelfverachting_ der +verdierlijkten, _het onmogelijk kunnen gelooven aan op eenigerlei wijze +met hen in aanraking zijnde grootheid_, en het daarom tegelijkertijd +haten en verachten als _gehuichelde en geuesurpeerde_ meerderheid, 't +geen inderdaad _werkelijke_ en _rechtmatige_ meerderheid is, en die zij +_als zoodanig_ doorvoeld, _alleen_ gehaat zouden hebben. + +De Literatuur, we weten het, heeft wonderen van vlijm-hoonende ironie, +van monsterlijk-groteske, in den snik-lach om zich-zelf zich +schaamteloos-wentelende gedrochten voortgebracht, maar--het allerbeste +behield de Natuur zich-zelf ten dienste harer onmiddellijke scheppingen +voor: deze antisemieten van het hooligan-type vooral, maar niet alleen, +zij zijn onovertrefbaar van gedrochtelijkheid, een charge lijken zij, +een overdrijving, zij zijn onwaarschijnlijk en onwezenlijk van +alleruitmuntendste wezenlijkheid! En die heele bende pogromhelden, deze +Kischinewsche en Homelsche vrouwenwurgers en kinderverkrachters, met den +allerchristelijksten Czaar-paus-vredestichter tot beschermheer, die hun +slachtoffers _verachten_ en niet weten, dat zij niet anders dan +_zelfverachting_ braken!... Dat staat hoog boven alles uit, prachtig +[p.57] stinkend-van-walgelijkheid en oogenvonkelend, snoet-roodend en +wijdmuilend van bestiaal-zinnelijke, hik-lachende belachelijkheid. + +Gij, _Hollander_, zult niet vragen, schaamteloos-onverschillig als de +zonen van menig ander volk, waarom ik u dit vertel; gij, die slechts aan +zelfgeringschatting lijdt en geen zelfverachting voelt noch behoeft te +voelen; gij, landgenoot van Surenhuys en Basnage en die bevallige +Joffers en edele Heeren, die uit een zachte liefde jegens de oude +cultuur eener groote natie, de Hebreeuwsche literatuur vereerden, o ik +weet het en wensch hun sentiment te onder- noch te overschatten: zoo +ongeveer wellicht op dezelfde wijze, waarop een Fransch edelman de +verweeuwde vriendin zijner jeugd nog elken dag bezoekt en weemoediglijk +zacht causeert en haar lieve en bevallige geschenkjes met bescheiden +glimlach en hoofsche buiging biedt. Al weet ik ook: die tijd is lang +voorbij, en al is het mij niet verholen, dat gij, hun nakomelingen, niet +vrij zijt, hier en daar, van een zeker ras-antagonisme.... En bovendien: +hoe ver staat gij in uw modern leven van al die speelsche +bevalligheidjes af: een Tesselschade aardige klassiek-Hebreeuwsche +briefjes aan hare vriendinnen over het huishouden en de edele kookkunst +schrijvend!... Maar toch, wat ook gij wel weet en van welk weten gij u +naar ik hoop niet ver zult houden, is: dat Spinoza uw grootste wijsgeer, +Israels een uwer grootste schilders, en Querido thans, onbetwijfelbaar, +uw grootste epicus is en dus.... Neen, zeker ... ik ben overtuigd, gij +hebt aandachtig geluisterd, terwijl ik u sprak van dat volk, dat u +zooveel heeft geboden, en zult voortgaan met niet minder aandachtig te +luisteren, al spreek ik dezen keer over niets anders dan over werk van +zonen van dat volk. + +Het literaire genie der Joden schijnt mij tot voor betrekkelijk weinig +decennien overheerschend meditatief-lyrisch te zijn geweest; hun episch +vermogen--de tijdvakken, die den Bijbel uit zich hebben omhoog gestuwd, +buiten beschouwing gelaten--vrij wel latent; hun plastiek niet sterk, +zelfs de plastiek [p.58] van Salomo's onvergelijkelijk _Lied der +Liederen_ wordt geschaadt en ernstig verzwakt door de tendentieuse +beeldvorming eener bedoelingsvolle allegoriek. En ik heb zoo'n stil +vermoeden, voor 't eerst nu ruchtbaar gemaakt, dat Mozes, behalve een +geniaal wetgever, ook een uitstekend kunst-beoordeelaar bleek te zijn, +toen hij het gouden kalf verbrandde! Maar, helaas, welk een +onvoorzichtigheid tevens beging hij daar mee. Het schijnt of men maar +geen vrede met dit genadeloos afbrekend oordeel hebben kon! Men moest en +zou bewijzen wel degelijk in staat te zijn gouden kalveren van de +allerbeste kwaliteit en natuur-getrouwe allure voort te brengen.... En +met welk een succes!... De Rotschilds en de Hirschen, wie zou het hoofd +niet voor hen buigen, zelfs nadat ze door de Morgans, de Rockefellers en +hoe al die andere onbaatzuchtige artiesten verder mogen heeten, +overvleugeld zijn. En wat zeg ik: overvleugeld! Dat zit nog! Denk eens +aan die prachtige groep: _Het Gouden Kalf bevuilend zijn eigen Stal_, +eenige jaren geleden door een russophil, joodsch bankier, in vrije +uurtjes van kunstlievigheid en inspiratie gewrocht.... O, dat was om op +de knieen te vallen!... Och, of Mozes nog geleefd hadde! Zoude hij +ditmaal instede van het kunstwerk niet den kunstenaar hebben verbrand, +om voor goed te verhinderen, dat deze zich wellicht in de toekomst aan +een noodzakelijk-mindere, hem-zelf en zijn werk schadende herhaling zou +te buiten gaan? Inderdaad, ik mag zeggen, dat het antwoord zoo makkelijk +te geven als de vraag te verstaan is! Maar Mozes leeft niet meer, en +welbeschouwd is dat ook goed, want het moet niet aangenaam zijn, een +groot man iets overbodigs te zien doen. Want nu in ernst, zoo blijde, +als deze scherts bitter was: dat uitschot van mijn volk--maar ik wensch +nu verstaan te hebben, dat ik hier alleen spreek van die tijdens de +jodenvervolgingen en revolutie aan Rusland geldschietende Joodsche +ellendelingen--deze verkoopers van hun broers, verloochenaars van hun +ras, deze verzwijnden in den afval der vreemde maatschappijen, hoe zijn +zij weggedrongen door de kinderen der Jesaja's en Jeremia's, door de +nieuwe profeten zoowel van de vertroosting als het leed! Er is in de +jonge Joden, [p.59] in deze geheele, nu opgebloeide generatie van jonge +dichters en schrijvers, met de melancholie van het ghetto of de hoop op +renaissance--meest met beiden!--in hun hart, geen eerbied meer voor het +geld om het geld, geen eerbied ook meer voor autoritaire tradities: van +een heilige aandacht vol, hebben zij zich diep gebogen over de natuur, +hun volk en hun ziel, en zoo zij hun blikken wenden van deze trits, het +is alleen om in een over-huiverend gevoel van geluk te zien naar de +wondere Aronsstaf in hun hand, die, voorlang tot 'n dor hout geworden, +nu in geurende bloemen ontluikt. Want ze weten het, zij zijn het, die +hem doen bloeien, daar de mystieke zegen der natuur en van hun volk en +van hun eigen ziel, hem uit hun handen en gelaat bestraalt. Die +Aronsstaf, mijn lezer--gij zoudt het reeds begrepen hebben, zoo ge het +boek van _Dr. Slousch_, waarover ik nu ga spreken, gelezen hadt--die +Aronsstaf is de verjongd-uitbottende _Hebreeuwsche taal_! + +[DR. SLOUSCH: LA POESIE LYRIQUE HEBRAIQUE.] + +Het, de nieuwe Hebreeuwsche lyriek (1882--1910) behandelende, boek van +dezen geleerden, met een zeer fijne critische intuitie begaafden +Sorbonne-docent, waardeer ik niet zoozeer om eenige bijzondere kwaliteit +der literaire analyse, die te zeer op het tweede plan teruggedrongen is, +om een definitief oordeel over het analytisch vermogen van den auteur +mogelijk te maken, maar voornamelijk om de volgende redenen: het +meesterschap over de stof, het met strak en vast gebaar aangeven van de +groote ontwikkelingslijn, en het aanwenden van meer moderne +literair-critische methoden op eene literatuur, die zelden of nooit door +een beoordeelaar zonder religieuzen bril bekeken is. Dat vooral maakt +een alleraangenaamsten, buitengewoon prettigen indruk. Maar--volkomen +geemancipeerd van alle kerkelijke gedachten-dwang als Slousch mij lijkt, +is hij dan ook aan de dezen geestestoestand soms begeleidende euvelen +niet ontkomen. Een enkel maal is hij "erge" nieuwlichterlijkheid +schromelijk onjuist en onrechtvaardig. Zoo, sprekend van den door hem +als groot geprezen Sauel Tchernikhovsky, zegt hij: + + [p.60] Cette derniere allusion a un rite rabbinique peu esthetique + (het dragen der gebedsriemen, v.C.) auquel la tradition attache + beaucoup d'importance, doit accentuer le contraste entre la beaute + du culte grec et le manque de gout des rabbins. + +Ten eerste is deze ritus niet "rabbijnsch" maar vloeit onmiddellijk uit +een bijbelsch gebod voort! Het ware de taak van den analytischen +criticus hier geweest, op te merken, dat als Tchernikhovsky toornt: + + Toutes ces belles choses, que des hommes sans vie, que des etres + pourris, vils et rebelles a la vie (Men merkt: eenzelfde verwijt + als reeds zoo vaak het Christendom getroffen heeft, treft hier het + rabbijnsche Jodendom! v.C.) ont enlevees a Shadai-Dieu-Roc (cette + divinite impenetrable du desert, qui presidait aux actes des + conquerants de Chanaan) et qu'_ils ont enchainees dans les cuirs + des philacteres_, + +hij tegen den verkeerde toornt, want dat dit "ketenen in het leder der +gebedsriemen" een gebod van "Shadai-Dieu-Roc" zelf is. _Niet_ dus van +"Adonai, le Dieu pacifique et ritualiste des rabbins," maar wel degelijk +van: "Jehova-Zebaoth, le dieu guerrier et vengeur des Hebreux." Instede +van hem den dichter te doen bijvallen, hadde dus deze plaats Dr. Slousch +tot een schoon voorbeeld kunnen dienen van wat hij-zelf het "souvent +plus oratoire que sincere" in Tchernikhovsky's poezie noemt! Maar ten +tweede zal het wel iedereen, behalve Slousch, onmogelijk zijn in te +zien, waarin het "onaestetische" van dezen ritus steekt! Integendeel, ik +herinner mij levendig uit mijn jeugd, welke aan het extatische grenzende +momenten ik doorleefd heb, door die "kroon op mijn hoofd" en dat "zegel +op mijn arm" en ook--hoe rijk is een kind!--hoe ik midden in het +ochtendgebed en mij alleen in de kamer wetend, plotseling, door de +invallende gedachte opgewonden, nerveus maar toch glimlachend van +voorvoeld genot voor den spiegel trad, om, terwijl ik het tallith--den +gebedsmantel--op z'n schilderachtigst om mijn lijf drapeerde, te zien +of mij de hoofdgebedsriem nu waarlijk als de vorstelijke diadeem stond, +die ik mij altijd op 't hoofd droomde.... Helaas! hoe kan men zoo dalen: +niet alleen dat ik niet meer taal naar een kroon, maar ik ben zelfs met +een stoffigen hoed tevreden!... [p.61] Maar dus: "onaestetisch"!... ik +begrijp er niets van! Een andere onjuistheid van dien aard is de +volgende. Na een citaat uit denzelfden Tchernikhovsky, zegt onze auteur: + + Allusion a un passage talmudique qui execre celui qui s'arrete a + contempler "un bel arbre ou un beau champ." + +Men zou dus hieruit gevoegelijk de enormiteit kunnen afleiden, dat deze +passus het bewonderen van natuurschoon verbiedt!! Daar is natuurlijk +niets van aan! In werkelijkheid luidt bedoelde sententie, in getrouwe +vertaling, aldus: + + Die ten wege gaat _en over gewijde onderwerpen mediteert en zijn + meditatie afbreekt_, om te zeggen: hoe schoon is deze boom, hoe + schoon deze akker, hem beschouwt de Schrift als een die _zich + schuldig maakt jegens eigen ziel_. + +Ik zal dit niet nader behoeven te analyseeren, om den lezer, die op het +door mij gecursiveerde let, te overtuigen, dat hier noch van een verbod +om natuurschoon te bewonderen noch van iemand "verfoeien" sprake is! + +Maar--en spreekt dit trouwens niet van zelf?--het opmerken dezer kleine +vlekjes kunnen de wijde en diepe dankbaarheid niet verminderen, die ik +als een warme liefde in mij voel voor dit boek en zijn schrijver. Bij de +geestelijke gestalten der daarin behandelde dichters, dezer vergeefs +vervolgde, ontembare en van levenskracht stralende helden, wat zijn wij, +Westersche Joden, daar Jood_jes_ bij. Van hen allen schijnt _Bialik_ mij +de allergrootste. Men leze dit door Slousch aangehaalde kleine fragment +uit het gedicht _Massa Nemirow,_ "une description realiste du pogrome de +Kichenev." + + Fils de l'homme ... leve-toi et va vers la ville de la Tuerie. Tu + visiteras les maisons pour voir de tes yeux et pour palper de tes + mains le sang fige et les cervelles durcies sur les haies, sur les + arbres et sur le cement des cloisons.... Puis, tu iras voir les + ruines, en franchissant des breches, en passant par des murs troues + et par les fours brises, la ou les entailles sont les plus larges, + ou les trous sont les plus grands, ou la pierre noire est denudee + et la brique arrachee.... Elles sont pareilles aux bouches beautes + des plaies sordides pour lesquelles aucun moyen, aucun remede n'est + plus efficace. Tes pieds s'enfonceront dans les plumes et buteront + contre les decombres des objets brises, [p.62] contre les restes + des livres et des parchemins, biens perdus, produit des peines et + des labeurs surhumains.... + + Cependant, tu ne t'attarderas point sur ces ruines et tu + continueras droit ton chemin.... Et l'odeur des acacias viendra a + ta rencontre, et leur parfum penetrera dans tes narines et leurs + fleurs qui sentent le sang.... + + Et comme pour te contrister, leur senteur etrange repandra dans ton + coeur la fraicheur du printemps, et tu le supporteras! Et le soleil + te percera de myriades de fleches dorees qui refleteront sur chaque + fragment de vitre sept rayons joyeux de ton malheur.... + + _Car Jehova fit appel au printemps et a la tuerie a la fois. Le + soleil rayonnait, l'acacia s'epanouissait et le bourreau + abattait_.... + +Door het cursiveeren van den laatsten zin, in zijn poignante +tegenstellingen vol van een magistrale, zwaar dreunende zeggingskracht, +toont _Slousch_ wel duidelijk, welk een bevoegd docent zijn discipelen +in hem bezitten. Jammer, dat door de ontstentenis van den oorspronkelijken +Hebreeuwschen tekst den lezer van dit boek de mogelijkheid wordt onthouden, +ook zijn vertaal-talent te waardeeren. Een ander gedicht: _La Chose +(Dabar)_ van denzelfden dichter ontlokt onzen auteur deze opmerking: + + Dans ce sanglot de desespoir supreme d'une pensee qui s'obstine a + vivre, bien qu'elle soit hantee de l'idee de la Fin, s'affirme une + sensibilite vivante et sympathique, qui merite d'etre connue de + notre siecle d'egoisme et de positivisme a outrance. + +En overtuig u hoezeer hij gelijk heeft: (Ik citeer slechts een klein +gedeelte.) + + Car _une chose_ s'est declaree chez nous et personne ne sait ce + qu'elle signifie. + + Est-ce un Lever ou un Coucher de soleil? Si c'est un Coucher, + est-ce pour jamais? + + Car le Chaos qui nous entoure est grand. Il est terrible ce chaos, + et n'offre aucun refuge. + + Et alors meme que nous voudrions implorer dans les tenebres, nous + livrer aux prieres, quelle oreille nous ecouterait? + + Meme si nous blasphemions, sur quelle tete retomberaient nos + blasphemes? + + Et lors meme que nous grincerions des dents, que nous leverions le + poing de colere, quelle nuque en serait atteinte? Le Chaos, le vent + emporterait tout sans laisser des traces. + + [p.63] Plus de point d'appuis, plus de soutien, plus de chemin. Les + cieux se sont tus! + + Ils savent combien ils sont criminels envers nous, et combien leur + crime est infernal, et ils portent silencieusement le poids de leur + faute. + + Ouvre donc ta bouche, o Prophete de la Fin, et si tu as quelque + chose a dire, dis-le! + + Dut ta parole etre amere comme la mort, dut-elle etre la mort + elle-meme, parle, dis-la! + + Pourquoi craindrions-nous la mort, puisque deja son ange chevauche + sur notre dos et met le mors dans notre bouche? + + _Et en plein hymne de Renaissance chantant sur nos levres, en plein + delire de joie de vivre, nous galopons vers la tombe_.... + +En hoe val ik Slousch bij als hij van dien anderen groote, +Tchernikhovsky, zegt: + + (Wat hij in zijn verzen geeft) c'est la vie reelle, l'effort que le + poete preche aux fils degeneres du ghetto. + + Debordant lui-meme de la joie de vivre et d'agir, il exerce une + action d'autant plus grande sur le lecteur, ses propres collegues. + + Il a conscience de son role de regenerateur. Il est aussi large, + aussi prodigue que la nature l'est pour lui-meme. + +Ja, inderdaad: "debordant de joie de vivre!" Luister slechts, ten slot, +naar dit: + + Mais non! Elle ne mourra pas la Poesie! Elle ne mourra jamais! Meme + le jour ou l'homme ver parviendra a etendre son regne sur les + domaines du Ciel et des abimes, a dompter les tonnerres et le feu, + et a jeter des clartes sur les tenebres de la nuit polaire, elle ne + mourra point.... Dans les cadres d'or pur, dans les colliers des + rimes, l'enthousiasme de l'ame du poete jaillira puissant comme le + grondement superbe de la mer. Aux souvenirs des actes accomplis par + les peres aux temps passes et dans la felicite sans bornes des + siecles a venir, elle ne mourra pas, elle ne mourra jamais!... + +Bialik en Tchernikhovsky! De een, de sterke, mannelijke drager en +bepeinzer van het schrijnende leed van millioenen, de ander de bazuin +van hun onverwoestbaar geloof in het leven en in de toekomst, beiden te +zaam een beeld van die edele revolutionnaire kracht, in welke de felle +en vernuftig-ondermijnende haat van het _intellect_ tegen het +verfoeielijk maatschappelijk _systeem_, zich heeft gepaard aan de +erbarmingsvolle [p.64] zachtheid van de _ziel_ jegens de _menschen_; een +beeld in een woord der revolutionnaire kracht van het stam-volk van +_Marx en Lassalle_!--Maar terwijl ik dit neerschrijf wordt weer het oude +en schaamtevolle betreuren in mij wakker. Mijn liefde voor de Bialik's +en Tchernikhovsky's, zij wijkt bleek en huiverend terug, gelijk een +hooghartig geweigerde liefde. En het is mij of dat rechtvaardig is, en +ik geen broederlijk deel aan noch recht op hen heb. Hoe bitter is dit: +dat ik in de maatschappij, waarin _ik_ leef, niets van het leven, het +denken, het voelen dier sterken en vurigen en in mijn eigen trekken noch +in die mijner westersche en vooral hollandsche stamgenooten gelijkenis +met hun geestelijk gelaat herken. + +[DR. KARPELES: HEINE-RELIQUIEN.] + +En dat kan niet aan mijn blik liggen. Want denk ik daarentegen aan dat +andere, door mij nu te behandelen boek, het nog niet sinds lang +uitgegeven werk van Dr. Gustave Karpeles: _Heine Reliquien_, dan zie ik +daarin niet een mensch, hij zij Arier of Semiet, of ik vind het meest +karakteristieke zijner wezenheid in de mij omringende menschen terug: +_Salomon Heine_, de man van de quasi-luidruchtigheid en jovialiteit, +welke zijn grimmig sarcasme moeten bedekken tot den tijd, dat het vlug +de venijnige nagelklauwtjes uitschiet, de man wiens diepste wezensaard +is: een onder zijn joodsch-bankiers-cynisme voortsmeulende en er +lichtelijk door gedompteerde vettige zinnelijkheid; _Gustave Heine_, de +gedistingeerde, veradellijkte cavallerie-officier, met zijn literaire +aspiraties en talentjes, met een manusje-van-alles-achtigheid in zich, +een aanpassingsvermogen, een abiliteit om zijn cocon op het juiste +tijdstip als glanzend vlindertje, de vleugeltjes beladen met stofgoud, +te kunnen verlaten, die buitengewoon zijn; de _Baron de Custine_, met +zijn verliefdheid op den Heiniaanschen geest; Varnhagen en Immermann, +"die hun best deden als ze aan Heine schreven, even geestig als hij te +zijn." ("Hoe dat uitviel is een andere zaak," voegt Karpeles er schalk +bij.) O, al die menschen ken ik empirisch en intuitief door en door! +Doch hoe veel beter ware het mij, als ik de Bialik's aldus kende! Maar +toch: niet alleen als vergelijkingsmateriaal [p.65] met het zoo oneindig +belangrijker werk van _Slousch_, is het boek interessant. Het is het +vooral om de figuur van den grooten Heinrich. Die blijkt ook hier weer +enorm! Luister even, bid ik u: 1 Febr. 1846 schrijft hij: + + Lesen kann ich gar nicht, schreiben nur wenig. Ein Auge ist seit + einem Jahr ganz geschlossen, das andre sehr matt, und 2/3 des + Gesichtes, inclusive den Mund sind gelaehmt. Dabei bin ich + lebensmuthig geblieben, und habe gar kein Lust mich ruhig mit + Fuessen treten zu lassen. Im Gegentheil mich jucken die Fuszspitzen + und Gott sei genaedig dem Hintern, den sie naechstens treffen. + +Men ziet het: de verlamde en den dood zich nabij wetende Heine heeft +niets van zijn trotsche en vreeslooze strijdvaardigheid ingeboet. Ook +niets van zijn beroemde geestigheid! In die geestigheid had de +_Jiddische Witz_ zijn culminatiepunt gevonden. Moest ik deze laatste +karakteriseeren--en dit is wellicht tegenover den niet-joodschen lezer +niet ongewenscht--ik zou willen beweren: het is de geestigheid van een +gemoedelijken, uiterst _ervaringrijken_ en scherpzinnigen _grijsaard_, +een grijsaard, die ook die meest gewone eigenaardigheid van den ouderdom +vertoont, dat hij het innerlijk meer dan het uiterlijk zoowel van zijn +persoon als zijne uitingen verzorgt. En wat is trouwens natuurlijker dan +dat ook de geestigheid van 'n volk met een geschiedenis van 'n 4000 +jaren, het karakter van die eens over-ervaringrijken, een weinig +sceptischen ouden drage?! Een aardig staaltje nu van dien geest, maar: +ver-Heiniaand, d.i. dus culmineerend, is dit: (Gustave Heine bezocht +zijn grooten broer aan diens ziekbed en vertelt ons daarvan het +volgende): + + Im Laufe des Gespraches nahm ich ein franzoesiches Journal zur Hand, + und nachdem ich seinen Inhalt ueberflogen, fragte ich Heinrich, was + er von den oeffentlichen Personen Frankreichs halte. "Ach," sagte + er, "da musz ich Dir dieselben Worte sagen, die der alte + Franzoesische Wachtmeister aeusserte als der Lieferant Lewi seine + Ochsen ablieferte. Dieses geschah auf dem Marktplatze eines kleinen + Staedtchens wo der Etat-Major stationirte, vor dem jedesmal die + Ochsen vorbeidefiliren mussten, um gezahlt zu werden. Hr. von Lewi + hatte versprochen 300 Ochsen zu liefern, hatte aber nur 100 Ochsen + zu seiner disposition. [p.66] Er liess deshalb die Ochsen einzeln + vor dem Etat-Major voorbeitreiben, und richtete es so ein, dass die + gemusterten Ochsen von seinen Knechten schnell zu dem einen Thore + hinaus, um die Stadt herum zu dem anderen wieder herein + getrieben wurden, so zwar, dass endlich von dem Etat-Major die Zahl + von 300 Ochsen richtig bescheinigt wurde. Nur ein alter + Wachtmeister der dabei war, schuettelte den Kopf mit Verwunderung + und bemerkte: Es kaeme ihm vor, als seien es immer dieselben + Ochsen."--"Ja lieber Bruder," schloss Heinrich, "auch mir wil es + vorkommen, als seien es immer dieselben Ochsen." + +Maar Heine was wel voor een groot deel Jood, maar voor een ander deel +had hij niet alleen het essentieele der Westersche beschaving in zich +opgenomen doch schijnt bovenal zijn elegant-amoureuse wezen doordrenkt +te zijn geworden van de geuren harer wellicht schoonste bloem, inderdaad +haar _fine fleur_: de fransche cultuur. Want is in den volgenden bon-mot +niet vooral de geest belichaamd van het ridderlijk volk, wien geen +enkele omstandigheid, zij 't de ontzettendste ziekte of wreedst- +aangluipende dood, de schoone geste, den Meester-lijken glimlach en de +fijn-geslepen scherts zijner courtoisie kan verhinderen of doen tanen? +Kort voor Heine's sterven, maakt hij aan zijn ziekbed kennis met zijn +schoonzuster, Gustave's vrouw; hij licht, om haar te kunnen aanzien, met +de eene hand zijn verlamde ooglid op, vat met de andere _haar hand_ +en zegt tot _Gustave_: + + Bruder, Du warst klueger als ich, Du nahmst Dir von den Uebelen das + kleinste." + +Men begrijpe mij wel: ik beweerde niet dat Heine's figuur ook in dit +boek enorm blijkt, omdat ik dergelijke speelsche geestigheden als de +hier geciteerde bij tientallen er in vind, neen, ik beweerde het, omdat +hij, _lijdend aan tabes dorsalis, en gedurende een zevental jaren +slechts eenmaal zijn kamer voor het balcon verlaten hebbend_, ze kon +zeggen! Want Multatuli vergiste zich, toen hij de Gnomen, die een mensch +uitkleeden tot op het bloote lijf, tot hij niets meer is dan hij _is_, +onder den grond meende te wonen, zij leven _daarboven_: zij heeten: +_eenzaamheid, ziekte, gedwongen lediggang_! + +[BONN: EEN BONTE VLUCHT VAN VERZEN.] + +In 't algemeen zou het een studie overwaard zijn, eens na +[p.67] te gaan, in welk een sterke mate Heine de moderne dichters en +vooral die van joodschen stam beinvloed heeft en nog ten huidigen dage +beinvloedt. Voor Nederland echter zou het resultaat vrij pover zijn. Om +ons nu tot de joodsche auteurs te bepalen, lijkt mij _Josef Cohen_ wel +de eenige, die aan het vervaardigen van Heiniaantjes doet, of deed; _van +Collem_ is daar ongetwijfeld, blijkens zijn zeer raak typeerende +wrang-joodsche schertsdichtjes te oorspronkelijk voor; _de Haan_ veel te +zwaar, te onspeels-ernstig en vooral in zijn stijl-natuur te +van-Deysseliaansch-afgemeten en niet-uit-de-plooi-komend. En de Haan +heeft waarlijk ook wel iets beters te doen, dan een ander bewust na te +volgen. Zijn joodsche _Liederen_, in _De Gids_ van 1910 verschenen, zijn +van een zeldzame voortreffelijkheid. Het zijn juweeltjes van stemming en +zich-in-liefde-herinneren. Het zijn verzen-met-geloken-oogen, in een +diep-innerlijken droom verzonken en er zich niet van bewust dat hun +droom uitspreken, en gehoord worden buiten zich. Het aan _Het Joodsch +Nationaalfonds_ gewijde gedicht in _De Beweging_ van deze maand lijkt +mij niet zoo uitmuntend. Het is dunkt mij te onvrij van min of meer +cerebrale, bedachte, alledaagsche motieven van nationalen trots en +Zionistische toekomsthoop, _die niet in de dichterlijke conceptie en +uiting verbijzonderd en verindividualiseerd zijn_. Is deze, mijns +inziens beste onder de joodsch nederlandsche dichters, tegelijkertijd 't +innigst joodsch-gevoelig, _Bonn_, wiens bundel _Een Bonte Vlucht van +Verzen_ hier voor mij ligt, lijkt mij heelemaal geen Jood meer, maar op +end' op een hollandsch-socialistisch dichter uit, het zij zonder zweem +van geringschatting gezegd, de Nieuwe-Tijd-kweekerij, d.w.z. wat een +groot deel van zijn onderwerpen-keus en gedachten-objecten betreft: +_arbeiders en het socialisme_, en dan verder: hollandsche weidjes; +hollandsche koetjes; huiselijk leven--heel innig!--. Maar zijn +levend-rythmische zangerigheid is van hem-zelf en ook zijn buitengewone +gedachten-onbelangrijkheid. En--'t zal u zoo op het eerste gehoor wat +vreemd lijken!--niet alleen de aanwezigheid van de eerste maar ook van +de laatste _naast de eerste_, laat weten, dat hij een echt dichter is, +al moet [p.68] ik hem tegelijkertijd den ernstigen raad geven niet met +die onbelangrijkheid (= "eenvoud") te gaan coquetteeren, want dan zou +dat een maniertje, zijn werk rhetorisch en hij zelf een rijmelaar +worden! Maar nu zij het volmondig gezegd: Wie zulke niemendalletjes tot +zoo betrekkelijk schoone verzen--men weet, ik doe te dezer plaatse niet +aan eigenlijke detailkritiek--weet om te vormen, dat is een dichter. + +Om nu echter nog even tot den stralenden lichttoren zelf onze aandacht +te bepalen, nadat we wat vogels hebben nageoeogd, die zich neerzetten op +zijn transen of er in slaagden den invloed zijner glans te ontkomen en +hem voorbij te varen in hun vlucht: Heine bedoelde ongetwijfeld iets +dergelijks als dit laatste wat ik opmerkte omtrent Bonn, toen hij zei, +dat ieder dichterlijk aangelegde wel 'ns een episch of andersoortig +gedicht kon schrijven, maar dat _de_ toetssteen voor den dichter het +_lied_ was; doch zoo men het al niet uit zijn geheele oeuvre wist, zijn +inkleeding van die meening laat sterk voelen hoe door en door een +lyricus ook hij was; neen, zeker, ook in Heine's genie was nagenoeg +niets episch. En indien we nu zoowel naar _Bialik_ zien, die een poeem +schrijft, waarin hij naar _Slousch's_ getuigenis, de Kischinewsche +gruwelen haarfijn beschrijft, als naar Heine, die ten deele de kracht +zijner felle satyre ontleende aan het scherp zien der realiteit, dan +wordt het duidelijk, dat men ter verklaring waarom zich bij de Joden het +naturalistisch-episch genie niet ontwikkeld heeft, zich niet van hetgeen +_Slousch_ opmerkt bedienen kan. Deze zegt nml.: ... "les lettres hebreux +aimerent a se refugier dans la sensibilite romantique, qui ecartait +d'eux une perception trop nette de la realite." + +Neen, de oorzaak moet elders gezocht worden! En mij lijkt zij geen +andere dan dat de Joden, verdrukt en vervolgd of slechts geduld als zij +worden en waren, niet langer _als heerschers_ tegenover het hen +omringende leven konden staan, dat het _heerschersbewustzijn, ook in de +besten hunner, door reeksen van vertrapte en duldende geslachten +ondermijnd, niet leven kon_, en--de lezer herinnert zich wellicht dat ik +in mijn opstel over _H. Roland Holst_ reeds zeer nadrukkelijk op dit +[p.69] feit heb gewezen en er de oorzaak van heb verklaard:[9]--_dit +heerschersbewustzijn is onontbeerlijk voor den objectieven menschschepper +bij uitstek, die de naturalistische epicus moet zijn_, en het is, dunkt +mij, dan ook door den meest botte niet langer een toeval te heeten--immers +men noemt een toeval datgene waarvan men de gebeurenslogiek, de +noodwendigheid _niet ziet_--dat juist in ons Holland niet alleen een +van joodsche geboorte zijnde naturalistische dramaturg van enorme +verdienste en productiviteit, _Heijermans_, is opgestaan, maar ook +een groot naturalistisch epicus, voor de allereerste maal van joodschen +stam en de evenknie in mensch-scheppend genie der groote epici van de +andere natien: _Is. Querido_. + +[IS. QUERIDO: DE JORDAAN.] + +Met Querido's jongste werk, mag men zonder vrees voor gegronde +tegenspraak beweren, blijkt voor de allereerste maal een groot joodsch +epicus te kunnen bestaan. Alle filosofische, lyrische en didactische +bijmengsels, tot nu toe in zoo sterke mate in epiek van Joden aanwezig, +dat zij hoofdbestanddeel werden en de epiek in hen verzonk, zijn hier +weggevallen. Hier is door het Joodsche genie dan eindelijk de macht tot +de naakte, pure en in geenerlei opzicht versierde of opgesmukte +menschbeelding veroverd. En dit ten-slotte-bereiken na eeuwen +worsteling, dit vermeesteren na het opstormen als een zee tegen een +onwrikbare weer van rotsen, na het terugdeinzen dan weer en opstormen +opnieuw, en de eeuwen door, dag na dag en nacht na nacht, tot het +onverwrikbare verwrikt, verpoeierd en vermolmd en een der, meestal +onbewuste, levens-doelen bereikt is--dat is iets wat het Joodsche ras +zeer eigen is, dit onverbrekelijke, nederige en trotsche ras, dat ras +van schuimende dondering en vleiig gefluister, dat opgolft tot de +hemelen en neerzinkt tot in den afgrond; een "halsstarrig volk" +inderdaad, dat door alle vervolging en alle verdrukking heen--om +_Slousch's_ woorden te gebruiken--: ne cessa d'evoluer, de se +transformer et de s'impregner du genie de toutes les races, de toutes +les civilisations, pour aboutir de nos jours a l'eclosion d'une +litterature [p.70] moderne. Het kan lang duren voor een der doelwitten +van zijn onbewusten levenswil is bereikt; het kan middelerwijl +tienduizenden zijner zonen door moordenaarshanden zien slachten, en +millioenen zijner kinderen verliezen in de corrompeerende verlokkingen +der vreemde maatschappijen; het kan neergeslagen, verjaagd, geminacht, +bespot en bespogen worden; dat alles deert zijn kernwezen niet, ja het +lijkt wel of het trotsche woord van zijn God voor hem-zelf was +geschreven: "Zij kunnen mij vertragen noch verhaasten": onverzettelijk +blijft het streven naar het vitale doel. Die stroom van menschelijke +energie, hij holt langzaam maar onvermoeid,--zoo klaar zie ik geen +ander beeld--den rots der weerstreving uit. Om zich sterk tot dien +arbeid te maken en de geweldig aandonderende stuwkracht zijner golven te +behouden, stroomt hij een langen, langen weg door vele wereldrijken. En +hij heeft dan ook vele der schepen aangevoerd, die den volkeren het +voedzaamst koren, de geurigste specerij en de stralendste kostbaarheden +brachten.... Maar ook altijd door blijft het zijn bestemming, als +tartend, door zijne kracht- en glanzingen-zelf te vragen: Wordt een +wereldstroom verontreinigd, doordat er drek in wordt uitgestort?... Kan +men hem afdammen en versmoren, zonder dat de dam vergruizeld wordt?... +Kan men hem berooven van de zon-beglinstering, of hem afdekken opdat de +regen, hem verrijkend, zich niet met hem vereene?... Kan men een volk of +zelfs een enkeling afhouden van zijn vitale doel?... Zou men voor eeuwig +het heerschersbewustzijn kunnen dooden in iets wat leeft, en dat toch +omdat het leeft, tot het bereiken van het goddelijk- en heerscher-zijn +blijkt bestemd?...--Tot hij na de schemer-duistere seizoenen weer lente +en zomer gemoet en de stralen der Scheppende Natuur zijn kracht en zijn +glanzingen niet langer een tartende vraag laten zijn, maar tot een +openfonkelend antwoord doen opschitteren.... Dit boek van Querido is +zulk een antwoord. + +In een scheppingsdrift, en meer ontbloot van alle bijoogmerken en +bewuste tendenzen, dan sommige Zolaistische [p.71] werken; naakter van +romantiek en brillante combinaties in de compositie of geestige +subtiliteitjes in de dialoog--men achte dit een fout dan wel een deugd, +ik vermeld het hier als een natuurlijke, dat is dus logische eigenschap +van het werk, en dus een deugd--dan de Balzac niet alleen, maar zelfs +dan Zola, is dit boek een geweldige visie van het volksleven, in +koortsende opwenteling en afdeinzing naar en van een onbegrepen doel, in +de koude en de hitte, in het leed en de vreugde der aan- en weg-rollende +dagen, zonder begin, en zonder einde, zooals er bij mijn weten nog niet +bestond. Men voelt in dit werk een onstilbaar verlangen, een brandenden +hartstocht, primitief-natuurlijk en vurig-dorstend als lijfelijke +parensdrang, naar het herscheppen van de "doode" en de "levende" Natuur, +een onverzadigbaar begeeren naar het doorvoelen en scheppen van +menschen, aldoor meer en nooit genoeg, menigten van menschen, de +oogenglinsters van den een weg-duisterend achter de naar voren dringende +lijven der anderen, een gaan en verdwijnen van aldoor nieuwe wezens, +toch nooit een verdwijnen, voor, in een stralende doorlichting, het +kernwezen zich heeft getoond. Deze roman is niet wat men een roman +pleegt te noemen, het doet geen poging dan--helaas!--in den titel, iets +dergelijks te schijnen[10]. Ook [p.72] wil dit werk niet geestig, niet +vernuftig, niet humoristisch zijn; het wil alleen het essentieele van +een zeker levensonderdeel wezen, maar juist _omdat_ het dit alleen wil +zijn en is, bezit het al de zooeven genoemde eigenschappen mede. _Want +er is geen essentieel leven, dat niet geestig, vernuftig en humoristisch +zou zijn_. Men vindt, compositorisch gesproken, geen begin of einde aan +dit boek, schoon hier wel een zwakke daling en ginds weer een zwakke +climax. _Aan weerszijden_ van het werk, tijdelijk en ruimtelijk, lijdt, +zwoegt, overwint en wordt overwonnen hetzelfde leven. Hoe langer wij +zien naar deze schepping, hoe meer wij er van worden bewust: dit is een +brok uit het levensgeheel, waarop wij zoo dikwijls gestaard hebben met +onze weenende en lachende, met onze moede en sterke oogen, dit is een +land als een ander, midden de oneindige levensrijken, het leven hier is +als het leven daar, [p.73] maar zie: _dit_ land met al zijn wezens +straalt van een klaarheid en raadselloosheid: _het licht eener +verhelderende, scheppende genialiteit is erover opgegaan_, en terwijl we +op de ermee verbonden levensrijken het leven in-duister-en-onbegrepen-zien, +worden we hier verrukt door het begrijpen en doorvoelen, dat een groot +kunstenaar voor zichzelf maar ook voor ons gedaan heeft. _Daarom_ is het +zoo een met het leven, dat men nauwelijks te voelen waagt, dat het kunst +is, maar _daarom tevens_ straalt het zoo _verklaard_ en _verhelderd_ op +uit het leven, dat men aan niets anders denken kan, dan dat het kunst +is, tot, ten slotte, het oog gewend en het verstand zich bezinnend, men +in een hooger doorvoelen de beide gewaarwordingen vereent en begrijpt +dat deze stralende top op den donkeren berg van geen ander graniet dan +de berg-zelf is, dat dit hel-lichtende veld midden de naar den donkeren +einder wegduisterende avondlanden geen ander land dan deze is, maar dat +het 't stralende licht is dat _voor ons_ zoowel dien bergtop als dit +veld iets anders doet zijn; dat het dit doorlichtende licht is, dat dit +boek, zoo een met het al-leven, _voor ons_ toch nog iets anders dan dat +al-leven doet zijn, want ons nu _doorvoeld, verklaard_ leven is +geworden. + +Men zal hier van mij geen detailleerend expose van den inhoud verlangen. +Niet alleen, dat dit bij een werk, dat in een week tijds, zijn tweeden +druk en vijfde duizendtal bereikt en dus wel verondersteld mag worden, +in de handen aller ontwikkelden te komen, wel een weinig overbodig +heeten mag, maar het heeft ook nauwelijks zin bij een epos van de +_massa_ als dit, al is het tevens--en dit is een zijner schoonste +triomfen!--een epos van de _individuen_, die de massa samenstellen. Want +het maatschappelijk leven der massa, die men gewoon is ter +onderscheiding van burgerij en hoogere standen, het "volk" te noemen, +verschilt hierin van dat dier burgerij en hoogere standen, dat het voor +alle individuen in hoofdzaak vrijwel gelijk is. Jenever, krotten, +ontbering en uitbuiting, ziehier het maatschappelijk beeld in ruwe +trekken, van dat levensgeheel. En zoodra ge dit [p.74] kent, begrijpt +ge, dat binnen de grenzen daarvan nagenoeg geen ruimte voor +uitzonderlijke maatschappelijke stijgingen of dalingen van individuen +is, geen ruimte ook voor "zaken," intrigues en sociale avontuurlijkheden, +die gij het naproeven waard zoudt kunnen vinden. Met andere woorden: het +verhaal van de levensomstandigheden eens ministers, eens bankiers kan +zeer wel van een uiterste belangrijkheid zijn, ook al kent gij de +levensomstandigheden van twintig andere ministers en bankiers en ook al +_onthoudt het verhaal u alle wetenschap van de psychische reacties van +dien minister of bankier op zijn levensomstandigheden_, maar zoodra ge +de levensomstandigheden van een _Jordaner_ kent, kan alleen de +benieuwdheid naar de _individueele_ psychische reacties u bewegen, ook +van de, immers _niet-individueele_, levensomstandigheden van een tweeden +_Jordaner_ kennis te nemen. Want--ik herhaal het--de +_levensomstandigheden-zelf_ van den tweeden lijken, als twee druppels +water op elkaar, op die des eersten, en al zal er ongetwijfeld verschil +bestaan, dat verschil is in ons _oog_--en op _ons_ oog komt het hier +voornamelijk aan--even microscopisch als tusschen die twee druppelen +water. _Dat_ proletariersleven ... dan een beetje meer, dan een beetje +minder misere--wij huiveren en van het meerdere en van het mindere; het +blijft voor ons hoogere-standsgevoel een pot viezig nat! En nu begrijpt +ge meteen wel, waarom ik het ontbreken van zekere brillante combinaties +en subtiliteiten een logische eigenschap en dus een deugd van dit werk +noemde--immers dergelijke combinaties en vervlechtingen zouden hier niet +meer of minder dan een soort levens-vervalsching zijn geweest!--zooals +ge tevens begrijpt in hoe hooge mate het een proefsteen voor den +menschschepper en psychologischen doorgronder is, daar het uitteraard +alleen zijn blijvende belangwekkendheid ontleenen kon--gelijk we reeds +gezien hebben--aan de weergave der _individueele psychische_ reacties +naast die van de _psychologie_ der massa, al zal menigeen het zijn +_begonnen_ te lezen uit nieuwsgierigheid--en nog wat!--naar dat hem +onbekende, duister-broeiende leven....--En welk een belangrijkheid bezit +het [p.75] door die weergave! Hoezeer kan het alle intrigue, en wat dies +meer zij, missen!... Een stroom van lichtende menschelijkheid bestraalt +ons en maakt ons tot verklaarden, en nimmer heeft het aanzien der +_verscheidenheid_ mij zulk een _gevoels_-begrip van _eenheid_ geschonken +als het beschouwen der machtige verscheidenheid in dit werk. + +Het is het _heerschersbewustzijn_ van den auteur, dat +bestaansmogelijkheid scheppende oorzaak is--gelijk ik reeds aanduidde +--van al het voortreffelijke in dezen arbeid en tevens zelf het +voortreffelijkste kan worden genoemd, zoo als de aarde en het zonlicht +het voortreffelijkste in een tuin van zelfs alleredelste bloemen zijn. +Hoe langer ik dit werk, ook in verband met vroegeren arbeid van +denzelfden auteur, overdenk, hoe duidelijker ik voel, dat hij +vermoedelijk nog nooit iemand in zijn leven ontmoet heeft, of diep in +z'n hart heeft hij zich psychisch diens meerdere geweten. Zijn +subjectieve meerderheidsgevoel, dat hem tevens heerschersnatuur doet +zijn, maakt zijn essentieele grootheid uit. En het doet tot die +grootheid weinig toe of af, of dat subjectieve gevoel al dan niet geheel +met een "objectieve" werkelijkheid overeenkomt.[11] Men zegge niet, dat +het zich-meerdere-gevoelen door den auteur tegenover de "onontwikkelde" +en "laag-staande" menschen van dit boek een zonderlinge grond is [p.76] +voor de conclusie, dat hij zich meerdere van vrijwel iedereen zou +gevoelen. Want: deze _verstandelijk_ onontwikkelden zijn dat _psychisch +niet_, en _op dit laatste komt het aan_. Want wat het laagstaan dier +menschen betreft: vraag, lezer, u zelf eens af, of gij u licht op dit +oogenblik kunt voorstellen te leven een _psychisch_-frisschere en ook +sterkere figuur dan _Neel Burk_; een _psychisch_-reinere, dan _Huib +Kilometerboekje_--welk een prachtig mystisch-diep begrip van de waarde +en de beteekenis der aangeboren, door het tijdelijk _persoons_-leven niet +meer te deren zielseigenschappen toont hier de schrijver!--een +_psychisch_ meer bijzondere en reinere dan de tooverkol en schijnbaar +belachelijke Tante Antje met haar _aandoenlijke onbaatzuchtigheid_--en +men heeft in het feit, dat de schrijver niets gedaan heeft om die +uiterlijke belachelijkheid en abjectheid te verminderen, weer een +prachtig bewijs van het passief blijven zijner lagere persoonlijkheid! +--maar, voor u zelf, lezer, deze vragen te stellen, zie toch nog eens +duidelijk in, hoe weinig _psychische_ begaafdheid met _verstandelijke_ +ontwikkeling en begaafdheid _behoeft_ te maken te hebben. Onderscheid +goed den _uiterlijken_ glans van den _innerlijken_ glans. En overweeg +eens, waardoor het mogelijk wordt, dat bijvoorbeeld een analfabetische +daglooner, iets in zijn blik, zijn gelaat, zijn stem kan hebben, dat een +zeer voornaam, zeer geleerd, zeer wijs en zelfs zeer goed mensch plots, +in een oogenblik van hel-lucide erkenning, zijn minderheid kan doen +gevoelen. Zou dat niet zijn, omdat in zulk een oogenblik voor het oog +van de ziel, alle tijdelijke, geestelijke zoowel als stoffelijke, +uiterlijkheid is weggevallen en _ziel_ slechts _ziel_ ziet? + +Indien men de aanwezigheid van het machtige heerschersbewustzijn in +onzen auteur door ontleding van zijn werk wilde _bewijzen_, men zou dit +reeds alleen door de analyse van de figuur _Stijn Burk_ afkunnen. Niet +alleen, omdat het dan reeds voor ieder duidelijk zou worden, dat een +dergelijke allerwonderlijkst gecompliceerde en in de diepte en hoogte +zeer ver uitgegroeide persoonlijkheid niet te begrijpen is [p.77] zonder +haar te beheerschen, maar vooral, omdat men zou inzien, dat met geen +mogelijkheid zulk een mensch--allerteederste vader, schuchter man met +sterk plichtsgevoel, vriend bij voorkeur van misdadigers en toch zelf +niet bij machte ooit iets baatzuchtig-misdadigs te doen en daarmee weer +schijnbaar contrasteerend: een dronkaard van duivelsch-kouden moordlust +doorkild--zoo doorgrond, zoo in zijn componeerende elementen herleid en +toch zoo intact, zoo fel-levend kon gehouden worden als hij is, door +observatie _van buiten af_, maar dat hiervoor onontbeerlijk was een +_onderduiken_, beter wellicht een tijdelijk opgaan te noemen, van den +auteursgeest in dien zijner figuur.[12] En dit nu, dit tijdelijk zich, +zonder eigen bewustheid te verliezen, opgaan in het bewustzijn van een +ander, is alleen den _heerscher_ ten opzichte van den +_absoluut-beheerschte_ mogelijk, den veel grootere tegenover den +kleinere--precies dus het tegenovergestelde van de analoge stoffelijke +verhouding, waarbij slechts het kleinere het grootere kan +binnengaan--nimmer echter den geringere ten opzichte van den machtiger. +En, het zij hier terloops gezegd: ik geloof dat _de_ grond-oorzaak dier +onmogelijkheid is de _psychische vrees voor het onbekende_, die, om zoo +te zeggen, de acute vorm is van de chronische psychische schuchterheid +van hen, die zich in den loop van hun leven vaak en van velen de mindere +moeten voelen, en die het daarom bij al hun waarnemingen nooit verder +dan tot _benaderen_ brengen, alles slechts van den _buitenkant_ +angstvallig betasten en nooit iets durven _binnentreden_. + +[p.78] Er is zelfs in dit werk een taalkundige eigenaardigheid aan te +wijzen, die duidelijk belicht, dat dit "onderduiken" in het leven zijner +figuren, bij wijle zoo sterk bij dezen schrijver was, dat hij zelfs +eigen bewustheid tijdelijk verloor, d.w.z. zich dan niet duidelijk +rekenschap van zijn artistieke handelingen kon geven. Ik bedoel met die +eigenaardigheid het waarlijk overbluffend veelvuldig gebruik van het +voorzetsel "ver" bij werkwoorden, ongetwijfeld een geniale vondst in +zich-zelf, en als zoodanig ook vaak geniaal te pas, maar vaker grovelijk +te onpas aangewend. Waarom dit echter, zooals ik zei, ook het opgaan van +den auteur in het leven zijner figuren belicht, ziet men duidelijk op +blz. 337, waar, onmiskenbaar, in de uitdrukking: "Sau f'rtrippele se 't +op 't teneil nie...." die "ver"-spreek-wijze aan de taal der Jordaners +zelf blijkt ontleend! + +Maar is Querido's machtig heerschersbewustzijn ten opzichte zijner +scheppingen, zoowel als de onontbeerlijkheid daarvan voor het welslagen +als episch auteur, aan _Stijn Burk_ en al de andere prachtig _geslaagde_ +figuren te demonstreeren, die onontbeerlijkheid alleen zou men ook +vrijwel kunnen aantoonen, door de aandacht te vestigen op die eene +minder geslaagde in het geheele boek--ofschoon ook die zeer zeker een +waarlijk-levend mensch is gebleven--jegens wien hem grootendeels het +heerschersbewustzijn ontbroken heeft: _Karel Burk_, den begaafden _Don +Juan_ van de _Jordaan_. Men merkt dit ontbreken aan het feit, dat, +zoodra het Karel Burk geldt, _persoonlijke_ liefde, d.i. liefde jegens +die figuur, in de plaats treedt van de onpersoonlijke +_menschheids_liefde. Want waar dit _psychische_ heerschersbewustzijn +is--het hoogste waarschijnlijk, dat een mensch bezitten kan, en dat men +vooral niet moet verwarren met allerlei lagere verwante vormen, zooals +heerschzucht, bazigheid, enz.!--daar is die _menschheids_liefde en +omgekeerd, maar waar, daarentegen, genegenheid voor een _persoon_ +optreedt, daar wordt het heerschersbewustzijn ten opzichte dier persoon +gebroken. _De heerscher laat den schepter vallen, wijl hij zijn +onderdaan omhelzen wil_. + +[p.79] De reden, waarom dit juist bij deze figuur is gebeurd, ligt m.i. +open en bloot. In _Karel Hurk_, den _buitengewoon-intuitieven +psychologischen doorgronder_; den _artistieken waaghals en bereiker_, +die de moeielijkheden zoekt, om ze te overwinnen, in wiens, vooral om +die halsbrekende moeilijkheden zoo zeer geliefde, en telkens +prachtig-op-het-kantje-af, meesterlijk-gratieus uitgevoerde +dans-bewegingen, zijn vermetele en rijk-begaafde ziel pas goed tot +uiting komt; in _Karel Burk_, den muzikaal hevig gevoelige; de, kortom, +_zeer artistieke heerschersfiguur_, ligt, op een veel lager plan, een +flink brok van Querido's eigen kunstenaarsnatuur getransponeerd. En dit +transponeeren moge bewust of onbewust geschied zijn, het feit was +voldoende, om des schrijvers heerschersbewustzijn te verlammen, want +Querido is een van de weinigen, wellicht de eenige, tegenover wien +Querido--en dit spreekt m.i. van zelf--zich, in den boven aangegeven +zin, geen heerscher voelt. + +Men lette er ook op, dat in dit boek--en wat ik nu zeggen ga, bied ik +niet aan als een _bewijs_ mijner bewering, maar slechts als een +_ondersteuning_ ervan--vol van allerprachtigste dialoog, vol van +uitstekende beheersching en te-pas-brenging van het Jordaansche +taaleigen ook in de meditatie der figuren (in zijn enormen rijkdom aan +volksuitdrukkingen en de meesterlijke aanwending daarvan overtreft het +zelfs _Wolf_ en _Deken_, en dat wil wat zeggen!) dat in dit boek, juist +bij _Karel Burk_ een uit-den-toon-vallen plaats vindt: + + Wat was 't toch 'n fijn gezicht, zoo van het glinsterende en + vonkende water over de dwarsbruggen de lucht in te _koekeloeren_, + tot je in de verte het torenhaantje in de hoogte zag blinken als + een gloeiende, _trillend-gouden wiek van een stil-drijvenden vogel + in het starre blauw_. + +Uit het woord "koekeloeren" blijkt duidelijk, dat de bedoeling was de +gewaarwordingen van _Burk_ in _Burksch_ dialect te geven en die dus niet +in Queridoiaansche zegging om te zetten, maar uit het laatste door mij +gecursiveerde zinsdeel blijkt even duidelijk, dat het Querido-brok in +_Burk_, Querido, den schepper van _Burk_ hier de baas was! + +[p.80] Ik zei straks, dat, compositorisch gesproken, er begin noch einde +aan het boek is. Voor wie meenen mocht, dat ik dit een fout in het werk +acht, zij onmiddellijk verklaard, dat ik dit integendeel, _hier_, een +schitterende deugd vind. Een lastig probleem en een zeer groote +moeilijkheid werden hierdoor volkomen opgelost en overwonnen. Bedoeld +was m.i. namelijk _niet_ in de _allereerste_ plaats een beeld te geven +van het leven van zekere _individuen_, van een leven dus, welks +eng-begrensde duur zijn vast en duidelijk begrip in onzen geest heeft, +maar, in de _allereerste_ plaats, van een brok _volks_leven, d.w.z.: een +leven, welks begin en einde ver buiten onze _onmiddellijke perceptie_ +liggen. Want is onze indruk van een _persoonlijk_ bestaan die van iets +eindigs, onze _gevoels_indruk van het _maatschappelijk_, van het +_massa_-leven is daarentegen die van iets _on_eindigs. Doch, een brok +massa-leven, zoo meesterlijk, zoo boordevol vitaliteit te geven als in +dit boek, is niet mogelijk, zonder de samenstellende deelen van dat +leven: de individuen, alleruitstekendst te beelden, maar zoodra dit +gebeurt--_en dit is de moeilijkheid, waarvan ik hierboven sprak_--dreigt +de daardoor ontstaande indruk van het _begrensde_ en _eindige_, te +verhinderen, dat zijn tegendeel: de gevoelsindruk van het +_oneindige_--welke we immers van het _massa_-leven, _als geheel_, +behooren te krijgen--bij ons ontstaat. Om de bovenstaande bedoeling dus +te verwezenlijken; te zorgen dat de tegenstrijdige indrukken zoo worden +te weeg gebracht, dat zij elkaar niet vernietigen en dus: ons het +oneindige te laten voelen van een zeker levens_geheel_, naast de een +_eindigheidsindruk_ verwekkende uitbeelding der _eindige deelen_, moest +naar het hulpmiddel van een zekere wijze van componeeren worden +gegrepen, ten eerste: het geven van een nagenoeg climaxloozen +verhaalgang--_want stijging, daling en, in een woord, wisseling in een +geheel, versterken den eindigheidsindruk_--en, ten tweede, het als 't +ware doen voortloopen van het tafereel tot buiten het kader, waardoor we +de gewaarwording krijgen, alsof de begrenzing is aangebracht, alleen ter +tegemoetkoming aan ons niet oneindig ver dragend perceptievermogen, en +_niet_ omdat het [p.81] gebeelde leven hierin werkelijk kon omraamd, en +zoodat het ons is alsof ons wierd gezegd: zoo uwe oogen het toelaten, +zie dan verder, hoe eindeloos het leven blijft, blijft doorvloeien, +eeuwig voort.--Door dit alles dus verkregen we een meesterstuk, welks +felle uitbeelding van het eindige leven ons gevoel, dat wij hier ook het +oneindige zagen, niet schaden kon. + +Maar ook in ander opzicht blijkt het compositorisch-geniale van onzen +auteur: in zijn aanwending van nevens elkander gestelde contrasten. Men +lette eens op de impressie, welke de prachtig geschreven terugblik op +het leven van _Neel Burk_ met haar eersten man, den zachten _Gronjee_ +maakt, te midden van de beelding van haar leed-en-angst-bestaan, nu zij +getrouwd is met den onberekenbaren _Stijn Bark_: of, en dat brengt mij +meteen ertoe te spreken van de prachtige beschrijvingen in dit boek, men +zie eens naar de neven-elkander-stelling van deze contrasteerende +stad-en-land uitbeeldingen: + + 't Had rauw geklonken door de buurt, al om vier uur vroeg. + + --Luilek ... biddesek, stoat om neige ure op ... neige of + helleftien.... hep je de Luilek nauit gesien?--Een donkere worp van + doode ratten en katten, weken lang al vooruit in de polders als + prooi beloerd, was dof neergebonkt op ruiten en ramen van + beluilakte buurtgenooten, die woedend met bedreigingen losschoten, + zonder iets te durven doen.--Een paar dagen later hadden diezelfde + kinderen zich de morsige handen koel afgespoeld in de buitensche + slootjes en gezocht naar de rose-witte en hel-gele, stralende + pinksterbloemen en de zalm-roode klaproos.--Met land- en grasgeurig + doorzwoelde bouquetten, vol koekoek en gele lisch, met vetglanzende + boteren paardebloemen, waren zij komen aanzwalken bij troepjes van + Amstelveen, Ringdijk, Ouderkerk, Rietlanden en Watergraafsmeer. De + morsige handjes hadden bij duizenden rondgestrooid al wat de gouden + zomer liet bloeien aan slootkanten, op wei en veld. _De kinderen + hadden in driftigen lente-roes, de kleurige en riet-bepluimde + oevertjes van Amsterdamsen buiten geplunderd, struiken en halmen + vertrapt en afgerukt, voor bemachtiging van ooievaarsblom en + waterranonkel. De handjes hadden wild gegraaid tusschen blonde + sterre-bloempjes fijnstraal, en plompen, soms terugschrikkend voor + een graspieper, ze langs 't gezicht fladderend, of weggelekt door + een flonkervleugels-vertrillende [p.82] libel, die dronken om het + vanielje-geurige zoet van witte orchideeen heen-kringde._[13] + + Zoo hadden de kinderen geplukt, geplukt, en de verbrokkelde en + geknauwde armoe-buurten van de Jordaan, voor eenige uren opgetooid + met 't geel-goud, purper en wit gebloemt van buiten.--_Uitgesleten, + kist-donkere en lood-rechte slingertrapjes, waren oversmakt van + stervende ruikertjes. Op vunzige stoepjes en in duister-verhulde + kelders, waar altijd de goot borrelde of stonk, was bloemsap + gedruppeld, rookten geuren na van klaver en iris, waterbezie en + bitterzoet_.--Even maar hadden de kinderen, rondslenterend in hun + vacantie, in hun sjofele plunje meegedragen naar de gore stegen en + walmende straten, lucht van oevergras en versch hooi, _dadelijk + weer gedoofd door bak-stank van visch-stalletjes, die, in goedkoop + oliedrenksel, scholletjes en botjes in steen-glazuren kommen voor + de gulzige Pinkster-smakkers gereed hielden._--_Want dwars tusschen + het zomerig zoeken der kinderen naar de blank-blauwe lucht van het + wijde landschap, naar den koelenden watergeur, en 't loeren op 't + geheimzinnig stekeltjes- en torren-gekrioel in de + hemel-verspiegelende slootjes_,--_gierde het luidruchtig vertier + der volwassenen. In potwagens, bonte Jan Pleziers, open bakken en + hooge tent-karretjes, zwijmden dronken stelletjes van vier, zes, + acht en twaalf soms, bijeengeperst in de gloeihitte, verzweet en + opgewonden_.--_De keien hadden geschud van de ratelende en rollende + vigelant-wielen. Tot 's avonds bonkerden ze door, als de roode zon + al verwilderenden weerschijn op de zatte en afgestompte tronies + vlamde_. + +Vormen deze tegenstellingen niet een compositorisch schoon? En zijn de +beschrijvingen-zelf niet van een verrukkelijke vorm-, geur- en +atmosfeergeving? Maar toch, ware het niet geweest om daarmee mijne +bewering betreffende de compositie te ondersteunen, ik zou verkeerd +gedaan hebben met dit te citeeren, terwijl ik al dat andere minstens +even mooie niet aanhalen kan: de prachtig-uitgebeelde dansen, de +machtig-gegeven vechtpartijen, zooals die op de Aal-markt, in het +magistrale eerste hoofdstuk, en het bijna-doodtrappen door _Stijn Burk_, +in zijn dronkenschap en daardoor ontstanen koud-duivelschen moordlust, +van zijn zwangere vrouw, met op het einde, als Stijn onder de macht der +hem in bedwang houdende kerels in een algeheele ontreddering bewusteloos +is neergezonken, dat _prachtig-bescheiden-nauwelijks-symbool [p.83] van +Stijns eigen lijdensleven_, dat lijdensleven van hem die door zijn +drinkhartstocht, welke hij toch zoo gaarne zou willen bedwingen, elken +dag gekruisigd wordt: + + Hij stortte als een bewustelooze ineen, met zijn gezicht op den + grond, de armen wijd uit, _gelijk een menschelijk kruis_. + +Of: heel die ruzie in de _Wijde Gang_ met die Danteske visie: + + Traag, tegen de grauwe muren, _kroop de donkerende en grillige + middagschaduw als een uit de aarde groeiende schim_, 't heele + Gang-brok omgrijpend in scheemrende versombering. + +Met zijn ook Danteske beeldingen van gedrochtelijke verwringingsstanden +van de kijvende buurvrouwen uit de bovenvensters. Of: de tocht op de +Zuiderzee; de Hartjesdag; het zwoegen van de sjouwers aan de +Wester-Suikerraffinaderij, en vooral niet te vergeten dat juweeltje, dat +prachtige, dof-avondlijke idylletje van de kanaries langs Gijs' +kroeggevel. Maar jawel, zoo zou ik wel kunnen doorgaan!... + +Laat ons liever even de psychologie in het boek van nabij bekijken: In +de analyse van Stijn Burk is waarlijk het onovertreffelijke gebeurd. +Deze in zichzelf onwaarschijnlijk gecompliceerde mensch, is door de +beelding tot een persoonlijkheid geworden, wier leven je niet alleen +voelen en tasten _kan_, maar wier leven je voelen en tasten _moet_ en +dat je obsedeert als een onwegduwbare, ontzettende _werkelijkheid_ van +den allereersten rang; dat niets onberoerd in je laat; afgrijzen en een +wijd erbarmen, haat en liefde, alles, alles in je oproept. Want men zie +eens dezen woesteling, die bijna zijn zwangere vrouw doodtrapt, zijn +kleine kindje naar bed brengen: + + Reeds vroeg in den avond zat Sientje op zijn schoot, al zette hij + haar telkens op 't stoofstoeltje wanneer er volk inkwam. Met kleine + ronde slaapoogjes speelde ze, maar tuimelde telkens tegen de + uitgelegde koffiela van den molen, in slaap. + + --Mot Siennetje soa ... pies goan? + + --Nei ... nei ... drensde ze, terwijl ze weer knikkebolde. + + Langzaam ontkleedde Stijn 't kind, nadat hij Koentje ook naar bed + had gedragen, met 'n verzoend bakkesje.--Hij was bang dat ze, + verveelderig, tusschen slapen en waken zou gaan drenzen. Heel + omzichtig moest hij te werk gaan.--Bij elk [p.84] kleedingstuk, dat + hij loshaakte of uittrok, verzong z'n zware stem een mal zinnetje. + (Ik sla hier een stukje over v.C.)--Nou ... 't jukkekie ... zong + Stijn, omzichtig half-slapende Sientje uit haar rokje werkend ... + en nou ... 't siemesetje.... Sau fraafe de ferkies ... de + snoetjes!... rrr!... rr!... nou ... 't halshempie ... toktoktok ... + hoat! sie!... wecht! stoute fliegie ... mo jei bromme ... in 't + auretje fen liefe Siennie!... Nou ... 't boaije rokkie ... mit 't + laafie!... sss!... sss!... soejessssse!!... sss ... sss!... + hoal-aufer!... nou 't witte rokkekie ... soe ... je ... soe ... je + hoal-aufer!... nou 't broekekie ... hoal-aufer!.... en Siennetje is + 'n soete schet!... + + --Fen sau'n meskeroade hep ikke nie terug ... lachte Neel om Stijns + kunstig zoethouden van Sien.--Bij Lien, Mien of Jansje griende ze + altijd, in slaap-gestoorde kribbigheid. En nu had ze zich door + Stijns zachte deuntjes-stem heelemaal laten omzingen. Zonder een + knorretje was bleek Sientje knikkebollend op zijn arm ingeslapen en + droeg hij haar de duffe achterkamer in. Muis-stil hipte Stijn in 't + alkoofje terug en luisterde of ze drenzen ging zoodra ze vader niet + meer tegen zich op voelde. + +Men peile ook de diepte van deze analyse van Neel's zuster, de perverse +Dien: + + Dien was niet alleen jaloersch op haar man, maar werd gepijnd van + afgunst op alle voorspoedige en gelukkige dingen in 't leven van + anderen. Dit had ze van moeder Scheendert, het stuk chagrijn + vroeger van de buurt. Dien leek met gegiste moedermelk + grootgebracht. Het twistzieke, humeurig omkantelende van haar wezen + las ieder dadelijk van haar gezicht. En liegen, schel en roekeloos + liegen kon ze met strakke koon-effenheid, als de wijzerplaat van + een kaduuk weegtoestel. (_Welk een prachtig beeld is dit, en zoo + voortreffelijk passend in den toon van het beschrijvingsgeheel! + v.C._) Allerlei vurige en fantastische uitdenksels kon ze met zoo'n + hartstochtelijke, bijna boosaardige driftigheid vertellen, dat zij + ze zelf gelooven ging en niet meer vermocht te leven zonder die + schielijke leugenarij; voor haar waarder dan de nijpendste + werkelijkheid. Ze hield van 't liegen om 't liegen. Het werd haar + een fel, brandend genoegen te jokken. _Ze kreeg zoo'n angstige + vreemdigheid over haar wezen als ze loog en later betrapt werd_. + (Ik oversla een klein stukje, v.C.) Ze kon nooit iets vertellen, + zooals 't gebeurde. _En wanneer zelfs haar leugen werd aanvaard als + 'n feit, morrelde ze dat den volgenden dag weer los, omdat 't dan + te waar geworden was_. + +Zooals meermalen in het boek, doch veel minder dan in [p.85] des +schrijvers vroegere werken, is er ook hier in het door mij overgeslagen +gedeelte als een herhaling, een overtolligheid, maar het is en blijft +voor mij de vraag, of die herhalingen en overtolligheden van een hooger +plan dan het gewoon-zinsbouwkundige beschouwd, wel overtolligheden zijn. +Men vergelijke hierover mijn artikel over de _Studies_ van dezen auteur, +in _De Ploeg._[14] Maar bovendien: nimmer heb ik indringender analyse +gelezen, vooral dat laatste door mij gecursiveerde.... + +Wil men een staaltje van wat ik zou willen noemen: plastische +psychologiek? Ziehier dan iets over het Jordaansche volk (de verklaring +hunner saamhoorigheid, van het niet dulden van vreemde invloeden in hun +kringen): + + Ze waren van een ras, eene klasse, _door eenzelfden levensgolf + rondgezwabberd, naar voor gestooten, naar achter gekanteld op een + plek grond_. + +Of betreffende de waarzeggende "_Tante Antje_": + + Ze waren waarlijk bang voor die vreemde, strak-starende, _meer + luisterende dan kijkende oogen_. + +Of wenscht men een enkel bewijs voor mijne bewering, zoowel dat de +dialoog in dit boek zoo voortreffelijk is als dat het zulk een rijkdom +aan kernige volksuitdrukkingen bevat? Laat mij dan even dit citeeren: + + --Vijf van de tien ... vroeg kort-krachtig 'n lichtmatroos, even de + sabelbeenen uitgebogen.-- + + --As je blief Teun.... + + Vriendelijk hielp Neel nu en vroeg of hij weer honk had. + + --Soo je siet moeder.... + + Zijn stem zong zwaar en vol in 't zonnige winkeltje. + + Twee vrouwen loerden uit, bekeken den frisschen, kraakzindelijken + matroos-eerste-klas. + + Sel ik stikke.... d'r hei je Teun fen de Hoarlemmerdaik,... seg + ouwe robbeklopper ... wet bi jei grausig ... jei hep ereis auk wel + ereis slinger gefreite!... je laikt me wel 'n kesse-me-jeu.... + + De matroos keek beduusd, zocht naar naam en wijf in zijn + herinnering. + + [p.86]--Nei,... det ken ik nie kroppe.... Wet heb ik nou en de + hend!... ke je Annemie niet meir.... Annemie uyt de + Orenjestroat?... nou, die kachel brent ... segge d'r seife stomme + te g'laak!... kaak saan is kaake!... goa ik 'r an? + + Plots schoot bezinning bij den matroos terug. + + --Nou hep ik je mins!... + + --Hou fest ... spotte een uitdraagster met 'r handen op 'r heupen, + de armen als hengsels. + + --Annemie van Arie-stront-an-'t-sweepie.... Nou hep ik je ... + f'rdikt ... 'n goeie naam is beter as olie.... die drijft nie + weg.... + + Met 'n gullen lach sprong hij bij en drukte zwaar haar handen.-- + + Neeltje lachte tegen den knappen matroos, die er zoo frisch + uitlichtte met zijn blauwe jas, gouden knoopen en witten + braniekraag. + + Al de vrouwen verbabbelden nu wat met Teun van den Haarlemmerdijk, + prettig beroerd door z'n volle stem en z'n zeemansgullen + lach.--_Hij lei iets zonnigs open in hun hart, als zomervruchten in + een ziekenkamer_. Het was altemaal open leven, frisch en frank.-- + + --Het is hier nog desellefde saaite ... verlachtte zwaar z'n stem + weer; ... voor 'n bloote riksdaalder sou ik hier nie weer terug + wille.... De wind komp hier dwars op je af ... je ruikt hier niks + as bakolie ... en fan bove en van beneje hoor je niks as geroep en + gekakel.... Dan lieferst an de Suidsei stijf.... + + Hij lachte en zijn oogen vonkten van de pret. + + Annemie lachte mee en de andere wijven ook.-- + + Neel verknutterde zich in zijn warme, zangerige stem.--Nog 'n ander + slag man dan haar suffe Stijn.--Maar Annemie voelde haar buurt + bekeven. + + --Alleminse ... wet bi jei grausig.... + + --Ja mins, as 'n roer goed is ken je teuge 'n raauw weertje ... ik + ben d'r lieferst op de oceaan as hier onder de walm.... Nou beste + siele ... ik licht me anker ... ajusies.... Annemie ... de vijf!... + +En heeft men ook op het fraaie door mij gecursiveerde beeld gelet? Munt +het niet uit door een prachtige waarachtigheid?-- + +Ongetwijfeld vormt de beelding van het moederschap van de diep-nobele +_Neel Burk_, die de mogelijkheid van blind-worden trotseert, om haar +kind te kunnen zoogen, en haar eindelijke, door een eigenaardige--met +diep mystisch begrip [p.87] door den auteur doorvoelde--zekerheid in +haar-zelf voorzegde, triomf, een van de meest lichtende gedeelten van +het boek, maar toch: grooter vreugde schonk mij het gemoeten van dat +vrijwel nieuwe element in Querido's werk: het beelden van het +kinderleven. En zoo er ooit sprake mocht zijn van een coup d'essai, die +een coup de maitre was, dan is het hier: + + Siempie, die bij Mientje geslapen had, klom stiekem naar de + spelenden over. Maar Daantje duwde hem heftig bij zijn blond kopje + terug.--Zacht begonnen weer de stemmetjes op te giebelen. Daantje + krabbelde Koentje in zijn hals; Pietje sprong dwars over Sientje en + Siempie pakte de beenen van Pietje, die in de lucht zwalkten, met + de, er los bij bengelende kousen vol gaten. Weer probeerde Siempie + in te klimmen.-- + + Nei!... hield hardnekkig Daantje vol ... jei, jei ... bin nie + tronke ... jei nie ... jei ke nie ... swaaije.... + + --Mo je eirst slokkies kaupe ... doar ... wees Pietje met haar + klein armpje langs Stijn heen, naar een hoek bij de tafel. + + --Die heb nog nie aupe ... verdedigde zich Siempie, rillend van + kilte in zijn onderbroekje. + + --Kaup se den bei maan ... slokkies?... hoefeul?... gierde Pietje, + doende alsof ze inschonk. + + De zusjes en broertjes gilden en tierden weer als voor Neels + waarschuwenden snauw, die ze even zoo plotseling had stil + gemaakt.--Jansie, eerst het bezonnen en bedillende kind-moedertje, + had langzamerhand al haar waardigheid ingeschoten, lachte en + stoeide nu zelf om 't hardst mee. Ze verdubbelde zelfs de rollen, + morrelde er een heele comedie omheen. + + --Nou mot jei.... Siempie ... schobber uytjouwe ... hitste ze naar + Sien,... en jei ... leileke neitekles! roepe ... en den.... sel + ikke.... sie je.... sel ikke je arrestere.... bei Swerte Jens haur + ... ikke bin peliesies.... Enne ... enne ... jei bin auk peliesies + ... haur!... stookte ze Siempie op. + +Maar dan vooral dit (Pietje, het kleine dochtertje van Stijn en Neel, +mist de jonge poesjes, die verdronken zijn): + + Maar Pietje bleef heel angstig en huilde met zachte snikjes. + + Werendig moedertje,... suste Neel,... de poessies binne femorrege + gehoald, faan!... mit sau'n hauge figelente ... se wasse siek.... + 0! sau siek! liefeling, en nou ... nou binne se ... in 't + kette-gesthuys.... + + --Enne ... enne ... vroeg blond Pietje met goddelijke + onschuld-oogjes er tegenin ... 'k hep 't nie gehaurd?... + + As jei sloap ke je ommers nie haure,... moedertje,... [p.88] se + legge allegoar in faane mandjes ... maor nie oks! deigelik woar ... + moedertje ... asse beiter binne ... meg je se weir sien.... + + Pietje liet haar wit, versmoezeld boezelaartje van de huiloogjes + zakken en snikte verstild in smart, nog maar kleintjes met enkele + schouder-schokjes.-- + + --Enne poes ... den? vroeg ze weer met aarzelend stemmetje, zich + omweven voelend van onbekende dingen, alle gebeurd in haar donkeren + slaap.-- + + Neel keek Stijn aan, lachte verborgen naar een buurvrouw, die net + inkwam om een half pond zout. Dadelijk greep Neel naar haar, om + steun. + + Niet tente Truy?... binne de poesies femorrege nou niet afgehaold? + + Achter Pietje draaiend, maakte ze naar buurvrouw een inlichtend + grimas.... + + --Nou!.... zei die, over-geloofwaardig haar, "nou" beklemtonend, + zonder te weten, waarover 't eigenlijk ging. + + --In 'n figelente nie?... + + --Sau mit raud fleweil!... pronkte buurvrouw erbij. + + --En binne se niet naor 't kette-gesthuys gebracht? + + --Self meigereije!... + + Pietje keek heel angstig-onderzoekend nu, achter 't toonbankje + staand, de lichtblauwige oogen volgestroomd met goudglans van het + gas, dan naar buurvrouw, dan naar moeder op. + + Ja, ze geloofde nu alles plechtig. Poesies ... waren ziek, lagen in + 't gasthuis. En werden teruggebracht als ze beterden. + + --En toen ze nu, even in de winkelstilte, weer het klaag-miauwen + van de gejaagd rondsnuffelende kat hoorde, in 't gangetje, holde ze + op een drafje van de toonbank weg naar het dier en riep met + troostend, fijn vlei-stemmetje: + + --Stil poessie ... stil moar ... je kindertjes binne siek ... se + komme t'rug asse beiter binne.... + +Neen, dit kan niet overtroffen worden, daar voel ik mij zoo zeker van +als van het feit, dat wanneer geslacht na geslacht telkens en telkens +weer dit onsterfelijke boek zal lezen, dit boek, dat zonder den +geringsten opzettelijken tendenz van even groot sociaal als literair +belang is, en een twijfel in zich mocht voelen opkomen aan de dan +verdwenen werkelijkheid van die poel van ellende en verwording, waarin +een groot deel van Amsterdams hardst-ploeterend volk aan het begin van +de twintigste eeuw nog verzonken lag--dat dan zelfs een klein stukje als +het zooeven door mij aangehaalde [p.89] voldoende zal zijn om elken +twijfel te smoren: een klaar en zuiver gelaat gelijk, tot een duldenden, +zekeren, wijzen glimlach bewogen, zal de diepe menschelijkheid van dit +boek den twijfelaar aanzien, en deze, het hoofd buigend, zal, blijde en +veilig in het geluk van dit visioen, zacht tot zichzelf zeggen, dat zulk +een menschelijkheid niet anders dan waarheid kan zijn.... + +[ELSE JERUSALEM: HET ROODE HUIS.] + +Mag men ook het machtige boek van _Else Jerusalem_, Het Roode Huis, als +een symptoom van het krachtig opgestane epische genie der Joden +beschouwen? Wat mij betreft, aarzel ik geen oogenblik die vraag +bevestigend te beantwoorden: het is bijna onmogelijk, dat de +schrijfster, alles in aanmerking genomen, geen Jodin is! Ook in dit werk +is het heerschersbewustzijn aanwezig, maar gedeeltelijk, niet zoo +volkomen alles doorstralend als bij _Querido_. Deze bordeelroman, een +aanklacht als nauwelijks een andere tegen onze samenleving en tevens zoo +fel en scherp een beeld ervan, dat wij als plots met een schok van +ontzetting doorvoelen, dat het gelaat harer misdadigheid, zooals wij, +lichtgeloovigen, dat kenden, slechts een welgelukte grime is, die +oneindig satanischer en meer verworden trekken moet verhullen--deze +prachtig-zuiver geschreven, van alle pornografische effekten en lagere +bedoelingen ver gehouden roman, kan ongetwijfeld, wat sociale +belangrijkheid betreft, naast _De Jordaan_ worden gesteld. En ook wat +_dramatisch_ inzicht betreft. Niet licht zal men de moeder vergeten, die +in haar kind vrijwel niets anders ziet dan middel tot wraak op den +vader, die haar en met haar, onwillens het kind verstooten heeft. Niet +licht ook de duldende _Janka_--de nicht van den verleider, den "prins," +den schatrijken heereboer--die met de verstooten moeder en het kind is +weggevlucht en zich met hen in een bordeel heeft laten opnemen, niet +alleen uit liefde tot de verstootene, maar ook uit een soort van duister +gevoel dat zoo, door zelf met de in het verderf gestorten te lijden, de +schuld van haar verwant, den verderver en verleider, door haar gedelgd +en van het geslacht kan worden afgewenteld. [p.90] Maar wat de +psychologie betreft--schoon nu en dan de hoogste voortreffelijkheid +rakend, soms ook rhetorisch-oppervlakkig en vaag--en wat de dialoog +aangaat--vaak veel te redevoeringachtig-opzettelijk--en vooral de +beschrijvingskunst--heel vaak _vieux jeu_--staat het onder Querido's +werk. Compositorisch is het echter weer uitmuntend. Dat het +_heerschersbewustzijn_, zooals ik reeds opmerkte, niet overal in +voldoend-sterke mate aanwezig is, zou men kunnen demonstreeren o.a. aan +de figuur van _Madame Goldscheider_, de gewikste waardin, tegen wie nu +en dan, zeer ten onrechte, door de schrijfster wordt opgezien, en die +door haar merkbaar wordt _overschat_. Doch dat alles neemt niet weg, dat +het werk als geheel straalt van een groote epische genialiteit, een +onverschrokken eerlijkheid, een ontembare kracht en een psychisch geluk +om eigen vast en zeker kunnen. Het is als een geweldige kerel, die, +opduikend uit een moerassig water, handen en gelaat beslijkt, de kleeren +gescheurd, maar de oogen stralend van triomf, met een bijna-verdronkene +in de armen, den oever bespringt. Mevrouw _Barentz-Schoenberg_, die het +prachtige boek op de haar eigen uitmuntende wijze vertaalde, heeft +daarmee een goed werk gedaan, niet alleen, omdat zij daardoor den der +duitsche taal onkundige de lezing van een sterken kunstarbeid mogelijk +heeft gemaakt; niet alleen, omdat zij ons weer eens heeft doen gevoelen, +dat de modderige stroom onzer maatschappij zijne groenende en reddende +oevers der toekomst heeft, maar vooral, omdat ons met dit +maatschappelijk beeld van elders een waarschuwing bereikt, welke +allerminst onder de aanstaande heerschappij onzer gebenedijde +"Zedelijkheids"-wetten overbodig heeten mag!--En om dit alles nu kan ik +dan ook dit boek mijnen lezers niet sterk genoeg aanbevelen. + +[L. SIMONS: STUDIES EN LEZINGEN.] + +En wat is nu naast zoo machtige werken de beteekenis van een schrijver +als de heer _Simons_? Wat ook mijne bedoeling en rechtvaardiging met en +van de opname zijner figuur in dit opstel over _joodsche_ schrijvers? + +[p.91] Wat betreft het antwoord op de eerste vraag, behoeft, dunkt mij, +niemand lang in het duister te tasten. Zijn werk heeft, im grossen +ganzen, de beteekenis, die de arbeid van elk niet geniaal, maar +talentvol en scherpzinnig commentator naast dat van geniale +menschenscheppers en critici heeft: geringer doch onmisbaar wijl nuttig, +maar toch ook dit niet alleen: ook aandoening van schoonheid gevend! +Doch dit slechts ervan te zeggen, zou zijn het onrecht doen. Want er +zijn drie dingen, die het tot nog iets beters en meer bijzonders maken, +dan werk van een talentvol en scherpzinnig commentator. Die zijn: ten +eerste: de stijl van zijn opstel over den _Gijsbreght van Aemstel_. Het +archaisch karakter daarvan, volgens des schrijvers eigen verklaring, +door hem aangenomen, om zijn opstel in het kader der in 1893 door de +_Erven Bohn_ uitgegeven foliant te doen passen, was dus geheel +_willekeurig_, uit _wenschelijkheid_, en niet uit _innerlijke +noodzakelijkheid_ geboren. Met andere woorden: ware het daarbij +gebleven, dan zou dit geheele opstel geen _kunst_ maar _kunstenmakerij_ +zijn geworden. Maar het is daarbij _niet_ gebleven. Uitgegaan om een +paar ezelinnen te zoeken, vond ook de heer Simons een, zij 't klein, +koninkrijk. Het is n.l. duidelijk, dat, zoodra hij aan het schrijven was +gegaan, het schrijven-in-dien-stijl, in den stijl des tijds van zijn +groot onderwerp, wel degelijk een groeiende noodzakelijkheid, want een +onvermoed en, eens gesmaakt, zelfs onontbeerlijk gelukgevend scheppen +werd. _Het moet hem een zeker zoet genot van grooter eenheid met zijn +verheven onderwerp hebben geschonken_. Hij moet ook iets als het +_feestelijk_ gevoel gehad hebben--ik ga iets subtiels zeggen en het moet +subtiel verstaan worden ook--_van een kind dat onder de oogen en den +lieven glimlach van Vader, in het boek en met de pen van Vader schrijven +mag_. Hij heeft namelijk de gewaarwording gehad, een liefhebbende, +nederige en eerlijke _Vondel_-bewonderaar te zijn, schrijvend als onder +de oogen en glimlach van _Vondel_, in de taal-nuance van _Vondel's_ +tijd. En daarom is het geen kunstenmakerij, maar een kunstwerkje van +gewilde maar toch ongewilde stijlnabootsing, het product eener +noodzakelijkheid, wier bijkomstige en overigens onbelangrijke [p.92] +eigenschap het was parallel te loopen met eens menschen wil. + +Het tweede van den trits, waarvan ik sprak is dit: het werk is van een +placide, bijna stugge, rimpellooze eerlijkheid. Het is alsof de +schrijver, wijl hij niets te verbergen heeft, en als wilde hij je in de +gelegenheid stellen, zijn gelaatstrekken zoo lang te doorvorschen als +je-zelf het noodig vind, je klaar en vast aanziet en zijn blik niet +neerslaat, voor je de joue afwend; precies dus het tegenovergestelde van +de glibberige, vervloekte, slag-om-den-arm-houdende schrijfwijze van +sommige andere critici. En, ten derde, is er het prachtig-bevoegde +didactische van den geboren onschoolvossigen leeraar in. + +Wat nu het antwoord op mijn tweede vraag betreft: inderdaad, zelfs +uitgezonderd zijn origine, en zelfs afgezien van het feit, dat _die +origine voor mij het beslissende moment is_, bestaat er een zeer +gewichtige reden hem in een opstel over _joodsche_ schrijvers op te +nemen, want in de geheelheid zijner figuur vertoont hij juist eene +persoonlijkheid, eene vereeniging van eigenschappen, zooals die vroeger +zeer frequent was in en tot groot sieraad van het joodsche volk strekte: +die van koopman of werkman, tevens kunstenaar en geleerde, wiens +geleerdheid en kunstzinnigheid hem niet verhinderden een practisch en +scherpzichtig koopman of deugdelijk arbeider, en wiens koopman- of +arbeider-zijn hem niet verhinderde, een ijverig geleerde of gevoelig +kunstenaar te zijn. Een levende herinnering dus aan een glorierijk +verleden, herrezen in een samenleving, welke toonde deze gelukkige +vereeniging van eigenschappen dankbaarder te waardeeren dan die van +eertijds. En met de onbescheiden-geuite voldoening over dit alles, +zij--om het slot niet te doen uitmunten boven het geheel!--dit +alleronbescheidenst, mijn eigen ras verheerlijkend opstel besloten, een +besluit, dat, althans voorloopig, tevens, tot mijn leedwezen, het einde +mijner medewerking aan dit Maandschrift[15] moet zijn. + +Juni 1912. + + + * * * * * + + +NOTEN: + +[1] 1 Febr. 1912. + +[2] Ter nadere opheldering van dezen thans wellicht minder +begrijpelijken zin diene, dat bij de eerste publicatie dezer "Brieven" +paragraaf-teekens werden gebruikt. + +[3] Cursiveering overal van mij. + +[4] "Ik mag zoo niet fratsen in mijne brieven," zeg ik met Abraham +Blankaart, anders schrapte ik zoowel deze, zij 't ook goedmoedige, +spotternijen, als de aan hen verwante, aan het eind dezer critiek +voorkomende beweringen. Thans laat ik ze maar staan. Een +criticus--iemand, die anderen steeds bedilt!--lijkt mij trouwens wel het +allerminst gerechtigd, bij een herdruk van zijn werk vroegere _foutieve +meeningen_ te verdonkeremanen. Maar wel moge ook hier thans de +rectificatie volgen, die ik drie maanden na het verschijnen van dezen +"Brief," in hetzelfde maandschrift--_De Boekzaal_--deed afdrukken. Men +zal daaruit zien, dat ik mijne gevolgtrekkingen uit _zeer onjuiste_ +premissen had afgeleid: + +"Rectificatie.--Zoo heb ik dan nu tot mijn genoegen de gelegenheid een +misslag te herstellen, waarvan het inzien mij weer eens heeft doen +voelen, dat de criticus, hij moge pogen zoo conscientieus te zijn als +hem mogelijk is, hierin de onfortuinlijke lotgenoot van den +schoolmeester is, dat hem het onweersproken-blijven door degenen, die +hij op de vingers tikt en bedilt, op den duur wat autoritair maakt en +zijn gewaande rechtvaardigheid, door een soort van loszinnigen overmoed, +in het tegendeel doet verkeeren! Men zal zich herinneren, dat ik, in +mijn derden _Brief_ het door mij geprezen werk _De Vreemde Heerschers_ +besprekend, den heer en mevrouw Scharten-Antink meende te moeten +verwijten, dat zij "fournisseurs de la cour" waren en daarom moedwillig +de ruwste zijden van het in hun werk uitgebeelde boerenleven zouden +hebben verdoezeld, terwijl ik hen ook, na hun Parijsche en Italiaansche +romans, geloofde te moeten rangschikken onder degenen, die den prikkel +van het uitheemsche behoeven, om tot scheppen te kunnen komen. Welnu, +kort daarna ontving ik een brief van den heer Scharten, waarin hij, +sprekend op zoo objektieve wijze over de gebreken, die zijn eigen werk +in zijn oog aankleven, als ik slechts zelden heb waargenomen en die hem +tot eer verstrekt, tevens verklaarde van deze mijne beide beweringen +gemakkelijk de onjuistheid te kunnen aantoonen. En ik betuig hier gaarne +en openlijk, dat dit inderdaad op overtuigende wijze gebeurd is. Wat het +vermeende verdoezelen van zekere ruwe levenszijden aangaat, werd mij +door het helder voor oogen stellen van 't natuurlijke en ekonomische +milieu, waarin de Italiaansche boeren _aan de meren_ leven--wel te +onderscheiden van bijv. de Italianen uit Toscane en vooral de +Napolitanen--benevens door de mededeeling van verschillende persoonlijke +ervaringen van de auteurs onbetwijfelbaar aangetoond, dat _hier niets te +verdoezelen viel_. Het leven dier boerenbevolking verschilt _inderdaad_ +hemelsbreed van dat der door Zola en Querido beschreven boeren. En +ofschoon men kan zeggen, dat het boek zoo geschreven had moeten zijn, +dat het niet-verdoezelen _daaruit_ bleek, het is duidelijk dat dit +niet-blijken evenzeer aan den recensent als aan den schrijver liggen +kan, en men hierbij het gebied der subjektieve kritiek betreedt, welke +een heel ander iets is dan het vermeend-feitelijke waarop ik mijn +beschuldiging grondde, en welke alleen dan ook nimmer uitgangspunt van +zulk een beschuldiging mag zijn. Terwijl wat mijn bewering betreft, als +zou uit een soort van artistieke onmacht, het vaderlandsche te +doorvoelen, het uitheemsche door deze auteurs worden _opgezocht_, mij +ter weerlegging de redenen van hun buitenslands vertoeven werden +medegedeeld, die mij bleken _niets_ met eenig literair streven te maken +hebben, zoodat men inderdaad in deze schrijvers een nog meer volslagen +uitzondering dan, maar toch van dezelfde soort als Van Oordt, heeft te +zien, die immers ook door omstandigheden, welke grootendeels van +niet-artistieken aard waren, er toe geleid werd, zijn onderwerpen wel +niet in een vreemd land maar vroegeren tijd te zoeken.--Ten slotte: +indien ik met zooveel genoegen mijne vergissing hier herstel en zelfs +den heer Scharten gaarne voor zijne opmerkingen mijn dank betuig, dan is +dit omdat die opmerkingen geuit werden op dien toon van waardeering en +onvertroebelde erkenning, welke een persoonlijk ongekwetst-zijn en +daarmee tevens een persoonlijk-hoogstaan van den opmerker aan den dag +legt." Juni, 1912. + +[5] 1912. + +[6] Alle cursiveeringen zijn van mij, indien niet het tegendeel wordt +aangegeven. + +[7] Cursiveering van de schrijfster. + +[8] Cursiveering van de schrijfster. + +[9] Herdrukt in mijne _Schetsen en Critische Opstellen_, blz. 150. + +[10] Deze meening heb ik in _Het Jonge Leven_ van September 1912 aldus +nader gemotiveerd: + +Het schijnt mij toe, dat de benaming _roman_ voor dit boek zeer ten +onrechte is gekozen. + +Men kan namelijk een boek als dit, waarin een sterke concentratie +ontbreekt; waarin levensbrokken van tallooze menschen, die weinig of +niets met het leven der meest vooraanstaande figuren hebben uit te +staan, zoo fel en zoo uitvoerig worden uitgebeeld, dat zij qua +uitbeelding bijna dezelfde belangrijkheid hebben bereikt als die der +meest vooraanstaande figuren, moeilijk een roman heeten, tenzij men het +of als zoodanig ondeugdelijk gecomponeerd wilde noemen, of bereid was af +te zien van alle compositorische eischen, die men tot heden gewend was +aan een roman te stellen. Met zulke compositorische eischen bedoel ik: +dat er een _kern van handeling_ en een _kern van persoonlijkheid_ zij, +maar dat er _buiten die kern_ slechts handeling en persoonlijkheden +aanwezig zijn, voor zoover zij de _hoofd_handeling en de +_hoofd_persoonlijkheid moeten _belichten_, en in onverbrekelijk +boek-organisch verband daarmee. Daarvan is hier echter geen sprake. Wij +zouden ongetwijfeld geen der in het boek optredende figuren hebben +willen missen, want met _elk_ zulk een figuur, ook de schijnbaar +vluchtig-aangegevene, ook de minst belangrijke, zouden wij tevens een +_rijk doorvoelde menschbeelding_ gemist hebben, maar allerminst kan men +zeggen, dat ieders aanwezigheid ter belichting der _meer op den +voorgrond tredende_ figuren _noodzakelijk_ is. Doch er is nog een andere +eisch aan een roman te stellen, die door dit werk _niet_ vervuld wordt, +te weten, dat er een zekere feitelijke of psychologische of dramatische +_toestand_ in heersche, die _aanvange_, zich _ontwikkele_ en zijn +_ontknooping_ of _eindpunt_ bereike, maar ook en vooral, dat dit +_eindpunt_ tevens een punt van _samenvloeiing_ is. Met dit laatste +bedoel ik dit: een _roman_ zij in den aanvang eene _verscheidenheid_, +welke bij het einde tot een _eenheid_ blijkt vervloeid, niet alleen in +hooger-geestelijken maar ook in bloot-compositorischen zin. Een roman +zij als het samenstroomen van vele beken die zich vereenen tot een +machtige rivier, waarop al verder varende, de reiziger, genietend van de +gezichten op haar oevers, van haar zonweertinteling en watergeur, weet, +dat aan het eind der reize hem geen gering genot nog wacht: _het +uitrustende verpoozen in de fraaie stad_, welke _zij_ rijk en groot +heeft gemaakt, die inderdaad de _rivier_stad is, waarin alles van haar +spreekt, alles van haar leeft en die daarom wel de _meest geeigende +plek_ mag heeten, om zich nog eens herinnerend voor den geest te halen, +al wat haar wateren en haar oevers hebben geboden op den tocht.--En nu +is dit werk wel een machtige stroom en zelden of nooit heeft +verscheidenheid mij zulk een gevoel van eenheid-der-dingen geschonken +als die van dit boek, doch deze is de hierboven geschetste eenheid van +een romangeheel niet, zij is de door geen _enkele_ grens gehinderde +eenheid van het boek met het omringende leven, juist dus het +_tegenovergestelde_ van de eenheid eener roman, die immers _een tot +geheel geworden_ deel van, _gesneden uit_ het omringende leven is! + +[11] Het _essentieele_, de respectieve waarden aanwijzend en belichtend +onderscheid tusschen het niet geheel de objectieve werkelijkheid dekkend +gevoel-van-eigenwaarde van een geniaal mensch en het eveneens niet de +objectieve werkelijkheid dekkend gevoel-van-eigenwaarde van een maniak, +is niet zoozeer van quantitatieven aard, niet zoozeer een kwestie van +meer of minder.--Mij lijkt het te liggen in het feit, dat zulk een +maniak het beeld der hem omringende werkelijkheid in zijn geest moest +_vernietigen_, om zijn gevoel van eigenwaarde te kunnen _redden_, +terwijl zulk een geniale mensch het beeld dier werkelijkheid in zijn +geest niet het geringste geweld behoeft aan te doen, om zijn gevoel van +eigenwaarde te kunnen laten bestaan. De verhouding van het gevoel van +eigenwaarde tot de werkelijkheid is bij den _eerste: die van iemand die +zijn mededinger doodt, omdat hij voelt, dal deze machtiger is_, bij den +_tweede_ echter: _die van iemand, die in het sterke bewustzijn van eigen +kracht, niet alleen den mededinger naast zich dulden, maar zelfs +liefhebben kan!_ + +[12] Ik bedoel dit: (Balzac, Facino Cane,) "Chez moi, l'observation +etait deja devenue intuitive, elle penetrait l'ame sans negliger le +corps; ou plutoet elle saisissait si bien les details exterieurs, qu'elle +allait sur-le-champ au dela; _elle me donnait la faculte de vivre de la +vie de l'individu sur laquelle elle s'exercait, en me permettant de me +substituer a lui comme le derviche des Mille et une Nuits prenait le +corps et l'ame des personnes sur lesquelles il prononcait certaines +paroles_." Interessant ter vergelijking met de wijze, waarop Querido +zijn _Jordaan_-Studies maakte is het onmiddellijk aan het geciteerde +voorafgaande stukje: "_Aussi mal vetu que les ouvriers, indifferent au +decorum, je ne les mettais point en garde contre moi; je pouvais me +meler a leurs groupes, les voir concluant leurs marches et se querellant +a l'heure ou ils quittent le travail_." + +[13] Alle cursiveeringen zijn van mij. v.C. + +[14] Later herdrukt in mijn _Schetsen en Critische opstellen_. + +[15] _De Boekzaal_, waarin deze "Brieven" voor het eerst werden +gepubliceerd. + + + * * * * * + + +VERTALINGEN BIJ "BRIEVEN OVER LITERATUUR'[p.93] + + +Blz. 7 _Sogar_: + +Zelfs echter onder het kleine aantal schrijvers, die werkelijk, ernstig +en vooraf denken, bevinden zich slechts uiterst weinige, die over de +_dingen-zelf_ denken: de overige denken uitsluitend over _boeken_: over +datgene wat reeds door anderen is gezegd. Zij hebben namelijk, om te +kunnen denken, de meer nabije en sterkere opwekking van anderer +gedachten noodig.... De eerstgenoemden daarentegen worden door de +_dingen-zelf_ tot denken geprikkeld.... En onder dezen zijn alleen zij +te vinden, die beklijven en onsterfelijk worden. + +Blz. 17 _Vague Thoughts on art_: vage gedachten over kunst. + +Blz. 17 _Art is_: + +Kunst is de verbeeldingsvolle uitdrukking van menschelijke energie, +welke ernaar streeft, door technische vertastbaring van gevoel en +waarneming, het individu, doordat zij een onpersoonlijke ontroering in +hem verwekt, in harmonie met het universeele te brengen. + +Blz. 17 _Impersonal emotion_: onpersoonlijke ontroering. + +Blz. 17 _If I stand_: + +Indien ik, een voorwerp beschouwend, word ontroerd door den aanblik +zijner kleur en van zijn vorm, zij 't in nog zoo geringe mate en voor +nog zoo korten duur en daarbij vrij blijf van eenige bepaalde, +feitelijke gedachte--in die mate en gedurende dien tijd heeft het mij +aan mij-zelf ontrukt en zich-zelf daarvoor in de plaats gesteld; heeft +het mij aan het universeele verbonden, door mij het individueele in mij +te doen vergeten.... + +Blz. 19 _For religion_: + +Voor godsdienst zijn alle menschen gelijk, op dezelfde wijze als alle +munten gelijk zijn: hun aller waarde bestaat uitsluitend daarin, dat zij +het beeld des Konings dragen. + +Blz. 19 _He longed to go to school_: + +Hij verlangde hevig naar school te gaan (een zonderlinge wensch), de +universiteit te bezoeken, zich een naam te maken, [p.94] en hij +verlangde niet slechts deze dingen, maar van het meerendeel hunner +verwachtte hij stellig, dat zij ook zouden gebeuren. Hij beschouwde +zich-zelf als een kind van goeden stand, aan het begin van een +voorspoedig leven. Hij beschouwde zijn tehuis en familie als een heel +goede springplank, van waar hij zich omhoog kon zwaaien naar de +posities, die hij wenschte te bereiken. En bijna juist toen hij op 't +punt stond te springen, _brak de heele stellage onder hem in elkaar en +hij en al de zijnen verdwenen in een duistere diepte_. + +Blz. 20 _Dickens went_: + +Dickens ging in de Pickwick-club om te spotten, maar bleef er ten slotte +om te bidden. + +Blz. 20 _The modern Shocker_: + +De moderne sensatieroman is, op zijn allerbest, _een tusschenspel in 't +leven_, maar in die dagen, dat Dickens' werk in afleveringen verscheen, +spraken de menschen erover _alsof het werkelijke leven een tusschenspel +tusschen een aflevering van "Pickwick" en de volgende was_. + +Blz. 20 ... _his Christmas sentiment_: + +... zijn kerstmis-sentiment. Het heeft die zich verkneuterende, warm +beveiligde knusheid, dat zich op z'n gemak voelen, _die afhankelijk zijn +van het bewustzijn, dat buiten hun begrenzing slechts ongemak is_. Het +heeft sympathie met den arme, in 't bijzonder met de buitensporigheid +van den arme, met datgene wat men zijn tijdelijke weelde noemen kan. Het +heeft het sentiment van den haard, dat is: _het zien van het open +haardvuur als het roode hart van de kamer_. Dat open haardvuur is het +heilige vuur van Engeland, _nog brandend gebleven te midden eener +slaafsche beschaving van kachels_. + +Blz. 21 _But considered poetically_: + +Maar uit een poetisch oogpunt beschouwd is de Londensche mist niet +onverdienstelijk. In onze groote steden hebben wij de zuivere en gezonde +duisternis van het land voor goed onmogelijk gemaakt. _Wij hebben Nacht +vogelvrij verklaard, haar in onbewoonde streken te zwerven gezonden, en +ten afweer harer weerkomst eeuwig brandende wachtvuren ontstoken_. Een +nieuw heelal hebben wij geschapen, bij gevolg ook onze eigen zon en +sterren. En dus ook, en welverdiend, was het ons opgelegd, onze eigen +duisternis te moeten scheppen. Precies zoo als elke lamp een warme, +menschelijke maan is, zoo is iedere fabrieks-dampige mist een rijke, +menschelijke avondval. Ware het niet door dit mystiek gebeuren, wij +zouden nimmer de duisternis zien, en hij die nooit duisternis zag, zag +nooit de zon. + +Blz. 21 _This life of grey studies_: + +Dat leven van grijze studies en halve tonen, welks afwezigheid in +Dickens ge zoozeer betreurt, is slechts het leven zooals het [p.95] +wordt _gezien_. Dit leven van helden en misdadigers is het leven, zooals +het wordt _geleefd_. Het leven dat een mensch het innigst kent, is juist +het leven, dat hij het volst van wreede zekerheden en gevechten tusschen +goed en kwaad ziet--_zijn eigen leven._ O, zeker, het leven waarmee wij +niets hebben te maken kan ons makkelijk een psychologische comedie +lijken, het leven van andere menschen: menschelijk studie-materiaal; +maar een mensch zijn eigen leven, dat is altijd een melodrama. + +Blz. 60 _Cette derniere allusion_: + +Deze laatste toespeling op een weinig aesthetischen rabbijnschen ritus +(het dragen der gebedsriemen, v.C.) waaraan door de traditie veel +gewicht wordt gehecht, bedoelt den nadruk te leggen op het contrast +tusschen de schoonheid der Grieksche cultuur en het gebrek aan smaak der +rabbijnen. + +Blz. 60 _Toutes ces belles choses_: + +Al deze schoone zaken, welke door krachtlooze mannen, verdorven, vuige +en aan het leven vijandige wezens ontroofd zijn aan Shadai-God-Rots +(Shadai, een hebreeuwsch woord, beteekent Almachtige, v.C.)--deze +ondoordringbare godheid van de woestijn, die de daden van Kanaaen's +veroveraars bestuurde--en die door hen in het leder der gebedsriemen +werden vastgesnoerd. + +Blz. 61 _Allusion a_: + +Toespeling op een talmudische passage, welke dengeen, die stilstaat om +"een mooien boom of een schoon veld" te beschouwen, verfoeilijk acht. + +Blz. 61 _Fils de l'homme:_ + +Menschenzoon.... Sta op en ga naar de stad der slachting. Treed er de +huizen binnen, om met uw oogen te zien en te tasten met uwe handen, het +bloed gestold, het hersenmerg hard geworden op de hagen, de boomen, en +het cement der muren.... Daarna zult gij de ruinen gaan zien, de bressen +overspringen, u een weg banen door doorboorde muren en verbrijzelde +ovens, daar waar de doorbraak het wijdst, de gaten het grootst zijn. Zij +gelijken de gapende openingen van vervuilde wonden, waarvoor geen enkel +middel, geen genezing meer bestaat. Uwe voeten zullen er verzinken in de +veeren en stooten tegen de scherven van verbrijzelde voorwerpen, tegen +de overblijfselen van boeken en perkamenten, te loor geganen rijkdom, de +vrucht van bovenmenschelijke inspanning en arbeid. + +Maar houd u niet te lang bij die ruinen op en vervolg uw weg.... En de +geur der acacias zal u tegemoet komen, dringen in uwe neusgaten.... + +En als ware 't om U nog dieper te bedroeven, zal hun vreemde geur, der +lente frischheid spreiden in uw hart, en gij zult het verdragen! En de +zon zal U raken met myriaden gouden pijlen, [p.96] die op elke +ruitscherf de zeven blijde kleuren van uw ongeluk zullen spiegelen.... + +Want Jehova riep de lente en de slachting tezelfder tijd. De zon +straalde, de acacia ontlook en de beul sloeg neer.... + +Blz. 62 _Dans ce sanglot_: + +In dezen oppersten wanhoopssnik van een denken, dat zich vastklemt aan +het leven, schoon het begrip van het Einde het nimmer loslaat, komt een +levende en sympathische gevoeligheid aan het licht, die door onze eeuw +van tot het uiterste opgevoerd egoisme en positivisme verdient te worden +gekend. + +Blz. 61 _La chose_: Het Iets. + +Blz. 62 _Car une chose_: + +Want Iets heeft zich in ons midden geopenbaard, maar niemand weet wat +het beduidt. + +Is het de Opgang of Ondergang eener zon? En zoo het een Ondergang is, is +het er eene voor eeuwig? + +Want de Chaos die ons omringt is onafzienbaar. Hij is vreeselijk deze +chaos, een toevlucht wordt niet in hem gevonden. + +En zoo wij al te midden der duisternissen wilden smeeken, ons overgeven +aan het gebed, welk oor zou ons hooren? + +Of zelfs zoo wij uitbraken in Godslasteringen, op welk hoofd zouden zij +neerkomen? + +Of indien wij tandenknarsend, in woede de vuist zouden heffen, welken +nek zou zij treffen? De Chaos, de wind, zij zouden het alles meevoeren +zonder een spoor achter te laten. + +Er is nergens een rustpunt, nergens een steun, nergens een weg. De +hemelen zwijgen. + +Zij weten hoezeer misdadig zij jegens ons zijn; het helsche hunner +misdaad kennen zij en in stilte dragen zij hun last. + +Open dan uw mond, o Propheet van het Einde, en zoo ge iets te zeggen +hebt spreek! + +Ware uw woord zoo bitter als de dood, ware het dood-zelf, spreek, zeg +het! + +Waarom zouden wij den dood vreezen, daar reeds zijn engel onzen rug +berijdt en het gebit klemt in onzen mond? + +En terwijl de hymne der wedergeboorte op onze lippen zingt, in de +hoogste extase der vreugd van te leven, snellen wij naar het graf. + +Blz. 63 ... _C'est la vie reelle_: + +... Het is het werkelijke leven, de krachtsinspanning, die de dichter +den ontaarden zonen van het Ghetto predikt. + +Zelf overvloeiend van levens- en arbeidslust, oefent hij daardoor een +des te grooter invloed op de lezers, zijn eigen lotgenooten uit. + +Hij is zich bewust van zijn rol als vernieuwer en herschepper. Hij is +even mild, even gul als de natuur het voor hem-zelf is. + +[p.97] Blz. 63 _debordant de joie de vivre_: overvloeiend van de +blijdschap van te leven. + +Blz. 63 _Mais non_: + +Maar neen! Zij sterft niet, de poezie! Zij sterft nimmer. Zelfs ten dage +dat de mensch-worm er in zal slagen zijn heerschappij over de domeinen +van den hemel en den afgrond uit te strekken, den donder en bliksem te +temmen, en met zijn klaarheden de duisternissen van den poolnacht te +verjagen, sterft zij niet.... Midden de omlijstingen van zuiver goud en +uit de halssnoeren der rijmen zal opgaan de geestdrift van de +dichterziel, machtig, als het trots gegrom van de zee. Verwijlend bij de +heugenis der daden, in verleden tijden door de vaderen volbracht, en in +de onmetelijke gelukzaligheid der komende eeuwen, sterft zij niet, zal +zij nimmer sterven!... + +Blz. 65 _Lesen kann ich gar nicht_: + +Lezen kan ik heelemaal niet en schrijven maar weinig. Sedert een jaar is +een oog geheel dicht, het andere zeer zwak en 2/3 van het gelaat, de +mond daarbij inbegrepen, is verlamd. Daarbij komt, dat ik levenslustig +ben gebleven en heelemaal geen trek heb mij kalmpjes onder de voet te +laten loopen. Integendeel, de teenen jeuken mij en God zij het zitvlak +genadig, dat zij eerstdaags zullen schoppen. + +Blz. 65 _Im Laufe des Gespraches_: + +In den loop van het gesprek nam ik een fransche krant op en nadat ik +vluchtig den inhoud had doorgezien, vroeg ik Heinrich zijn meening over +de publieke personen in Frankrijk, "Och," zei bij, "daar moet ik je 't +zelfde op antwoorden, als wat die oude Fransche wachtmeester zei, toen +de leverancier Lewi zijn ossen afleverde. Dit vond plaats op het +marktplein van een klein stadje, waar de Staf, voor wie de ossen werden +voorbijgedreven, om geteld te worden, stond opgesteld. De heer von Lewi +had de verplichting op zich genomen 300 ossen te leveren, maar had er nu +slechts 100 tot zijn beschikking. Hij liet daarom de ossen stuk voor +stuk voorbijdrijven, en richtte het zoo in, dat de gekeurde ossen door +zijn knechten vlug de eene poort uit, stadje om en door de andere poort +weer naar binnen werden gedreven, zoodat ten slotte door den Staf een +bewijs van ontvangst van 300 ossen werd afgegeven. Maar een oude +wachtmeester, die erbij stond, schudde verwonderd 't hoofd en merkte op: +het kwam hem voor, dat het voortdurend dezelfde ossen waren +geweest.--Ja, beste broer," besloot Heinrich, "ook mij wil het +voorkomen, dat 't nog altijd dezelfde ossen zijn." + +Blz. 66 _Bruder, du warst_: + +Broer, je was verstandiger dan ik, je koos je het kleinste der kwaden. + +[p.98] Blz. 68 ... _les lettres hebreux_: + +.... de hebreeuwsche letterkundigen hielden ervan hun toevlucht te nemen +in de romantische gevoeligheid, die hen voor een scherpe waarneming der +werkelijkheid vrijwaarde. + +Blz. 77 _Chez moi_: + +Bij mij was het opmerken intuitief geworden, het drong door tot in de +ziel zonder het lichaam te verwaarloozen, of beter gezegd: het +doorgrondde zoo goed de uiterlijke details, dat het ook onmiddellijk hun +keerzijde begreep; het gaf mij het vermogen om zelf het leven van het +individu te leven, met wien het zich bezighield, door mij te veroorloven +mij in zijn plaats te stellen, zooals de dervisch der Duizend en een +Nacht lichaam en ziel aannam der personen over wie hij zijn +tooverformulier uitsprak. + +Blz. 77 _Aussi mal vetu_: + +Even slecht gekleed als de werklieden, en mij gedragend als zij, zorgde +ik ervoor dat zij niet voor mij op hun hoede waren; ik kon mij mengen in +hun groepen, hen hun handeltjes zien bedisselen en met elkaar twisten, +als ze het werk verlieten. + + + * * * * * + + +HET HISTORISCH-MATERIALISME IN DE LITERAIRE CRITIEK [1] [p.99] + + +I. + +Mevr. Henriette Roland Holst, Studies over Socialistische Aestetica. +--H. Gorter, Critiek op de Literaire Beweging van '80 in Holland. + + +Voor zoo menige dichter-jeugd, gelijk voor elke menschheid in dien +verbeelding-rijksten harer tijden, als de nog teere ziel, instinctief +voor het harde licht bevreesd, naar schemer neigt, en al droomend, zich +den niet-droom poogt bewust te maken, rijst het verleden als een +geheimende nachtstad op. Beslagen van het blauwig zilver van de maan op +spitsen en op daken, de muren opstanden van sneeuwig licht naast holle +donkerten, staan op de leege, blind-begrensde, wijde pleinen en aan de +eindelooze voortwindingen der holle straten, de monumenten en torens en +paleizen. De menigten, die daar wemelden in 't zonlicht en hun roep en +lach opschalden, juichten en werkten, vloekten en zongen, zijn ter rust +gegaan.... De monumenten en torens en paleizen, die beklijvenden, zij +zijn alleen gebleven.... + +O, dichters, hoe heeft het Verleden u vaak vleiende gelokt, +nomaden-vorsten van een volk, bezitters van een schat van droomen, die +meendet, dat 't daar goed wonen voor uw volk was. Ge zaagt het zoo ruim, +oneindig, zoo standvastig [p.100] beklijvend en toch zonder eenige +weerstreving. Het docht u een land, dat om een volk vroeg. Niets +hinderde u daar. Gij kondt u vlijen aan den voet der eeuwige monumenten +en u wegdenken in 't leed, in de vreugde, in de gedachten en het +scheppingsgenot van wie die schiepen. Gij bevolktet de leege straten, +de pleinen en paleizen met uwe droomen, deedt hen zitten op de tronen, +gaaft hun den schepter in de teere handen; ook schonkt gij hun +rijk-gekleede dienaren, een hof van pages, ridders en edelvrouwen. +Gij maaktet het stijve goudbrocaat en weefdet de glanzende zijde. Gij +schiept al het ontbrekende van uwe droomen en herschiept zelfs veel van +het zijnde daarin. En alles werd een half maanlicht-blanke, half donkere +sage, verrukkelijk zoet voor uwe oogen, die, nauwelijks uit 't onbewuste +opengeloken, verblind zouden zijn geworden door 't volle licht. Maar, +arme droomenvorsten, ge ondervindt 't altijd en altijd weer, de nacht +duurt niet eeuwig, de opschrikkende schemer kort, en over het verleden +blijft niet immer de sprokige maanglans gespreid! Als bij het groeiend +licht de menigten der menschen en der levensfeiten ontwaken, drijven zij +ruw uw droomen-volk uit. Dat is dan om te schreien. Al lijkt 't eerst +een wrange clownerie, die een armen mensch even doet lachen, maar die +hem dan ook later op zich-zelf doet vertoornen, omdat hij lachen kon. +Dan verraggen en verlompen de glanzende zijde en het stijve goudbrocaat, +het goud en zilver der schepters en kronen wordt om niet geacht en de +arme droomen sterven aan de hoeken aller straten, waarlijk van honger en +dorst.--Het is dan op die kentering van uw leven, dat gij het heden haat +en vreest, gij vreest het als een scherpsnedig wapen, gij haat het als +een ruwe en onberechtigde overheersching. Al naar uw aard verschrikt het +u op andere wijs, want vele zijn zijne boden der verschrikking: vreest +gij den een niet, zoo snelt ge toch vluchtend voor den ander uit. Och, +droomers, eens zult ge leeren, dat ge niets van het heden kunt +ontvluchten. Nu weet ge dit nog niet, en dan: uw oogen zijn juist sterk +genoeg geworden, om zich te koesteren aan der toekomst bleeken +ochtendgloor. + +[p.101] Zoo wendt ge u tot haar. O, het schoon gelaat dier wereld, van +wie nauw de nacht is afgegleden en die in den vroegen ochtend openglanst +... de velden dragen glinsterinkjes van dauw, de bloemen ademen naar hun +geurige wijze, er is nog een lichte dampigheid, die haar trillende +sluierflarden bij plekken over het zonvergulde waast, waar hoog in de +verte de morgenstad op glooiende heuvels wacht.... Maar zaagt gij haar +wel zoo?... Wellicht verscheen zij u wel als jonge vrouw, een half +verloken belofte op het neerziend gelaat ... wellicht als Roem, Rijkdom +... wie dan gij-zelf zou het kunnen zeggen, hoe zij u verscheen.... Want +zonder tal zijn de gestalten, waarin zij zich verhult. De goden hebben +haar de gaaf der gedaanteverwisseling verleend. Een andere Mestra, +verschijnt zij vaak als tot dienst gewillige slavin, verkoopt zich +telkens opnieuw en ontsnapt weer telkenmale.... Onnoozele, die het niet +wist: met de vrucht van uw werk, door haar verworven, zonder u te +dienen, voedt zij haar onverzadelijken vader, den wreeden heerscher, +dien gij wildet ontvluchten.... Later begrijpt ge, dat dit alles zoo +moest zijn: hoe weinigen zouden werken voor het heden, zoo ze 't niet, +in hun gedacht, voor het bezit der toekomst deden!... Dan, als ge dit +begrijpt, glimlacht ge om 't schoon bedrog; ge zijt nu ook ouder +geworden, ge leert u schikken in wat onvermijdelijk is en uw oogen zien +moedig en sterk in het volle daglicht. Gij vreest niet meer de +kletterende rumoeren, de plompe voeten, den aanblik der zwoegende en +strijdende gestalten van het heden. Gij voelt dat alles niet meer als +een vreemde en wreede overheersching, maar bloed van uw bloed nu. Niet +van het hooge en ijle in u gemaakt, gelijk uw droomen waren, maar aan +het hart-diepe en innige in u verwant. Ge leert, o verrukking, van het +"leelijke" de schoonheid zien. Maar ge leert meer: hoe het verleden, +maar ook de toekomst en het heden slechts verschijnselen-van-de-oppervlakte +zijn: drie meren, elkaars inhoud onophoudelijk wisselend door en in een +diep verborgen bron. De vergankelijkheid, die ge meendet te zien, is +slechts eene van verhouding en vertoeven-in-zekere-sfeer, niet van +wezen. Nu [p.102] erkent gij eerst goed de dwaling uwer voorkeuren, gij +voelt u nu rijk en gelukkig met het heden, en zijt gij al een +waterdruppel in dat meer, in dieper werkelijkheid weet ge u ook een in +de andere twee en de diepverborgen bron. Maar nauwelijks hebt gij u +verheugd om uw ontdekking of het valt uwer vrijgekomen aandacht op, dat +ook deze "groote gewoonte der natuur": de schijnbare vergankelijkheid +der dingen, door een andere gewoonte wordt verstoord. Iets, merkt ge, is +er, dat zelfs niet onderworpen schijnt te zijn aan die tijdelijkheid van +vertoeven en verhouding, waarin gij-zelf bestaat: de groote kunstwerken, +die altijd blijven in het heden; zij stroomen niet weg naar verledens +meer, zij schijnen de eigenschap der _hedenmatigheid_--mogen wij zoo +haar even noemen?--onvervreemdbaar te bezitten en immer te kunnen passen +en leven in de wisselende verhoudingen van het _heden_; de eigenschap +dus, die men, los van de sfeer der hier opgeroepen denk-beelden, die der +eeuwige jeugd zou kunnen noemen. En zijt ge een kunstenaar, nu levend in +het heden, dan wordt dit wellicht een van uw sterkste begeerten: te +vinden, wat dit _uitzonderlijk_ eeuwigzijn in hen veroorzaakt, wat het +_essentieele_ in hen is. + +Voorzeker, ik moet den nadruk leggen op: "nu levend in het heden": niet +immer was de aanleiding tot het bestaan van zulk begeeren zoo groot als +thans, een feit reeds gemakkelijk te verklaren uit de omstandigheid, dat +juist in onzen tijd het aesthetisch-critisch denken zich in de richting +der hel bewust makende analyse beweegt, en wat zou het analytisch denken +wel belangrijker kunnen lijken dan de vraag, wat de kern van haar +onderwerp uitmaakt? Maar deze verklaring laat de meest +actueel-belangrijke aanleiding toch in het duister. En willen sommigen, +niet immer zonder goed recht, beweren, dat het door haar genoemde feit +op machteloosheid tot scheppen en zekere decadentie wijst, de andere +verklaring daarentegen zou niet kunnen gegeven worden, ontkiemde er niet +allerwegen een nieuw en sterk leven; zij immers noemt als oorzaak: het +opkomen eener [p.103] marxistisch-socialistische aesthetiek, die het +probleem wat het eeuwige en essentieele in kunst zij, tot een der +heftigst omstreden en dan ook strategisch niet onbelangrijke punten +maakte. Tot in onzen tijd scheen dan ook vrijwel de vraag in de +rustigste rust te slapen en iedereen het erover eens te zijn, waarin het +bestond. Men achtte het te zijn het "algemeen-menschelijke" van de +figuren, in die altijd jong blijvende werken gebeeld. Dat +"algemeen-menschelijke," zoo meende men, bleef immers ook voor de verst +verwijderde geslachten meevoelbaar, zoodat daardoor die werken nooit +konden den indruk wekken van verouderd en leeg van schoonheid en zin te +zijn. Nu kan men ongetwijfeld wel in den arbeid van alle groote +kunstbeschouwers, de duidelijke blijken vinden, dat zij iets anders dan +dat "algemeen-menschelijke" als het eeuwige en essentieele van kunst +zagen, maar 't geen ook duidelijk blijkt is: dat dit zien een vermogen +van het Onbewuste in hen bleef: een intuitief aanvaarden van een +gevoelde maar niet _door_voelde en evenmin _begrepen_ waarheid, een +aandrift en een roepstem die zij volgden, handelend uit onbewuste en +aangeboren zekerheid, gelijk duiven die onder den wijden, wegloozen +hemel de richting vinden naar het veilig nest. Ware het anders, waren +zij bij machte geweest uit te zeggen _waarom_ dat andere als het +vereeuwigend bestanddeel van kunst moest worden aanvaard, dan, dunkt +mij, zou toch wel ten minste een hunner dat gedaan hebben, toen het +historisch-materialisme, het marxistisch systeem van onderzoek en +verklaring der herkomst van de sociale, geestelijke zoowel als +stoffelijke, verschijnselen, ook in ons land, belichaamd in Mevr. +Holst's _Studies over Socialistische Aesthetica_ en Gorter's _Kritiek op +de Literaire Beweging van '80 in Holland_, zijn invloed begon uit te +strekken tot de literaire aesthetiek en critiek. Immers Gorter vooral +concentreerde een niet gering deel zijner aanvalsmacht juist tegen die +algemeene-en-eeuwige-menschelijkheidstheorie. Hetgeen mij dan ook, zeer +zeker van zijn standpunt, het meest logische lijkt. Het +historisch-materialisme, dat de stelling tot basis heeft: "het +bewustzijn der menschen is het niet dat hun zijn, maar, omgekeerd, +[p.104] hun maatschappelijk zijn dat hun bewustzijn bepaalt," anders +gezeid: "de materieele maatschappelijke veranderingen zijn de hefboom +der geestelijke bewegingen," aanvaardt wel het bestaan van een physisch- +en psychisch-functioneel zich altijd gelijk blijvende algemeene +menschelijkheid--waarvan echter, zooals Gorter, ook m.i. terecht, zegt, +_geen kunst te maken is_--maar het bestaan eener algemeene +menschelijkheid, die eeuwig zou zijn en zich gelijk blijven in haar +drijfveeren en hartstochten, kortom in alles, dat haar een waardevol +onderwerp voor kunst doet zijn, kan het niet aanvaarden. Krachtens zijn +grondstelling-zelf ziet het met en door de wisseling der +productieverhoudingen ook den geheelen inhoud der menschelijke psyche +zich wijzigen; elke tijd heeft dus zijn door de productieverhoudingen +_gespecialiseerde_ menschelijkheid, waarvan _de kunst van dien tijd +gemaakt wordt_, en van het bestaan eener algemeene en eeuwig levende +menschelijkheid, die daartoe dienen kan, is dus geen sprake. Het eeuwige +en essentieele der beklijvende werken van kunst is dan ook volgens +Gorter, de eeuwig meevoelbaar blijvende _gespecialiseerde +menschelijkheid_.--Ik mag den lezer niet in den waan laten, dat ik niet +zie, hoe hij hier verbaasd-vragend zijn wenkbrauwen hoog optrekt en met +een haastig-gegrepen potlood een groot vraagteeken bij deze +Gorteriaansche bewering plaatst, die inderdaad al op het eerste gezicht +zwakheid verraadt. Maar hij vergunne mij te doen _alsof_ ik niets zie! +Ik laat hem nu slechts de troepen-opstelling op het slagveld zien. De +strategisch-zwakke punten mogen in den strijd aan het licht treden; dat +is het zekerste, het vernuft van den toeschouwer kan hier bedriegelijk +werken. Mag ik hem dus ook de door mij ingenomen positie vertoonen? +Ziehier: _Niet_ de "algemeene en eeuwige menschelijkheid," nog minder de +"door de productieverhoudingen gespecialiseerde" is het eeuwige en +essentieele in een kunstwerk, maar de ten eeuwigen dage zichtbaar en +meevoelbaar blijvende _schoone beweging van het Scheppend Vermogen, dat +dat werk voortbracht_.--Niet dus zijn de gedachten, de beelden, de +hartstochten, de drijfveeren der in zulk een werk voorgestelde [p.105] +wezens eeuwig, zij verouderen, hun stem dringt niet fel meer in onze +ooren, wij beminnen niet als zij hebben bemind, wij haten niet als zij +hebben gehaat; hoe ver staan zij van ons, van de stemmen en gezichten, +van de begeerten en afkeeren van onzen tijd.... Maar wat fel midden-uit +dat verouderende tot ons klinkt, wat wij als een ondoofbaar en eeuwig +schoon zien stralen, dat is altijd nog het verrukkelijk bewegen der +scheppende ziel, de _schoone daden_ der _kunst_-scheppende _Natuur_, die +in alle tijden dezelfde is, in alle tijden voor menschen doorvoelbaar, +in alle tijden aanbiddelijk.... Geen kunstenaar is of was er, wien de +vergankelijke tijd niet doorstroomde--ja, hoe grooter hij is, des te +opener staat hij voor dien tijd!--van diens vergankelijke beelden en +neigingen maakt hij kunst, maar: het complex dier beelden en neigingen +is dan ook in waarheid het lichaam niet, waarin zijn Scheppend Vermogen +blijft leven. Hoe zou dat kunnen, daar het _vergankelijk_ is? + +Neen, het onvergankelijk lichaam, waarin dat zich blijft openbaren is: +de _taal_: daarin schittert voor immer de waarachtige logiek zijner +beweging, de uit zich-zelf blijkende _noodzakelijkheid_ daarvan, in een +woord: geheel de ontroerende schoonheid van het scheppend _gebaar_, van +de scheppende _daad_. Die voelen alle nageslachten mee, die is het welke +zij liefhebben, alle. In dat ijl-doorzichtige, toch pantserharde, toch +niet te deren lichaam, blijft zij, voor onze oogen zichtbaar, levend, +als 't spelend vuur in diamant bewaard, zoo spelend en zoo glippend, zoo +vrij en toch gevangen.... Wat ik dus beweer _is: dat niets anders dan de +in een kunstwerk bereikte tweeeenheid van Scheppend Vermogen en taal, +dat kunstwerk zijn "eeuwige jeugd" verleent_. En wat nu de werking dier +tweeeenheid op het complex der verleden beelden en neigingen in +betrekking tot de aanschouwers betreft: als dezen haar wonderen glans +zien en den klank harer taalstem hooren, gelooven zij, gelooven zij, en +volmaakt, in de _herleving van dat doode_, en--hebben gelijk! Want: op +het ontroerend gebieden, op het onweerstaanbaar lokken van die stem, +hebben zij het _iets van hun_ [p.106] _eigen menschelijkheid, onbewust, +geleend_, _hebben zij 't met hun menschelijkheid weer bezield_. + +Vastgesteld nu zijnde, dat deze de drie meeningen zijn, wier waarde of +onwaarde in dit opstel aan het licht moet treden, gelieve de lezer wel +te billijken, dat waar de bestrijding der eerste meening m.i. reeds +afdoende door Gorter is geschied, ik die niet zelf voere maar de zijne +citeere. Want overigens, al lijkt mij die meening wel onjuist, zij +schijnt mij niet verderfelijk voor de literaire critiek als die der +marxistische aesthetici. Bij deze is het dus voornamelijk, dat ik mijn +aandacht wensch te bepalen. En waar het nu ook in de dingen van den +geest waar is, dat men aan de vrucht den boom kan kennen en het ons al +minstens evenzeer om de vrucht--de literaire critiek--als om den boom, +waaraan zij groeit--de aesthetiek--te doen is, zij het mij vergund ook +in de critische gedachten mijner tegenstanders de principieele +denkfouten op te sporen en daarna hunne betrekking tot, of oorsprong uit +de aesthetische overtuiging. Uitteraard is hier een eigenmachtig +resumeeren door den bestrijder van den bestreden tekst van nul en geener +waarde. Zoo ergens, dan schijnt hier wel _letterlijk_ citeeren plicht. +En hieraan kan ik dus nu beginnen. Aldus dan Mevr. Holst:[2] + + Voor den eersten[3] zijn alle menschen gelijk en is van alle + menschen het levensverloop even aesthetisch belangrijk, even waard + afgebeeld te worden in kunst. Er is voor hem niet meer grond, door + den eenen mensch meer getroffen te worden dan door den anderen, als + er grond is wezenlijk onderscheid te maken tusschen mensch en ding. + Vandaar, vooral bij den hedendaagschen nabloei van het naturalisme, + de neiging tot het afbeelden van volslagen onbelangrijke, vaak in + de nietigste kleinigheden uitgeplozen levenssneden van volslagen + onbeduidende menschen--zij het geheel objectief of in een tint van + medegevoel of ironie. + +[p.107] Mogen wij wel aannemen, dat deze aesthetische overtuiging van +den burgerlijken kunstenaar de oorzaak is van _de neiging tot_ het +afbeelden van "volslagen onbelangrijke ... levenssneden"? Wijst dat +tusschenzinnetje: "vooral bij den hedendaagschen nabloei van het +naturalisme" niet op de m.i. ware oorzaak? Immers, kunstenaarsaanleg is +zeer verscheiden: de een heeft de macht en den drang tot het scheppen +van heroische wezens en omvangrijke, grootsche tooneelen, de ander +slechts tot het uitpluizen van kleine levens-afsneden van volslagen +onbelangrijke menschen. Der eersten aanleg is meestal machtig en groot, +die der laatsten meestal zwak en klein. De oorzaak van het opkomen van +het groote meerendeel der laatsten is dan ook: het gewekt zijn van hun +kleine aanleg door voorafgaande grooten. Waren _die_ er niet geweest, +misschien hadden _zij_ dan nooit geschreven; vandaar, dat hun werk bijna +altijd bij een _nabloei_ hoort, nu van het naturalisme en in andere +tijden van een ander isme. Altijd zijn die nabloeiers min of meer +klein--zij behoeven niet geheel ontbloot van groote eigenschappen te +zijn--hun werk is altijd min of meer het werk van uitpluizers, +vergeleken bij de geweldige rotsklompenuithouwingen der voorafgaande +grooten. De kleine uitpluizers van onzen tijd hebben dan ook niet als 't +ware moed geschept, om hun werk te maken, uit, zijn daartoe niet gekomen +door de door Mevr. Holst aangewezen aesthetische overtuiging van het +burgerlijk kunstenaarschap, maar het is omgekeerd: omdat de burgerlijke +kunstenaars inzagen, dat die kleine kunst toch ook _kunst_ is, kregen +zij of werden zij versterkt in die aesthetische overtuiging. Zien wij +verder: + + Hoe meer de kunstenaar er in slaagt door zijn voorstelling het + gevoel van de groote onbeduidendheid van het verbeelde leven te + wekken--dat is een gevoel van wrevelige neerslachtigheid voort te + brengen--des te waarachtiger, dat is des te voortreffelijker is in + haar soort zijn kunst.[4] + +De schrijfster vergeve mij: even zoovele woorden, even zoovele +onjuistheden acht ik hier aanwezig. Een eigenschap [p.108] van kunst, +ook van "kleine" kunst, is, dat zij ons door haar afbeelding van het +"onbeduidende," het beduidensvolle laat zien. Hoe doet zij dat? Zij +ont-dekt niet, zij doorlicht. Zij rukt het mom der onbeduidendheid niet +weg, maar zij maakt het doorzichtig. Zoodat wij het zelfde ziende, wat +wij in het dagelijksche leven om ons heen zien, toch niet het zelfde +zien en inderdaad, en zonder begoocheling, iets oneindig schooners en +veel meer beteekenends aanschouwen. Hoe meer de kunstenaar _daarin_ +slaagt, zeg ik tegenover Mevr. Holst, des te voortreffelijker is zijn +kunst. Maar indien hij daarin niet geheel slaagt--hetgeen vrijwel zeker +is--indien hij het hoogtepunt van voortreffelijkheid niet bereikt, dan +nog--tweede onjuistheid:--kan zijn voorstelling toch geen "gevoel van +wrevelige neerslachtigheid" voortbrengen. Want immers nog altijd +uitgaande van de premisse, dat die voorstelling _kunst_ en dus voor haar +verreweg grootste deel _wel_ geslaagd is, zal het gevoel van +neerslachtigheid, dat het niet geslaagde, het ondoorlichte bij ons zal +opwekken, onmiddellijk overheerscht en verdrongen worden door het geluk, +dat 't wel-doorlichte, 't geluk dat diep gevoelen en begrijpen geeft. En +wij kunnen des te zekerder zijn, dat het laatste het eerste zal +overheerschen en verdringen, omdat het naast zijn kracht van het +schoonere en meer juiste te zijn, nog beschikt over die van het +verrassend-nieuwe. En niets is onweerstaanbaarder dan dat. + + De socialistische kunstenaar kent deze neiging niet, zij is + onvereenigbaar met zijn aesthetische beginsel; niet alles van het + menschenleven wil hij beelden, maar die momenten in het leven van + die menschen, waarin een bepaalde schoonheid van wil en gezindheid + het helderst straalt.[5] + +Helaas, socialistisch of niet, geen enkel kunstenaar kan alles van het +leven beelden; ook de grootste is geen universeel-aanvoelend wezen, en +is hij verstandig genoeg, om deze eenvoudige waarheid te vatten, dan wil +hij 't dus ook niet, maar zal zich bepalen tot wat het in hem werkend +scheppend [p.109] vermogen wel doorvoelen en beelden kan. Nu kan het +ongetwijfeld wel te eeniger tijd geschieden--gelijk het ook gebeuren +kan, dat een burgerlijk kunstenaar zich bijv. uitsluitend tot het +beelden van zeer edele figuren aangetrokken voelt--dat een socialistisch +kunstenaar opstaat, die zoo is geaard, dat hij niet anders beelden wil +(kan) dan "die momenten in het leven van die menschen, waarin een +bepaalde schoonheid ... het helderst straalt." Dat zal dan echter niet +op eenige, door zijn socialisme gesterkte, breedheid en heroisme van +zijn aanleg wijzen, gelijk Mevr. Holst meent, maar integendeel op de +_enge beperktheid_ daarvan. En, gelukkig, is die kunstenaar er dan ook +niet. Tot heden is hij een niet verwerkelijkt droombeeld van Mevr. +Holst! De beide groote socialistische menschenscheppers--van dezulken +moeten wij immers hier toch vooral spreken--van ons land: Querido en +Heijermans, lijken evenveel op zulk een kunstenaar, als her en der hun +prooi bemachtigende, stoutmoedige trekvogels, op 'n schuchter en +zwakpootig ooilammetje, dat aldoor op 't zelfde plaatsje blatend grasjes +mummelt! Integendeel: het breede en heroieke is juist in hen, dat zij +zulk een rijke verscheidenheid van menschelijke gevoelens in hun werk +tot leven brengen, en hun _beste_ werk bestaat zelfs _uitsluitend_[6] +uit beeldingen van menschen, in wie niets van "die bepaalde schoonheid +van wil en gezindheid" straalt, maar die zich zelfs vijandig tot die +gezindheid en wil verhouden![7] Nemen wij nu nog een laatste citaat: + + De opvatting "de schoonheid der voorstelling onafhankelijk van den + zedelijken grondslag," in waarheid een grove miskenning van het + wezen der kunst, van haar zielvolle waardigheid--is hun (der + burgerlijke kunstenaars, v.C.) aesthetisch beginsel en zij kunnen + geen anderen lof begeeren of verwachten dan die hierin past. De + hoogste bewondering hun gebracht, kan niet [p.110] anders dan de + zuiverheid en schoonheid van de uitbeelding van het gevoel + betreffen. Instemming met den wortel der voorstellingswijze, met + het levensbegrip, ligt buiten de sfeer van het burgerlijk + aesthetisch bewustzijn; onverschilligheid voor, afkeer van het + levensbegrip van een kunstenaar kan in deze sfeer op de + aesthetische waardeering van geen invloed, en moet den kunstenaar + zelven onverschillig zijn. De lof hem gebracht voor de uitbeelding + der aandoening moet hem ten volle bevredigen. Vanaf een ander plan, + d.w.z. dat der weer gewonnen eenheid, de + proletarisch-socialistische aesthetica, lijkt dit of een moeder + ermee tevreden zou wezen, dat men in haar kind roemde zijn open + voorhoofd, zijn lachenden mond, den stralenden blik van zijn klare + oogen, en er bijvoegde dat die trekken de spiegel waren van een + terugstootende ziel.[8] + +Ik heb hierboven gezegd, dat kunst ook de doorlichter van het mom der +dingen is. Ik zou hieraan nu verduidelijkend willen toevoegen, dat kunst +het _zichtbaar worden der noodwendigheid in 't voorgesteld gebeuren_ ten +gevolge heeft, en dat het blijken dier noodwendigheid de schoonheid van +'t _voorgesteld gebeuren_ uitmaakt. Meenden wij van een zeker gebeuren, +zoolang kunst dat niet had doorlicht, dat 't op een zedelijken grondslag +rustte of die miste--zoodra kunst dat wel heeft doorlicht blijkt het te +rusten op den grondslag der noodwendigheid, blijkt het dus te bestaan in +een sfeer, die buiten-menschelijk-zedelijk is en dus geen +menschelijk-zedelijken grondslag daar te kunnen hebben. Te zeggen dus, +dat de schoonheid der voorstelling wel afhankelijk is, in welken tijd +ook, van den zedelijken grondslag, dat is in waarheid een grove +miskenning van het wezen der kunst, en dit niet alleen, maar het is ook +het onmogelijke en ongerijmde beweren.[9] Doch hierbij blijft het niet. +Mevr. Holst accentueert haar meening sterker, zij zegt: wie afkeer van +de uitgebeelde aandoeningen heeft en desalniettemin de uitbeelding +bewondert, [p.111] verkeert in de positie van iemand, die in de +physionomie van een kind klaarblijkelijk alles aanwezig acht, wat tot de +kenmerken eener schoone ziel behoort en er dan bijvoegt, dat die +physionomie de spiegel eener terugstootende ziel is. Maar iemand, die +dit zou beweren, zou immers toch niet alleen van het standpunt der +socialistische aesthetiek, maar van af alle mogelijke standpunten ter +wereld een zich-zelf-weersprekende ongerijmdheid zeggen! En welnu, ik +ben verplicht te constateeren, dat onze schrijfster-zelf zich in een +onbewaakt oogenblik in de positie van zulk een heeft bevonden. Immers +zij zei: "Hoe meer de kunstenaar erin slaagt door zijn voorstelling het +gevoel van de groote onbeduidendheid van het verbeelde leven te wekken +... des te waarachtiger, dat is des te voortreffelijker in haar soort is +zijn kunst." Zulk werk is dus _kunst_, is dus _voortreffelijk_, ook in +haar oogen. Maar tegelijkertijd heeft zij een afkeer van het +levensbegrip van den kunstenaar, die het schiep en van de onbeduidende +of lage aandoeningen en neigingen die erin gebeeld zijn. En daar zij +deze alle gelooft het zelfde in een kunstwerk te zijn als de ziel is in +een kind, gelijkt zij-zelf dengenen die de trekken van een kind edel +vinden en desalniettemin zeggen, dat zij een terugstootende ziel +weerspiegelen! Ware zij toen tot bezinning gekomen! Hadde zij zich +afgevraagd: hoe kan ik deze ongerijmdheid zeggen? Zou dan toch waarlijk +dat kind wel een edele ziel hebben? _Zou wellicht datgene, wat ik voor +de ziel van een kunstwerk houd, toch niet de ziel zijn,_ Zouden wellicht +niet het levensbegrip, niet de afgebeelde gevoelens, niet de "zedelijke +grondslag" de ziel zijn, maar iets anders? Waarom zij niet tot +zelfbezinning kwam, zullen wij nu nog niet onderzoeken. Blijve dit tot +straks bewaard. Wenden wij ons nu allereerst tot Herman Gorter. En dan +zullen we tot ons niet gering genoegen allengskens merken, dat ook hij +den bestrijdingsarbeid heeft verlicht, door onbewust zich-zelf te +bestrijden! Tot ons genoegen, zeg ik: niet alleen omdat hij zelf +daardoor zoo sterk bevestigd heeft wat wij voor waarheid houden, maar +wijl juist door die onbewuste zelfbestrijding deze prachtige [p.112] +dichters- en denkersfiguur opnieuw zoo groot blijkt. Want niet hij is 't +grootst, die in dogmatische dwalingen bevangen, door zijn +niet-verstelselde intuitie zoo weinig wordt beschermd, dat hij van zijn +onlogisch uitgangspunt af den redeneeringsdraad zonder hem te breken of +verwarren verder spinnen kan, maar hij is groot, die in zulk een +voortdurend verband met die intuitie leeft, dat zij hem, in weerwil van +zijn lager verdogmatiseerd bewustzijn, telkens bij schokken den weg ter +waarheid opdringt en hem, onbewust, de waarheid spreken laat. Citeeren +wij nu allereerst die gedeelten uit Gorter's betoog, welke zijn +bestrijding van Kloos behelzen. Dit zal, naar ik vertrouw, het tweeledig +nut hebben, van aan te toonen, 1 deg.. dat de +algemeene-en-eeuwige-menschelijkheids-theorie niet wel houdbaar is; 2 deg.. +dat hoewel Kloos en de schrijver van dit opstel beiden de +proletarisch-socialistische aesthetica bestrijden, de wijze waarop deze +bestrijding zich voltrekt geheel verschillend is. Kloos dan, in het +algemeen menschelijke het vereeuwigend bestanddeel ziende, heeft deze +meening aldus geformuleerd en verdedigd: + + De Grieksche Literatuur ... was zeer zeker literatuur van een + bepaald volk, zooals iedere mogelijke literatuur dat steeds is. + Maar dit is even zeker, dat in geen enkele andere literatuur, _het + algemeen-menschelijke, dat van alle eeuwen is_, zoo voor den dag + komt, als juist in de Grieksche, en dat door datzelfde + algemeen-menschelijke, dat nergens zoo evident is als daar, de + Grieksche literatuur reeds 3000 jaar vereerders en bewonderaars + onder alle andere volken heeft gevonden. Om bij de Antigone te + blijven, Antigone is een vrouw, niet alleen van een speciaal volk + van 2500 jaar geleden, maar een vrouw zooals men ze tegenwoordig + ook nog heeft--_die handelt en zich uit, zooals een levende + superieure vrouw in overeenkomende omstandigheden ook thans nog zal + kunnen en moeten spreken en doen._[10] + +Welnu, een klein citaat uit Gorters bestrijding zal, geloof ik, +voldoende zijn, om de onhoudbaarheid der door Kloos verdedigde theorie +aan te toonen: + + [p.113] Het eeuwig menschelijke is een abstract begrip dat alleen + in het verstand voorkomt. + + Dit eeuwig menschelijke, als men het in zijn geheel nagaat, en het + niet, zooals Kloos doet, slechts als frase gebruikt, blijkt + allersimpelst, allerkaalst, allerdorst en zoo kunsteloos als de + beginselen der rekenkunde te zijn, zoo kaal, simpel, dor en + kunsteloos, dat er nooit een kunst van gemaakt zou kunnen + worden....[11] + + Wij zelve hebben boven gezegd, dat de drie groote onbewuste driften + tot zelfbehoud, voortplanting en maatschappelijk zijn + eeuwig-menschelijke driften zijn. Maar wie zou van deze dorre + waarheid, van dit, juist door zijn _algemeene eeuwige_ + menschelijkheid beweginglooze leven, van dezen "onsterfelijken + dood" kunst kunnen maken?....[12] + + In de telkens veranderende omstandigheden, in de andere + verhoudingen, waarin de menschen in de geschiedenis tot elkaar + komen, veranderen hun gedachten, woorden en daden. Die, door een + groot dichter voorgesteld, doen ons ontroeren. Het is niet de + platte algemeenheid, het algemeen menschelijke in zijn eeuwigheid, + dat ons ontroert, maar het gewijzigde, het speciale, het bijzonder + menschelijke.[13] + + Er is dus in deze beschouwingen geenszins ontkend, dat er een + eeuwig of algemeen menschelijks zou bestaan. Er is slechts beweerd + en bewezen, dat het een abstractie is, op alles wat menschelijk is, + toepasselijk, en dus, als kunstbeginsel, waardeloos en + onbruikbaar.[14] + +Gorter betoogt dus, dat het niet van de algemeene menschelijkheid, de +onveranderlijke, is waarvan kunst gemaakt is en wordt, maar van de +menschelijkheid, zooals zij door de maatschappijvormen +(productieverhoudingen) gespecialiseerd is. Hij bewijst dat verder +zoowel aan het door Kloos aangehaalde voorbeeld der Antigone als aan +zeer vele andere kunstwerken. Hij betoogt, dat die aldus +gespecialiseerde menschelijkheid van bijv. den tijd der Antigone bijna +niets doet, niets weet, niets zegt, zooals onze menschelijkheid zoude +voelen, doen, zeggen. Dit betoog, dat hier natuurlijk niet in zijn +geheel kan worden overgenomen, schijnt mij toe, gelijk ik [p.114] reeds +zei, waarheid te bevatten. Het is dus niet de algemeene menschelijkheid, +die ons in een kunstwerk kan ontroeren en verheugen. Maar tot hiertoe +samengaande met Gorter, scheiden zich nu onze wegen. Want dat de +_gespecialiseerde_ menschelijkheid, een iets geboren uit zoo +vergankelijke dingen als de invloeden van tijd en plaats, vergankelijk +wezen _moet_ en zij het dus niet zijn kan, die ons na duizenden jaren +nog ontroert--ik heb het den lezer reeds vroeger waarschijnlijk gemaakt. +Zou hij-zelf zich trouwens niet zijn opgetrokken wenkbrauwen en haastig +gegrepen potlood nog herinneren?... En op de vraag, die nu onontkoombaar +rijst: wat dan dat eeuwig geluk- en genot-gevende in kunst is, ook +daarop kent de lezer mijn antwoord reeds.--Maar ook Gorter moest +natuurlijk een antwoord geven en hij doet dit dan ook op een manier, +die--des lezers heftiglijk neergeschreven vraagteeken meer dan +rechtvaardigt! Het "gespecialiseerd menschelijke," dat uitteraard van +onbetwijfelbaar vergankelijke natuur is, blijkt nu pour le besoin de la +cause, van ...ja hoe zal ik 't zeggen ... welnu: van _min of meer_ +eeuwige natuur te zijn: + + De zaak, waarde lezer, is heel eenvoudig. Zij biedt ook u + waarschijnlijk niet de minste moeite. De simpele waarheid is: alle + menschelijke aandoeningen zijn eeuwig menschelijk. Niet in dien zin + dat de menschelijke aandoeningen eeuwig dezelfde blijven, maar in + dezen, dat er niets is, wat door een mensch gevoeld wordt, of een + ander mensch kan het, sterker of zwakker, ook wel voelen.[15] + +Dit stukje lezend voelde ik opnieuw de felle waarheid van Querido's +Gorter-karakteristiek:--in een Handelsbladkroniek--dat hem in zijn +_betoogend proza_ altijd een zoo bijzondere _schijnklaarheid_ eigen +is[16]. Een sterke suggestie: "de zaak ... is _heel eenvoudig_," "biedt +ook u waarschijnlijk _niet de minste moeite_," "de _simpele waarheid_ +is," wil hier den lezer iets, de aanwezigheid nml. eener klaarheid, +opdringen, dat er niet is. Want neen, zoo gaat dat niet! De bewering: +dat er "niets is, [p.115] wat door een mensch gevoeld wordt, of een +ander mensch kan het, _sterker of zwakker_, ook wel voelen"--overigens +een zeer aanvechtbare stelling zooals wij zullen zien--zegt hier niets. +Wat hier van Gorter's standpunt gezegd en verklaard had moeten worden +is: dat en waarom 'tgeen een ver en vreemd geslacht gevoeld en gedacht +heeft, ons onder zekere omstandigheden--die van kunst--_enorm sterk, +enorm fel_ ontroeren kan, feller en sterker dan vaak onze werkelijkheid. +Want het is niet zoo, dat wij tegen die oude werken zitten op te kijken +en ons neusknijpertje recht zettend, om beter te zien, in ons-zelf +mompelen: "He ja, daar kan ik ook toch wel in komen," maar het is zoo, +dat wij machtig worden gegrepen, dat onze mond siddert, onze oogen +glinsteren van de tranen, omdat daar iets voor ons leeft, zoo diep als +een hemel en zoo lichtgedrenkt, zoo verrukkelijk, en trillende van +jeugdig schoon....--En als ik nu Gorter vraag: wat is dat, wat daar voor +mij leeft met zoo fel, zoo diep en schoon een leven, als ik mij +nauwelijks ooit iets menschelijks heb gedroomd? dan antwoordt hij mij, +den in schemer gezetene, verblindend door klaarte: Hoe, weet ge dat +niet?! Dat zijn die _half of heel vergane_ gevoelens van een lang +verdwenen geslacht, die zoo goddelijk sterk voor u leven! Die +gevoelens--herinnert ge 't u, dat ik 't u leerde?--zij werden gevormd, +bepaald door een zoo geheel andere maatschappij dan de uwe, zij staan +ver van u, zij zijn u vreemd. Welnu ... hokus pokus pas ... ziedaar, +daarom leven zij zoo fel voor u, daarom ontroeren zij u, hen ziende, nog +meer soms dan die uwer levende maatschappij.--Intusschen: zelfs in +gevallen, waar de invloed van oneindig-verschillende maatschappij-vormen +en tijdsafstand _niet_ bestaat, is het niet waar, dat "er niets is, wat +door een mensch gevoeld wordt, of een ander mensch kan het sterker of +zwakker, ook wel voelen;" is het niet waar, dat daardoor een kunstwerk +voor ons leeft en ons ontroert. Door hen, die van "Les Chants de +Maldoror" _aesthetisch_ hebben genoten, is er niet een, die iets van +sommige daarin geheelde gevoelens, sterk of zwak maar werkelijk voelen +kan, want in iemand, bij wien dit wel het geval ware, zou onder het +[p.116] lezen van dat werk de bestiaal- en pervers-zinnelijke lust het +aesthetisch genot onmiddellijk hebben opgeheven. + +Ziehier dus een kunstwerk, waarvan het zelfs _gewenscht_ is, de erin +gebeelde menschelijkheid niet te kunnen meevoelen, indien men er +aesthetisch van genieten wil! Gelijk dan ook de ervaring leert, dat van +sommige kunstwerken, in bijv. een revolutionnairen tijd ontstaan, en +wier voorstellingen beeldingen waren van het revolutionnair voelen in +dien tijd, wel genoten werd door de menschen op de wijze van iemand +wiens innigste meeningen en gevoelens door een ander worden goedgekeurd +en toegejuicht, maar niet genoten werd datgene wat men _kunst_genot +noemt. Dit laatste kon dan ook niet, juist omdat de menschen in dien +tijd, de in dat werk gebeelde menschelijkheid _te sterk_ meevoelden! +Eerst later kon men dan aesthetisch van zulk werk genieten. + + "Keesje van Van Hulzen," zegt Kloos, "zal blijven leven, ook bij + menschen die heelemaal niets meer weten van dezen tijd. Dat komt + omdat hij het algemeen-menschelijke heeft vastgehouden." Een + onwaarheid. Niet daarvan zal het afhangen of de latere geslachten + "Keesje" zullen vasthouden. Het zal er integendeel van afhangen of + dit speciaal-menschelijke, dit _kleinburgerlijke_ Keesje den + lateren geslachten schoon genoeg zal lijken om vast te houden. En + dat hangt weer af, behalve van _de artistieke kracht_[17] van den + heer Van Hulzen, vooral van het speciaal-menschelijke dier lateren. + Het kon wel eens gebeuren dat die lateren zoo vrij en zoo gelukkig + waren, dat zij in het kleine Keesje niet zoo veel meer zagen, dat + zij hem vasthouden wilden. + +Dat schrijft Gorter op blz. 29, maar op blz. 27 vinden wij dit:[18] + + Blijkbaar is valschheid, vuilheid etc. even eeuwig-menschelijk, en + kunnen zij, als zij maar door een _groot kunstenaar_[19] worden + beschreven, even eeuwig-mooi als reinheid en eerlijkheid zijn. + +Hoe! en komt het er nu niet op aan of de lateren zoo oprecht en helder +zijn, dat zij maar liever die valschheid [p.117] en vuilheid niet willen +vasthouden? Komt het er nu alleen op aan, of die vuilheid en valschheid +door een _groot kunstenaar_ worden beschreven? Maar, veroorloof mij: +zou het ook in het geval van "Keesje" van Van Hulzen, instede van +_"behalve"_ van des heeren van Hulzen's _artistieke kracht_, niet +_uitsluitend_ daarvan afhangen of "Keesje" zal blijven leven, al dan +niet? En zouden wij dan maar niet meteen concludeeren--o, onbescheiden +vrager, die ik ben!--dat dit leven-blijven niet bedreigd wordt: noch +door het vaak "onbeteekenende" en "onbeduidende" der levensgevalletjes, +die een werk beschrijft, zooals Boccaccio's _Decamerone_; noch door het +zonderlinge en vreemde, het gedeeltelijk ver buiten onzen tijd liggende +der voorstellingen, zooals bij de _Sakuntala_; noch door het niet +medevoelbaar Uebermensch-sadistische zooals bij _Les Chants de +Maldoror_, maar dat dit leven-blijven uitsluitend en alleen afhangt van +de _artistieke macht_, die het werk schiep, het _Scheppend Vermogen_, +dat erin straalt, en of men _diens_ schoone bewegingen daarin zoo +onvertroebeld en duidelijk ziet, dat men het "vast wil houden"? Het +antwoord kan, dunkt mij, niet langer twijfelachtig zijn. En evenmin of +'t wel juist was, toen ik zei, dat Gorter, gelukkig, soms zichzelf +bestrijdt! Ik zal straks gelegenheid hebben u een andere +volstrekt-afdoende zelfbestrijding van onzen schrijver te toonen, laat +ons nu echter even een terugblik werpen en onderzoeken hoe Mevr. Holst en +hij ertoe gekomen zijn, de door ons bestreden onjuistheden te zeggen. +Wij dan hebben aangetoond of waarschijnlijk gemaakt, at de neiging tot +het uitpluizen van "volslagen onbelangrijke levenssneden" gevolg is van +den betrokken _kunstenaarsaanleg_; wij hebben waarschijnlijk gemaakt, +dat deze kunstenaars juist als nabloei van het naturalisme verschenen, +omdat zij daardoor gewekt zijn, daardoor pas tot schrijven zijn gekomen. +Mevr. Holst niet aldus, zij wijt het bestaan dezer kleine kunst aan de +scheiding van zedelijk en aesthetisch ideaal--terwijl wij hebben +aangetoond, dat een kunstenaar _als zoodanig_, d.i. een _ziener en +ontdekker der noodwendigheid_ niet door het eerste kan worden +beinvloed--"want [p.118] zulk een ideaal geeft aan het leven _een +zin"_[20] en "voor de burgerlijke kunstenaars, die dit misten"[21] wordt +de wereld een ding om afgebeeld te worden, het leven "in de eerste +plaats een ding om kunst van te maken."[22] En daar er dus voor hen geen +zedelijk-sociale reden bestaat, om het een boven het ander van dat leven +de voorkeur te geven, beelden zij ook het heel kleine en onbelangrijke +en zelfs perverse af. En, ten slotte, wat heeft de scheiding tusschen +zedelijk en aesthetisch ideaal bewerkstelligd? Antwoord: de +kapitalistische _productiewijze_. Ziehier dus als oorzaak van deze haar +aesthetische redeneering: de _historisch-materialistische_ +gedachtegang.--Wij hebben aangetoond, dat kunst nimmer een gevoel van +wrevelige neerslachtigheid voort kan brengen. Dat zij _immer_ +daarentegen het gevoel van geluk, bewondering, opgeheven-worden +voortbrengt. Mevr. Holst daarentegen beweert, dat hoe sterker zekere +"burgerlijke" kunst een gevoel van wrevelige neerslachtigheid +veroorzaakt, des te voortreffelijker is zij! Hoe komt zij tot een +dergelijke bewering? Omdat onze schrijfster slechts de keus had tusschen +twee dingen: of te zeggen, dat dergelijke werken[23] als die zij +bedoelt, _geen kunst_ zijn, 't geen zij vermoedelijk zelf een +ongerijmdheid vindt, of te zeggen, dat zij bij den lezer sentimenten +produceeren niet alleen minderwaardig aan maar het tegenovergestelde van +wat, volgens haar, de kunst alleen dier samenlevingen te weeg brengt, +waarin zedelijk en aesthetisch ideaal wel konden samengaan, waarin de +kapitalistische productiewijze de scheiding dier beide niet had +voltrokken. "Wrevelige neerslachtigheid" dus tegenover: geluk, +bewondering, opgeheven worden.--Zoo gebood 't het +_historisch-materialisme._-- + +Och, ik weet het, dit onderzoek naar de primaire oorzaak van de +aesthetisch-critische meeningen onzer schrijfster mocht [p.119] +eigenlijk overbodig heeten: weet niet ieder, die niet alleen de werken +der dichteres maar ook der prozaiste Roland Holst gelezen heeft, dat zij +niets schrijven kan of haar gedachtegang wordt door het +historisch-materialisme bepaald en dus zeker, en in de allereerste +plaats, haar socialistische aesthetiek? En wie trouwens zou zich +daarover kunnen verwonderen? Het historisch-materialisme is nog +betrekkelijk jong; als methode van verklaring der herkomst van den denk- +en gevoels-inhoud is het in de handen dezer vurige socialiste een +strijdbijl, waarvan zij van den ochtend tot den avond de snede beproeft. +O erger--en verre zij 't van mij hiermede iets kwetsends te willen +zeggen, ik wil slechts zonder schipperen de waarheid uiten zooals ik die +zie--; zij als haar mederedacteur Gorter hanteeren de methode zoo +er-op-verliefd, als een kind een zaag, die het pas gekregen heeft, die +het niet een oogenblik uit de handen zou kunnen leggen: in de +kostbaarste meubelen snijdt het krabben en krassen ... och de zaag is +zoo mooi, hij is zoo scherp ... nu eens probeeren of je dit en dan weer +of je dat ermee zagen kunt....--Maar wilt ge trots dit feit en +niettegenstaande de historisch-materialistische premissen in de +voorafgegane citaten uit Gorter open en bloot liggen, het toch ook bij +hem, tenminste eenmaal, _aangetoond_ zien? Welnu dan: In zijn betoog, +dat er 1 deg. geen menschelijke aandoening in kunst gebeeld wordt of zij is +door de productieverhoudingen gespecialiseerd--_waarin ik het volstrekt +eens met hem ben_--en, 2 deg., dat die gespecialiseerde en door hem-zelf als +half-verworden gekenschetste menschelijkheid de kern van kunst uitmaakt +en onze bewondering, genot en opgeheven-worden veroorzaakt,--_'t geen +ik een evidente ongerijmdheid acht_--slaat hij twee vliegen in een +marxistischen klap. Want liet hij zijn laatstgenoemde stelling los, _dan +liet hij daarmee de kunst uit de greep van het historisch-materialisme +ontsnappen!_ + +Doch nu zij hiervan genoeg gezegd. Laat mij thans liever scherper +omlijnen en als tastbaar maken, wat ik onder _Scheppend Vermogen_ versta +en ook wat de oorzaak is, dat et nimmer geheel onvertroebeld in een +kunstwerk kan verschijnen. [p.120] Want dit alles mag geen abstractie +voor u blijven, lezer, gij moet het voelen en zien, als ik. Doch hier +ontmoet ik een moeilijkheid op mijn weg: in vroeger werk heb ik reeds +hierover geschreven, en ik geloof dat ik nu, mij-zelf herhalend, het eer +slechter dan beter dan toen zou formuleeren. Zoo moge ik het dan, met +terzijdestelling van een zekeren schroom, hier als citaat doen volgen: + + "De kunst-scheppende Macht heeft geen _menschelijken_ wil of + bewustzijn. Scheppend met het schitterendst vernuft, de diepste + teederheid of heftigsten hartstocht van het gevoel, met de + verrukkelijkste omvaming der intuitie, verschijnt Zij den + onbedachtzamen als menschelijk vernuft, gevoel of intuitie, maar + Zij is geen dezer, noch eene samensmelting van hen. Zij bevindt + zich tezelfder plaatse als dit drietal: den menschelijken geest, + maar--gelijk een meester onder zijne leerlingen. Haar bewustzijn, + oneindig ver verheven boven het hunne, wordt door hen niet gekend. + Uit de grondelooze diepten van haar Wezen doet zij de kleurrijke + visioenen, de heerlijke vergelijkingen, de melodieuse rhythmen en + de zoete saamklinkingen der harmonieen opwellen en deinen en + blinken voor hun luisterende, voor hun ziende verlangen. Dit zijn + Hare geschenken aan hen wier verheffing en geluk Zij beoogt. Van + Haar leeren zij, aan Haar richten zij zich op. En moge het verstand + haar vrijmoedigste, het gevoel haar schuchterste en aanhankelijkste + en de intuitie haar meest zielvolle en begenadigde leerling zijn, + leerlingen zijn zij alle drie, en kunnen nimmer, wijl zij 't zijn, + zelfstandig werkend, zoo pure, zoo heil-verleenende wijsheid + winnen, als die hun uit hare handen daalt. Want Zij is de + absoluut-volmaakte, de voortbrengster van vlekkelooze werken, de + groote Vereenster, de Oneindige Liefde. Niet alleen in den + menschelijken geest bevindt Zij zich, en kan als zoodanig de kunst + en wijsheid voortbrengende Macht worden genoemd, maar in alles wat + is, is Zij, en wij allen noemen Haar dan Natuur of God. In den + aanvang, zoo ik met mijn armelijke woorden van haar werken mag + spreken, doet Zij de atomen tot een wereld samensnellen, dan, + wanneer zij verbonden zijn tot een aarde, [p.121] blijde tot 't + baren van schoonheid bereid, drijft Zij uit haar de wezens omhoog. + En is onder dezen de mensch verschenen dan doet Zij uit hem--die + geestelijke aarde--de kunstgewrochten, de wijze gedachten en alle + de geestelijke verheugingen opbloeien, 't Is dan of Zij, voor 't + eerst, hem wil inwijden in 't geheim van haar scheppend vermogen: + uit hem, met hem, baart Zij een nieuwe wereld, eene afschijning van + gene, die Zij alleen schiep; een nieuwe aarde vol geurende bloemen + en zingende vogels, vol wezens als dieren en menschen rijst in 't + licht.... Zoo ontstond al de waarachtige wijsheid, de waarachtige + kunst, al dat onnoemelijk kostbare, dat de menschheid uit de handen + der menschheid ontving. + + "En echter, hiermede treedt haar scheppen eene nieuwe phase in: _de + volkomenheid van haar werk verdwijnt_. Want hier ontmoet Zij voor + 't eerst een bewustzijn, buiten het hare, oneindig ver onder het + hare en toch genoegzaam ontwikkeld, niet alleen, om naar haar werk + te grijpen, maar storend te kunnen ingrijpen. Dat bewustzijn, welks + wanen Zij liefdevol duldt, opdat het eens tot hare goddelijkheid + zal kunnen stijgen en die deelachtig worden, gelooft zelfs vaak + haar arbeid de zijne en meenend die nog te verbeteren, verderft het + hem. Dat is de reden, waarom elk kunstwerk, ook van den + voortreffelijksten kunstenaar, onvolmaakt is: hij is nimmer in die + mate voortreffelijk kunstenaar, dat hij er in zou kunnen slagen, + zijn _menschelijk_ bewustzijn te weerhouden, in te grijpen in het + werk van het _Natuurlijk Bewustzijn, dat in en door hem schept_. En + alles, wat zijn onvolmaakte geestelijke krachten kunnen vlechten + door de schepping der Natuur heen, _moet_, daarbij vergeleken, + leelijk zijn, _omdat_ het uit onvolmaakte krachten werd geboren, + terwijl daarentegen het werk der Natuur schoon _moet_ zijn, _omdat_ + het uit volmaaktheid het aanzijn kreeg."[24] + +Maar wat nu de waarneming van de _bewegingen_ van het Scheppend Vermogen +betreft, zoo fel, zoo duidelijk gezien, dat zij zich voor de oogen van +den waarnemer verzinnelijkten [p.122] tot die van een mensch; van den +mensch in wien het zich openbaarde; zoo gezien, dat ge niet langer kunt +denken, dat de mogelijkheid dier waarneming een cerebraal geconstrueerde +abstractie van mij is; zoo, dat ge 't mee moet voelen; dat ge zegt, met +stralend-opziende oogen: ja nu doorvoel ik 't alles, nu zie ik +'t--daarvan zou ik u tallooze voorbeelden uit 't werk van +groot-visionnaire, zoowel als van scheppend-analytische critici kunnen +toonen. Maar ik geloof, dat een voorbeeld, een schitterend, zal +volstaan. Het is van den meester, voor wien, zoo hij weer wilde spreken, +Scharten, zoo terecht, wel veertig anderen wilde doen zwijgen: + + Drie uiterste belang-stellingen hebben zich in mij opgericht: + + Ten eerste eene van algemeene en onvermengde emotie-oplettendheid, + verbeeld-verlichamelijkt: het roerloos en angstig-heerlijk staren + _naar de vreemde en hooge bewegingen, naar de sublime toeren van + deze nieuwe ziel; hoe hij staat, dit wondermensch_, en het leven + omhuivert hem met pijnlijk vervoerende vlagen.... + + ... zacht lichtend, bevend leven, dat een grond wordt, een zachtjes + en zoetjes kabbelende grond, een grond van zee _waar hij gaat hoog + op, waar hij gaat ongedeerd, en de golven liggen sluik neer, als + honden aan zijn voeten_.... + + ... _hoe hij gaat, en zacht-breed bewegen, als bol hangende + etherische goudene tapijten de luchten_.... + + ... _hoe hij het leven bewoont als een koning_, zijn rood-gouden + levenspaleis, waar alles wondert en hemelt....[25] + +Zeker, zoo zijn de bewegingen van die ziel der ziel, van het _Scheppend +Vermogen_, wellicht door geen tweede gezien; zoo zelf doorgloeid van +geluk heeft geen ander die goddelijke bewegingslijn geteekend ... dat +ook de teekening werd een lijnen-spel van parelend licht. Maar toch ... +wil ik u even den weg wijzen en u een werk noemen van den allerlaatsten +tijd? Ook Querido's _Geschreven Portretten_, zij zijn er prachtig van, +van dat _niet_ vooral zien van het _werk_, maar van het _Scheppend +Bewustzijn en zijn bewegingen_, waardoor het werk is ontstaan.--Maar ge +vraagt mij wellicht, of [p.123] dan ieder mensch zekerlijk in kiem reeds +iets in zich heeft wat met dat Bewustzijn is verwant en hem in staat +stelt het te begrijpen, lief te hebben?--Och, zou er dan wel een mensch +zijn, die geen schepper is, hoe klein ook, al droomde hij in zijn heele +leven maar een schoonen droom van verlangen? _Kent gij een kind, dat +geen schepper is_?--Wat betreft de ontvankelijkheid voor inspiratie is +er dan ook tusschen kunstenaar en niet-kunstenaar geen essentieel +verschil, slechts een gradueel. Alleen wat de uitingsmacht betreft is er +een essentieel onderscheid. Maar dit kan den niet-kunstenaar toch niet +verhinderen te genieten van het geuite, of ook van wat hij wel niet +uiten kan, maar in hem leeft: zijn eigen droomen? _There are many poets +who have never penned_, welk een diep woord was dat!--Ongetwijfeld zijn +er eigenschappen, die zekere menschen kunnen beletten, het Scheppend +Vermogen lief te hebben en ervan te genieten, zooals verstomping, te +geringe of te eenzijdige ontwikkeling, maar nimmer kan door +maatschappij-wisseling en veranderde productieverhoudingen deze hoogste +Natuurkracht-zelf, gelijk zij zich manifesteerde in vroeger tijd, in een +lateren onmedevoelbaar worden, omdat ook zij verouderen zou. _Zij_ is +niet als de menschelijke drijfveeren en gevoelens. Zij is +onveranderlijk. Niet om niets noemden de bijbelsche dichters zich +profeten, van God bezielden. Zij waren het, zooals nog elk waarachtig +kunstenaar het is en zijn zal, immer. En ook zij waren als mensch, in +hun lagere persoonlijkheid, vaak zwak en zondig, zooals de kunstenaars +van elken tijd, omdat zij allen wel begenadigd door het Scheppend +Vermogen maar daarom nog die Vlekkelooze-zelf niet zijn! O zie toch, zie +toch, hoe dit alles juist en licht en klaar is, en hoe veel, hoe 't +bijna alles verheldert.... Maar indien ge nu ziet, wat de eeuwige kern +der kunst is, hoe zoudt ge er dan vrede mee kunnen hebben, dat het +historisch-materialisme zich mengt in de critiek dier kunst. Luister +even, hoe Gorter, de uitmuntende kenner ervan, het kenschetst: + + Het historisch materialisme is geen filosofie, het spreekt niet als + het filosofisch Materialisme of Idealisme van het wezen [p.124] van + geest en stof, het spreekt _over den inhoud van_ het denken en het + toont aan, hoe het komt dat in een bepaalden tijd door bepaalde + menschen zoo en zoo gedacht wordt, de inhoud van het denken zoo en + zoo is en zoo en zoo verandert.[26] + +Welnu, vraag ik u, de hoogere literaire critiek zal toch wel de kritiek +op, de beschouwing van het _hoogste_, het _meest essentieele_ +bestanddeel der kunst zijn. Haar taak zal het ongetwijfeld toch zijn aan +te toonen, waar dat in waarheid en waar slechts in schijn aanwezig is. +En over het wezen van dat hoogste, hebben wij gezien, verspreidt de +kennis van de herkomst van den denk-_inhoud_ niet het minste licht, en +ook de bewegingen van dat hoogste vertoont die kennis ons niet. Wat zou +ons dan, die kunst-critiek niet met kunstgeschiedenis wenschen te +verwarren, het historisch materialisme ter versterking der eerstgenoemde +kunnen baten! + +"Dus," hoor ik Mevr. Holst nu spottend vragen: + + Daar bij dat andere, hoogere begint pas het werk van den hoogeren + aestheticus...; daar waar het leven eindigt; achter, buiten, boven + de eigenschappen en omstandigheden die, meenen wij, het _geheele_ + menschelijk zijn uitmaken, buiten of boven welke _het niet + bestaat_?[27] + +En, juist Mevrouw, antwoorden wij gelaten, zeer juist, daar begint het +pas. Want niet _het_ leven eindigt daar, maar slechts 't leven, dat gij +in uwe marxistische reageerbuizen, uw historisch-materialistische +weegschalen en microscopen kunt oplossen, wegen en bespiedend ontleden. +_Het_ leven kunnen wij niet ontleden, wij kunnen zijn wezen slechts +synthetisch zien, met onze ziel, en daarna kunnen wij verhalen van hoe +het bewoog, hoe het schitterde, hoe het scheen terug te wijken, +wegdonkerde en verdween, en dat verhaal kan een analyse zijn, maar het +is er dan ook slechts eene van de bewegingen, de handelingen, niet van +het wezen. O, Mevrouw, ook al hadde Mozes alle de boomen van het +doornbosch omgehouwen, waarin de Godheid, hem verschijnend, brandde en +elk takje doorsneden en onderzocht, hij had de [p.125] goddelijke +essentie daardoor niet kunnen vinden, integendeel: verder dan ooit ware +hij daarvan verwijderd geweest, omdat _zijn aandacht zich dan in 't +bijkomstige en betrekkelijk onbelangrijke zou hebben verloren_. Hij deed +beter: hij knielde neer in een vrees en liefde, die ook een zaligheid en +een verrukking was; hij zag, zag en dronk zich vol de ziel, en uit die +rijke ziel kon hij zijn volk toen veel leeren en verhalen. En dat was +voldoende.... Gij spreekt van het "buitenmaatschappelijke en +ondoorgrondelijke".... Welnu, juist, daar ligt de grens, waar dat leven +begint.... + +Wijs mij een critiek, een eindeloosheid van historische en biographische +bijzonderheden overhoop halend, die heller, neen even hel, u het +Scheppend Vermogen eens kunstenaars laat verschijnen, dan deze +_uitsluitend-literaire_ van Van Deyssel u den Gorter der +sensitivistische verzen vertoont.... Gij kunt het niet! + +En wat is dan ook natuurlijker dan dit! Gij zoudt toch niet willen +beweren, dat de zonnegloed op gindschen bergtop vulkanisch uit den +aard-afgrond komt opgestegen?! Welnu, wat dringt ge mij het historisch +materialisme dan op, deze _geologie_ der maatschappij, ter verklaring +van het hemellicht op hare toppen!... Zou daarom de +historisch-materialistische literatuur-critiek de "hoogere" zijn, omdat +zij zooveel overhoop haalt? O, ik begrijp, dat zij door haar +"gedocumenteerdheid" en gewichtigheid op naieve en jonge geesten dien +indruk maakt! Maar _is_ zij het daarom? Slechts hij, dunkt me, kan +hierop een bevestigend antwoord geven, die door den rijkdom en de +veelheid harer middelen overbluft, niet ziet, dat zij trots al die +middelen, ja daardoor, haar doel mist.--Er _is_ een middel: de +aangeboren gave van den scheppend-critischen kunstenaar. Die bestaat +daarin: iemand te zijn, wiens psychische inhoud en wiens uiting op hun +beurt het doornbosch zijn, waarin brandend het Scheppend Vermogen +verschijnt, zoodat ook daar iets onvergankelijks staat en de ziel van +den aanschouwer zich zelf ziet verlicht, en niet slechts gewaar wordt, +dat haar wetens- en gevoels_inhoud_ is uitgebreid, maar in waarheid, zij +'t voor nog zoo gering een [p.126] deel, haar _potentie_ om te voelen en +te weten; dat niet slechts het bezit van haar wezen zich heeft vergroot, +maar haar wezen-zelf openbladiger is ontloken. Door een kunst-critiek, +die dit is en dit veroorzaakt, voelt de lezer dus niet vooral wat en hoe +het "behandelde" werk is, maar hij voelt in de allereerste plaats wat en +hoe het geluk is, dat het hem kan geven: hij voelt iets gelijk_soortigs_ +aan dat geluk. + +Welnu, zegt ge hier allicht, ik voel wel iets voor uwe beweringen, maar +zie, indien ge nu zoudt doen wat ge beloofd hebt; als ge mij nu kondt +laten zien, dat Gorter-zelf zijn meening afdoende heeft bestreden: dat +de critische _kunstenaar_ in hem klaarblijkelijk zelf het +historisch-materialistisch hulpmiddel overbodig en te ontberen acht, +dan--ja dan zou het wellicht iets meer dan een ervoor-voelen +worden.--Welnu, ik verlang niets liever, ziehier: + + Niet minder dwaalt Kautsky als hij in zijn gedenkschrift over Marx + zegt dat de Duitsche kunst van Goethe en Schiller de Engelsche + overtrof. Zulk een oordeel bewijst hoe weinig groote poezie wordt + verstaan. De groep Wordsworth, Coleridge, Keats, Shelley overtreft + de groep Lessing, Schiller, Goethe en,--daar in de poezie de daad + geldt, niet de aanleg--Shelley staat als een toren boven Goethe. + Dat zegt niet alleen de _zekerheid van een hart, dat tegenover + poezie nooit heeft gedwaald_, maar het _verstand dat van Marx + geleerd heeft waardoor poezie groot wordt_[28]. + +Gij ziet natuurlijk duidelijk, dat Gorter hier "het verstand dat van +Marx geleerd heeft" best had kunnen thuislaten, indien hij dat, zonder +vader Historisch-Materialisme in diens zoontje te beleedigen, maar had +kunnen doen. Want dat verstand, dat van Marx geleerd heeft, is--Gorter +zal wel de laatste zijn om het te ontkennen--in zulk een verreweg +grooter mate van geschooldheid en kracht in den grooten internationalen +theoreticus der sociaal-democratie Kautsky aanwezig dan bij hem, dat hij +daaraan onmogelijk recht en [p.127] moed had kunnen ontleenen, om zich +autoritair tegenover dien te stellen. Dat zou dan ook niet in hem +opgekomen zijn. Maar er was iets anders: zijn groote Onbewustheid, de +sterke kunstenaar, die in hem leeft, drong hem den weg naar de waarheid +op. Hij voelde dat er iets ver boven "dat van Marx geleerd hebbende +verstand" bestaat, dat wel in hem, maar niet in Kautsky is, en dat _dit_ +hier, in _kwesties van kunst den doorslag had te geven_. En in weerwil +van zichzelf roept hij 't dan trotsch en triomfantelijk uit--en hoor de +heerlijke aandoening beven in zijn woord:--"dat zegt de zekerheid van +een hart, dat tegenover poezie nooit heeft gedwaald."--O, dus dat is +het, waardoor men in deze zaken, de kern, de waarheid, het wezen +ziet.[29] O, Gorter en gij lezer, zijn wij het allen nu niet eens? En +zouden wij hem niet evenzeer hiervoor danken, als voor al het heerlijk +werk van het Onbewuste, waarmede hij zoo ontelbare dagen van ons leven +heeft doorzond, hij zoowel als zijn groote medestrijdster en +medekunstenares, wie wij niet minder dankbaar mogen zijn, al is zij niet +zoo Muziek als hij, niet zoo groot-naief als hij, niet zoo "adamisch" +dichter, in een woord: niet zoo geniaal als hij; want in een prachtige +eigenschap althans zijn zij even machtig. Laat mij even zeggen, wat ik +bedoel en daarvan denk. Het is mij zoo wel, van hun groot +kunstenaarsschap, ook in de door mij bestreden verhandelingen, te mogen +[p.128] spreken, nadat ik zoo straf hunne meeningen daarin verwerpen +moest. + +Geloof is _geprosterneerd_ denk-voelen, maar dat denkvoelen uit zijn +knielhouding weer verrezen, is het _gesublimeerde_ boven al zijn +broeders. Ook over zijn wit verteerd gelaat, zijn emotief vermagerd en +ingetrokken gelaat, maar in zijn groote als roerlooze vijvers +doorklaarde oogen het diepst, ligt de onwankelbare zelfgerustheid, de +ondeerbare in-zich-zelf-vrede, zoo als over het gelaat en in de oogen +van een mensch, die diep-verdroomd en in zijn God verloren, gebeden +heeft en daarna opwaakte, om zijn dagtaak te hernemen. Aldus ook knielde +het denk-voelen dezer beide dichters voor de Socialistische Idee, het +verdroomde zich erin, het verloor zich erin.... O, lezer, het is niet de +God, aan wien men zich overgaf, die den vrede en de zelfgerustheid +schenkt, het is de _overgave_.... Het is het zich-verdroomen, het +zich-zelfvergeten in Iets ... een Idee, een God, een Mensch... Toen het +opstond was het gesublimeerd; over zijn gelaat en in elk zijner woorden +en over zijn gebarende handen en over alles, alles, lag dat. Het +dwaalde, maar hoe had dat zijn schoonheid, zijn noblesse kunnen deren! +Het was immers de zelfgeruste, de in zich-zelf volmaakt-vredige en +volgroeide _subjectieve_ waarheid. Toch uitte zich die op zeer ongelijke +wijs, gelijk trouwens vanzelf spreekt, bij beide dichters. Slechts de +zelfgerustheid, verkregen door de overgave aan dezelfde idee, die +eigenschap hadden zij gemeen. Overigens ... Mevrouw Holst's scheppingen +zijn een woud gelijk, dat, zeker, zon vangt op zijn dichte looverkronen, +maar de gronden schaduwig maakt. Gij loopt in halflicht; luister, daar +floot een verre vogel ... een eenzaam geluid.... Ge hoort nog even na en +weer staat ge stil en ziet schuw ter zijde en houdt uw adem in.... +Vluchtte daar geen bevallig wezentje, even gezien? kort ritselde het +geblaarte... En weer is alles geluidloos.... Het is hier alles zoo stil, +zoo roerloos ... het is in ten-hemel-streving verstijfd.... Het is een +donkere in zich gekeerde ernst.... Gij zijt hier de eenige, die weet te +[p.129] kunnen lachen en de oogen tintelend bewegen.... Wat ge op de +gronden ziet en op den roerloozen voet der stammen, het zijn de +fluweelzachte, effen mossen der zonlooze vruchtbaarheid.... + +Anders Gorter's levenswerk. + +Een lupine-veld, klaterend-geel, 't is zonnig, zonnig neerwaarts van den +stralend-blauwen hemel naar het gele veld, opwaarts van het veld naar +den hemel ... het klaterende veld juicht u de zon in het gelaat. O, welk +een zomer, welk een hoogzomer, wat levenskracht om ende om, waar ge +ziet, waar uw stralende oogen zien.... Zwermen van tierelierders en +fluiters wieken uit het gele omhoog.... En meer nog, meer.... Hoevelen +zitten daar wel verscholen in die bezonde bloemen.... + +Gorter is een eengewordenheid van fel zonlicht en muziek. Zijn licht +schalt, zijn geluid straalt. + +Mevr. Holst's stem is die der vaste, maar stroef-, maar +moeilijk-verworven zekerheden. Er zijn geen groote verheffingen, geen +dalingen in, er is een effen hoogheid, maar vaak komt er toch ook iets +heel innigs beven in die stem.... Zij kan dan de zachtheid van haar +vrouw-zijn niet weerhouden.... Ingetogen slaat die hare sluiers even +terug. Een streeling van de hand, een innige blik.... + +Mevr. Holst: een vrome Zuster aan de sponde van het proletariaat, haar +worstelingen zijn gestild ... zij kent het leed en de uitkomst; zij is +kalm omdat zij zeker is....-- + +Gorter: een veldheer van den nieuwen kruistocht; hij haast, jacht voort, +midden zijn glorieuse woordenstoeten. Ook hem lokt de rijke stad op de +heuvelen, de ochtendstad in de dagende verte. Hij gunt zich geen +respijt, hoor de hijging van de borsten zijner paarden, de klettering +van den razenden galop. De vaandels stroomen in dien stormgang als +amazonenhaar in het gouden licht. Hij gunt den vijand geen rust en geen +herstel. Hij drijft hem voor zich uit, om hem ten doode toe te kneuzen +en te pletten tusschen de heilige stad en zijn aanstormende cohorten. De +lippen zijn opeengeklemd van energie-drift, de adem stokt, het is een +ademloos [p.130] leven van voortijlende haast, en even voor het +bereiken, straalt al dat leven nog eens hooger op in de vast-starende, +in de prooi-fixeerende oogen.... Dan is er de botsing, eindelijk, de +omarming van den haat, de ontslaking al dier ingetoomde kracht in een +uitstroomenden klankendonder, een verscheuren met wapens en met +tanden.... + +O, die geweldige, aangehouden polemische kracht van den grooten Gorter. +Ik heb op manlijken leeftijd van zijn onpersoonlijken, zijn prachtigen +haat genoten als nauwelijks in mijn jeugd van zijn liefde en zijn +Mei.... + +Maar laat ons nu hier eindigen, doch niet dan na ons te hebben +voorgenomen, in het volgende ook naar de volledige opheldering te +streven van _hoe_ dit zijn kan, 't geen wij ook zooeven hebben gezien: +dat men een werk hevig bestrijden en tegelijkertijd warm bewonderen, +groot vinden en liefhebben kan. + + + * * * * * + + +NOTEN: + +[1] Voor de eerste maal gepubliceerd in _De Gids_, 1913--'14. + +[2] De Nieuwe Tijd, 1906, blz. 500. + +[3] Den burgerlijken kunstenaar. + +[4] De Nieuwe Tijd, 1906, blz. 500. + +[5] De Nieuwe Tijd, 1906, blz. 500. + +[6] Waarom dit zoo is wordt later in dit opstel verklaard. + +[7] Of de schrijver met het beelden dier anti-socialistische gezindheden +en personen een pro-socialistische "tendenz" had, doet _thans_ +natuurlijk niet ter zake. En trouwens bij Querido is behalve in +"Levensgang" ook van zulk een tendenz geen sprake. + +[8] De Nieuwe Tijd, 1906, blz. 505. + +[9] Dit alles wil natuurlijk volstrekt niet zeggen, dat kunst geen +zedelijken invloed op den aanschouwer uitoefent! Integendeel: _alle_ +kunst, ook de "onzedelijke," heeft, indien zij _als kunst_ wordt +genoten, een hoog-zedelijken invloed. Zij kweekt altruisme: _De verrukte +aanschouwer heeft de vermogens van den door hem bewonderden kunstenaar +lief, en vergeet_, zij 't voor korten tijd, _zich-zelf voor hem en zijn +werk_. + +[10] Ik citeer uit De Nieuwe Tijd, 1909. blz. 16. Het is daar +overgenomen uit Nieuwe Litt. Gesch. III blz. 44. + +[11] De Nieuwe Tijd, 1909, blz. 17--18. + +[12] Ibid. blz. 18. + +[13] Ibid. blz. 22. + +[14] Ibid. blz. 31. + +[15] De Nieuwe Tijd, 1909. blz. 27. + +[16] Algem. Hbl., 9 januari 1913.--De schrijver voegt er nog, m. i. zeer +terecht, aan toe: "Het is een gevolg van propagandistischen ijver."-- + +[17] Deze cursiveering is van mij. + +[18] De Nieuwe Tijd, 1909. + +[19] Cursiveering van mij. + +[20] De Nieuwe Tijd, 1906, blz. 492. + +[21] ibid. + +[22] ibid. + +[23] Onder die rubriek valt zeker: Henri Hartog's _prachtig_ "Sjofelen"; +veel uitmuntend werk van Coenen; ongetwijfeld veel werk van Van Deyssel +en, last not least, menig stuk van Van Looy! + +[24] Schetsen en Critische Opstellen, blz. 161--163. + +[25] L. van Deyssel, derde bundel Verzamelde Opstellen, blz. 61 e.v. +(Over Gorter's Sensitivistische Verzen). De puntjes wijzen aan, waar ik +hier niet ter zake doende gedeelten uit den tekst heb gelicht. +Cursiveering van mij. + +[26] De Nieuwe Tijd, 1908, blz. 408, e.v. + +[27] De Nieuwe Tijd, 1906, blz. 13. + +[28] De Nieuwe Tijd, 1908, blz. 369, e.v.--Cursiveering van mij. + +[29] Er is overigens, in dat tusschenzinnetje "_daar In de poezie de +daad geldt, niet de aanleg_," nog een van die typische denk-fouten welke +door het marxistisch-aesthetisch denken vooral veroorzaakt worden, de +meening namelijk, dat de kunstdaad nog iets anders zou kunnen +weerspiegelen dan de aanleg, dat de daad bijv. kleiner zou kunnen +zijn--zeg bijv.: door neerdrukkende omstandigheden--dan de aanleg, die +immers niets anders is dan de potentie van den _kunstenaars_geest. +Gorter verwart hier weer de stof, waarin de daad zichtbaar is geworden +met de daad-zelf, d.i. de beweging van den kunstenaarsgeest. Wat hij de +daad noemt, is in waarheid het _product_ van de daad. Dit product +weerspiegelt de daad en de worsteling van de daad met de stof en met de +haar weerstrevende omstandigheden, maar die daarin dus nevens al het +andere zichtbaar geworden daad-zelf, in haar bewegen: hoe zij _worstelt, +overwint of succombeert_, is alleen en uitsluitend de zuivere spiegel +van de grootte, de macht of de zwakheid van den aanleg. Men kan dus niet +zeggen, "dat in de poezie de daad geldt, niet de aanleg," alsof uit +beiden iets verschillends zou kunnen blijken! + + + * * * * * + + +HET HISTORISCH-MATERIALISME IN DE LITERAIRE CRITIEK [p.131] + + +II. + +Mevr. Holst's Rousseau. +(_Literair_-critisch beschouwd). + + +De _literaire_ critiek toetst _nimmer_ eens schrijvers _subjectieve +waarheid_, gelijk die haar in een werk blijkt te bestaan, aan _eenige +andere waarheid haar van elders bekend_, om daarna, al naar het +resultaat dier toetsing, het werk goed of slecht te noemen. Neen, zij +toetst--hetzij verstandelijk en meer koel-analytisch, hetzij +emotioneel-omvattend en meer synthetisch--het _te beoordeelen werk_ aan +die _subjectieve waarheid_, en onderzoekt _hoe_ deze zich daarin uit. +Want zich uiten in een werk, dat doet zij altijd. Het is alleen de vraag +op welke wijze. Uit zij zich, onbestreden, onweerstreefd door het lager +bewustzijn des schrijvers, en voortgestuwd en bestraald door zijn +Scheppend Vermogen, dan is het werk kunst. Uit zij zich daarentegen +bestreden en weerstreefd door het lager bewustzijn, dat iets anders dan +haar voor de subjectieve waarheid wilde doen doorgaan, dan is dat werk +niet alleen geen kunst, maar 't is ook een vervalsching. Maar evenzeer +geen kunst is zulk werk, of dat gedeelte van een werk, waarin het lager +bewustzijn, volkomen te goeder trouw, en juist om de subjectieve +waarheid, naar het meent beter te verwoorden, die uiting verminkt en +veronecht. Doch zoo eenvoudig als dit alles nu in theorie er uit ziet en +zoo simpel [p.132] 't zich zeggen laat in 't algemeene, zoo eenvoudig is +'t niet in de praktijk en in zijn toepassing op 't bijzondere. Want er +zijn wel ontelbare werken, die geheel en volstrekt niet-kunst zijn, doch +er is niet een wellicht, gelijk wij reeds vroeger gezien hebben, dat +volmaakt kunst is. En er is ten slotte wel slechts een oorzaak waarom +een werk geen of slechts gedeeltelijk kunst is: zijn niet of slechts +gedeeltelijk voortgebracht zijn door het "Onbewuste," d.i. de Scheppende +Natuurkracht, maar de redenen die deze dit hebben belet, kunnen vele en +zeer uiteenloopende zijn. Laat mij u slechts nog een drietal van de +allervoornaamste noemen: + +Het _van nature_ psychisch onvatbaar zijn voor de inwerking van dat +Scheppend Vermogen, noodig om die zekere subjectieve waarheid in kunst +te herscheppen. (Bijvoorbeeld: een lyricus, die van eene in hem levende +voorstelling, tot wier ver-beelding het episch Scheppend Vermogen wordt +vereischt, kunst maken wil). + +Het _verstelseld_ of _verdogmatiseerd_ zijn van het lager bewustzijn, +zonder dat de voorstellingen enz. aan dat dogma of stelsel verbonden, +geeigend zijn, door het in die persoonlijkheid werkend Scheppend +Vermogen te worden ver-beeld. + +Een _te_ critische gesteldheid van het lager bewustzijn, waardoor de +door- en uitvloeiing der inspiratie te zeer bemoeilijkt, soms volkomen +en voortdurend verhinderd wordt.-- + +Zoo verschijnt ons de taak der literaire critiek als een zeer +verwikkelde en uitgebreide. Zoodra zij met een kunstwerk te doen heeft, +vervalt die taak in twee groote deelen: kenbaar te maken aard en +beweging van 't kunst-_scheppende_ Hooger Bewustzijn en aard en beweging +van het ingegrepen-hebbend kunst_bedervende_ lager bewustzijn. Wel +beschouwd is dus de literaire critiek een bij uitstek mensch-beeldende +kunst. Immers ook de synthetische aanvoeling van het Scheppend Vermogen, +benevens zijne bewegingen, synthetisch of analytisch doorvoeld, kunnen +meestal niet anders dan vermenschelijkt worden ver-beeld. Is het te +beoordeelen werk-zelf van critischen aard, dan verandert dit niets aan +de zaak--in theorie! In de praktijk blijkt dat wel anders: instede +[p.133] van het werk uitsluitend aan des schrijvers subjectieve waarheid +te toetsen, toetst menig criticus die waarheid weer aan een andere--ten +slotte zijn eigen, ook louter subjectieve, want meestal _niet_ te +_bewijzen_--waarheid. De literaire recensent, die zich hieraan schuldig +maakt en aldus van den m.i. juisten weg afwijkt, doet te veel en maakt +daardoor zijn arbeid minder betrouwbaar en minder waard. Want hij loopt +alle kans, als de waarheid van den door hem beoordeelde en de zijne niet +overeenkomen, dat ontstemming en toorn over het z.i. onjuiste oordeel, +hem ook de zuiver-aesthetische waarde van het werk te laag zullen doen +aanslaan. Ik zelf, die dit alles hier hekel, zou er nochtans niet voor +kunnen instaan, niet in dezelfde fout te vervallen, indien er geen +afdoend middel bestond, zich daartoe de gelegenheid te benemen. Want het +is niet te ontkennen, dat een kunstwerk van _critischen_ aard daar veel +meer aanleiding toe geeft dan een ander: van en betreffende de +_bijzondere_ menschelijkheid eener in bijv. een roman geheelde figuur, +heeft de criticus allicht geen vast-omlijnde apriorische voorstelling of +oordeel, hij toetst daarom zonder vooringenomenheid het beeld-in-'t-boek +aan des kunstenaars subjectieve visie, en zoo hem dan het een 't ander +blijkt te dekken, d.i. zoo hem de _noodwendigheid_ in de _beelding_ +blijkt, noemt hij 't beeld goed en kunst. Maar van den aard en de waarde +van een werk dat, of eener historische figuur, die in een kunstwerk van +critischen aard wordt voorgesteld, hebben de meeste beoordeelaars wel +degelijk eene apriorische opvatting, voor welke zij vaak niet kunnen +nalaten te strijden. En dikwijls liggen hieraan de nobelste sentimenten +ten grondslag, zooals de groote liefde voor een figuur, die zij onjuist +beoordeeld achten, maar waar die sentimenten toch in _die_ sfeer +misplaatst zijn, veroorzaken zij somtijds zeer ignobele gevolgen. Het is +daarom wenschelijk, dat een kunstcriticus indachtig aan het feit, dat +hij een--meest zeer impulsief--mensch is, zich-zelf de gelegenheid +beneme, zich al te klein-menschelijk te gedragen. En hieraan is het mede +toe te schrijven, dat ik, nu ik ook Mevr. Holst's _Rousseau_ in deze +studie zal behandelen, mijn taak in twee scherp-gescheiden deelen zal +splitsen. Ten [p.134] eerste: in dit hoofdstuk het toetsen van haar werk +aan de in haar geest aanwezige beelden, het beoordeelen van haar essai +dus als literair kunstwerk--den lezer zal het nu ongetwijfeld duidelijk +zijn, _waarom_ men "een werk hevig bestrijden en tegelijkertijd warm +bewonderen, groot vinden en liefhebben kan"--; ten tweede: het toetsen +van _haar_ waarheid omtrent Rousseau aan _mijne_ en de mij van elders +bekende en te bewijzen waarheid, het beoordeelen van haar essai dus als +biographischen, critischen en psychologischen arbeid, in het volgend +hoofdstuk. Zoodoende zal, hoop ik, de bestrijder-in-mij der +marxistisch-aesthetische theorie en der daaruit voortvloeiende +meeningen, den literairen criticus niet interrompeeren, wanneer deze nu +zal pogen zijne groote bewondering en luttele bedenkingen zuiver uit te +spreken, en anderzijds de literaire criticus, tevreden, dat hij die +bewondering heeft kunnen uiten, zijn tweelingbroer, den bestrijder, niet +remmend beinvloeden. Zeker, het had kunnen gebeuren, dat de literaire +criticus tevens die bestrijder had moeten zijn, in het geval namelijk, +dat _door den socialistisch-aesthetischen invloed_ werk en subjectieve +waarheid elkaar niet zouden hebben gedekt. Dat is hier echter niet, +althans niet bewijsbaar, het geval. _Onweerlegbaar aan te toonen_, dat +er eenige waarheid aanwezig was in de schrijfster, welke het Hooger +Bewustzijn niet kon uiten, ten gevolge van dien invloed of eene der +reeds vroeger genoemde oorzaken, is m.i. niet mogelijk. + + * * * * * + +Dit werk dan, allereerst voortreffelijk en van een zoete bekoring door +het statig ruischen van den diepen psychischen ondertoon der +schrijfster, die alle fijnere modulaties in de hoogste mate natuurlijk +en ongedwongen uit zich laat opwellen--dit boek opent met een zeer +eenvoudige en nog schetsmatige uiteenzetting van den kerkelijken, +economischen en politieken toestand der stad Geneve ten tijde dat +Rousseau daar werd geboren. Maar in die uiteenzetting leeft al iets van +de omglorieing der dingen door den dichtergeest, en reeds op het einde +dier weinige bladzijden bloeit die diepe [p.135] aandoening open, welke +zich van dan af, nacht of dag der kunstenaarsziel mogen over het werk +heerschen, niet meer sluiten zal: Een avondplein in Geneve. Bij het +uitschietend en weer krimpend tooverlicht van rood-gouden flambouwen, +hebben de burgerwachten van het vrij en democratisch gemeenebest hun +gemeenschappelijk avondmaal genoten. Een rijke vreugd rijst hoog in de +harten, de vreugd van als broeders samen te zijn; vrouwen en kinderen +komen hun deel van het feestgeluk halen en mengen zich onder de groepen. +... Er wordt een reidans gedanst en liederen gezongen ... O, de +beschrijving van dit tafereel is in haar soberte zoo voortreffelijk; de +psychische onderstroom voert zoo zonder inspanning die visioenen voor +mijn oogen.... Maar deze deinzen nu, er is een open ruimte, en zie nu, +zie ...er komen woorden als voorzichtige en zegenende handen, hun +aanraking sterk en teer van liefde, ze toonen mij een kind, niets dan +een kind, een "bruinoogig, sierlijk knaapje".... Maar een ontroerd +vrouwegelaat zie ik boven zijn hoofd, oogen, die mij glanzend, +trotsch-gelukkig en suggestief aanzien, en ik versta plots in vollen +omvang, wat dit gelaat mij zegt: hoeveel dit kind voor de menschheid zal +beteekenen. Mijn hart zwelt den kleinen uitverkorene tegemoet. Het is +Jean-Jacques Rousseau.-- + +En dan volgen de zes-en-dertig schoone bladzijden over zijn jeugd, een +zoete, innige melodie, maar--als door een fluit een nachtegaal +nagefloten. Voor wien de nachtegaal-zelf te voren heeft gehoord!... Want +het beeld van Rousseau's jeugd, zooals het in _Les Confessions_, dat +stylistisch wonderwerk van subtiele zelfbeluistering, tot ons is +gekomen, is niet louter een brok autobiographie, dat _elk_ later +dichter, die de voor de verwerking dier stof geschikte vermogens bezit, +zou kunnen benuttigen, om er zijn eigen schoonen droom uit te +_scheppen_, maar het is _zelf een subliem gedicht_, dat den lezer, en +zeer zeker den bewerker, niet alleen materiaal aanbiedt, maar hem ook +noodwendig beheerscht, door de artistiek-geniale doorlichting en +verheerlijking van dat materiaal, zoodat tenzij die bewerker een +Rousseau verre [p.136] overtreffend genie bezitte, dat dezelfde stof nog +heller doorlichten, nog schoener en anders gezien in kunst zou kunnen +beelden--vrijwel ondenkbaar in dit geval--hij zich niet slechts niet zal +kunnen vrijmaken van die overheersching, maar zich zelfs wel wachten zal +voor eenige poging daartoe, wel overtuigd als hij zijn zal, daardoor te +zullen komen tot het maken van werk, dat en slechts quasi-zelfstandig en +sterk minderwaardig zou zijn aan het oorspronkelijk gedicht.... Een +gedicht, waarin al de weemoed herfst van een oud gebroken man, die zijn +zoete jeugd herdenkt; waarin menschengestalten, sinds lang in den dood +verdwenen, herrijzen, van verre staande met de aureool zijner liefde om +de slapen, en waar veel flonkerende kostbaarheden al geborgen staan in +herinnerings-schrijn, om straks--o toch luttele vergaarde schatten van +dit aardsche leven!--te worden meegevoerd naar dat eeuwig leven, +waarnaar hij smacht.--Want wel ter dege behoort men, om naar alle zijden +rechtvaardig te zijn, de _relatieve_ waarde der dingen niet uit 't oog +te verliezen. "Wanneer zij Rousseau's jeugd herdenkt, wordt dit verhaal +een gedicht onder hare handen," las ik in _De Ploeg!_[30] Wel waarlijk, +dat staat er, alsof Mevr. Holst uit een of andere oude, bestoven en +droge kroniek--zooals bijv. Shakespeare voor zijn drama's!--de stof had +opgediept en daaromheen, daaruit _haar_ schoonen droom, _haar_ gedicht +had geschapen, terwijl de waarheid is: dat zij wel hier en daar ook +eigen doorvoeling heeft gegeven, maar overigens en grootendeels een van +de schoonste en innigste gedichten der wereld, slechts "van verre +volgend" en het _zeer verzwakkend_, heeft _na_gedicht en dit--een tweede +oorzaak dier verzwakking naast het verschil in genialiteit tusschen haar +en Rousseau--door de compositorische eischen van eigen werk gedwongen, +hevig besnoeid heeft, waardoor dan ook helaas oneindig veel van het in +'t oorspronkelijke poeem aanwezige schoone, bevallige en beteekenisvolle +is verdwenen, zonder dat opmerkelijke, nieuwe, door haar geschapen +aesthetische waarden, [p.137] in dit gedeelte eenige noemenswaardige +vergoeding bieden voor dat gemis. Neen, de groote +_oorspronkelijk_-scheppende kracht straalt dan ook eerst op in het werk, +als zij, bevrijd uit den ban van dat zoet-schoone en vermaarde +jeugdverhaal in de _Confessions_, haar oogst niet meer hoeft te maaien +onder den drukkenden zonnegang van Rousseau's wereldgenie! Dan huivert +door het boek een medelijden met de armen en verdrukten, de hopeloos +verloren geganen in de niet terug te roepen tijden, een medelijden, dat +zijn tranen bedwingt, om fel te kunnen strijden. Dan proeft ge de +verrukking van deze hooge vrouw, zelf eene van het geslacht te zijn, +waarvan Rousseau een van de vorsten was; dan voelt ge haar genot, zich +een met hem in het hooge willen te weten; zijn schildknaap, zijn +verheerlijker, zijn zwaarddrager te zijn. Waar zijn oogenlicht op valt, +dat is geheiligd voor haar, de felle wreekster en verdedigster ook van +Therese Levasseur. Prachtig-innige bladzijden hebben wij dier +verdediging te danken, een stroom van gevoel breekt hier uit dit nobel +hart, die elke ruimte van der woorden bedding vult, en schuimend elke +hindernis verbreekt, tot, eindelijk, vrij weer stroomend, zijn toorn +valt en hij voortkabbelend van de oevers bloemen gaart en zonnevonkjes +vangt op zijn ontschuimde vlakte; een omvlijende beek van liefde nu, een +bloemenwater van geur en licht omwademd, komt hij aangewiegd tot aan de +voeten van dat kleine menschje, ootmoedig aan de voeten dier "trouwe, +lieve vrouw" en vlijt er alles neer, al bloemen voor dat "eenvoudige +plebejerskind," de "veelgesmade, veelgelasterde Therese Levasseur".... +En stroomt dan vonkelend en ruischend weer voorbij.... + +Dan openbaart zich ook haar beeldend en metaphorisch vermogen in zijn +volle kracht. Vermocht ik in het jeugdverhaal slechts eene +werkelijk-beeldende uitdrukking te vinden, die nog klaarblijkelijk een +reminiscentie is[31] en slechts een vergelijking, 'n rhetorische, en nog +wel eene van zeer geringe soort, welke [p.138] geheel uit het kader van +haar werk valt en volstrekt vreemd is aan de hooge sfeer van haar +stijl,[32] later verandert dit alles, ziet zij in dat Parijs, "_dat +koortste van goudkoorts als een delverskamp_," het Parijsche volk +lijden: "ver van de schittering, het genotgezwelg en de verdorvenheid, +laag en onzichtbaar als in een andere wereld, _als in de verborgen +stookruimte van een modern reuzenschip_"; ziet zij: de gedachten zich +uit Rousseau's Onbewustheid losmaken en stijgen "tot 't bewuste, _met +zware wiekslagen, zooals woudduiven opvliegen uit 't diepste van 't +woud_." Merk hoe verrukkelijk deze beelden zijn omdat zij, zoowel wat ik +wensch te noemen: de _hoofdzakelijke_ als _additioneele_ schoonheid aan +goede metaphoren eigen, bezitten, en rhetorisch noch reminiscenties +zijn. Immers de _hoofdzakelijke_ schoonheid van een "beeld," bestaat +daarin, dat het de verborgen eenheidsessentie van twee verschillende of +zelfs schijnbaar tegenstrijdige begrippen, zaken of wezens aantoont. En +hoe duidelijker en overtuigender ons die eenheid wordt aangetoond, hoe +grooter onze verrukking is. Deze heeft dan een tweeledige oorzaak: een +algemeen-menschelijke en een artistieke. De eerste is: dat het +doorvoelen, zij het slechts tot op zekere diepte, van de eenheid van dat +wat men tot dan verschillend of tegenstrijdig heeft geloofd, het hoogste +geluk is, dat een mensch, die op dien naam aanspraak maken mag, gebeuren +kan. Want het hart van zulk een mensch haakt en verlangt naar eenheid, +hij voelt het veroveren van het bewustzijn, dat alles en allen in +diepste wezen een zijn als zijn hoogste levenstaak, en telkens als hij +dus--om 't zoo eens te zeggen:--een stukje van dit bewustzijn heeft +veroverd, voelt hij ook bevrediging en geluk. De tweede is: dat wij de +beweging van het Scheppend Vermogen bewonderen, toen het dit een-zijn +van het verschillende of tegenstrijdige uitbeeldde. Het zal den lezer +uit deze beschouwing duidelijk zijn, dat het dus van het hoogste gewicht +voor die zoo rijk [p.139] genot schenkende eigenschappen van een "beeld" +is, dat het _niet rhetorisch en geen reminiscentie is_. Kent immers de +lezer het reeds van vroeger, of voelt hij in de verwoording, dat het +niet oorspronkelijk is, dan kan, in 't eerste geval, zijn bewustzijn van +de eenheid der dingen nu niet meer daardoor verrijkt worden, en, in +beide gevallen, kan hij daaraan het Scheppend Vermogen in dien auteur +niet bewonderen. Hij weet immers of voelt dat deze zich dit "beeld" +slechts bewust of onbewust herinnerd en 't niet geschapen heeft. Het is +dus juist omdat de hierboven aangehaalde beelden, in tegenstelling met +de ter voorafgaande bladzijden, in de noten, geciteerde, niet rhetorisch +en geen reminiscenties zijn, dat zij mij in hun zoo prachtig aantoonen +der verborgen "eenheidsessentie," dat rijke en tweeledige genot konden +schenken,--een waarheid, die helaas nog niet algemeen door de literaire +critiek wordt aanvaard.--En wat nu de _additioneele_ schoonheid betreft: +deze bestaat in het passen van het "beeld" in de stemmingssfeer van het +geheel, waarvan het een deel is. Dat is natuurlijk gewenscht voor elk +deel van een kunstschepping, maar voor een vergelijking of metaphoor is +het _meer_ gewenscht dan voor welk ander deel ook, omdat als zij de +eenheid van het geheel verbreekt, ze iets doet, wat met _haar innigste +wezen_ in strijd is. Haar wezen is immers: het eenheid-aantoonen, en +nu--verbreekt zij een eenheid! Zij neemt dus dan op de eene wijze en +tegelijkertijd terug wat zij op een andere gaf.--En zie nu eens, in hoe +sterke mate deze beelden van Mevr. Holst ook die additioneele schoonheid +bezitten. De beide eerste, die iets van het _maatschappelijk_ leven +beelden: Parijs en het Parijsche volk, zijn beide aan de +maatschappij-sfeer ontleend: een gouddelverskamp, een stookruimte; het +derde daarentegen, dat de werking der Scheppende Natuurkracht in +Rousseau beeldt, aan het natuurleven. + +En hoe prachtig is ook dit, als onze schrijfster het _Contrat Social_ +bespreekt: "De vlam der vrijheidsliefde stijgt op, vurige tongen sissen, +zij lekken aan de grauwe steenen der woorden, zij slingeren zich +tusschen hen." Even te voren [p.140] zegt zij: "Men voelt den gloed wel, +maar de vlam brandt achter een muur," 't geen ons hier de gelegenheid +biedt te zien, hoe het beeld zich volkomen natuurlijk ontwikkeld heeft +uit het gevoel, waaruit de geheele context werd geboren. + +En dan is het ook, dat zij, zooals ik eens van haar schreef, bij +menigten "subtiele fijnheden in het door-raadselde levensgebeuren en in +de verhouding tusschen de uiterlijke en innerlijke menschen ontdekt." +Wilt ge een voorbeeld van het eerste zoowel als het laatste? Gun u-zelf +dan het genot van haar diepe en meesterlijk neergeschreven inzicht te +leeren kennen in de zedenverdorvenheid van het Parijs der XVIIIde eeuw, +en vergun mij even dit kleine stukje voor u te citeeren: + + Het is op die grens dat elk veel-begeerend hart, voelend hoe de + gave der jeugd het gaat ontvallen, treurt dat het deze niet beter + heeft gebruikt. Wie het heil zocht in de liefde voor schoone + lichamen en in de bevrediging van den hartstocht, voelt de + herinnering wrang in zijn mond en spijt om alles wat hij dit eene + ter wille verzuimde, doet zijn hart samentrekken; hij treurt: hem + is alsof hij de kostbare wateren der jeugd verspilde. Wie andere + sterren volgend als Venus' zilveren ster, uit eerzucht daden deed, + of door liefde voor een stralende Idee gedreven, voor een droom van + menschelijk heil, ook hij voelt spijt en treurt, dat hij wat nu 't + allerzoetste lijkt, minnen en bemind worden, versmaadde; ook hem is + het of hij de kroon des levens heeft gemist. + +Hoe trilt hier toch in de diepte hetzelfde sentiment, dat eens een +Ander, in hongerige oververzadigdheid, zijn smartelijk "IJdelheid der +ijdelheden" als een weeroep over menschheid kreunen deed, zoo, dat zij +het in dertig eeuwen niet vergat....--Maar is dit stukje +fijn-doorvoelde psychologie niet even diep en innig: + + Misschien ligt het geheim van de verhouding der beide mannen, van + Voltaire's hartstochtelijke verguizing en Rousseau's grootmoedige + waardeering, in de omstandigheid dat de vergode grijsaard toch + altoos het onaangenaam gevoel had weg te dringen van "die man is + grooter dan ik, in hem en zijn werk ligt iets diepers en + teederders, dat mij vreemd is"--terwijl Rousseau daarentegen + Voltaire wel zijn roem en invloed benijdde, maar in zijn diepste + wezen een gevoel van artistieke [p.141] meerderheid omdroeg, dat + het hem mogelijk maakte over zijn vijand zacht en billijk te + oordeelen. Een dergelijk gevoel heeft, naar ik meen, ook de + verhouding tusschen Byron en Shelley beheerscht. + +Wie anders dan of een heel groot, "objectief-indringend +menschenschepper, die Mevr. Holst--ik heb het indertijd +aangetoond--_niet_ is, of een wel anders begaafd, maar in zijn sfeer +toch ook heel groot en edel kunstenaar, die zelf in het bewustzijn van +zijn zielsrijkdom zijn tegenstrevers en miskenners kan vergeven, gelijk +deze groote lyrische dichteres er eene is--wie anders dan een dier twee +had dit vermogen te schrijven.... + +Hoe diep heeft zij dan ook alles doorvoeld, wat Rousseau's +persoonlijkheid en de hare _gemeen_ hebben, hoezeer is zij erin +geslaagd, ook _de leiddraad aanvaardend van Rousseau's +zelfbeluisteringen in de Confessions en de Reveries_, een beeld te +scheppen dat _nagenoeg_ harmonieus is in _zichzelven_. Luistert ge +slechts even naar het volgende kleine stukje, dan hoort ge bij beurten: +Henriette Roland Holst, herkennend Rousseau in en beeldend hem uit haar +innerlijkheid, en Rousseau-zelf in de zelfbeluistering en beelding der +_Confessions_: + + Haar volgend (de roepstem der opkomende klassen, v.C.) moest hij + strijden tegen een stuk van zich-zelven, tegen zijn zwakheid, en + somtijds tegen het overstelpend begeeren van zijn hart. + +Hier beeldde Mevr. Holst Rousseau uit zich-zelf: de schrijfster van _De +Vrouw in het Woud_, voor zij "de Vrouw in het Woud" werd, maar reeds +alles in zich had, dat 't haar zou doen worden. En ziehier voornamelijk +weergave van de zelfbeluistering in de Confessions en de Reveries: + + Hij moest strijden tegen zijn gemakzucht, zijn schuchterheid, zijn + liefde voor de zachte glooiingen des levens, tegen zijn + contemplatieve neigingen, zijn droomerigheid, zijn afkeer van + stelselmatig denken. Hij overwon dit alles. Hij, de tuchtelooze, + legde zich de tucht op van onverpoosde inspanning, van omwerken en + nog eens omwerken en nog eens wat hij schreef, tot de meest klare + en doordachte uitdrukking van gevoel en gedachte die hij kon + vinden, bereikt was; hij de bandelooze, [p.142] lag zijn liefste + genieting, het drijven op droomen, aan band. . + +Zooals het volgende weer zuiver datgene is wat beiden gemeen hebben: + + Hij was dikwijls zwak in willen, maar hij was sterk als een reus in + alles wat zijn werk betrof. Twee krachten waren in hem die zijn + zwakheid overwonnen: de gloed van geestdrift voor zijn + idealen,--met een anderen naam: de liefde tot de menschheid,--en + het artistiek geweten, de nauwgezetheid van den kunstenaar. + +Het schoonste en duidelijkste voorbeeld echter van dit +Rousseau-hervinden in zichzelf, heeft Mevr. Holst wel gegeven in dit +stukje, dat ik hoe bevreesd ook mij te zeer aan citeeren te bezondigen, +den lezer niet mag onthouden: + + Gelijk den droomers en dichters van dezen tijd soms plotseling, uit + de opeenhooping van vele indrukken, door de jaren vergaard, het + Gezicht opengaat op het wezen der klassenmaatschappij en zij de + afschuwelijkheid van de uitbuiting en de ellende van druk en + slaafschheid beseffen; gelijk dan in hen opgloeit haat tegen de + verdrukkers en liefde voor de verdrukten, dat zij beven van hitte + en kou, liefde en haat in eenen,--zoo was hij. En gelijk voor die + dichters en droomers dan het lichtverschiet openwaait van een ander + leven dan van willekeur der grooten en verdrukking der kleinen en + strijd van allen tegen allen, een leven van vrede en broederlijke + liefde en zachte aanhankelijkheid; en zij de armen uitstrekken + daarheen en 't heerlijk visioen aanroepen, dat 't blijve, sidderend + van verlangen--zoo deed hij. + +Evenmin zou ik echter de schoonheid van dit werk voldoende recht hebben +gedaan, indien ik verzuimde u opmerkzaam te maken op het prachtig +begrijpen, doorvoelen en uitbeelden van sommige invloeden, die het +Scheppend Vermogen op de lagere persoonlijkheid van Rousseau gehad +heeft. Ziehier, een kort stukje: + + Had 't werken der verbeelding zijn menschelijk liefdesbegeeren + slechts schijnbaar gestild, in waarheid opgezweept? En moest hij + daardoor noodlottig in liefde ontbranden voor de eerste de beste + bekoorlijke vrouw, die 't lot naar zijn kluis voerde? Of was 't + anders; leefde, voor hem zelf onbewust, in zijn binnenste op dat + oogenblik de behoefte van den kunstenaar, door 't lichamelijk + ervaren der liefde-begeerte en verrukking [p.143] en liefde-smart + die hij uitbeeldde zijn verbeeldingen op te voeren tot de hoogste + intensiteit? Of kwam wellicht de eene drang bij de andere? + +En dan met nog heller intuitief doorvoelen van de verhouding van +Scheppend Vermogen tot de lagere persoonlijkheid: + + Zwaar was dat afscheid der jeugd, sloopend voor zijn lichaam en + zijn zenuwstelsel. Toen zonk de vlam in een, in hem bleef niets dan + wat asch van herinnering. + + Maar _buiten hem groeide_,[33] schepsel van vuur en tranen, het + wonderbare boek, geschreven in een taal vol teederheid en gloed als + 't zingen van de gaal is in milde lentenachten: de "Nouvelle + Heloise." In de vlammen van dat boek zou de ziel der vrouw van dien + tijd zich reinigen, in zijn wateren onderduiken om wedergeboren te + worden: dichter's smart maakt duizenden blij van bevende zaligheid. + +Hoe zuiver en diep-gegrift is met een trek in die paar door mij +gecursiveerde woorden, het werken der Onbewustheid aangegeven. Hoe wordt +door dat eene beeld van de gaal den lezer fel de psychische oorzaak der +Nouvelle Heloise duidelijk: zooals de gaal zingt uit liefdesdrang zoo +schreef Rousseau dit boek. Maar bijzonder dankbaar ben ik der +schrijfster voor die erkenning, dat "dichter's smart duizenden blij +maakt van bevende zaligheid." Want deze uitspraak wint nog aan +beteekenis, wanneer zij bijv. lyrische poezie betreft, waarin een +dichter zijn smart-zelf heeft afgebeeld. En dus blijkt Mevr. Holst +_hier_ wel duidelijk en diep te doorvoelen, dat de _kunstuitbeelding_ +van een sentiment zelfs precies het _tegenovergestelde_ sentiment in den +beschouwer der uitbeelding kan wakker roepen, en _anders_ dan het in 't +leven _buiten de kunst_ gebeurt; daar zou smart wel aanleiding tot genot +kunnen geven, maar tot _wreedheidsgenot_, hier wekt het iets goddelijks +in den genietenden mensch: een blijdschap van "_bevende zaligheid_"! A +bon entendeur demi-mot suffit. En overigens--de literaire criticus mag +zich toch wel even zoover vergeten, dat hij hier naar het werk van zijn +tweelingbroer _verwijst_--zie het eerste hoofdstuk [p.144] dezer studie: +daar staan de heele woorden! Maar zoo gij meent, dat hij dit zelfs niet +had mogen doen--welnu: het is een goed gebruik iemand dergelijke +kleinigheden bij het afscheid-nemen te vergeven, en de +literaire-criticus-in-deze-studie neemt hier afscheid. Eerlijk gezegd: +ik meen te weten, dat hij daar blij om is. En geen wonder: gewend altijd +zelfstandig te werken, ziet hij hier zijn arbeid als een bijkomstig +onderdeel van een andersoortig geheel beschouwd, werkte hij hier onder +toezicht en onder zekeren druk. Zoo ben ik er, bijvoorbeeld, zeker van, +dat het niet zijn meening weergaf, toen ik zei, dat niet _hij_ hier den +schadelijken socialistisch-aesthetischen invloed kon aantoonen en +bestrijden, omdat het geval, waarin hij dat had kunnen doen, nml.: dat +door dien invloed "subjectieve waarheid en werk elkaar niet dekken," +hier niet aanwezig was. Hij meende dat wel degelijk hier en daar te +kunnen aantoonen. Hij geloofde zeker, dat de zeer tendentieuse lagere +persoonlijkheid der schrijfster op eenige plaatsen, onwillens +natuurlijk, de uiting der subjectieve waarheid door het Hooger +Bewustzijn verminkt had. En hij geloofde al evenzeer demonstreerbaar, +dat er subjectieve waarheid in het werk was, die het niet verder dan het +_lager_ bewustzijn heeft gebracht, ondoorlichte subjectieve waarheid +dus, en van een soort, die niet kon doorlicht, verpuurd, vernoodwendigd +worden door het lyrisch scheppend vermogen, terwijl de waarlijk epische +kracht, daartoe benoodigd, niet of in niet voldoende mate in deze +schrijfster aanwezig is. En als ik hem zei dat wat haar ontbrak toch kon +aangevuld worden door de zelfbeluistering, de biecht van Rousseau, dan +fluisterde hij ironisch: "Ook door zijn zelfbedrog, ook door zijn pose?" +En ik glimlachte, maar wat zijne eerste bewering betreft leken mij zijn +bewijzen niet afdoende, en wat het in de tweede genoemde aangaat, +daarvan zijn noodwendigerwijze, gelijk later zal worden aangetoond, de +gevolgen in dit werk zoo nietig, vergeleken bij die van den +marxistisch-aesthetischen invloed, dat het geenerlei nut heeft hen te +bespreken. En zoo legde ik hem het zwijgen op, een weinig onrechtvaardig +[p.145] wellicht, gelijk geen enkel machthebber, die voor de juiste +verhoudingen in een groot geheel verantwoordelijk is, altijd jegens den +bewerker van een onderdeel kan vermijden te zijn. Maar daarom: wees gij +lezer arbiter tusschen hem en mij! Gij zult in het volgend hoofdstuk +ruimschoots stof tot vorming van uw oordeel vinden. + + +NOTEN: + +[30] "Een studie over Rousseau" door Dirk Coster, _De Ploeg_ Febr. 1913. + +[31] "Hij eenvoudige burgerknaap, _zoo gesprongen uit het zwarte hol van +zijn leertijd_." Zie Shelley's prachtig: "Then from the caverns of my +dreary youth I sprang" etc. + +[32] "Een goede fee had aan zijn wieg gestaan.... Het was de +fee: verbeelding." Kan het flauwer, onpersoonlijker en slapper? + +[33] Cursiveering van mij. + + + * * * * * + + +HET HISTORISCH-MATERIALISME IN DE LITERAIRE CRITIEK [p.146] + + +III. + + +Mevr. Holst's Rousseau. +(Beschouwing der critische en psychologisch-biographische opvattingen.) + + +Geen mijner lezers, die mij tot hiertoe gevolgd zijn en mijne leidende +aesthetische gedachte nu kennen, zal het verwonderen, dat ik het niet +eens kan zijn met hen, die zeggen, "dat wij uit eerbied voor den grooten +geest den mensch moeten vergeten." Mij immers, wien de scheppende +natuurkracht, die de aarden uit den chaos en de wezens uit de aarden +omhoog drijft, de zelfde is, die de kunstwerken en de voortbrengselen +van het hooge denken uit gene kleine werelden, die wij menschen zijn, +doet geboren worden--mij lijkt die bewering even onjuist, als wanneer +mij iemand zou zeggen, dat ik uit eerbied voor de natuur, de aard en +gesteldheid van een kwalijk-riekend moeras niet zou mogen onderzoeken, +dat zij zelf nochtans voortbracht en waarin zij zelf een rijke flora en +fauna leven doet. Deze eerbied, zij hier entre parenthese gezegd, +schijnt mij dan ook bedenkelijk veel op een beleedigen te gelijken. Het +is dan wel, of wij arme, kleine menschjes ons verbeelden, sommige daden +en voortbrengselen der natuur "met den mantel der liefde te moeten +bedekken"! De lezer ziet dus duidelijk, dat in iemand van _mijne_ +overtuiging die eerbied volstrekt geen eerbied, maar een belachelijke en +verdwaasde hoogmoed [p.147] zou zijn. Maar overigens is er nog een +andere reden, waarom _ik_ dat argument verwerpen moet. En ik kan +slechts ernstig hopen, dat het bekend maken dier reden geen aanleiding tot +misverstand tusschen den lezer en mij zal te weeg brengen. Uiten moet ik +haar. _Ik ken den eerbied niet en evenmin de keerzijde van dat begrip: +de moraliseerende geringschatting of verachting_. + +Ik ken _slechts de liefde en den instinctmatigen afkeer._ Eerbied +beteekent immer een min of meer op een afstand blijven--een +_eerbiedigen_ afstand, zegt het spraakgebruik!--van, en een +niet-indringen in het geeerbiedigde. Liefde beteekent: een naderen tot +en een indringen in het geliefde. Waarom zouden wij op een afstand +blijven van datgene, dat de Natuur ons toestond te naderen, toen zij ons +de vermogens daartoe verleende? Zouden wij het beter willen weten dan +Zij? Laat ons gerust zijn, waarvoor wij "eerbied" moeten hebben, dat +_kunnen_ wij niet naderen, want Zij heeft den weg daarheen voor onze +voeten opengebroken, toen Zij ons de vermogens onthield, gelijk Zij over +andere wegen, die naar het lage leiden, waarvoor wij nog te onrijp en te +zwak zijn om er het hooge in te herkennen, de versperring van onzen +_afkeer_ sloeg. + +Eerbied, zeg ik u, is iets overtolligs; liefde, indringende liefde +vraagt de wereld van ons. Eerbied is ook een slechte begeleider der +waarheid. Uitteraard heeft hij dikwijls geen andere keus dan zelfmoord +of het vermoorden der waarheid. Hij is als die reiziger in de woestijn, +die zijn metgezel doodde omdat er voor beiden niet genoeg water meer +was. Niet alzoo de liefde: zij is als dat vlugvoetige, zachtoogige, +trouwe wezen, snel doorijlend elke woestijn: ook haar kan geen enkele +deren; levend van de zuivere lafenis in eigen lijf bewaard, voert zij, +niets vragend, alles dragend, den mensch naar het Doel. + + * * * * * + +Men verwachte dus van mij, nu ik ter toetsing van Mevr. Holst's +meeningen omtrent Rousseau en Therese Le Vasseur, veel, in dit +hoofdstuk, van die beiden zal moeten spreken, [p.148] geen op een +afstand blijvenden eerbied, maar liefde tot hun menschelijkheid, liefde +tot de waarheid. Want daar ik er op zal moeten wijzen, dat zoowel in +haar critische als psychologisch-biographische beschouwingen vele het +essentieele rakende dwalingen--voornamelijk onder den +historisch-materialistisch-aesthetischen invloed--binnengeslopen zijn, +voel ik het als een plicht en deel van mijn taak, wat ik als de waarheid +voel en vaak objectief zal kunnen aantoonen die te zijn, vreesloos +daartegenover te stellen. + +"C'est le pardon a cause de la gloire." O, het is schoon gezegd, de +wereld applaudisseert. Maar beter deed die wereld met te begrijpen, dat +wij, zelf geringen, nu eenmaal niets te vergeven, niet te vonnissen, +maar alleen _alles_, voor zoover we dat dan kunnen, te onderzoeken, te +doorvoelen en te begrijpen hebben.-- + +Wenden we ons nu allereerst tot Mevr. Holst's meer _critische_ +beschouwingen: + + Dat de gevoelens en voorstellingen waarin zij (de Fransche + revolutionnairen, v.C.) leefden, uitgingen boven den inhoud van hun + leven, van hun werkelijken strijd, dat de schijn, de vorm, + heroischer was dan het wezen van dien strijd, openbaart zich in de + uitingen der revolutionnaire periode. In haar gezwollen taal, haar + somtijds als valsch aandoend pathos, haar smakelooze liefde voor + het theatrale; en ook in haar overdreven, huilerige gevoeligheid, + die niet anders is dan de keerzij der geforceerd-heroische spanning + van het gevoel. + + Dit noodlot der revolutionnairen van 1789--92, was ook het noodlot + van Rousseau en andere burgerlijke dichters, wier inspiratie, als + bijv. bij Byron en Schiller, gelijk de zijne ontsprong uit hun + liefde voor de burgerlijke vrijheidsidealen, en wier werken den + strijd der bourgeoisie tegen de absolutistisch-feudale orde vierden + en verheerlijkten. Ook zij vervallen soms _in hol pathos, + opgeschroefde gezwollenheid, soms in weee laffe sentimentaliteit._ + Hun _gevoel was oprecht_, evenals dat der revolutionnairen, _hun + geestdrift was echt, zij geloofden van ganscher harte aan de + idealen die zij verheerlijkten, maar die idealen waren innerlijk + onwaar en voos_.... + + En Rousseau was een uiterst gevoelig kunstenaar, een van de + gevoeligste misschien, die ooit heeft geleefd. Zoodoende zoog hij + de schoone krachten, het revolutionnair idealisme en de huiselijke + innigheid der burgerlijke klassen binnen, maar [p.149] _ook de + valsche elementen, het onwaarachtig bestanddeel in hun gevoel_. Ook + deze gingen over in zijn klankgehalte en in zijn stijl. _Deze zijn + schuld_ aan het theatrale, gezwollene, geforceerde, dat zijn werken + ontsiert daar waar hij de moreele en sociale idealen der + burgerlijke klassen in beeld brengt, _nooit_, wanneer hij het zijn + persoonlijke ervaring doet.[34] + +Om te beginnen: het is niet juist, dat wanneer Rousseau zijn +persoonlijke ervaring in beeld brengt, het holle pathos, de +opgeschroefde gezwollenheid afwezig zouden zijn. Integendeel, ik beweer: +in het autobiographisch werk zijn ze er pas goed, in gezelschap nog wel +van hun valsch opgedirkte en geblankette zuster: de _pose_. Gij, die de +schoone paden der _Confessions_ gegaan zijt, hoevele malen hebt ge er +dit ongure, kermisachtige drietal, in den kleurigen opschik hunner +klatergouden todden, niet ontmoet? Maar behoef ik dat wel te vragen, +sterker: zij openden u het hek van den tuin! + + Je me suis montre tel que je fus; meprisable et vil quand je l'ai + ete; bon, genereux, sublime, quand je l'ai ete: j'ai devoile mon + interieur tel que tu l'as vu toi-meme, Etre eternel. Rassemble + autour de moi l'innombrable foule de mes semblables; qu'ils + ecoutent mes confessions, qu'ils gemissent de mes indignites, + qu'ils rougissent de mes miseres. Que chacun d'eux decouvre a son + tour son coeur au pied de ton trone avec la meme sincerite, et puis + qu'un seul te dise s'il l'ose: _Je fus meilleur que cet + homme-la._[35] + +Deze toon, die toon van: "a tout prendre: je suis le meilleur des +hommes," die telkens en telkens weer ons in de ooren klinken, het heele +werk door, is niet die van de eerlijke zelfverheerlijking maar die van +de in "_valsch pathos_" zich uitende "_geforceerde spanning van het +gevoel_" van het zelfbedrog. En spreekt hij over het te-vondeling-leggen +zijner kinderen, dan, zooals wij later zullen zien, klinken zijn +redeneeringen als leeg vaatwerk met barsten, dan wordt 't alles bombast, +dan dringen in al zijn uitingen "smakelooze liefde voor het theatrale" +en "overdreven huilerige gevoeligheid." En daar heeft hij het toch wel +over zijn "persoonlijke [p.150] ervaringen," zou ik zeggen! Mevr. Holst +schijnt wel eens op weg te zijn geweest, om in deze de waarheid te zien. +Blz. 203 zegt zij: + + Het (zelfonderzoek, v.C.) was voor hem _de weg tot zijn apologie en + zijn apotheose, tot zelfbehagen, zelfvereering en zelfvergoding_. + +En blz. 204: + + In de "Nouvelle Heloise, het werk waarin hij zich het vrijst heeft + laten gaan--_veel vrijer dan in de "Confessions,"_ waar _de + achtergedachten van zelf-apologie en zelf-apotheose den stroom der + herinnering in een bepaalde bedding stuurden_.... + +Indien iemand zooveel psychologisch en hooger-critisch inzicht toont te +hebben, dat hij in een werk de neiging tot, en het feit van +zelfvergoding, etc., benevens en vooral de "_achtergedachten_ van +zelf-apotheose" aanvoelt, hoe is het dan mogelijk, is men geneigd te +vragen, dat hij de nog meer aan de oppervlakte liggende _pose_, het +_valsch pathos_ en al de _opgeschroefd-geuite_ verzekeringen van eigen +voortreffelijkheid niet aanvoelt?! Of hoe is 't dan bestaanbaar, dat een +dergelijke inzichtsvolle niet inzie, dat de neiging tot zelf-apotheose +al die eigenaardigheden ten gevolge _moet_ hebben? Hoe is 't mogelijk, +dat iemand, die ter eenre plaats schrijft, dat: + + Zijn weeke en toch moeizame natuur behoefde, om stroomend te + worden, de liefde; zonder haar adem bleef de kracht in zijn + binnenste bevrozen, alles kil en doodsch. De liefde voor vrouwen + gelijk hij die meermalen gevoelde.... Slechts eenmaal in zijn leven + schreef hij, gedragen alleen door het andere beginsel in hem: het + moreele, de hartstocht voor deugd, voor gelijkheid en vrijheid. + _Wat hij toen schreef werd hol en rhetorisch, van een gloed die + niet verwarmde_.[36] + +en dus de "ontsiering zijner stijl" wijt aan een hem eigen psychisch +element, die op een andere plaats verklaart uit "de valsche elementen, +het onwaarachtig bestanddeel" in het gevoel der burgerlijke klassen? Wat +heeft hier haar blik beneveld, dat zij zich zulk een +aantoonbaar-onjuiste subjectieve [p.151] waarheid vormde?[37] Wel lezer, +sla een blik in mijn citaten op de vorige bladzijden en ge weet het: de +idealen der burgerlijke klassen waren voos, de daardoor ontstane valsche +elementen in hun gevoel zoog hij in, en die zijn schuld aan het +theatrale, het valsch pathos en de opgeschroefde gezwollenheid.... Is +dit niet het _historisch-materialisme_ pur sang? Vandaar, dat zij al die +leelijke eigenschappen, tegen alle helder als de dag blijkende +feitelijkheid in, alleen in zijn _maatschappij_-beeldingen en _niet_ in +zijn _autobiographische_ geschriften zag. _Haar perceptievermogen zat +ingesponnen in de theorieen harer socialistische aesthetiek_! + +Maar welk een in-zich-zelf-onjuiste bewering deden haar het +historisch-materialisme eenerzijds en de eerbied voor Byron, Schiller, +en Rousseau vooral, anderzijds neerschrijven, toen zij ter nadere +verklaring van wat naar hare meening, het pathos enz. in hun stijl +veroorzaakte, dit zinnetje er aan toevoegde, dat ik gemakshalve hier nog +eens citeeren zal: + + Hun _gevoel was oprecht_, evenals dat der revolutionnairen, _hun + geestdrift was echt, zij geloofden van ganscher harte aan de + idealen die zij verheerlijkten_, maar _die idealen waren innerlijk + onwaar en voos_.... + +Vluchtte eerst het onafhankelijk critisch inzicht, hier vlood de logica: +indien "hun gevoel oprecht was," indien "zij van ganscher harte in de +waarheid hunner idealen geloofden," dan kon dier innerlijke voosheid +_hun niets_ doen. _Die bestond dan eenvoudig niet voor hen_. Iemand kan +slechts uiten wat op eenigerlei wijze in hem is. Een ideaal is echter +nooit in een mensch, maar zijn zien daarvan, zijn voelen daarvoor. Het +echte of onechte van het ideaal kan dus niet in zijn uiting leven. Dat +kan alleen [p.152] het echte of onechte van zijn gevoel ervoor. Of Mevr. +Holst had moeten zeggen: Zij voelden hun idealen als echt, zij geloofden +vast erin, maar hun genie was niet groot genoeg om ze te +ver-beelden--maar dan had de historisch-materialiste geen gelegenheid +gehad om de tekortkomingen hunner schrifturen uit de "voosheid" der +idealen van de burgerlijke klassen te verklaren!--of zij had moeten +zeggen: zij voelden de voosheid van hun idealen wel, maar zij bedrogen +zich-zelf, doch daarvan weerhield haar natuurlijk behalve haar diepe +gevoel voor die Grooten, ook dat van de tastbare onjuistheid eener +dergelijke bewering. Over deze stellingen ware echter verder te +redeneeren geweest, over de eerste vooral, zooals daar dadelijk blijken +zal. Maar nu eerst iets anders, dat wellicht in staat is, Mevr. Holst +zelf van het onjuiste harer zienswijze te overtuigen: is zij bereid te +aanvaarden wat wij, naar mij dunkt, niet onberechtigd zijn als de +consequentie harer stelling te beschouwen? Heijermans is een groot +menschenschepper, en zijn _Raphael_--in _Ghetto_--ver-beeldt te midden +van een klein- en plat-burgerlijke omgeving het socialistisch _ideaal_, +maar desalniettemin is, zoo zeker als twee maal twee vier is, zijn +Raphael een bonk hol pathos, een bonk opgeschroefde gezwollenheid. +Moeten wij dit dus, _in aanmerking nemend de voortreffelijkheid zijner +overige productie_, zijner _werkelijkheids_beeldingen, wijten aan de +voosheid van het socialistisch ideaal? + +Querido is een groot menschenschepper en zijn _Heins_--in +_Levensgang_--is een schepping, geinspireerd door het proletarisch +ideaal, maar desalniettemin leeft Heins op geen stukken na met de +levenswaarheid van bijv. den ordinair-burgerlijken Bresser. Moeten wij +dit dus wijten, gezien alweer de voortreffelijkheid der andere +beeldingen, aan de voosheid van het proletarisch ideaal? Wat kan Mevr. +Holst hierop antwoorden? Ik vrees, niet veel anders dan dat ik, mijne +gevolgtrekkingen makend, haar stelling heb omgekeerd, hetgeen echter, +de zooeven genoemde voortreffelijkheid immers in aanmerking genomen, +van geen werkelijk belang is. + +[p.153] Maar niettemin kan ons, om het ware antwoord te vinden, een +uiting onzer schrijfster uitmuntenden dienst bewijzen. Over Rousseau, +Byron en Schiller sprekend zegt zij dit, in een noot: + + Alleen Shelley is onder de burgerlijke dichters die de + vrijheids-idealen verheerlijkten, geheel vrij van valsch gevoel. + +Ongetwijfeld mag men Mevr. Holst hier vragen, hoe dat komt, dat Shelley +wel vrij van valsch gevoel is en de anderen niet. Hoe ook de Engelsche +bourgeoisie van Shelley's tijd moge verschild hebben van de Fransche van +1789, de voosheid, die immers veroorzaakt werd volgens Mevr. Holst, door +hetgeen de lezer hieronder vindt aangehaald,[38] kan dan ook niet aan +hare idealen ontbroken hebben en die moeten dan dus ook hun nadeeligen +invloed op Shelley's geschriften hebben uitgeoefend! Waarom deden zij +dat niet? Hield _hij_ er misschien een apart-burgerlijk-ideaaltje- +voor-eigen-gebruik op na? Wacht maar niet op het antwoord, lezer. Mevr. +Holst geeft hier geen antwoord op! Wij echter, wien een historisch- +materialistische aesthetica niet hare dorre hand op den mond +leggen, allicht wel: de kunstenaar die een werkelijkheid beeldt in +kunst, doet als 't ware een fata morgana spiegelen boven en naar het +beeld eener stad; de kunstenaar, die een ideaal beelden wil in kunst, +wil een stad bouwen onder en naar een fata morgana. Het eerste kunnen +_alle_ kunstenaars, genieen en talenten, groote en kleine; zij maken dan +kunst, groote of kleine, naar hun aanleg. Het laatste kan maar een +wellicht in duizend jaren, een begenadigde onder geslachten en +geslachten van kunstenaars, een vorst onder zijn broeders, een profeet +onder de waar-zeggers! En als de laatsten dat voor hen onmogelijke toch +beproeven, dan vernevelt de ideeele fata morgana voor hun oogen, en zij +zien niet meer, zij zien niet meer, maar maken zich diets dat zij nog +zien, [p.154] en hun bouwsel wordt een verwarde doolhof; hun gevoel +wordt valsch gevoel, hun uiting valsche pathos en opgeschroefde +gezwollenheid. Zeker ligt het dus niet aan de "voosheid" van hun ideaal, +maar ook evenmin kan hen de oprechtheid van hun gevoel ervoor redden; +het hangt er alleen van af--och, het is zoo eenvoudig, zoo zonder +diepzinnigheid--_of zij een Shelley zijn al dan niet_. En nu zal het u +ook duidelijk zijn, waarom niet alleen in de beelding van het burgerlijk +ideaal maar ook wel degelijk in de zelf-beelding der _Confessions_, +zooveel pathos en gezwollenheid zit. Niet alleen, dat, zooals wij reeds +hebben gezegd, "achtergedachten van zelf-apotheose" in een schrijver +_altijd_ zijn stijl onzuiver _moeten_ maken, maar er was ook nog een +andere oorzaak daarvan, een zelfde in de _Confessions_ als in de +beeldingen van het burgerlijk ideaal: de unique, de alleredelste, de +le-meilleur-des-hommes-persoonlijkheid van Rousseau--de _lagere_ +persoonlijkheid wel te verstaan!--_bestond niet._ De "schrijver der +_Confessions_ moest hier dus wel geen stad maar een--_Rousseau +scheppen_, onder en naar een luchtspiegeling, met natuurlijk hetzelfde +gevolg, hier als daar! Och, als dat waar zou zijn: dat de voosheid van +een ideaal de werken der daardoor geinspireerden nadeelig beinvloedt! +Zou er dan wel een werk bestaan, dat daarvan vrijgebleven is? Want zijn +_alle_ idealen niet voos in dien zin, dat zij in hun verwezenlijking, +precies als het burgerlijk ideaal der groote Fransche revolutionnairen, +niet geven wat zij beloofden en integendeel weer op hun beurt +veroorzaken nieuwen strijd en nieuwe smart, maar ook nieuwe bevrediging +en vreugde en nieuwe--idealen! + +Wij hebben dus nu als oorzaak van Mevr. Holst's onjuiste critische +verklaringen het feit gevonden, dat zij, door verreweg te veel gewicht +aan den invloed der maatschappijverhoudingen te hechten, geheel of +gedeeltelijk de psychische oorzaak der door haar te beoordeelen +verschijnselen uit het oog verliest. _Welnu, dit is een euvel +onafscheidelijk aan de gewoonte van het historisch-materialistisch +denken verbonden_ [p.155] _en voortvloeiend uit zijn aard_. Onderzoeken +wij nu haar psychologisch-biographische inzichten omtrent Rousseau. En +dan valt onmiddellijk op, dat: + +1 deg.. hare ontledingen volmaakt gaaf zijn, zoolang zij _niets +minderwaardigs in hem_ te boekstaven hebben; + +2 deg.. dat zij echter _een sterk verfraaiende tendenz krijgen_, zoodra dat +wel zoo is; + +3 deg.. dat wanneer zij, schijnbaar met deze bewering in strijd, ook in het +laatstgenoemde geval zuiver zijn, dit veroorzaakt wordt doordat _de +betreffende biecht in de Confessions zoo ondubbelzinnig is, dat alleen +oneerlijkheid de oogen er voor zou kunnen sluiten_. Het bewijs van de +juistheid mijner eerste bewering zal de lezer mij wel willen schenken. +Ik, de _bestrijder_ van Mevr. Holst's analysen en der oorzaak van wat ik +noem hun ondeugdelijkheid, heb er immers geen noemenswaardig belang bij +te beweren, dat hare analysen onder zekere omstandigheden _wel_ zuiver +zijn! Wat de beide laatste betreft, zij mij echter alvorens ik verder +ga, het leveren van bewijs en het geven van voorbeelden toegestaan. Dus +ad 2: + + Zijn aard was niet uit een stuk gesmeed, maar tweeslachtig: trotsch + zoowel als teeder zijn hart, zijn gemoed vrouwelijk en ontembaar, + zijn neiging aldoor dobberend tusschen zwakheid en moed, deugd en + meegesleept worden. Zoo lag hij levenslang in strijd met + zich-zelven en moest zoowel het genot als wijsheid derven.[39] + +Men kan hier het _streven_ naar objectiviteit zeer zeker waardeeren, +maar, als men dit gedaan heeft, zich ook verplicht voelen op te merken +dat van dat "dobberen tusschen deugd en meegesleept worden," als gevolg +van een neiging en kracht in de lagere persoonlijkheid, niet veel te +bespeuren valt: waar de verzoeking was, daar werd hij ook meegesleept, +tenzij niet de deugd maar egoistische ijdelheids- of utiliteitsredenen, +of overwegingen voortvloeiend uit zijn latere waanvoorstellingen hem de +overwinning op de verzoeking deden behalen. Men denke aan de walgelijke +scene tusschen "la [p.156] papesse Jeanne," Grimm, Diderot en hem-zelf +als gasten van baron Klupffel, maar vooral aan het naar de +_Enfants-Trouves_ brengen zijner _twee eerste kinderen_, zonder dat hij +_een oogenblik "dobberde"_ tusschen wel en niet doen, zonder dat iets in +hem zich daartegen verzette, _meegesleept_ als hij was--_dit alles naar +zijn eigen getuigenis_--door de opvattingen en gesprekken zijner +tafelgenooten elken dag. Als Mevr. Holst dan ook vervolgt: + + In zijn jeugd liet hij zich geheel drijven op aandoeningen en + indrukken en wat omstandigheden en omgeving van hem maakten, dat + was hij.[40] + +en dus de scheidingslijn tusschen het tijdperk van meegesleept-worden en +dat van 't "dobberen tusschen" laat samenvallen met die tusschen jeugd +en mannelijken leeftijd, dan weerspreken de zooeven genoemde feiten +haar--hij was toen respectievelijk _37 en 38 jaar_--. Neen, de +scheidingslijn tusschen de twee eerstgenoemde tijdperken blijkt +duidelijk te trekken precies ten tijde, dat zijn _genie zich openbaart._ +Dit feit te zien--waarmee ons trouwens Rousseau-zelf, gelijk men zoo +dadelijk zal ontwaren, heeft bekend gemaakt--is van het hoogste gewicht +voor de kennis zijner lagere persoonlijkheid, gelijk het ook boekdeelen +spreekt _voor_ mijne bewering, dat het Scheppend Vermogen ook als een +_heerscher, leeraar en opheffer_ in de lagere persoonlijkheid werkt! +Waarom dit feit van zoo hoog gewicht is, laat mij het verklaren, na zijn +bestaan-zelf te hebben bewezen: (Het _Discours_, waarvan Rousseau in het +nu volgend citaat spreekt is _ook volgens Mevr. Holst_ het _eerste_ werk +van zijn eigenlijk Genie.) + + L'annee suivante, 1750, comme je ne songeois plus a mon Discours, + j'appris, qu'il avoit remporte le prix a Dyon. _Cette nouvelle + reveilla toutes les idees qui me l'avoient dicte, les anima d'une + nouvelle force_....[41] + +En daarna: + + Tandis que je philosophois sur les devoirs de l'homme, un [p.157] + evenement vint me faire mieux reflechir sur les miens. Therese + devint grosse pour la troisieme fois. Trop sincere avec moi, _trop + fier en dedans pour vouloir dementir mes principes par mes + oeuvres_, je me mis _a examiner la destination de mes enfants_.[42] + +Men weet dat hier het "dobberen tusschen" niet eindigde in een omslaan +naar de zijde van het goede; het scherpte alleen maar zijn verstand in +het vinden van plausible uitvluchten, zooals wij later zullen zien, +maar, waar het thans op aankomt: Zie nu eens den weg, waarlangs hij +ertoe kwam, te gaan _nadenken ten minste_ over het lot zijner drie +laatste kinderen: Als een profetisch gezicht, een onverwachte, helle +openstraling van het genie, komt de visie van zijn Discours op den weg +naar Vincennes over hem--hij zelf heeft ons dat treffelijk +verhaald[43]--en de herinnering aan de scheppende gedachten, die toen +uit het "onbewuste" op hem neerdaalden, die is het, welke nu zijn lagere +persoonlijkheid schaamtevol tot zich-zelf inkeeren doet. Hij is zich +trouwens daarvan wel bewust geweest, evenals van het feit, dat er in +zijn lagere persoonlijkheid qualitatief-potentieel niets veranderd was: + + D'ailleurs _les principes eleves_ que je m'etais faits _devoient me + rendre desormais bien superieur a de telles bassesses_, et il est + certain que depuis lors je l'ai d'ordinaire ete: _mais c'est moins + pour avoir appris a vaincre mes tentations que pour en avoir coupe + la racine_--d.w.z.: zichzelf _de gelegenheid, om meegesleept_ te + worden, te hebben _benomen_; zie maar verder:--et j'aurois + grand'peur de voler comme dans mon enfance si j'etois sujet aux memes + desirs. _J'eus la preuve de cela chez M. de Mably_.[44] + +En zoo is het ook met de andere neigingen zijner lagere persoonlijkheid +gebleven. Men kan het reageeren van deze op den invloed van het +Scheppend Vermogen aldus kenschetsen: _Zijn lagere persoonlijkheid +schaamde zich voortdurend voor het op haar neerblikkend gelaat van zijn +verheven genie_. Al ontstond deze schaamte niet uit louter zijn eigen +innerlijkheid rakende overwegingen, maar voor een groot [p.158] deel ook +uit bepeinzing van wat de menschen wel zeggen zouden van iemand die zoo +leeraarde en zus deed.--En wat is nu de beteekenis van dit thans door +mij en ongetwijfeld ook door de lezers, die al het voorafgaande goed in +zich opgenomen hebben, bewezen geachte feit? Geen andere dunkt mij, dan +dat de klaarblijkelijke meening van Mevr. Holst als zou er in den loop +der jaren een qualitatief-potentieele ontwikkeling ten goede in +Rousseau's lagere persoonlijkheid hebben plaats gegrepen, door _de +feiten_ en de door _hem-zelf bekend gemaakte_ overwegingen gelogenstraft +wordt, en dat er slechts een _zich aanpassen_ in daden, strevingen en +woorden--de beide laatste vooral!--van de lagere aan de Hoogere valt te +constateeren, zonder dat er in de _neigingen_ dus iets veranderde, +waaruit weer blijkt, dat sommige dier neigingen geen "reminiscenties uit +zijn lakeientijd" waren, zooals Mevr. Holst meent, maar saamgegroeid +met, inhaerent aan zijn geheele wezenscomplex. + +Thans ad 3: + + Nu kwam hij in een omgeving, die _al de lagere aandriften en + neigingen in hem naar boven haalde_ en al het zachte en edele + verschrompelen deed. Zijn meester was ruw, lichtzinnig en + hardvochtig, hij sloeg het kind, gaf het niet genoeg te eten, + terroriseerde het op alle manieren. Al de ellende van het + leerlingstelsel, dat is de ellende voor een kind van overgeleverd + te zijn aan harde vreemden, van dag en nacht te verkeeren onder den + druk van hun bevelen, hun snauwen, hun spot, hun liefdeloosheid, + maakte hij door. Hij durfde zich nooit meer vrij uiten, hij leed + altijd honger, hij voelde zich aldoor afschuwelijk bekneld. Als een + knecht behandeld, als een slaaf verschopt, leerde hij de ondeugden + van knechten en slaven. Hij werd lafhartig, wrokkig, diefachtig, + verleugend. Zijn gemoed verhardde, zijn liefkoozend wezen sloot + zich in verbitterde zwijgzaamheid, zijn levendige aard versufte. + Eerst in later dagen werd hij zich pijnlijk-bewust hoe snel zijn + karakter in korten tijd was vervallen.[45] + +Voor dit stukje mogen wij der schrijfster onverdeeld-dankbaar zijn. Er +is hier--men lette op den door mij gecursiveerden zin--niets verfraaid, +niets uitgewischt. Maar [p.159] hier _scheen dan ook zulk een fel licht +uit de Confessions-zelf,_ dat de schrijfster door haar onbewuste +verfraaiings- en uitwisschings-tendenzen niet _kon_ verhinderd worden te +zien. Want de geniale zelfbeluisteraar, die waarheid sprak als zijn +_artisticiteit_ hem ertoe drong, d.w.z.: die _moest_ uiten wat zijn +_Scheppend Psychologisch Vermogen_ in hem zelf _ontraadseld_ had--die +groote zelfbeluisteraar heeft, van dien zelfden tijd sprekend, het veel +vlijmender gezegd: + + Il faut que, _malgre l'education la plus honnete_, j'eusse _un + grand penchant a degenerer_, car cela se fit tres rapidement, _sans + la moindre peine_, et jamais Cesar si precoce ne devint pi + promptement Laridon.[46] + +En het is dan ook ongetwijfeld op deze uiting, dat Mevr. Holst +zinspeelt, als zij zegt, dat hij zich in later dagen daarvan pijnlijk +bewust werd. + +Ik gewaagde daar van den "genialen zelfbeluisteraar, die waarheid sprak, +als zijn _artisticiteit_ hem daartoe drong." Zeker, ik bedoelde: als dit +niet het geval is, dan.... Want het blijkt wel duidelijk, dat hij +betreffende die drijfveeren, die hij niet als _artist_ in zich-zelf +_ontdekt_, maar die zoo zijn, dat hun aard voor zijn gewone +menschelijkheid klaar open ligt, meestal de waarheid _niet_ zegt. Een +treffend voorbeeld daarvan is alles wat hij beweert omtrent het +te-vondeling-brengen zijner _drie laatste kinderen_.--Ook is er nog een +groep daden, waarvan het twijfelachtig moet genoemd worden, of hun +drijfveeren tot de laatstgenoemde soort behooren, of dat hij inderdaad +de waarheid omtrent hen niet heeft gekend, omdat ook zijn +artistiek-psychologisch vermogen erop is afgeketst. Van dezulken zegt +hij dan soms, dat zij ontspringen uit zijn "delire inconcevable." Dat +Mevr. Holst dit "delire" niet psychologisch doorlicht heeft, mag +ongetwijfeld een ernstige leemte in haar werk worden geacht. Is zij ook +daarvan instinktief en door haar verfraaiingstendenzen geleid +afgebleven? Ik waag het, die vraag bevestigend te beantwoorden. Want +hebben wij nu [p.160] reeds gezien, dat die tendenzen in werking treden, +zoodra er iets minderwaardigs in Rousseau valt te boekstaven en de +Confessions-zelf hen niet krachteloos maakt, wij zullen allereerst bij +het beschouwen der gebeurtenissen, voortspruitend uit, of in verband +staande met het "delire," hun invloed op onze schrijfster als zoo +sterk-beheerschend kunnen bewijzen, dat zij haar met een totaal gebrek +aan psychologisch inzicht doen heenijlen in een paar onbeteekenende +woorden over voorvallen, welke voor den objectieven psycholoog, die +voortschrijdt, zonder de waarschuwende stompen van een hem bewakend en +vervolgend dogma telkens in den rug te krijgen, van het hoogste belang +zijn. Zoo geeft de ontzettende daad jegens het kamermeisje Marion, na +den dood van Mad. de Vercelli--hij was toen ongeveer 19 jaar--Mevr. +Holst slechts aanleiding te spreken van een "nietig voorval op +zich-zelf." Wel, wel, als dat eens Voltaire, "die kleine, minne ziel, +geel en uitgedroogd door afgunst", of Grimm, de "baron van het heilige +Duitsche Rijk" gedaan hadde! Ge zegt: jawel, maar die zouden niet groot +en edel genoeg zijn geweest om de daad te biechten. Maar ik antwoord: +Rousseau evenmin, _indien hij niet in het schrijven der "Confessions" +het vormen van een verpletterend wapen tegen het "Complot" zou hebben +gezien_. Doch om de _Confessions_ tot dat wapen te maken mocht hij dan +ook geen feit, dat hem in een ongunstig daglicht stelde, weglaten. Want +kwam dan zoo'n feit later voor den dag, waar toch altijd kans op is,[47] +dan ware de geheele _Confessions_ waarde- en krachteloos. Aan de +drijfveeren mocht hier en daar een beetje gemorreld en gewrongen worden, +de feiten moesten verhaald worden. Daar was niets aan te verhelpen! Wat +voor gevolgen overigens dit "nietige voorval" waarschijnlijk gehad +heeft--en uiteraard _moest_ hebben--laat 't hem-zelf hier verhalen: + + [p.161] Je ne regarde pas meme la misere et l'abandon comme le plus + grand danger auquel je l'aie exposee. Qui sait, a son age, ou le + decouragement de l'innocence avilie a pu la porter? + +Voor Mevr. Holst bewijst deze daad slechts, hoe klein de "zedelijke +kracht is in den jongeling;" voor mij: hoe zij 't ook is gebleven in den +man. Want had deze in zijn geheele leven geen poging moeten doen, Marion +terug te vinden, om zooveel mogelijk goed te maken, wat hij bedorven +had?--"Qui sait?" _Hij_ had moeten weten. Goed! even aangenomen, dat +hij, gelijk hij beweert, inderdaad de kracht miste, de daad ooit aan een +vriend, zelfs aan Mad. de Warens te biechten, dan nog had hij kunnen en +moeten pogen haar te vinden. _Daar_voor had hij de kracht en de deugd +moeten hebben. Hij had ze _niet_. Daar ligt de zedelijke depravatie van +den _man_. Indien Mevr. Holst zegt, dat uit zijn katholiek worden +blijkt, "dat de zedelijke gloeden van het kind zijn ondergegaan in den +knaap" en er dan aan toevoegt: "eens zullen zij weer opleven: het kind +is vader van den man," dan is dat wel een mooie psychologische ... +gemeenplaats, maar de toepasselijkheid op het geval-Rousseau--let wel: +wat de daden en vooral de _gevoelens_ der _lagere_ persoonlijkheid +betreft!--laat zich zoeken en het meest in de zaak Marion. Deze man, die +zegt nauwelijks een dag zonder wroeging te zijn geweest, schrijft aan +Mad. d'Epinay: "Moi qui ne fis jamais de mal a personne." Deze man, die +zegt nooit de daad te hebben durven biechten, _leest_ in ter auditie van +de Confessions bijeengekomen gezelschappen van soms 'n twintigtal +personen, _het relaas dier daad voor_, 't geen nog heel wat anders is +dan het neerleggen ervan in een werk, dat men niet voor zijn dood +wenscht gepubliceerd, en zelfs nog heel wat meer kracht vereischt dan +het biechten aan een vriend.--"Als hij haar biecht in de _Confessions_ +schreeuwen zijn vijanden over de verdorvenheid van zijn aanleg, bazuinen +zijn vrienden zijn waarheidsliefde uit," zegt Mevr. Holst. Welnu, zijn +vijanden, beweer ik, al hadden zij ongelijk zijn vijanden te zijn, +hadden _daarin_ gelijk, en zijn vrienden stonden klaarblijkelijk niet +objectief-psychologisch voor de zaak, anders [p.162] hadden zij de +oorzaak dier nuttelooze want te laat gekomen waarheidsliefde, in een +man, die niet nobel genoeg was, om het kind, dat hij ongelukkig had +gemaakt, te zoeken en te hulp te komen, anders begrepen dan zij deden. +Dan hadden zij haar begrepen, gelijk ik haar begrijp. + +En dan het geval met den ongelukkigen Le Maitre. Dit verhaalt Mevr. +Holst aldus: + + "... maar toen de arme musicus in Lyon op straat door een aanval + van vallende ziekte werd getroffen, krijgt opnieuw een van die + plotselinge opwellingen, waartegen de jongeling niet geleerd heeft + te strijden, macht over hem: hij holt weg, zonder zich verder om + den zieken meester te bekommeren."[48] + +Wat gaat ons nu in 's hemelsnaam hier aan of "de jongeling niet geleerd +heeft daartegen te strijden"?! Wanneer ik een kind van 'n jaar of tien, +zijn vleesch-en-aardappelen in plaats van met vork en mes, met zijn +vingers zie bewerken, dan vraag ik misschien: "He, heeft Pietje nu nog +niet geleerd, hoe men behoort te eten?" Ik vraag dat dan zoo, omdat 't +er wel iets, maar toch slechts heel weinig voor den psychischen aanleg +van dat kind op aan komt, dat het niet _uit zich-zelf_ meer beschaafde +manieren heeft; maar wanneer ik omtrent een _twintig jarigen_ man +verneem, dat hij zijn leeraar, die hem belangeloos heeft onderwezen, die +hem altijd vriendelijk en welwillend bejegend heeft, te midden van +vreemden als een vod op straat heeft laten liggen en wegliep, toen die +man, in zeer penibele omstandigheden verkeerend, door hem naar een +vreemde stad begeleid, een epileptischen aanval kreeg--dan zeg ik +allicht: "Dat is of 'n verdorven of een krankzinnig mensch." Het is dan +uw goed recht, o psycholoog, mij te antwoorden: "Neen, die man is geen +van beide," _mits gij mij dan maar verklaart, hoe hij dat_ niet zijn kan +en _dit_ toch doen. Maar vertel mij alsjeblieft niet, dat de reden is, +dat hij niet geleerd heeft er tegen te strijden. Dat zou mij iedere +gevangenispredikant allicht vertellen. _Het vreeselijke is dat het in +hem zit_. Waarom is dat niet zoo vreeselijk, als het er wel +uitziet--gelijk gij klaarblijkelijk [p.163] meent. _Daarvoor_ heb ik _u_ +noodig, menschen-herscheppend psycholoog! Maar Mevr. Holst, _onze_ +psycholoog, antwoordt _niet_.... "Een plotselinge opwelling." O ja, dank +u, nu weet ik 't wel! + +Doch een der meest teekenende omstandigheden vind ik, dat onze +schrijfster bij het al te vluchtig behandelen van het feit, dat Rousseau +zijn kinderen naar de Enfants-Trouves liet brengen, niets zegt van de +zeer onechte apologie in de Confessions. Hier ware een prachtige +gelegenheid geweest, den mensch uit zijn werk zelfstandig op te bouwen; +de waarheid aan het licht te brengen, die er tegen zijn wil uit blijkt, +en hem dus niet na te beelden zooals hij zich-zelf gelieft voor te +stellen, maar hem te beelden, zooals hij zich ondanks zich-zelf ten toon +stelt, werk dus der inderdaad "hoogere" critiek! + + "... cette horreur du mal en tout genre, cette impossibilite de + hair, de nuire (Nu, nu, dat hebben we toch wel anders gezien! v.C.) + et meme de le vouloir, cet attendrissement, cette vive et douce + emotion que je sens a l'aspect de tout ce qui est vertueux, + genereux, aimable: tout cela peut-il jamais s'accorder dans la meme + ame avec la depravation qui fait fouler aux pieds sans scrupule le + plus doux des devoirs? (Zeker, het _blijkt_ dat dit kan! Want bij + het te vondeling brengen der twee _eerste_ kinderen was er immers + _volgens zijn eigen getuigenis_, geen sprake van _eenige + overweging_ noch van _eenige scrupule_! v.C.) Non, je le sens, et + le dis hautement, cela n'est pas possible. Jamais un seul instant + de sa vie Jean-Jacques n'a pu etre un homme sans sentiment, sans + entrailles, un pere denature. J'ai pu me tromper mais non + m'endurcir. _Si je disois mes raisons, j'en dirois trop. + Puisqu'elles ont pu me seduire, elles en seduiroient bien d'autres: + je ne veux pas exposer les jeunes gens qui pourroient me lire a se + laisser abuser par la meme erreur_.[49] + +Het is duidelijk dat dit een _uitvlucht_ is. Zoo het waar is, dat het +bekend maken dier redenen jonge menschen had kunnen verleiden, omdat zij +hem hebben kunnen verleiden, dan is het ook waar, dat 't bekend-maken +der overwegingen, die hem later die redenen als dwalingen hebben doen +beschouwen, evenmin zijn uitwerking op die jonge lieden zou [p.164] +hebben gemist. Hij _moet_ toch hebben ingezien, dat het verzwijgen en +van de redenen en van datgene, dat hen in zijn eigen oordeel tot +dwalingen stempelde, de zaak voor de jongeren pas recht gevaarlijk +maakte: nu bleef hun alleen _een slecht voorbeeld_ gegeven door een +_groot man_. En overigens zal men mij wel willen toegeven, dat deze +bezorgdheid al zeer vreemd aandoet in den mond van iemand die wel zeer +gemoedelijk spreekt over zekere sexueele hebbelijkheid, waaraan hij +verslaafd was, 't geen niet alleen heel wat prikkelender op jonge +gemoederen kan werken dan dit, maar ook heel wat gevaarlijker is, omdat +het zooveel makkelijker kan worden nagevolgd. Waar bleef toen wel die +bezorgdheid? Men begrijpe mij wel: _ik acht er de Confessions en hun +schrijver des te hooger om, dat toen die "bezorgdheid" er niet was_. Zij +is geheel out of season in een werk, dat nu eenmaal, zonder zich om de +meer verwijderde en bijkomstige gevolgen te bekommeren, een _biecht_ wil +zijn en _niets dan dat_.--Maar--_waarom dan alleen bij deze gelegenheid +van dat standpunt afgeweken_? Dat geeft te denken--wat ik heb +gedacht!--Het is dan ook waarlijk wel volkomen te begrijpen, dat er +onder de lezers van den _Emile_ waren, die lezend wat hij daar omtrent +de plichten van den vader leert--en _niet wetend, dat de Hoogere +Persoonlijkheid wel verwant met, maar toch een geheel andere dan de +lagere is_--minachtend hun schouders optrokken over 't geen zij voor +_huichelarij_ moesten houden, en de sarcastische noot daar ter plaatse, +waarin de "petites bonnes gens" Cato en Augustus worden vergeleken met +de "grands hommes de nos jours," die te gewichtige zaken aan het hoofd +hebben, om hun ouderplichten na te komen, kortweg een onbeschaamdheid +noemden.--Wat nu de werkelijke reden moge geweest zijn, 't geen wij +thans niet zullen onderzoeken--hij-zelf heeft 't later voorgesteld alsof +"les raisons determinantes" voortsproten uit vrees voor en afkeer van +Therese's familie--zeker is, dat hij, die hier terwille der jonge lieden +zoo bezorgd was, in de _Reveries_ die bezorgdheid geheel heeft verloren +en daar weer zegt, dat zijn verstand hem geen [p.165] enkel verwijt +doet, en dat indien hij er weer toe genoopt ware hij er nog met vrij wat +minder aarzeling toe zou overgaan als destijds! Arme jeunes gens! Nu +ziet ge dus, dat 't zelfs _geen dwaling_ was.... Ik vrees dan ook, dat +indien gij in het gelukkig bezit van een intrigante schoonmoeder en +diefachtigen zwager waart, ge uw kinderen wel hals over kop, na het +lezen dier passage, naar de zoo aangeprezen Enfants-Trouves zult hebben +gebracht![50] + + * * * * * + +Alvorens nu echter over te gaan tot het bespreken van het verband dat er +tusschen de door mij thans aangetoonde verfraaiingstendenzen in Mevr. +Holst's psychologisch-biographische beschouwingen van de +Rousseau-figuur, en den invloed van het marxistisch-aesthetisch systeem +bestaat, zij het mij vergund ter aanvulling mijner voorafgaande, alle +min of meer negatieve, opmerkingen, een zeer schetsmatig positief +Rousseau-beeld te ontwerpen. Ik vertrouw dat daardoor de juistheid dier +opmerkingen den lezer des te duidelijker blijken zal. Het aanbrengen van +een paar trekjes slechts zal ik ook thans, ten einde niet in herhalingen +te vervallen, moeten opschorten tot de bespreking van Therese Le +Vasseur. + +Ik geloof dan, dat de grondaard van Rousseau's persoonlijkheid een +_lichtelijk-pathologisch_-erotische is geweest en dat daarin nagenoeg +het geheele complex van eigenschappen valt op te merken, dat vaak bij +_zulk_ een erotischen aard behoort, zooals: actief-mystische aanleg, bij +Rousseau wel is waar slechts eens, maar zeer duidelijk en sterk +blijkend, en neiging tot mystiek gelooven; een hysterische behoefte de +aandacht op zich te vestigen en--zeer typisch daarvoor!--altijd te +klagen over zijn gezondheid, _ook wanneer daar geen reden voor was_; een +onder-normale capaciteit om zich kennis eigen te maken, verergerend tot +volslagen onmacht, zoodra hij onder leiding van anderen studeeren moet; +onontvankelijkheid voor door anderen hem opgelegde discipline; +_snoep_-[p.166] en vooral _daardoor dief_achtig; vaak grootmoedig en +vrijgevig, zooals de meeste niet alleen-sensueele maar ook +geestelijk-erotische naturen--het lichamelijk-eruptive weerspiegelt zich +namelijk vaak en gemakkelijk in hun geestelijkheid--; vaak berouwvol, +doch het berouw weer wegredeneerend met hooggestemde uitweidingen over +eigen deugdzaamheid en deugd in 't algemeen--_sommige_ erotische +neigingen en de laatstgenoemde eigenaardigheden vindt men in _zeer +verhevigde_, maar daardoor ook zeer verduidelijkende projectie in Van +Oordt's Warhold--dikwijls dus een mooiprater, die zich... met +_schrijven_ moest behelpen, omdat, alweer zeer typisch, hij een verward +en moeizaam denker en zoo zwak van geheugen was, dat hij elke gedachte +bijna onmiddellijk na haar geboorte vergat. Uit dezen aard, zooals bijna +altijd, vergezeld van een zwakken ethischen wil--geen zwak ethisch +bewustzijn!--en welke, omdat hij in een kunstenaar voorkwam, die als +alle kunstenaars onwillekeurig en voortdurend zich-zelf zag en +doorschouwde, noodwendig gepaard moest gaan en dan ook ging met +beschaamdheid, timiditeit en min of meer groote vrees voor omgang met +menschen; uit dezen _vrij geringen_ aard dus, die eigen geringheid +kende, maar ook eigen genie: die beinvloed werd door het Scheppend +Vermogen en, ook in de handelingen van het lager bewustzijn telkens +reageerde op het feit, dat het Scheppend Vermogen door haar +werkte--daaruit is, dunkt mij, alles en alles in Rousseau te verklaren. +Dan blijft hij niet langer een "vat vol tegenstrijdigheid"! Laat mij nu +even deze beweringen, voor zoover zij bewijs behoeven en door het hun +voorafgaande niet reeds bewezen zijn, aan sommige levensfeiten en daden +van Rousseau toetsen. Indachtig aan het feit, dat deze +psychologisch-biographische beschouwingen middel en geen doel in dit +opstel zijn, zal de lezer mij wel de telegram- en horoscoopstijl in dit +gedeelte willen vergeven, terwijl hij ook wel in het oog gelieve te +houden, dat ook ik natuurlijk elke daad het gevolg acht van de +wisselwerking _aller_ neigingen en krachten der persoonlijkheid, die de +psychisch-oorzakelijke [p.167] sfeer dier daad _kunnen_ beinvloeden, en +dat ik dus door het op den voorgrond brengen van enkele dier neigingen, +die m.i. de hoofdoorzaak van een zekere daad vormden, den invloed der +andere allerminst wensch te ontkennen. + +Actief-mystische aanleg en neiging tot mystiek gelooven. Wat de eerste +betreft: het visioen in Annecy. Hij zelf zegt daarvan: "Si jamais reve +d'un homme eveille eut l'air _d'une vision prophetique_, ce fut +assurement celui-la," en kenschetsend voor zijn luciditeit op dat +oogenblik is 't geen hij er aan toevoegt: "et ce qui m'a frappe le plus +dans le souvenir de cette reverie, quand elle s'est realisee, c'est +d'avoir retrouve _des objets tels exactement que je les avais +imagines._[51] (Het verhaal van dit visioen is dan ook van niet te +overtreffen en als onstoffelijke en volmaakt-verpuurde taal-schoonheid). +Wat de tweede betreft: men zie 't voorval van het steenen-werpen naar +een boom om zekerheid te verkrijgen of hij, zoo hij dan mocht sterven, +verdoemd of zalig-gesproken zou worden (hij is dan 24 jaar oud): + +... la peur de l'enfer m'agitois encore souvent. Je me demandois: En +quel etat suis je? Si je mourois a l'instant meme, serois je damne?... +Je me dis: Je m'en vais jeter cette pierre contre l'arbre qui est vis a +vis de moi, si je le touche, signe de salut; si je le manque, signe de +damnation. Tout en disant ainsi, je jette ma pierre _d'une main +tremblante et avec un horrible battement de coeur.... Depuis lors je +n'ai doute de mon salut...._[52] Men lette ook op het willen-neerleggen +van het manuscript der "Dialogues" op het altaar der Notre-Dame.--Deze +neiging, een of ten nauwste samenhangend in hem, met die van _immer iets +te verwachten van het wonderlijke, van het +nu-nog-niet-te-begrijpen-onverwachte, dat straks komen en helpen zal_, +is ten _deele_ oorzaak van zijn, in sommige gevallen, uiterst +luchthartig gods water over gods akker laten loopen: Madame de Warens +gaat zienderoogen financieel achteruit, hij--wel is waar onder het +zelf-accompagnement van veel Warholdiaansche [p.168] schoone +plannenmakerij, betuigingen en speeches--blijft meeeten, pleizierreisjes +maken en helpt zoodoende nog een beetje sneller den boel naar den +kelder. Hij verklaart dan ook, nooit ongerust te zijn geweest, wanneer +hij doodarm was. Ook zijn hierdoor ten deele een paar uitingen van zijn +"delire inconcevable" te verklaren; zoo bijv. het kattenmuziek-concert +bij de Treytorens: hij weet, dat hij nagenoeg niets bezit van de +technische kennis, vereischt om muziek te componeeren; hij weet, dat 't +dus voor iemand als hij aan het krankzinnige grenst, zoo iets te +ondernemen; jawel, alles goed en wel, maar--de wonderbaarlijke hulp op +het beslissende oogenblik, wenkt hem in de vage verte... alles zal wel +terecht komen....--En zoo ook: het verlaten der Gouvons, zonder eenig +bestaansmiddel dan: de goocheltoertjes met een fontaine de Hieron! Toch +worden deze buitensporigheden, zooals ik reeds zei, slechts ten deele +door bovengenoemde neiging verklaard. Zij komt immers in tallooze +personen voor, zonder hen zoover te brengen. Om dat wel te kunnen is het +dan ook noodig, dat zij enorm en op een geheel eigenaardige wijze wordt +versterkt door een haar bijna gelijke, maar uit geheel andere bron +ontspringende eigenschap, welke alleen in hen wordt gevonden, door wie +het Scheppend Vermogen werkt, of die psychisch voorbestemd zijn, dat het +door hen werken zal: artisten. Kunstenaars zijn namelijk zulke menschen, +die in hun bewustzijn _voortdurend gaven ontvangen van het +hun-Onbewuste_; die voortdurend in hun bewustzijn tooneelen beleven, +beelden zien oplichten, welke zij niet hebben samengesteld of gevormd; +in 't kort: die allerlei onverwachts in zich-zelf zien gebeuren. In +zulke menschen leeft daardoor de neiging, ook in 't dagelijksche leven +hunner _lagere_ persoonlijkheid, allerlei dingen van het niet-ik te +verwachten, welke een gewoon mensch er nimmer van verwachten zou.[53] En +deze neiging bezit hun lagere persoonlijkheid reeds _voor_ het Scheppend +Vermogen zich in haar openbaart. Zonder [p.169] die neiging zou de +gewenschte verhouding van den lageren mensch tot zijn hem beheerschend +genie niet mogelijk zijn. Zij maakt den eerste geschikt voor het +nederig-receptieve, en voor de zelfvergetelheid-in-aanvaarding van de +gaven van het laatste! Zulk een mensch, zulk een kunstenaar nu was +Rousseau. En in de aanwijzing dier samenwerking van _beide_ genoemde +neigingen in hem, ziet de lezer dus niet slechts zulke uit zijn "delire" +voortkomende daden als de hier beschouwde, verklaard, maar hij heeft +daardoor tevens gelegenheid gehad, in een paar voorbeelden op te merken, +het reageeren der lagere persoonlijkheid, in hare handelingen, op het +feit, dat het Scheppend Vermogen door haar werkt of werken zal.-- + +Als ten deele veroorzaakt door zijn moeizaam denken, of liever: door +zijn niet-kunnen-denken in sommige gevallen--alles wordt dan een +chaotisch-warrelende zinneloosheid in zijn brein--blijkt ook het +geval-Marion te moeten worden beschouwd: het vermiste lint wordt bij hem +ontdekt; de schrik slaat zijn denkvermogen; het feit, dat hij 't haar +ten geschenke wilde geven--dit heeft hij zelf verklaard--doet nog de +reddende gedachte in hem opspringen, te zeggen, dat hij 't van haar +gekregen heeft, maar dan is 't ook uit met denken in zijn verwilderd +brein; dan treedt de chaos in: zelfs de angst voor de schande _bestaat_ +dan _niet meer_ in hem: hij is als een locomotief, die geen bestuurder +meer heeft en door alle wissels heen rijdt en alles reddeloos vermorzelt +op zijn weg, hij is een menschelijke machine, die alleen herhalen, +zinneloos herhalen kan wat hij eens heeft gezegd. Maar let wel: _zonder +het ethisch defect ware de primaire gedachten-associatie niet in hem +ontstaan en, indien al ontstaan, onmiddellijk neergeslagen,_ gelijk hij +ook, daarzonder, een uur later tot bezinning gekomen, naar den Comte de +la Roque ware gegaan, om dien alles te bekennen, of zooals ik reeds +vroeger zei, later gepoogd zou hebben te herstellen wat nog te +herstellen viel.-- + +Het geval Le Maitre kan ten deele worden verklaard uit chronisch +angstgevoel voor de menschen, dat niet anders [p.170] was dan _de vrees, +zijn eigen lagere persoonlijkheid, wier betrekkelijke geringheid +hij-zelf zoo wel kende, door de menschen te laten doorzien_; chronische +angst ook voor geestelijke degenstooten, die hij te traag-denkend was, +om bij tijds te kunnen pareeren. En op sommige oogenblikken, +oogenblikken gelijk er toen een was, _werd die menschenvrees acuut._ +Toen hij die menigte daar zag, zich verdringend om hem en dien +bezwijmden man, de vreemdheid van de gelaten, van de huizen, van alles, +hem, den hulpelooze en verwarde, koud-ondervragend aanstuurschend, moet +hem die onredelijke angst adem-benemend in de keel gekropt hebbend, +verwilderend in zijn denken gestegen zijn! Als bij een kind, dat +verdwaald om moeder huilt, flitst dan, in die felle benauwing de +reddingsvolle gedachte aan het zoo lieve en zachte tehuis bij "Maman" in +hem op. Het wenken van de veiligheid, van het voor harde vreemden +afgesloten intieme, is dan te groot, te verlokkend: hij _snelt_ weg. +_Ten deele_, zei ik, is die daad uit dit alles te verklaren, want +_zonder het zedelijk-defecte in hem, zou, in dit geval, de menschenvrees +het plichtsgevoel niet hebben kunnen overwinnen_.-- + +Wat nu de hysterische behoefte betreft, de aandacht op zich te vestigen: +deze heeft niet alleen aanleiding gegeven tot allerlei onschuldige +pueriliteiten, zooals hoogstwaarschijnlijk het dragen van Armenische +kleeding, e.d., die nog met een weinig goeden wil kunnen worden geacht, +uit ijdelheid voort te komen, maar ook tot ernstiger dingen, als het +vragen om hulp, zonder die noodig te hebben--van uit Ermenonville--; het +klagen over zijn kwaal, ook in een tijd, dat hij bergtoeren ondernam en +niemand van zijn omgeving iets van ziekte of ongemak bij hem kon +bespeuren;[54] het bekoesteren van het martelaarschap, zijn, volgens +geloofwaardigen, sterk-overdrijven van de "lapidation" te [p.171] +Motiers,[55] benevens, voor een goed deel tot die handelingen welke +Dusaulx vlijmend-juist kenschetst met de woorden: "Il partit donc, +_quittant celui dont il avoit fait la conquete_.-- + +Alles samenvattend kan men zeggen, dat Rousseau's leven vooral tragisch +is geweest door de worsteling van zijn betrekkelijk-geringe lagere +persoonlijkheid met zijn geweldige Hoogere, zijn edel Genie. Een gering +mensch, die telkens als hij iets doet of denkt wat tot die geringe +natuur behoort, plotseling de diepe, treurige oogen van een Christus op +zich voelt gevestigd, die hem overal begeleidt. Maar meest openbaarde +het zich niet zoo in zijn bewustzijn, hij voelde vaak slechts als een +terughoudenden ruk, maar wist niet wie daar rukte; een verkillende tot +bezinning brengende greep, en hij wist niet wie daar greep. Zoo heeft +hij ook nooit de _grond_oorzaak van zijn zonderling gedrag bij de +schoone Zulietta in Venetie doorvoeld. _Deze was die grondoorzaak_. +Midden in een hartstocht-opwelling viel soms een ijzige kilte op hem +neer... hij bezon zich en dacht dan koel, plotseling een ander mensch, +aan allerlei dingen.... En hoe kwam dat nu toch in hem.... waarom moest +hij nu zoo vreemd-koel denken?... zoo mijmerde hij dan, al het andere +daarvoor vergeten... maar hij wist het niet, en een vreemde schaamte +kwam in hem, die toch nauwelijks schaamte was, en hoe hij ook wroette, +hij kende niet, hij vond niet de oorzaak van dat alles.... Dan ontwaakte +hij, zag iemand, die hem uitlachte, en werd dan eerst recht beschaamd en +verward.--"Lascia le donne e studia matematica," voegt Zulietta hem +verachtelijk toe. Ja, ja, zoo kon zich zelfs deze op dit punt zoo zeer +ervaringrijke jonge dame vergissen! Want ik geloof, dat van nature +Rousseau wel voor niets minder dan "matematica" en voor niets meer dan +"le donne" geschikt was! + +Zeker, zijn gevoel van niet te passen in die koud-vernuftige, gevatte, +geestige kringen der encyclopaedisten, der plutocraten en van den adel; +zijn bewustzijn van daar niet tegen op te kunnen en een ongelukkig +figuur te slaan; van [p.172] behept te zijn met den echten esprit de +l'escalier, dat alles noopte hem de maatschappij te vlieden. Maar toch, +het dient gezegd: wat hem verbitterde was niet alleen gekrenkte +eigenliefde, maar ook _beleedigd rechtsgevoel_. Het was _onrecht_, zoo +moet hij 't gevoeld hebben, dat hij, het _genie_, "balourdises" zei: +niet alleen niet wist te schitteren in de salons, maar zelfs niet een +woord bijna zeggen kon, of hij ontdekte later, een domheid te hebben +gezegd; het was _onrecht_, dat die anderen, zijn minderen, aldus over +hem heerschen konden, in stede van hij over hen. Arme Jean-Jacques! Hij +geleek een koningszoon, die door een boozen toovenaar veroordeeld is, in +de gestalte eens geringen door het leven te gaan. Slechts op die +oogenblikken, zoo heeft de wreede gezegd, als het onbaatzuchtig genie +van een waarachtig en goddelijk heerscher in u komt en ge dat zult +moeten uiten, hetzij in spreken of in schrijven, dan zal het u gegeven +zijn, uw verheven vorstelijkheid te doen schitteren; maar te anderen +tijde.... waar de luister uwer princelijkheid u-zelf den omgang met +medemenschen tot een rijke en zoete vreugde zou maken, dan zult ge een +geringe zijn....--Maar o, lezer, was die booze toovenaar wel een +toovenaar en boos? Was hij niet de alwijze Noodwendigheid, wier werken +immer zijn te prijzen? Want indien de mensch Rousseau, de ijdele en +sensueele, ook de lagere geneugten zijner vorstelijkheid had kunnen +genieten, zou hij dan daarin niet zijn ondergegaan? Of zoo hij al een +groot kunstenaar ware gebleven, zou hij wel _Rousseau_, de Leeraar der +groote revolutie, het zwaard, de ploeg en de zaadkorf der armen en +verdrukten, het lichtbaken der volgende geslachten geworden zijn?.... + +En nu: wat heeft de verfraaiingstendenzen ten opzichte der +Rousseau-figuur in Mevr. Holst veroorzaakt? Wel, dunkt mij, niets is +duidelijker: het pogen _de synthese tusschen hoogere en lagere +persoonlijkheid langs den historisch-materialistischen weg te bereiken_. +Indien men het kunstwerk in zijn geheel, maatschappelijk- en +psychisch-geologisch, om 't nog eens weer zoo te noemen, uit de +productieverhoudingen [p.173] en de lagere persoonlijkheid wil verklaren +en daarbij tevens aanneemt, dat er in die lagere persoonlijkheid niets +aan maatschappij- of natuur-invloed aanwezig is, dat niet zijn uiting +vindt in de schepping der Hoogere, 't geen Mevr. Holst, de marxistische +aestheticus, inderdaad meent; indien men wat wij den aanleg, het talent, +het genie noemen, in zijn volle kracht en schoonheid der menschelijke, +lagere persoonlijkheid acht te _ontstijgen_, en daarbij tevens aanneemt, +dat er niets in die lagere persoonlijkheid aan neigingen, krachten en +zwakheden aanwezig is, dat niet de een of andere wijziging in de +_scheppings_beweging-zelf van het talent of genie te weeg brengt, 't +geen Mevr. Holst inderdaad meent; indien men dan ziet, dat er in het +werk van dat talent of genie, meeningen worden voorgestaan, theorieen +verkondigd, die in de menschelijke keuringssfeer "goed" of "zedelijk" en +dat wel in den hoogsten graad heeten, terwijl er daarentegen geen enkele +theorie of meening in wordt verkondigd, welke in die sfeer "slecht" of +"onzedelijk" wordt genoemd--dan wordt men er immers onweerstaanbaar en +onbewust toe gebracht, de "onzedelijke" en de "niet goede" dingen der +lagere persoonlijkheid niet, of zoo _microscopisch_-klein te zien, dat +het daardoor verklaarbaar wordt, dat zij geen merkbaren invloed gehad +hebben; dan wordt men er dus immers onbewust toe gebracht de lagere +persoonlijkheid te _verfraaien_! In hoeveel vrijere positie komt men +daarentegen ten opzichte van het kunstwerk en de lagere persoonlijkheid +des kunstenaars te staan, indien men aanneemt zooals ik, dat door haar +algemeene ontvankelijkheid voor bevruchting, de lagere persoonlijkheid +eens kunstenaars het Scheppend Vermogen aantrekt, zooals aarde zaad, en +de bloem den bestuivenden vlinder, maar met dien verstande en met die +beperking, dat zij slechts die scheppende krachten kan aantrekken, wier +aequivalenten in menschelijk-onvolmaakten staat, maar in voldoend-sterke +mate, zij-zelf in zich heeft. Zoo was Rousseau's lagere persoonlijkheid +grootmoedig en medelijdend; zoo was zij erotisch; zoo blaakte zij van +een ontembare vrijheidsbegeerte en kon den geringsten dwang niet [p.174] +dulden. En deze eigenschappen waren sterk genoeg in hem ontwikkeld, om +de aequivalente krachten der Scheppende Natuur tot zich te roepen. En +zoo verschenen deze dan ook, in-zichzelf-volmaakt, puur en eeuwig, in +zijn werk. Zoo werd hij dus een edel revolutionnair denker en een +erotisch-bewogen kunstenaar.--Waar nu, vraagt ge, is dan bijv. de +geringheid van zijn zedelijke wilskracht gebleven? Maar, natuurlijk waar +zij blijven moest: in zijn lagere persoonlijkheid; omdat zij iets louter +negatiefs was: een _tekort_ aan zedelijke kracht, een zwakheid, die haar +positieven vorm: "misdadigheid" niet kon zijn en dus niet krachtig +genoeg was, om haar scheppend aequivalent tot zich te roepen. Ware dat +wel het geval geweest, dan zou Rousseau inderdaad _kunstwerken_ hebben +geschreven, gelijk zoo menig kunstenaar heeft gedaan, welke in de +menschelijke ethische keuringssfeer onzedelijk of misdadig zouden zijn +geheeten. Nu kon die zwakte van zijn zedelijk willen, uitsluitend +eigenschap van de lagere persoonlijkheid blijvende, slechts +kunstbedervend werken. Zij moest dat niet doen, zij kon het doen en +heeft het gedaan, zooals wij bij de behandeling van +Confessions-fragmenten hebben bemerkt. Voor Mevr. Holst echter, die in +Rousseau's _Scheppend Vermogen_, evenmin als wie ook, iets van dat +zedelijk-defecte zag of kon zien, bestond het dus, op grond van haar +leerstellingen, ook in zijn _geheele_ persoonlijkheid slechts in niet +noemenswaardige mate. Aldus neem ik aan, is nu voldoende aangetoond en +ontleed, hoe nadeelig een invloed de marxistische aesthetiek op Mevr. +Holst's psychologisch-biographische Rousseau-beschouwingen heeft +geoefend en op welke wijze dit is gebeurd. Maar een twijfel, die te dien +opzichte nog in mijn lezers kan bestaan, dien ik weg te nemen. + +Een feit is het, dat, zooals ik vroeger elders heb aangetoond,[56] Mevr. +Holst wel in zeer hooge, wellicht de hoogste mate die kracht van +liefdevolle overgave aan te beelden figuren bezit, welke een groot +menschenschepper moet bezitten, [p.175] maar dat iets anders, dat dezen +even onontbeerlijk is, haar ontbreekt: het aangeboren bewustzijn van den +heerscher, _dak_ zich zelf ongerept, in die overgave, bewaart. Zoowel de +_heerscher_ als de _minnaar_ moeten _beiden_ in den grooten +menschenschepper leven: de eerste moet blijven keuren, overwegen en +rechtvaardig beschikken, hoe hartstochtelijk ook des laatsten liefde +zij. De lezer nu, die aan dit alles denkt, zou dus niet zonder schijn +van recht kunnen vragen: moet veel van wat hier aan de +historisch-materialistische aesthetiek werd verweten, eigenlijk niet +worden toegeschreven aan het feit dier liefdevolle, _maar onbeheerschte_ +overgave; aan het feit, in een woord, dat Mevr. Holst een groote +lyricus, maar volstrekt geen epicus, geen menschenschepper is? Maar +indien hij slechts even let op het enorm verschil in eigenlijke +mensch-beeldende kracht, zooals eenerzijds bijv.: de romanschrijver, die +naar het ondoorlichte leven beeldt, van noode heeft, en anderzijds de +psychologische biograaf, die kunstwerken, d.i. het doorlichte leven, en +ander reeds bewerkt materiaal slechts opnieuw bewerkt, dan zal hij-zelf +niet aarzelen die vraag ontkennend te beantwoorden. + + * * * * * + +Beschouwen wij nu Mevr. Holst's Therese Le Vasseur. En ik durf bij +voorbaat beweren, dat, zooals hier den lezer het verderfelijke der +marxistische aesthetiek zal blijken, het hem bezwaarlijk elders blijken +kan. Hebben wij gezien hoe deze aesthetiek onze schrijfster er toe +bracht den _mensch_ Rousseau te flatteeren, thans zullen wij zien hoe +dit tot _noodzakelijk_ gevolg had, dat ook Therese Le Vasseur +geflatteerd werd en wel in een nog zooveel sterker mate dan +Rousseau-zelf, dat ik geen oogenblik aarzelen mag, de +psychologisch-biographische beelding dier figuur volslagen onjuist en +pueriel-goedgeloovig te noemen. + +Waarom of het eerste 't laatste tot _noodzakelijk_ gevolg had? vraagt +ge. Och, gelieve maar even naar mij te luisteren: Mevr. Holst werd door +haar proletarisch-voelen--waarvan ik de diepte en uitingsschoonheid in +'t tweede hoofdstuk dezer studie zoozeer bewonderd heb--er +onweerstaanbaar [p.176] toe gedreven Therese te verdedigen.[57] Haar +intuitie zei haar zeer te recht, dat die verdediging met vrucht te +voeren is. Maar wat haar intuitie haar niet zei--_omdat deze te dien +opzichte verzwakt was door haar onbewuster tendenz, Rousseau te +flatteeren_--is: dat die verdediging van Therese alleen te voeren is +_ten koste van Rousseau_. Om haar nu desalniettemin toch door te zetten +_werd het noodig ook Therese veel edeler voor te stellen dan zij +was_.--Toetsen we dit alles nu aan Mevr. Holst's boek, de historische +feiten en de gevolgtrekkingen, die daaruit redelijkerwijze kunnen worden +afgeleid. + +Voor Mevr. Holst is Therese de nederig-dienende zorgzaamheid in +Rousseau's leven geweest, heeft zij de materieele basis gevormd, waarop +bijv. de "schoone, zacht-gelaten levens-philosophie in zijn laatste +geschrift" heeft kunnen bestaan. Er is hierin veel waars. Jawel, maar +luister nu eens even naar wat onze schrijfster verder zegt: + + Dit (dat Rousseau haar volkomen bleef vertrouwen en niet in het + "complot" betrokken zag. v.C.) kon natuurlijk alleen zoo zijn + doordat Therese niet inging tegen zijn waan, maar met hem + meepraatte; de biografen maken haar daarvan een verwijt, zij + beschuldigen haar van Rousseau in zijn valsche voorstellingen + gestijfd te hebben. Maar hoe zou zijn leven geweest zijn, zoo zij + onophoudelijk tegen die voorstellingen ware ingegaan?[58] + +De verfraaiing van Therese en de ontzenuwing van de beweringen der +biographen is hier mogelijk geworden door het niet-vermelden van de veel +zwaardere beschuldigingen, die tegen haar zijn ingebracht. Zulke als +deze: + + ... La maniere dont elle s'est conduite apres sa mort suffiroit + pour mettre la chose hors de doute, si deja la preuve n'en etoit + bien acquise par _le temoignage unanime de tous ceux qui ont + frequente Rousseau a toutes les epoques de sa vie_. Or il est + constant qu'a Motiers, a Wootton et partout ou elle a suivi son + maitre, jusqu'a ses derniers moments, elle a fait naitre et + entretenu en [p.177] lui l'ombrage et la mefiance prompte a lui + rendre suspects tous ceux qui l'approchoient et qui parvenoient a + lui plaire, pour posseder seule sa confiance et le dominer avec + plus d'empire. Si cette femme, s'ennuyant a Motiers, ne negligea + rien pour en rendre le sejour insupportable a Rousseau, que ne dut + elle pas faire dans la solitude de Wootton ou elle devoit n'avoir + rien plus a coeur que de le mettre dans la necessite d'en sortir! + Or tout assure que, pour donner plus d'appui a ses suggestions + calomnieuses et perfides, elle brisoit les cachets des lettres + adressees a son maitre, qui, dupe de cette manoeuvre, en tiroit + mille inductions, mille consequences plus etranges les unes que les + autres, mais dont il n'y a plus des lors droit de s'etonner.[59] + +"Hume, Mercier, d'Escherny, Dusaulx, tous ceux qui ont ecrit sur +Rousseau, sont d'accord sur ce point," zegt dezelfde schrijver.--Hier +blijken dus doodgewone _misdaden_, uit eigenbelang bedreven. Dat is niet +meer: het niet-bestrijden van den waan, om van den waanzinnige het +eenige schepsel niet te vervreemden, dat hij nog vertrouwt; dat is: het +perfide _hevig-versterken_ van den waan, om maar niet langer op die +vervelende landgoederen en kasteelen te moeten leven. Dat Therese daar +telkens vandaan wilde, erkent ook Mevr. Holst: + + Het is vermakelijk om te lezen hoe de meeste biografen er Therese + een ontzettende grief van maken, dat zij het wonen op die eenzame + kasteelen--eerst in Engeland, later in Frankrijk--met een + zenuwzieken man en een bediendenstoet om zich heen waartegen zij + zich niet opgewassen voelde--alleronaangenaamst vond en hunkerde om + er vandaan te komen. Zij was toch ook een mensch, zou ik meenen, + met eigen neigingen en gewoonten! Dit leven ging tegen alles in + haar in.[60] + +Zeker, dit alles zij grif toegegeven. Maar lang niet vermakelijk te +lezen is, door _welke middelen zij dat doel_ poogde te bereiken. +_Daarop_ komt het aan ter doorgronding van Therese's persoonlijkheid! + +"Dat zij kort voor het eind van zijn leven, als oude vrouw al, een gril +zou gehad hebben voor een stalknecht moge min smakelijk zijn...."[61] +Neen maar, zou ik tot Mevr. + +[p.178] Holst weer willen zeggen. Wat gaat ons nu de al of +niet-smakelijkheid daarvan aan! We zijn toch geen aan ethiek verslaafde +en moraliseerende preekers en rechters! Wij willen _een mensch leeren +kennen_, dat is ons _eenig verlangen._ En bovendien--dat vertelt Mevr. +Holst er weer niet bij: Zij heeft niet alleen kort voor het eind van +Rousseau's leven een gril voor dien Ierschen stalknecht van den Markies +de Girardin gehad, maar _zij heeft nog een geruimen tijd na Rousseau's +dood met hem geleefd en een zeer aanzienlijk bedrag met hem er +doorgejaagd_! + +_Wat is er nu in deze vrouw_, "die nederige goede vriendin," "dat +eenvoudige plebejerskind," dat "liefhebbende hart," _omgegaan, dat zij +zich zoo kon vergooien onmiddellijk na den dood van den man dien zij had +"liefgehad," dien zij "verzorgd" had_, enz. enz.? _Dat_ wenschen wij te +weten, _dat_ opgehelderd te zien, daarvoor luisteren wij gaarne naar een +scheppend psycholoog! Dat het niet "smakelijk" was--nu ja, dat weten we +waarachtig allemaal wel! _Heeft mevr. Holst niet gevoeld, dat hier de +tragedie van een geheel leven te doorvoelen viel?_ Neen, klaarblijkelijk +heeft zij er _niets_ van gevoeld; de scheppend-psychologische biograaf +zweeg hier in haar; de proletarisch-voelende socialiste, die het kind +uit het volk had te verdedigen en dat niet op de juiste wijze kon doen, +omdat Rousseau zelf er dan bekaaid af zou komen, en daarmee _de +historisch-materialistisch-opgebouwde synthese tusschen zijn hoogere en +lagere persoonlijkheid in den hoek zou liggen_, beheerschte hier de +scheppende kunstenares en achtte alles genoegzaam verklaard door die +mantel-der-liefde-achtige woordjes! + +Zelfs reeds het _ontstaan_ hunner verhouding wordt dan ook reeds--wat +Rousseau betreft--door onze schrijfster verfraaid voorgesteld: + + Geen lust was het die hem dreef, en ook geen hartstocht, maar + voornamelijk behoefte aan innigheid.[62] + +Dat is nu precies, inplaats van de waarheid in de armen [p.179] te +loopen, haar rakelings voorbijschuiven. Immers, Rousseau-zelf zegt: + + Je n'avois cherche d'abord qu'a me donner un _amusement_. Je _vis_ + que j'avois plus fait et que je m'etois donne _une compagne. Un peu + d'habitude_ avec cette excellente fille, un peu de reflexion sur ma + situation, me firent sentir _qu'en ne songeant qu'a mes plaisirs_, + j'avois beaucoup fait pour mon bonheur.[63] + +Gij voelt nu wel al lezer, dat beteekenisvolle verschil in nuance +tusschen Mevr. Holst's en zijn woorden: neen, zeker, geen lust was 't +die hem dreef, maar evenmin eenige hoogere geestelijke behoefte aan +innigheid. Dat hij ook die bij haar bevredigen kon, ontdekte hij immers +pas later! Wat hem dreef was doodeenvoudig de prozaische, +primair-natuurlijke behoefte aan sexueelen omgang. Nog al bang in dit +opzicht uitgevallen--men herinnert zich uit de _Confessions_ zijn angst +na zijn visite met Vitali bij de Padoana?--was hij heel blij--och ja, +het is heel-laag-bij-den-grond, plat zoo ge wilt, maar het _is_ zoo--dat +hij haar gevonden had! _Jubelkreten_ slaakt hij als hem blijkt, dat +Therese's aanvankelijke aarzeling zich hem te geven, niet voortkomt uit +dat door hem zoo gevreesde! + +En dan: weet Mevr. Holst wel, dat als zij aan Rousseau's vrienden +verwijt, dat hun "klassegevoel en intellectueele hoogmoed" niets dan +"een onbeschaafde waschvrouw" etc. in Therese zagen, zij met dat verwijt +aan het verkeerde adres is? Helaas, het _kon_ alweer niet tot haar +doordringen, dat zij hiermede bij _Rousseau-zelf_ moest zijn. + + Autrefois j'avois fait un dictionnaire de ses phrases _pour amuser + Madame de Luxembourg_, et _ses quiproquo sont devenus celebres dans + les societes ou j'ai vecu_.[64] + +Arme Jean-Jacques! Zelf vertelt hij, dat hij altijd, bij de conversatie +in de kringen zijner geleerde en adellijke vrienden met den mond vol +tanden zat. Hij voelde dan ten leste eigen zwijgen zoo pijnlijk worden, +dat hij er maar wat uitflapte, [p.180] om maar iets te zeggen, wat dan +achteraf een "balourdise" bleek. Maar, heer-in-den-hemel! daar valt hem +Therese met al haar onbewuste grappighedens in. Welk een mijn, welk een +onuitputtelijke rijkdom aan stof. Nu niet langer op je stoel zitten +draaien in 'n benauwing van verlegenheid, nu geen stommiteiten meer +vertellen, om maar wat te zeggen, nu ook eens geestig zijn, ook eens de +vrienden laten lachen--ten koste van de vrouw, "wier engelhartig hart +hij roemt." O, Mevrouw, het is te begrijpen: zeker, _alles is te +begrijpen._ Maar welk een gebrek aan fijngevoeligheid--der _lagere_ +persoonlijkheid!--welk een grove ijdeltuiterij. Welk een gebrek aan +eerbied ook voor--zich zelf! _Tenzij hij wist_--let wel!--dat die +vrienden ook wel begrepen, dat zij voor hem _een vrouw slechts in den +lageren zin_ was, maar wat blijft er dan van de "innigheid" en al dat +fraais over? En wanneer Rousseau-zelf aldus Therese tot een +"onbeschaafde waschvrouw" stempelt, kan men dan wel anderen kwalijk +nemen, dat zij niets anders dan zulk een waschvrouw in haar zagen? Gaan +wij er nu toe over, zelf Therese te beschouwen en toonen wij aan, dat op +andere gronden dan die van Mevr. Holst--_gronden, die echter voor +le-meilleur-des-hommes-Rousseau geen standplaats bieden_!--haar +verdediging met vrucht te voeren valt. + + * * * * * + +Therese dan blijkt klaar een onbedorven, goed en gewetensvol meisje te +zijn geweest, met iets zelfs van uitzonderlijke en aangeboren reinheid +in zich, want men moet niet vergeten, dat van wat wij, in een anderen +tijd levend, als iets min of meer van-zelf-sprekends beschouwen, juist +het _tegendeel_ als het van-zelf-sprekende zou ik bijna zeggen, in het +Parijs harer dagen werd beschouwd. Haar aarzeling, zich hem te geven, +sproot uit iets anders dan het door hem gevreesde voort. Laat +Rousseau-zelf u verhalen wat het was, en merk dan tevens uit zijn +verwondering, _hoe uitzonderlijk in dien tijd haar scrupules waren_. + + Enfin nous nous expliquames: elle me fit en pleurant l'aveu d'une + faute unique au sortir de l'enfance, fruit de son ignorance [p.181] + et de l'adresse d'un seducteur. Sitot que je la compris, je fis un + cri de joie: Pucelage! m'ecriai je: c'est bien a Paris, c'est bien + a vingt ans qu'on en cherche![65] + +Bovendien blijkt die kuische aard uit hare houding, als dienstmeisje in +het hotel, onder de schunnige moppen der abbes, tegen wie Rousseau haar +in bescherming neemt. Zoo was Therese Le Vasseur, rein te midden van een +al groeiende zedenverdorvenheid, toen zij zich Rousseau gaf. Laat ons nu +zien: Zij, het gevoelige dienstmeisje, met die sentimenten in zich, +welke moet zij wel in den geliefde-zelf, dien zij zoo ver boven zich +stelde, aanwezig hebben gemeend?! Zij, de bijna-analphabete--die niet +wist, dat talent of genie soms niets met noblesse hebben te maken--welk +een wereld van al-soortige verhevenheid moet zij niet in Rousseau +geloofd hebben te bestaan, in dien man, die haar nog bovendien tegen de +gemeenheden der anderen verdedigd had! Als haar nu langzamerhand het +tegendeel blijkt, is het dan niet onafwendbaar, dat zij niet alleen het +geloof in hem, maar op de wijze aller onontwikkelden, die het bijzondere +zoo gaarne veralgemeenen, ook het geloof in de _waarde van deugd-zelf_ +verliest? En dat zij doorslaat, doorholt naar den anderen kant? + +Onderzoeken wij dus nu door welke feiten haar dat tegendeel kan zijn +gebleken--voor zoover dan die feiten te onzer beschikking staan: er zijn +natuurlijk nog tallooze kleinigheden, voor ons verloren, die ertoe +hebben medegewerkt haar de waarheid duidelijk te maken. + +Daar is dan ten eerste het geval met "la papesse Jeanne," de maitresse +van Kluppfel. "Une faute," zegt Petitain, "qu'elle l'a genereusement +pardonnee." Jawel, vergeven, maar kon ze 't ook vergeten? Liet het geen +wrange nasmaak van beleedigde vrouwelijkheid in haar gemoed? Deed het +bovendien niet de gedachte bij haar ontkiemen, dat de berisper van +destijds al niet beter dan de berispten was, en dat zij met haar +scrupules eigenlijk een onnoozel halsje, een onwetend mallootje was +geweest? + +[p.182] Maar dan... en hoe zinkt alles, wat zij hem, wat hij haar aan +kwaads moge gedaan hebben in het niet bij die vreeselijke daad vijf maal +betaald: het haar ontnemen van haar kinderen _tegen haar zin_. + + Je m'y determinai gaillardement sans le moindre scrupule; et le + seul que j'eus a vaincre fut celui de Therese, a qui _j'eus toutes + les peines du monde_ de faire adopter cet unique moyen de sauver + son honneur. (Sic!) L'annee suivante, meme inconvenient et meme + expedient, au chiffre pres qui fut neglige. Pas plus de reflexion + de ma part, _pas plus d'approbation_ de celle de la mere: _elle + obeit en gemissant._[66] + +Peilt nu, gij allen, die ooit een kind zaagt geboren worden en die +ontzettende vertwijfelende worsteling met de smart hebt gezien; die dan +bij de eerste geluidjes van het kleine schepsel, op het pijn-verwrongen +gezicht der moeder, die plotselinge ontslaking, een glimlach als een +licht zaagt schijnen; gij die dan de alle-smart-vergetelheid, de als +overmoedige en jeugd-dronken vreugde, den zaligen trots zaagt stralen, +tot die weer ebde, heel zacht, ter zoete zelf-inkeer, het zich-zelf tot +rustig-zijn dwingen, om zoo groot heil niet te verbeuren; gij, die ooit +beluisterd hebt die eerste moeder-woordjes, als kleine bloemen +ontrankend de machtig-sterke, de van zelfbedwang en popelend verlangen +bevend-vaste liefde; ontbloeiend de diepste diepten van de ziel en het +hart, als open, reikende kelken, naar het kindje toe--peilt gij, +wetenden, de ontzettende en nooit te heelen wonde, het afgrondige leed +van de moeder, die na zoo kort dien hemel te hebben genoten, met den +vloek der kinderloosheid, _menschelijk-moedwillig_ wordt belast; peilt +gij den haat, den wrok, het gevoel van verlatenheid, de wanhoop aan alle +deugd, de verstarring tot egoisme, die in die vrouw zullen gaan leven, +leven hun bestaan van monsters, waar engelen hadden kunnen zijn.... En +hebt ge dit alles doorvoeld.... Och... ja.... Zal ik u dan nog wel +vragen of Therese Le Vasseur aan haar misdrijven, welke ze ook mogen +geweest zijn, in waarheid schuldig staat, dan wel de man, die haar dat +aandeed?... Maar gij wendt u af, [p.183] ge ziet naar uw eigen kinderen, +uw blikken gaan zegenend naar hen uit... en ik versta u: zonder mijn +vraag te wachten en zonder te antwoorden, hebt ge haar beantwoord.... + + * * * * * + +Want ook dit weten wij, nietwaar: een deugd voor alle moet door ons +geleerd worden, het is zij, die alle bevat. Die haar in volkomenheid zou +bezitten--maar geen mensch kan dat--kan intreden tot alles wat waardevol +is; de sleutel tot het hooger denkvoelen, de ingang tot de waarheid en +het onschokbare geluk is zij: het altruisme, in haar hoogsten vorm, voor +ons onbereikbaar: de volkomen ik-vergetelheid. Maar de Natuur, de Al +wijze, die geen haast kent, die van graad tot graad en van trede tot +trede de wezens laat opwaarts klimmen, heeft drie groote Liefden in hun +zielen opgericht, _drie onderrichters van het altruisme_, die +achtereenvolgens in hun bewustzijn verschijnen, met het wonder hunner +gestalte en van hun stem. De eerste is nog geen straffe Leerares. Zij +onderricht het altruisme spelenderwijze. Hoe zou zij ook anders: even, +slechts even na het eerst ontwaken van het bewustzijn, verschijnt ook +zij, een engeltje even klein en speelgenoot van het kindje, groeit zij +daarmee op. Zij is de kinderliefde, de egoistische, die veel vraagt en +weinig schenken kan. Maar al opgroeiend komen er toch tijden, dat het +kind zelfs zijn hartebloed voor zijn ouders zou willen geven.... En zie +nu, zie: dat kleine speelgenootje heeft dan toch niet slechts met het +kindje gespeeld, het heeft, met hem opgroeiend en slechts weinige zijner +egoistische en levenshongerige nukken weerstrevend, klaarblijkelijk ook +hem onderricht--in altruisme.--Dan komt er een tijd.... Zij verlaat haar +speelgenoot niet, maar treedt achteruit: de tweede groote Liefde +verschijnt, een strenger Leerares: de liefde tusschen man en vrouw; veel +egoisme weerstreeft zij, veel opofferingen vraagt zij, veel ontzegging +van de genoegens en verlangens van het ik; maar veel egoisme duldt zij +nog--de Alwijze gebood haar, niet te streng in het onderricht te zijn. +Ook is haar sfeer zuiver noch doorzichtig, vooral niet in den man. De +driftige zinnen dringen om haar heen, hun [p.184] hoog opgeheven +flambouwen werpen smokerige en roode gloeden, trekken misvormende +schijnsels over haar Venusgelaat. Ja, soms zijn haar de zinnen +voortrennende paarden: dan leidster en meegevoerde, stralend in de +overwinningen, de slapen omkranst, vaart zij, een grond-opwervelende +storm, een lichtende davering voorbij.--Maar ten leste verschijnt der +Drie hoogst tronende: uittreding van de Ziel der wereld op dier gelaat +is zij, eenig beeld van de oneindigheid, want ook de grenzen van haar +wezen zijn nimmer gevonden; ouders kennen haar zeeen van gevoel, doch +hun diepte of breedte zijn niet te kennen; ouders zien haar hemel, hun +kinderen zijn de gesternten daaraan, maar zijn hoogte is niet te +weten.... Egoisme wordt in haar niet gekend, het is een onverstaanbaar +woord uit andere tijden, uit andere landen. Zij leeraart niet, zij _is_ +het altruisme, zij is ook niet straf, niet streng, zij kan het niet +zijn: de opofferingen, die zij verlangt, worden niet als opofferingen +gevoeld; de afstand, dien zij eischt van zooveel begeerten van het ik, +worden een rijker-worden bevonden! Voor het eerst dan van zijn leven +wellicht, voelt een mensch het altruisme niet een bedwinging zijner +begeerten, voor het eerst niet als een moeilijk te verkrijgen en lastig +te volgen deugd, voor het eerst niet als een sfeer, waarin hij slechts +bezwaarlijk leven kan. Integendeel: zijn begeerten _zijn_ altruistisch, +zonder die deugd _kan_ hij nu niet leven en in haar sfeer beweegt hij +zich nu opperst gelukkig, natuurlijk en vrij als in den staat, die zijn +meest ongerepte natuurlijkheid het best past. Gelukkig de man en de +vrouw, die dit hebben gekend, voor zij sterven, zij hebben niet +tevergeefs geleefd. Rijker aan eigen waarde keeren zij terug van waar +zij werden gezonden. _Want kinderen leeren den ouders oneindig meer, dan +ouders den kinderen_. Jonkheid ontlokt Ouderdom zijn schoonste +gevoelens. Zij u de zon het stralend symbool daarvan, wier glanzende +jeugd der oude en verkillende aarde alle de schoone gestalten der +bloemen, dieren en menschen ontlokt....-- + + * * * * * + +Langs den weg van ons gevoel zijn wij van ons uitgangspunt [p.185] +heengetrokken. En deze, die geen dwaalweg was, heeft ons, naar onzen +wensch, daarheen teruggebracht. Zeg mij nu: van deze groote +leering-in-altruisme, van het onderricht in die deugd, welke alle +deugden omsluit, van dit opperst geluk, deze blijde natuur werd Therese +Le Vasseur menschelijk-moedwillig beroofd. Heeft men nu nog van noode, +ten einde haar verdediging te voeren, hare ondeugden te bedekken, of is +er eenige reden voor ons deze waarheden te verzwijgen, om de blaam, +waarmede zij den man treffen, die haar dat aandeed?... + + * * * * * + +Ik zie haar gaan door de dagen, alleen in haar onwetendheid, alleen met +haar wrok, alleen met het schrijnende bewustzijn van haar gemis, naast +den man, dien zij daarvan de oorzaak weet en die, verzonken, dan in de +droomen van zijn genie of van zijn eerzucht, dan in die zijner liefde of +zijner angst, vaak zelfs haar bestaan niet schijnt op te merken. Alleen +weet zij zich, een eenzame huissloof, al het nederige werk doende; +achter haar rug uitgelachen--hoe zal haar dit hebben gestoken!--door +haar man, die grapjes op haar onwetendheid maakt, bij wiens voorname +vrienden zij zelden komt, aan wiens tafel zij zelfs niet zit, wanneer +hij een dier vrienden te gast heeft; in haar gezicht uitgelachen door de +bedienden van Rousseau's gastheeren, die in haar een dienstmeid zagen en +niets meer. Hoe vaak zal zij aan haar kinderen hebben gedacht, die haar +steun hadden kunnen zijn, vleesch van haar vleesch, bloed van haar +bloed; met wie zij had kunnen praten, die haar hadden begrepen en met +haar zouden hebben meegeleefd in haar kleinheid en onwetendheid, +wellicht; die, zeker, haar een vertroosting zouden zijn geweest voor +veel. Hoe moet zij soms dien man hebben gehaat, toch zorgvuldig met haar +boersche sluwheid, haar onovertrefbare slimheid van niet veel meer dan +analphabete, wier verstandskracht door niets anders wordt verbruikt, +haar voelen verbergend--en toch daarin niet slagend bij _Rousseau's +vrienden_! die zagen juist, Mevr. Holst!--in de eerste jaren daartoe +gedwongen door, en onder leiding van haar megera van 'n moeder, in wier +[p.186] karakter schraapzucht, valschheid en lust tot intrigeeren al het +andere overheerschten; in de latere jaren, met veel behendigheid, uit +eigen inzicht en zonder hulp alles doende, goed of slecht, wat +verhinderen kon, dat Rousseau aan haar invloed ontsnapt; alles doende +wat hem sterker aan haar binden kan. Waarom? Zie haar op het eind van +haar leven, aan de deur van de _Comedie Francaise_ de hand ophouden voor +een aalmoes, en ge weet het! Eenmaal gedurende de lange jaren van haar +leven met hem, schijnt haar beleedigde vrouwelijkheid haar te sterk te +zijn geworden. Rousseau spreekt namelijk van een "refroidissement dans +Therese" en wijt deze aan de abstinentie waartoe hij zich verplicht +voelde, zoowel met het oog op zijn wankelende gezondheid, als om niet in +een herhaling van zijn vijfvoudig herhaald misdrijf te moeten vervallen. +Dat was echter hoogstwaarschijnlijk de ware oorzaak niet. Die moet +gezocht worden in zijn verhouding tot Mad. d'Houdetot: onder Therese's +oogen hadden de maneschijn-wandelingen plaats gevonden, onder haar oogen +was de geheele geschiedenis afgespeeld. Welke vrouw zou zich hier niet +beleedigd hebben gevoeld, ten eerste, door het _feit-zelf_, maar dan, en +wellicht vooral, door de minachting jegens haar, die uit de +omstandigheid sprak, dat haar man niet de minste moeite deed, iets ervan +voor haar te verbergen[67]. Zoo heeft zij, in hardnekkig zelfbedwang, +zich vast aan hem gehecht, hem nimmer loslatend, hem overal volgend, hem +met haar invloed omwikkelend als met een web, gehaat daarom en in haar +drijfveeren door allen doorzien, die haar dan ook "_une cerbere +odieuse_" noemden, door Rousseau alleen niet doorzien. Zij heeft met hem +de jaren doorgebracht, wrokkend zonder twijfel, hatend zonder twijfel, +toch soms ook weer, dunkt mij, neigend naar een zachte verteedering en +liefde voor hem, bij het zien zijner ongelukken en hulpeloosheid. Maar +dan kwam altijd weer die stekende gedachte aan haar verloren kinderen, +die haar kracht moet hebben [p.187] gegeven te doen wat zij deed; die, +dra na het ontluiken weer, al de zachtere gevoelens deed verwelken; die +haar moet hebben ingefluisterd, dat zij het recht had, tegenover hem, +die haar den natuurlijken steun van haar ouden dag had ontroofd, door +elk middel en trots alles te zorgen, dat het levensonderhoud, dat haar +van hem, bij zijn leven en na zijn dood, kon geworden, haar niet +ontging. Zoo hebben in dit hart--ik herhaal het: al zijn vrienden hebben +het gezien!--monsters gewoond, omdat--'t geen zijn vrienden en ook Mevr. +Holst niet hebben gezien--Rousseau de engelen had verdreven. Zoo heeft +zij stil gewacht.... Dan sterft hij... de dwang is uit, al haar +weggedrongen instinkten springen nu op.... Nu, op haar ouden dag gaat +zij zich uitleven.... Na het leven met dien man, dien zij niet meer +liefhad; na het leven met hem, dien zij de wereld een Groote hoort +noemen, maar die tegenover haar met dat al zijn simpelste plichten met +voeten getreden had, wil zij nu een van haar soort, die dan wel niet die +verhevenheid heeft, waarvan zij toch niets begrijpt, maar die haar, in +zijn gewone menschelijkheid, wel niet zoo behandelen zal als hij heeft +gedaan. De schuchterheid, de kuischheid, die ze in haar jeugd, gelijk we +zagen, bezat, het geloof in de deugd, och kom, dat is nu alles gekheid +voor haar geworden.... Ze heeft veel gezien en veel ondervonden.... Niet +voor niets heeft zij de _handelingen_ van Rousseau jegens haar gezien, +niet voor niets de groote wereld jaren lang bespied.... Ingetogenheid is +goed voor zulke domme mallootjes uit het volk, als zij in haar jeugd er +een was!... Genieten moet je, genieten, zooals allen om je heen! En met +haar stalknecht jaagt ze er dan in een paar jaar een burgermanskapitaal +doorheen, als vroolijke erfgenamen, die, in juichende brooddronkenheid, +het geld van een gehaten of hun onverschillig geweest zijnden erflater +verkwisten.... Neen, die Therese Le Vasseur's leven _kent, doorvoelt_, +behoeft te harer verdediging haar figuur niet te verfraaien. Hare +slechtheden waren geboet voor zij ze beging, door de oorzaak, waaruit ze +ontstonden. Arme vrouw, misleid door onwetendheid en door haar +mishandelde instincten; [p.188] moeder, die hare kinderen niet heeft +gekend, en zij had ze zoo gaarne gekoesterd; die nu, op hare beurt, hun +steun missen moet: op tachtigjarigen leeftijd bedelt zij op straat haar +dagelijksch brood!... + + * * * * * + +Met het leven van twee vrouwen is dat van den mensch Rousseau langdurig +vervlochten geweest. Het onderzoek van zijn gedrag zoowel jegens de eene +als de andere, wijst op oneindig meer leelijks dan schoons in zijn +karakter. Zijn uit alles blijkend neerzien op Therese verhinderde hem te +begrijpen, wat hij haar had aangedaan. Wat Madame de Warens aangaat, +jegens haar noemde hij zich-zelf "ingrat," al heeft hij ook daar +allerlei schoonschijnende redenen bij de hand, om die zelfveroordeeling +haar scherpte te ontnemen. Behaagden hem dan ook in Therese slechts de +frisch-open zinnelijkheid, de gezonde kracht en de eenvoudige +huiselijkheid van het volkskind, aan Madame de Warens verbonden hem een +diep-gewortelde psychische overeenkomst en een diep-geworteld +--verschil. De overeenkomst bestond daarin, dat zij beiden uiterst +impulsive menschen waren, wezens van _gevoel_ vooral. Het verschil: bij +Rousseau ging dat gevoel _denken_ vooraf. Het moeizaam-schrijdend volk +zijner denkbegrippen trok nimmer op, voor hen de lichtende wolk van een +droom den weg wees. Beter is het wellicht te zeggen, dat Rousseau's +denken zulk een arbeider geleek, die immer ter verkwikking zijn weg +neemt langs een dichtbegroeid land, wanneer hij zich in den vroegen +ochtend naar de strenge en harde fabriek begeeft, om daar den loop der +onverbiddelijk in elkaar grijpende raderen te bewaken, en die in het +vrije middaguur weer ter verpoozing naar dat land gaat en zich vlijt in +het hooge gras.... Want naar zijn eigen getuigenis werd zijn denken ook +telkens onderbroken door divageerend gedroom.... Bij Madame de Warens +echter ging het gevoel _handelen_ vooraf; elke droom, elke fantasie +veroorzaakte bij haar een handelen, dat, gelijk het denken bij hem, +telkens door opnieuw-fantaseeren werd onderbroken. De psychologische +verklaring van: de rust, de volkomen tevredenheid, de afwezigheid van al +[p.189] ongedurigs en gejaagds, die Rousseau in tegenwoordigheid van +Mad. de Warens gevoelde, ligt dan ook mijns inziens nergens anders dan +in die overeenkomst en dat verschil: wat hem ontbrak, waarom hij vaak +zich-zelf minachtte en welk gemis hij, wellicht onbewust, weet aan het +predomineeren van zijn gevoel: _het snel-doortasten, de moed tot de +daad_, dat zag hij bij haar _juist uit het gevoel_ ontkiemen! Zoo, +tegelijkertijd, verzoende het hem met den _grondslag_ van zijn wezen en +voelde hij dit, in de tweeeenheid van hun beider bestaan, bevredigend en +berustigend _aangevuld_.-- + + * * * * * + +En wat nu zijn korte, maar voor de vrijmaking van zijn genie hoogst +beteekenisvolle, verhouding tot Madame d'Houdetot betreft, deze heeft +Mevr. Holst, gelijk ik reeds vroeger zei, prachtig doorvoeld. Die +verhouding bleef dan ook beiderzijds rein en edel, zoodat de uit Mevr. +Holst's historisch-materialistische aesthetiek voorspruitende +verfraaiingstendenzen hier tot het vertroebelen harer visie geen +aanleiding hadden.-- + + + * * * * * + + +NOTEN: + +[34] Mevr. Holst, J.J. Rousseau. Blz. 158, 159, 160.--Cursiveering van +mij. + +[35] _Les Confessions_, blz. 1. Cursiveering van Rousseau. + +[36] H. Roland Holst, J.J. Rousseau, blz. 33. Cursiveering, ook in de +beide voorafgaande citaten van mij. + +[37] Hier kunt ge nu, lezer, mocht ge er lust toe gevoelen, als arbiter +tusschen mijn literairen criticus en mij optreden! _Hij_ meende, dat +Mevr. Holst de klaarblijkelijk juiste subjectieve waarheid _wel_ bezeten +heeft, maar dat haar tendentieuse lagere persoonlijkheid die verminkt +heeft tot 't dan onechte, dat wij nu kennen. _Ik_ neem liever aan, dat +zij _niet_ in haar was. Veel doet 't er niet toe, wie gelijk heeft, want +in _beide_ gevallen, zooals wij zullen zien, valt _op den invloed der +historisch-materialistische aesthetiek de schuld._ + +[38]...maar die idealen waren innerlijk onwaar en voos, want de +overwinning der burgerlijke klassen bracht niet vrijheid en gelijkheid, +niet vrede en recht, zooals zij geloofden, maar meer ellende, dan de +aarde ooit gekend had; riep niet in den mensch de aandriften van +broederlijkheid wakker, maar van hebzucht en heerschzucht en nijd." Blz. +159. + +[39] H. Roland Holst, J.J. Rousseau, blz. 23. + +[40] Zie noot vorige pagina. + +[41] Confessions. Cursiveering van mij. + +[42] zie noot 2 vorige pagina. + +[43] ibid. + +[44] _Zie Seconde lettre a M. de Malesherbes_. + +[45] H. Roland Holst, J.J. Rousseau, blz. 23. + +[46] Confessions. + +[47] Hoe Rousseau inderdaad aan deze mogelijkheid gedacht heeft, moge de +volgende uitlating bewijzen: De tout ce que j'ai dit jusqu'a present, il +en est reste quelque trace dans tous les lieux ou j'ai vecu....--Einde +Livre IV, Confessions. De voorvallen, waarvan hier sprake was en zijn +zal, behooren dus alle tot die, die "een spoor hebben achtergelaten."-- + +[48] H. Roland Holst, J.J. Rousseau. Blz. 36. + +[49] Confessions.--Cursiveering van mij. + +[50] Er is nog een andere en zeer _beteekenisvolle_ zijde aan de zaak, +welke echter pas belicht kan worden bij de behandeling der Le +Vasseur-figuur. + +[51] Confessions. + +[52] Confessions. Cursiveering van mij.-- + +[53] Ik geloof, dat dit over 't algemeen het "wilde" leven van vele +groote artisten verklaart. Men zie overigens mijn 3den "Brief over +Literatuur." + +[54] Dans ces temps-la meme ou Rousseau entretenoit l'Europe de ses +souffrances, _je ne l'ai jamais vu incommode_; il cheminoit, gambadoit, +atteignoit avant les autres le sommet des montagnes, et mangeoit de fort +bon appetit" (d'Escherny, geciteerd bij Petitain.) + +[55] d'Escherny. + +[56] Schetsen en Critische opstellen, blz. 149--150. + +[57] H. Roland Holst, J.J. Rousseau, blz. 87: "Het wordt tijd dat +eindelijk eens andere oogen over u heenbuigen, oogen minder +bevooroordeeld door _klassegevoel_," enz. enz. + +[58] H. Roland Holst. J.J. Rousseau, blz. 82. + +[59] G. Petitain, Appendix aux Confessions. + +[60] H. Roland Holst. J.J. Rousseau, blz. 252.-- + +[61] Ibid., blz. 83.-- + +[62] H. Roland Holst, J.J. Rousseau, blz. 83. + +[63] Confessions. Cursiveering van mij.-- + +[64] Confessions. Cursiveering van mij.-- + +[65] Confessions.-- + +[66] Confessions.-- + +[67] Men zie eens wat Petitain, in een noot bij de Confessions, van de +d'Houdetot-geschiedenis met betrekking tot Therese zegt. En deze +schrijver is waarlijk geen vriend van Therese.-- + + + * * * * * + + +HET HISTORISCH-MATERIALISME IN DE LITERAIRE CRITIEK [p.190] + + +IV. + +Conclusien. + + +Enige overwegingen, verband houdend met den meer practischen kant van +het leven onzer tijden, mogen dit opstel besluiten; overwegingen, die +eensdeels de literaire onderrichter van het intelligent en talrijk in +den Diamantbewerkersbond georganiseerd proletariaat, anderdeels de +letterkundige criticus, het ook op ervaring steunend recht meent te +hebben, hier zonder omwegen te uiten: Indien de marxistische aesthetiek +verderfelijk is voor de kennis van de waarheid, zoowel betreffende den +aard van het Scheppend Vermogen der kunstenaars als van hun werken, hoe +verderfelijk zal zij dan wel niet zijn voor de opvoeding tot +kunstgenieten van breede volkslagen, wier uitteraard blinde en +strompelende oordeelskracht, het den bodem besnuffelende hondje dezer +kunstleer cadeau krijgt, om haar te leiden! + +Dat is wel het meest beteekenende aller dingen, die met dit geheele +vraagstuk in verband staan. Dat is wel de voornaamste vraag, die zich +aan elken onderzoeker dier aesthetiek zal voordoen, de voornaamste ook +die ik zag, maar niettemin het laatst te berde bracht, omdat ik wilde, +dat mijn voorafgaand betoog, mij in de oogen van, ik twijfel er niet +aan, ieder aandachtigen en onbevooroordeelden lezer het recht zou geven, +de vraag _of_ deze aesthetiek verderfelijk is als beantwoord te +beschouwen en slechts de _mate_, waarin [p.191] zij het is, nog voor +discussie vatbaar te achten. Die mate!... Ik denk hier aan Francesca di +Rimini in den _Inferno_. De wervelstorm, die haar meevoert en omvangt, +laat haar met den geliefde even vrij, als Dante nadert; zij spreken tot +elkander, het is een zoet oogenblik van troost voor haar, een oogenblik +van rust.... Ik denk daar nu aan, omdat het de +historisch-materialistische aesthetici zijn, die de Kunst verhinderen +het omstormde proletariaat te naderen als een _verademing-brengende +troost._ Ik denk daar nu aan, omdat zij het volk niet de kunst doen +zien, als een machtig wezen, in zijn diepste essentie staande buiten de +bewogenheid der tijden en hun wisseling, dat voor elken geluk en rust en +verademing behoevenden mensch zijn armen open spreidt, maar omdat zij, +in dwaling bevangen, haar het volk doen zien, als zelf een macht van den +storm, die hen omslingerend jaagt. En zoo doende--en dat is het +jammerlijkste--laten zij het proletariaat het veredelende van den strijd +alleen, het schokkend genot van de overwinning, het opvoedend leed van +de nederlaag, maar ontnemen het de veredeling door de rust, de sereene +en klare, die diepe bevrediging, welke _zuiver_ kunstgenot schenkt.--Het +was dan ook geen kunstmaniak, geen verslaafde l'art-pour-l'art-lettre, +die hier sprak; niet iemand, die buiten het leven staat, of wien de +nooden en behoeften van het proletariaat vreemd zouden zijn, maar juist +iemand, die door leven, werkkring en denken hen zeker even diep en innig +kent als de door hem bestredenen; maar juist iemand, die vooral ter +wille van het proletariaat, de kunst wil doen zijn, 't geen zij van +_nature_ is, in _dezen_ tijd, gelijk in _alle_ tijden. + +Zoude dan voor mij: "de kunst de zin van het leven zijn," "de wereld een +ding om afgebeeld te worden"?! Neen, neen, zoo is het niet. Maar elke +mensch, die niet geheel van _algemeen_ inzicht is ontbloot, het leven en +zijn broeders liefheeft en hen dienen wil, bepaalt zich er toe hen te +dienen op die wijze als _met zijn aanleg het natuurlijkst strookt_. Dan +_dient hij hen ook 't best_. De kunstenaar dus: door zonder bewuste +bijoogmerken kunst te maken, en, indien hij tevens criticus is, door +[p.192] kunstwerken in hun _essentie_ te doen begrijpen, niets meer. Het +wijze exclusivisme van het l'art pour l'art beteekent dan ook _niet_: de +kunst te dienen als ware zij het hoogste in het heelal en het einddoel +van menschelijk streven, maar haar zoo te beoefenen als ieder scheppend +werker zijn vak beoefenen moet: met volle toewijding aan, met volle +concentratie zijner vermogens, terwijl hij werkt en schept, op het werk +alleen; zijn aandacht zuiver houdend, opdat hij eens der wereld zijne +schepping moge geven, bijna zoo schoon als hij haar van de Natuur +ontving. Zoo verricht hij zijn werk het best en zoo dient hij _dus_ 't +leven het best. Het is dan ook niet een pueriele opvatting van het +leven, gelijk die aan de de-kunst-om-de-kunst-aanhangers +caricaturiseerend-vervalschend wordt toegeschreven, maar het is juist +het zien van 't leven als een oneindigheid, het is de deemoed tegenover +het wijd-overkoepelende leven, dat hen leert zich te bepalen bij hun +werk, klein of groot, waarvoor zij voelen geboren te zijn, en als een +zijde worm, een kleine spin te zijn, die zijn draadje spant, zijn kleine +webje weeft, niets meer, dat is genoeg ... en daarbij, zoo hun ook dat +veroorloofd wordt, diep-tevreden, die als voltooiende gedachte te +denken, die heerlijke zekerheid te voelen al hunne strevingen kronen: +niet ik, zwakkeling, maar een Ander, zal eens, liefdevol, ook met mijn +web Menschheid's wonden stelpen, de Meesterwever ook mijn draad in +Menschheid's bruidskleed weven.... Wat zouden zij meer kunnen wenschen +dan dat geluk?... + + * * * * * + +Keeren wij nu nog even na deze korte toelichting van het schijnbaar +enge, maar inderdaad zeer ruime principe der m.i. meest inzichtsvolle, +burgerlijke literaire aesthetiek, tot de diametraal daaraan +tegenovergestelde, ons eigenlijk onderwerp, terug. Vestigen wij nog +kortelijk op een andere, ontwijfelbaar ook gewichtige, zijde van het +vraagstuk de aandacht. De waardeloosheid en de schadelijkheid der +marxistisch-aesthetische begrippen voor de literaire critiek werd +uitvoerig in dit opstel aan het werk der meest beteekenende aanhangers +dier [p.193] begrippen, in ons land, aangetoond. Mij dunkt, dat men, na +dat gezien te hebben, het recht heeft te vragen: wat zullen de mindere +goden wel produceeren, als zij volgens deze methode gaan werken? En dat +zullen zij! Want juist voor dezulken, die uit zich-zelf niets over kunst +kunnen voelen of denken, opent zij de welkome gelegenheid, om meters +druks te vervaardigen over het _bijkomstige_ in een kunstwerk, _het +eenige waar zij bij kunnen_, en dat niets ter zake doet! En daar ligt +een tweede, een waarlijk niet te onderschatten gevaar van het stelsel. +Dat gevaar, men begrijpe mij wel, ligt dus volstrekt niet daarin, dat +deze critici de bas etage, deze phrasen-kooplui uit de literaire +voddenkelders tendentieus zouden worden! Och neen, werden zij 't maar! +Tendentieus zijn in den zin, waarin ik 't thans bedoel, gepossedeerd +zijn door 't een of ander naar een hoog ideaal gericht streven, dat is +toch apres tout iets van een _voornamen_ geest.... En zij en een +voorname geest!... Dat zou 'n aardige vooruitgang voor hen zijn, komaan! +Ik heb eens hun, al zeg ik 't zelf, welgelijkend portret geteekend. +Daardoor, gelukkig! behoef ik het thans niet meer te doen. Ik heb toen +_aangetoond_ wat zij zijn en niet zijn. Maar wel beschouwd was voorheen +iets dergelijks overbodig. Tot nu toe werd toch eigenlijk niemand hun +dupe. Ten slotte voelde ook het botste publiek de phrase, het idiote +volmaakt-niet-begrijpen in hun geschrijf. Want tusschen den waren, den +kunstenaar-criticus, den eenige, die literaire critiek mag beoefenen, +omdat alleen hij 't is, die _intuitief_ een kunstwerk doorvoelen kan, en +deze phraseurs was er een te enorm verschil. Maar zoodra deze +kunstenaar-critici zelf gaan doen alsof het literair-critisch doorvoelen +toch eigenlijk meer een wetenschap dan een kunst is en minstens evenzeer +een aanleerbare vaardigheid als een gave, dan ... ja, dan zullen er +zooveel voddenkelders, zooveel broodwinningnerinkjes, zooveel muffe en +duffe winkelhuizen vol walmende petroleumlampen en kleverige rollen drop +en vliegenpapier voor de smoezelige ruiten verrijzen, een klit van +voetklemmende en gordelende parasieten, rondom--o heiligschennis!--de +kerken en [p.194] paleizen der literatuur, dat de latere dichters, de +latere schoonheidsbegeerigen zich niet zullen kunnen neerzetten aan hun +voet, om zich vredig en niet-gestoord weg te denken in 't leed, in de +vreugde, in de gedachten en het scheppingsgenot van wie hen schiepen, +tenzij dan dat er een opsta onder hen, die mokerend heel dien +achterstegen-bouw weer tot puin verbrijzelt. + +Aug.--Sept. 1913. + + + * * * * * + + +VERTALINGEN BEHOOREND BIJ "HET HISTORISCH-MATERIALISME IN DE LITTERAIRE +KRITIEK" [p.195] + +Blz. 101 _Mestra_: + +Dochter van den koning Erisychtheion. Men zie de _Metamorphosen_ van +Ovidius Naso. + +Blz. 123 _There are_: + +Er zijn veel dichters, die nimmer hebben geschreven. + +Blz. 137 _Then from_: + +"Toen uit de spelonken van mijn droeve jeugd ik sprong," enz. + +Blz. 148 _C'est le pardon_: + +Het is de vergiffenis om der wille van de glorie. + +Blz. 149 _Je me suis montre_: + +Ik heb mijzelf getoond, gelijk ik werkelijk was, verachtelijk en laag, +wanneer ik zoo ben geweest; goed, grootmoedig, indien ik aldus was. Ik +heb mijn innerlijk ontsluierd, zoo als gij zelf het hebt gezien, Eeuwig +Wezen. Vergader rondom mij de ontelbare menigte mijner medemenschen; dat +zij luisteren naar mijne bekentenissen, zuchten over mijne laagheden, +blozen over mijn ellende. Dat elk hunner op zijn beurt en in dezelfde +oprechtheid zijn hart uitstorte aan den voet van uw troon, en dat daarna +een enkele het wage te zeggen: _Ik was beter dan deze_. + +Blz. 149 _a tout prendre_: + +Alles bij elkaar genomen, ben ik een uiterst goed mensch. + +Blz. 156 _L'Annee suivante_: + +Het volgend jaar, 1750, toen ik heelemaal niet meer aan mijn +verhandeling dacht, vernam ik, dat zij te Dyon bekroond was. _Deze +tijding deed al de denkbeelden, die mij bij het schrijven hadden +vervuld, opnieuw ontwaken en bezielde hen met nieuwe kracht...._ + +Blz. 156 _Tandis que je philosophois_: + +Terwijl ik aldus philosopheerde over de plichten van den mensch, dwong +een gebeurtenis mij beter na te denken over mijne eigene. Therese werd +voor de derde maal zwanger. Te oprecht tegenover mij-zelf en innerlijk +te fier om mijne principes [p.196] in mijn daden te verloochenen, zette +ik mij er ernstig toe, over het lot mijner kinderen na te denken. + +Blz. 157 _D'ailleurs les principes eleves_: + +Bovendien moesten mij wel de hooge principes, die ik mij had eigen +gemaakt, boven dergelijke laagheden verheven doen zijn, en het is dan +ook zeker, dat ik dat sedert dien gewoonlijk wel geweest ben. Maar dit +vond toch niet zoozeer zijn oorzaak daarin dat ik de verleiding zou +hebben overwonnen, maar veeleer in het feit, dat ik de oorzaak der +verleiding vermeed en ik zou zeer bevreesd zijn evenzoo te stelen als in +mijn kindschheid, zoo ik weer aan dezelfde begeerten onderworpen werd. +_Het bewijs daarvan had ik ten huize van den heer de Mably_. + +Blz. 159 _Il faut que_: + +Mij moet wel trots de meest eerbare opvoeding een sterke neiging tot +ontaarden eigen zijn geweest, want dat voltrok zich heel snel en zonder +eenigen innerlijken weerstand te ontmoeten, en nimmer verviel eenig +vroegrijp Cesar zoo snel tot een Laridon. + +Blz. 159 _delire inconcevable_ = onbegrijpelijke razernij. + +Blz. 159 _delire_ = razernij, delirium. + +Blz. 160 _De tout ce que_: + +Van alles wat ik tot hiertoe gezegd heb is er in alle plaatsen, waar ik +geleefd heb, eenig spoor achtergebleven. + +Blz. 161 _Je ne regarde_: + +De ellende en verlatenheid beschouw ik zelfs niet als de grootste +gevaren waaraan ik haar heb blootgesteld. Wie weet hoever op haren +leeftijd, de moedeloosheid der belasterde onschuld iemand brengen kan? + +Blz. 161 _Qui sait_: = wie weet. + +Blz. 161 _Moi qui ne fit_: + +Ik, die nooit iemand kwaad deed.... + +Blz. 163 _cette horreur du mal_: + +... deze afschuw van het kwaad in elken vorm, deze onmacht om iemand te +haten of te schaden en zelfs om dat te willen; deze verteedering, die +levendige en zachte bewogenheid, die ik bij den aanblik van alles, wat +deugdzaam, grootmoedig en beminnelijk is, gevoel--kan dat alles in een +en dezelfde ziel bestaan naast de verdorvenheid, die zonder eenig +gewetensbezwaar de lieflijkste der plichten met voeten treedt? Neen, ik +voel het en spreek het luide uit: dat is niet mogelijk. Nooit heeft Jean +Jacques een oogenblik van zijn leven een man zonder gevoel, zonder +erbarmen, een ontaard vader kunnen zijn. Zeer zeker heb ik mij kunnen +vergissen, maar mij verstokken niet. Zoo ik mijne redenen zeide, ik zei +te veel. _Daar zij mij immers hebben kunnen verleiden zouden zij dat ook +vele anderen kunnen doen; ik wil de jongeren, die mij eens zouden kunnen +lezen, er [p.197] niet aan blootstellen, het slachtoffer van dezelfde +dwaling te worden_. + +Blz. 164 _petites bonnes gens_ = goede luidjes. + +Blz. 164 _grand hommes de nos jours_ = groote mannen onzer dagen. + +Blz. 164 _les raisons determinantes_ = de beslissende redenen. + +Blz. 164 _Out of season_ = misplaatst. + +Blz. 165 _jeunes gens_ = jonge lieden. + +Blz. _16$ Enfants-Trouves_ = Vondelingenhuis. + +Blz. 167 _Si jamais reve d'un homme eveille_: + +Zoo ooit de droom van iemand in wakenden toestand een prophetisch +visioen geleek, dan was het wel deze. + +Blz. 167 _et ce qui m'a frappe_: + +En wat mij het meest in de herinnering aan deze mijmering heeft +getroffen, was, dat toen zij zich verwezenlijkt had, ik mij van precies +dezelfde voorwerpen omringd vond als die ik mij destijds had verbeeld. + +Blz. 167 ... _la peur de l'enfer:_ + +... de vrees voor de hel maakte mij nog dikwijls opgewonden. Ik vroeg +mij af: In welken staat ben ik? Zoo ik op dit oogenblik-zelf stierf, zou +ik verdoemd worden? Ik zei tot mij zelf: Ik zal dit steentje tegen dien +boom daar vlak tegenover mij werpen, zoo ik hem raak, is dat een teeken +van heil, mis ik hem, dan beduidt het verdoeming. Aldus sprekend werp ik +mijn steentje _met bevende hand en terwijl mijn hart vreeselijk +klopte.... Sedert dien heb ik niet meer aan mijn zaligheid getwijfeld_. + +Blz. 168 _Fontaine de Hieron_: een instrumentje om goocheltoeren mee te +doen. + +Blz. 170 _Lapidation_: steeniging. + +Blz. 170 _Dans ces temps-la:_ + +In diezelfde tijden, waarin Rousseau Europa met klachten over zijn +kwalen bezig hield, _heb ik hem nooit ongesteld gezien_; hij stapte +voort, maakte luchtsprongen, bereikte voor de anderen de bergtoppen en +at met zeer goeden eetlust. + +Blz. 171 _Il partit donc_: + +Hij vertrok dan en verliet dengeen, wiens hart hij had gewonnen. + +Blz. 171 _Lascia le donne e studia matematica_ = Laat de vrouwen maar +met rust en bepaal je ertoe wiskunde te studeeren. + +Blz. 176 _La maniere dont elle s'est conduite_: + +De wijze, waarop zij zich na zijn dood heeft gedragen, zou voldoende +zijn elken twijfel op te heffen, indien wij ons niet reeds volkomen +zeker voelden door het eensgezinde getuigenis van allen, die Rousseau op +verschillende tijdperken zijns levens hebben bezocht. Het staat dan +vast, dat zoowel te Motiers als te Wootton en overal, waar zij haar +meester heeft gevolgd, ze, tot in zijn laatste oogenblikken, haar best +heeft gedaan, argwaan [p.198] en wantrouwen in hem te verwekken en te +voeden en dat zij met het doel, met niemand zijn vertrouwen te moeten +deelen en hem aldus beter te kunnen beheerschen, allen verdacht bij hem +maakte, die in zijn nabijheid kwamen en erin slaagden, hem te behagen. +Wat moet deze vrouw, die, toen zij zich te Motiers verveelde, niets +verzuimde te doen wat er Rousseau het verblijf onverdragelijk kon maken, +wel niet gedaan hebben in de eenzaamheid van Wootton, waar haar niets +zoozeer na aan het hart moet hebben gelegen dan hem in de +noodzakelijkheid te brengen, het te verlaten. Men kan dan ook verzekerd +zijn, dat zij, om meer schijn van waarheid aan haar lasterlijke en +valsche ingevingen te verleenen, de zegels van de aan haar meester +gerichte brieven verbrak, die, dupe van dezen streek, er duizend +gevolgtrekkingen uit afleidde, de eene nog vreemder dan de andere, over +wier zonderlingheid zich echter niemand, die dit alles in aanmerking +neemt, langer verwonderen kan. + +Blz. 177 _Hume, Mercier_: + +Hume, Mercier, d'Escherny, Dusaulx, allen, die over Rousseau hebben +geschreven, zijn 't op dit punt eens. + +Blz. 179 _Je n'avois cherche d'abord:_ + +Aanvankelijk had ik niets meer beoogd dan mij een _amusement_ te +verschaffen. Ik _merkte_ echter, dat ik meer had gedaan en mij een +gezellin had gegeven. Een weinig omgang met dit uitmuntende meisje, een +weinig nadenken over mijn toestand, deden mij gevoelen dat ik, _slechts +denkend aan mijn vermaak_, mijn geluk had gevonden. + +Blz. 179 _Autrefois j'avois fait_: + +Vroeger had ik van haar uitdrukkingen een woordenboek samengesteld, om +Mevrouw de Luxembourg te amuseeren, en hare kluchtige vergissingen zijn +dan ook beroemd geworden in de kringen, waarin ik heb geleefd. + +Blz. 180 _Enfin nous nous expliquames_: + +Eindelijk vond er een verklaring tusschen ons plaats: schreiend bekende +zij mij een enkelen misstap, vrucht van hare onwetendheid en de sluwheid +van een verleider, tegen het einde harer kindsheid gebeurd. Zoodra ik +haar begreep, slaakte ik een vreugdekreet. Maagdelijkheid! riep ik uit, +wie zou die dan in Parijs, bij een twintigjarig meisje nog denken te +vinden! + +Blz. 181 "_Une faute_": + +"Een vergrijp," zegt Petitain, "dat zij hem grootmoediglijk heeft +vergeven." + +Blz. 182 _Je m'y determinai gaillardement_: + +Luchtig-weg nam ik het besluit, en zonder het minste gewetensbezwaar; +het eenige, dat ik had te overwinnen, was dat van Therese, die ik al de +moeite van de wereld had, dit eenige middel, om haar eer te redden +(sic!) te doen aanvaarden. [p.199] Het volgend jaar dezelfde zwarigheid +en dezelfde uitweg, slechts vergaten wij ditmaal een naamcijfer aan de +kleertjes te hechten. (Met behulp van zulk een naamcijfer kon men dan +later, als een kind door de ouders werd opgeeischt, dit onder de menigte +der in de vondelingenhuizen verpleegden terugvinden, v.C.) Overigens +niet meer nagedachten mijnerzijds _noch goedkeuring_ van den kant der +moeder: _kermend gehoorzaamde zij._ + +Blz. 186 _Refroidissement dans Therese_ = Verkoeling in Therese. + +Blz. 186 "_une cerbere odieuse_" = een afschuwelijke Cerberus. + +Blz. 188 _Ingrat_: ondankbaar. + + + * * * * * + + +II DIDACTISCH [p.203] + + + * * * * * + + +VOORWOORD + + +Het woord _didactisch_, voor dit gedeelte van den bundel geplaatst, moge +veel van aard en bedoeling der navolgende opstellen benevens de +uitvoerigheid der daarin voorkomende analysen en de lengte der citaten +verklaren--zekere eigenaardigheden van stijl en inhoud: de gemeenzame +toon en de, feitelijk buiten het gebied der literatuurcritiek liggende, +min of meer moraliseerende uitweidingen, eischen, dunkt mij, willen zij +niet ontstemmend op een algemeen lezerspubliek werken, nog korte +toelichting. Deze opstellen, op een enkele uitzondering na, werden +geschreven voor en verschenen in _Het Jonge Leven_, het onder redactie +van den heer Henri Polak staande _ontwikkelingsblad_ van den A.N.D.B. +Houdt de lezer dit in het oog, dan zal hij zich nu ongetwijfeld zoowel +de aanwezigheid der bovengenoemde lichtelijk moraliseerende gedeelten +kunnen verklaren--immers tot mijn lezerspubliek behoorden ook _zeer +jonge lieden_, wien mijn gevoel mij drong het eene, dat zij al evenzeer +van noode hebben als het andere, niet te onthouden, terwijl ik hun dat +andere gaf--als den, hier en daar heerschenden, gemeenzamen toon, dien +ik mij zeker niet zou hebben veroorloofd tegen een algemeen publiek aan +te slaan, gesteld al, dat ik daartoe neiging zou hebben gevoeld, 't geen +niet waarschijnlijk is. Hoe geheel anders echter lag hier het geval! +Zelden heb ik bij het schrijven dezer opstellen het gevoel gemist, voor +een _vriendenkring_ te schrijven, en allerminst toen ik de zekerheid +kreeg, dat de _ouderen vooral_ [p.204] mijne artikelen met genegenheid +en aandacht lazen, een omstandigheid die mij bevestigde in de +overtuiging, dat zij ook buiten de grenzen van den A.N.D.B. een invloed +konden uitoefenen, die het doorvoelen en begrijpen van literatuur in ons +land, ten goede komen kan. En moge menigeen glimlachen bij de gedachte, +dat deze "vriendenkring" van lezers zeker wel niet onder de +twintigduizend menschen tellen zal, niet hij die de eensgezindheid in +den A.N.D.B. kent, de georganiseerde verwerkelijking van het zoo +moeilijk te verwezenlijken "Een voor allen en allen voor een", de +onderlinge trouw en het ver boven materieel winstbejag uitgaande gevoel +van saamhoorigheid; niet hij, die wel eens een "Bondsvergadering" heeft +bijgewoond, waar al die duizenden wel elkaar schenen te kennen, en als +vrienden zoo gemoedelijk-intiem, voor de opening der bijeenkomst in +rustig vertrouwen met elkander praatten; waar bij alle soms hooggestegen +verschil van meening, nooit de kalm-zekere genegenheid van de +blijmoedige gelaten verdween, nooit ook de joviale toon van hartige +volksboertigheid werd gemist, als wisten al die menschen wel, dat die +ruzietjes best en waarachtig wel als kleurige verzetjes op den effen en +diepen stroom hunner eensgezindheid mochten drijven en wat rook en roet +uitpuffen ook, wel ja--wat hinderde dat die breede en klare rivier! Hoe +vaak heb ik daar blijde van de naar het podium in den lichtglans +omhooggeheven gezichten gelezen die wellicht soms nauwelijks bewust maar +enorm sterk werkende zekerheid, hier schouder aan schouder met vrienden +en niets dan vrienden te staan, hier veilig te staan in eenheid en door +noest werken veroverde macht, hier heerlijk de menschen-waarde van +zich-zelf en zijn lotgenooten te voelen, herwonnen op broodnijd, plat en +bruut individualisme en concurrentie-haat.--Welnu, dit alles bedenkend, +zal, vertrouw ik, de lezer zich door het gemeenzame in den toon der hier +navolgende opstellen niet gekwetst voelen niet alleen, maar ook, +begrijpend, hoe het voortsproot bij den schrijver niet uit een zich +hooger voelen, doch uit een diepe en innige genegenheid, 't billijken, +dat hij uit pieteit voor eigen gevoel--de [p.205] eerste plicht eens +schrijvers!--het liet zoo het was. + +Is hiermede mijn inlichtend woord tot den lezer van dit deel van den +bundel geeindigd, de overtuiging, dat "wie aan den weg timmert veel ... +bekijks heeft" legt mij de verplichting op, hier nadrukkelijk het +volgende te verklaren: zoo dit mijn werk een blijvend nut zal blijken te +hebben gebracht; zoo er harten door zijn opengebloeid in liefde tot het +schoone, geesten erdoor gebracht zijn tot het begrijpen en doorvoelen +van kunst, dan prijze men hen vooral, die de gelegenheid ertoe schiepen: +het Bestuur van den A.N.D.B. en in de allereerste plaats zijn +voorzitter, den Redacteur van _Het Jonge Leven_, mijn waarden en +geeerden vriend Polak, die door de ruime en hooge opvatting van zijn +taak, het rijke genot, voor mij aan mijn arbeid verbonden, zeer heeft +verhoogd en dus niet weinig tot het welslagen zal hebben bijgedragen; +doch zoo het mocht blijken te hebben gefaald, dan prijze men hen niet +minder, maar _lake uitsluitend mij_, die in volkomen onafhankelijkheid +schrijvend wat ik wilde, een van de kostbaarste gelegenheden, zij het +met de beste bedoelingen, zou hebben misbruikt. + +Maart 1914. DE SCHRIJVER + + + * * * * * + + +HOE LITERAIRE KUNST GELEZEN EN GENOTEN MOET WORDEN[1] [p.206] + + +Ik wil nu met u spreken over literatuur, haar wezen, haar verhouding tot +eenige andere grootmachten van het geestelijk leven, het geluk en de +veredeling, die zij geeft en hoe deze in u komen kunnen. Wat ik daardoor +wellicht vermag, is: u haar te doen begrijpen met uw _verstand_. Het +geluk en de veredeling, waarvan ik sprak, zult ge echter niet deelachtig +worden voor gij haar zult begrepen hebben met uw _gevoel_. Is dat +gebeurd--tegelijkertijd zijn zij in u. En gij zult een rijkdom, een +troost, een toevlucht bezitten, wier weelde, wier innigheid, wier +beveiliging aan niets geleken kan worden, dat ge voor dien bezat. Maar +ook het eerstgenoemd begrijpen is geen geringe winste, en zal voor +sommigen uwer allicht het middel blijken te zijn, het laatstgenoemde te +bereiken. Veel zal afhangen van uw aanleg, uw ernst, uw wil, uw al of +niet inzien van de waarheid, dat op dat hooger levensplan, waarop wij +allen toch wenschen, dat ge eens zult staan, dit begrijpen noodig is als +brood, als werk. De bibliotheek-statistiek van onzen Bond is niet +bemoedigend. Ware die de steunstaf van mijn hoop, zij deed beter met +niet op weg te tijgen; zinnelijkheid en lust tot grof romannetjes- +geprikkel, verlangen naar verhit "geboeid"-zijn, deze, leert die +statistiek, zitten bij de massa uwer voor, zijn haar raadgevers bij het +boeken-kiezen. Maar mijn hoop [p.207] leunt op een anderen staf: de +adeldom van uw strijd, de worsteling uwer klasse. Die strijd is ook de +groote Drijver, die u drijft. Zelf edel, stoot hij u het edele van het +leven tegemoet. Hij de hijgend zwoegende, bezweet en zwart, worstelt uw +massa op de hooge wegen, waar de blanke, lichte gedaanten staan: +Wetenschap, Kunst, Vrijheid. Gij moogt weerstaan of niet, hij stoot u +op. En telkens gaat zijn vorschersblik omhoog en zwaar ademend berekent +hij den afstand, de terugwenteling stuitend op zijn reuzenborst; dan +ziet hij weer naar ons, de medehoeders, mede-werkers, die in spanning +wachten of zij mogen helpen.... Soms mogen wij dan, een enkel maal +kunnen we.... Dit stuk wil zulk een hulp zijn. + + * * * * * + +Begin met dit goed te begrijpen: een voorwerp is altijd min of meer voor +_eenige_ doeleinden geschikt. Al naar uw inzicht, oogenblikkelijke +behoefte, of door noodzakelijkheid gedreven, zult ge 't voor een dier +doeleinden gebruiken, maar afgezien van waarvoor gij 't gebruikt zal het +_uit zijn eigen aard_ voor een of eenige van die verschillende +doeleinden _het meest_ geschikt zijn. En luister nu goed: wendt ge 't +aan, waartoe 't _het meest_ geschikt is, dan _ge_bruikt ge 't, wendt ge +'t echter voor iets anders aan, dan _mis_bruikt ge 't. Ten overvloede, +zoo ik meen, zal ik u dit met een concreet voorbeeld verduidelijken: een +tafel, niet waar, kunt ge als tafel, maar ook als stoel, maar ook als +brandhout gebruiken! Behoef ik U nu te zeggen, dat ge hem alleen als +tafel gebruiken, als stoel of als brandhout slechts misbruiken kunt?! +Zoo is 't op stoffelijk, maar zoo ook op geestelijk gebied. Nemen we nu +ook een concreet voorbeeld op geestelijk gebied en kiezen we daartoe een +roman, _welke tevens een literair kunstwerk is_, Zoo'n roman dan is een +geschiedenis van zekere menschen. Die menschen, die natuurlijk ook +spreken in dien roman, verkondigen meeningen; het blijkt u, dat ge 't +eens zijt met die meeningen, of dat ge 't oneens zijt, ja, ze zelfs +verfoeit! Verder: de toestand, waarin de menschen in dien roman +verkeeren, schijnt u te pleiten voor uwe overtuiging of +levensbeschouwing, [p.208] of wel daartegen; of: er worden door die +roman-menschen sexueele handelingen gepleegd, waarvan het meer of minder +uitvoerig relaas uwe zinnelijkheid prikkelt. Waartoe moet die roman, die +dit alles doet, vertelt en bevat, _maar ook een kunstwerk is_, u nu +dienen? Moet ge blij zijn, omdat die roman-menschen meeningen +verkondigen, die met de uwe strooken, of treurig zijn om het tegendeel? +Moet ge verheugd zijn, omdat de toestand, waarin die roman-menschen +verkeeren, voor uw levensbeschouwing pleit, of verdrietig en toornig, +wijl hij ertegen schijnt te bewijzen? Moet ge door 't relaas der +sexueele handelingen uwe zinnelijkheid laten prikkelen? _Of wel, moet ge +dien roman als_ KUNSTWERK _op u laten inwerken_ en dus ervan hebben: +dat hooge geestelijke genot, die veredeling, die ver van kleine +blijdschap, ver van toorn, ver van verdrietelijkheid, ver van +innerlijken strijd zijn: een zoete effenheid, toch niet zoo effen of zij +rimpelt heuveltjes van glinsterende verrukking op, als een deinend water +onder zonlicht? + +Behoef ik U nog wel te zeggen, dat die roman, _die een kunstwerk is, het +meest uit eigen aard_ geschikt is, om _als kunstwerk_ te worden genoten +en dat ge hem dus _mis_bruikt en niet _ge_bruikt, zoo ge iets anders er +mee doet! En hoedt u voor misbruik van geestelijken rijkdom! Ge kent wel +het begin der schade, maar het verre einde niet: de algeheele verwarring +van denkbeelden, het ongemerkt-langzaam maar zeker verergerend gebrek +aan onderscheidingsvermogen, de verstomping en verblinding van het +verstand en het gevoel door eenzijdige ontwikkeling. Misbruik is +verspilling, en een opkomende en worstelende klasse heeft niets, geen +splinter zelfs, te verspillen. + + * * * * * + +"Maar," vraagt ge nu, "hoe bereiken we dit, zulk een roman als kunstwerk +te genieten. Wij erkennen, we voelen ons verheugd als het verhaal en de +toestand der menschen in het verhaal voor onze levensbeschouwing, voor +onze politieke inzichten, voor de juistheid van ons geloof of ongeloof +pleiten, [p.209] toornig en verdrietig vaak bij het tegenovergestelde. +Ja, wij erkennen, dat er onder ons menigeen is, die leest, om zijn +zinnelijkheid te prikkelen. Zeg gij ons nu hoe we dit alles vermijden +kunnen en hoe we kunnen geraken tot dat hooge genot, dat gij bedoelt. +Want als gij zegt, dat deze onze blijdschap en onze toorn, dit ons leed +en ons verdriet niets met kunstgenot te maken hebben, ja, dat we dit +laatste zelfs kunnen hebben van een kunstwerk, welks geheele inhoud +lijnrecht tegen onze inzichten schijnt in te druischen, dan begrijpen +wij zelfs niet wat kunstgenot is." + +Welnu, ik verlang niets liever dan u dit alles duidelijk uiteen te +zetten. Juist met die bedoeling heb ik mij nu aan het werk gezet. En +indien ge maar welwillend en met volle aandacht naar mij luisteren wilt, +dan kan ik 't ook. Want ik zeg niet quasi-bescheiden, dat ik 't meen te +weten, maar ik zeg stellig en vast, omdat ik 't aldus voel, dat ik 't +onwrikbaar zeker weet. Gij zult ook later inzien, dat de meening van +velen voor wie gij hoogen eerbied hebt en die dien eerbied ten volle +verdienen, met de mijne in strijd is. Maar daarom moogt ge nu niet aan +mij twijfelen, doch daar ik uw raadsman ben, aannemen wat ik zeg, tot +ge-zelf oordeelen kunt tusschen hen en mij. Bij eenigen uwer, begaafden, +zullen mijn woorden als een voleindende verheldering zijn. Zij zullen +plotseling veel in hun eigen voelen begrijpen, wat hun verstand tot nu +toe niet verklaren kon. Dezen hebben met hun gevoel begrepen, voor zij +'t met hun intellect konden doen. Bij de anderen zal mijn betoog echter, +gelijk reeds werd gezegd, slechts een begrijpen-met-het-verstand +veroorzaken, voor ook dezen zich-zelf tot een begrijpen-met-het-gevoel +zullen gebracht hebben, zullen zij niet mogen oordeelen. + + * * * * * + +Zie eerst het onderscheid tusschen wetenschap en kunst: Wetenschap is: +het onderzoekende, betoogende en bewijzende. Kunst is: het +intuitief-ontvangende en het in-schoonheid-en-blijdschap-herscheppende. +_Vraag daarom aan de kunst geen [p.210] onderzoek, geen betoog en geen +bewijs. Vraag haar schoonheid en afspiegeling van scheppingsvreugde +alleen_. + +Wetenschap is het keurende, schiftende, scheidende. Kunst echter is het +alles-omvattende. _Verwonder u daarom niet, dat_ ALLES _wat bestaat in +haar verheerlijking wordt opgenomen_. Wat bestaat in de stoffelijke en +wat bestaat in haar eigen verbeeldingswereld. Zij herschept en +verheerlijkt--want dit is een voor haar--zoowel het kleine leven der +dieren. (_Maeterlinck_) als het supreme leven der onstoffelijke werelden +(_Dante_). Zij herschept en verheerlijkt een rottend lijk (_Velasquez_) +zoowel als het heerlijkst ontbloeien van jong leven (_Herman Gorter: +Mei_, bijv. en ontelbare Anderen.) Zij herschept en verheerlijkt de +diepste afgronden van het misdadige en zinnelijke denk-voelen (_Les +Chants de Maldoror_) zoowel als het tegelijkertijd heerlijke en +smartvolle zich verliezen in een ander, wat een zeer liefdevolle en +hooggestegene bereikt heeft (_Epipsychidion_ van _Shelley_). Gij ziet, +ik beweer niet, dat zij dit alles doet, maar ik bewijs het u. Wat is +haar dan "onderwerp," wat zijn haar "meeningen" en "overtuigingen"! En +wat mogen zij u dan zijn, terwijl gij tot haar komt, gij, die haar wilt +genieten! Zij herschept het alles in vreugde en die vreugde is om hare +eigen scheppingskracht. _Die vreugde te hergenieten, dat is het +kunstgenot_. Ik zal u ook van deze stelling, voor zoover dat kan, een +verduidelijkend voorbeeld geven: In een vriendenkring, waartoe ik +behoorde, las een voor uit Gorter's _Mei_--Balders afscheid van Mei. +--De voorlezer was zoo door aandoening overmand, dat over zijn gelaat +die eigenaardige huiveringen bleekten en om zijn lippen die glimlach +van opperst en edel geluk was, welke aan de gelaatsuitdrukkingen van de +Verklaarden der middeleeuwen, in religieuse extase, doen denken. Toen +hij geeindigd had en vrijwel uitgeput en zwaar uitademend met gebogen +hoofd voor zich staarde, de edele glimlach tot een trek van +moeheid-door-geluk vervaagd, zei een der vrienden tot hem: "Jij had den +glimlach van het genie van den maker op je gezicht." En zoo was 't ook: +hij had 't opperst kunstgeluk gehad. Want, nog eens: Het opperst geluk, +door kunst te [p.211] verkrijgen, is: _het hervoelen van de verrukking, +die de schepper van het kunstwerk bij het scheppen had_. + + * * * * * + +Noodwendig moet nu echter, na dit alles te hebben gelezen, een twijfel +in u ontstaan. "Kunst verheerlijkt dus wat zij herschept," zoo zult ge +vragen, "kunst maakt dus mooier wat zij ziet, zij siert dus op, wat is +dat anders dan de dingen leugenachtig voorstellen?! Trouwens, zij moet +wel alles in een begoocheling zien, hoe kan zij anders, een rottend lijk +afbeeldend, een schoon kunstwerk maken!" + +Dien twijfel zal ik nu van u wegnemen: Het zien der kunst ont-dekt de +hoogste door menschen te doorvoelen waarheid, maar uw zien stelt u de +dingen leugenachtig voor. Gij ziet ze oppervlakkig, kent ze niet in hun +echte, diepe wezen, noch in hun samenhang met het andere; de kunst +echter ziet ze in hun menschelijk-erkenbaar diepste wezen, kent ze bij +intuitie tot in dien grond van hun aard en in hun samenhang met het +andere.[2] _En overal, waar die diepste aard van een ding gekend en +allernauwkeurigst weergegeven wordt, is die_ WEERGAVE _en de_ DAAD +_van het_ WEERGEVEN: _Schoonheid. En die schoonheid is de +verheerlijking_. + +Weer een voorbeeld: waarom zijt gij, die dit leest, zoo vaak +gedachteloos en zonder iets te voelen door uchtend- of avondschemering +gegaan en waarom zijt ge dan zoo verrukt en voelt zoo vreemde raadsels +in haar en in u-zelf, als een kunstenaar ze heeft herschapen? Omdat die +kunstenaar haar diepste essentie heeft doorvoeld en dat diepe wezen +heeft afgebeeld. Heeft hij die avondschemering nu vermooid en opgesierd? +Neen, neen, dan zoudt gij die beelding als een leugen voelen. Maar +integendeel, gij voelt, dat u nu eerst de oogen opengaan, dat ge pas nu +de waarheid ziet. En ge bekent u-zelf, [p.212] dat hij haar heeft +gegeven, zooals zij werkelijk was, gij echter slechts, om eens zoo te +spreken, haar altijd aan 'r oppervlakte hadt gezien en dus niet, zooals +zij werkelijk was. + + * * * * * + +"Maar," zoo zult ge nu vragen, "als dit alles zoo is, waarom komt het +dan zoo dikwijls voor, dat een kunstenaar zich, bijvoorbeeld, +uitsluitend aangetrokken voelt tot het afbeelden van bloemen, 'n ander +tot het afbeelden van menschen, een derde weer zich alleen tot dieren +bepaalt. Hun moest toch alles even lief zijn, daar zij van alles, het +eigen, diepe wezen eens ontdekt, een kunstwerk scheppen kunnen? Maar dit +niet alleen: als deze kunstenaar zich dus al afwendt van het eene en die +van 't andere, hoe kunnen wij, niet-kunstenaars, dan in alles de +schoonheid zien en de blijdschap erom voelen?!" En ziehier mijn +antwoord: de gewoon-menschelijke neigingen van den kunstenaar, de graad +van ontwikkeling zijner psychische gaven zullen bepalen, dat voor het +verborgen, eigen, diepe wezen van het eene ding zijn oogen geopend, voor +dat van een ander ding zijn oogen gesloten zullen zijn, dit laatste zal +hij dus niet in kunst kunnen herscheppen. Met u is het echter anders +gesteld: van u wordt niet geeischt, dat gij de omhulde diepte van de +dingen in de natuur _ont_hullen zult. Van u wordt slechts geeischt, dat +gij dat diepe wezen zien zult _zooals het, reeds door den kunstenaar +onthuld, in een kunstwerk voor u staat_. + +Indien een kunstenaar niet tot het kernwezen van bijv. menschen kan +doordringen, dan beteekent dit, dat de uiterlijke verschijningsvorm van +die menschen iets in zich heeft, wat hem dat belet. Indien gij echter +een _kunst_afbeelding van menschen voor u krijgt, dan kan er in den +uiterlijken verschijningsvorm van die menschen niets zijn, dat U dit +belet, om de eenvoudige reden, dat--er geen alleen-uiterlijke +verschijningsvorm meer is en de innerlijke met volle openbaring van +kernwezen daarvoor in de plaats is getreden! + +[p.213] Zoo meen ik u dus, voor zoover het mij in dit korte bestek +mogelijk was, te hebben aangetoond: het wezen van kunst; de aanwezigheid +van scheppingsvreugde bij het scheppen van een kunstwerk; dat het +hoogste kunstgenot het hervoelen van die scheppingsvreugde en het +beschouwen van de scheppingsdaad in haar bewegingen is; dat men daartoe +komt door de hooge waarheid van een kunstwerk in te zien; dat de +heerlijkheid en schoonheid van iets in kunst gebeeld, bestaan uit de +allernauwkeurigste, innigst-ware weergave van het meest eigene, diepe +van dat iets. Hiermede heb ik de hoofdzaken gerecapituleerd. Maar nog +niet heb ik u duidelijk genoeg gezegd, hoe ge u zelf opvoeden en +op-leiden kunt tot dat zoo-zien van een kunstwerk, tot dat zoo-hervoelen +der scheppingsvreugde. En dit zal ik nu doen. + + * * * * * + +Er is zeer veel overeenkomst tusschen een kunstenaar en den waarlijk +genietenden beschouwer van een kunstwerk: de kunstenaar beschouwt, +doorgrondt, herschept en voelt vreugde en evenzeer de +waarlijk-genietende beschouwer, ziet, doorgrondt, erkent ten slotte als +waar en voelt vreugde. Waar de wegen dus zoo parallel loopen en ten +slotte zelfs eindigen in hetzelfde punt, zal het ongetwijfeld groot nut +hebben, zoo we nauwkeurig en van nabij den weg van den kunstenaar +bezien. Ten eerste dus: hoe geraakt een kunstenaar ertoe den diepsten +aard van een wezen te zien? Door op dien tijd zich-zelf af te sluiten +voor het weten der begrippen, waarin de wetenschap: ethica, politieke +economie, enz. enz. haar waardebepaling van dat wezen heeft neergelegd. +Hij moet dieper zien dan de ethica, de politieke economie, enz. enz., +hij moet de opperste, innigste, onvervreemdbaar-eigen waarde van dat +wezen zien, en de waarde-bepalingen van de ethica, de politieke +economie, enz. enz. kunnen hem slechts misleiden en verblinden. Hoe zou +zich die misleiding en verblinding, in hem, uiten? Hij zou zich afkeerig +of bewonderend, toornig of welwillend voelen. Dus niet onpartijdig en +objectief. [p.214] En hij moet wel objectief zijn.[3] Ten tweede: wat +gebeurt er nu in hem, terwijl hij door objectief aanschouwen den +waarlijk-eigen aard van een wezen of ding erkend heeft? De drang +ontstaat in hem, om alles wat hij gezien heeft, te herscheppen. Terwijl +hij dit doet en, al doend, voelt te zullen slagen, is er een zeer hooge +en groote vreugde in hem, en om de schoonheid van zijn erkennen en om +die zijner macht, dat wat hij erkend heeft te herscheppen. _Het zijn +deze: de schoonheid van des kunstenaars erkennings- en +herscheppingsvermogen, en zijn vreugde daarover, die de eigenlijke +schoonheid van de bovengenoemde "allernauwkeurigste, innigst-ware +weergave" zijn en dus levens, nu ten diepsten grond gepeild, de eenige +waarachtige schoonheid van een kunstwerk uitmaken._[4] + +Doet een kunstenaar dit willekeurig: zich-zelf sluiten voor al wat niet +is het doorvoelen van den eigen, diepsten aard van een wezen of ding? +Neen, dit is hem aangeboren, hij moet dit doen. Het is hem aangeboren +alles te vergeten voor dit eene, terwijl hij aanschouwt en herschept. +Een opperst concentratievermogen van het denk-voelen wordt hier +vereischt. Zoo ergens, dan is hier het woord waar: "Niemand kan twee +heeren dienen." Geen mensch kan schrijven om den roem, geen om het geld, +geen om te hervormen en tegelijkertijd een kunstwerk scheppen. Alleen, +wanneer hij op het objectief aanschouwen van den diepsten, eigen aard +van een wezen of ding zijn geheele denk-voelen concentreert, kan hij 't. +En omdat dit concentratievermogen zoo uiterst sterk moet zijn, kan +niemand het door den wil verwerven, maar het moet van zelf aanwezig zijn +en integendeel den wil beheerschen. Dan is men kunstenaar. + +_L'art pour l'art--De kunst om de kunst, d.w.z., dat de kunst +uitsluitend om haar-zelfs wille en zonder eenige bijgedachte of eenig +bijoogmerk gediend moet worden, is daarom een volmaakt juiste stelling_. + + * * * * * + +[p.215] Hoe moet gij nu, leerend uit het bovenstaande, handelen, om de +schoonheid van een kunstwerk te zien en de vreugde van zijn maker te +hervoelen? + +Gij moet, gelijk hij, u-zelf sluiten voor alle die begrippen, waarvoor +hij zich sluit. + +Waarom kunt gij dit _willekeurig_, terwijl hij dat toch niet kan? Omdat +er een ontzaglijk groot verschil is tusschen de benoodigde sterkte van +uw concentratievermogen en die van het zijne. Het zijne moet sterk +genoeg zijn, om door de misleidende omhulling, tot de kern van het te +herscheppen wezen of ding door te dringen. Voor het uwe biedt die kern, +door hem onthuld, open en bloot zich aan. Het uwe volstaat dus met van +slechts zoo zwakken aard te zijn, dat het zich door ieder normaal mensch +willekeurig door oefening laat verwerven. + +Wat moet gij dus, nu in bijzonderheden herhaald, _laten_? + +Gij moet, bij het zien van een kunstwerk, _nalaten_ eraan te denken, wat +de zedeleer van den inhoud der voorstelling zegt, wat uw politieke +opvatting ervan zegt, wat uw economische ervan zegt. Gij moet u _niet_ +laten beinvloeden door het feitelijke der voorstelling: niet toornig +gestemd, niet welwillend gestemd en niet zinnelijk worden. + +En wat moet gij dan _wel_ doen? + +Gij moet u zoo volkomen mogelijk overgeven aan het denk-voelen, dat niet +dralen zal bij u op te komen, indien gij het bovenstaande slechts laat. +Wat is dit denk-voelen, in woorden uitgedrukt? Ongeveer dit: "Hoe +heerlijk waar en echt is deze voorstelling, hoe schitterend mooi en +juist heeft de kunstenaar dit gezien en weergegeven." Dan zult gij de +hooge vreugde hervoelen, die ook hij gevoeld heeft. En gij zult die +vreugde voelen om het vermogen van een ander! Want in u-zelf zult gij +juichen: Hoe blij ben ik en hoe in-gelukkig dat er zulk een mensch, die +dat kan, bestaat, en hoe houd ik van dien mensch.... + +Wat is meer altruistisch, wat veredelender dan dit.... + +Dan zijt ge in waarheid kunst-genieter. + + * * * * * + +[p.216] "Maar," zoo zult ge nu vragen, "als die stelling: "De kunst om +de kunst" juist is. Als wij door een kunstwerk bijvoorbeeld niet langer +het ongeluk van het proletarisch bestaan des te vlijmender mogen voelen, +niet langer ons laten aanvuren in onzen mooien strijd, doen wij dan wel +goed ons aan kunstgenot over te geven? Wij voelen als eersten plicht +onzen strijd te strijden, en alles wat ons daar niet in helpen kan +moeten wij laten." + +En zeker, antwoord ik, met dit laatste hebt gij gelijk. Maar de zaak is, +waaraan gij niet denkt, dat juist het genieten van kunstgenot u helpen +zal in uw strijd. Telkens als gij zoo zult genoten hebben, zult gij een +beter mensch zijn geworden, al weet en voelt gij dat zelf niet dadelijk; +een beter mensch is een sterker mensch en hoe sterker hij is, hoe meer +hij vermag. + +_Omdat uw strijd edel en goed is, helpt gij hem onwillekeurig strijden, +telkens wanneer ge iets goeds doet, wanneer gij zelf edeler wordt_. + +_Als gij u rein houdt in woord en in daad, strijdt gij uw strijd! Als +gij u goed voedt, als gij uw maatschappelijk inzicht scherpt, als gij +eerlijk tegen vriend en vijand zijt, strijdt gij uw strijd. En als gij +kunstgenot voelt, rein en diep en onvermengd, dan niet minder strijdt +gij uw strijd_![5] + +30 Augustus 1909. + + + * * * * * + + +OVER MULTATULI EN ZIJN GESCHIEDENIS VAN WOUTERTJE PIETERSE. [p.217] + + +I. + + +Na 't Hollandsch laagland met z'n gevaarlooze wegen, z'n kabbelende +rivieren, zijn gecultiveerde bosschen, z'n heldre dorpen met kerk en +torentje, z'n langzaam op-schemerenden ochtend en neerschemerenden +avond; na de Hollandsche wei met de haasteloos-mummelende koetjes; na de +Hollandsche binnenkamers met hun stoffage van begouwenaarde burgerheeren +en, meest 'n weinig houterig, vrijende jongelingen en jonge dochters, na +al dit gemoedelijke, zich-zelf gelijk blijvende en veilige--plots nu een +tropisch bergland, met ravijnen en neerdonderende stroomen, met +oerwouden, waar leeuw en tijger brullen, en gij, zoo ge u er waagt, de +beet en omkronkeling van slangen zult hebben te vreezen; een land met +rook-bepluimde vulkanen, wier inwendig vuur de wijngaarden en +olijfbosschen op de hellingen eerst koesterend doet zwellen van olie en +wijn, om dan, vroeg of laat den krater uitgebarsten, zijn eigen teelt te +vernielen in een brandende giftuitstrooming, door een slag; met dorpen, +des nachts vol zwoelheid van doffe geuren en zwaarmoedige deunen, waar, +daags, een wijsgeer u als bedelaar nadert, en wien ge voor een Grande +hieldt, een bedelaar blijkt; waar de liefde geen braaf-burgerlijke +vrijage, maar hartstocht en heet begeeren is; een land waar nauwelijks +afkeer zijn kan, of zij groeit tot haat. Een Indisch land, waar de +ochtend bruusk [p.218] den nacht afwerpt, als een mensch zijn kleed, en +de dag niet langzaam heengaat, maar zich snel het masker van den nacht +voorbindt, als had hij zich verlaat en schoot het hem plots te binnen, +dat hij den wezens de rust moet gunnen, die onder de stralen van zijn +gelaat niet mogelijk is.... Een land, waar alles grillig, uitbundig en +snelwisselend is.... + +In minder woorden: na het talentvolle, het geniale; na het afgepaste en +zeer wel vermoedbare, het uitbruischend onberekenbare.... Ziedaar: na +_Hildebrand: Multatuli_![6] + + * * * * * + +Ik erken het volmondig: een geweldenaar als _Multatuli_, met zoo +vrouwelijke zachtheid als zijn gemoed bezat; een hater met zooveel +liefde; een beeldstormer met dat eene verlangen: plaats vrij te maken +voor zijn reuzenbouw van rechtvaardigheid en menschenmin en schoonheid; +zulk een met zoo groote fouten en ontzaglijke deugden, is voor de jeugd +vol gevaars. Want zijn deugden trekken haar maar aan voor korten tijd: +zoo deugdzaam te zijn is wel een tikje moeielijk! Maar zijn gebreken, +wellicht, in zekeren zin, niet minder grootsch en schoon van sterke +menschelijkheid, die zijn makkelijker en genoeglijker na te bootsen! +Zoo denken ten minste de mannen en vrouwen in den dop. _En dit is het +gevaar._ Men moet het echter onder de oogen zien, men kan 't niet +mijden, tenzij men een bedeesd en braaf moederskindje is, dat aan +huiskamers en warme kachels, benevens beekjes, wolkjes en molentjes +dicht bij honk, zat genoeg heeft en nooit naar bergen en bergstroomen, +olijfbosschen en wijngaarden verlangt. + +_Multatuli_ heeft in onze kringen, lang voor de stichting van onzen +Bond, een geweldige rol gespeeld. En dit sproot nu juist niet voort uit +de bijzondere beschaving in die kringen, uit ontvankelijkheid voor het +subtiel-schoone en fijn-geestige--och och heere neen, ook hier heeft de +Bond bijna alles te doen [p.219] gehad....--maar uit twee geheel andere +oorzaken. De eerste was, dat men in _Multatuli's_ werk zag een vrijbrief +voor, een rechtvaardiging van 'n soort gene-looze en zich op zich-zelf +beroemende bandeloosheid; de tweede echter, van edele natuur: dat die +onontwikkelde, maar daardoor wellicht des te frisscher menschen voelden, +dat er iets nieuws, schoons, machtigs en van-kracht-heerlijks in hen +openbrak, door hem. Wilt ge weten wat dat was?... 't Was hun +revolutionnair gevoel! Dat, vrienden, is misschien het mooiste in een +mensch. Het is 't opstandsgevoel tegen rechtsverdraaiing en leelijkheid +in het leven. Dat wrokt en brandt in zoo'n jongen mensch. Toch brandt +het maar met 'n heel klein vlammetje dikwijls, maar het leven vraagt +daar niet naar, gooit elken dag weer nieuwe brandstof op, die door dat +kleine vlammetje _niet_ verteerd wordt.... Dat geeft een teveel, dat +geeft een drukking.... Zoo nu en dan schiet het vlammetje weer wat +hooger op, maar er zijn nog dompers: "fatsoen," traditie en +verkapitalistischt, vermaatschappelijkt, verwrongen kerkgeloof, en zoo +waar, zoo'n jongmensch gebruikt die dompers zelf! Dat heeft men hem zoo +geleerd. Tot daar plotseling zoo'n kerel, zoo'n reus bij hem binnenkomt, +en die vraagt hem niet of hij 't goed vindt en ook niet aan "de menschen +die zooveel ouder en wijzer zijn dan hij," maar die slaat kort en goed +voor zijn oogen al z'n dompers stuk. En daar schiet zijn vlam omhoog en +gaat ze heerlijk branden.... En hij begrijpt dat die man een weldoener +van hem is ... o God, wat heeft z'n jong hart hem dan lief ... hij zou +hem om den hals wel willen vliegen.... Welnu, zulk een man was +_Multatuli_, en daarom hadden die verachte diamantslijpers hem zoo lief +en dweepten met hem en omarmden hem.... Och neen, ze begrepen hem niet, +wat je _begrijpen_ noemt, geen denken aan; wat kunnen hun zijn +fijnheden, de rapheid zijner wendingen, het overdonderende zijner +strijdhaftige geestigheid geweest zijn; maar zij begrepen, zij voelden, +dat dit de stem was van hun eigen, gesmoorden haat; het ziende oog van +hun hulploos, onbestemd en blind verlangen; de sterke hand, die hun +tastende zwakke handen greep; zij zagen eindelijk eens [p.220] het +ongekende wonder van een heerlijk mensch, die maling had aan de +machtigen, aan de rijken; het wonder van een mensch, door wien een god +had mogen spreken, en die nochtans niet anders dan der armen en +verdrukten mond wou zijn! Wat schatten van liefde en dankbaarheid heeft +hun ziel zich door hem verworven. Hoe hebben zij toen, in hun donker +leven, door hem de heilige geestdrift gekend. En wie weet, of niet hij +'t was, die voor 't eerst dat mooi-menschelijke in hen wekte, welks +prachtige opvaart hun eenheid in den Bond verrijzen deed.... + +Maar met dat al: dwepers kunnen geen maat houden. En daarvoor wil ik u +behoeden. En trouwens, wat hun 't noodigste was, is het nog daarom u +niet. Gij behoeft niet meer gewekt te worden. Gij zijt wakker, daar ben +ik zeker van. En die brandstof in u, die voedt geen +persoonlijk-revolutionnair, geen klein-flikkerend vlammetje meer, maar +hij helpt mede-voeden dat zekere en klare licht, dat socialisme heet. +Daarom: gij zult en moet _Multatuli_ kalmer genieten, gij zult +onderscheiden leeren. En o, vooral, gij moogt niet in de fout vervallen, +waarin zij vervielen: + +... Een ieder mensch, een _mensch_, die met een Groote verkeert, voelt +vroeg of laat den drang, dien te gelijken. Die drang kan hem heilzaam, +maar ook onheilbrengend zijn. Heilzaam is zij hem, wanneer hij denkt: +Die groote mensch, dien ik zoo liefheb, is toch een mensch, hij moet dus +gebreken hebben. Laat ik oppassen dat ik niet, door mijn overgroote +liefde verblind, die gebreken overneem. Want die fouten, welke in 't +geheel van zijn ontzaglijke persoonlijkheid zoo gering lijken, zouden +mij, kleine, verpletteren. Laat mij groeien en genieten van zijn +voortreffelijkheden. Maar laat mij ook hierin wijs zijn: laat mij hem +niet _nabootsen_ in zijn deugden, want naaepen, dat is het werk van apen; +de plicht en het verlangen van menschen is: blijde te zijn met, te +genieten van het goede; hun wijsheid: te weten dat daardoor hun wezen +van zelf groeit en _natuurlijk_ en _geleidelijk_ beter wordt. Wat voor +_uw_ wezen van _zijn_ voortreffelijkheid geschikt is, dat eigent het +zich van zelf toe, mits gij u maar zoover opwerkt, dat ge [p.221] die +voortreffelijkheid kunt begrijpen en beminnen. Maar nabootsen, _vooral +niet_! Een mensch, die van de zon geniet, moet daarom niet voor zon +willen gaan spelen, noch zich verbeelden, dat hij stralen schiet.... +Om u nu reeds in dit inleidend stuk het onderscheiden van Multatuli's +deugden en gebreken makkelijker te maken, zeg ik dit: zijn deugden +waren: een sterk ontwikkeld bewustzijn van eigen hooge waarde; een +machtig revolutionnair sentiment; een onbegrensde menschenliefde: een +heftig begeeren naar waarheid (welke hij echter nog minder vaak kon +bereiken dan hij anders had gekund, wijl hij gehinderd werd, ten eerste: +door de bitterheid van zijn geest, ontstaan door het ondervonden +onrecht; ten tweede: door zijn groote menschelijke en +kunstenaars-ijdelheid, waardoor hij niet nalaten kon te "poseeren"); een +in-staat-zijn zich op te offeren en een onwrikbaar vasthouden aan wat +hij goed en recht achtte. + +Zijn deugden, als kunstenaar, waren: een ontzaglijk doorvoelings-en +uitbeeldings-vermogen (dat echter geschaad werd door een groot gebrek +aan objectiviteit); een vlijmscherp taal-begrip; een buitengewoon +geestig vernuft (dat m.i. slechts overtroffen wordt, maar dan ook ver, +door den grooten _Heine_, van wien hij trouwens veel geleerd heeft); een +rijke fantasie. + +Zijn gebreken, ik heb er reeds eenige genoemd, waren meest de keerzijden +van zijn deugden: een anarchistische neerhalingswoede (keerzijde van +zijn revolutionnair sentiment); een soms zeer lichtzinnig oordeelen over +alles, wat hij maar gemoette (keerzijde van zijn +uiterst-vlug-denken-kunnen); een soms enorme zelfoverschatting en +minachtend neerzien op de allergrootsten (keerzijden van zijn +hooggestemde zelfachting); een uittartende en pralerige opzichtigheid +(keerzijde van zijn heldenmoed).--Gij moet dus, ik herhaal 't, zeer +critisch tegenover hem staan, u voor kinderachtige naaeperij, waartoe +deze suggestieve persoonlijkheid iemand makkelijk verleidt, zorgvuldig +bewaren en bovenal _dit_ goed begrijpen: dat de ontkennende, de +_negatieve_ houding van zijn geest, die _hem_ schoon stond, wijl hij +_groot_ was, en [p.222] _leefde in een tijd, die dat noodig had en 't +als 't ware zelf deed geboren worden_, u leelijk zou staan, niet alleen +wijl gij _niet groot_ zijt, maar omdat gij in een tijd leeft, die ook en +bovenal een _positieve_, een _bevestigende_ geesteshouding noodig heeft: +_het innig geloof in de waarachtigheid van het socialisme._ Vroeg _zijn_ +tijd een ongebreideld, een naar eigen begeerte kampend mensch, _deze_ +vraagt _gehoorzame soldaten_ voor het groote leger, dat strijdt in alle +landen voor menschenrecht en menschengeluk, soldaten niet gedrild tot +tucht, maar uit eigen weten en eigen vrije keus de tucht verkiezend +boven tuchteloosheid. Houdt ge u aan dit alles, wat ik u heb gezegd, dan +kunt ge zonder vrees dat oostersch-vreemde en prachtig land, dat +_Multatuli's_ werk is, bereizen en moedig de hellingen van dien +trotschen berg beklimmen, waarop bosschen vol van sappige vruchten +staan. Wat mij betreft, ik zal het nu bij deze, naar mij dunkt niet +ongemotiveerde, waarschuwing en uiteenzetting laten, en in de volgende +artikelen de _Geschiedenis van Woutertje Pieterse_, haar zooveel +mogelijk los makend uit de _Ideeen_ waarvan ze een deel is, zuiver +letterkundig behandelen, gelijk ik dat met Hildebrand's _Familie Kegge_ +heb gedaan.[7] + + + * * * * * + + +OVER MULTATULI EN ZIJN GESCHIEDENIS VAN WOUTERTJE PIETERSE [p.223] + + +II + + +In de _Geschiedenis van Woutertje Pieterse_, zooals die nu, helaas +onvoleindigd, voor ons ligt, hebben wij in de allereerste plaats te zien +een poging tot weergave der geleidelijk voortschrijdende geestelijke +ontwikkeling van een geniaal kind--Woutertje-zelf--; in de tweede +plaats een schets van: het Hollandsche volksleven:--_Femke_ en haar +moeder, _Gerrit Sloos, Klaas Verlaan_, de joodsche familie _Roebens,_ de +illuminatie-avond, enz.--; de klein-burgers:--de _Pietersen_, juffrouw +_Laps_, e.d.--; de "deftige" burgerij:--de _Kopperlith's_: typen van het +dwaze, opgeblazen parvenudom, met zijn sleep van kruiperige loonslaven, +en de _Holsma's_: ietwat geidealiseerde beelding eener verstandige, +liefderijke, boven alle vooroordeelen hoogstaande doktersfamilie--; de +geestelijken, vertegenwoordigd door de kluchtige, verachtelijke figuur +van den _huisdominee_, en de heerlijk-gebeelde, kinderlijk-reine +persoonlijkheid van _pastoor Jansen_; "allerhoogste" personages, zooals +de groote _Napoleon_, op wien wij even in den schouwburg een vluchtig +kijkje krijgen, de _Paltsgravin_, prinses _Erica_, enz.; in de derde +plaats.... Maar nee, ik ga zoo niet verder, die zin werd veel te lang, +te vermoeiend door zijn lengte, zelfs als jullie op al die "plaatsen" +even waart gaan zitten, wat nog zoo gek niet zou zijn geweest, want, +laat me je verzekeren, je hebt vandaar heerlijke inkijkjes en prachtige +vergezichten.... + +[p.224] Wat ik verder wou zeggen, kwam in 't kort hierop neer, dat het +geheele werk een worsteling van het hooge met het gemeene, een +_Multatuliaansch_-heftig-beukende, maatschappelijke meubelen, ruiten, +heele heilige huisjes stuk-rinkinkende prachtige worsteling is. + +Men zou, wellicht interesseert jullie deze mededeeling, ons boek kunnen +indeelen bij: _romantisch realisme_.... Maar hoe! ik zei: "_wellicht_ +interesseert 't jullie" ... het _moet_ je interesseeren, want het geldt +hier niet, je 'n paar geleerde woorden naar 't hoofd te smijten, of je +'n kruieniersachtig suiker-rijst-boonen-indeelingsgewoontetje in te +stampen, maar het gaat erom, je de begrippen, de zeer veel verheldering +veroorzakende begrippen, waarvan die termen namen zijn, bij te brengen, +en om de te behandelen stof, de letterkunde dus, door verdeeling meer +overzichtelijk en begrijpelijk te maken. + +Wat is _Romantiek_? + +Nou, om 't 'ns erg kort en populair te zeggen: een kunstbeelding van, +zeer wel bestaanbare, _uitzonderings_figuren, levend in zelden +voorkomende omstandigheden; daardoor heel vaak verschijnend als een +"overdrijving" van de _algemeene_ werkelijkheid, want die +_uitzonderings_figuren maken, door hun levenswaarheid, op den +gemiddelden lezer den indruk van vertegenwoordigers der _algemeene_ +werkelijkheid te zijn.[8] + +De romantiek nu, in dit romantisch-realistische werk, uit zich niet +slechts in het feit der beelding van sommige personen van het tweede +plan--prinses _Erica_ bijvoorbeeld--, ook niet alleen in het doen plaats +hebben van gebeurtenissen, die, wanneer we ons het totaal-beeld voor +oogen brengen, dat de werkelijkheid ons van den loop der dingen +voorhoudt, een sterken bijsmaak van onwaarschijnlijkheid krijgen, maar +[p.225] die romantiek uit zich al dadelijk heel principieel in den opzet +en op het hoofdplan van het werk: _het beschrijven der zielsgeschiedenis +van een geniaal mensch_. En nu ga ik verder en zeg dit: omdat een +geniaal mensch zelf "een stuk romantiek" is, door de Natuur, te midden +van Haar dag-dagelijksch "realisme" neergezet, botst hij daarmee, +verstoort hij er in zekeren zin de harmonie van (zeer zeker: om tot een +hoogere harmonie te geraken, en: de botsing is een heilzame, maar dat +verandert voor 't oogenblik aan 't onaangename van de zaak niets. +Multatuli-zelf is hier een uitstekend voorbeeld van) en zoo, en daarom +verstoort de _afbeelding_ van een geniaal mensch in een werk als +dit--voor driekwart een afbeelding der _algemeene_ werkelijkheid--de +harmonie van dat werk. We voelen een onaangenaam aandoende +ongelijksoortigheid en zelfs tegenstrijdigheid der deelen. (Multatuli +heeft dat, geloof _ik_, zelf gevoeld, vandaar dat het klaarblijkelijk +zijn plan was, zijn _Woutertje_, langzamerhand, naar den kant der +romantische prinses Erica uittedringen. Ik voor mij ben er zeker van, +dat, had hij het werk voleindigd, dit, _uit aan de Wouterfiguur +ontsprongen noodzaak_, al meer en meer verromantiseerd zou zijn +geworden. En verder ben ik van oordeel, dat het dit bewustzijn, met wat +er verder aan vast zit, bij _Multatuli_-zelf, is geweest, dat hem den +lust benomen heeft verder aan zijn verhaal te werken, en niet "ergernis +over de _Van Vloten's_" enz.--Stel je voor, omdat de kleine menschjes je +aftakelen, heb je geen lust meer aan de levende schoonheid in je ziel, +die je-zelf zoo heerlijk weet! Terwijl toch juist het natuurlijk beloop +is, dat die schoonheid je over alles troost en heenhelpt! Neen, geloove +wie 't kan, ik kan 't niet. _De zaak is mijns inziens, dat hij geen +vreugde meer aan die schoonheid zelf had_--_om bovengenoemde redenen_.) + + * * * * * + +Ik zeide u daar straks dat je van al die "plaatsen" zulke aardige +inkijkjes en vergezichten zoudt kunnen hebben. Nu eerst een inkijkje. +Zie toe: daar wriemelen, maken zich belachelijk, worden gegeeseld door +hun eigen bespottelijkheid, [p.226] de Pietersen, de Lapsen, de Stoffels +en hoe al dat tuig verder heeten mag, vlak onder je neus.... Maar he, +wat is dat? Je wijkt terug ... je denkt, daar zal wel 'n luchtje aan +zitten. En je hebt gelijk, je denkt er nog te licht over: er is geen +luchtje, er is een stank aan. Maar, o wonder! hier hebt ge van dien +stank geen last; let maar op: wat ge voelt, dat is genot, blijdschap; je +trekt geen vies gezicht, maar je schatert. Wat is de oorzaak van dat +wonder? Ah, even wachten. Zie eerst, lach eerst en allicht vindt ge dan +zelf die oorzaak. +-- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- --[9] + +Ziezoo, klaar voor dezen keer. En nu maar aannemend, dat er wel enkelen +uwer zullen zijn, die nog maar altijd niet weten, waarom zij niet +gewalgd hebben bij het zien van al dat gedoe der Lapsen en Pietersen en +integendeel hebben genoten, precies gelijk ik trouwens, die toch geen +clown, gezwegen dan van een _Laps_ of 'n _Pieterse_, kan of kon zien, +zonder 'n weerzin en 'n schaamte te gevoelen over zulk een vernedering +van het _mensch-zijn_,--dat nu maar aannemend, geef ik u daarvan de +volgende verklaring: dat wat gij bewonderd, waarvan je genoten hebt, is +de _weergave_, de _afbeelding_ van het leven, _niet_ dat leven-zelf. Het +doet er niet toe _wat_ afgebeeld wordt, maar steeds _hoe_ het afgebeeld +wordt. Nog eens: lees mijn artikel in den catalogus.[10] + +Zooals ik reeds zei: dit nu was een _inkijkje_, in het volgende +hoofdstuk zet ik u op een plaats vanwaar ge een _vergezicht_ hebt.-- + + + * * * * * + + +OVER MULTATULI EN ZIJN GESCHIEDENIS VAN WOUTERTJE PIETERSE [p.227] + + +III. + + +In het vorig hoofdstuk beloofde ik, u op een plaats te zetten, van waar +ge een vergezicht hebben zoudt. Welnu, ik hoop, dat ge na lezing van dit +stuk zult moeten erkennen, dat ik mijn belofte gehouden heb. Want, +jongere en oudere vrienden, zult ge het geen vergezicht noemen als ik +hier voor u laat oprijzen dat mooie verleden van uw kindsheid, nu al min +of meer ver verwijderd? Dat verleden, welks wellicht slechts vage +herinneringen u nog doen glimlachen, als ge kinderen spelen ziet.... + +O, natuurlijk, ge zult in het beeld, dat ik u zal toonen, niet uwe +_feitelijke_ jeugd herkennen, met haar voorvalletjes, gevoelens, +begeerten en schuchtere droomerijen, want gesteld dat gij tot diegenen +behoort, die zich op later leeftijd dit alles duidelijk en klaar kunnen +te binnen brengen, wat den meesten onzer waarlijk niet gegeven is, dan +zeker zoudt ge spoedig door vergelijking tot de erkentenis komen, dat +kinderen evenzeer van elkaar verschillen als volwassenen. + +Toch, de jonkheid van ons allen heeft iets gemeen: door de jaren-gangen +van ons later leven loopend, hooren we uit de verte blijde stemmen soms, +zien we een plotse sprankeling van licht glanzen uit de feestzaal onzer +jeugd, waarheen we nooit meer zullen keeren. 't Is dan of haar deur zich +even opende en snel weer sloot, uitlatend-en-afsnijdend klanken van +feestgeroes, een helle straling van veel luchters. Maar duurde [p.228] +dat kort, een oogenblik, het duurde toch lang genoeg om ons als de geur, +het innigste onzer jonge jaren nog eenmaal te doen kennen; hoe benaderen +we dan opnieuw hun blijdschap en verdrieten. We staan even stil en +mijmeren in ons-zelf. Een glimlach ontstrakt zachtkens ons gezicht.... +Dan gaan we weer verder door de soms donkere gangen van ons later +leven.... Het is ook die glimlach, waarvan ik u sprak, die ouderen +hebben als ze kinderen spelen of stilletjes droomen zien. Dan ging die +feestzaal, begrijpt ge, even open, het geluk der jonkheid heeft hun hart +geraakt.... Maar rijker, maar voller wordt ons dat heerlijke geschonken, +als een groot kunstenaar, zich verplaatsend in het kinderlijk denken en +voelen, dit voor ons beeldt. Ja, dan is het waarlijk, of 't ons vergund +werd te keeren op onze schreden, de wijde hal onzer jonge jaren nog +eenmaal binnen te gaan, onze oogen vol te laten stralen van haar licht, +de handjes der speelgenooten in de onze te houden en zelf weer de +heilige kinderen te zijn, in wier nabijheid al het leven op zijn reinst +en bevalligst en feestelijkst moet verschijnen. Ook dat nu heeft +Multatuli voor ons gedaan. Het beeld, dat ik u wilde toonen, is een brok +droomleven van zijn _Woutertje_. Toch--het schijnt mijn ietwat +onaangenaam lot te zijn, nooit iets onverdeeld te kunnen prijzen!--moet +ik u waarschuwen, dat dit schoone niet zoo volmaakt is geworden als we +'t van 't genie van zijn schepper ongetwijfeld hadden mogen verwachten. +De schrijver heeft zich namelijk weer eens niet genoegzaam kunnen +bedwingen, zich niet, door zijn gebrek aan objectiviteit, kunnen +onthouden, brokjes van zijn wijsheid, zijn wijsgeerig denken in het +prachtig-gegeven droomleven van zijn _Woutertje_ te mengen. Ik zal u, +ouder gewoonte, zoowel op de heerlijke schoonheid als de fouten +opmerkzaam maken. En ge moet u nu maar, eens voor al, voornemen niet +boos op mij te zijn, omdat ik, door dit laatste te doen, zoo'n beetje uw +genot bederf. Want het is juist mijn doel, u er aan te wennen, geen +genot en zeker geen kunstgenot te willen, dan wat de keur van uw +allerzuiverst gevoel en rede kan doorstaan. Ook de hoogste verrukking, +die kunstgenot geeft, heeft niets gemeen met een roes [p.229] en met een +vertroebeling en verduistering der geestelijke, naar waarheid zoekende +krachten in ons, maar zij maakt in wisselwerking die krachten +integendeel sterker, edeler en meer doordringend. + + * * * * * + +Ziehier het bedoelde stuk: + + Na _Glorioso_ namelijk, (_Glorioso_ is de naam van den + roover-roman, dien Wouter "gehuurd" heeft voor het geld, dat hem + het verkwanselen van zijn "Nieuwe Testament met Gezangen" opbracht, + v.C.) en de onmogelijkheid om dat boek waardig te vervangen, + (_Multatuli_ geeft hier natuurlijk _Woutertje's_ meening weer. Dat + hij dit doet zonder er eenige schertsende of spottende aanmerking + van zich-zelf aan te verbinden is voortreffelijk. Er ontstaat + hierdoor, en blijft ongerept, een zekere fijne humor. v.C.) was-i + in de namiddagen die hij vrij had, onwillekeurig weergekeerd naar + de plek waar-i kennis had gemaakt met de boekerige roman-wereld, en + hoe grof ook de kleuren waren van 't eerste beeld uit die wereld + dat zich aan hem voordeed, ja, misschien juist om de grofheid van + die kleuren, hij voelde zich daardoor zoo aangetrokken, dat-i + zich-zelf geheel veranderd voorkwam, en niet meer begreep hoe hij + ooit z'n genot had kunnen zoeken in die taartjes op den hoek. + + Een vreemd verschiet had zich voor hem ontsloten. Hij droomde van + dingen waaraan-i geen naam kon geven, maar die hem bitter + ontevreden maakten met z'n werkelijken toestand. Hij wilde graag + alles doen wat voorgeschreven is om in den hemel te komen, maar 't + bidden zou zooveel beter gaan, meende hij, in 'n grot met kaarsen. + En wat het eeren van zijn moeder betrof, waarop deze altijd zoo + aandrong ... waarom had ze geen sleep, zooals die gravin? Hij had + z'n bijbel niet moeten verkoopen ... dat is waar ... ook zou-i 't + nooit weerdoen, dit had-i vast beloofd ... maar dan behoorde hij + toch ook 'n kistje te hebben met dukaten, en 'n veer op z'n muts, + zooals in 't boek stond. (Merkt ge hier al niet, hoe uitstekend de + romantische neiging in den kindergeest, en vooral zooals zij moet + bestaan in dien van het nobele _Woutertje_, is weergegeven? v.C.) + + Ook verveelde hem zijn broer Stoffel, en zijn zusters, en juffrouw + Laps, en huisdominee, en alles. + + * * * * * + +Dit verveeld worden door zijn familie en zijn omgeving ontstaat +_schijnbaar_ wel bij Woutertje naar aanleiding van [p.230] iets zeer +kinderlijks, maar de diepere en ware oorzaak is zijn veel hooger en +edeler beaanlegd zijn dan zijne omgeving, waardoor hij daarin niet op +zijn plaats is. Het is een dezelfde botsing--in kinderlijke +verhoudingen--als waarvan ik in het vorig hoofdstuk sprak: tusschen het +hoogere en lagere, het bijzondere en het alledaagsche. + + En hij begreep niet, waarom de heele familie niet naar Italie ging, + om daar 'n behoorlijke rooverij optezetten. Maar Pennewip (de + schoolmeester, v.C.) hoefde niet mee, dacht-i, en Slachterskeesje + (een medescholier v.C.) ook niet. + + 't Zou hem benieuwen wat er gebeuren zou met zijn vers.... + + Alle Woensdagen namelijk leverden de leerlingen die 't minst + ondeugend waren geweest, en daarom waard gekeurd werden meetedingen + naar den lauwer der eer, een gedicht op 'n onderwerp dat de meester + had opgegeven. Wouter had ditmaal "_de deugd_" tot z'n deel + gekregen, niet zonder toespeling op z'n vroegtijdige verdorvenheid, + en den wenk dat die dichtoefening mocht dienstbaar wezen aan z'n + zedelijke verbetering. Maar Wouter had al zoo dikwijls op de deugd + gerijmd, en hij vond dit onderwerp zoo droog, zoo uitgeput, zoo + vervelend, dat-i de vrijheid had genomen iets anders te behandelen, + en wel wat hem 't naast aan 't hart lag, de rooverij. + +Dit gedicht en alles wat daardoor veroorzaakt wordt: de boosheid van +meester Pennewip, de ontzetting van Woutertje's familie, het optreden +van den dronken "huisdominee,"--dit betrekkelijk kleine deel van het +boek zou het al tot iets prachtig-geestigs maken. Je giert van het +lachen onder 't lezen, en tegelijkertijd ben je verrukt over de +levenswaarheid--op 'n paar stukjes na--der weergave! + + Hij-zelf was, als alle schrijvers--en menschen--zeer ingenomen met + z'n werk. Hij hield zich overtuigd dat de meester dit ook wezen + zou, en hem om den wille der voortreffelijke uitvoering de + afwijking van de deugd vergeven zou. Het vers zou zeker naar den + Burgemeester gezonden worden, die er kennis van geven zou aan den + Paus, waarna deze Wouter tot zich zou roepen, en hem aanstellen als + hoofdroover. + +Hoe moet de schrijver niet doorgedrongen zijn geweest in het denk-voelen +van zijn Woutertje, om zoo schitterend dit echt-kinderlijke, +wild-fantastische luchtkasteelen-bouwen te hebben kunnen weergeven. +Wellicht is dat laten denken aan [p.231] den _Paus_ door dit +_protestantsche_ jongetje, dat _rilt_ als hij _Pater Jansen_ over +_Jezuiten_ hoort spreken, een fout. Wellicht echter zou men kunnen +zeggen, dat "Paus" voor het kind Woutertje niets meer dan een woord is +waaraan zich een vage, romantische voorstelling verbindt. Maar dit +laatste is, gezien de platte en bekrompen "godsdienstige" omgeving van +Woutertje, niet waarschijnlijk. + + Zoo droomde hij, en wierp hij strootjes in het water. (Hij staat + bij 'n slootje. In de nabijheid zijn twee houtzaagmolens.--Het + stukje wat nu volgt is allervoortreffelijkst. Er wordt nu niet + langer _van_ Wouter _verhaald_, maar zijn denken en handelen + worden, in hun natuurlijk verband, _gebeeld_. Ik geloof niet, dat + ik grooter bewondering voor iets kan gevoelen, dan voor dit + onovertrefbaar zich-ingeleefd-hebben in den kindergeest! Lees maar + eens verder! v.C.) Ze dreven langzaam voort, en verdwenen tusschen + de groen-bemoste balken. Onwillekeurig begon Wouter's verbeelding + verband te scheppen tusschen de richting der strootjes en zijn + indrukken. Daar ging de gravin met haar sleep, maar ze haakte aan + den kant en bleef steken in de modder. De kuische Amalia had geen + beter lot, en raakte verward in 't kroos. Nu Wouter-zelf: + (Wouter-zelf meegevoerd door zijn droomen, vereenzelvigt zich dus + ook met een strootje! Verrukkelijk van geniaal doorvoelen door den + schrijver, niet waar? v.C.) hij naderde Amalia's kroos, en juist + toen-i hoopte haar te redden uit haar gevangenschap, of die te + deelen zoo 't behoort, werd-i opgeslokt door 'n eend. Die daaraan + zeer verkeerd deed. Want het was Wouter's laatste strootje, en in + 't geklapper van den molen hoorde hij duidelijk Amalia's verwijtend + geklaag: + + Warre, warre, warre, wou, + Waar is warre, warre, wou.... + Wouter die me redden zou? + + Dit maakte hem verdrietig, en hij kon zich niet weerhouden een + steen te werpen naar de eend die door z'n gulzigheid oorzaak was + van Amalia's twijfel aan zijn riddereer. (Al maar door is de + kinder-fantasie uitstekend volgehouden! v.C.) De eend koos de beste + partij, en vertrok, na Wouter te hebben uitgescholden zoo goed hij + kon. Maar de molens schenen zich niet te storen aan de + gebeurtenissen van den middag en klapperden dapper voort. Wouter + hoorde in hun gekraak en gezaag allerlei liedjes, en vergat weldra + Amalia en den Paus, om te luisteren naar de vertellingen die ze hem + deden. Om den lezer niet te brengen in de verkeerde meening dat er + iets bijzonders was [p.232] in de molens, haast ik mij te zeggen + dat ze knarden en knersden juist als andere houtzaagmolens, en dat + alles wat Wouter meende te hooren en te verstaan, niets anders was + dan de weerklank der aandoeningen in zijn eigen gemoed. + + 't Gebeurt meermalen dat we gelooven iets gewaar te worden van + buiten, wat voortkomt uit ons-zelf, en even dikwijls meenen wij + zelf iets te hebben uitgedacht, dat eigenlijk afkomstig is van 'n + ander. + + Dit is 'n soort buikspraak die dikwijls aanleiding geeft tot + ongenoegen en vijandschap. + +Dat beeld van de buikspraak is aardig, maar ook niet meer dan dat. Het +is nml. vrij onjuist. Men kan, een buikspreker hoorend, meenen dat een +ander dan hij gesproken heeft, maar nimmer dat men-zelf heeft gesproken, +noch, indien men het zelf heeft gedaan, meenen dat 'n ander, al of niet +buikspreker, het deed! Multatuli heeft hier misschien aan het +zoogenaamde "maagbrommen" gedacht, een nerveus verschijnsel naar ik +meen. Hierbij is 't wel mogelijk, dat men, zelf de geluidvoortbrenger +zijnde, meent dat een ander het is, en omgekeerd. In elk geval zou het +beter geweest zijn, indien hij daaraan gedacht en het gezegd had, al +ware het 'n tikje "onaesthetisch" geweest. + + Wie 't snelste draait? Wel ... me dunkt ... neen ... gelijk + beginnen.... Zoo! Neen, de _Arend_ was voor! Nogeens ... nu! Och, + weer verkeerd! + +Hoe voortreffelijk Multatuli het denken, _den toon_ van het +_innerlijk-spreken_ kon beluisteren en weergeven! + + Wie nu 't eerst boven is ... neen dat gaat niet ... nog eens ... + van die wolk af. _Morgenstond_, pas op ... (_Arend_ en + _Morgenstond_ zijn de namen van de houtzaagmolens, v.C.) mis weer! + Ik kan er geen oog op houden ... wat 'n gedraai! + + Zoo, ben je moe? 'k Wil 't wel gelooven! + + Als ik eens op zoo'n wiek zat ... ik zou me goed vasthouden ... wat + zou de molenaar gek kijken! + + Waarom heet je _Morgenstond_? Heb je wat in den mond? En.... + _Arend_ kun je vliegen? Wil je mij meenemen? _Ik_ zou wel willen + ... wat 'n ruimte daarboven ... en geen school! + + Hoe is toch de eerste school begonnen? Wat was er 't eerst ... 'n + school of 'n meester? + + Maar die eerste meester moest toch op school geweest zijn ... + [p.233] en die eerste school moest toch 'n meester gehad hebben.... + + Of zou de eerste meester vanzelf.... + + Vanzelf? Neen, dat kan niet. + +Met dat stukje over die "school" en dien "meester" begint onze schrijver +eruit te raken. Hij begint zijn houvast op Woutertje te verliezen en zet +daarom z'n eigen denken in de plaats van dat van Woutertje! Het is zijn +eigen wijsgeerig peinzen over het _Begin_ van het _Heelal_. Ik ontken +niet, dat Woutertje 't _kan_ gedacht hebben. Hij is 'n geniaal, 'n +buitengewoon kind. Maar in verband met 't _zeer slechte_, wat nu bijna +onmiddellijk volgt, waarin _niets_ van _Woutertje_ en _alles_ van +_Multatuli_ is, vermoed ik dat deze hier al begon subjectief te worden. + + Kenje draaien vanzelf? Door den wind? kunje omkeeren, + andersom-draaien vanzelf? Doe 't eens, _Arend_ ... toe krijg den + _Morgenstond_ ... gauw, gauw ... pak 'm beet ... mooi! + + Nu weer alleen, laat los ... los ... goed zoo. + + Nu weer samen ... _karre, karre, kra, kra_ ... steek uit je armen + ... neem me mee ... wil je niet? Goed, _Arend_! Zet je hoed op ... + wat fladderen die linten ... hoe heetje? Warre, warre, warre, wou + ... ik kan 't niet helpen ... 't was die eend. Zeg, hoe heetje? (En + nu komt dat zeer slechte, waarvan ik zooeven sprak en waarop ik ook + in den aanvang van mijn artikel doelde, v.C.): _Fanne, Fanne, fan + fan_ ... heetje _Fan_? en jij, _Morgenstond_, hoe is je naam? + _Sine, sine, sine, si_ ... wat is dat voor 'n naam, _si_? Nu + tegelijk, komaan ... samen ... zingt 'n liedje samen: + + _Fanne, fanne, fan, fan_.... + _Sine, sine, si, si_.... + _Fanne, sine, fanne, sine,_ + _Fanne sine.... Fan ... cy...._ + + _Fancy_ ... wat meen je daarmee? Heetje _Fancy_? En ... wat is dat + ... heb je vleugels? + + Ja, "_d'Morgenstond_" en "_den Arend_" waren ineengesmolten, hadden + vleugels, en heetten _Fancy. Fancy_ nam Wouter op en voerde hem + mee. + +De fantasie-figuur _Fancy_--het woord zelf beteekent verbeelding--speelt +een hoofdrol in Multatuli's werk. Soms is zij hem personificatie[11] van +het _Al_, het _Zijnde_; soms de [p.234] _Muze_: degeen, die hem zijn +werken influistert, hem inspireert; een ander maal: de +_Causaliteit._[12] In hun diepste beteekenis dekken trouwens deze +begrippen elkander, naar zijn meening. En de personificatie van deze +hooge, wijsgeerige begrippen, _dragend den naam, die zij uitsluitend in +zijn, Multatuli's, denken draagt_, laat hij nu verschijnen in het denken +van _het kind Woutertje_!! Teugelloozer uit den-band-springen is wel +niet mogelijk, ergerlijker knoeien met psychologie wel niet denkbaar. En +ziet ge 't nu zelf dat ik gelijk had, met in mijn _inleidend_ +Multatuli-artikel te spreken van: "zijn ontzaglijk doorvoelings- en +uitbeeldings-vermogen, dat echter geschaad wordt door een groot gebrek +aan objectiviteit"? Want, hoe kon ik u zoo van dat vermogen doen +genieten, indien het niet ontzaglijk ware, en daarentegen tevens in de +gelegenheid zijn, op zulke grove fouten te wijzen, als ik gedaan heb, +zoo het niet geschaad werd door een groot gebrek aan objectiviteit?! + +Maar nu nog een ernstig woord, voor we voor ditmaal scheiden: de meeste +lezers hebben een weerzinwekkend hebbelijkheidje: ze onthouden wat er +voor leelijks over 'n schrijver door zijn bespreker is gezegd, maar wat +deze heeft geprezen, dat vergeten zij! _Past daarvoor op! dat is iets +zeer leelijks, iets zeer gemeens_. Dat vindt z'n oorzaak in +_leedvermaak_, [p.235] in de, vaak onbewuste, _afgunst van het kleine op +het groote_, in het blij-zijn _omdat het groote toch ook smetten van +kleinheid_ heeft.... Ik doe u de fouten in schrijvers zien, +_uitsluitend_, om u _onderscheiden_ te leeren, en tot dat onderscheiden +behoort ook: het begrijpen, dat onze _middelmatigheid_ gemakkelijk +_kleine_ foutjes hebben kan, maar dat waar _groote_ gaven zijn, meestal +uiteraard ook groote gebreken zijn. Dit begrijpen zal ons ingetogenheid +leeren en ons van belachelijke waanwijsheid of leedvermaak verre doen +zijn.-- + + + * * * * * + + +OVER MULTATULI EN ZIJN GESCHIEDENIS VAN WOUTERTJE PIETERSE [p.236] + + +IV. + + +De maatschappij waarin wij leven, die anarchistische dooreenstrengeling +van ongebreidelde, niet-geleide of slecht geleide krachten--een kluwen +zoo verward en zoo langzaam zich ontwarrend, dat we wel zeker weten, dat +niet meer bij ons leven de Tijd een schoon weefsel ervan spinnen +zal--die maatschappij van de mededinging, van de afgunst, van den haat +maakt ons allen, in haar levenden, tot slechter menschen, dan we +tengevolge van onzen natuurlijken aanleg, te midden eener betere +samenleving, zouden zijn geweest. Want zij is 't, die de edelste +neigingen ver doet terugkrimpen in 't meest verborgene van 't hart, om +daar een kwijnend bestaan te leiden, ja, dikwijls, te sterven, wijl er +voor hen in 't wijd-open, gemeenschappelijk menschen-leven geen +voedingsbodem, geen ontwikkelingsruimte is. En zij is 't alweer, die de +onedele driften oproept, hen laat treden en werken in der edele plaats, +hun dier naam, gewaad en aanzien geeft--zoodat de waanzinnige +angst-wreedheid van, het doodelijk gevaar tegemoet gejaagde, soldaten, +na zich de trekken te hebben kalm-gehuicheld en zich de handen te hebben +gewasschen van 't bij 't "neerleggen" vergoten bloed, den naam en de eer +van den heldenmoed uit de handen van vrome regeerders ontvangt; zoodat +de sluwheid, noodig, om in de hijgende jacht naar winst, anderen te doen +vallen en hen dan voorbij te rennen, als wijsheid en schoone +behendigheid wordt [p.237] geprezen; het huwen-om-geld liefde wordt +genoemd en als zoodanig zalvend door geestelijken wordt be-zegend; de +zucht tot uitbuiting van vreemde landen en volken zich kan vermommen als +brengster van wetenschap en klaarder godsbegrip.... + +En geen andere dan zij is 't dus, die ons gemoed, onze ziel aan een +veronachtzaamd huis gelijk maakt, waaruit de meesters zijn vertrokken en +waarin het brooddronken knechtenpak het bezit dier meesters in +liederlijke moedwilligheid vervuilt en verbrast, zich op hun plaatsen +zet en hun manieren grijnzend nabootst. Zoo komt het, dat wij aan het +bestaan van een volkomen eerlijk, volkomen deugdzaam mensch nauwelijks +meer gelooven. Ja, wij _wenden voor_ aan zulk een nog zekerlijk te +gelooven, doen zelfs soms, om onze eigen onschuldige braafheid maar te +toonen, alsof we zoo iemand iets heel gewoons en "normaals" vinden, doch +ook die veinzerij is--een van dat knechtenpak: zij is de lage naaeapster +van den sinds lang vertrokken meester: het geloof in elkaars goedheid, +dat menschen hebben, die niet door de maatschappij tot elkanders +roofzuchtige vijanden zijn gemaakt. En zoo gebeurt het, dat, ontmoeten +wij een uitmuntend mensch in 't leven, we ons onmiddellijk afvragen: +"Zou die man nou wel echt zoo zijn; heeft-ie met al die goedheid niet de +achterbaksche bedoeling zijn eigenbelang te dienen?" En allicht is onze +conclusie: "nee die is mij te braaf, die is mij te fijn!" En ontmoeten +we zulk een figuur, de beelding van zoo'n edel mensch, in een boek, o +dan is 't heelemaal mis, dan aarzelen we zelfs niet, dan veroordeelen +we, bijna immer, dadelijk. "Wat zoetig," meenen we, "wat overdreven +braaf, hoe opgesierd, 'n echte boek-held." Ja, dit spreekt van zelf: wij +zijn te zeer aan het onedele gewend, we zijn te zeer gewoon het onedele +'t masker van 't edele te zien dragen, dan dat wij nu zouden kunnen +gelooven dat edele in waarheid voor ons te zien. Toch, waar er echte, +waar er groote kunst is, daar worden we gedwongen te gelooven, want deze +maakt haar beelding als ware 't doorzichtig, wij zien niet langer met +onze oogen, wij zien niet langer alleen het uitwendige van een [p.238] +figuur noch behoeven ons dus met onze gissingen en twijfelingen te +behelpen, maar wij zien met de oogen van dien grooten kunstenaar, wij +zien het uiterlijk-en-innerlijk als een klare, geheimloos openliggende +_waarheid_, en gissing noch twijfel kunnen meer in ons opkomen. Zulk een +kunstenaar nu was onze Multatuli, toen hij de _Pastoor-Jansen_-figuur +schiep, en aan zulke groote en echte kunst had hij toen het +overgelukkige voorrecht, het aanzijn te geven. Het kost mij moeite, +mijne bewondering voor deze voortreffelijke schepping, en mijn diepe +liefde voor haar schepper, niet zoo te uiten als ik ze gevoel. Maar dit +moet nu eenmaal achterwege blijven, want hoofddoel blijft toch, die +bewondering en liefde op _u_ te doen overgaan, en dat lijkt mij +vooralsnog alleen te bereiken door kalme beschouwing en ontleding. + +Welnu dan: _waardoor_ is de auteur erin geslaagd, de in hem levende en +klaar-opene visie van dien nobelen mensch ook ons zoo overtuigend-waar +voor oogen te stellen, voor ons zoo "doorzichtig" te maken? Heeft de +schrijver dit bereikt door, in groote mate en zeer nauwkeurig, sommige +middelen der realistische persoonsbeelding aan te wenden, d.w.z. heeft +hij deze figuur zekere telkens terugkeerende gebaren, kleine +eigenaardigheden en haar alleen eigen spreekwijzen--die alle dan +natuurlijk in logisch verband staande met haar innerlijk--verleend, +zoodat wij daardoor _verleid_ worden, ook den haar eigen buitengewonen +adeldom van ziel als waar aan te nemen, ofschoon wij _dien_ eigenlijk +_onwaarschijnlijk_ achten? Neen, dit is niet zoo, de trekjes van deze +soort zijn nauwelijks aanwezig, bovendien, wij erkennen _juist dien +adeldom_ als echt. Of zou 't dan wellicht komen, doordat wij de +kinderlijkheid van _Pastoor Jansen_, die _kinderlijkheid_ in een +_volwassen_ mensch, als een _gebrek_ beschouwen en dit _gebrek_ dezen +mensch genoegzaam _on_volmaakt in onze oogen maakt, om ons +zijn--volmaaktheid aannemelijk te maken? Neen, ook dit kan de oorzaak +niet zijn, want een _gebrek_, en dan nog wel een geestelijk gebrek, kan +nimmer zulk een _hart-veroverenden, behoorlijken_ indruk wekken als deze +[p.239] kinderlijkheid van _Pastoor Jansen_ doet.[13] Maar de oorzaak +is, dat de kinderlijkheid van dien mensch hem als met een glans van +aandoenlijke en nederige heiligheid omgeeft, die ons stil maakt, zoodra +we in zijn nabijheid komen, ons zacht doet treden, wijl we voelen op, +door hem, geheiligden grond te staan en ons in die klare stemming van +begrijpen-door-liefde brengt, die alles doorzichtig en hel-doorlicht +maakt. _Die kinderlijkheid is 't, die al zijn woorden, al zijn daden, +die dragers van zijn noblesse, als een phosphoresceerende, hen +belichtende vloeistof drenkt_. Maar niet alleen aldus zien wij haar, +doch--wel verre van haar als een gebrek te beschouwen!--zien we 'r +integendeel ook als een heerlijke gave, dezen mensch verleend, om zijn +blanke reinheid onbezoedeld door het leven te brengen, en zoo--terwijl +zij ons de op zich-zelf schoone schrijn blijkt, die het juweel zijner +goedheid behoedt--denken wij, aldoor dieper overtuigd wordend: hoe +waardevol moet deze laatste zijn, dat de Natuur het noodig vond haar zoo +sterk-beveiligend te omhullen! En ofschoon wellicht buiten het kader +dezer beschouwingen vallend, wil ik niet nalaten, hier nog aan toe te +voegen, dat uit die gedachte onmiddellijk bij mij deze voortkwam: hoe +blijkt ook hier weer de wijsheid, dat alles vereenende, dat alles aan +elkaar dienstbaar makende, dat met een middel veel bereikende der +Natuur, want door die kinderlijkheid de prachtige ziel van dezen mensch +_sluitend_ voor het _kwade, opent_ zij haar tevens voor het _goede_. +(Immers, door die kinderlijkheid hebben wij haar volledig begrepen, +daardoor zijn wij van haar waar- en echt-zijn overtuigd geworden, +daardoor zijn we dus in staat gesteld, van haar te genieten en te +[p.240] leeren. En dit is het goede. En zoo heeft dus de Natuur twee +groote doelen met een middel bereikt....)[14] + +En nu ga ik een stuk tekst afdrukken, dat, met mijn tusschengevoegde +ontledingen, u veel van het zooeven gezegde ongetwijfeld duidelijker +maken zal. + +_Pastoor Jansen_ en _Wouter_ zijn op weg naar Haarlem. _Pastoor Jansen_ +is aan 't woord: + + "Maar ik zou je wat van die _kyrie_ (een katholiek gebed. v.C.) + zeggen. Als Koens hem zingt.... O! (_Koens_ is pastoor van dezelfde + kerk als _Jansen_ en woont naast deze. v.C.) In z'n kamer, meen ik, + want in de kerk doet-i 't niet graag. Stijn (_Jansen's_ + huishoudster, v.C.) heeft ervan gehuild, want het is heel gehoorig + bij ons, we kunnen elkaar best hooren zuchten ... maar ik zucht + nooit. Waarom zou ik zuchten? + +Hierin ligt al, zoowel het maar naief-weg babbelen, als de blijmoedigheid +van 'n kind. + + Nu, Stijn huilde, en ik kreeg kippevel. En weet je wat ik erbij + dacht? Ik dacht: God, God, wat ben ik 'n prul bij pastoor Koens!" + + "He, m'nheer!" + + "'t Is de waarheid! Maar ik van mijn kant ben weer veel sterker van + bouw en spieren. Dat is ook iets, niet waar? Godbewaarme voor + ondankbaarheid. Als m'n vader me op z'n smederij gedaan had, zou ik + net zoo sterk geworden zijn als m'n broer, maar de theologie maakt + 'n mensch 'n beetje lebberig, vind je niet? + +Prachtig! Iemand als Jansen houdt er geen bijzondere deftige of +edel-klinkende termen op na, als hij over God of godsdienst spreekt: +zijn reinheid maakt hem, onbewust, als 't ware met God gemeenzaam en +vertrouwd. + + En toch ... verbeeldje, ik heb thuis 'n _Vulgata_ (de door de + katholieke kerk aangenomen latijnsche bijbelvertaling, v.C.) Daar + staat wat in! Ze is in kwarto, zoo dik, en dat in 't vierkant, en + in leer gebonden ... 'n heele vracht! En er zijn sloten aan, ook. + Stijn schuurt ze alle weken blank. (Merk nu die onschuldige [p.241] + en naief geuite trots van het groote, lieve kind, omdat ie zoo + sterk is! v.C.) Welnu, ik pak een van die koperen lippen met m'n + pink, en Stijn zegt _Paters_ (het _Pater Noster_ = 't _Onze Vader._ + v. C.) op, en ik houd m'n _Vulgata_--altijd met die eene pink, moet + je denken--tot quotidianum (= dagelijksch, voorkomend in den zin: + "geef ons heden ons dagelijksch brood." v.C.) van de derde. En + Stijn is niet eens heel vlug met 'r _Paters_. Als ik ze zelf zei, + bracht ik 't zeker tot _remitte_ (voorkomend in den zin: "en + vergeef ons onze schulden," v.C.) van de vierde, of misschien wel + tot _amen_. Maar ik moet je 'r bijzeggen, dat wij katholieken geen + kracht, macht en heerlijkheid hebben. (Het Katholieke _Onze Vader_ + eindigt met: "Maar verlos ons van den booze." Het protestantsche + heeft nog dezen zin erbij: "Want U is het koninkrijk, en de kracht, + en de heerlijkheid in der eeuwigheid, amen." _Jansen_ zou dus een + sterker krachttoer doen als-ie de _Vulgata_ aan z'n pink liet + hangen gedurende 4 protestantsche Pater Nosters dan nu hij 't doet + gedurende 4, kortere, katholieke! v.C.) Dat scheelt altijd 'n + beetje. En ... er is niets apocriefs in de _Vulgata_ (De z.g. + apocriefe boeken: toevoegingen van later datum aan het Oude, zoowel + als het Nieuwe Testament, die niet hetzelfde gezag als deze hebben + en er niet mee op een lijn worden gesteld. De Vulgata is dus minder + _zwaar_ dan een protestantsch bijbel-boek waarin die apocriefen wel + zijn af gedrukt. De goeie man vertelt dat allemaal, om zich niet + "grooter voor te doen dan hij is"! v.C.) Met een protestantschen + bijbel zou ik 't wel laten, dat vat je wel." Neen, Wouter vatte het + niet! of althans hij begreep niet _alles_. Maar de conclusie nam-i + goedig aan. Hij hield zich overtuigd dat pater Jansen bijzonder + sterk in z'n pink was, en zou voor die overtuiging in den dood + gegaan zijn. + + "Ja, 't is 'n heel ding niet waar? En dat kan nu pastoor Koens weer + niet. Zoo zieje dat God altijd ieder 't zijne geeft. _Maar ik heb + Stijn verboden 't hem te zeggen. Hij mocht eens verdrietig worden + omdat-i 't me niet na kan doen_, en dit hoeft niet, want _zulke + dingen komen toch in ons vak maar zelden te pas_. + +Uit het _eerste_, door mij gecursiveerde, deel van dezen zin blijkt u +_Jansen's_ goedheid, maar het wekt tevens de hinderlijke gedachte bij u +op: hij zelf vertelt het, hij pronkt ermee, en daardoor gaat ge +twijfelen aan het echt-zijn dier goedheid I Maar het _tweede_ is van +zulk een bekoorlijke naiefheid--vooral dat "vak"!--dat ge inziet, dat +hij 't niet vertelt om ermee te pralen, maar uit louter onbewuste, +kinderlijke openhartigheid! _Gij hebt hier dus voor u een sterk bewijs +voor de [p.242] waarheid van wat ik hierboven zei: die kinderlijkheid +drenkt en belicht zijn zedelijke schoonheid, en door de eerste erkent ge +de laatste als echt_. + + Maar eens toch heb ik er echt schik van gehad ... niet van die + _Vulgata_, meen ik, maar dat God me zoo sterk gemaakt heeft. Hij + doet niets voor niemendal, houd je daar maar aan vast! Verbeeldje, + ik was op 't Simmenarie, en daar woonde-n'n boer in de buurt, 'n + rijke boer. Hij heette Koremans, maar hij was heel rijk, en hij had + veel arbeiders in z'n dienst, meiden en knechts, allemaal + boerenmenschen, dat begrijp je wel. Een van de meiden heette + Trineken, en ik dacht dat Koremans goed en gul was, maar och, ik + heb er geen pleizier in, je dat te vertellen. (Jelui zult later wel + merken waarom, v.C.) Waartoe dient het? Liever vertel ik je-n'n + ander stukje, iets van hem, van pastoor Koens. Dat moet je hooren!" + 't Speet Wouter dat-i niets van Trineke te weten kwam. Met allen + eerbied voor de gaven van pastoor Koens, gaf-i de voorkeur aan 'n + boeremeisje. Hij was in de jaren que tout ce qui porte jupon + interesse; (= dat alles wat 'n japon draagt, belang inboezemt, + v.C.) en in z'n verbeelding vertaalde hij elk onbekend + vrouwspersoon in "Femke" of ... iets als Femke, (het meisje, waarop + hij "verliefd" is. v.C.) Maar hij begreep toch dat-i den goeden + Jansen niet dwingen mocht in de keus van z'n onderwerpen, en hij + luisterde zoo aandachtig mogelijk.... (Wij doen dit _niet_, om + --ruimte te winnen, en luisteren pas weer, als Wouter aandringt de + geschiedenis van Trineke te hooren. v.C.) + + "Maar, m'nheer, wat was er met die Trineke?" + + "Och, ik heb me verpraat. Ik had den man z'n naam niet moeten + noemen, want het past me niet, iemand zwart te maken na z'n dood." + + "Wat had-i gedaan met die Trineke?" + +Uit dat _gedaan_, blijkt dat het romantische Woutertje op zijn minst aan +'n half dozijn onteeringen of iets dergelijks denkt! + + "Gedaan? Niets! Ik wil 't je wel vertellen, maar spreek er nooit + over. Misschien leven z'n kleinkinderen nog, en hoe zou jij 't + vinden als men kwaad sprak van je grootvader? Koremans was juist + niet minder dan andere boeren, en daarom zou 't me leelijk staan + z'n naam te bekladden, maar waar is waar! Hij was heel rijk, en + goed voor de kerk, o best! In onze kapel--want we hadden 'n kapel + in 't Simmenarie--hing 'n geelkoperen _Sebastiaan_ ('n heiligbeeld. + v.C.) met z'n lijf vol pijlen, wel duizend pond zwaar ... nu, die + was van hem. En opschepperig [p.243] was-i als we hem bezochten, + goedgeefs ... je hebt er geen begrip van! Aan brood of kaas of + karnemelk was nooit gebrek, al kwamen we met z'n twintigen ... net + 'n zoete-n-inval! En z'n dochters zetten rozijnen op brandewijn, en + daar dronken wij simmenaristen van dat het 'n aard had. Maar dat + kregen we alleen als er feest was, doopen of paschen of trouwen, of + zoowat. En eens zou een van z'n dochters trouwen--'t was al de + derde, want daar de maskes veel meekregen, wou ieder ze hebben--en + wij kwamen gelukwenschen en werden best onthaald, maar de bruid + keek sip, (je zult later wel zien, waarom! v.C.) en we dronken + brandewijn op rozijnen, en er was 'n pret van belang ... op de + bruid na! Maar op eens ... och, jongeheer, ik had 't je eigenlijk + niet moeten vertellen. Je belooft me toch zeker dat je er nooit + over spreken zult?" + + "Nooit, nooit, m'nheer, op m'n woord van eer!" + + "Wat? Nu, je belooft het, dat 's genoeg." + +Dat "op m'n woord van eer" van Woutertje, die zich voortdurend een +ridder of zoo iets droomt, is kostelijk. Maar nog kostelijker is Jansens +verbaasde "Wat?" daarop, en allerbest dat hij in z'n eenvoud heelemaal +niet begrijpt, dat Woutertje daar iets heel plechtigs mee bedoelt, +integendeel, hij schijnt het iets minder dan een gewone, eenvoudige +verzekering te achten, maar enfin, denkt hij, hoe gek ook, hij heeft 't +beloofd, dat is genoeg! + + Dat ik schik van de zaak gehad heb, is waar, en nog! Want je zult + hooren hoe sterk ik geweest ben, en toch was ik nog niet eens + terdeeg uitgegroeid. Je begrijpt, 'n jongen in _theologie-tweede_ + is anders nog niet veel mans. Nu, we aten en dronken, en er zou + gedanst worden ook. Dit mocht eigenlijk niet, en als 't in 'n ander + huis gebeurd was, zouden we zeker straf gekregen hebben, maar + _Rector_ zag wat door de vingers als 't bij Koremans gebeurde, om + dien _Sebastiaan_, weet-je, en ook omdat-i weleens in z'n wagen + naar stad reed en roomkaas kreeg. Ik was dol op dansen ... in dien + tijd. Nu zou 't niet meer staan! En ik zou dansen met de bruid, die + ik graag lijden mocht ... vroeger. + +Hier _schijnt_ onze groote kunstenaar "er even uit." Immers dat +"vroeger" beteekent: nu ik priester ben, zou mij dat _niet_ geoorloofd +zijn "haar graag te mogen lijden." Welnu als dit een soort liefde was, +die hem als priester niet geoorloofd is, dan was het hem, den hoogreine, +ook niet geoorloofd, terwijl hij zich van _die_ liefde _bewust_ was, met +Lies te dansen. [p.244] Neen, hij was toen nog geen priester, maar: hij +zou 't worden en _zij was immers met een ander verloofd_. Jansen, mag, +wil zijn figuur volmaakt gaaf blijven, niet geweten hebben dat zijn +liefde een "zondige" was, en Multatuli laat het hem klaarblijkelijk wel +weten. Maar begrijpen we 't goed: _nu_ weet ie-'t, _toen_ wist hij 't +_niet_. Men zie mijne ontleding van de geheele figuur aan 't eind van +dit hoofdstuk. + + En ze hield van mij ook wel, dat weet ik zeker. + +Dit is schitterend. Jansen blijkt hier duidelijk de naief-reine, tot +wien het heelemaal niet is doorgedrongen zelfs op dit oogenblik, dat +Liesje niet alleen "van hem hield" maar dat zij hem liefhad als een +vrouw een man. + + Juist toen we beginnen zouden, bemerkte ik, dat Trineke er niet was + en ik vroeg: waar is Trineke? Want anders was ze-n-'r altijd bij, + net als de andere knechts en meiden, maar nu was zij er niet. En + dat zag ik, en ik vroeg er naar aan Lies, en ook aan Koremans zelf. + Lies was de bruid, weet-je, die met me dansen zou, en wel 't + allereerst, omdat ik 'n weddingschap van haar vrijer had gewonnen + ... ook al over sterkte. "Trien is ziek," zei Koremans, "en ga nu + je gang maar met Lies." "Is Trineke ziek," vroeg ik, "en waar is ze + dan?" Want dat wou ik weten. "En," zei ik, "ik ga nu me gang met + Lies niet, voor ik weet waar Trineke is." + ................................................................... + "Nu moet ik je iets zeggen, jongeheer, dat me in de ziel leed + doet...." + + "Ik zal er heusch niet over spreken," beloofde Wouter, die meende + dat-i 't geheim van 'n moord te bewaren kreeg en bang was dat + Jansen 't verhaal afbreken zou. + + "O, _dit_ mag je wel vertellen, 't kan soms nuttig wezen dat men 't + weet. Ik wou je dan zeggen--maar 't spijt me toch--dat de boeren + ... soms niet heel lief omgaan met hun volk. Die oude Trineke...." + + "He?" + +Wouter krijgt 'n slag op z'n hart, nu hij hoort, dat Trineke _oud_ was. +Hij had van een of andere romantische geschiedenis van een jong, +natuurlijk "beeldschoon" boerinnetje gedroomd. Prachtig is dat weer, hoe +Multatuli _Woutertje_ doorvoeld heeft! + + ... die oude Trineke kon haast niet meer voort, en ik had [p.245] + al meer gemerkt, dat men haar achteraf-zette en wegdeed als er wat + vroolijks voorviel op den deel. En ik vroeg weer, waar Trineke was, + en zei dat ik niet dansen wou voor ik wist wat haar scheelde. Want + toen ik den vorigen keer bij Koremans was, had ik al gemerkt dat ze + erg hoestte, en nog kaduker was dan gewoonlijk. Ze was 'n beetje + mank ook, maar ze had altijd braaf gewerkt.... O, bij Koremans z'n + ouders al! En daarom vroeg ik waar ze was. "Ze is op 'r bed," zei + Lies, "en ik begrijp niet wat je hebt uittestaan met dat ouwe + mensch. Kom dans maar!" En ze wenkte den speelman dat-i beginnen + zou. Maar ik liep weg om Trineke te zoeken, want het was me alsof + God me ingaf--dit gebeurt soms--dat ze slecht behandeld werd. En + Lies me na! En Koremans ook! Je moet nu geen kwaad van dat meisje + denken omdat ze me naliep. 't Was maar dat ze niet wou dat ik + Trineke zou vinden, en weten waar ze lag. Want ...ze lag in den + stal. Maar dat wist ik niet, en Koremans zei 't me niet--dat + begrijp je wel--maar 't was of God 't me ingaf. En ik stond voor + den stal, en vroeg: "is ze hier?" maar Koremans durfde niet + antwoorden, en Lies riep weer: "wat wil je toch met dat ouwe + mensch?" Maar ik zei: "met jou dans ik niet!" en 't speet 'r. Toen + vroeg ik aan Koremans of-i de deuren van den stal wou openen? + "Neen," zeid-i, "en ze is er niet!" En ik zei dat ze er wel was, en + vroeg 't hem nog eens, want men moet 'n mensch altijd tijd laten om + zich te beteren. Dat doet God ook. Maar hij zei weer neen, en Lies + wou me vasthouden, maar ik duwde haar weg, en zette m'n schouder + tegen de staldeur dat ze kraakte, en ... ik was erin, hoor! Vindt + je dat niet sterk? Ik heb er nog schik van. + + "En Trineke, m'nheer?" + + "Welzeker, daar lag ze-n-als de reiziger uit 's heeren Schrift! 't + Was naar en akelig om aantezien. Heel lang heeft ze niet meer + geleefd, maar ... ze is toch behoorlijk gestorven op 'n kristelijk + bed. Want ik heb Koremans onder handen genomen, dat verzeker ik + je!" + + ................................................................... + + "En Liesje, m'nheer?" + + "Ze had er veel weet van dat ik zoo driftig geweest was, en toen + Trineke op 'n bed lag, vroeg ze-n of ik nu met haar dansen wou? + Maar ik wou niet. En toen bracht ze Trineke een glas brandewijn met + rozijnen en krentenkoek, dat heel versterkend is bij de boeren, en + toen vroeg ze weer of ik met 'r dansen wou, en ik deed het, maar + zonder veel pleizier. Ik schoof maar zoo'n beetje heen-en-weer, en + Liesje was ook anders. En ze wou haar huwelijk uitstellen, maar + Koremans was er kwaad om, en haar vrijer ook. Ik geloof dat-i me + niet lijden mocht ... zeker om die weddenschap." + +[p.246] Let op de gedachtenverbinding bij _Jansen_. Hij vertelt dat +Liesje's vrijer boos was, omdat zij het huwelijk wilde uitstellen, en +dadelijk daarop zegt hij: "Ik geloof" enz. Daarmee verklapt hij +onwillekeurig, zich ervan bewust te zijn, dat de vrijer Liesje's plan +haar huwelijk uit te stellen, weet aan iets, dat in verband stond met +Jansen's persoon, maar dat _niet_ de Trineke-geschiedenis was! Hij +bemerkt echter onmiddellijk, dat hij zich verklapt heeft en om Wouter op +een dwaalspoor te brengen, voegt hij er gauw bij: "zeker om die +weddenschap." + + Hier zweeg Jansen 'n oogenblik: en 't scheen wel of z'n gedachten + minder vroolijk waren dan naar gewoonte. Misschien "schoven ze maar + zoo'n beetje heen-en-weer, zonder veel plezier." + +Een toespeling op Jansen's verhaal van hoe hij met Liesje danste na de +Trineke-geschiedenis. Deze toespeling heeft dus de waarde van een +voortreffelijke vergelijking, een mooi "beeld," en geeft hetzelfde +genot! + + Wouter was wreed genoeg, de herinneringen van den ouden man + aantezetten tot wat gehuppel. Ja zelfs hij verwachtte een flinken + sprong, 'n _saut perilleux_ (= 'n gevaarlijke sprong, v.C.). De + onkunde der jeugd is wreed--_cet age est sans pitie_, (= deze + leeftijd kent geen medelijden, v.C.) zei de fabeldichter--en Wouter + wist niet wat-i deed, toen hij vroeg: "En is Liesje met haar vrijer + getrouwd, m'nheer?" + +Immers deze vraag moet _Jansen_, die Liesje op 'n heel andere manier +heeft liefgehad, dan hij zelf _indertijd_ wist, schrijnende pijn doen. + + ................................................................... + "En, m'nheer, bezocht u Liesje niet? (Nadat ze getrouwd was en + "bleek en verdrietig en ziek was geworden." Ze leefde ook niet lang + meer. v.C.) Neen, want haar man was niet heel vriendelijk als ik + naar haar vroeg. Ik geloof dat-i bang was dat ik iemand mee zou + brengen, dien-i misschien liever niet zag. Want Liesje ... kijk de + zaak was zoo. (Jansen ziet in, dat hij tegenover Wouter zich niet + langer van het voorwendsel van die weddenschap kan bedienen! v.C.) + In 't dorp zei iedereen dat ze liever 'n ander had, als ze 't maar + had durven zeggen. Maar dit durfde ze juist niet, omdat die ander + van de kerk was. Ja, ja, ik weet wel wie 't was, ook!" + + "He?" vroeg Wouter die 't ook meende te weten. + +[p.247] Wouter denkt, zeer terecht, dat 't Pater Jansen zelf was. +Vandaar z'n verbaasd "He?" nu hij gaat inzien dat de Pater meent, dat 't +een ander was. + + "Ja, maar zeg 't niemand. Ik had al lang gemerkt dat ze zoo best op + de hoogte was van onze uitgangsuren, en als we-n-om karnemelk + kwamen, stond zij aan 't venster. Ook soms aan 't hek, maar zoodra + we naderbij kwamen, ging ze naar binnen, net als iemand, die niet + weten wil dat-i uitgekeken heeft. Zoo zijn de meisjes, en dit wist + ik heel goed, want nergens doet men zooveel menschenkennis op als + op 'n Simmenarie." + +Dit is heerlijk.' Humor van de allerbeste soort. Op 't zelfde oogenblik, +dat hij blijk geeft zoo onschuldig te zijn als 'n pasgeboren kind, zegt +hij, zooveel menschenkennis op 't Simmenarie te hebben opgedaan! + + Nu, dat ze-n-altijd zoo uitkeek, was zeker om Kruger, 'n besten, + besten jongen! + +O, hoe prachtig is dit: met dit "'n besten, besten jongen!" verdedigt +Jansen zijn vriend tegen eigen innerlijk misprijzen, 't Beteekent zoo +iets als: Neen, ik _wil_ geen kwaad van hem denken. + + En dat haar man zoo stuursch tegen me was, zal ook zeker om Kruger + geweest zijn. Misschien dacht-i dat ik hem zou meebrengen, en dat + zou ik ook misschien wel eens gedaan hebben, want Kruger was m'n + beste vrind, en hij hield _bijna net zooveel_ van Liesje als ik. O, + heel veel! + +In dat "bijna net zooveel" ligt een wereld! Pater Jansen moge zich-zelf +onder bedwang hebben, hij moge z'n afkeurende gedachten over 'n vriend +het zwijgen opleggen, hij make zich-zelf diets, dat pastoor Koens zoo'n +beste jongen was--wij weten en hij weet o.a., dat jonge fatsoenlijke +meisjes niet graag bij hem biechten gingen!--als hij denkt aan zijn +eigen liefde voor Liesje, dan is het met dat zich-diets-maken uit. Hij +ziet plots de smetteloos reine verschijning _zijner_ liefde, en +daarnaast, daar ver onder: de waarschijnlijk zinnelijke, oppervlakkige +van Pastoor Koens. En wilde hij ze al gelijk stellen, het woord besterft +hem op de lippen. Hij voelt dat dat heiligschennis wezen zou en hij moet +'t zeggen, dat [p.248] heerlijke, ook ter wille van Liesje: dat zijn +liefde grooter was. Maar in 'n laatste poging zich-zelf neer te buigen +en z'n vriend omhoog te tillen, verkleint hij den afstand tusschen beide +liefden: "_bijna net zooveel_." O, het is om te schreien en te juichen +tegelijk.... + + Tot zoover was Jansen gevorderd met z'n vertrouwelijkheden, toen 't + paar de Haarlemmerpoort bereikte. Wouter had gaarne meer vernomen + van de roerende tragedie die niet recht scheen begrepen te worden + door een der hoofdpersonen zelf. + +Immers Liesje was op _Jansen_ verliefd en deze denkt dat ze 't op +_Kruger_ was. + + Hij voelde wel dat Jansen eigenlijk meer verteld had dan-i zich + veroorloofde te weten. Of _wist_ hij meer? + +Er zit hier een moeilijkheid. We moeten daar even bij stilstaan. Indien +men zegt dat iemand meer vertelt dan hij zich veroorlooft te weten, dan +beteekent dit ongetwijfeld, dat het juist heel zeker is dat die +verteller het weet, maar dat hij eigenlijk zich-zelf of anderen niet +bekennen wil dat hij 't zeker weet. Daarna dan bij wijze van +tegenstelling te vragen: "of wist hij meer?" heeft geen zin. Wij moeten +dus aannemen, dat Multatuli tegen het gewone spraakgebruik in met dat +"meer dan-i zich veroorloofde te weten," bedoelde: meer dan-i werkelijk +_wist_. (Dus ironisch. In den zin van: meer dan-i zich de weelde +veroorloofde te weten.) En daarop volgt dan logisch: "Of wist hij meer?" +Het antwoord wordt in het volgend stukje tekst te _gissen_ gegeven. + + Gedurende het doorgaan van de duistere bochtige poort had de man + gezwegen. De eigenaardige galm die door dat zonderlinge gewelf + dreunde en 't spreken moeilijk maakte, was daarvan zeker de + oorzaak. Maar toen ze weer in de open lucht kwamen, klaagde Jansen + over den vreeselijken tocht die hem de oogen vol zand gewaaid had. + "Zou je wel gelooven, jongeheer, dat ze 'r van tranen? En ik ben + moe ook." + +Jelui zult al wel begrepen hebben, dat hij geschreid en daarom ook niet +gesproken heeft.--En nu het antwoord op de vraag, _of hij meer wist_? +Dit antwoord moet m.i. aldus [p.249] luiden: In zijn jeugd, _terwijl de +geschiedenis met Liesje voorviel_, dacht hij, dat Liesje niet hem, maar +Kruger liefhad. Zoowel zijn naiveteit als zijn zelf-geringschatting +verklaren dit voldoende. Trouwens, ware het anders, dan zou deze +smetteloos-reine toch onmiddellijk den omgang met Liesje afgebroken +hebben om haar liefde niet aantewakkeren. Vandaar dan ook, dat hij zegt, +dat hij _misschien_ Kruger wel eens zou meegenomen hebben. D.w.z. hij +zou misschien toegegeven hebben aan den aandrang van den vriend, om hem +mee te nemen, maar met zijn volle instemming zou hij dat niet gedaan +hebben. Immers hij was natuurlijk van meening, dat Kruger haar liefde +niet mocht aanwakkeren. En dit is dan ook de reden hier, waarom hij, +zooals we merkten, innerlijk Kruger _geen_ "beste jongen" vindt. Daarna, +bij 't klimmen der jaren echter, zijn hem, in zijn stil peinsleven, de +oogen opengegaan. Hij heeft toen begrepen, dat Liesje _hem_ heeft +liefgehad. Maar dan, om zijn gemoedsrust te bewaren en de nijpende smart +om het verloren geluk tot zwijgen te brengen, is hij zich gaan _diets +maken_, wat hij _eerst_ in waarheid geloofde, nml. dat zij Kruger +liefhad. Als men weet hoe gemakkelijk menschen langzamerhand in de +waarheid van eigen vaak herhaalde onwaarheden gaan gelooven, dan +begrijpt men zeker, hoe betrekkelijk licht dit ook dezen _priester van +een suggestief wondergeloof_, in zijn _lang leven_ moet gelukt zijn. Op +'t oogenblik dus, dat hij Wouter vertelt, dat Liesje Kruger liefhad, +vertelt hij geen _bewuste_ onwaarheid. Maar dan weer, door de +aandoenlijkheid van zijn verhaal--bij dat _bijna net zooveel_--uit zijn +zelf-gesuggereerde denk-sleur geheven, staat plotseling een vreeselijk +oogenblik, de lang weggeduwde, de diep verborgen waarheid, groot en +ontzettend voor zijn oogen, en in de duisternis van de poort snikt hij +zijn wee uit, om 't verloren heil ... de nutteloos uitgebloeide +liefde.... + +Hiermede zij de behandeling van _Woutertje Pieterse_ beeindigd. + +En nu een bekentenis: voor het schrijven heb ik altijd een zekeren +angst, dat ik mijn onderwerp niet voldoende recht [p.249] zal doen +wedervaren, of, op deze plaats, te moeilijk zal zijn, daarna--zelden het +gevoel geslaagd te zijn.... + +Wat zal jelui na het lezen hebben? Mag ik mij vleien, dat het de +begeerte zal wezen, zelf het kunstwerk in z'n geheel te genieten? + + + * * * * * + + +NOTEN: + +[1] Voor 't eerst gepubliceerd als inleiding tot de literatuur-afdeeling +van den boekerij-catalogus van den A.N.D.B. + +[2] Op dit laatste: het innig-doorvoeld hebben van de eenheid van het +zijnde berust dit, wellicht edelste, vermogen van den literairen +kunstenaar: het maken van treffende vergelijkingen (het "scheppen van +beelden"). Want dit _is_ niet anders dan het weten der eigenschap, die +overigens uiteenloopende dingen gemeen hebben. + +[3] Zie, _na dit geheele betoog ten einde te hebben gelezen_, de noot op +blz. 216. + +[4] Zie hierin tevens het bewijs en de verklaring van de stelling (zie +pag. 211) waarom noodzakelijk elke weergave-in-kunst schoonheid is. + +[5] Ik heb vermeden, 't geen ik nu zeggen ga, in het voorafgaande betoog +op te nemen, om eenigen niet ervaren lezer het verstaan niet noodeloos +te bemoeilijken en hem van den hoofdweg af te leiden. Nu moge het echter +tot juister en vollediger begrip hier een plaats vinden. Overal, waar in +het betoog sprake was van "objectiviteit" bij het waarnemen en +weergeven, werd dit _nimmer in absoluten zin bedoeld_. Het is bijna +onnoodig te zeggen, dat _onze subjectiviteit altijd waarneming en +weergave kleurt_. "Objectieve waarneming en weergave" wil dus, zoo kort +mogelijk gezegd, hier niet anders beteekenen dan die waarneming en +weergave, waarin geen enkel ander element van subjectiviteit aanwezig +is, dan hetgeen _onvermijdelijk_ voortvloeit uit den aard der +_natuurlijke individualiteit_ van den waarnemer en weergever. + +[6] In _Het Jonge Leven_ was een Hildebrand-artikel aan dit opstel +voorafgegaan. + +[7] De moeite van dit "losmaken" werd mij intusschen bespaard door de +voortreffelijke uitgave van _Woutertje Pieterse_ der _UitgeversMij. +Elsevier_. + +[8] Verwekt dus ook de _goede_ romantiek soms in den daarvoor +ontvankelijken lezer, een overdreven voorstelling van de +werkelijkheid,--de _slechte_ romantiek _is_ die "overdrijving" _in +zich-zelf_. _Zij_ vervalscht den _gewonen middelslag-mensch_ tot een +_grooten_ mensch, groot zoowel in het goede als in het kwade, doet hem +leven in omstandigheden, waarin zulk een mensch _niet_ leeft en laat hem +daden verrichten, die zulk een mensch _niet kan_ verrichten.-- + +[9] Hier volgde in het oorspronkelijk artikel het schitterende "Avondje +bij juffrouw Pieterse." Slechts een door mij bij het citeeren gemaakte +opmerking--de andere zijn voor een algemeen publiek te weinig +belangrijk--zij hier herhaald: De dialoog in dat gedeelte van ons boek, +staat slechts _ten deele_ in _dialect. Multatuli_ achtte zich na het +toonen van een staaltje daarvan, ontheven van den _kunstenaarsplicht_, +den dialoog aldus weer te geven. _Zeer onjuist_ en jammer ook, omdat nu +iets van de _groeps_-karakteristiek verloren gaat. + +[10] Hier: blz. 211 en 214. + +[11] De voorstelling van een begrip, een zaak, als persoon. + +[12] Causaliteit = oorzakelijkheid, het verband tusschen oorzaak en +gevolg. (Denk aan het fransche _cause_ = oorzaak). Het is hier +natuurlijk de plaats niet om uitteweiden over alles wat hieraan vast +zit. Genoeg zij 't, dat Multatuli tot die wijsgeerig-denkenden behoorde, +die meenen, dat elke oorzaak _noodwendig_ het gevolg heeft, dat eruit +voortspruit, m.a.w.: zij had nimmer een ander gevolg kunnen hebben. +Waarom hij dan ook aan de causaliteit den naam _Fancy_ geeft, zal u nu +wel duidelijk zijn. Immers: het kunstvoortbrengen, zegt hij, is niet +iets willekeurigs, dat hij doen of laten kan wanneer het hem belieft, +maar hij doet het slechts, wanneer hij door zijn innerlijken drang ertoe +wordt gedwongen. Die drang is de resultante, het uitvloeisel van de +factoren, die te zamen den mensch Multatuli vormen. Hij is dus een +gevolg, een werking van de causaliteit, van al de _oorzaken_ namelijk, +die den mensch Multatuli en zijn denken en doen tot noodwendig _gevolg_ +hadden. En, zegt hij ook, _Fancy_ inspireert, fluistert hem zijn +scheppingen in. _Fancy_ is dus een met de causaliteit, een +personificatie ervan.-- + +[13] Multatuli-zelf ziet deze kinderlijkheid wel als een gebrek. Het +eenige wat ik daarvan zeggen kan is--dat de vader hier zijn eigen kind +niet goed gekend heeft! 't Geen niet behoeft te verwonderen. De +verklaring ligt voor de hand, waarom dit verschijnsel juist bij groote +schrijvers voorkomt. De voortreffelijke G.K. Chesterton geeft er in zijn +onlangs verschenen _Criticisms and appreciations of Charles Dickens' +Works_ eenige aardige bij Dickens voorkomende staaltjes van. Tusschen +haakjes: ik kan den Engelsch-kennenden onder mijne lezers, dit luchtig +en geestig geschreven en zooveel juist inzicht bevattend werk warm +aanbevelen.-- + +[14] Menigeen zal het gek vinden, dat ik zoo voortdurend van _Pastoor +Jansen_ als van een werkelijk geleefd hebbende persoon spreek. Maar men +bedenke, dat het 't _levensware_ is, dat iets geschikt maakt er +_levenswaarheden_ aan te demonstreeren, en dat is evenzeer bij een door +_de Kunst_ als door de Natuur _geschapen_ mensch aanwezig.-- + + + * * * * * + + +HISTORIE VAN MEJUFFROUW SARA BURGERHART, DOOR E. WOLFF-BEKKER EN A. DEKEN +[p.251] + +I. + + +Is het voor den lezer en bespreker van de _Historie van Mej. Sara +Burgerhart_ ongetwijfeld immer een voorrecht dezen roman-in-brieven in +de uitgave van de W.B. voor zich te hebben, in deze warmte vooral voelt +men 't als een onschatbaar genot, dank zij den heer Prof. Knappert, die +het werk van eene inleiding en verklarende aanteekeningen heeft +voorzien, niet genoodzaakt te zijn, om, bibliotheek in, bibliotheek uit, +naar de beteekenis van verouderde uitdrukkingen te speuren, of te +beproeven zich zelfstandig in 't historisch milieu te orienteeren. +Bedoelde inleiding en aanteekeningen maken al een zeer sympathieken +indruk, niet alleen door den zoo duidelijk blijkenden ernst en de +nauwgezetheid, waarmede zij zijn samengesteld, maar ook door het feit, +dat de heer Knappert in een zeer gewichtige aangelegenheid zijn eigen +weg is gegaan en zich niet door den beroemden _Busken Huet_ een dwaalweg +heeft laten inloodsen. Anders dan deze, die eene der boezemvriendinnen, +en wel Agatha Deken, het mede-auteurschap der, naar beider +ondubbelzinnige verklaring, _gezamenlijk_ geschreven romans ontzegt, +verklaart onze geleerde en scherpzinnige commentator: "Maar haren roem +danken Betje en Aagje terecht aan haar _wezenlijk gezamenlijk_ +geschreven romans." Om met den gullen Abraham Blankaart, Saartje's voogd +te spreken: "Dat klinkt je wat anders voor den snoet" dan de +quasie-vernuftige [p.252] critische bewering van Huet. 't Is waarlijk +geen gering vergrijp op zoo wankele gronden[1] als door deze voor zijn +meening kunnen worden aangevoerd, het niet alleen aan te durven, deze +vrouw, die zich niet verdedigen kan, van haar roem bij het nageslacht te +berooven, maar ook de moreele smet aan te wrijven, dat zij zich eer en +lof heeft laten aanleunen, die haar niet toekwamen en letterlijk op de +talenten van haar weldoenster en hartsvriendin zou hebben geparasiteerd. +Want Huet moge daar luchtigjes overheen redeneeren en, de kool en de +geit pogend te sparen, het als iets loffelijks in Aagje voorstellen, dat +zij niet weigeren wilde, Betje's roem te deelen, in waarheid zou zulk +een handelwijze niet anders gequalificeerd kunnen worden, dan ik heb +gedaan. En het schenkt mij dan ook niet geringe voldoening en vreugde, +dat de heer Knappert anders oordeelt. Intusschen, hoe gaarne ik langer +over diens bijzonder [p.253] waardevollen arbeid zou uitweiden, we +zullen nu maar eens aan den roman-zelf onze aandacht geven. Al lezend +zullen wij gelegenheid te over hebben, door van de inlichtingen van +onzen gids gebruik te maken, hem de beste hulde te brengen, die iemand +gebracht worden kan.-- + +Ziehier de zeer kort saamgevatte "inhoud": _Sara Burgerhart_, eene wees, +'n zeer begaafd, zeer geestig en bevallig kind van 'n jaar of twintig, +is bij een oude, kwezelachtige tante in huis, _Juffrouw Hofland_, die +zich te goeder trouw bij de zoogenaamde "fijnen" aangesloten hebbend, +hun dupe wordt. (Bij dat woord "fijnen" hier moet ge niet denken aan een +zeker soort van vrome menschen, die, ofschoon lastig en onverdraagzaam +voor hunne omgeving, toch deugdzaam zijn en hunne godsdienstigheid +oprecht meenen, neen, deze "fijnen" zijn integendeel doortrapte +huichelaars, die, onder den schijn van streng godsdienstig te zijn, de +meest schurkachtige daden bedrijven!) Het arme kind wordt echter zoo +door die tante en haar verfoeilijk gezelschap, _"Broeder" Benjamin_ en +_"Zuster" Slimpslamp_, benevens 'n dronken tobbe van 'n dienstmeid, +_Brecht_, genegerd en geplaagd, dat ze met toestemming van haar +uitmuntenden voogd, _Abraham Blankaart_, die haar vaders boezemvriend +was, ontvlucht en haar intrek neemt bij een waarlijk verstandige en +deugdzame vrouw, _de Wed. Buigzaam_. Daar wint zij niet alleen de +vriendschap van haar hospita en, op een enkele uitzondering na, die van +de bij deze inwonende jonge dames, maar zij leert er ook den man kennen, +die haar echtgenoot wordt: _Hendrik Edeling._ Voor zij echter trouwt, is +zij door haar sterken zin voor uithuizige vermaken en het argeloos +vertrouwen van haar jong, rein hart, bijna het slachtoffer geworden van +een adellijken losbol en gewetenloozen meisjesverleider, _den heer +R_.[2] + + * * * * * + +Ook deze roman is een _realistisch_ werk. En ik geloof [p.254] het +daarom niet te onpas eens even vluchtigjes te onderzoeken in welke +verhouding de innerlijkheid van dit werk en de fundamenteele geaardheid +zijner auteurs staan tot die van de beide andere, in deze serie[3] reeds +behandelde boeken en schrijvers: Hildebrand met zijn _De Familie Kegge_, +Multatuli en zijn _Woutertje Pieterse._ Zou men aanvankelijk geneigd +zijn te beweren, dat Wolff en Deken in hun Hollandsche degelijkheid en +de geschiktheid van hun roman "voor den Meridiaan des Huiselijken +levens," meer overeenkomst vertoonen met den kalmen aspirant-burger- +huisvader Hildebrand, dan met den geweldigen Multatuli, den afbreker, +den spotter en de schrik van alle brave huisvaders en afgebakende- +levensweggetjes-bewandelenden--men komt al heel spoedig van die meening +terug. Zooals Hildebrand wel schijnbaar, en ten deele met Multatuli +overeenkomt in het gering achten van eigen [p.255] kunst en artistieke +vermogens--de eerste, zooals wij indertijd gezien hebben, vindt zijn +schetsen-schrijven een jeugdspel, dat den rijperen leeftijd niet meer +voegt, terwijl de laatste voor niets grooter angst schijnt te hebben, +dan om zijn schrijfkunst bewonderd te worden--maar inderdaad in de +oorzaken dier geringschatting hemelsbreed van hem verschilt--want ten +eerste mag men met grond beweren, dat Multatuli meestentijds niets van +dit geringschatten meende, maar ten tweede: dat, ten tijde dat hij 't +wel meende, die meening in hem geboren werd _uit zijn ontzaglijk +revolutionnair sentiment_, terwijl zij bij Hildebrand voortkwam juist +uit het _tegenovergestelde_: het begrip van eigen waardigheid en fatsoen +als dienaar van den godsdienst, d.i. van het overgeleverde, het, in zijn +oogen, _vaststaande en blijvende_: een fundamenteel onderscheid +dus!--zoo komen, oppervlakkig beschouwd, Betje en Aagje wel met +Hildebrand overeen in den eerbied voor een werkelijk godsdienstig leven; +in de voorkeur voor het beelden van echt vaderlandsche tooneelen, en +zelfs in het verliefd zijn op enkele der door hen geschapen figuren, +maar dat alles spruit bij hen uit geheel andere motieven voort dan bij +hem. De eerbied voor den werkelijk godsdienstigen en braven mensen maakt +zich bij Hildebrand zelden los van de wetenschap, dat ook hij zulk een +mensch is, in een woord: hij blijkt soms saamgeweven met eene ergerlijke +zelfverheerlijking en zelfverheffing, bij onze Wolff en Deken is daar +geen sprake van. Beeldt Hildebrand zich in _De Familie Kegge_--herinnert +ge 't u?--als den onfeilbaar-wijze en den reddenden engel, Betje +daarentegen stelt zich-zelf ten toon--ongetwijfeld zich bewust, dat men +dit zal begrijpen--als de zeer zeker begaafde, zeer zeker brave en +sympathieke, maar niet minder lichtzinnige _Saartje Burgerhart_, die +niet alleen geen anderen redt, maar er rond voor uit komt, dat ze 't +alleen God heeft te danken, dat ze niet door een schurk voor haar +geheele leven ongelukkig is gemaakt, terwijl Aagje er niets op tegen +schijnt te hebben, zich-zelf als de bedilzieke en overijld naar den +schijn oordeelende _Anna Willis_--vriendin van _Saartje_--te teekenen! +[p.256] En ongetwijfeld: de liefde voor het schetsen van het +vaderlandsche milieu is zoowel bij Hildebrand als bij onze schrijfsters +zeer sterk, maar welk verschil in omvang en rijkdom hunner +menschenwereld! Waardeert men bij Hildebrand een sterk _novellistisch_ +talent, in het werk van Wolff en Deken voelt men den adem der groote, +heele menschengroepen omvattende epica. En welk een onderscheid ook in +de weergave dier wereld! In hoeveel grootere mate dan bij Hildebrand +spreken hier de struische Hollanders de stoere Hollandsche taal. Neen, +men ziet het: dit is onovertrefbaar: deze menschen kunnen niet anders +spreken, dit is het woord, waarin zij-zelf leven, het woord soms hoekig +als hun vierkantig gezicht, hun zware lijf, soms rond als hun kaaskop, +maar altijd helder-gewasschen als hun grijze en blauwe kijkers.... + +Ook de verliefdheid op de eigen kunstfiguren is bij Hildebrand iets +geheel anders dan bij Betje en Aagje. Bij den eerste wordt zij niet +zelden door kleine en uiterlijk-maatschappelijke motie ven beheerscht, +bij de laatsten is dit vrijwel nooit het geval: zij zijn op sommige +hunner figuren verliefd, omdat die hun de personificaties zijn van +_zekere kenmerkende en uitstekende eigenschappen van hun eigen ras en +volk_, of van _het edele in 't algemeen_. Maar die soort van +kruiperigheid jegens de "hoogere" standen, zooals die zich bij +Hildebrand uit in de _Baron van Nagel_- en _Freule Constance_- +beflikflooiing, is in de _Sara Burgerhart_ al evenmin te vinden als zijn +beschermheerachtige neerbuigendheid jegens de "lagere" assen. Meer +wezenlijke overeenkomst vertoonen zij met Multatuli. Betje vooral is een +allergeestigste spotvogel en wat 't glazeningooierig-kwajongensachtige +en 't geestig-moedwillig op den hak nemen betreft, gaat--intrinsiek--de +geest van Bekker dien van Dekker niet zooveel uit den weg. 't Verschil +in dit opzicht lijkt grooter dan het is, omdat de eerste tot alles wat +zij doet geinspireerd wordt door haar onuitdoofbaren levenslust en +blijmoedige guitigheid, de laatste daarentegen door zijn bitterheid, +gekwetst rechtsgevoel, haat en teleurstelling. En is er al een +onverevenbaar verschil tusschen [p.257] Multatuli en de beide vriendinnen +op 't stuk van bijbel-geloof en godsdienstigheid, zij geven hem niets in +heftigheid toe, als het geldt de huichelaars en valsche vromen te lijf te +gaan, en--overtreffen hem daarbij in menschscheppend talent. Want kan men +den dronken huisdominee in _Woutertje Pieterse_, trots al het vernuft--en +wellicht juist om dat vernuft--aan zijn uitbeelding ten koste gelegd, +niet anders dan een charge[4] noemen, _Broeder Benjamin_ en _Cornelia +Slimpslamp_, de twee huichelachtige "fijnen" en doortrapte schurken in +onzen roman, leven, volmaakt, en daarmee is het allerbeste gezegd wat men +van een literatuurbeeld zeggen kan. Dit leven, deze menschelijkheid-van- +vleesch-en-bloed, zij zijn des te meer opmerkelijk, omdat hier niet maar +bloot 'n paar huichelachtige menschen zijn geheeld, maar: personificaties +van het allerinnigste wezen der huichelarij en valsche vroomheid. Men +denkt geen oogenblik als bij Multatuli's _huisdominee_: "hoe geestig +geschreven" en: "hemeltje lief wat moet ik daarom lachen," maar alleen: +"hoe ontzagwekkend gebeeld, wat 'n brok innig doorschouwd leven, hoe waar +en hoe echt is dit." + +Mijn lezers zullen waarschijnlijk nu al gemerkt hebben, dat ik onze +Wolff en Deken grooter artisten acht dan en Hildebrand en Multatuli. En +zeer zeker: _dat is mijn meening._ Ik aarzel ook niet te zeggen dat zij +een veel juister _bewust_ begrip hadden van het _wezen_ van literaire +kunst dan dezen hebben bezeten. De wetten der kunst zijn al evenzeer +onwrikbaar en onveranderlijk als die der natuur, en dit spreekt ook van +zelf, want al is natuur geen kunst, kunst is m.i. wel degelijk +natuur.[5] Het kind dat niets van de wetten der laatste kent, verbrandt +zich of valt, of iets dergelijks, en het groote kind, de niet voldoende +inzichtsvolle mensen, die de wetten der kunst niet kent, schrijft een +slecht boek, [p.258] of vindt, lezend, een slecht boek mooi en een mooi +boek leelijk. Nu meen ik te mogen zeggen, dat voor den _scheppenden +kunstenaar_ de _intuitieve_ kennis dier wetten het eene noodige is, want +als _kunstenaar_ schrijft hij niet zonder "geinspireerd" te zijn, en +zoodra hij dit is, is ook die intuitieve kennis in hem. Maar indien zulk +een scheppend kunstenaar nu meent, dat hij op grond van dat _intuitief +vermogen_, ook spreken kan _over_ kunst, als hij _niet_ geinspireerd is, +dan vergist hij zich leelijk en dat blijkt zoowel bij Multatuli als bij +Hildebrand. Daarvoor moet men voor altijd in zich bewust geworden kennis +hebben, kennis dus, waarover men _beschikken kan wanneer men wil, welks +omvang, en hoofdzakelijken inhoud men-zelf volkomen beheerscht_. En het +is deze kennis, die Wolff en Deken boven Hildebrand en Multatuli +bezaten, en het gevolg daarvan is, dat als zij een eenvoudig stukje +schrijven buiten hun scheppenden arbeid om, waarin zij sommige principes +uiteenzetten, door welke zij zich bij het wrochten hunner romans lieten +leiden, zij duidelijk blijken waarheden omtrent kunst te kennen, die +niet van hun tijd, en niet van dezen tijd alleen, maar 't spreekt van +zelf, van alle tijden zijn! Een paar citaten uit de voorredenen van den +eersten en tweeden druk zullen ongetwijfeld voldoende zijn, om dit mijn +beweren te bewijzen. Ziehier: + + Men heeft in bedenking gegeven, of de twee allerslegtse karakters + niet te sterk, te overdreven geschildert zijn; men heeft gevraagt: + _zijn_[6] er zulke menschen; ja, en dat gaat verder, _kunnen_[6b] + er zulke menschen zijn! Wij vonden het niet noodzaaklijk, de eerste + vraag duidelijk te beantwoorden, dewijl wij zeker gerechtvaardigt + zijn, zoo rasch men begrijpt, dat zij er _zijn kunnen_[6c]; meer + hebben wij in dit opzicht niet te bewijzen.... + + Wij bekennen ook gaarn, dat alles _zeer natuurlijk_[6d] afloopt, + maar begrijpen met een, dat dit, ten minsten de door ons + hoogst-geschatte Lezers, niet kan mishagen. 't Waar ons zeker geen + moeite geweest een Roman te verzinnen, zo samengestelt, zo + ingewikkelt, zo vol episoden, als de door een verwartste [p.259] + Comedie van eenen Spaanschen _Lopes de Vega_. Doch wie, in staat om + over het stuk in verschil te oordelen zal ontkennen, _dat een + karakter, eens gegeven zijnde, moet uitgewerkt worden naar vaste en + onveranderlijke regels_[7a]. Men wil, en dat met reden, dat men het + _ware waarschijnlijk_[7b] make, of men leest zeker niet met zeer + veel deelname.... + + Daar wordt in dit gehele werk geen Duel gevochten. Eens echter + wordt er een oorvijg uitgedeelt. Er wordt noch geschaakt, noch + vergif gedronken. Ons vernuft heeft niets wonderbaarlijks + uitgedagt. Alles blijft in het natuurlijke; _de uitvoering zal + alles moeten goed maken_[7c]. + +Het zijn geen andere waarheden, zooals de trouwe lezer mijner artikelen +wel bemerken zal, dan die ook door de moderne literatoren verkondigd +worden. En ofschoon het begrijpen van het ware in alle tijden geschieden +kan en we dus dwaas en kinderachtig zouden doen met ons erover te +verwonderen, dat "reeds" Wolff en Deken dit alles zoo duidelijk voor den +geest stond--hunne beteekenis en de eerbied, die wij hebben voor hunne +persoonlijkheid en wijsheid, winnen er ontzaglijk door.-- + +Ook het _genre_: de roman-in-brieven is een geheel ander, dan wij tot nu +toe in deze kolommen hebben behandeld en dus wel een oogenblik bekijkens +en besprekens waard. En als we dat zoo doen, dan blijkt ons toch wel, +dat het gevleugeld woord: "alle genres, behalve het vervelende zijn +goed" meer geestig dan waar is. Hoe uitmuntende en bewondering +afdwingende resultaten onze schrijfsters, en waarlijk niet zij alleen, +er ook mee bereikt hebben, er is en er blijft een zekere onnatuur aan +verbonden en het levert moeilijkheden op--althans in een werk van langen +adem, waar allerlei soorten van situaties kunnen voorkomen--die het +grootste epische en dramatische talent niet dan door kunstgreepjes +overwinnen kan. Ten eerste schijnen alle in zulk 'n roman optredende +personages min of meer aan schrijfwoede te lijden, en dit maakt al 'n +vrij onnatuurlijken indruk, zij 't dan ook dat de roman, als in dit +geval, [p.260] "speelt" en dus de correspondentie plaats vindt in 'n +tijd, dat brieven-schrijven als 'n prettige en "fashionable" bezigheid +werd beschouwd en de welopgevoede heeren en dames er een eer in stelden, +het goed te doen. Toch, dit feit kan als niet meer dan een "verzachtende +omstandigheid" worden aangemerkt, en zelfs die verzachtende +omstandigheid valt weg in een geval als dat van _Hendrik Edeling_, die, +wanneer _Saartje_, die hij zoo zielslief heeft, door den verleider _R._ +is meegetroond, en hij verteerd wordt van wanhoop, jalousie en +ontzetting, een brief gaat zitten schrijven aan zijn broer over het +geval! Waarlijk, men moet zonderling in elkaar zitten, om in zulke +oogenblikken, zoo vol van afgrijzen en wanhoop, het vreeselijke te gaan +zitten uitpluizen in een brief, _terwijl het schrijven daarvan toch +geenerlei gunstige wending in de zaak zal kunnen brengen en dus niet uit +een energisch willen ingrijpen kan worden verklaard_. + +Onnatuur is 't ook, dat al die lieden, op 'n enkele uitzondering na, +zulk een welversneden pen hebben. Ja zeker, wij merken, al lezend, op, +dat hoe minder ontwikkeld zij zijn, hoe meer zij schrijven precies +zooals zij spreken. Maar juist dit is onnatuur, want de ervaring leert, +dat hoe onontwikkelder een mensch, hoe eerder hij geneigd is, wanneer +hij schrijft, zich in "boekentaal" en "hoogdravend" uit te drukken! +Te schrijven, zooals men spreekt, is inderdaad voor iemand, die geen +bijzonderen aanleg heeft, zeer moeilijk. En dit moet men in het oog +houden: het is onnatuur, die _onafscheidelijk_ aan het genre is +verbonden: de romancier, die in dat genre werkt, kan er niet buiten. +Want liet hij de menschen niet schrijven zooals ze spreken, dan zouden +we zelden of nooit de gebeelde figuur als echt kunnen voelen en +doorvoelen, tenzij zij in een brief aan een andere figuur sprekend wordt +opgevoerd, 't geen natuurlijk niet altijd kan en wanneer het kan, ons +meestal, weer op 'n andere wijs, op 't onnatuurlijke van het genre +opmerkzaam maakt. Want, om een ander, waarlijk levend, in 'n brief te +beelden, om diens dialoog waarlijk levend te doen zijn, moet +noodzakelijkerwijs de briefschrijver _kunstenaar_ zijn! Is de +briefschrijver [p.201] ons echter niet als zoodanig voorgesteld en +bereikt hij dat alles toch in zijn brief, dan vinden we zijn figuur +onecht, dan is deze niet meer dan een marionet, die door den +romanschrijver in beweging wordt gezet. Bereikt de briefschrijver dat +alles echter niet, dan vinden wij zijn figuur wel echt, maar welke +schade lijden we niet doordat we den levenden dialoog van de in zijn +brieven ten tooneele gevoerde personen en dier levensechte, +plastisch-goede uitbeelding moeten missen!--En ook z'n onafscheidelijke +en onvermijdbare moeilijkheden heeft het genre: wanneer er een of ander +gewichtig voorval plaats vindt, waarbij het door de compositie van den +roman noodzakelijk wordt alle met elkaar in correspondentie zijnde +hoofdpersonen _aanwezig_ te doen zijn, dan blijft er niemand over, aan +wien een brief geschreven kan worden, die over dat voorval handelt! En +die brief _moet_ toch geschreven, anders komt _de lezer van den roman_ +het voorval niet aan de weet! Zulk een moeilijkheid moet dus overwonnen +worden en zij wordt het dan ook, maar--door een kunstgreep. Als _Hendrik +Edeling_ ten slotte met zijn aangebeden _Saartje_ trouwt, dan laten onze +schrijfsters de aanstaande schoonmoeder van _Cornelis Edeling_ ziek +worden, opdat haar dochter niet op de bruiloft zal kunnen zijn _en dus +die 'r aanstaande de gelegenheid zal hebben, haar een brief te +schrijven, waarin hij over de bruiloft verslag uitbrengt!_ + +Maar nu basta! We hebben genoeg getheoretiseerd. Mijn aangebrande soep, +mijn belegen grutterswaar, mijn blauwige aardappels zijn op; nu komen de +sappige vruchten van het werk zelf!-- + + * * * * * + +In den nu hier volgenden brief door _Sara Burgerhart_ geschreven aan +_Aletta Brunier_, een schoolvriendin, die zij weer eens toevallig +ontmoet heeft en op wier raad zij weldra bij de _Wed. Buigzaam_ in huis +zal gaan, vertelt zij iets van haar leven bij haar lief tantetje +_Hofland_. Het is een buitengewoon geestig en guitig stukje. En ge leert +er niet alleen de drie fijnen en het schattige Brechtje--je weet wel die +[p.202] dronken tobbe--in kennen, maar ook de schrijfster-zelve: onze +_Saartje_. En als ge nu na het lezen den indruk krijgt: ja maar die +Saartje moet dan toch iets van een kunstenaar in zich hebben, om zoo te +kunnen schrijven, dan zult ge in dit geval _niet_ bedrogen uitkomen. +_Saartje's_ figuur is allervoortreffelijkst gecomponeerd en alles wat +zij doet, schrijft of zegt, vloeit volmaakt-zuiver uit haar eens gegeven +persoonlijkheid voort. Men kan zonder bezwaar haar als een zeer begaafde +beschouwen. + +Ziehier den brief: + + Douce et tendre Amie![8] + + Je suis enrage[9] op het oud wijf,--op mijne tante; ik wil geen + week langer blijven; 't is of ik in de hel woon. Mijn tante heeft + zeer veel van zijn Satansche Majesteits karakter; en Brecht + verdient wel een schoonen dienst in zijn onderaardsch rijk.... Ja! + bons wat aan; ik zal niet antwoorden, ik zal ook niet open doen. + Sus! daar hompelt zij, al grommende, den trap weer af. Goeie reis + naar beneden! Ik moet, ma chere,[10] u eens een scene teekenen, die + u niet zal uit de hand vallen. + + Woensdagvoormiddag raasde zij als een bezetene, omdat ik eenige + nieuwe aria's speelde (Dat's een wijf ook?). Zij werd geholpen door + haar hottentot van een meid, die mij dorst zeggen, dat zij ook + danig ontsticht was. + + Dit trekje is goud waard! Men _ziet_ het gemeene vrouwmensch, die, + zoolang haar meesteres rijk is, haar naar den mond praat en haar + later, als ze arm is geworden, brutaliseert en in den steek laat, + hier met schijnheilig gezicht meepraten van dat ze "ontsticht" is. + Zij, die natuurlijk te dom, te ongevoelig en te beestachtig is, om + hetzij gesticht of ontsticht door muziek of door wat ook, te kunnen + worden. 't Is van een buitengemeen komische kracht!--Heb jelui ook + wel opgelet wat een uitstekend beeldend woord dat "hompelen" is? + + Met wordt er gebeld. Brecht, die volmaakt een zog van een + bollebuisjeswijf[11] gelijkt, waggelde naar voor, en tante gaf + [p.263] mij een verbruide[12] oorveeg, omdat ik bleef spelen. + "Juffrouw, daar is Sinjeur Benjamin." "Wel hede, laat broeder maar + achter komen." Daar kwam broeder, een luie zuipzak van een kerel, + in een paarschen japon;[13] (men zou wel zeggen, wie of zoo een + verloopen slagersknecht, toch een japon heeft leeren dragen.) + "Welkom, broertje, wel hoe is het nu nog al met je?" + + --"'t Gaat nog al; maar men hoofd, men hoofd!" + + --"Wel dat is droevig, maar je vergt je ook wat veel."--"Ja, 't is + mijn ambtsbezigheid; en hoe vaart zuster? Je schijnt wel wat + onthutst."--"Ja, dat ben ik ook, 't is niet altijd het effen wegje, + broertje." (Tegen Brecht): "Ei meid, is er niet wat? dan zou + broeder hier maar familiaar blijven." (Tegen mij): "Toe lieve + Saartje" (was dat uit te staan, lieve Saartje, en mijn wang gloeide + nog van den slag) "bak jij nou eris schielijkjes wat dunne + pannekoekjes, broeder lust ze zoo graag." + +Dit stuk dialoog is alleruitmuntendst! Het is zoo voortreffelijk, dat +men de woorden lezend, ook onmiddellijk de gebaren der sprekers, hun +lichaamshouding, hun gelaatsuitdrukking erbij ziet en men dus de hier +ontbrekende plastische uitbeelding van dit alles door de auteurs, +heelemaal niet mist. Voelt ge het quasi-zachtmoedige, wee-zoetsappige +van al die verkleinwoordjes: "broert_je_," "weg_je_," "schielijk_jes_." +Je _ziet_ daardoor de "peulemondjes," de zalvend-vromig half +neergeslagen oogleden, het dierbaar-goedige glimlachje! + + Ik sloot mijn clavier en zei: 't is wel, tante. Ik ging naar de + keuken en bakte helder[14] door; maar-ik-at-die-al-bakkende-zelve-op. + +Die in den bouw van dit zinsdeel wel wat vreemd uitziende +verbindingsstreepjes, hebben, naar ik vermoed, ten doel nadrukkelijk aan +te geven, dat de beide handelingen van bakken en opeten, zoo haastig, en +als 't ware ongescheiden, verricht werden, dat ze tot een handeling +werden. Deze streepjes beoogen en bewerken dus een zuiver artistiek +effect: _'t duidelijker aan den lezer voor oogen stellen van wat er +gebeurt_, 't geen hier inderdaad het guitige en lachwekkende zeer +verhoogt. En in zooverre is deze plaats dus als een voorloopster [p.204] +te beschouwen van het gebruik van verbindingsstreepjes in de moderne +literatuur, waar het ook vaak dient ter versterking of fijne nuanceering +van gevoelsverwoording, plastische uitbeelding, enz.-- + + Dat is de eerste trek, dien ik haar speelde, hoe zelden ik mijn + genoegen krijg. + + Ik moet hier alles doen, want Brecht is een lomp schepsel en snuift + sterk. Toen ging ik, terwijl Brecht in huis klungelde, de tafel + dekken. Brecht eet met ons, want het is zuster[15] Brechtje, moet + je weten, Letje. Tartuffe[16] zou een goed woord spreken, maar de + vent bad (zoo noemen zij dat gehuilebalk) wel een kwartier lang. + Hetgeen hij jankte, geleek veel meer naar het morrend gegnor van + ondankbaar vee, dan naar de zuchten van een bewogen hart, 'tgeen + zijnen God looft. + + Ik kreeg, a l'ordinaire[17] eten op mijn bord. Twee schepjes + groente met een flenter vleesch van daags te voren. Ik spelde mijn + servet voor: "als ik gelijk een kind eten krijg, moet ik ook zien, + dat ik mij niet bemors." "Och, of gij een kind waart!" zei de + smulpaap, die onderwijl met zijn duim en vinger de boter van de + robe de chambre eener cotelette aflikte. "Dat zou heuchelijk zijn!" + zei tante. "Ja wel heuchelijk!" zei zuster Bregitta.[18] Toen kreeg + ik nog wat bijeengeschraapte spinasi en een stuk cotelet. Zuster + Santje[19] en broeder namen onderwijl eens in. Ik krijg nooit wijn; + tante zegt, dat het niet goed is voor mij, en dat kan wel zijn, + want ik ben jong en gezond. "Kom, Saartje, neem nou maar af; + Brechtje is wat vermoeid; de sloof wordt oud." Ik deed zoo; zette + het dessertje op. "Waar bennen de flensjes, Saartje?"--"Die bennen + in mijn maag, tante." Snap, mijn servet neergegooid (bij ongeluk + tegen broeders palmhouten[20] pruik) en het onweer op mijn kamer + ontweken. [p.265] Gij weet ik ben tamelijk vlug, dat mij toen te + pas kwam. Knap de deur op slot. 's Avonds kwam de hottentot met een + stuk brood en een glas zuur bier, er bij voegende: "dat ik het + nooit kon verantwoorden, zooals ik een vroom mensch evel plaagde." + --"Scheer je van mijn kamer," zei ik, en duwde haar de deur uit. + Het brood (het was goed op de flensjes) at ik op. Het bier gooide + ik weg, en dronk eens uit mijne caraffe: ging vroeg naar bed en + sliep als een roos. Daar aanstonds kreeg ik een boterham, met een + kom tee, dat wel omspoelsel lijkt. Tante gaat uit, en wil mij voor + hare oogen niet zien. Zoo zitten nu de zaken. Mogelijk geef ik u + dezen wel in eigen handen, mogelijk niet: 'k weet niet, hoe 't zal + uitkomen. Vast kom ik; de brief van de goede weduwe heeft mij in + mijn voornemen gesterkt. Ik zou al bij u geweest zijn[21], maar ik + wacht op een brief; die brief komt niet[22]. Ik zal, voor ik dit + huis verlaat, aan haar, die ik bedoel, nog eens schrijven ... doch + dat kan ik bij u even goed doen. + + Ja, lieve meid, gij hebt wel kostelijk gelijk! Men moet maar wel + doen en vroolijk leven. He wat? op die fijnen is toch geen staat te + maken; echter zijn er (of jij 't niet geloofde) zulke vrome zielen + onder, die, waren de hoofden dezer brave menschen zoo goed + georganiseerd als hunne harten, wel zuiver en godsdienstig zijn ... + enfin, kort gezeid, Letje, Salomon, de wijze koning, is mijn man: + _men moet het goede genieten van zijn leven ende van zijn + arbeid_;--maar daarmede is dat maar uit, en afgedaan.... + +Heeft men in het eerste deel van dezen brief Saartje leeren kennen als +een guit en 'n katje, dat niet zonder handschoenen is aan te pakken, dit +laatste deel toont haar ons niet alleen als het gezond-levenslustige, +maar ook het brave en gewetensvolle kind, dat de menschen, van wie zij +niet houdt, toch niet ongunstiger wil voorstellen dan zij hen werkelijk +gelooft te zijn. Voor dezen keer nu nog even 'n stukje uit den brief van +_Saartje_ aan haar voogd, _Abraham Blankaart_, waarin zij hem-heel +openhartig meldt, dat zij ontvlucht is: + + [p.266] Gistermiddag ging tante uit eten. Ik kleedde mij aan, stak + wat linnen bij mij, ook mijne juweelen, die ik van u gekregen heb + voor gij naar Frankrijk ging, doch die ik nooit heb aan gehad, met + een weinig gelds (want zij geeft mij niets,--geen duit). Brecht had + de stoutheid mij te vragen: "waar ga _jij_ heen?"--"Dat raakt + _jou_ niet."--"Dan zal _je_ ook thuis blijven."--"Heb _jij_ 't hart + en belet mij dat eens." Ik kan wel boos worden, maar niet kijven; + en ziende dat Brecht haar talent te werk stelde, bedacht ik mij: + "Brecht," zei ik, "heeft tante je die orders gegeven, dan moet ik + haar de reden vragen als zij thuis komt; wat zullen wij + eten!"--"Kliekjes," zei zij.--"Goed ik heb honger, maar wij zullen + tantes gezondheid eens drinken; toe meid, haal eens een flesch + wijn, jij hebt zeker den sleutel."--Ik doe niet, juffrouw Saartje + (nu 'k van putten[23] sprak, kreeg ik aanstonds dezen titel!") "Jij + jokt, Brecht; als tante er van spreekt, zal ik haar den wijn + betalen."--"Je tante heeft altoos den sleutel; maar als de juffrouw + mij niet beklappen zou, ik kan er toch wel bij."--"Ik je beklappen! + wel, dan moest ik wel gek zijn; krijg maar, toe, schielijk." Zij + ging. Ik had al lang gemerkt, dat zuster Brechtje aan de fep + was;[24] ik tastte haar dus van de zwakke zijde aan. Doch pasjes + was zij in den kelder, of ik, flink de deur in slot, en de grendels + erop. Toen ging ik het huis uit, en haalde de huisdeur achter mij + toe. Hoe het verder met de zuster gegaan is, weet ik niet.... + +Allerbest en toch zoo eenvoudig verteld, he; in dien laatsten zet van: +"met de _zuster_", nog even een echtSaraBurgerhartsche guitige +spotternij! Voor dezen keer stop ik en al geloof ik wel, dat na wat ik +jelui nu van het werk heb laten zien, je al heel verlangend zult zijn +het te lezen, ik ben mij bewust, je toch nog maar een te klein deeltje +van zijn groote schoonheid in karakter-uitbeelding, taalrijkdom, +wijsheid en naieve bekoorlijkheid te hebben getoond, dan dat ik mij +daarop met volslagen zekerheid--ik ken immers mijn Pappenheimers--zou +mogen verlaten. In het volgende hoofdstuk dus zullen wij enkele der +figuren; met wie jelui nu reeds kennis hebt gemaakt, wat nader bekijken +en eenige nieuwe aan jelui voorstellen, daarna.... Maar waarom zou ik +zoo dwaas zijn om alles bij voorbaat uit de school te klappen! + + +NOTEN: + +[1] Men oordeele. Een der argumenten is dit: "In Sara Burgerhart wordt +gezegd aan het slot van den 69sten brief: ""De uitgeefster heeft noodig +gevonden dezen brief van Charlotte Rien du Tout, als ook dien van +Pieternelletje Degelijk, van de taal- en schrijffouten eenigszins te +zuiveren, opdat men die zoude kunnen lezen."" Deze noot kan niet +afkomstig zijn van juffrouw Deken, zelve op de regels van taal en +spelling zeer onvast. Alleen de beter onderleide juffrouw Wolff kon zoo +spreken".... Ei zoo, was juffrouw Wolff beter onderleid?... Ziehier wat +Prof. Knappert daaromtrent in een noot bij zijn inleiding citeert: +""Ofschoon noch Loosjes, noch vader (Noordkerk) noch Houttuin in staat +zijn geweest mij te doen begrijpen wat taalregelen zijn en ik altoos +iemand noodig heb, die hen in haar, d in t, t in d of dt verandert"" +_Betje_ in een brief van 9 Juni 1772." + +Een andere "grond" is, dat in de voor- en naredenen van _Sara +Burgerhart_ en _Wlllem Leevend_ voortdurend gesproken wordt van: _Ik, +mij, mijn_, alsook van uitgeefster, inplaats van uitgeefsters. Maar ik +moet zeggen, dat ik zelden een bewering heb gezien, van een meer +averechts psychologisch inzicht blijk gevend dan deze! _Want juist het +feit, dat de schrijfster dier voor- en naredenen zich verschreef, toont +aan, dat er niets te verbergen was. Anders zou zij waarlijk wel op haar +qui-vive zijn geweest_. Deze "grond" is mij dus juist een bewijs van het +tegendeel van 't geen Huet beweert. Het is immers zeer natuurlijk, dat +iemand, _die niets te verbergen heeft_, en ook namens een ander +schrijft, zich nu en dan vergist en alleen van "Ik" spreekt. _Juist +omdat het in zijn gedachtengang van zelf spreekt--en hij er geen +oogenblik aan twijfelt, dat dit ook bij zijn lezers het geval zal +zijn_--dat hij 't ook namens dien ander doet! + +[2] "Adellijke losbol," "gewetenlooze meisjesverleider," "slachtoffer," +dit alles klinkt melodramatisch. En ik laat het met voorbedachten rade +zoo klinken, om mij even door u, o moderne jongelingschap, te laten +uitlachen. Gij zijt er overigens in voortreffelijk gezelschap mede. Want +Huet vindt, precies, geloof ik, om dezelfde reden, waarom jelui mij nu +uitlacht, de beelding van deze figuur niet veel zaaks! Hij zegt: "De +hooggeboren ligtmis R., die het op Saartje's bederf toelegt, is niet +minder zwak van teekening dan van compositie _en heeft al de allures van +een tooneelsnoodaard en professioneel belager der vrouwelijke +onschuld_." Ik ben het daarmee echter volstrekt niet eens, ik vind _de +figuur zelf_ goed gebeeld en goed gecomponeerd, al is _haar plaatsing in +de compositie van den roman_ verre van onberispelijk. De zaak is echter, +dat het in sommige tijden de mode is, op de dagdagelijksche en algemeene +werkelijkheid neer te zien en alleen de uitzonderlijke gevallen en +figuren aandacht waardig te keuren; in andere tijden echter, o moderne +jongelingschap, acht men alleen het literatuurbeeld der algemeene +werkelijkheid "echt" en alles wat naar den goeden of slechten kant +uitsteekt "tooneel-matig" en "zwak," Geen van beide zienswijzen is de +juiste. De juiste is: elke figuur aan de logiek van haar eigen zich +blootleggenden aard te toetsen. Te vragen: is zij goed gesteld en goed +volgehouden? Maar vele critici en, vooral jeugdige, lezers worden +verhinderd dit te doen en, doen zij het wel, de consequentie te +aanvaarden, door een zeker verlangen, zich vooral koel-verstandelijk te +toonen en niet licht-geloovig, zooals "de groote hoop." Nu, ik denk mijn +meening omtrent de figuur van R. te "bewijzen," zoodra zij aan de beurt +is. Maar lees in dien tusschentijd nog eens over wat ik schreef over +goede en slechte romantiek. Blz. 224. + +[3] De serie artikelen over _Realisme en Naturalisme_ in _Het Jonge +Leven_ is hier bedoeld. + +[4] Een overdrijving van de werkelijkheid. + +[5] Den lezer, die belang stelt in een uitvoerige motiveering dezer +stelling, verwijs ik naar mijn opstel in "De Ploeg" van Augustus en +September 1911, herdrukt in mijn _Schetsen en Critische opstellen_: +"Over literaire critiek en Is. Querido's "Studien." + +[6] De cursiveering is van de _schrijfsters_. + +[7] De cursiveering is van _mij_. + +[8] Zachte en teedere vriendin! + +[9] Ik ben woedend. + +[10] mijn lieve. + +[11] Zog staat voor zeug, een dik, schommelend vrouwspersoon. +Bollebuisje is de naam voor een soort gebak, poffertje of appelbeignet +(Knappert) + +[12] harde oorveeg. + +[13] soort van jas. + +[14] flink. + +[15] Zij wordt niet als dienstmeid beschouwd maar als "zuster in den +Heere." + +[16] De hoofdpersoon in het vermaarde tooneelstuk van dien naam van den +grooten Moliere. _De_ personificatie van de schurkachtigheid, valsche +vroomheid en huichelarij, waarom _Saartje_ dan ook Broeder Benjamin met +dien naam aanduidt! + +[17] zooals gewoonlijk. + +[18] De ouwe zuiplap van een Brecht moet ook weer zalverig een duit in +'t zakje gooien. _Saartje_ verhoogt in niet geringe mate het komisch +effect van het meegedeelde, door haar "Zuster Bregitta" te noemen. + +[19] Tante Hofland. + +[20] De Heer Knappert zegt hier: "Aldus naar de kleur der pruik." Zeer +zeker, maar ik geloof, dat het in de allereerste plaats bedoelt, de +stijfheid, het als uit-hout-gesnedene van zoo'n pruik duidelijk voor +oogen te stellen. Ik herinner mij voor eenige jaren iemand ontmoet te +hebben met een roodbruine pruik en, ofschoon onzen roman toen niet +kennende, viel mij toen onmiddellijk de uitdrukking uit den mond: "'n +pruik van mahoniehout" En toevallig: 't was ook zoo'n soortement van +zielsverzorger, en dat houterige van de pruik paste geheel bij zijne +niet-uit-de-plooi-komende persoonlijkheid! + +[21] _Lelie Brunier_ is ook commensaal bij de _Wed. Buigzaam_. + +[22] Een brief van _Anna Willis_, over wie ik reeds in mijn inleiding +sprak. Wij zullen hier ook met haar kennis maken. + +[23] Zuipen, sterken drank drinken. "Het is een ouwe putter" = een ouwe +drinkebroer (van Dale). + +[24] Aan den drank (Knappert). + + + * * * * * + + +HISTORIE VAN MEJUFFROUW SARA BURGERHART, DOOR E. WOLFF-BEKKER EN A. DEKEN +[p.267] + +II + + +Van de bedaagde personen, die in onzen roman voorkomen, vind ik het +uitstekendst getypeerd _Jan Edeling_, den grimmige maar goedhartigen +vader van _Hendrik Edeling_, met wien _Saartje_ trouwt. _Jan_ is het +type van den patriarchalen huistyran. Zijn zoon zou 't in den kop +krijgen een huwelijk te doen naar eigen zin?! Het meisje trouwen op wie +hij verliefd is? Geen denken aan! Aan den vader hoort de beslissing. Wat +weerga, ze zijn niet van een geloof. Hij, Jan Edeling, de afstammeling +van den vriend van Martin Luther, hij, die nog den inktkoker in z'n +bezit heeft, dien Luther "bij zekere gelegenheid den duivel naar den kop +smeet, toen die 't al te grof maakte," zou een "arke Noachs" van zijn +huis maken. Het mocht wat! Neen, daar komt niks van in! Toch wordt de +man getemd door--_Abraham Blankaart_. Deze is door de schrijfsters met +alle mogelijke deugden toegerust: een klaar verstand, een gevoelig hart, +en een soort van weldadigheid, die, snoevend en blufferig als ze mag +zijn, niettemin weldadigheid, ik zal niet zeggen: in den _besten_ zin +des woords, maar dan toch in _heel goeden zin_ is. De verliefdheid der +schrijfsters op deze figuur heeft hen, als ware 't op het beslissende +oogenblik, verhinderd haar van even groote uitbeeldingsvoortreffelijkheid +als die van den ouden _Jan Edeling_ te doen zijn. _En dit niet zoozeer, +als figuur op zichzelf beschouwd, maar als deel van het organisch geheel +van den roman_. [p.268] Dit laatste ziet er eenigszins raar en moeilijk +uit. En ik weet op het oogenblik geen beter middel, 't heel gewoon en +klaar voor u te maken, dan u mijn eigen gedachtengang daaromtrent bloot +te leggen. Wij moeten, om te beginnen, wel onderscheiden, wat eigenlijk +in de _Blankaart_-figuur onzen wrevel opwekt en waarom wij na de keuring +harer groote waarde een vleugje onvoldaanheid in ons merken. Is het niet +in de allereerste plaats, vroeg ik mijzelf af, 's mans voortdurend +uitweiden over eigen voortreffelijkheid, gulheid en verstandelijk +inzicht, gemengd met quasi-bescheidenheidsvertoon? Maar neen, dat kan +ons _kunstgenot_ toch niet bederven. Integendeel: hoe meer ons al die +hebbelijkheden naast zijn groote deugden duidelijk worden, hoe inniger +we toch van die voortreffelijke uitbeelding, die ons dat alles zoo +hel-duidelijk voor oogen stelt, zouden moeten genieten, want juist +immers het wegdoezelen der ondeugden in een roman-figuur en het +partijdig uitsluitend-uitbeelden harer goede eigenschappen doet haar +levenswaarheid te loor gaan. Het moet dus iets anders zijn. En ziehier: +ik geloof, dat ik er ben. Wij merken duidelijk, dat de schrijfsters geen +oog hebben voor 's mans quasi-bescheidenheid en snoeverij. Of anders +gezegd: wij merken, dat zij voortdurend een eenigszins anderen +_Blankaart_ innerlijk zien, dan dien zij uitgebeeld hebben. En daaruit +volgt, dat het hun niet geheel gelukt is, de in hen levende voorstelling +der figuur zoo te verwoorden, dat zij, precies zooals zij is, ook in den +lezersgeest te leven komt. Zoodra we dit merken, krijgen we 't gevoel, +dat er iets _niet-geslaagds_ is. En dat is het alsemdeeltje in het zoet +van ons kunstgenot! Maar nu: hoe merken wij, dat zij een andere +voorstelling van de _Blankaart_-figuur hadden, dan die ze ons gegeven +hebben? Wij zien dat aan het feit, dat al de andere, in den roman +optredende menschen, ook die, welke klaarblijkelijk der schrijfsters +achting hebben, die door hen voor verstandig, deugdzaam en gevoelvol +worden gehouden, niets van _Blankaart's_ valsche bescheidenheid, z'n +parvenuachtig gepoch, z'n eeuwigdurend rammelen-met-de-centen merken. +Want hadden de schrijfsters deze hebbelijkheid niet over het hoofd +gezien, hadden zij den _in hun [p.269] geest aanwezigen Blankaart niet +daarzonder_ gezien, zij zouden toch wel de een of andere hunner daarvoor +geschikte romanfiguren, eene afkeuring daarvan, eene opmerking, ja zij +'t slechts eene onschuldige scherts erover in den mond gelegd hebben. +Het is waar, dat soms in het boek gesproken wordt van 's mans +"wonderlijkheden." Maar hiermede schijnen meer zijn ondeftige en +origineele uitvallen, dan wel die bepaald stuitende eigenschappen zijner +overigens in-goeiige persoonlijkheid te worden bedoeld. En het is dan +ook op die al te hooge plaats, die _Blankaart_ in de waardeering zijner +mede-romanmenschen inneemt, dat ik doelde, toen ik zooeven zei, dat hij +niet zoozeer als figuur op zichzelf beschouwd, maar als deel van het +organisch geheel van den roman niet volkomen gaaf gebeeld is. Want als +men _Blankaart_ afzonderlijk bekijkt, als men hem neemt, zooals hij nu +eenmaal ten voeten uit in eigen brieven staat en men dus niet ziet naar +den _Blankaart_, zooals die in de verbeelding der overige verstandige en +menschkundige romanmenschen leeft en door de schrijfsters geconcipieerd +werd; _indien men dus niet het hinderlijk verschil tusschen conceptie en +uitvoering gewaar wordt_, dan is de figuur uitstekend geslaagd, +uitstekend volgehouden. Men ziet dan: een goedhartigen kerel, maar ook +een snoever en een ijdeltuit, die weldoet, zeer zeker _deels_ om 't +weldoen zelf, maar ook in zeer groote mate, om den dank ervoor te +oogsten, zich te koesteren in de bewondering en de genegenheid der +menschen en, in een woord, overal op de handen gedragen te worden. _In +stilte wel te doen is hem vrijwel onmogelijk_. Hij moet ermee te koop +loopen. Is de door hem beweldadigde persoon in zijn oogen te gering en +ligt hem aan haar dank en haar erkenning, dat hij zoo'n buitengewoon +goed man is, niet veel gelegen, dan moet hij gauw de weldaad +overbrieven--hier in letterlijken zin--aan een ander, terwijl hij dan +sluwtjes-bijdehand een voorwendsel in zijn verhaal laat sluipen, dat de +ware reden, waarom hij 't eruit flapt, verbergen moet. Een min of meer +kluchtig, hem prachtig karakteriseerend voorbeeld daarvan is het +volgende: Als de "fijnen" met _tante Hofland's_ geld er van door +zijn--waarover [p.270] later meer--en zij haar nood heeft geklaagd aan +de door haar zoo slecht behandelde nicht _Saartje_, verzoekt deze haar +voogd _Blankaart_, tante eens te gaan bezoeken, om te zien of hij 'r +helpen kan. _Blankaart_ doet dit natuurlijk, is verrukt over de +vergevingsgezindheid zijner pupil en schrijft aan de _Wed. Willis_ o.m. +het volgende over _tante Hofland_: + + 't Is een malle kwezel, en zoo gierig als het graf; maar zij kan + zich nog bekeeren, _en ik zal haar ook al maar helpen_; zij zal in + haar ouden dag geen gebrek hebben, noch in fatsoen verminderen. + Haar lekkere tand zal nog niet eens uit moeten; want Abraham + Blankaart lust ook wel iets, dat goed smaakt. _Zoodat ik maar + zeggen wil, dat ik niet kan begrijpen hoe of 't Christelijk of + mogelijk is, dat mijn kleuter zoo pront haar geloof verstaat_. Zij + vergeeft hare tante alles van harte, wil haar helpen, haar + bezoeken. + +In den eersten door mij gecursiveerden zin, wil _Blankaart_ laten +voelen: "Och ik help er toch al zooveel, die kan er ook nog wel bij; zeg +nou 's, dat ik niet royaal ben!" In den tweeden wil hij 't laten +voorkomen, alsof hij 't alleen maar vertelt, om _Saartjes_ braafheid te +doen bewonderen. + +Kan men echter nog van het vorige aangehaalde stukje, met heel veel +goeden wil, zeggen, dat hij zich laat verleiden, daarin van zijn +weldaden te spreken, omdat hij der geadresseerde een huwelijksaanzoek +doet en zich dus vooral van zijn gunstigste zijde wil doen kennen, het +volgende is een allerzuiverst voorbeeld van z'n quasi bescheiden op +eigen goedheid pochen: + + Zie, men moet de jongelui, als zij wel doen, ook wel doen; en ik + ben Goddank, geen vrekkige jakhals van een kerel. Ik zeg altijd: + "Abraham Blankaart, God heeft U zoo gezegend, je hebt kind noch + kraai; hoewel ik weet niet of dat zoo blijven zal; een mensch heeft + graag een eigen weerspraak. Kind noch kraai, wel deel mee, mijn + vriend; maak dat niemand op u ziet, _als een hond op een zieke + koe_; dat niemand wel eens wou zien, of jij ook een mooie doode + zijn zoudt. 't Moet hier toch allemaal blijven, en als jij brave + lui op de proppen helpt, dan doe je als een hupsch Christenmensch + betaamt." _Nu dat overgeslagen_. + +Het eerste zinnetje is door mij gecursiveerd, om er uwe aandacht op te +vestigen, dat dit een van die kernachtige echt-Hollandsche uitdrukkingen +is, waarvan het werk van Wolff [p.271] en Deken wemelt en die zij, +uitstekende romancieres als ze zijn, altijd den juisten persoon bij de +meest geschikte gelegenheid in den mond weten te leggen. Met den tweeden +zin komen wij echter weer op ons eigenlijk chapitre terug, 't Is +werkelijk valsche bescheidenheid van de naarste soort, nadat men eerst +de voortreffelijkheid van eigen denk- en handelwijze in het licht heeft +gesteld, daaraan toe te voegen: "_Nu dat overgeslagen_." Jawel denken +we, maar je hebt 't tenminste maar gezegd! + +Ik sprak u zooeven van zijn gezond verstand. Ik had er moeten bijvoegen, +dat hij het type van een gewiksten kerel is en zich in een +benijdenswaardige mate van gevatheid en diplomatisch beleid mag +verheugen. Ziehier een sterk staaltje ervan (de oude _Jan Edeling_ heeft +hem geschreven, dat hij niet van zins is, tot het huwelijk tusschen zijn +zoon en _Saartje_ zijn toestemming te geven. Hij hoopt dat Blankaart het +met hem eens zal zijn, dat twee menschen van verschillende kerkelijke +gezindte niet met elkander moeten trouwen. Maar _Blankaart's_ antwoord +valt hem koel op de maag. Let op: het is een stukje vol schitterend +beleid): + + Ziedaar, ik heb het altoos zoo druk en volhandig gehad, dat het + trouwen er is ingetrokken; maar, selderdemostert, was ik vader over + een half dozijn jongens en meisjes, dan zou ik mijn geluk niet + kunnen overzien, als ik daar zoo al die kabouters hoorde snappen en + rabbelen. Of Abraham Blankaart ook mee zou doen. En als zij dan + zooverre heen waren, dat zij op 't geen ik zeide aanmerkingen + konden maken, en het hunne voor hunne kleine zaakjes wisten in te + brengen, wel, dan zou ik God hartelijk danken, omdat ik zulke + snelle kinderen had, zooals billijk is. Begrepen zij in 't vervolg + eens iets beter dan ik, bestig, zou ik zeggen, en doen het zoo. + + Daar heb je nu mijn Saartje, wil ik spreken. Wel de kleuter weet + wel meer van de wereld en van de Schrift dan ik, en ik ben dertig + jaar ouder. Voor ik naar Frankrijk ging, zei ik: kind, lees je jou + gebed 's avonds stipt uit Mell?[25] "Mijnheer," zei ze, "ik bid uit + mijn eigen hart; ik weet immers beter, wat ik nu noodig heb, dan + Mell voor vijftig jaar dat raden kon?" Wat denkt gij dat ik toen + zei? je zult, bij dit en dat, jouw gebed [p.272] uit Mell lezen, + omdat ik het doe? Mis mannetje! ik zei, dat 's waar, je hebt groot + gelijk; en anders zou zij denken dat ik haar vijand en niet haar + welmeenendste vriend was. Hoor, Jan Edeling, gij hebt nu veel meer + verstand dan ik, doch daar heb je mis in. 't Is op mijn woord, jij + hebt mis. + + _God de Heer geeft ons, zijne kinderen, wel reden van zijne + bevelen: "doe dat, opdat het u welga," staat er dat niet in den + Bijbel? En zullen wij nu zoo misselijk en zoo boos zijn, dat wij + onze kinderen, in plaats van brood, slangen en schorpioenen in den + mond proppen? Had, bij gelijkenis, Luthers vader eens gaan zeggen: + "Luther, ik versta niet, dat je Luthersch wordt, jij zult paapsch + blijven, want wij zijn van 't begin van de wereld af allemaal + paapsch geweest; en zoo jij 't in den kop krijgt om van ons oud + geloof af te gaan, zullen wij eens wat anders bij de hand vatten." + En was Luthers vader evenwel zoowel de vader van Luther niet, als + Jan Edeling vader is van zijnen zoon Hendrik; en waar was dan je + heele geloof gebleven?_ + +Enzoovoort, enzoovoort. Het is van a tot z, een behendig den +tegenstander in z'n zwakste zij aanpakken. Hij begint, door er een +tafreeltje van op te hangen, hoe gelukkig hij zou zijn geweest, indien +hij "vader over een half dozijn jongens en meisjes ware," met in +_Edeling_ de gedachte wakker te roepen: "Ja, zoo'n troep kaboutertjes om +je heen, dat is inderdaad heerlijk, daar heeft die Blankaart wel gelijk +mee, hoe 'n geluk zou 't zijn, als nu op m'n ouden dag, zoo'n troep +lieve kleinkinderen aan m'n knieen kwam spelen.... Handel ik eigenlijk +niet heel dwaas en zelfs slecht met mij langer tegen Hendrik's huwelijk +te verzetten?..."--Na dit gedaan te hebben, verwijt hij Edeling +bedektelijk, dat deze nimmer zijn kinderen "voor hun eigen kleine +zaakjes" iets in 't midden liet brengen, noch, klaarblijkelijk, ooit God +voor zijn "snelle kinderen" had gedankt en evenmin, ook al wist hij dat +zijn kinderen iets beter inzagen dan hij, ooit naar hun inzicht heeft +gehandeld. Door aldus in Edeling's geest eerst de voorstelling wakker te +roepen van een gelukkige toekomst en daarna de herinnering aan een +verleden, waarin zijn onbuigzaamheid en hardheid z'n vrouw en kinderen +hebben verhinderd zoo gelukkig te zijn en man en vader zoo lief te +hebben als bij toegevendheid en zachtheid van diens kant het geval ware +geweest, geeft Blankaart hem de waarschuwing: [p.273] zie toe Edeling, +hoe je ten deele het verleden bedorven hebt en pas op, dat je door je +dwaze trots en eigengerechtigdheid ook de toekomst niet bederft.--En wel +wetend, dat een bitter drankje makkelijker te slikken is, als het met +suiker wordt vermengd, vlecht hij er dat vleiende zinnetje tusschen, +waarin hij zegt, dat Edeling meer verstand heeft dan hij. 't Spreekt van +zelf, dat Blankaart daar niets van meent. Niet alleen, dat hij werkelijk +veel meer verstand dan de ander heeft, maar had hij 't niet, _dan ware +juist hij de man, om er vast van overtuigd te zijn, dat hij 't wel +heeft_.--Het door mij gecursiveerde gedeelte van het citaat echter spant +de kroon. Behendig pakt hij onmiddellijk het zekerste middel aan, +waarmee een eerlijk-godsdienstig mensch--en dat is Jan Edeling--klein te +krijgen is: een bijbel-tekst, die met gevoelen, gedachte of handeling +van dien mensch in strijd is. En ten slotte toont hij, door de prachtig +gevonden vergelijking met Luther en Luther's vader, den ouden +Edeling--_langs den eenigen weg waarop een gedachte dien harden kop kan +binnengaan_ --hoe nadeelig het kan zijn, indien een vader zich maar +altijd tegen den wensch van zijn zoon verzetten zou. Ongetwijfeld hebben +hier en daar Blankaart's argumenten iets kinderlijks en naiefs en +meesmuilen we bij de gedachte, hoe een beter onderlegd tegenstander dan +Jan Edeling ze tusschen zijn vingers zou fijnwrijven. Maar, ziet ge--en +hieraan merkt ge duidelijk, waarin de voortreffelijkheid van een +menschbeelding eigenlijk bestaat!--juist omdat zijn argumenten zoo zijn +als ze zijn, is dat stukje zoo uitstekend. Het _moeten_ argumenten zijn +van, om 't eens aldus zeggen: een amateurdenken, van een rijkgeworden +koopman, die genoeg natuurlijken aanleg heeft, om _aardige greepjes_ in +dit of dat vak van het hoogere geestesleven te doen. Gaf hij argumenten +van een veel hoogere soort, dan juist zou die passage zoo slecht zijn, +dat ze niet leesbaar ware, omdat: _een man als Blankaart_ dergelijke +argumenten niet geven _kan_.-- + +Maar op z'n best, in zijn "bulderbastige" geestigheid en als de wielen +van een locomotief donder-rollende rondheid, is hij in zijn antwoord op +een brief van _tante Hofland_, waarin [p.274] deze op haar manier hem +_Saartje's_ vlucht uit 'r huis vertelt; onder veel vroom gewauwel en +zalverig gescheld ten slotte op de centenquaestie uitdraait en, op grond +van het feit, dat _Saartje_ uit eigen beweging haar huis verlaten heeft, +het volle geld eischt, wat zij tot dan als kostgeld heeft genoten, tot +Saartje trouwt of vijfentwintig jaar wordt. Uit dat antwoord van +Blankaart laat ik hier nu eenige gedeelten volgen: + + Mejuffrouw! + + Wel zeit het Hollandsche spreekwoord: "hoe later op den dag, hoe + schooner volk."[26] Maar wat heb ik met uw gelol en uw heiligen + Sukkelaar[27] te doen? Wat geef ik om uw broer Benjamin? Weet gij + wat, juffrouw Hofland, uw heele oude voddenwinkel van kwezelarij + raakt mij niets, geen oogvol. Houdt uw brieven maar thuis, ik weet + alles in 't lang en in 't breed. Het kind heeft deugdelijk gedaan. + Zij moet meer gedulds hebben dan ik, anders had zij zoo lang niet + eens bij u gebleven, dat 's maar uit. Ware ik in Amsterdam geweest, + ik zou haar zelf uit uwe klauwen gehaald hebben en in mijn huis + gebracht; al hadt gij en uw volk mij braaf gelasterd, dat scheelt + mij weinig. Hoe, wat hamer! denkt gij, dat ik niet weet, hoe jij + haar gedaan hebt, en dat jij haar als eene zottin door de + godgansche stad hebt laten loopen in ouwe konkelige kleeren, en dat + voor een meisje, die geld heeft en altoos proper gekleed plach te + zijn, iets dat ik ook bijster graag zien mag. Wat wil je nu daarvan + hebben, he? Je meugt waarachtig nog wel spreken van omslag! Wat + heeft Saartje bij je gehad? overgeschoten klieken, en niet half + haar bekomst. Weet je wat? Jij hebt het geld van eene wees met uwe + smulbroers en fekelkousen verteerd, en het meisje nog gebruikt om + dat gespuis op te passen, dat heb je. Je meid is een dronken todde, + hoor! Zij komt er genadig af. Laat zij nooit onder mijne oogen + komen, want ik ben wat poestig,[28] ik mag geen onrecht zien, dat + om de hagel niet; er zullen konkels[29] zwaaien. + + [p.275] Wel leg je ook te wauwelen over afgodisch Frankrijk; en van + menschen, die het teeken des beestes aan hunne voorhoofden dragen? + Ik weet niet veel van die nieuwe snofjes en modes, noch hoe die + duivelderage hiet, die de dames nu alweer opzetten; doch jij weet + er ook niet veel van. Maar zoo zijt gij allemaal: dat gonst en dat + bromt over zottigheden, en wezenlijke zaken laat men zooals zij + zijn. Jij slacht de dominees, die, als zij hunnen studeertijd + verkwanseld[30] hebben, zulk tuig op den preekstoel brengen, daar + het te pas komt als een oliekoek in een treurspel. En wat bruit het + mij, al droegen de Franschjes het zeven-gesternte op hun hoofd? Ik + ben een oud Hollander, die hier niet kom om zulke grillen, maar om + mijne affaire te doen, en bemoei mij niet met het teeken des + beestes, of waar zij dat opplakken; doe ook zoo, en je zult wel + doen.[31] + + Wel, ik denk, dat ik zoowel in den Bijbel lees als jij, maar wie + duivel heeft daar ooit van heilige sukkelaars gelezen? Broer + Benjamin is een zotte vent, hoor! En ik zou mij doodschamen, dat + zou ik op mijne eer, indien ik zoo met Gods woord omsprong, en het + zoo Satans gek toepaste, zooals jij fijnen doet. Weetje wat? David + was een held, die de oorlogen des Heeren voerde, en een kerel als + een boom aandorst: den reus Goliad van Gad, meen ik. Paf, daar lag + hij, en David ook niet lui, als de blis er op, flink maar, zijn + dikken kop afgeslagen: dat was zeker geen sukkelaarswerk, meen ik. + Hij was een Groot Generaal; dat klinkt je wat anders voor den + snoet. Paulus, van Paulus[32] moet je afblijven. Paulus was de + beste, de raisonnabelste man van de wereld; want hij zegt met ronde + Zeeuwsche woorden: "gierigheid is afgoderij."[33] O hel kwam de + vrome Apostel eens hier, ik verzeker je voor een kwart percent[34] + dat hij uw huis een afgodisch huis zou noemen.[35] + -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- + Wat weet zoo een luie zuipzak[36]van Gods woord? Had hij liever + voor 't lieve vaderland (en alle zoete meisjes) ossen en schapen + geslacht, hij zou veel nuttiger werk gedaan hebben. + + [p.276] Ik heb veel gereisd en getrokken, en heb veel in Roomsche + landen verkeerd, maar de papen zijn nog beter dan jijlui; en er + valt evel ook niet veel op te roemen. _Jij Saartje aan den Duivel + overgeven! Weet jij wel dat hij een kwaaie gek is, en dat, als gij + haar niet kunt leveren, het er wel eens heel benauwd voor u zou + kunnen uitzien? mogelijk neemt hij tante, omdat hij nichtje toch + niet bekomen kan_. + -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- + Ik kan 't niet knoopen, dat uwe lieve zuster besloot, u haar eenig + kind toe te betrouwen. Mogelijk hebt gij zoo lang aan haar zwak + hoofd liggen gonzen en huilebalken, dat zij 't moest opgeven. Alles + is jelui gading. En 't was nog eene zoetigheid, honderd halve + rijers voor haar kostgeld. En durf jij nog van geld kikken! Hoe, + wat hamer! denk je dat ik een schurk, of denk je dat ik razende dol + ben? Ik ben haar voogd; zij is met mijne goedkeuring heengegaan: + Jij hebt het haar moede gemaakt. _Trekken, zul je_,--_ja! al aan + een aschkar_. Wel, je bent eene overheerlijke tante! _Je bent nu + immers veel te oud om nog eens te trouwen_; wat zal je met jouw + geld doen? Meenemen? Loop voor Joost, ontmaak[37] het kind uw goed, + zij heeft genoeg. Procedeeren? Ei, spreek eerst den advocaat naast + den Gouden Ketting eens. Zoo die 't u aanraadt, hier is je man. + +Heb ik te veel gezegd van zijn gevatheid en z'n nimmer 'n blaadje voor +den mond nemende, bijtende ironie? Let eens vooral op die door mij +gecursiveerde zinnen.--Intusschen zou ik het gevoel hebben, den braven +kerel te kort te hebben gedaan en dus de gegrondheid mijner aanklacht +tegen de schrijfsters --dat, hoe mooi een mensch Blankaart ook werkelijk +is, zij hem te mooi hebben gezien--op oneerlijke wijze te hebben +bewezen, indien ik hier niet die uitstekende passage over den lichtmis +gaf, welke, ik zeg het niet zonder nadruk ("Ei, nog meer na-druk?" +vraagt hier allicht de uitgever!) vooral in 'n blad voor jongelui op z'n +plaats is. + + Ik heb wel gehoord, dat vele dames, bij de Twaalf geloofsartikelen, + --die gij immers wel pront kent, hoop ik?--dit tot het dertiende + maken: "Ik geloof, dat de bekeerde lichtmis de beste man maakt." + Geloof het niet; 't is allemaal leugen; er is geen stip van waar + aan, geen kriezel. + + Hoe zou het mij bedroeven, als ik merkte, dat gij deze ketterij + toestemde? Gij, meisjes, praat (de wijste niet te na gesproken) + somwijlen alsof gij in uwe hersens gepikt waart. Wat weet gij + [p.277] toch van lichtmissen? Een losse malle jongen, die zijn goed + verbruid, en om peper moet,[38] omdat hij zijn korentje groen + at,[39] is geen lichtmis; hij is een gek, die men te Delft moest + gaan opsluiten. + + Een lichtmis is een geraffineerde deugniet, die zijn roem en + vermaak stelt in eerlijke jonge meisjes en brave vrouwen te + bederven, die Gods geboden veracht, de wetten der vriendschap + schendt; met zijne eeden speelt; met een woord, een + allerverfoeilijkst man, die te gevaarlijker is, naarmate hij een + minnelijk figuur en een aardig vernuft heeft; die de + welvoeglijkheid in acht neemt, tot hij de onnoozele in slaap heeft + gewiegd, en die in staat is om schatten aan zijne huurlingen uit te + deelen. Gelooft gij, mijn kind, dat zoo een schepsel ooit de beste + echtgenoot worden kan? Alle fouten, door overijling en in het + gestorm der driften begaan, maken geen deugniet uit, indien hij de + fouten, zoo ras hij die ziet, verfoeit en schuwt: maar een lichtmis + is zoo bedorven van smaak, zijne neigingen zijn tot hebbelijkheden + dermate opgegroeid, dat hij nimmer eene betere vrouw verdient, dan + de allerslechtste uit de bende, die hij bedorven heeft. + +Ongetwijfeld heeft den schrijfsters, toen zij _Blankaart_ dit stukje in +den mond legden, de figuur van _R_. over wien ik het reeds in mijn +inleiding had, voor den geest gestaan en _diens prototype uit Betje +Wolff's leven, die gepoogd heeft haar te "bederven."_ Zij althans +spreekt hier dus niet, door Blankaart's mond, als 'n vrouw, die maar een +preekje houdt over iets wat ze zelf slechts van hooren-zeggen heeft. +Neen, het is een in veel smart verworven ondervinding geweest, die zij +hier ter waarschuwing aan anderen mededeelde.--En nu stappen wij van +_Blankaart's_ brieven af, maar niet dan nadat ik u nog eens gewezen heb +op wat het toch eigenlijk zeggen wil, dat twee vrouwen, waarvan de +eene--Betje Wolff--een dame, en de andere--Aagje Deken--een dienstbode +was, zich zoo hebben kunnen inleven in de voor alles krachtig-mannelijke +persoonlijkheid van een Blankaart en heel z'n ruw-goedige en toch zoo +zachte ziel uit de hunne [p.278] hebben te voorschijn gebracht. +Overweegt eens wat voor kunstenaarsgenie daartoe noodig was. _Genie_, +zeg ik. Denk niet aan vaardigheid, aan "menschenkennis," aan +"levenservaring" bij zoo iets prachtigs. Zijzelf--ik wees u erop--hebben +hun schepping niet eens goed gekend! Hier was dat kostbaarste aan het +werk, dat grootendeels buiten het verstand van den kunstenaar-zelf om, +zijn scheppenden arbeid verricht. Ja, 't is iets wonderlijks wat ik hier +vertel en ge kunt dat nog zoo dadelijk niet begrijpen. Maar op een +goeien dag, na veel overdenken en onderzoeken, gaan u de oogen open en +bemerkt ge, dat wat ik hier zooeven zei, heel langzaam aan in u heeft +doorgewerkt en in verband met veel andere levenservaringen u iets heeft +doen begrijpen en inzien, waaraan ge vroeger zelfs niet dacht. Want met +onbegrijpelijkheden is het precies als met zaadjes gesteld. Beiden zijn +het _dichtgevouwen_ dingen, die niets van hunne innerlijkheid laten +zien. Maar waar bleven de bloemen en de vruchten, als de aarde eens niet +de gesloten korreltjes in zich liet begraven en langzaam in zich rijpen +liet, tot ze in kleuren en geuren en gestalten openluiken. En hoe zoudt +gij ooit, als mannen en vrouwen, mijn jongelui, de vrucht van het helder +inzicht kunnen dragen, als het zaad van het _onbegrepene_ niet gedurende +uw jeugd in uw geest geworpen was! Laat het u niet deren, dat ge nu iets +niet dadelijk begrijpt. Wat ge te doen hebt is: het onbegrepene te +_onthouden. Draag het in u om._ Want beproefde ik, het gewelddadig en +voor den tijd voor u te openen, ik zou het bederven! Doe er mee als de +aarde met haar zaden. En als het dan zomer voor je wordt, dan is die +zomer het aanzien waard want hij is niet zonder bloemen en vruchten. En +jelui herinnert je dan wellicht even weinig, dat iets van dat mooie uit +dichtgevouwen ondoorzichtbaarheidjes, die eens een hoopvol zaaier in je +wierp, werd geboren, als--de aarde het doet.-- + + +NOTEN: + +[25] Schrijver van een gebedenboek. (Zie de aanteekeningen van Prof. +Knappert.) + +[26] Daar begint de bijtende ironie al: _juffrouw Hofland_ is oud en +leelijk, zooals je verderop zien zult. + +[27] "Broer" Benjamin, zoo had juffrouw Hofland in haar brief aan +Blankaart verteld, was gewoon koning David "de Heilige Sukkelaar" te +noemen! Het is een van de vele zotheden, die de "fijnen" over den bijbel +ten beste gaven. + +[28] Poesten = blazen. Poestig-zijn zal dus wel zoo ongeveer beteekenen: +in staat zijn uit boosheid iemand aan te blazen (als een nijdige kat.) + +[29] Konkels = oorvegen. + +[30] Verspild. + +[31] _Tante Hofland_ had namelijk in haar brief beweerd, dat de +Franschen het "teeken des beestes" op het voorhoofd dragen! + +[32] "Paulus, moet je weten," zegt Blankaart elders, "is mijn man en +Salomo die van Saartje." Hij kan dus allerminst dulden, dat _tante +Hofland_ diens woorden citeert. + +[33] Weer een steek voor tante Hofland: ze is immers zoo bar gierig. + +[34] Een echte koopmansgeestigheid. Uitstekend van de schrijfsters! + +[35] Een _regel_ puntjes beteekent overal, dat er een stukje tekst is +overgeslagen. + +[36] "Broer" Benjamin. + +[37] Ontmaak, enz. = onterf haar. + +[38] "Om peper moet," het land verlaten en dienst nemen b.v. bij de O.I. +Compagnie (Knappert). + +[39] "Zijn korentje groen at," niet wachten tot het rijp is, gezegd van +lichtmissen, die hun kapitaal opeten. In Zuid-Nederland nog: van de hand +in de tand leven (Stoett, spreekwoordenboek, no. 1062) (Knappert.) + + + * * * * * + + +HISTORIE VAN MEJUFFROUW SARA BURGERHART, DOOR E. WOLFF-BEKKER EN A. DEKEN +[p.279] + +III + + +_Jan Edeling_ wordt--in tegenstelling met _Abraham Blankaart_--door +zijne mede-romanmenschen en dus ook door de schrijfsters precies voor +den man versleten, dien ook wij, de lezers, in hem zien: een brompot, +een koppige kerel, maar, alles in hem welbeschouwd, 'n goed mensch +tevens en wel zulk een, die te duidelijk eigen gebreken ziet, om zich, +gelijk _Blankaart_, op zijn deugden te laten voorstaan. Ziehier een +zijner brieven, waarin hij tegelijkertijd een groote mate van +zelfkennis, eerlijkheid en goedheid toont. (Edeling bericht daarin zijn +zwager, den geestelijke _Everard Redelijk_, dat hij in het huwelijk van +_Hendrik_ en _Saartje_ heeft toegestemd. Ook _Redelijk_, zeer verlicht +en ruimvoelend mensch als hij is, heeft namelijk _Edeling_ daartoe pogen +te overreden). + + Waarde Broeder! + + Lach me nu eens helder uit, Pastoorsche,[40] gij hebt gelijk: maar + ik zal uw man de heele zaak vertellen. Zoudt gij ooit geloofd + hebben, dat Jan Edeling, die, hetgeen hij eens begreep, om lief + noch leed losliet; die van geen Christenmensch op de heele wereld + tegenspraak dulden wilde, dan van u; dat Jan Edeling, zeg ik, door + Blankaart zoodanig overhoop gegooid is, dat ik, met mijn hoed onder + den arm, zijne pupil voor onzen [p.280] Hendrik ten huwelijk + gevraagd heb? en 't geen nog meer zegt, dat ik zeer met dit door + mij gedaan verzoek in mijn schik ben? Die Bram! Zoo een man leeft + er niet meer. Hij heeft mij zoo vast gezet en zoo ouwerwetsch mijn + zaligheid gezegd, dat ik boos op mijzelf werd: want er is wat aan + Pastoor: ik ben nooit een vriendelijk man, of een minzaam vader + geweest: 't wil maar van hem gezegd worden; 't is een raar mensch! + + Om de waarheid te zeggen, Pastoor, uwe rede en die van Hendrik + hadden mij al lang overtuigd, dat ik ongelijk had; doch ik kon niet + besluiten om te toonen, dat ik verkeerd gedaan had. Nu, het kost + wat voor een man, die zooveel jaren altoos zijn hoofd volgde, te + zeggen: ik heb ongelijk; en dat nog erger is, dit tegen zijn eigen + kinderen te zeggen. + + Gij weet het immers, als mijn jongens mij iets vragen, en mij + beduiden wilden, dat zij 't noodig hadden, dat zij 't nooit, juist + omdat die lekkers[41] mij iets beduiden wilden, kregen; doch 's + dags daaraan, gaf ik hun, uit mijn eigen zin tienmaal zooveel. Dit + zijn evenwel satansche nukken; en uwe zuster, mijne zalige vrouw, + had, dat zie ik nu, maar al te veel reden om mij, schoon lachende, + _Meffert Luim_ te noemen. Had ik haar maar weer! Zij zou een beter + man aan mij hebben; maar dat is nu te laat. + + Ik zou 't mogelijk nog niet opgegeven hebben: doch mijn arme jongen + zag er uit, of hij uit een gieter gedronken had: en toch, ik houd + veel van den knaap; hij heeft mij altoos zoo op mijne gedachten + gediend. Met Kees heb ik nog wel zoo eens een aardigheidje gehad; + maar Hendrik was altoos, zooals ik (tusschen ons) in zijne jaren + niet was. Hij is geheel zijns moeders kind; week gebakken! Hij kan + geene moeite verdragen; met een benauwd hart ging hij op reis (ik + kan op hem af) en heeft alles in zoo korten tijd afgedaan, dat het + zoo niet te zeggen is. Kort gezegd, het mannetje van binnen klopte + zoo verbruid bij mij aan, dat ik besloot om den jongen zijn zin te + geven; en nu is hij zoo dankbaar en luikt zoo op, dat mijne oogen + overloopen. + + Nu, Pastoorsche, dat 's weer een ankertje Rijnsch in jou kelder! en + ik nooi u beide te bruiloft: ik zal eene partij geven, die klinkt + als een klok. Want gierig ben ik, Goddank! niet, ik durf wel wat + geven; _maar ik ben er niet achter om het met gratie te doen. Ik + tast in mijn zak en zeg, hou daar, en loop ten eerste weg._ Nu, ik + groet u van harte en blijf + + Uw toegenegen Broeder, Jan Edeling. + +In deze laatste, door mij gecursiveerde zinnen teekent die [p.281] man +zich uitstekend. Dit niet "met gratie" kunnen geven, dit "wegloopen" +zoodra hij iets gegeven heeft, kenschetst een groot deel en wel het +edelste, zijner persoonlijkheid. Want dat niet met gratie kunnen geven +en dat wegloopen is heel vaak juist den besten menschen eigen. Het wordt +bij hen geboren uit het onbewuste voelen, dat den gever geen dank voegt, +want dat geven een grooter geluk is dan te ontvangen en dat daarom +eigenlijk de gever den ontvanger danken moet, omdat deze hem in staat +stelt zijn medemensch een genoegen, een weldaad te bewijzen, en dus +zich-zelf in waarheid te verrijken door goed te doen. En omdat dit +voelen nu zoo sterk in hen is, worden zij bedremmeld en links, zoodra +zij iemand een genoegen of weldaad bewijzen: zij zien het aankomen, dat +de begiftigde hen wil danken en ziedaar: nu gaat dat onbewuste voelen +zich in hen openbaren als een weerzin tegen bedankt te worden; zij geven +daarom hun gift haastig, bij het ruwe af, en maken zich gauw uit de +voeten. Hiermee wil niet gezegd zijn, dat degeen, die hoffelijk geeft en +vriendelijk den dank van den begiftigde aanvaardt, beneden iemand als +Edeling zou staan. Het _kan_ zijn, dat hij beneden hem staat: indien hij +namelijk zoo hoffelijk en vriendelijk is, omdat hij nooit dien weerzin +tegen bedankt te worden gevoeld heeft. Maar het kan ook zijn, dat hij +boven hem staat: hij heeft dien weerzin wel gevoeld, maar wijl hij de +oorzaak weet--in tegenstelling met iemand als Edeling die deze niet +kent--en er dus verder over kan nadenken en in ander verband bezien, +heeft hij begrepen dat hij hem moet onderdrukken. Want: een weldoener te +bedanken is een hoogstaand geestelijk genot, ja zelfs is dank de eenige +betaling die een arme begiftigde zich veroorloven kan. Bedwingt de gever +zijn weerzin dus niet, dan berooft hij den begiftigde niet alleen van +een veredelend genot, maar ook van de mogelijkheid zich, zij 't een +ietsje, minder zijn schuldenaar te voelen! Stappen wij nu van _Edeling_ +af en gaan we, zij 't alleen maar, om te bewijzen, dat de uitersten +elkander--in dit artikel tenminste--raken, _Cootje Brunier_ bekijken. +Immers, vertegenwoordigen _Edeling_ en _Blankaart_ het Hollandsch-stoere +[p.282] element in den roman, _Cootje_ doet 't het opgeprikte +saletjonkerschap van den pruikentijd. Hij is op-end' op een +petit-maitre, zooals men zoo iemand noemde, maar een van de fatsoenlijke +soort. Als zijn hoogste levenstaak beschouwend: mooi gekleed te gaan, +den dames hupsche lievigheidjes te zeggen, aardige dingsigheidjes voor +ze te knutselen en boodschappen voor ze te bezorgen, verlaagt hij zich +nimmer tot gemeene praktijken. Het ergste wat men van hem zeggen kan is +dat hij een geestelijk-onbeteekenend mensch is, maar dat hij een "goed +hart" en "goede gronden" heeft, zooals _Edeling_ en _Blankaart_ van hem +getuigen, zal zelfs de grootste vijand van het fattendom moeten +toegeven. _Cootje Brunier_ is de broer van _Letje_, de vriendin en het +medecommensalesje van _Saartje_ bij _Mevrouw Buigzaam_. Als zoodanig +komt hij daar dikwijls aan huis. En door de snakerijen van _Saartje_, +die hem eeuwig en altijd, zonder dat hij dat merkt, op de hak neemt, in +den waan gebracht, dat hij haar als echtgenoot niet ongevallig zou zijn, +schrijft hij haar het volgend briefje: + + Mon Ange![42] + + 't Is wonderlijk, maar ik heb den moed niet, om u mondeling te + zeggen, dat ik u bemin: telkens als ik dit meende te doen, + weerhield mijn eerbied voor u mijn voornemen. Gij zijt zoo minzaam, + en tegelijk zoo spottig, dat ik waarlijk niet weet, hoe dit aan te + vangen; of hoe het na te laten. Hemel, ma chere[43], wat wilde ik + zeggen? Maak ik niet een zot figuur in uwe oogen? Ik bemin u! ik + adoreer[44] u! gij zijt nooit uit mijne gedachten, en zoo gij mij + niet te veel zult uitlachen, dan zal ik er bijvoegen, dat ik nooit + een eenig goudbeursje zal knoopen, dan voor u, chere ame de ma + vie![45] O, wij zouden een recht charmant paar zijn, en ik twijfel + niet, of mijnheer uw voogd zal onze teedere amour + applaudisseeren[46]. Ik ben wel geen man van vermogen, maar gij + denkt zeker te subliem[47] om u daaraan te bekreunen; en 't is + waarschijnlijk, dat ik eerlang een [p.283] beter ambt zal krijgen. + En verite, mon amie,[48] men heeft bekwame jongelieden noodig, en + men kent mijne merites.[49] + + Op mijn persoon denk ik niet, dat gij iets te zeggen hebt: ik + coiffeer en kleede mij comme il faut.[50] _'t Is waar, dat uwe + conquete_[51] _vele schoone wangen zal doen gloeien van spijt. De + dames zijn mal met mij. Wat kan ik eraan doen?_ Mijn hart wil dat + ik u uitkies. Indien gij mij de gelukkigste der mannen maakt, kunt + gij verzekerd zijn van uw volstrekte vermogen over mij; uw wil zal + mijn wet zijn: ik zal uwe wenschen voorkomen, en wij zullen zoo ras + wij getrouwd zijn, een Brabantsch reisje doen. Enfin, ma chere, + alles zal naar uw zin gedaan en gelaten worden door uwen aanbidder, + + J. Brunier. + +Dit briefje is weer een van die meesterstukjes onzer beide groote +schrijfsters, waarin zij er op volmaakte wijze in geslaagd zijn, iemand, +onbewust ervan dat hij 't doet en dus geheel natuurlijk, zijn wezen te +doen blootleggen. Het dwaze fatje staat er, ten voeten uit, in. Men +lette op het potsierlijke verwaandheidje en tevens domme slimmigheidje +in den door mij gecursiveerden zin. Men lette op z'n stapel Fransche +woordjes! Waarachtig: zoo iemand is toch nog lastig zelfs 'n honderd +jaar na zijn dood! Hij heeft mij, wel geteld, de moeite van een tiental +vertalende nootjes gekost. Maar neen, hij is niet dood, hij zal langer +leven dan wij.... + +Ik zou een zekere zijde van _Saartjes_ persoonlijkheid: haar zeer +gerechtvaardigd gevoel van eigenwaarde en ook, en voornamelijk, een +diep-indringend psychologisch vermogen welks zekerheidsbewustzijn zich +aan haar stijl mededeelt, niet voldoende voor u belicht hebben, zoo ik +hier niet ten minste een stukje van haar antwoord aan Brunier afdrukte. +Als ge haar zoogenaamde "ontdekkende preeken" aan haar vriendin _Anna +Willis_ leest--_want ik hoef er toch niet aan te twijfelen, dat ge het +boek lezen zult, anders baat mijn geschrijf u niets_--moet ge eens op +dat psychologisch vermogen acht slaan. Met een zekerheid van zich-zelf +onfeilbaar weten, legt zij daarin haar vriendin dier ware innerlijkheid +bloot. Ik [p.284] zei immers: Saartje heeft wel iets van een +kunstenares. (Ongetwijfeld is dan ook ten deele in haar figuur de figuur +van Betje Wolff zelf gebeeld.) Ziehier: + + Vriend Jacob! + + Gij durfdet mij dan nog met een half woord vragen "of gij u niet + mocht vleien met eenig antwoord op uwe _missive_?" Want zoo noemt + gij dat fraaie billet, dat gij mij deedt ter hand komen. Om uw + eigen fatsoens wille, wenschte ik wel, dat gij er geen woord van + gekikt hadt; dan kon ik ook dit zot stukje op de groote lijst uwer + overige beuzelarijen hebben aangeteekend, en, omdat ik niet + gemelijk van aard ben, het u gunstig vergeven hebben. + ....................................................................[52] + Ik zeg niet gaarne onaangename waarheden, en vooral niet aan + zulken, die ik, 't zij dan ook om wat reden, in zekeren zin wel + lijden mag. Zoolang ik u slechts voor een vrij geschikt en goed + soort van jongen hield, had uwe zuster weinig werks om mij te + beduiden, dat ik u als haar broeder behandelde, en in de + gelegenheid stelde om ons eenige uitspanningen te bezorgen; maar nu + ik merk, dat gij eenige oogmerken omtrent mij hebt, waarvan ik u + nooit verdacht hield, zoo moet ik u openhartig zeggen, dat gij mij + meer stof tot verwondering geeft, dan ik ooit meende door u te + kunnen krijgen. + + Hoe, mijnheer, heb ik u de minste aanleiding gegeven om zulke + gedachten in u te doen oprijzen? _Hoe weinig kent gij mij! Hoe dood + vreemd zijt gij omtrent u zelven! Ik moet of boos op u worden, en + dat bevalt mij niet; of ik moet u hartelijk uitlachen. Nooit zeker + las men zoo een ongevallige mengeling van zotteklap en dwaze + inbeelding, op zeer twijfelachtige verdiensten, dan dat geschriftje + bevat. Dit van stukje tot beetje aan te toonen, is beneden mijn + aandacht_. Ditmaal vergeef ik u alles, op deze voorwaarde: "dat gij + mij hierover nooit meer spreekt;--zelfs verbied ik u, mij voor deze + gekheden excuus te vragen; en dat gij, is 't mogelijk, door dit + geval poogt wijzer te worden, _en wat beter uw eigen waarde te + berekenen_." + ........................................................................ + Uwe zuster is mijne lieve vriendin, maar zij zoowel als ik, + begrijpt, dat dit geen reden kan zijn, waarom ik zoude moeten + geplaagd worden door een borstje, dat geen geest genoeg heeft, om + mij met zijne missives ook slechts te diverteeren.[53] Spreek dus + nergens van, en ik zal alles vergeten: want, zoo gij in dit [p.285] + opzicht maar wijzer wordt, zijt gij een vrij draaglijk heertje; "ai + ik geef de hoop nog niet op om mij eens met meer reden te kunnen + noemen, uwe genegen vriendin, + + S. B. + +Het is niet moeilijk iemand te zeggen: "ik ben veel meer, ik sta hooger +dan gij!" Dat kan de eerste de beste. Moeilijker is--en weinigen kunnen +dat--iemand verstandelijk-bewijzend op z'n plaats te zetten en _hem aan +te toonen_ dat men meer is dan hij. (Ik spreek hier nu natuurlijk alleen +van zulk een handelwijze als _geesteswerkzaamheid_ en laat haar +_zedelijke_ waarde of onwaarde geheel buiten beschouwing). Maar oneindig +meer dan ook zulk een verstandelijk-bewijzend betoog, is: de +argument_looze_ bewering, die ons door toon en onbewuste +woordenschikking de _absolute zekerheid_ van haar waarheid geeft! Is het +bewijzend betoog een voortbrengsel van het verstand, _zulk_ eene +bewering is het uitvloeisel van iets hoogers, van een zielszekerheid, om +'t zoo eens te noemen. Deze zekerheid, in dit geval van psychologisch +inzicht, proeven wij ook in _Saartjes_ woorden. O, ongetwijfeld naar +aanleiding van een beuzeling, maar wat doet dat er toe! Zij laat merken, +dat ze zich verreweg Bruniers meerdere voelt. En zoodra we haar hooren +weten we: dat hoogvoelen is niet voorgewend, maar het is in waarheid in +haar. In een woord: wij worden overtuigd door dit briefje: hier is +iemand, die dien ander heelemaal doorziet en dat niet met inspanning en +door berekening, maar als vluchtig hem even bekijkend en dan in uiterste +geringschatting weer onmiddellijk over hem heenziend. En niet alleen de +nietigheid van den een, maar ook de groote waarde van de ander is ons +plotseling duidelijker, zekerder geworden, dan door het aanbrengen van +honderd argumenten zou zijn gebeurd. Ik heb over dit alles even +uitgeweid, om het volgende te kunnen zeggen: Wat hier plaats vond op een +vrij laag en vrij klein plan _geschiedt altijd in een kunstwerk_. En +kunst blijkt hier weer scherp tegengesteld aan wetenschap te zijn. +Slaagt de wetenschap alleen door bewijzen en redeneeringen er in, u van +de waarheid harer beweringen te overtuigen, de kunst kan [p.286] +bewijzen en redeneeringen missen, zij overtuigt u van de waarheid harer +voorstellingen reeds door ze te stellen alleen! Wie kan geloof weigeren +aan de waarachtigheid van Shelley's liefde of wie vermag te twijfelen +aan de levensechtheid der menschelijke monsters door Zola gebeeld?! +Begrijpt ge dit, dan ziet ge ook nu wel in, dat kunst onder alle +levensverschijnselen een van de meest verhevene is, want haar is de +macht gegeven, het menschdom te overtuigen van de waarheid harer +uitingen _zonder hen te bewijzen_. En zij is in dit opzicht met een van +die zeldzame menschen te vergelijken, wier adeldom zoo sterk uit hun +heele wezen en al hun daden en woorden spreekt, dat hen te hooren, +tevens hen onwankelbaar gelooven is. + + * * * * * + +Er zou nu nog veel over vele figuren in onzen roman geschreven kunnen +worden. Over _Pieternelletje Degelijk_, dat prachttype van een +ouderwetsche meid; over juffrouw _Hartog_, die kostelijk-typische en +innerlijk verdorven blauwkous, met 'r venijnige lastertong en 'r malle +inbeelding; over Cornelis Edeling den advocaat; over den geleerden en +braven _Helmers_; over _Lotje Rien du Tout_[54], dat prachtbeeld van +onbenulligheid; over _Stijntje Doorzicht_, die verpersoonlijking van +aangeboren wijsheid en deugd; over _Anna Willis_, de min of meer +verwaande, zurige, al te bedilzieke en soms sentimenteele vriendin van +_Saartje_. Maar ik zal over al die schitterende mensch-beeldingen niet +schrijven, zelfs niet over de laatste, al heb ik dat beloofd. (Gij zoudt +niet gelooven, dat mijn belofte te houden regel bij mij is, zoo ik dien +regel niet ereis door eene uitzondering bevestigde!) Want hoe zou ik +eindigen, en aan wat nieuws zoudt gij beginnen, wanneer ge daar straks +zelf den roman ter hand neemt. Ik had ook graag nog wat over _Mevr. +Buigzaam_ en over het sentimenteele element, in dit werk, in het midden +gebracht. Maar wat 't laatste betreft bepaal ik mij er nu alleen toe te +zeggen, dat het mij onjuist toeschijnt een auteur, die een sentimenteel +[p.287] tijdperk herschept, sentimentaliteit te verwijten, omdat hij +sentimenteele menschen ten tooneele brengt. + + * * * * * + +In het volgende hoofdstuk hoop ik met de behandeling der figuur van _R_. +en der beide schurkachtige "fijnen," mijn Sara-Burgerhart-artikelen te +beeindigen.-- + + +NOTEN: + +[40] Pastoorsche = vrouw van den pastoor, zooals chirurgijnsche = vrouw +van den chirurgijn. Hier is pastoor natuurlijk niet den titel van een +R.K. geestelijke, wat wij er alleen onder verstaan, maar een geestelijk +herder in 't algemeen. (Deze "pastoor" is Luthersch). + +[41] lekker = 'n stoute jongen, 'n guit. + +[42] Mijn Engel. + +[43] mijn lieve. + +[44] ik aanbid u. + +[45] lieve ziel van mijn leven. + +[46] Onze teedere liefde goedkeuren. + +[47] verheven. + +[48] In waarheid, mijne vriendin. + +[49] mijne verdiensten. + +[50] zooals 't behoort. + +[51] verovering. + +[52] Een regel puntjes of streepjes beteekent, dat er een stukje tekst +is overgeslagen. + +[53] Vermaken. + +[54] De naam beteekent: "heelemaal niets". + + + * * * * * + + +HISTORIE VAN MEJUFFROUW SARA BURGERHART, DOOR A. WOLFF-BEKKER EN A. DEKEN +[p.288] + +IV + + +Men heeft dan deze figuur, zooals ik u reeds in het eerste hoofdstuk +zei, een tooneelsnoodaard, onecht, niet-levend, in een woord: slecht +gevonnden. Over sommige, in de geesteshouding van de critici liggende, +oorzaken dier opinie sprak ik u toen. Rest mij nu, te speuren naar de +andere elementen, welke tot het vormen van dit m.i. onjuiste oordeel +hebben medegewerkt. Ten eerste vermoed ik als zoodanig het verschil +tusschen den tijd waarin de critici leefden en dien der figuur. Veel wat +toen voor een man van het aanzien en de middelen van R. mogelijk en +zelfs gemakkelijk was, is nu je reinste onmogelijkheid. In onzen tijd +van vlugge vervoermiddelen, van een letterlijk als de bliksem snelle +telegraaf- en telefoondienst is het ondenkbaar, dat zulk een man zich +eraan wagen zou, een meisje als _Sara Burgerhart_ te ontvoeren en te +pogen haar geweld aan te doen; hij zou gesnapt en aangehouden zijn, voor +hij zelfs de grenzen van ons kleine Holland had bereikt! Maar toen was +zoo iets heel gemakkelijk, er waren geen spoortreinen, geen telefoon, +geen telegraaf. De daad der gewelddadige ontvoering verliest daarom alle +onwaarschijnlijkheid voor wie haar in het kader van haar tijd beschouwt. +Er is echter meer, dat voor wie niet naar dien tijd ziet, de figuur +misschien onwaarschijnlijk, en voor wie dit wel doet haar integendeel +zeeer levenswaar maakt: _R._ leeft in de jaren onmiddellijk voorafgaand +aan de groote [p.289] Fransche revolutie, een tijdstip, waarop de meest +barre sexueele ontaarding in Fransche kringen heerschte, de tijd van +o.a. den beruchten markies de Sade; de invloed van de Fransche cultuur +deed zich toen zeer sterk gelden in ons land; _R_. wordt ons bovendien +nog voorgesteld als een cosmopoliet.... Wij behoeven, dit alles wetend, +hem maar aan te zien, om in zijn geestestoestand een van die fijn in +elkander overgaande en nog aan den aanvang der helling liggende +glooiingen te ontdekken, welke dalen naar den afgrond van sexueele +misdaad-waanzin van de Sade. Er is een psychologisch-fijne passage in +een brief van R. aan zijn vriend G. die dit feit m.i. belicht. Ziehier: + + Waarlijk, ik bemin haar; dat is al de zwarigheid; en nooit verlaat + ik het wicht, of ik ben razende zot naar haar; en wat denkt gij? ik + heb nog nooit haar hand gekust: 't is waarachtig, Jan. + + Zij is onnoozel, dat is het, dat mij zoo ingetogen maakt: want + hoevele vrouwen ik ook bedierf, ik heb nogal regard voor brave + meisjes. _Een lichtvaardige is mijn pop niet, al was zij zoo schoon + als deze meid_.-- + +R. heeft zeer sterk in zich het verlangen te verderven en geniet van het +verderven. Dit nu is niet iets wat voornamelijk tooneelsnoodaards eigen +zou zijn, maar het is niets anders dan een soort geestelijk sadisme. Het +is hem niet zoozeer om het natuurlijk sexueel genot te doen, als wel om +het perverse van het _verleiden_, van het _doen vallen. Daarom_ "is een +lichtvaardige zijn pop niet," omdat n.l. aan zoo eene reeds te veel +bedorven is en niet genoeg meer naar zijn zin te bederven valt, en niet +omdat lichtvaardigheid iets afstootends in zijn oogen zou hebben! Want +als hij, in eenigszins los verband daarmee, zegt, dat Saartjes +onnoozelheid hem ingetogen maakt en hij nog al regard voor brave meisjes +heeft, dan is dat in openlijken strijd met zijn daden en woorden, en, +indien hij 't meent en 't geen half-sentimenteele, half-ironische +meerderheidstirade tegenover G. is, 't geen ik eerder geloof, dan heeft +hij eigen gevoel niet goed ontleed: _onnoozelheid_ maakt hem niet +ingetogen, maar _haar_ onnoozelheid doet dat, _omdat hij haar +liefheeft_. Op deze liefde kom ik straks [p.290] nog terug. Nu wil ik +even een passage aanhalen, die zoowel zijn "regards voor brave meisjes," +als zijn eigenaardige perversiteit van decadenten rijkaard in bet juiste +licht stelt: + + Trouwen? zijt gij dan razend dol? Ik zal, denk ik, tot zulk een + desperaat uiterste nooit komen. _Vrijheid is de prikkel der + liefde:_ dit weet gij, is mijn spreuk. Als mijne maitres zal zij + Sultane favorite zijn; maar mijn wijf! Wel foei! Ziedaar, dat was + al reden genoeg, bij een homme de mon gout[55] om haar ondragelijk + te vinden. _Trouw gij haar over een maand of vier._ Zoolang, dunkt + mij, zal ik haar beminnen kunnen; _en gij zult mijne genietingen + nieuw leven bijzetten, door mij die dan wat moeilijk te maken_. + +Dit min of meer schertsend daarheen geworpen woord verbergt diepen +ernst. De man moet dupeeren, moet verleiden, moet anderen laten vallen +van zonde in zonde; hij verlangt ook naar de angsthuiveringen van den +misdadiger; hij begeert den prikkel te voelen van misschien betrapt te +worden en in gevaar te komen. Ook daarom is de makkelijke verleiding van +de lichtvaardige niets voor hem. Maar hij heeft alle deze neigingen in +nog vrij geringe mate. Hij is, om 't zoo eens te noemen: een leerling in +sadisme; hij bevindt zich op de helling, maar, zooals ik reeds zei, pas +aan het begin. Een "tooneelsnoodaard"? 't Mocht wat! Vergeleken bij zijn +werkelijk geleefd hebbende prototypen is hij een onnoozel wicht! + +Wellicht echter heeft Huet hem ook daarom een tooneelsnoodaard genoemd, +omdat hij geen enkele deugd in hem vermocht te ontdekken. Maar dit zou +dan aan hem en niet aan de schrijfsters liggen. Want niet alleen dat ons +duidelijk blijkt, dat _R_. Saartje werkelijk liefheeft--ik zei u immers +dat ik nog even op die liefde zou terugkomen--en ieder, die een ding of +een mensch of een dier liefheeft, daardoor bewijst, een kiem van +deugdzaamheid in zich te hebben, want het overheerscht worden der deugd +door perverse neigingen, vernietigt het feit niet dat die deugd kon +ontkiemen en bestaan!--maar, zelfs die liefde buiten beschouwing +gelaten, kan alleen hij der figuur van _R_. alle deugd ontzeggen, die +niet begrijpt dat _intellectueele_ deugd, zooals _R_. dien zeer zeker +bezit, [p.291] nimmer kan bestaan zonder den basis van een zekere +_zedelijke_, zij 't dan latente en verholen deugdzaamheid. _R_. is dus, +instede van een brok boosheid te zijn--wat wij immers onder een +"tooneelsnoodaard" verstaan--wel degelijk een _menschelijke_ mengeling +van deugd en ondeugd. En overheerscht de laatste in groote mate de +eerste, die mate wordt, ik herhaal het, zeer ver overtroffen bij +tallooze personen met wier karakter en geest de geschiedenis ons +vertrouwd heeft gemaakt, en vergelijking tusschen dezen en R. kan den +laatste alleen doen _winnen_ aan levenswaarheid. + +Dat de figuur niet goed in de roman-compositie verweven is, dat, met +name, het vreemd is, hoe Mevrouw _Buigzaam_ niet van het losbol-zijn van +_R_. afweet en _Edeling_ haar pas komt waarschuwen, als _R_. Saartje +ontvoerd heeft--ik zeide het u in mijn eerste artikel reeds, maar dat +heeft met de levenswaarheid van de figuur op zich-zelf niets te maken, +en 't is een fout, die in niet mindere mate, zooals ik reeds heb +aangetoond, den ook door Huet _zeer levenswaar_ geachten _Blankaart_ +eigen is.... + +En nu stappen we van _R_. af en gaan even nader kennismaken met de beide +fijnen, _Broeder Benjamin_ en _Cornelia Slimpslamp_, die m.i. de +prachtigst-gebeelde figuren in deze roman zijn en niet slechts, zooals +ik reeds schreef, 'n paar huichelachtige menschen, maar: +_personificaties_ van de _huichelarij_, alsof eerst de schrijfsters +theoretisch voor zichzelf hadden vastgesteld, hoe nu eigenlijk een +volmaakt, een, om 't zoo eens te zeggen: ideaal huichelaarskarakter is, +en daarna, wonder boven wonder, erin geslaagd waren, overeenkomstig die +theorieen twee levende menschen te scheppen! _Mej. Suzanna Hofland_ is +in haar hart nog zoo kwaad niet en streeft er althans oprecht naar +deugdzaam te zijn, 't geen natuurlijk onze _Cornelia_, die haar wil +overhalen tot niet meer of minder dan het afleggen van een valschen eed, +niet naar den zin is. Zij poogt daarom juffr. Hofland's oordeel over wat +goed of kwaad is door drogredenen te verwarren, zonder dat zij in de +oogen van haar slachtoffer iets van haar godzaligheid en heiligheid +inboet. Zie nu hoe doortrapt-sluw ze dit duivelswerk [p.292] aanvat. Met +_religieuse_ argumenten poogt zij _Hofland_ zoo te bewerken, dat deze in +de haar aangeraden schurkenstreek geen schurkenstreek meer ziet. Het +doen van goede werken, leeraart de duivelin, en het voortdurend streven +daarnaar, maakt de menschen maar hoovaardig op die goede daden; beter is +het dus niet zoo ijverig daarnaar te streven ten einde des te +makkelijker nederig in het bewustzijn van eigen slechtheid te kunnen +zijn! Maar met al haar sluwheid, vermoedelijk wat al te ongeduldig +hakend naar het resultaat, bruskeert zij de zaak en zegt de juffrouw te +plomp, te ronduit, dat deze een valschen eed moet doen, en--daar heb je +de poppen aan het dansen. Als _Broer Benjamin_ bij _Hofland_ op visite +is, merkt hij, dat haar eindelijk de oogen opengaan en zij op het punt +staat hun schurkachtigheid te doorzien. De edele man is in doodsangst en +schrijft zijn even nobele vriendin het volgend briefje: + + Zusje Lief! + + Ik ben tweemaal vergeefs aan uwe woning geweest. Ik ben + doodsverlegen. Daar ben ik bij haar geweest en heb haar zoo + dobbend, en in zulk een afgezakten staat gevonden, o Kea! Kea! wij + zullen haar verliezen: en wij hebben haar zoo noodig; zij is rijk, + en geeft veel verkwikkinkjes aan ons, vromen in den lande. Wij + leven grootendeels van haar; de kruike is voor ons niet verzegeld + gebleven, en ons deel was een Azers[56] deel, vol vettigheid en vol + zoetigheid. O mij is bange, mij is zeer bange: wij, vrome + menschjes, zullen bekend worden. Die Blankaart! ik beef, als ik om + hem denk; 't is een Enaks[57] kind, groot van stature; ik ben een + stinkend niet bij hem. + + Zij is danig ontsticht door jou brief: schrijf dan een briefje, dat + je berouw hebt, en geef den Engel Satanas de schuld, je weet, die + is onze wrijfpaal. Schik u wat naar heur zwak geloof. Overleg dit + alles nog eens; ik heb geen tijd. Denk, dat wij haar noodig hebben. + + Zusje, zusje, 't zweet breekt mij uit. Ik zal al mijn achting, ik + zal mijn kostwinning verliezen; wie zal nu van mij 't geloof + leeren? Wij moeten ons haasten. De kwaaie is nabij! Wij zullen voor + Blankaart moeten bukken.--Overleg deze dingetjes zoo [p.293] eens + in uw harte. Ik heb rust noch duur. Stel mij gerust, dat je er iets + op weet. Gij zijt zeer wijs, dat weet ik. Je weet, Kea, hoe de + zaakjes tusschen ons staan? dat mijne ziel aan uwe ziele kleeft; + dat heb je immers _bij bevinding_ hertje. Wij moeten haar houden, + kind. Ofschoon gij mij tot een gouden vat verstrekt, zij is echter + een aarden vat, dienstig tot ons gebruik. Is het zoo niet, + liefstetje! Wees toch nooit meer jaloersch. Och! jij hebt geen + reden daartoe: _ik heb mijn deeltje aan u_; dat heb ik, och ja! Ik + bezegel dit briefje met een geestelijken liefdekus, en ben uw + eigendom. + +De boef staat hier ten voeten uit in: zijn lafheid tegenover Blankaart; +zijn doortrapte huichelachtigheid, waarvan hij zich zelfs, uit overmaat +van doodsbenauwde voorzichtigheid, tegenover zijn medeplichtige bedient; +(slechts met den zin: "en geef den Engel Satanas de schuld" enz., valt +hij uit den toon!); zijn omfemelen van de platste verhoudingen--gij +begrijpt immers wat hij met de beide gecursiveerde zinsdeelen +bedoelt?--met "de tale Kanaaens".... Maar dan daarop als de vuistslag van +een furie het antwoord van Cornelia! Benjamin is niets dan een +huichelaar, overigens geen mensch, eerder een laf kruipend gedierte dat, +voortsluipend uit het gezicht van z'n vijand, zich bevuilt van angst. +Maar Cornelia is niet alleen groot als huichelaarster, maar heeft ook de +vermetelheid, de energie van de groote misdadigersnatuur, die voor niets +terugdeinst. Ziehier, het is of ze den laffen ellendeling bij den nek +neemt en hem door elkaar rammelt, hem meesleurt, om de misdaad te doen, +waarvoor hij geen moed heeft. + + Mejuffrouw Cornelia Slimpslamp aan den broeder Benjamin. + + Wie heeft ooit grooter gek gezien, dan Benjamin? Hoe is het? Fop je + mij wat, of hoe weerga zit het? Voor mij veinzen, voor mij de fijne + Filebout uithangen? Laat naar je zien, zotte jongen. Wij moeten + haar bedriegen; dat is 't al. En daarom moeten wij de handen ineen + slaan. Zouden wij zoo een zot dier ooit gezocht hebben, was 't niet + om den smul? en gij houdt u van de mallen? Ja, Blankaart kent ons + zeer wel. Hoor, Ben, de fretterij[58] is uit: wij moeten haar nu + nog plukken, en dan--de heele [p.294] wereld is voor ons open. Zij + moet het gelag betalen: de jonge juffrouw B.(urgerhart) moet er + niet bij lijden. Blankaart is een duivel van een vent, hij liet u + publiek geeselen, en ik moest in 't spinhuis, zoo wij aan haar goed + ons vergrepen; ik weet wel, dat er los geld is; en dat zij interest + moet ontvangen; alles mondeling. Toon nu, dat gij mij liefhebt; ik + zal 't briefje schrijven en morgen er gaan. Kom ook. 't Geweten? O + dat is een bullebak voor u en mij, + + _Die gij kent_. + +Maar dan verandert zij weer, die helsche kameleon, de +oogen vonkelen niet meer van giftig vernuft, het rood van de +energie-drift verbloeit tot een rose van religieuse vredigheid +na strijd en overwinning van zonde. De oogleden dalen vroomingetogen +neer, het gelaat glimlacht open als in 'n zielsbewustzijn +van geringheid en omveiligend godsbetrouwen. +Dan schrijft zij aan _Hofland_ dit briefje, dit meesterstuk van +huichelarij: + + Lieve vriendinne! + + Daar heb ik, als ik het nareken, zoo een twee dagen en drie uren in + de macht des satans geweest; hij gaf mij die goddeloosheid in. Hij + heeft mij verleid. Och, zusje, zusje ik ben gevallen: ik ben + wanhopig, ik ben ellendig. Die duizendkunstenaar was het, die mij + dien gruwelijken brief deed schrijven. Zoo heb ik te veel op eigen + krachtjes vertrouwd! Och ja! mocht ik er maar door geraakt zijn, en + nooit weer op mij zelf vertrouwen. O! het ging mij, zooals de + Eerwaarde van de Kwast placht te zeggen: _de conscientie is de + klapperman uit de hartestraat, die de menschjes waarschuwt voor den + brand van de hel_. Gelukkig, dat mijn oude mensch niet te diep was + ingeslapen; och! dat was recht dierbaar. + + Verbrandt toch alles om der vromen wille. Gij kent de diepten des + Satans. Mag ik morgen bij je komen, en dan blijven op 't geen je + maar hebt? Schrijft mij dit, of ik verval tot wanhoop. + + Uwe zwakke zuster, Cornelia Slimpslamp. + +O als dit geen groote kunst is, wat is het dan. Hier is de eenheid +gevonden tusschen het groot-tragische en het groot-komische. Zij +versmelten in elkaar. De lach schreit en het schreien is lachen. Als +twee reuzige beelden staan beide misdaad-figuren daar eeuwig voor den +hemel. En de nacht van een oud geslacht en de ochtend van een nieuw zien +hen onveranderd en onverweerd in hun geweldigheid. O, als die hemel +[p.295] niet achter hen ware met z'n oneindige diepte en wondere +wisselingen van wolken en licht, als een symbool van onvatbare en +onbegrensde mogelijkheden, men zou hen niet alleen het tot nu niet +overtroffene, maar ook het nimmermeer te overtreffene achten. Wanneer ge +nu dit boek niet lezen zult, wat zal u dan tot lezen brengen? Wanneer ge +nu hiervan niet genieten wilt, hoe zal kunst u dan van haar geluk ooit +geven? Maar neen-----_Ik vertrouw, ik weet, dat gij het lezen zult!_ + + + +NOTEN: + +[55] een man van mijn smaak. + +[56] "een Azers deel." Vergel. _Genesis_ 49: 20: "Azer, zijn brood is +vet en hij levert koninklijke lekkernijen." (Knappert). + +[57] "een Enakskind," een reus. Vergel. _Numeri_ 13: 28 en 33 +(Knappert.) + +[58] fretterij = jagen met de fret. Zij wil leggen: gevingen is onze +prooi nu, enz. + + + * * * * * + + +JOHAN DE MEESTER'S "GEERTJE" [p.296] + + +I. + + +Zoo gaat het alles en deint en toeft nog even en verdwijnt.... Maar ook +waarvan men zei, dat het niet weer zou keeren, dat keert soms nog vaak +terug en altijd met een diepere bedoeling, en immer rijper en immer +sterker.... Want de plechtige dans als een ommegang, die de +stil-glimlachende en bevallige en zekere, ja vooral zekere Jaren met ons +menschen volvoeren, is een zeer ingewikkelde figuur, zoo ingewikkeld.... +Och ik vrees: indien wij ons zelf konden waarnemen, zooals we staan en +ons moeizaam bewegen tegenover onze partners, door hen worden meegevoerd +en dan weer achtergelaten--zoodat degeen die voor ons stond, dan +terzijde, dan achter ons henengaat--we zouden onze verlegenheidsglimlach, +ons dwaas-behoedzaam en aarzelend bewegen zeer betreuren. Want +inderdaad, het kan toch den Beschouwer geen fraai schouwspel lijken, bij +zooveel weeldeglans en stralend licht en tegenover en naast zoo schoone +en zeker-zich-bewegende gestalten als de Jaren, zoo houterig, zoo bang +voor botsing, zoo angstig voor 'n verkeerd gebaar te treuzelen, als wij +menschen doen: een glimlach, een buiging van uw partner, ach, ge meendet +er een vriendelijkheidsbetuiging jegens u in te zien?... Neen, neen, die +hoorden zoo bij het ceremonieel van den dans; bet geheel daarvan, dat we +nog altijd niet in onze arme hoofden hebben, ware zeker niet zoo +volmaakt-fraai zonder dien glimlach en die buiging [p.297] geweest, +maar--voor u waren zij niet bestemd! Een hand wordt u toegestoken, ge +meent haar te moeten grijpen, maar neen, met 'n stillen doch +terechtwijzenden glimlach trekt haar de eigenaar terug: die handbeweging +behoorde tot het zeer diepzinnig ceremonieel van den dans ... op den +handdruk zult ge nog wat moeten wachten ... indien ge hem ooit krijgt! +Maar waarom zoudt ge daar treurig om zijn? Is een glimlach van de Jaren +dan niets, zelfs al was hij niet voor u bestemd? Maakt hij 't _geheel_ +van den dans, waaraan gij _deelneemt_, niet fraaier? Welnu dan! En nu +spreek ik u nog niet eens van de schoonheid, het gratievolle, van 't +zekere van hun _terugwijken_. Want daar ge jong zijt, lieve vrienden, +hebt ge meer gelegenheid gehad, de schoonheid van den glimlach der Jaren +dan die van hun wijken te zien. Maar waarvan ik u wel en vooral nog +spreken wou, is, dat ge vooral niet uit dat zinnetje, wat ik straks +schreef: "als ge hem ooit krijgt," moet afleiden, dat dit zoo zeldzaam +is. Het is een eigenschap van dezen wonderbaarlijk ingewikkelden +dans,--zooals ik reeds meende te zeggen--dat een zelfde figuur zonder +maar ook met een kleine wijziging terugkeert en 't is dus zeer wel +mogelijk, dat ge bij een volgende maal den handdruk krijgt, dien ge de +eerste maal u zaagt ontgaan. Want, laat mij u zeggen: het feit, dat ik +de Meester's prachtige _Geertje_ hier behandelen mag, dat is zulk een +handdruk van een van de kinderen van den Tijd, eens gemist, maar nu +gekregen. En mag ik u nu vertellen hoe dat gebeuren kon?... + + * * * * * + +Welnu dan, luister: Het was betrekkelijk korten tijd voor Tak's dood--en +ik vraag u meteen: kent gij, jonge vrienden, behalve zijn naam, ook zijn +werk? Hoevelen uwer, die toch waarlijk wel wat geld kunt missen, +bezitten die keur daaruit: _Herdrukken uit de Kroniek_?--dat hij mij +opdroeg twee werken te recenseeren in _De Kroniek_. Een daarvan was +_Geertje_.--"... en," zei hij, terwijl ik al bij de deur van zijn kamer +was, het was bij hem thuis, "dat boek," op _Geertje_ wijzend, "en de +schrijver zijn mij heel lief." Nu weet ik niet, of gij onmiddellijk +begrijpt, dat ik toen voelde, dat de Tijd mij toelachte [p.298] en dat +die glimlach wel degelijk voor mij was bestemd, misschien vindt ge dat +gevoel wel "overdreven" en zeer zeker begrijpt ge niet, waarom ik toen +zelfs meende Zijn hand te kunnen grijpen, waarvan de aanraking op +wonderbaarlijke wijze voor langen tijd _zekerheid in 't gaan: +zelfvertrouwen_ geeft. Toch was dit _niet_ overdreven. Als gij Tak hadt +gekend--en daarvoor is het nog niet te laat, want is het werk van zoo'n +man ten slotte niet zijn allerbeste kenbaar deel?--en gij wist als ik +dat _Geertje_ een van de allerbeste, innigst gevoelde en soberst gegeven +werken der heele hollandsche literatuur is--en dit zult gij weldra +inzien--dan zoudt gij begrijpen hoe gelukkig een jong auteur zich moest +gevoelen die van dien man die opdracht kreeg. Dat was een verfrisschende +opfleuring van den geest, een sterke aanmoediging, precies wat die +waarlijk-zachtmoedige geboren-Leider van menschen er dan ook mee +bedoelde, waar hij altijd en altijd mee bezig was: jonge menschen, die +het geluk hadden zijn weg te kruisen en in wie hij, zij 't veel, zij 't +weinig, talent vermoedde, te steunen, te sterken en vriendelijk tegen +hen te zijn, met heel zijn hart ... ja, dat was nog eens een mensch.... +Maar hij stierf.... Toen had de Tijd zijn hand teruggetrokken.. Ik las +Geertje ten einde, maar maakte verder geen aanteekeningen; die welke ik +gemaakt had, reikten niet verder dan tot over de helft van het eerste +deel.... Ik zette het boek bij het andere werk, dat hij mij toen gegeven +had, vooraan in mijn kast, dat het mij, o ja ik wist het wel: een +weemoedige, maar vooral toch een heerlijke herinnering zou zijn, mijn +heele leven. Erover schrijven en bij een andere redactie om opname +vragen ... nee, wel bedankt, dat wilde ik niet.... Bovendien, ik voel +heel diep de beteekenis van het stil en als-onaangedaan wachten in het +leven.... Ik voelde ook wel, dat ook deze bewegingsfiguur eens zou +terugkeeren in dien grooten en plechtigen ommegang van den Tijd, de +Lotgevallen en de menschen en dat zij dan, zooals ik reeds zei, +beteekenis-voller zou zijn en mij rijper zou vinden. Het eerste en het +tweede zijn nu gebeurd, want zou het inderdaad niet van veel grooter +beteekenis zijn, dat ik nu het geluk mag hebben, duizenden [p.299] en +duizenden ouderen en jongeren in dit voortreffelijke werk in te leiden, +dan dat ik toen een opstel erover had geschreven in _De Kroniek_, d.w.z. +voor een uitgelezen maar zeer kleine schare lezers, waarvan het +meerendeel, vermoedelijk, literair even sterk voelde als ik-zelf?! En +wat het derde betreft ... moge daarvan dit opstel getuigenis afleggen! +Want doet het dit niet, neen dan zou het toch zijn, alsof de Tijd mij +ook ditmaal de hand niet hadde gereikt, want sterkt hij door die +aanraking een mensch, deze sterke dan ook hem, opdat hij weer anderen +sterken kunne. Geeft hij dan de _gelegenheid_, de ander _geve hem_ de +daardoor _mogelijk geworden, juist voltrokken daad_.... Doch hoe dat nu +verloope, dat de bespreking van _Geertje_ een innerlijke gebeurtenis +voor mij is, hooger dan het bespreken of overdenken van welk ander +gelijkwaardig boek ook zou zijn, dat zult ge nu wel begrepen hebben. + + * * * * * + +Het zou voor u allen, evenals voor mij, ongetwijfeld makkelijker zijn, +indien ik nu even, voor met mijn eigenlijke ontleding aan te vangen, u +een verkort begrip van den "inhoud" van dit werk mocht geven. Maar dit +kan niet, omdat het u op een dwaalspoor zou brengen en wel om de +volgende redenen: Allereerst, omdat _Geertje_-zelf is: een +_psychisch-romantische_ figuur. Maar laat mij geen vreemde woorden +gebruiken, zonder ze even te verklaren: _psyche_ beteekent: _ziel, +psychisch_ dus: _wat tot de ziel behoort, wat de ziel betreft_. Ik +bedoel dus te zeggen, dat zij wat haar _ziels_eigenschappen betreft +romantisch is. En ge herinnert u ongetwijfeld wat ik u onder +"romantisch" heb leeren verstaan[1]. + +We begrijpen dus nu, dat Geertje wat haar _zielsvermogens aangaat_ een +_uitzonderings_figuur is. Echter wat haar lotgevallen betreft, is ze zoo +gewoon als 't maar kan. En daarom zei ik dan ook nadrukkelijk, dat zij +_psychisch_-romantisch is. En ge vermoedt nu al, waarom ik u niet +dadelijk iets van haar [p.300] levensloop, dus van den "inhoud" van het +boek vertelde. De jongeren onder u, die, wat zeer natuurlijk is, nog +denken, dat eens menschen lotgevallen hem belangrijk of onbelangrijk +maken en nog niet inzien, dat _alleen de wijze, waarop een mensch die +lotgevallen ondergaat en erop reageert_ hem belangrijk of onbelangrijk +maakt, hoe zouden zij een huishoudster-dienstmeisje, dat, onervaren en +kerksch-opgevoed, uit een klein dorp naar een groote stad komend, daar +"verleid" wordt door een ellendeling, iets "belangrijks," als verhaal, +kunnen achten. Gebeurt iets dergelijks niet zoo vaak?... Behoort het ook +niet tot die dingen, die als we ervan hooren, ons 't hart verscheuren en +ons, al naar onderscheiden aard en aanleg, in machtelooze woede de vuist +doen ballen, of vruchtelooze heerschers- en apostelsdroomen laten +droomen? Ja, wenschen we ten slotte niet, om ons-zelf de smart en den +haat te besparen, er maar zoo weinig mogelijk van te weten? En behoort +dus een boek, dat deze dingen beschrijft niet tot diegene, welke wij +maar liever ongelezen ter zijde leggen, ook omdat het toch, als verdicht +verhaal zoo "gewoon," zoo "banaal," zoo "beneden onze aandacht" is? Och +ik zeg u eerlijk: niet beneden _mijn_ aandacht. Voor mij is, in kunst, +het onderwerp bijna niets en de behandeling van dat onderwerp alles. +Maar voor u, weet ik, is dat niet zoo, en dat neem ik u ook volstrekt +niet kwalijk: ik begrijp het best. En zoudt gij dan _Geertje_ niet voor +zulk een boek gehouden hebben. Maar nu hebt ge natuurlijk al begrepen, +dat het daar niet op lijkt. Hoe zoude ik in dat geval van een psychische +_uitzonderings_figuur hebben kunnen spreken. Och, hoe ver is 't dan ook +inderdaad daarvan verwijderd. Hoezeer is _Geertje_ in evolutionnair- +biologischen zin verheven boven een "verleid meisje". Laten wij deze +bewering reeds nu even aan de feiten toetsen. Dat, wat men _gewoonlijk_ +onder "verleiding" verstaat, is: op zoodanige wijze bij een argelooze op +de sexueele driften inwerken, dat zij tenslotte uit eigen opgewekten +hartstocht, aan de begeerte van den verleider voldoet. Het _meest +kenmerkend gevolg_ van _verleiding_ is dan ook, dat zoodra bij de +_verleide_, de opgewekte driften weer tot rust zijn gekomen en zij de +[p.301] gevolgen te dragen heeft, het _berouw_ intreedt en _haat_ tegen +den _verleider_. Ten eerste wordt nu echter bij _Geertje niet_ door den +man, die haar misbruikt, de lagere sensualiteit opgewekt, jawel, hij +_beproeft_ het, en _hij_ meent, de plat-sluwe wellusteling, dat hij +slaagt, doch hij vergist zich: wat door hem wordt opgewekt misschien, +maar aangewakkerd zeker, is: hare _verliefdheid_ op hem--van wier +hoogheid en duurzaamheid dat beest-mensch niet het flauwste begrip +heeft!--en dit _verliefd-zijn_ maakt hare zinnelijkheid wakker. Tusschen +het een en het ander nu is een enorm verschil--precies hetzelfde +verschil, wat _men_ zegt (_ik_ weet het niet) tusschen mensch en dier te +bestaan.--In het eene geval, _bij Geertje_, brengt de _geexalteerde +geestelijkheid_ beroering en hartstocht _in de lichamelijkheid_; in het +andere geval wordt de eene _lichamelijkheid_--van de verleide--door de +andere _lichamelijkheid_--van den verleider--doordrift, en met hun +beider _geestelijk-zijn_ heeft dat niets of weinig van doen. Het gevolg +is dan ook, dat zoodra, in het laatste geval, ook slechts een klein deel +van de geestelijkheid: het nuchter verstand, werkelijk ontwaakt, een +vreeselijk berouw, zooals ik reeds zei, en een haat tegen den verleider +intreden, en daarentegen in Geertje's geval, zoodra haar geest zelfs +_voor goed_ is ontwaakt en _alles_ klaar ziet, zij van tevredenheid en +geluk vervuld wordt, omdat zij voelt, niet zoo bewust als ik 't daar +zeggen ga, maar toch zeer bewust: ik heb gedaan wat mijn hoogste +geestelijkheid en de reinste kern van mijn wezen mij geboden, nu heb ik +de zaligheid gekend en deze zal mijn heele leven blijven doorlichten; en +instede dan ook van haat te voelen tegen den man die haar onverzorgd aan +haar lot overlaat, blijft zij hem, ook nadat zij weet, door hem +gedupeerd te zijn, uit de volheid van haar groote ziel liefhebben, +blijft zij hem innig dankbaar, voor de heerlijkheid, die haar, ten +slotte, toch door hem geworden is! En zooals de eene goede daad altijd +ter een of andere keer, tot een tweede goede daad voert--want het is een +goede daad aan het hoogste van zijn wezen te gehoorzamen, _maar dan moet +men ook_ [p.302] _noodlottig-zeker voelen dat het 't hoogste van het +wezen is!_--zoo brengt ook _Geertjes_ daad haar eerst tot het zuivere +inzicht, dat te huwen of sexueelen omgang te hebben zonder liefde, +minderwaardig is en brengt haar daarna en daardoor tot de tweede goede +daad: van liever haar heele leven ontbering en smaad te dragen, dan haar +toevlucht te zoeken in een gemakkelijk huwelijk, met een braven, rijken +boer, die haar grenzeloos liefheeft, om aldus voor de hardheid der +wereld geborgen te zijn. Hoe zou het dan ook kunnen dat Geertje zich +schame voor haar daad, of iets van haren natuurlijken trots of fierheid +inboete gelijk die vele schijnbare-lotgenooten! Na dit alles te hebben +ingezien, voelen wij dan ook met zekerheid, dat wij in de persoon van +_Geertje_ hebben te erkennen een van die hoog-nobele en in waarheid +groote figuren, die tegelijk monumenten voor en incarnaties van de +Liefde op aarde zijn. + +Maar hoe weinig zouden wij dat vermoed hebben, indien wij _Geertje_ in +het leven hadden ontmoet, hoe weinig dus ook, dat wij eigenlijk heel +diep en nederig voor haar moesten buigen, en dat "die geheimzinnige +Macht, die de wereld regeert" veel sterker in haar leefde dan in vele in +heerlijkheid gezeten vorsten en voornamen en geleerden, die roem en eer +en geluk in overvloed oogsten! En met deze opmerking kom ik meteen tot +de bespreking van een andere superieure eigenschap van dit werk, eene, +die het gemeen heeft met alle werkelijk groote kunst: _dat het +uitspreekt, wat geen andere mond dan die der kunst kan uitspreken, dat +het stem en uiting geeft aan wat voor onze ooren geen stem en geen +uiting had_. Want ziet eens en denkt het u goed in en doet eens flink uw +best, mij ter dege te begrijpen: als ge in het leven zulk een "verleid +dienstmeisje," als ge eens diezelfde Geertje had ontmoet, armelijk, +vervallen, gedwongen in uitersten nood een toevlucht te zoeken voor haar +zwak, zwanger lijf, bij hondsche, gemeene, vervuilde familie; als ge +eens in het leven zulk een meisje had ontmoet, dat absoluut geen +"berouw" over haar "misstap" toonde en nog den man, die haar verleid en +gedupeerd heeft, in slaafsche gedweeheid achterna blijft loopen, [p.303] +wat zoudt gij anders voor haar hebben dan een weinig stuursch +medelijden, vermengd met minachting, gij, die de grootheid van haar ziel +niet zoudt kennen, gij, die haar drijfveeren: haar liefde, haar +vertrouwen, haar hoop, hare grenzelooze toewijding niet bevroeden zoudt. +En als gij daarentegen dien verleider, dien _Heins_ in het werkelijke +leven ontmoet hadt, wel, zoudt ge niet hoogstens eenige phrasen mompelen +als: alles te weten is alles te vergeven: de man, lichamelijk een +prachtkerel, is gehuwd met een ziekelijke vrouw ... de natuur zoekt een +uitweg ... en die Geertje, nou die zal, op de keper beschouwd, ook wel +niet zoo heel veel fijns zijn ... en hij is toch maar in z'n zaken een +oppassende en gewikste kerel.... In een woord: een deel uwer sympathie, +waarschijnlijk het grootste deel, zou bij den sterke, den +man-van-het-welslagen zijn en niet bij de verongelukte, bij de zwakke, +bij de als-bedelend-afhankelijke. Want niet alleen gij, jongeren, maar +ook wij ouderen, zijn allen, vooral te dien opzichte, maar al te vaak +"un petit etre incomplet,"[2] zooals Loti het noemt. En intusschen, hoe +verkeerd zouden wij hebben gedacht, want die _Heins_, wat is hij anders, +dan een van die diep-ellendige schurken, die we alleen daarom niet +verachten, omdat we begrijpen niets wat leeft te mogen verachten. Maar +hoe zouden wij, arme, onvolmaakte wezens, ook beter kunnen oordeelen +over onze medemenschen. Worden wij niet door onzen twijfel verscheurd en +heen en weer getrokken? We heffen de hand op om te straffen, maar we +aarzelen: heeft die mensch wel straf verdiend? Had hij geen edele of +onweerstaanbare drijfveeren, die wij niet kennen?... Wij willen +beloonen.... Maar de gedachte komt in ons op: zie ik dien mensch niet te +mooi; had hij innerlijk geen leelijk motief voor die mooie daad, +bevoorrecht ik hem dus niet boven zijn gelijke? Wat weten wij van +elkanders ziel? Wie zijn wij-zelf? Daarom kan de ondeugd niet door +[p.304] ons gestraft, de deugd niet beloond worden. Wij wankelen en wij +tasten mis bij elke schrede, bij elk gebaar. Doch nu komt een kunstenaar +... die weet, die voelt weifelloos, die tast, ten _tijde dat hij +kunstenaar is_, nimmer mis, die heeft "hart en nieren geproefd."[3]. +Nu krijgen de deugd en de ondeugd, het reine en het bezoedelde, het +zelfopofferende en het baatzuchtige, allen, niet alleen de kracht tot +uiting, maar zij worden gedwongen daartoe. Allen ontvangen nu een stem, +waarmee zij in onze ooren hun innigste wezen uitzeggen. Nu is alle +leugen en alle schijn verre en de meest doortrapte sluwheid staat +machteloos. + +Daarom zei ik--en nu zeker begrijp't ge mijn zeggen--_kunst uitspreekt +wat geen andere mond kan uitspreken, dat zij stem en uiting geeft aan +wat voor onze ooren geen stem en geen uiting had!_ Hoe dikwijls, gelijk +nu weer, heeft het mij dan ook niet toegeschenen, alsof, in hoog +medelijden met die wrange machteloosheid der menschen, ter troost aan +ons gekrenkt rechtsgevoel, en vooral ter tijdelijke hulp aan ons, +bijna-blinden, die het eindpunt niet kunnen zien, waar al dat slechte en +misdadige tot goedheid en rechtvaardigheid wordt--de Natuur de +kunstenaars voortbracht, opdat die ons reeds nu het ware wezen der +dingen zouden doen gevoelen, hun noodwendigheid en het verborgen geluk, +en ook het verborgen onheil, dat zij in hun dichte dooreenvlechting +dragen. Het uiterlijk-schamel edele, dat wij gering hadden geschat, de +kunstenaar toont--en 't is als een ons hart goeddoend eerherstel!--de +edele kern ervan. Het opgesierd-vooze, het is alweer de kunstenaar die +met vaste hand het innerlijk rotten opendekt--zoodat wij althans het +geluk der waarheid hebben! Zoo komt het dan ook, dat _Geertje_, het +zuivere werk van zulk een kunstenaar, bij al de grauwheid van het +armoe-leven, die het ons niet spaart, bij al de ontzettende ellende en +onverdienden smaad, die we de hoofdpersoon, het meisje zien treffen, ons +nauwelijks bedroeft, en dat het ons evenmin na [p.305] voltooide lezing +achterlaat met dien bitteren haat tegen het "wreede" leven, maar +integendeel met het zoete en kalme gevoel van bevredigd- en +vertroost-zijn, van nu toch eens het Noodlot doorvoeld en begrepen te +hebben. Want, zoo denken we, waarom zouden we de verstooten en versmade +Geertje langer beklagen, haar, die met het volle gevoel en het +alles-verzoetend en verheerlijkend bezit harer altijd-durende liefde +naar haar dorpje terugkeert, om daar in de schoone richting, die het lot +haar gewezen heeft en op haar eigen, eenvoudige wijs, haar prachtige en +rein-menschelijke ziel te doen groeien en bloeien. Of waarom zou ons de +haat jegens menschen als Heins nog op het hart branden! Is tot onze +genoegdoening, in dezen eene, niet aller afzichtelijkheid in den +rechtvaardiglijk-erbarmingloozen dag geheven? Voelen we ook niet +onvermijdelijk en ontzettend aandreigen, onzichtbaar voor zijn oogen, de +begeleidsters der geestelijke en zedelijke geringheid: de zelfverachting +en de verachting der menschen, die vroeg of laat, maar eens zeker, uit +zulke misdrijven opschrijnen?... Ja, het is dan ook vooral de +gewaarwording, dat de godsstem van het Noodlot tot ons sprak uit dit +boek, klaar en vast en met ware troost vertroostend, die het ons doet +liefhebben als een machtig geheel van _ont-dekte, doorzichtig-gemaakte_ +menschelijkheid. Aan dit werk is het _tijdelijke_ vreemd: zoolang een +deel der menschheid onze taal zal kennen, zoolang zal het in de figuur +van het arme meisje _Geertje_ de verwezenlijking van eene der gestalten +der eeuwige en wereld-omvattende liefdesdroom herkennen; zal het opzien +vol dankbaarheid en bewondering tot die onbewuste, nederige heldin, die +niet alleen te eenvoudig-menschelijk, te rein-natuurlijk was om te +zondigen, d.i. tegen haar diepst en hoogst gevoel te leven, toen dit +haar genot en uitviering van hartstocht bracht, maar die ook te groot +bleek, om tegen dat gevoel te leven, toen het haar niets anders dan +verderf, vernedering en ontbering kon brengen! + +Laat mij nu nog, voor ik dit eerste hoofdstuk over _Geertje_ beeindig, +even recapituleeren wat ik heb gezegd: + +[p.306] Het werk behoort ten deele, voor zoover het zijn hoofdpersoon +betreft, tot de goede romantiek, omdat het een uitzonderingsfiguur +beeldt, op naturalistische, d.i. zooveel mogelijk objectieve wijze. Het +behoort tot de groote en blijvende kunstwerken: omdat het 't leven voor +ons ont-dekt en doorzichtig maakt; omdat het, in de opeenvolging zijner +elkaar beinvloedende hoofdgebeurtenissen, zuiver noodlottig is; omdat +'t, wijl het kunstscheppend vermogen er puur in leeft, niet van een tijd +maar van alle tijden is; omdat het, tenslotte, en door zijn +noodlottigheid en door zijn evenwichtigheid en door zijn af-zijn in +begrepen-, doorvoeld- en weergegeven-hebben, zelf de rust en den vrede +der klassieke mensch-beeldingen bezit en beide daarom ook aan de lezers +schenkt. + + * * * * * + +En ik voeg er met nadruk bij: het is ook in de hoogste mate zedelijk, en +de lezing moet, vooral op jongelui, die nog hun leven kunnen beginnen, +veredelend werken--ik zeg dit met zooveel nadruk, omdat 'n paar, +overigens geheel onbevoegde, dwazen indertijd het tegendeel beweerd +hebben--wijl het ten eerste, zooals ik reeds opmerkte, een stem geeft +aan het bedrogene, verdrukte en gesmade, dat anders door de menschen +niet wordt gehoord of geloofd; ten tweede, in _Geertje_-zelf een figuur +beeldt, die dwars door alle conventie heenbrekend en boven alle +eigenbaat uitrijzend, datgene poogt te doen, wat haar eigen diepste +wezen haar als goed aanwijst en, ten derde, in Heins den verleider, een +mensch heeft geschapen, wiens verpeste en afzichtelijke geest +noodzakelijk even afschrikwekkend op den aanschouwer moet werken, als +afbeeldingen van sommige ziekten dat doen. + + * * * * * + +In de nu volgende hoofdstukken hoop ik u het gezegde door citaten en +analysen nader uiteen te zetten en, voor zoover dat mij althans mogelijk +is, te bewijzen. + + + * * * * * + + +JOHAN DE MEESTER'S GEERTJE. +[p.307] + +II. + + +Geertjes ouders zijn dood. Ze wordt door haar grootouders--grootvader is +hoofd van de dorpsschool en koster--opgevoed. En in het eerste hoofdstuk +reeds, waarin we Geertje uit 't dorpje zien vertrekken, om een dienst in +Rotterdam te zoeken, laat de auteur ons op opmerkelijk-sobere, want van +alle taaldrukte warse en aan elk psychologisch-ontledingsvertoon vreemde +wijze, het innerlijk dier drie zeer uiteenloopende menschen gevoelen. +Grootmoeder, een zachtheid, een innigheid, een opgaan-in-'t-kleinkind; +grootvader: een steil-orthodox Christen, die geen oogenblik weifelens +omtrent zijn levensplichten en rechten kent, want beide staan duidelijk +en zeker voor hem en zijn natuur neigt al evenmin ter verzaking van de +eerste als ter opgave van de laatste. Zijn dogmatisch-kerksch geloof +zegt hem in alles het _hoe_, laat hem maar zelden onzeker omtrent het +_waarom_, en heeft den heelen geestelijken inventaris, die bij een +gewoon huis-, tuin- en keuken-mensch nog al een beetje door elkaar +pleegt te slingeren, netjes voor hem opgeborgen in een "kast met +laadjes," zooals _Maandag_, een nobele figuur in ons boek, den bijbel +noemt in dit verband; een juist en gelukkig beeld, geloof ik, want zoo +het ons fel het misbruik voelen laat, dat, bewust en onbewust, van +bijbelteksten wordt gemaakt, het doet ons allicht ook bepeinzen, hoe +wonderschoon beeldhouwwerk die "kast" versiert en hoe de +beduimelend-liefkoozende vingers [p.308] der geslachten, de glanzingen +van dat edele hout nog hebben verdiept in stede van het te +verslijten.... + +_Geertjes_ grootvader is een streng, naar lichaam en geest _rechtlijnig_ +man, hij is beslist, kort aangebonden en duldt geen tegenspraak, wat dan +ook precies de eigenschappen van dat soort oprechte, maar bekrompen en +ten deele verdorde vromen in het werkelijke leven zijn, eigenschappen +die, het zij terloops gezegd, psychologisch uiterst makkelijk zijn te +verklaren: het dogmatisch-godsdienstige, en dit vooral, maar niet +alleen, doch ook al het dogmatische, ziet de fijne nuances van het leven +niet, het maakt, als 't ware, van den _kronkelenden_ levensgang iets +_kinderlijk-rechtlijnigs,_ en de geest van zijn belijders ontkomt +natuurlijk aan dien invloed wel het allerminst: ook hij wordt steil en +hoekig, zijn levenskijk wordt vergroofd. Maar dit is niet alles: het +dogmatisch-godsdienstige maakt den middelslag-mensch vaak streng en +hard, want daar het in 't leven een betrekkelijk eenvoudig iets ziet, +als slechts aan zekere voorschriften en leiddraden wordt vastgehouden, +is het ook van oordeel, dat degeen die leeft, de mensch, een relatief +gemakkelijke taak heeft en kan het dus niet zoo medelijdend, zoo +vergevingsgezind tegenover dien mensch en zijn fouten staan, als die +andere denkrichtingen, welke integendeel het leven beschouwen als iets +zeer moeilijks en onreglementeerbaars, en de levenstaak als een +ontzettend-ingewikkelde, welks zwaarste gedeelten ieder gerijpt mensch +slechts volgens zelfgevonden wetten kan volvoeren. In een woord: de +dogmaticus heeft het _twijfelen en zoeken verleerd,_ een ontzettend +nadeel! Hoe zal hij het twijfelen en zoeken van anderen nu kunnen +meevoelen? De dogmaticus struikelt zelden: hij bewandelt de onbeschutte +en slecht-onderhouden wegen niet. Maar als hij struikelt, is dat naar +zijn meening zijn _schuld_, dien hij moet _delgen_. Hoe zal hij dan hen +begrijpen, bemeelijden en helpen, die, in sommige gevallen, niet alleen +van schuld noch delgen willen weten, doch te recht of ten onrechte hun +struikelen aan den weg wijten, ja wel eens--als Geertje!--hun trots en +hun geluk in dat struikelen beweren te hebben gevonden! Aan de figuur +van dezen grootvader, die [p.309] het wel meent en eerlijk volgens zijn +dogmatische kerkschheid handelt, zult ge dit alles, in verband +natuurlijk met zijn menschelijke zwakheidjes--en niemand, maar +allerminst een dogmaticus is daar zonder--zien waar worden! Wenden we +ons nu van hem af en zien we naar _Geertje_. En ik durf een mooi ding te +verwedden, dat gij dat liever doet! Wat mij betreft ... o, 't is waar, +ik heb een voorrecht boven jelui allen, jongelui: ik _verander_, als ik +naar haar zie, ik word _jonger_: de rimpels van mijn voorhoofd en mijn +geest verdwijnen--jelui hadt er geen! Ik _krijg_ een glimlach op mijn +verstroefd gezicht--bij jelui was hij er, geloof ik, nog bijna nimmer +af, en ik heb ook die eigenaardige vreugde, die ontstaat uit het even +zien samensmelten van toekomst en verleden in een punt. Maar jelui +Verleden ... och vrienden, je Heden draagt het nog op zijn rug, als +Aeneas zijn vader: moge het reeds verzwakt zijn, het leeft toch nog, het +is een werkelijkheid, het heeft in eenzaamheid de duistere reis nog niet +begonnen en slechts een bleeke heugenis nagelaten. Herinner jelui je, +wat ik eens schreef op deze plaats over dat plots weer oplichten van +onze eigen jeugd in later jaren, door het genieten van een kunstwerk?... +O, ook in _Geertje,_ bij dit haar eerste verschijnen lacht een lente +open, alles is luchtig en onschuldig en bevallig en naar-het-komende- +ziende in haar. Wij voelen haar een met 't om haar zijnde, eenvoudige en +als van 't natuur-idyllische overbloemd dorpsleven. En wij voelen dit +juist, wij leeren haar en dat leven kennen, _op hetzelfde oogenblik, dat +zij 't gaat verlaten, om naar de groote stad, naar Rotterdam te trekken, +en daar 'n dienst te zoeken!_ Dat stempelt ons den indruk van dat leven +des te dieper in het geheugen. _Want wij voelen ons met haar nu op een +kentering van haar leven staan_. En als we straks met haar in Rotterdam +zullen zijn, dan zal het contrast tusschen dit proper-eenvoudige, +rustig-eerzame leven harer in het dorpsmilieu geachte grootouders, en +het smerige armoe-bestaan der rommelige havenstad, waar de bittere +strijd om een stuk brood, alle zachtheid, alle onderling +willen-waardeeren heeft verdrongen, ons des te dieper treffen. Wanneer +we haar [p.310] straks door dat groote-stadsleven zullen zien besluipen; +als we dat, stukje voor stukje en beetje voor beetje, haar de +beschermende uiterlijkheden van den geest zullen zien ontrooven, +waarmede de kerksche opvoeding door de grootouders dien hebben bekleed, +dan merken wij dat alles zoo goed op, dan voelen we dat alles zoo diep, +omdat wij, vooral door dat eerste hoofdstuk, Geertje--om 't zoo eens uit +te drukken:--in haar ongerepte en tegelijkertijd nog niet ontwikkelde +gaafheid hebben gekend. Want we zien in dat eerste hoofdstuk reeds al de +verhoudingen en menschen, die, in verband met haar natuurlijken aanleg, +Geertje hebben gemaakt tot wat zij op dat oogenblik is. We zien +ook--heel eventjes slechts aangegeven--zekere psychologische +eigenaardigheid, die later van groote beteekenis voor haar uiterlijk en +innerlijk lot zal blijken te zijn. Ik zal nu dit alles met eenige +citaten trachten aan te toonen. Eerst de gezindheid van den grootvader: +(_Geertje_ is bezig zich op 'r kamertje klaar te maken voor de reis. +Beneden wachten de grootouders op haar, om aan den maaltijd te +beginnen). + + Ze hoorde Groo'va stommelen in de kamer, zeker werd hij ongeduldig + ... daar was hij al in het gangetje! Nu kwamen de woorden, _kort, + met gezag_:[4] + + --Geertje, het is meer dan tijd, kom naar beneden.... + + Dan moest het maar.... Ze had nu alles? Mantel, hoed, handschoenen, + parapluie, 'er taschje, o, de zeep nog, de heerlijke zeep--zoo + maar: in de schoone zakdoek. Ja, ze had alles.... Even + rondkijken.... Nou, dag kamer, tot plezier van je weer te zien.... + + En het slecht gelegde kronkeltrapje in de kleine meesterswoning + kraakte op elke tree, onder de _vlugge_ stap van het _lichte + meisje_. + +In de _eerste_ door mij gecursiveerde woorden, die Grootvaders manier +van spreken aangeven, zoo dat wij hem hooren, leeren wij hem reeds +kennen, zooals hij intrinsiek is: hij is de man van de kortheid en +vooral van het Gezag, met een bijzonder groote hoofdletter! Maar ook +Geertje staat er al aardig in: Dat kinderlijk beredderingsdruktetje, dat +schalk-vroolijk [p.311] afscheid van de kamer ... zou het aan mij +liggen, dat ik 't ook _aandoenlijk_ vind?... Ik geloof het niet: de +jeugd, de onschuld en de blijmoedigheid, zij zijn aandoenlijk, _omdat +zij, vaak zwijgend en zonder het te weten, om bescherming vragen_. Als +kinderen tegen ouders, vlijen zij zich tegen de ziel van den mensch aan, +die hen met liefde beschouwt. + +De beide laatste, door mij in den tekst gecursiveerde woorden vormen +daarneven van die beeldende trekjes, zooals er meerdere in dit hoofdstuk +voorkomen, die ons onmiddellijk Geertje in heel haar luchtige en +vroolijke jonkheid voor oogen brengen. + + Groo'vas voorhoofd was gefronst, dat zag ze zoo als ze binnenkwam. + + --Waar blijf je nou toch? zei Groo'moe. Op haar gezicht was enkel + droefheid. + +Men weet hier onmiddellijk, dat Groo'moe altijd de "bufferstaat" tusschen +de beide anderen is! Zij tempert grootvaders strengheid en vergoelijkt +Geertje's dartele jeugd. + + Het eten stond er al. + + --Aan tafel, zei Groo'va, met dat vreemd-gedempte, dat zijn stem + kreeg, wanneer hij een woord van boosheid weerde. + + Toen alle drie zaten, bad hij: + + --O Heer, onze God! wij danken u voor de spijze, die Gij ons weder + mildelijk schenkt, zooals wij ootmoedig u loven en prijzen voor al + uwe weldadigheden. Maar ach Heer! Gij die zijt nabij de gebrokenen + van hart, wij komen tot u in onze nooddruft, want ons hart is + bezwaard, wij staan in de ure der benauwdheid. Hoe dierbaar is uwe + goedertierenheid, o God! Dies de menschenkinderen onder de schaduw + uwer vleugelen toevlucht nemen. Uw oog is over degenen die u + vreezen, om hunne ziel te redden van den dood, en om hen bij het + leven te houden in den honger. Wees gij dan, o Heer, met haar die + ons verlaten gaat. Wees gij haar tot een Rotssteen, tot een zeer + vast huis, om haar te behouden. Leer haar hare wegen bewaren, haren + mond met eenen breidel bewaren, wanneer de goddeloozen tegenover + haar staan. Leer haar uw gebod bewaren. Als zij wandelt zal dat + haar geleiden, als zij nederligt, zal het over haar de wacht + houden, als zij wakker wordt, zal het zelve met haar spreken. Want + het gebod is eene lamp, en de wet is een licht, en de bestraffingen + der tucht zijn de wet des levens. Onze Vader, die in de Hemelen + zijt, Uw naam worde geheiligd; [p.312] uw Koninkrijk kome: Uw wil + geschiede, gelijk in den hemel, alzoo ook op de aarde; ons + dagelijksch brood geef ons heden, en vergeef ons onze schulden, + gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren; en leid ons niet in + verzoeking, maar verlos ons van den booze. Want Uw is het + koninkrijk, en de kracht, en de heerlijkheid, in de eeuwigheid, + Amen! + + Geertje was gewoon aan Groo'va's lange gebeden, met teksten erin. + +Laat ons even stilstaan bij die gewoonte van Groo'va om gebeden te bidden +"met teksten erin." Het kan zijn nut hebben, niet alleen voor het goed +begrip van die figuur, maar van al de geestelijk aan haar verwanten. +Want ten eerste moeten we ons wel hoeden, in onze "moderniteit" een +vrijbrief te zien, om maar over alles en nog wat, waarvan wij niets +weten, te mogen meespreken, en ten tweede zoudt gij allicht uit den +aanhef van dit artikel meenen te mogen afleiden, dat ik ook dit _bidden_ +met teksten iets minderwaardigs of gerings acht. Dit is echter niet zoo, +ik vindt het integendeel iets zeer schoons. Kijk eens aan. Als men +iemand bijv. "een gevoelsmensch" noemt, dan wil men daarmee niet zeggen, +dat die man uit louter gevoel bestaat en verstand zou missen. Men wil +daarmee dan alleen aanduiden, dat het gevoel, het bij hem sterk +overheerschende is. En als ik dezen grootvader een dogmatisch-geloovige +noem, dan wil ik daarmee ook alleen beweren, dat het dogmatisch-geloovige +in hem overheerscht. Want niemand is een ding geheel-en-al. Ieder mensch +is een mengsel van _vele_ eigenschappen. En in dezen man zijn er al vast +drie wijzen-van-zijn te herkennen: ten eerste: de man--de "belichaamde +vermaning," zooals _Geertje_-zelf hem ziet--die door zijn dogmatisch +denken, door zijn meenen _de waarheid in pacht te hebben_, van een +ergerlijke eigengerechtigheid is; die zich als een "Verkondiger van Gods +Woord" opwerpt en met zijn teksten niet alleen een grimmig hekwerk +tusschen eigen braafheid en de snoodheid van den zondaar schijnt te +willen oprichten, maar er zelfs een soort van kooi om de "gevallene" van +wil smeden, waarin die in schuldbewustzijn tot "berouw" moge komen; +maar, ten tweede: leeft ook in hem de eenvoudige vrome, de [p.313] warm- +en innig-geloovige, die ten tijde van zijn hevigste bewogenheid, naar +den Bijbel grijpt, om in diens taal te bidden, te danken, in een woord +zijn gevoel in woorden uittestorten. Het behoorde tot de leege +bluf-gebaren der "moderniteit" te beweren, dat degeen, die bad, dat in +eigen woorden moest doen, en dat hij, die het in "andermans" +bewoordingen deed, maar wat prevelde. Maar die moderne knaapjes vergaten +iets: dat deze "andere man" vaak de Bijbel was, en dat als we alleen +maar de Psalmen daaruit nader beschouwen, we weldra ontdekken, dat de +Psalmist een dier ontzaglijke en allergrootste dichters is geweest, wien +"niets menschelijks vreemd is gebleven." Wat wonder dan dat de +geloovige, die toch al, door zijn geloof, meent, dat die geheiligde +woorden Gode aangenamer dan zijne eigene zullen zijn, in uren van diepst +doorleven naar den Bijbel grijpt, en, als in een gelukkige ontslaking, +daar de zoo volledig zijn gevoel uitzeggende woorden vindt, gelijk hij +ze nimmer had kunnen vormen. Zoo gebruikt ook Grootvader dan de teksten +als hij _bidt_. Als hij _vermaant en bestraft_--let goed op het +verschil!--liggen _hoogmoed_ en _bewustzijn van eigen bravigheid_ aan +zijn tekstgebruik ten grondslag; als hij _bidt: nederigheid, liefdevolle +overgave_, ja zelfs _onbewust bewonderen van het schoone._ Gij zult mij +deze uitweiding wel willen vergeven, want ik zou graag willen, moet ge +weten, dat wanneer ge straks, als flinke kerels in den trein van den +Vooruitgang zit en uw vroolijk lied van de Internationale uit de ramen +dondert, dat ge dan vooral niet uw manhaftigheid uit door als Yankees +links en rechts over de waardevolle bagage uwer medereizigers heen te +spuwen. _Revolutionnair gevoel en eerbiediging van het echte en mooie, +waar 't zich ook uit_, zijn in diepsten oorsprong hetzelfde en vertoonen +zich alleen als iets tegenstrijdigs, bij den kinderlijken en +onontwikkelden mensch.... Begrepen?... Ten derde leeft in Grootvader ook +een man, die.... Maar dezen zin breek ik hier af, om hem later te +vervolgen. Nu eerst onzen tekst verder: + + 's Zondags, en altoos bij iets bijzonders, deed Grootvader een lang + gebed. Dus had ze dit nu wel kunnen verwachten. Zij [p.314] deed + haar best om mee te bidden, maar ze was er niet in. Al toen Groo'va + bad van "gebrokenen van hart" hoorde ze een snik van Groo'moe. En + toen Grootvader bad, dat God haar tot een Rotssteen mocht zijn, + snoof en snikte Groo'moe zoo, dat Geertje even door de ooghaartjes + trachtte te kijken.... + +Een aardig trekje dit laatste, _beeldend_, zoowel Geertje's schalke +kinderlijkheid, als haar op dat oogenblik buiten de gevoelssfeer der +grootouders staan, haar innerlijk-alleen-naar-het-komende-kijken! + + Maar toen Grootvader daarna opeens met het Onze Vader begon--hij + kon dat zoo mooi; Dominee Wevers zelf had eens gezegd, dat niemand + het Onze Vader zoo plechtig kon uitspreken als Groo'va; zijn diepe + stem werd dan zoo zacht, de woorden klonken niet meer kortaf--toen, + bij die bijna gemeenzame woorden, die ze als heel klein meisje van + Groo'moe geleerd had als Jezus' gebed, voelde ze dadelijk zich + anders worden, zoo warm van een zachtheid die schreien doet; diep + gebogen nu, vast toe de oogen, voelde ze tranen pikkelen om haar + neus; en na het amen stond ze op, en liep naar Grootvader om hem + een kus op de slaap te geven, en knielde toen neer naast Groo'moe's + stoel. + + --Och kind, hikte Groo'moe. + + --Heusch Groo'moe, Geer zal goed oppassen. + + Zelve als in tranen vervloeiend, drukte ze het hoofd in + Grootmoeders schoot, vlijde er mee op tegen Grootmoeders breede, + alzachte borst, de oogen toe, als om niet te weten. + + --Ga nu weer zitten, de tijd is kort, hoorde ze Grootvader zeggen. + + Even bleef ze nog zoo liggen, schuin het hoofd, als sliep ze aan + Grootmoeders borst; de kleine vleezige hand van Groo'moe streek + langs haar wang; toen kreeg ze kleurlicht in de oogen, en, kijkend, + zag ze de zon, die plotseling was gekomen, door de Aprilregens + heen, en de kamer vroolijk maakte. Och, het was toch een lieve + kamer, met al die mooie planten voor de ramen, en het bijna witte + behangsel en het eikenhouten harmonium.... + + Nu aten zij: grauwe erwten met ham, door Groo'moe gekozen als + Geertje's lievelingskost. Maar Groo'va had de ham niet zoo mooi dun + gesneden als anders. + +Ik heb daar straks de opmerking niet willen maken, om de stemming van +dit overigens fraaie stuk niet te bederven, maar nu moet ik toch even +zeggen, dat het mij spijt hier het woord "hikte" ter beelding van +Groo'moe's manier van spreken gebruikt te zien. Het werkt +ontegenzeggelijk storend. Hikken, [p.315] in de beteekenis van hakkelend +spreken heeft te vaststaand en eigenaardig gebruik in den volksmond, dan +dat het ook hier niet onmiddellijk de daaraan verbonden onsmakelijke +gedachten-associaties zou doen opkomen. + +Maar nu geloof ik dat het toch tijd wordt mijn daar straks afgebroken +zin te voltooien. Dus: Ten derde leeft in Grootvader ook een mensch, +die, zij 't schaarsch, zij 't droog, zij 't kleintjes, zich toch ook op +een andere dan Bijbelsch-gereglementeerde wijze uit. Want--en Grootvader +moge mij het oneerbiedig vergelijk vergeven:--geen papegaai is er zoo +aan verslaafd op het voorbeeld van anderen te vloeken en te zegenen, of +hij krast er wel eens op zijn eigen manier, z'n toorn, verdriet of +vreugde doorheen. Grootmoeder moge schreien, Geertje langs de wang +aaien, haar laten uitweenen aan haar borst, de stugge, terughoudende, +half-bevroren grootvader brengt het niet verder dan: _de ham niet zoo +mooi dun te snijden als anders_. Maar met dat al is het laatste toch +evenzeer een zuivere gevoelsuiting als de eerste. Wenschen we er den +oude geluk mee! + +Ik sla nu een stukje tekst over en haal het eigenlijk afscheidnemen van +Grootmoeder en Geertje aan: + + Grootvaders _lange_ gestalte stond in de deuropening. + + --... Nou Groo'moe.... + + --Nou kind...! + + 't Was of Groo'moe haar niet loslaten kon. Ook zij was aangedaan. + Maar ze hoorde Groo'va zeggen: + + --'t Is tijd! en toen kreeg ze opeens een schrik, een vrees dat ze + den trein niet zou halen. + + --Goeie Groo'moe, zei ze troostend, _en wrong voorzichtig zich + los_. + + --De Heer ... zij ... met je, beefde Groo'moe's stem. + + --_Ja Groo'moe_, zei Geertje, _en zocht haar taschje_. + + Toen ze het had, tasch, handschoenen, parapluie, nog gauw, bij een + vroolijker--"Dag Groo'moe, het beste Groo'moe," een lichte kus op + het grijze haar; en vlug voor Groo'va, die de voordeur had geopend, + heen, was ze in eenen kamer en huis uit. + +In den eersten zin van dit citaat heb ik het woord "lange" gecursiveerd, +om te doen uitkomen hoe voortreffelijk zulke kleine +beschrijvingswoordjes het niettegenstaande hun eenvoud [p.316] en alle +afwezigheid van omhaal doen. Ik wees er u reeds aanstonds op bij de +beschrijving van Geertje's naar beneden loopen. Met die kleine, +voortreffelijk te pas gebruikte beeldende woordjes, bereikt deze +schrijver evenveel, zoo niet meer als sommige anderen met uitgebreide en +ingewikkelde beschrijvingen. Als met lichte, onmerkbare drukjes wordt +ons eene ook-het-innerlijk-bevattende voorstelling van den uiterlijken +persoon in den geest gedreven. De drie andere cursieven geven Geertjes +gepreoccupeerdheid weer, haar er-niet-bij-zijn bij het afscheid, haar +denken aan het komende. Haar "Ja Groo'moe" is zelfs min of meer comisch +als antwoord op grootmoeders zegenwensch. En we glimlachen goedig, als +we daaraan denken, en hebben het onschuldige, levendige, naar het nieuwe +willende meiske er des te liever om. + + --We komme d'er toch nog wel? vroeg ze, toen het tuinhekje + dichtklapte. + + --Ja, wij zijn bijtijds, zei Groo'va. Zeg Groo'moe nog eens goeden + dag. + + Tusschen de groote begoniabladen zag ze, stilstaand, Groo'moe's + gezicht. Ze wuifde met hand en handschoenen; een van de + handschoenen viel; toen ze hem had opgeraapt, wuifde ze nog eens. + Toen _hupte_ ze (beeldende uitdrukking, als boven. v.C.) Groo'va + na, die was doorgeloopen. + + Bij den draai van den weg bleef ze even staan, en wuifde weer. + + --'k Zie Groo'moe nie' meer, zei ze. + + Stil dook, omhuifd door grauw-bruine takken, 't lage witte huisje, + met het zware, vooruitspringende puntdak, achter de lariksen en + conifeeren, en onder de drukkende nabuurschap der kerk, met de + school weg. Somber schonkte de oude kerk op, eenzaam was 't donkere + pleintje er voor.... + + -- Kom nu! riep Groo'va. + + En Groo'moe, die in Geertje's kamertje door het zolder-raampje + keek, zag haar zwenken, lenig en vlug. + +Hoe mooi is hier de stemming van dat oude dorpje getroffen, die kerk, +die school, het eenzame pleintje. Stil blijven ze achter in hun +onverstoorden, zuiveren eenvoud.... Het bij hen behoorende kind trekt +naar de groote stad....--Is ze even droevig, dat ze grootmoe niet meer +ziet? Of is ze eigenlijk niet integendeel blij, en voelt ze zich niet +opgelucht, dat het afscheid nu eindelijk is afgeloopen, dat ze nu +onverdeeld [p.317] aan het nieuwe, het komende behooren gaat, waarheen +haar gulzig hartje hunkert? Maar de grootmoeder denkt aan niets anders +dan aan haar. Het was haar strammen ouderdom niet te veel, de trappen +naar het zolderkamertje op te klauteren, om haar kleinkind zoo lang +mogelijk te kunnen naoogen.... + +Maar bij dit laatste wil ik toch nog even stilstaan: Tot hiertoe, ook in +de door mij niet geciteerde gedeelten van dit hoofdstuk, zien wij de +personen, onmiddellijk _door de ziening van den auteur_. Tot hiertoe +beweegt zich ook het verhaal in _ondoorbroken-voorwaartsche_ richting. +Met dit laatste zinnetje wordt dit alles plotseling anders: De schrijver +laat ons niet door zijn oogen Geertje zien--om 't zoo slordig-weg uit te +drukken--maar door die van de grootmoeder, en om dit te kunnen doen +plaats hebben, worden we plotseling met een ruk achteruitgetrokken--een +ruk, dien ik, bij de eerste lezing _werkelijk gevoelde_!--: we bevinden +ons met grootvader en Geertje reeds op weg naar het station, we hebben +het meestershuisje en grootmoe achter ons gelaten en nu worden we +plotseling daarheen weer verplaatst. Wat beteekent dit?... Het +beteekent, dat hier eene van die onbewuste, zeer schoone stijgingen van +gevoel in den kunstenaarsgeest heeft plaats gegrepen, die wellicht tot +de innigste en teerste bestanddeelen van kunst behooren. Onbewust zeg +ik: het zou zelfs kunnen zijn, dat de auteur het tot op den huidigen dag +zelf niet weet en--toch _is_ het zoo, ja, het is niet onmogelijk, dat +hij, nu ik het zeg, het niet juist zal vinden en--desalniettemin blijft +het de waarheid! Voor die door hem gestadig in zoo liefdevolle +beschouwing omkoesterde _Geertje_-figuur is, op dit oogenblik van +afscheid van haar veilig dorpje, dat zij verlaat om zoo groote +beproevingen in de angstig-groote en vreemde stad tegemoet te gaan, zoo +groote teerheid in hem gerezen, dat hijzelf als in onbewuste kieschheid +terugwijkt, om die laatste visie van hoe zij als onbezorgd kind in het +grootouderlijk huis was, in de verbeelding der menschen te laten +ontstaan en beklijven, gelijk zij gezien werd door de grootmoeder, die +Geertje het best en het diepst heeft liefgehad....-- + +Ik oversla nu een stukje tekst: Geertje op weg naar het [p.318] station, +hoe zij van allerlei dorpsgenooten lieve attenties en hartelijke +vaarwel-groeten krijgt. Een meisje staat haar op te wachten met 'n mand +"bellevleurs": "Geertjen, hier heij 'n mand mit appels, lekkere +bellevleurs nog. Die zeu je in Rotterdam wel zoo voak niet kriege." + +Het teekent uitstekend het geeerd- en geliefd-zijn van haar grootouders +en haar-zelf in het dorp. En dat alles zal later, zooals ik reeds zei, +een wreed contrast met haar omgeving en positie in Rotterdam vormen. +Maar het volgende haal ik nog even aan: + + En aan het perron kwam opeens Jan Heukelman. + + --Ik kom je even ge'dag zeggen, Geertje, zei hij. + + --Dag Jan, zei Geertje verlegen ontwijkend. + + --Geertje, vervolgde Jan zacht en haastig, Willem is mit je vertrek + bekend, en hij he't mien opgedroage je z'en groete te brengen. En + dat ie hoopte da'j altoos de Heere voor ooge zoudt houden. + + Geertje zei niets. Wat moest ze nu zeggen? Ze had geen boodschap + aan Willem te geven. + +Willem is de rijke boerenzoon, die op Geertje verliefd is, maar omdat ze +'m niet hebben wou, naar Amerika is vertrokken. Later als Geertje +"gevallen" en hij in het vaderland is teruggekeerd, blijkt hij nog +altijd dezelfde trouwe en liefhebbende minnaar te zijn. Hij verlangt +niets liever dan haar als zijn geeerde vrouw in zijn huis te voeren. +Maar Geertje weigert, zooals ik reeds in het eerste hoofdstuk zei, omdat +zij den man, die haar gedupeerd heeft, _blijft liefhebben_! Overigens: +Willem Heukelman is dezelfde soort Christen als Grootvader, m'n Hemel! +'n minnaar, die het meisje zijner liefde geen andere boodschap weet te +sturen, dan dat ze altoos de Heere voor oogen moet houden! 't _Is_ om +tureluursch te worden.--En nu nog even dit: (Geertje staat aan een +tusschen-station op den trein te wachten. Ze is ongerust over haar +koffer. Een aardige meneer stelt haar gerust, en het voorvalletje +verloopt dan aldus verder:) + + Hij ging enkel naar Utrecht, maar tot zoover konden ze samen + reizen. + + Geertje dacht aan wat Groo'va gezegd had, dat ze vrouwencoupe + [p.319] moest nemen. Ze zou dit ook zeker doen, _maar vond het + pijnlijk dat aan den heer te zeggen_. Hij was zoo vriendelijk tegen + haar!... + + Toen de trein eindelijk voorstond, zei ze nochtans: + + --Ja, nu moet ik een dames-coupe hebben. + + Doch er was maar een, en die zat vol. Er was nog net een plaatsje + in, dat een dikke boerin innam, die voor Geertje heen-drong. + + --Ziet u wel! Nu is er geen plaats, nu moet u toch bij mij komen + zitten, lachte de heer. + + En zij lachte ook. Maar ze vond het niet goed van zich-zelf. + Misschien was er nog een coupe geweest; ze had daar niet verder + naar gezocht. Nu zat ze in een grooten wagen, met veel menschen + overal. De vriendelijke heer tegenover haar. + + --Hebt u het hier niet goed bij me? + + --Heel goed, lachte ze terug--toch een beetje pruilend. + +Het is deze _naieve vriendelijkheid_ in Geertje, dat niet _kunnen hard_ +zijn, het is dat zachte gemoed in haar, zoo diep ontvankelijk ook voor +medelijden, zoo bang voor te kwetsen, die wel de hoofdoorzaken van haar +ongeluk, of wilt ge, van haar geluk zullen zijn. En het is over het +_algemeen_ het medelijden, het zachtmoedig niet-kunnen-weigeren, en +_niet_ de sensualiteit, waardoor het leven van zoovele vrouwen verdorven +is.... + +In het volgend hoofdstuk hoop ik u nu in hoofdlijnen te laten zien, hoe +uit Geertje's goedgeloovige, naieve, luchthartige en medelijdende +innerlijkheid, in verband met invloeden en personen uit haar vroeger en +later leven, zich de roman harer liefde en overgave ontwikkelt. + + + * * * * * + + +JOHAN DE MEESTER'S "GEERTJE" +[p.320] + + +III + + +Geertje is dan naar Rotterdam'vertrokken, en zal, zoolang ze geen dienst +heeft gevonden, bij haar oom Jan Niekerk logeeren. Die oom is een van +die slungelige wezens, wien alles, van de kindsheid af tot de grijsheid, +het heele leven door, mislukt. Niet alleen volkomen missend wat men in +hoogeren zin geestelijke krachten kan noemen, maar ook geheel zonder die +capaciteiten, welke in staat stellen, op den juisten tijd en de juiste +wijze de zich voordoende gelegenheden tot het winnen van levensonderhoud +aan te grijpen; geheel dus zonder die toch alledaagsche markt-gevatheid, +die haar bezitter knap genoeg maakt, om op niet al te suffe manier het +zakengesprek van elken dag met het pingelende leven te voeren--is deze +man voorbestemd altijd een dupe, een verongelukte te zijn. Wat hij doet, +doet hij niet goed, doet hij onhandig en links: zijn ernst is _schijn_, +is imitatie van anderer ernst; zijn scherts is _schijn_, zij is de +mislukte maskerade zijner angst en vooral van zijn onmachtsbewustzijn. +Zijn druktemaken, zijn geaffaireerd-doen, 't is alles nadoen van +anderen. Hij is een dier rampzalige menschen, die _innerlijk_ al lang +alle hoop hebben opgegeven iets te _zijn_ en nog alleen maar beproeven +iets te _schijnen_, in het geheime bewustzijn, dat ook dit hen mislukken +zal. Hij _leeft_ niet, hij _wordt_ geleefd, als dit heen en weer +gesmeten worden door de omstandigheden, de kansen en de meeningen, +wirwarrelend [p.321] om hem heen, zelfs geleefd-_worden_ heeten mag!... +Want wat in een voorwerp is: zwaarte, gewicht,--dat is in een mensch +geestelijkheid. Wat weinig gewicht heeft, een ademstoot dwarrelt het op +en blaast het weer neer. Wie weinig geest heeft, hem blaast het leven +omhoog, hem blaast het omlaag, hoe zou hij--bij zoo groote mate van +lichtheid: bij zoo weinig geest--rust vinden midden de stormen der +meeningen en wisselvalligheden? Maar wie veel geest bezit, staat vast op +zijn plaats, de winden breken op hem, de omstandigheden smijdigen hun +lijn van voortgang om hem, zij bespatten hem, maar brengen hem niet +iets, waarbuiten hij niet kan, noch voeren iets _essentieels_ van hem +mede, en hij weet wel, dat de kracht, die hem verzetten zal, niet kan +schuilen in armoede, ontbering, rampen, rijkdom en geluk. De man van +weinig verstand staat in het leven als een bedronkene op den weg: zelfs +doode voorwerpen schijnen levend te worden, om hem te hinderen en te +plagen, en wat anderen tot steun is, dat stoot en werpt hem. In 't kort: +hoe meer geest, hoe meer _macht tot roerloosheid_; hoe minder geest, hoe +meer drukte en beweging. En ik geloof, dat _het 't doorvoelen dezer +waarheid was_, die de oude Indiers deed zeggen, dat de _Goden +onbeweeglijke oogappels_ hebben.... Intusschen zou ik mij schamen, zoo +zonderling te zijn afgedwaald van _Geertje's_ oom naar de Indische +goden, indien diezelfde oom niet dichter in hun buurt stond, dan gij +wellicht vermoedt! Hij is namelijk een--kunstschepping, uit diep +levensinzicht geboren.... + + * * * * * + +Als Geertje bij haar oom arriveert, is hij juist weer wat lager gezakt. +Zijn mooien winkel aan den Binnenweg, die haar nog heugt van toen ze de +laatste maal bij hem logeerde, heeft hij niet meer. Hij woont nu in een +krottig huisje in een zijstraat aan de Schie. De teleurstelling is +pijnlijk voor Geertje, maar, en dit is teekenend voor haar +geestestoestand, dat echte jonge in haar, dat niets zoo als de vrijheid +liefheeft en tegen onnatuur een instinctieven weerzin heeft: zij blijft +blij, "uit de strakheid, uit de gedruktheid, die de vroomheid [p.322] +gaf aan Groo'va en Groo'moe, en aan de meeste menschen in 't dorp," +ontslagen te zijn. Ik sprak in het vorig hoofdstuk van dat groote +stadsleven, dat we haar, stukje voor stukje, en beetje voor beetje, de +_beschermende uiterlijkheden_ van den geest zullen zien ontrooven. En +hier hebt ge daar een voorbeeld van: (Geertje denkt:) + + (Groo'va) sprak altijd van "den wil des Heeren" maar over zijn + triestigheid heen kwam hij niet. + + Misschien was dat toch wel meest om oom Jan--en nu wist Groo'va nog + niet eens alles!--ook niet, dat het bij oom heelemaal geen + Christelijke Boekhandel meer was. Op den Binnenweg was er nog een + aparte Bijbelkast. Maar hier!... + + --Dank je! Die reuk van heiligheid het me niks as schaaj gedaan! + had oom den vorigen avond gespot, toen Geertje naar de bijbels + gevraagd had. + + --Bidt jij nog? had hij 's middags geplaagd, toen ze aanzaten voor + het eten. Den eersten avond had ze 't gedaan, niet lettende op Oom + en Tante. Vanzelf had ze nu weer de handen gevouwen.... Tante was + tusschen beide gekomen:--"Laat 'er toch!"--Maar zij had gelachen, + en oom had gelachen, en _voordat ze het wist, was de vork in d'er + mond geweest_.... + +Zoo iets beteekent niet, dat Geertje nu inderdaad haar _geloof_ aan het +verliezen is. Dat is volstrekt niet het geval. En de tijd moet nog +komen, dat zij 't inniger zal bezitten, dan ze 't ooit bezeten heeft. +Maar zij is bezig uit de _praktijk der godsdienstoefening_ te geraken. +En dit is jammer, want _als_ bij iemand van de betrekkelijk geringe +_verstandelijke_ beschaving van Geertje, zelfs een _groot godsgeloof_ in +de _ziel_ ligt--gelijk hier inderdaad het geval is--dan kan toch, onder +zekere omstandigheden, die ik nader zal aanduiden, dat _groote +godsgeloof niet_ maar wel die _praktijk der godsdienstoefening_ voor +verkeerde en schadelijke dingen behoeden. Hij die dit vreemd mocht +vinden, bedenke: dat bijna niemand de volle bewuste beschikking heeft +over _al_ de in hem liggende geestelijke krachten. Hij krijgt +_langzamerhand_ de beschikking over hen, indien hij _zeer hooge en diepe +vreugden en smarten voelen kan_. Want deze beide zijn de dorpelwachters, +die het in hun macht hebben, de poorten der geheime arsenalen en der +juweelen-volle schatkamers in eens menschen innerlijk [p.323] te +ontsluiten.... En ook voor Geertje zullen zeer vele ontsloten worden.... +Maar nu dit nog niet gebeurd is, en ook--en dit is de omstandigheid, +waarop ik doelde--de schatkamer van het groote godsgeloof in haar nog is +gesloten, kan zij voornamelijk slechts beschermd worden, door wat haar +van _buiten_, door haar grootouders is bijgebracht: de praktijk, de +routine, noem het de sleur der godsdienstoefening, en die verliest +zij.... Ik noemde deze een _uiterlijkheid_, bedenk het, maar--ook een +harnas is een uiterlijkheid!--Ik ga nu een stukje overschrijven, +waardoor we weer wat meer van Geertje's innerlijk en het armelijk geplan +en geintrigeer van oom en tante, om aan geld te komen, te weten komen, +en tegelijkertijd met een nieuwe figuur kennis maken, die bestemd is een +groote rol in het boek te spelen en evenals Geertje tot de psychische +romantiek (zie het eerste hoofdstuk) behoort: + + De voordeur ging open:--"Dag Geertje!" zei iemand. Zij kende hem + niet! Een burgerheertje, met een bult; een bleeke kop half + achterover wiebelend tusschen breede schouders; een flaphoed op + licht, lang-krullend warhaar. + + --Dag.... Meneer," zei Geertje verwonderd. + + --Ja, jai ken main nog niet, maar ik jou well. 'k Heb je zien + laupen, ene Woensdag, met je Aum. Ik ben Kees Maandag. + + --O, zei Geertje. Nooit had ze van een Kees Maandag gehoord. + + --Is je Aum d'er niet?... Roep jai je Tante n'es voor me. + + De bult en Tante bleken gemeenzaam. + + --Riek, vroeg hij, hait je man nou geschreive? + + Geertje kreeg den indruk, dat die vraag Tante verlegen maakte. + Tante meende--zoo zei ze--van wel, maar zeker weten dee' ze 't + niet, _'t was zoo'n moeilijke brief voor de'r man om te schrijven._ + + --_Wa's d'ar nou voor moeilijks an! Als de'n ouwe nie' wil, dan wil + ie niet. 't Vragen sou ik meenen, staat frai. Wat ze' jai Geer, + daar kan je Graufader toch nie' boos om worde_. + + --Laat haar d'er buite, viel Tante haastig in, ongerust. + + Blijkbaar had zij de zaak liever stil gehouden voor Geertje. Maar + nu lichtte zij in, toen de bult was vertrokken. Meneer Maandag was + als onderwijzer aan een openbare school de kameraad van Tante's + broer geweest, en zoo met Oom en Tante in kennis gekomen. Oom en + hij konden het erg goed samen vinden. Hij had ook zoo'n hekel an de + onderwijzersstand, net als Oom [p.324] vroeger had gehad, en daarom + was ie nou k'ruspendent van dagbladen geworden. + + --Wat is-t-ie? vroeg Geertje. + + --Nou, da'j berichte stuur an de krante. En he-'t-ie daarmee z'en + brood? + + Geertje dacht aan de postwisseltjes, die Grootvader uit Arnhem en + van De Standaard placht te ontvangen, maar Tante lei-uit, dat je + dat natuurlijk niet kon vergelijken. Hier uit Rotterdam viel + zooveel te melden! Een man kon het onmogelijk af. Daar zat ook + juist de moeilijkheid voor meneer Maandag. Er was zoo schrikkelijk + veel konkerentie. Sommige heeren werkten samen, d'en eene nam dit + en d'en andere dat, zoo waren ze zeker van alle berichten. En + meneer Maandag was altijd alleen.... Maar nou kreeg-d-ie misschien + 'en eigen krant. Ja, 'en eigen krant voor hum! Dat was het juist, + waar-ie Oom over kwam spreken: Oom zou ook mee aan die krant + zijn.... Als ze maar het geld konden vinden! Ze hadden al wat, maar + nog niet genoeg. Daarom was Oom aan het prakkezeeren, om Grootvader + te vragen, of die wat wou geven.... + +Als men, in de door mij gecursiveerde zinnen, Tante over haar man hoort, +spreken en, even daarna, Maandag zijn meening hoort zeggen, dan denkt de +oppervlakkige beoordeelaar: die oom Niekerk heeft niet veel geweten, +maar die Maandag is nog de ergste van de twee! Want men heeft al zoo'n +vermoeden dat die heele krant-oprichting wel mislukken zal en Oom +aarzelt nu ten minste nog voor hij zijn vader om geld vraagt, maar die +Maandag!... Intusschen is precies het tegenovergestelde het geval. +Maandag is een nobel en een niet onbegaafd mensch, die vertrouwen in +zich-zelf heeft en _volkomen te goeder trouw_ om het geld vraagt, in het +ernstig geloof, dat er althans een _zeer goede kans_ van slagen bestaat; +Oom echter weet diep in zich heel zeker, dat ook dit wel weer een +mislukking zal zijn, maar vraagt toch, d.w.z., gaat _oplichten_, en hij +aarzelt niet omdat hij de daad slecht vindt--daar is hij al lang over +heen--maar omdat hij er bij zijn strengen vader, dien hij al zoo +dikwijls geld uit den zak heeft geklopt, niet mee durft aan te komen! +Maandag, in zijn opnieuw ontwaakte energie, zijn zelfvertrouwen en zijn +optimistisch idealisme, begrijpt dat alles natuurlijk niet en is +verwonderd!.... + +[p.325] + + --Groo'va, _riep Geertje met verborgen angst. Ze kreeg een gevoel, + of d'er iemand Groo'va te lijf wou. Die goeie Groo'va, hij had zoo + weinig, en dat zou hem worden afgetroggeld!_ + + --'t Is maar verschieten, zei Tante snibbig. + + --Hoe verschieten? + + --Nou, z'en geld blaift z'en geld, en ieder jaar kraigt ie z'en + rente. Ze denke zellefs van 'en hooge rente, meer as je Groo'va van + z'en geld maak! Maandag is d'er zeker van, dat 'et 'en goeie zaak + zal weze. + + --Wat heeft-ie dan Groo'va d'r in te hale! snuggerde Geertje vol + bezorgdheid. + + --Da's te zegge! Et kan misgaan, 't Is 'en nieuwe ondernemink. Je + brengt d'er je geld niet as bij de spaarkas! + + --Nou kijk 'is an! riep Geertje overtuigd. + + Wel begreep ze veel niet, in het gesprek, maar wat ze begreep was + genoeg voor haar drift. + + Tante had haar aangezien, en plotseling op anderen toon: + + --O ja, maar as jai ons no' ga tegewerke, geef je graufader zeker + niks. + + --Ik? wat heb ik d'er mee te make! + + --_Nou ... 'et is toch jou geld ook_. + + Tante zei niets meer, als aarzelend sjokte ze 't keukentje in. + Geertje had moeite om niet te schreien. Maar ze wou niet, vooral nu + niet schreien! Het was zoo naar, zoo anders hier alles, vijand was + ze dus met Tante, en ze had nog geen dienst, ze had niks.... Maar + die arme goeie Grootva.... Wacht.... + +Ge denkt nu, na dat "Wacht," dat Geertje haar grootouders gaat +waarschuwen. Mis! dat eigenaardig jeugdig-lichtzinnige en dat +weifelend-bedeesde, 't laatste vooral tegenover menschen die in haar +nabijheid zijn, verhinderen dat. Ze gaat nu een lieven brief naar huis +schrijven en denkt daarmee genoeg gedaan te hebben. Ja zelfs laat ze +Tante den brief lezen, om die maar te laten merken, dat Tante's +wantrouwen ongegrond is. Och, ze heeft zoo graag met iedereen vrede en +geeft zoo gaarne en zoo makkelijk toe; _nu nog haar hoogste en innigste +wezen niet gewekt is_. En dan, moet ge denken, is er niets erger voor +een grootmoedig-aangelegd jong menschje, dan dat iemand hem bedektelijk +verwijt, dat hij uit eigenbelang iets doet of nalaat. En met het door +mij gecursiveerde zinnetje van Tante gebeurt dat: Tante weet wel wat ze +doet!--Uit den daarvoor door mij gecursiveerden zin, voelt ge, dat +Geertje toch ook wel [p.326] heel veel van haar strengen grootvader +houdt.-- + +Maar schitterender, maar onovertreffelijk, worden Geertje's weifelingen, +haar onbewuste zelfbedrog, haar zwakheid van rust te willen hebben en +niet tusschen al dat geknoei te willen zitten, gebeeld in het volgende: +(Oom zit haar te "bewerken" opdat ze hem maar geen spaak tusschen het +wiel zal steken en zegt ten slotte:) + + Ik zeg 'et mit de beste bedoelinge. Als jij de'r op tege heb, da 'k + 'et vraag ... dan doen ik 't niet.... + + Geertje voelde 't in d'er ooren, aan de manier waarop Oom, + aarzelend, ze zachter zei, dat hij de laatste woorden niet meende, + dat-ie haar daar laf beloog. _Maar dan moest het ook maar, dan + moest het maar, zoo kon ze zich niet inhouden!_ Ze wist het, ze zat + daar, klein en zwak, met de huilstrepen op d'er gezicht, tegenover + een plomp-grooten man, die wreede dingen zei; maar in haar flitste + ook lust op tot wreed-zijn, giftige drang om terug te sarren, om + heel hooghartig te doen en te spotten--om 'es hard terug te slaan, + zoo zwak als ze was. + + --Wou u soms dat ik d'er om vroeg? + + --Wat meen je daarmee? zei Oom op een drogen toon van halve + onverschilligheid, die Geertje verlegen maakte. + + --Nou.... + + _Haar lippen krulden tot een gedwongen lachen. Ze was opeens 'er + gedachten kwijt_. En bij haar beschaamdheid zakte haar boosheid, ze + werd heel rood, ze voelde dat ze tranen kreeg, ze had een behoefte + om niet kwaad te wezen--HE, ALS ZIJ OOM EN GROO'VA EENS TOT MEKAAR + KON BRENGEN. + + Daarom strekte ze over de tafel de hand uit naar Oom en keek hem + aan met 'en lieve lach.... + + --Tante heeft me dat ook al doen voele, dat ze m'anzag voor, zoo'n + soort verklikster, alleen omdat ik bang ben voor Groo'va; niet om + z'en geld, maar om Groo'va zelf. + +Is het niet _prachtig_, hoe hier in die paar regeltjes niet alleen de +_oogenblikkelijke_ gemoedstoestand van het jonge, zwakke, lieve meisje, +maar ook heel haar _aard_ wordt blootgelegd, deels door het vermelden +harer gedachten, maar deels ook door dramatische beelding: het scheppen +van handeling. In den eersten door mij gecursiveerden zin vindt ge haar +besluit, om koste wat het kost, nu eens flink te zijn, maar ach, na dat +eene uitstekende comedie-vertooninkje van Oom, is er van dat besluit al +niets meer overgebleven. [p.327] De daarop volgende door mij +gecursiveerde zin beeldt uitmuntend in _handeling der gelaatstrekken_, +om 't zoo eens te noemen, Geertjes verlegenheid, haar zich plots weer +klein voelen. En dan volgt in de door mij gespatieerde woorden het +_onbewust zelfbedrog_ van dit nobele zieltje, dat zoo graag het goede +wil en, nog te zwak om er bij te volharden, zich zelf voor den mal houdt +en _met een surrogaat ervan zich behelpt_. + + * * * * * + +Nu na eenige commis-voyageurshandigheidjes van Oom, heeft Geertje dan +ten slotte een dienst gekregen bij den drukker _Heins_--en, vrienden, +als je daar straks het boek zelf gaat lezen (of ben je al bezig? Dat zou +heel wat prettiger zoowel voor jelui als voor mij zijn!) let dan eens op +wat er voorvalt bij die visite van Oom en Tante met Geertje, bij den +heer en mevrouw Heins: bijv. die scene met de kinderen is +uitstekend!--"een van Oom's vertrouwdste vrienden, die een groote +drukkerij voor den handel heeft," zooals Oom aan Groo'va heeft +geschreven. Mevrouw Heins is een ongelukkig buitje, iemand met een +"krates-lijf" en 'n bleek gezicht, waaruit een roode puntneus scherpt; +Heins-zelf daarentegen: "een groote heer, veel jonger dan Oom, blond op +het rosse af, rood van gezondheid, met zware wangen en sterke knevel." +Ziehier de manier, waarop hij, al heel spoedig, met haar omgaat: + + --Nou? en jij dan? zei Meneer, toen ze meneer Maandag en hem een + glas pilsener had ingeschonken. + + --Dank u. + + --Wat dank u? Ben jij mal? Gauw 'en glas! En 'en stoel d'er bij. + Mot je nou nog meer heen en weer loope! Ik zit toch ook! + + Geert liet zich gezeggen, ze wou wel zitten. Ja, ze was moe--en het + bier smaakte. He, dat heerlijk-frissche bier! En zoo'n goddelijke + avond! + + --Bei jij nog bij me vrouw geweest? Ik voor 'n uurtje, maar toe' + sliep ze. + + Nee', gut, Geert was er niet meer geweest, sinds ze om zeven uur + thee had gebracht. Maar ze zou d'alijk even gaan.... + + Och, nee', drink nou eerst je bier leeg. Blijf nou ook es zitte. + _'t Is toch al zoo ongezellig_.... + + [p.328] Ja, daar had Meneer gelijk aan. Gezellig was het nooit in + huis. Altijd herrie, of leeg-holle kamers, met maar 'en enkel + mensch er in, heen en weer geloop naar de ziekekamer, de kinderen + schreeuwend, omdat ze alleen gelaten werden, en Sefie uit d'er + keuken geloopen, of naar de straat of naar het gangetje van de + drukkerij.... _Aardig, dat Meneer die ongezelligheid ook akelig + vond_: zoo iemand, die op scheen te gaan in z'en zaken! + +Ge merkt hier al, hoe een zeker intiem verband tusschen de twee _in +wording_ is, doordat ze 't beide _ongezellig_ in huis vinden, tegenover +de juffrouw, die de _oorzaak dier ongezelligheid is!_ + + * * * * * + +Langzamerhand zien we Geertjes geest door het beeld van dien man vervuld +worden. Truusje, z'n dochtertje, is wat hangerig. Geertje kijkt haar aan +en denkt onmiddellijk: "Krek toch d'r pa z'n oogen." Maar zie dan vooral +eens dit: (Geertje zit het zieke kind voor te lezen. Meneer Heins komt +de kamer binnen:) + + --"Mejuffrouw G. Hendriks." Een brief! Asjeblief. + + --Gut Meneer! + + --Zit Geer je prettig voor te lezen, Troelala?... + + Da's 'en leve'tje, he?... Zeg, 't is hier benauwd! Jij hebt et ook + warm!... _O got, doe maar niet! 'k weet toch wel da'j 'en mooie + hals heb_ ... krijgt Troelala 'et niet te warm?... Laat tenminste + de deur wat ope.... Zoo.... + + --As de Juffrouw dat maar goed vindt! + + --Och jullie heb 'et hier veel te benauwd.... Zeg is, wat krij' je + daar voor 'en brief! Hei je femilie in Amerika? + + --Van 'en kennis.... + + --O zoo! U doet niet minder! Haal jij ze heel uit Amerika!... + Dag.... Dag Truuzepop! + + Weg was Meneer. O, wat had Geer het land! Hoe zoo opeens nou 'en + brief van Willem. _En dat Meneer dat net moest zien!_ Hoe kwam + Willem (Ge weet wel: Heukelman, de boerenzoon, die op haar verliefd + is. v.C.) an d'er adres! Ja, natuurlijk van Jan, en van thuis. Maar + wat hattie te schrijve! Ook 'en taaie.... He God, dat Meneer.... + +Ik heb een paar zinnetjes gecursiveerd. Commentaar overbodig, niet waar? +Nu oversla ik een uitmuntend stuk--met grooten spijt, vooral omdat gij +het schalke, bijdehandte in Geer er aardigjes in had te zien gekregen! +Maar enfin, [p.329] dat blijft weer bewaard voor jelui, als je het boek +leest! Nu verder even Geertjes overpeinzingen: + + He, wat vervelend toch, nou van die brief! Stom ook, dat ze gezeid + had "van 'en kennis." O, wat had ze daar gruwelijk spijt van! Hoe + kwam ze't te zeggen ... ze wist het niet ... Laa's kijke.... O ja! + toen.... Meneer-keek zoo plaag'rig. Eerst al, met dat geplaag om + 'er boordje.... Toen, net of dat heel wat was, dat zij iemand kende + in Amerika.... Ja, daarom had ze gezeid, "van 'en kennis." Net zoo + ommers as et was.... _Maar ze zag dat Meneer et raar von_. Altijd, + dan werde _z'en ooge wat anders...._ Och maar malligheid! '_t Zou + um 'en zorg zijn, of zij 'en kennis in Amerika had_.... He nee, _ze + had et gezeid om te plage_.... Waarom had hij ook geplaagd met 'er + boordje.... + +Aan de door mij gecursiveerde zinnen ziet ge duidelijk, dat Geer zich er +wel van bewust is, dat er een _aardig verhoudinkje_ tusschen haar en +meneer is, en dat ze gelooft, dat het meneer _eventjes hinderen zal als +hij merkt dat ze een vrijer heeft._ Geertje denkt natuurlijk niet na +over eenig gevolg dat dit alles hebben kan. _Zij is daarvoor te +onschuldig_. Zij is te onschuldig om in dit alles iets anders dan 'n +soort aardig-vinden-van-elkaar te zien. Ja, God, waarom zou meneer haar +niet mooi vinden.... Zij weet wel dat ze mooi is.... Haar jonge +ijdelheidjes worden gestreeld door de gedachte, dat zoo een knappe, +flinke, rijke man als meneer Heins er over nadenkt of zij wel of niet +een vrijer heeft. In 't kort: men voelt door wat er van haar gebeeld en +gezegd wordt, hoe zij wegdroomt telkens _in allerlei niets met de +werkelijkheid gemeen hebbende voorstellingen_, welke _niet_ gezegd of +gebeeld worden. _Ze wordt door haar jeugd en opgewekt liefdesverlangen +meegevoerd_, buiten de werkelijkheid.--Even later komt ze beneden, +meneer staat daar weer: + + ...--Hei je zoo'n haast!... Eerst effe vertelle: hoe was 't met die + meneer in Amerika!...--_Och!.... plaag!_... + + * * * * * + +De tijd der kermis is aangebroken. Geer gaat met Oom en Tante en den +gemeenen Gerrit Holkers, broer van tante, er heen. Deze kermis is een +uitstekend brok beschrijving, [p.330] waarvan jelui "bij de lezing van +het boek volop zult genieten. Laat mij 't hier slechts hebben over de +_psychologie_ van Geertje, over haar liefde, en jelui aandacht vestigen +op die momenten, welken den groei daarvan aanduiden. Eerst echter dit: +(Geer heeft zich juist innerlijk geschaamd over een kunstenmaakster voor +een der kermistenten, die veel op haar lijkt--een _zeer fijn_ stukje--en +nu, plotseling, hoort ze:) + + --Geer! die meid lijkt op jou! + + In een zwalp van bierstank tegen haar aankletsend, plots'ling heen + door het getier waar ze niet meer op lette, schrikte Oom's + stemgeluid rauw haar ontstelde denken op, _en was haar nog + onaangenamer, daar het haar eigen gedachte uitsprak_. 't Was haar, + of 'er geheim opeens gehoord werd door de heele kermis. Zij wist + niet meer, wie was beleedigd, zij of het meisje; ze schaamde zich + vreeselijk over de vergelijking, en toch had ze ook diep medelijden + met het meisje, over wie Oom, met dronkemanstong, in zijn + afschuwelijk altijd-grappig-doen ruw dorst spreken. O, ze haatte, + haatte Oom; _ze voelde opeens fel al de rampzalige schaamte over + die familie van de'r, ze snakte terug naar het Hang, waar ze beter + was, waar ze zich thuis voelde_; weg wou ze van zulke + liederlijkheid; en het was toch de _familie_.[5] + +Behalve de waarde eener voortreffelijke psychologische analyse, heeft +dit stukje ook een ongemeene compositorische waarde, wijl het aantoont +hoe alle omstandigheden ertoe medewerken, dat Geertje naar _Heins_ toe +wordt gedreven: haar familie is haar niets meer, het huis van Heins +voelt ze als haar tehuis, en in dat huis, is er nog een stilzwijgende +verstandhouding _tusschen Heins en haar van elkander begrijpen_--zooals +zij, onnoozele dupe van dien man, denkt--_tegenover_ de juffrouw, "die +geen vrouw is voor Heins," en z'n leven "zoo ongezellig maakt!"--En nu +die momenten, waarvan ik zooeven sprak: (Geertje zit met Oom en Tante in +de tent van een liedjes-zanger. Ze denkt:) + + Die twee zeker gangesjeerd. Dat de moeder van 'et meisje. 't Meisje + leek nog heel, heel jong. He, zoo same kermishoue!... knappe jonge, + d'er gelant, flink ... _gut, op wie leek nou die jonge?_ Zoo ie's + bekends had ie in z'n gezicht.... Toch niet thuisbrenge.... (Ik + oversla hier een stuk. v.C.) _Wat keek die + + [p.331] jonge verliefd z'en meisje an ... knappe jonge ... op wie + leek ie?_.... Leegte, nou die mensche weg.... Zou 't al laat + zijn.... O, vervelend, heel d'en avond.... He! zoo-as dat meisje + uitgaan. ... netjes, met moeder, en je galant.... + +Ge ziet in dit stuk het _liefdesverlangen_ van Geertje, ge ziet hier ook +_het aandoenlijk beroofd-zich-voelen van de wees,_ maar in de door mij +gecursiveerde zinnen, zit dat andere. Hoe? Dat zult ge dadelijk +zien....--Den volgenden morgen, 't is Zondag, is ze ofschoon ze vrij +heeft, naar het Hang gegaan, om even wat geld te halen--Oom en Tante +zitten zonder cent--en dan speelt zich daar het volgende prachtige +tooneel af: (Maar o, lieve vrienden, 't geen hieraan voorafgaat: dat +gedupeerd worden van de arme Geertje! hoe zij gelooft dat Heins uit +_goedheid_ zoo vriendelijk, midden zijn eigen verdriet, jegens haar +is.... neen als ge het boek-zelf niet leest, al die magnifieke dingen, +die ik natuurlijk moet overslaan, dan zou het mij berouwen er iets over +te hebben geschreven. Want dan zou ik het gevoel niet van mij kunnen +afzetten, het te hebben verminkt!) Geertje is bij meneer op kantoor om +geld te wisselen en hij vraagt haar of ze zich geamuseerd heeft op de +kermis: + + Zij wist niet of ze 't zeggen zou. Ze schaamde zich zoo over wat er + was gebeurd, ze zou ommers ook liever heelemaal niet meer over de + kermis hebben gesproken, maar ze had zoo'n behoefte om het te + zeggen, om vertrouwelijk te doen tegenover Meneer.... + + (Ik oversla weer 'n stukje tekst. v.C.) + + --Holkers? Da's 'en zure jonge. + + --'En gemeenert. + + --Zoo? dat ook?... Och jee!... Dus geen pret gehad? + + --Pret? Nee niks! + + --Wij ... moste-n-is same kermishoue'!... Zou je wille.... + + Ze voelde den lessenaar wankelen. Ze hoorde heel goed hoe Meneer + het meende, niks as 'en grapje, uit goejigheid, omdat ze zoo'n nare + avent gehad had; _en toch kreeg z' opeens 'en angst, of z'en droom + vervuld zag worden: Hij, Hij was et, gisteravent, in de tent, die + mooie jonge, die daar met 'en meisje zat!_... _Got!_... Meneer, + mocht toch niks merke.... + + --J..j ...a! stotterde ze, met gedwongen lachje, zooveel mogelijk + als-vroolijk. Gauw 'et geld nu, en dan weg. + + [p.332]--Wat hei' j' de kinders blij gemaak', hoorde ze zijn + vriendelijke stem. + + --Blij?... Mit niks! + + --Nou ja, ze krijg 'et toch. + + --Ik vin' 't zoo aardig van je, Geertje--streelde weer die lieve + stem--da'j zoo lief ben voor me kinders. Truusje heb-ie opgepast + ... as' en _moeder_[6] + + Even dorst zij opzien. In die mooie oogen. Hij, zoo goed, zoo'n + beste vader, en zoo vriendelijk voor haar.... + + --'t Snoesje! zei ze. + + Truus, 'en engel! + + Nam meteen het geld van tafel. + + Toen opeens hield hij haar hand. + + Klemde die, zacht, in de zijne. + + --_'k Wou da' jij de moeder was_.... + + --O, Meneer! + + De gulden viel. Maar zij holde weg, het huis uit. + +Nu heb ik weer gecursiveerd. Ziet ge thans in, waarom ik het straks +deed?!--Overal vervolgt haar zijn beeld! Maar met die laatste door mij +gecursiveerde woorden, heeft hij haar nu aan zichzelf ontdekt! Zij snelt +in radeloosheid de straat op. Maar wie is in staat, zijn eigen ziel te +ontsnellen? Als een obsessie hamert het in haar hoofd: + + Dat _Hij_[6b] zeker nooit us in z'en leve _gelukkig_[6c] erge's + gezete had, zooals die jonge gisteravent.--Met de _Juffrouw_[6d] + --_'k Wou da' jij_...."[6e] + + Niet an denke.... + +En ziet ge weer het gevaarlijke _medelijden_ in Geertje? Ze komt thuis +en moet even rusten, maar kan niet, kan niet. Overal ziet ze hem, overal +voelt ze hem. En als ze dan ten slotte, na bij menschen, christelijk als +haar grootvader, te zijn gegaan en daar wat norsch te zijn bejegend, er +berouw over gevoelt, dat niet geduldiger te hebben verdragen, voelt zij +een onbedwingbaar verlangen naar het godshuis te gaan. Als zij er komt, +in haar geexalteerden toestand, voelt zij zich als "het hijgend hert der +jacht ontkomen." En dan volgt dit prachtige, dit geloofssterke, dit +liefdessterke, _dat Geertjes innerlijk is_, dat uiterst reine innerlijk, +_welks poorten nu, de [p.333] een na de ander worden ontsloten_. (Zij +poogt haar aandacht bij de preek te bepalen, maar denkt aan hem, aan +hem:) + + (De juffrouw) zei et ommers vaak:--"Pa's kindje," op 'en toon van + spot en hekel, net of Truus et helpen kon, dat ze pa z'en oogen + had. Kleine snoes, gelukkig ook! as ze de ooge had van de + moeder!... 't Ware net Meneer z'en oogen, 't zelfde bruin, zoo + stralend, groot.... Jonge, op de kermis gisteravond zette'n-ook die + groote ooge, keek zoo stralend, naar z'en meisje.... Meisje lacht. + En Ooge lache.... Jonge, meisje staan nou op.... Hij haar hand, en + drukt de hand ... drukt nog weer ... de ooge ernstig.... Trekt haar + hand meer naar zich toe....--"'k Zal uw koffie late valle!"--"Koffie? + Nee, 't is maar 'en gulde, daar, onder de lessenaar, 'k raap em op + of geef 'en ander ....Toe, Geer, hoor toch, 'k heb je lief, toe, + ik ben zoo ongelukkig ... 'k heb je lief, Geer, och, kom hier".... + Weg lessenaar, weg tabouret. _Hij_[7] naast haar, kijkt + bedroefd-vol-liefde.... Zalig! Zalig!--"Nog 'en zoen, zoo je + hoofd".... + + He, haast gevalle---- + + ... Groote God! wat gebeurt er met 'er! Heeft ze.... Ja, ze heeft + geslapen. 't Vrouwtje naast haar kijkt ontstemd, z'is tegen die an + gevalle, in d'er slaap.... Wat vreeslijkheid! Ooge dicht! Ze durft + niet rondzien! Zoo iets droome ... en dan hier! In de kerk zoo + zondig droome! Wat zeit daar de Dominee! O, hij spreekt over Judas' + smarte.... Lang stuk heeft ze niet gehoord, zitte slape, was zoo + moe ook. He, d'er hoofd barst van de pijn en dat steke van de zon + daar, altoos met die-n-eene straal, daar vlak voor d'er. Jee, ze + beeft, ze klappertandt. En zoo warm hier. He't ze koorts? O, ze is + zoo ongelukkig! + +In een wroeging van zich schuldig voelen, in een vrees voor zonden, +herinnert ze zich nu tal van teksten, die _overspel_ verbieden. En dat +stuk is prachtig; en het spijt mij heel erg, dat ik het moet overslaan, +al mag ik de opmerking niet weerhouden, dat ik wel gewenscht zou hebben, +dat Geertje's meditatie niet zoo gerhythmeerd ware gegeven, want deze +rhythmeering wordt veroorzaakt door de vroom-ontroerde psyche _van den +auteur_, en kan _niet_ in 't _denken van Geertje_ aanwezig geweest zijn. + +Zij bidt God om vergeving, neemt zich nu voor, voortaan geen dag meer +het bijbellezen te verzuimen. En ten slotte vindt zij voor dat uur +vrede: + + [p.334] Goed en aangenaam voor God, o, zij moest nu bidde.... Bidde + mocht zij ook voor _Hem_[8], dat God _Hem_[7b] verand're mocht, dat + ook _Hij_[7c] vond het geluk, nu was _Hij_[7d] toch zoo rampzalig, + arme man, zoo'n lieve man, o, as hij tot God mocht komen ... zou ze + durve? hem et zegge? Bidde mocht ze wel voor hem, en nu luist're, + nu goed luist're, dan zou ook 'er hoofdpijn weggaan, kon ze aan de + preek wat hebbe.... + +En nu wordt het mijn plicht, over _dit deel_ van het boek te zwijgen, +een plicht zwaarder, voor mij, die zoo gaarne van mijn mooi-vinden +anderen deelgenoot maak, dan mij wellicht ooit het spreken heeft +geleken. Zwijgen moet ik over het schoone zelfbedwang, over het +meesterschap, dat de kunstenaar moet hebben bezeten, toen hij voor en na +die supreme beeldingen van Geertje's gevoel, den moed en de kracht had, +om de kunstgrepen van den verleider en heel het alledaagsche leven te +teekenen; dat dagdagelijksch leven met al zijn kleinheden, waarvan het +Noodlot zijn onverbreekbare koraalrotsen bouwt, die de schepen doorboren +en de schepelingen ten afgrond doen gaan. Zwijgen over dat prachtig- +doorvoelde van Geertje's opstand tegen den Bijbel, tegen God, wijl de +afgesmeekte, de afgebeden rust niet in haar komt. Zwijgen over haar +drie-daagsch verblijf bij haar grootouders, die beelding en van haar +smart en van 'r kinderlijk-onschuldige schalkheid; over dien maannacht +in haar dorpje, waarin zij zich de Bruid voelt, die zich nimmer zal +vertoonen aan haar Bruigom, maar heel 'r leven aan hem denken zal ... +daar de vorstelijke verzen, vol van eene onmetelijke weelde, van +Salomo's _Hooglied_, gelijk een godsstem openklinkend in haar ziel, +zegenend de zang van haar groot-menschelijk gevoel begeleiden. Zwijgen +ook over haar zich-geven aan hem, hun sexueele samenzijn, in volkomen +reinheid en soberheid uitgebeeld. En zwijgen verder over heel dit +opengaan van Liefde, dat bij een gelukkig menschenkind is, als het +roepen van de zon naar het water en het wekken eener kleurige schoonheid +van met glans-lachjes overblonken, sluimerende [p.335] vormen daarin, en +dat bij haar was--arme!--een zonsverduistering gelijk, als de leden der +lenigst-gevleugelden verstijven van angst en de keeltjes der tot zoet +zingen geborenen, rauw gekrijsch uitsnerpen.... Want al dat schoone moet +nu voor u bewaard blijven _in het boek_. Mij rest alleen nog te spreken +over haar verlaten-worden, haar twijfel, haar leed, en haar +heengaan-in-vrede. + + + * * * * * + + +JOHAN DE MEESTER'S "GEERTJE" [p.336] + + +IV. + + +Heins zou de volkomen gewetenlooze erotomaan niet moeten zijn, die hij +is, indien hij zich _Geertje_ niet van den hals wilde schuiven zoodra +hij merkte, dat zij zwanger was en hem dus lastig kon worden. Voorwerp +van pleizier voor hem, en geen mensch die leeft ook om eigen volmaking +te benaderen, werpt hij haar weg, zooals men een oude jas wegwerpt. In +dit gedeelte van het werk breekt wel de laagheid van dezen man ten volle +open, als een etterende kanker, welks stank de lucht verpest, en welke +ieder, die het woekergezwel onbeschermd zou willen aanraken, met +infectie bedreigt. Maar evenals de wetenschap--meestentijds _niet_ door +_menschen_liefde, maar door liefde tot het _weten_ gedreven,--het +bereikt heeft, gevaarlijke smetstoffen te kunnen omvormen tot +voorbehoedende en genezende substanties, zoo is het der kunst +gegeven--haar, die evenmin door _menschen_liefde, maar liefde en drang +tot _scheppen_ wordt bewogen--uit ziektestoffen voorbehoed- en +geneesmiddelen te puren. + +Maar, m'n lieve vrienden en vriendinnen, voor ik verder ga, even dit: +begrijpt gij _mij_ wel, weet gij het wel goed, dat ik geen +"zedeprediker" ben, gij die dit weten _kunt_, die immers nu reeds sedert +eenige jaren mijne uiteenzettingen volgend, hebt kunnen verstaan, dat ik +niet tot die soort van menschen behoor, wier eerzucht of eenig ander +verlangen hen in de richting van het "zedepreeken" drijven kan, maar tot +die [p.337] soort, wier verlangen hen slechts er naar doet streven, zoo +zuiver en schoon mogelijk de dingen te zeggen, die zij denken en zien, +en wier begeerte alleen kan zijn, juiste en zelfgevonden of hervonden +inzichten over kunst te verbreiden, opdat de menschen de waarde van +zulke inzichten voelen en de macht tot juist-inzien en -genieten in +zich-zelf aankweeken zullen? O, mocht ik in de overbodigheid dier vraag +kunnen geloovenl Want ik zou het heel verdrietig vinden, zoo ge mij voor +iemand hieldt, die zoo dwaas is, zich op een buitenmenschelijke +standplaats te willen stellen en mal-hoogmoedig van sexueele driften als +iets minderwaardigs te spreken. Evenals alles wat natuurlijk is, is ook +sexueele hartstocht in zich-zelf iets moois, maar evenals al het +schoone, dat buiten alle goede proportie staat tot het geheel, waartoe +het behoort, iets of alles van de macht tot het uiten zijner schoonheid +inboet, ja, iets hinderlijks en schadelijks wordt, zoo verliest ook de +sexueele hartstocht de schoonheid harer verschijning en schaadt en +hindert, indien zij buiten alle goede proportie in eens menschen ziel +aanwezig is. Wat nu is het voornaamste kenmerk van iets, dat buiten +goede verhouding tot zijn geheel staat? Dit: dat het niet _schijnbaar_ +een ander deel verdringt en verdrukt, door het te _veredelen_[9], maar +het _werkelijk_ verdringt en verdrukt door het te _verlagen_ en te +_verkleinen_. En dat zien we dan ook hier gebeuren. De sexueele +hartstocht bij _Heins_ verlaagt het verantwoordelijkheidsgevoel, het +medelijden en de meest primitieve menschelijkheid in hem. Maar hierbij +blijft het niet. Want elkeen, in wiens ziel het eene deel het andere +verlaagt, die wordt _zelf_ een _verlager_. Zijn _leven-in-de-menschelijke- +samenleving wordt een beeld van het leven-in-zijn-ziel._ Zooals een deel +van zijn [p.338] wezen de andere verdrukt en schaadt, zoo verdrukt en +schaadt hij--een deel der menschelijke samenleving--de andere deelen. +Zoo als het sexueele in _Heins_ al het andere in hem schaadt, zoo +schaadt Heins _Geertje_ en zooveel andere vrouwen. Gij ziet dus nu, dat +ik niet uit zedeprekerigheid dit sexueele in _Heins_ bij een kanker +vergeleek, maar alleen, omdat ik, droog en nuchter redeneerend, tot de +logische slotsom kwam, dat de sexualiteit in _die_ verhouding, in een +mensch, tot al het andere staande, bij een kanker, _die immers den +organischen weefsels hun levenssappen onttrekt_, nu eenmaal te +vergelijken is. + +Maar waarom beweerde ik ook, dat het der kunst evenals der geneeskunde +gegeven is, uit ziektestoffen voorbehoedende geneesmiddelen te bereiden? +Wel, dit kondt gij reeds begrepen hebben uit hetgeen ik in mijn eerste +_Geertje_-artikel zeide: "dat kunst uitspreekt wat geen andere mond kan +uitspreken," maar toch, laat mij 't hier nog maar even verduidelijkend +uiteenzetten: Als gij het ongeluk hadt met een man als _Heins_ om te +gaan, dan zoudt ge voornamelijk opmerken--omdat ge jong zijt--hoe hij +"geniet." Maar veel vluchtiger zou het uw aandacht treffen, op hoe +ontzettende wijze hij anderen ongelukkig maakt. Ten eerste omdat de +eigen begeerten van uw jonge, krachtige lichaam, u onbewust ertoe zouden +brengen, voor het laatste de oogen te sluiten en u-zelf op allerhande +manieren te bepraten, dat 't "zoo erg niet is," ten tweede, omdat ge er +prijs op zoudt stellen, den "succesvollen" _Heins_ binnen uw +gezichtskring te houden, maar zijn slachtoffers niet alleen door den +aard van hun leed, dat zich wil verbergen, uit uw gezichtskring +verdwijnen zouden, doch ook zoo spoedig mogelijk door u _eruit +verwijderd_ zouden worden, omdat gij zelfs minachting voor _hen_ hebben +zoudt!! + +Daarom is een mensch als _Heins_ in _het leven_ de _smetstof_. + +Maar nu komt de kunst en puurt daar het geneesmiddel uit: ge _wordt +gedwongen_ Heins te zien in zijn weerzinwekkendheid, het helpt u niet +dat ge de oogen sluit. Want ge ziet hem _nu_ niet met de oogen, ge ziet +hem met uw _ziel_. Het _leven_ [p.339] wordt door de meesten slechts +door de _oogen_ gezien, kunst _als zoodanig_ nooit anders dan door de +_ziel_. En deze heeft geen leden die ge sluiten kunt, met handen kunt ge +haar niet bedekken, en luiken noch duisternis sluiten iets voor haar af. + +Daarom is een man als Heins in _kunst_ het voorbehoedend _geneesmiddel_, + +Want wat voor wezens zoudt gij moeten zijn, indien ge, ontroerd bij het +lezen van dit boek, u-zelf niet eerlijk en vast de belofte deedt: zulk +een misdaad zal ik nooit plegen, opdat, als ik zelf een huis zal hebben +gesticht en kinderen zal hebben op te voeden en te waarschuwen voor het +doen van zulke daden, mijn toon niet onvast als die van een leugenaar +zal zijn, bij het herinneren: maar ik deed het zelf.... Dit mijn flinke, +gezonde jongens en meisjes uit het werkend volk zult gij ongetwijfeld +bedenken bij het lezen van dit werk. Gij in de allereerste plaats, wier +klasse opgaat uit het verleden als een ververschende waterstraal uit den +grond, gij zijt gekomen om te laven al de bloemengeslachten van het +heerlijk-menschlijke, die dorgebrand en vertreden zijn. _Zie goed toe +wat ge doet_: gij zijt geboren om _iets schooners dan het verleden_ te +helpen stichten. En wat het verleden nu is en eens zal zijn, daartoe +behooren: de middeleeuwsche Heer met zijn recht-van-den-eersten-nacht; +de fabrieksheeren, die de meisjes in hun werkplaatsen dwingen tot hun +wil; de bourgeoisie-heertjes, die voor ze rijke huwelijken doen en +"geachte burgers" worden, de kinderen der arme volkslagen tot publieke +vrouwen maken. Hoon u-zelf niet, door niet beter te zijn dan zij en als +zij te meenen dat armen de lustprooi der rijkeren zijn. Hun ondeugd is +verachtelijk, omdat zij _ondeugd_ is, de uwe zou het niet alleen zijn +omdat zij ondeugd, maar ook _belachelijk-van-dwaasheid_ ware. Gescheiden +door verren maatschappelijken afstand en vaak enorme weelde, als _zij_ +waren van hun ondergeschikten, lijkt het te verklaren, hoe er iets als +een nevelige voorstelling in hun gedemoraliseerde hoofden was, dat zij +een hooger soort menschen dan die ondergeschikten waren en in hun recht, +zoo ze die offerden aan hun lust; maar zoo gij proletariers-zelf [p.340] +zoudt meenen, dat uw dienstmeisje een geringer soort mensch dan uw +zuster is--wat bleef er ons dan over dan het hoofd in onze handen te +bergen om uw clownige bespottelijkheid, verdwazing en slechtheid niet te +zien. Neen, dan zoudt ge niet _iets schooners dan het verleden_ kunnen +stichten, om de eenvoudige reden, dat _gij-zelf helaas nog iets +leelijkers dan het verleden zoudt zijn_. Als eens de ontwikkeling van +het economische leven een betere maatschappij zal hebben doen groeien, +dan zal tevens een hoogere moraal verrijzen, wier idee zal zichtbaar +worden voor de oogen der besten, die dan leven, en die, ten slotte, +vertastbaard zal staan, als een open hof waar rechters zitten, midden +den geweldigen ringbouw van geheel het maatschappelijk zijn, en met zijn +torenspitsen rijzend dat te boven--want de ethische _leer_ eener +maatschappij rijst _altijd_ hooger dan haar ethische _werkelijkheid_--; +_als een open hof_, verstaat ge: waarheen iedereen zal _kunnen_ gaan +_die wil_, om geestesadeldom en goedheid te leeren. Of zij _willen_ +zullen, dat hangt ook van _u_ af, lieve vrienden. Van de economische +omstandigheden, van den _maatschappelijken ringbouw_, hangt slechts af +of zij zullen _kunnen_: of die ringbouw hun den weg naar den hof niet +_verspert_. Troost u niet met de gedachte: er zal dan minder verlokking +tot slechtheid zijn. Zeker, _deze gedachte is waar_, maar er zal +_genoeg_ verlokking overblijven, er zullen mogelijkheden ten goede en +ten kwade ontstaan, waarvan wij nu geen begrip hebben, en het _zal van +de harten en de zielen zelf afhangen, dan als in alle tijden, in hoe +verre de ethische leer werkelijkheid zal zijn. Alles_ moet _geleidelijk_ +zich ontwikkelen, en gij moet nu met vasten wil, met jonge kracht, die +ontwikkeling aanvangen en volhouden. _Neemt u in acht!_ Er was nooit +heerlijker gelegenheid voor de menschheid, iets opperst-schoons te +bereiken--nooit zullen de smaad en de rampen grooter zijn, als die +gelegenheid wordt verzuimd. Uw klasse is het zaad, dat nog midden slijk +en wormen in den grond verborgen ligt, waarop de voeten stampen en de +monden spuwen. Neemt u in acht, opdat het niet verrot in den bodem, en +of nimmer ontspruit, of opkomt [p.341] met dorrende knoppen en +verwelkend blad, daar de hemel en de zon en al de schepselen met +verheerlijkte gelaten, naar de ontluiking van een nieuw levenswonder van +schoonheid en van kracht uitzagen.... Opdat het dan niet in de wereld +worde als in een huis waar een kind wordt verwacht, en de lucht +trillende hangt van naderende vreugde, en de oogen der wachtenden zacht +en gedempt glanzen van een blijdschap, die zich nog niet geven kan, maar +straks, o, straks, uitstralen zal en ... het kind wordt dood of misvormd +geboren en vervult de harten en het huis met rouw en schrijnend leed, om +de voor langen, langen tijd teleurgestelde verwachting.... + +Alles _groeit geleidelijk_. En, lieve vrienden, wat ik nu ga zeggen, dat +doe ik alweer niet uit zedeprekerigheid, maar omdat ik u beloofde in +mijn allereerst artikel, dat wij "dat leven samen zouden zien."[10] +Begrijpt het goed; het is niet voldoende, weerzin tegen een man als +Heins te voelen, om niet zooals hij te worden. Zelfbedwang, +menschenliefde, eerbied voor lot en levensgeluk van een medemensch, die +alle komen niet, om zoo te zeggen, kant en klaar uit den hemel gevallen. +Wie niet langzamerhand bij vele _kleine_ gelegen-heidjes gestreefd heeft +naar het bezit dier deugden, maar integendeel bij die _kleine_ +gelegenheden het zelfbedwang, de menschenliefde en den eerbied voor het +levensgeluk van anderen onder den voet geloopen heeft, hij moet niet +denken, dat als de _groote_ gelegenheid komt, hij de verlokking daarvan +zal kunnen weerstaan. Niemand kan zeggen: nu, dit is zoo erg niet, dat +doe ik, maar daar is ook de grens, die overschrijdt* ik niet; hij moet +zorgen, zoover van daan te blijven van die grens, dat het _niet bij hem +kan opkomen_, haar te overschrijden. En iets dergelijks bedoelde +ongetwijfeld ook Wells, met zijne indertijd bij mijne behandeling van +_Het Voedsel der Goden_ geciteerde woorden: "_zooals gezonde gewoonten +van geest en leven de troon zijn_." Zonder zulke gewoonten geen vaste en +eervolle zetel in het leven, waarop men, veilig zittend, schouwen en +werken kan. Want zooals degeen, die zich altijd voorneemt _morgen_ iets +te doen, _nooit_ iets doet, [p.342] zoo laat degeen, die zich bij het +plegen van _vele lichte vergrijpen_ voorneemt, de _zwaardere_ na te +laten, ten slotte ook die zwaardere _niet_ na. En ge herinnert u wel uit +mijn behandeling destijds: Wells is een geniaal, een geestig en +fantasievol schrijver, maar toch geen--"zedepreeker"? + + * * * * * + +_Heins_ wil zich dus _Geertje_ van den hals schuiven. De kentering in +z'n manier van doen jegens haar wordt al wel voldoende door dit stukje +aangegeven: + + Kijk Jan zitten kieskauwen. Zelf had ze maar effe naar de bakker + moeten loopen, omdat juffrouw Sefie het verdijde.... Got, stond-ie + nou al op!... + + --Wil je eerst nog niet een kopje?... Toe ... blijf nog + effetjes.... + + En zij drong zich tegen hem aan, de hand aan zijn stoel, dat hij + weer zou gaan zitten. + + --Wou je zoo graag dat ze-n-'t wiste? Nou m'ar ik niet, hoor! + + Hij beet het haar toe, nauw hoorbaar, heesch. + + Geertje had zijn stoel gegrepen, beide haar handen omklemden de + leuning; zoo bleef z' overeind, schoon de grond om haar zonk. + + Nu was hij al niet meer bij haar; de kamer was leeg en de deur + stond open--zij hoorde Sefie met het keukengoed kletsen. + + God, wat was dit!... Had zij Hem verloren?! Eens had zij gedroomd, + dat hij plots haar begaf, 't Kon toch niet in werklijkheid!? + +Toch zou hij daar niet zoo spoedig in geslaagd zijn, als niet het +naief-trotsche in _Geertje_ de onbewuste bondgenoot zijner laagheid ware +geworden. Het geexalteerd-zijn kan zoowel iemand volkomen blind maken +voor de werkelijkheid, als zijn inzicht daarin tot een buitengewone +hoogte en wijdte opvoeren. Bij _Geertje_ hebben telkens beide plaats. +In 't onderhavige geval gebeurt het eerste: haar geexalteerde toestand +maakt haar niet alleen blind voor het feit, dat haar liefdevoelen wel +edel in het complex van haar zielsvermogens is, maar uiterlijk als iets +onedels verschijnt, doch ook voor de voor haar nadeelige gevolgen, die +een bruusk openbaarmaken van haar liefdeleven hebben zal. En zoo werpt +ze 't de "Juffrouw" in 't gezicht, dat _Jan_ haar, _Geertje_, lief +heeft, dat ze [p.343] "zijn vrouw" is, en wordt zij het huis uitgezet. +De lezer moet er zich wel voor hoeden, in dit optreden van _Geertje_ de +onbeschaamdheid van het gemeene te zien. _Verre van daar:_ het is de +trots der onschuld, die zich, _intuitief_, rein voelt. _Verstandelijk_, +als zij te rade gaat met wat haar van jongs af geleerd is, twijfelt +_Geertje_ zelf vaak aan haar onschuld, ja, gelooft zij aan haar schuld, +maar in haar hoogste oogenblikken, voelt haar _ziel_, dwars door de +telkens weer aanklagende tegenwerpingen van haar verstand, dat zij het +geluk en het heil der schuldeloosheid niet heeft verbeurd. Dit beweer ik +niet slechts, ik zal het u bewijzen: + + Zij een zoon, een zoon van Jan.... + + Zij was uitgekleed, en als iederen avond, knielde zij neer voor + haar bed. + + _En opeens doorstroomde haar moed, moed om het aan God te vragen, + haar liefde, schoon zondig, te willen zegenen, daar ze Jan zoo + innig liefhad; haar_ te vergeven, _zoo ze kwaad deed;_ en het haar + kind niet aan te rekenen--om Jezus' wil. + +Wat zegt ge wel hiervan?! Wat mij betreft: ik herinnerde mij plotseling +Vondel's _Jozef in Dothan_: als de broeders Jozef in den put gesloten +hebben, zingen de engelen voor hem en hen onhoorbaar: + + Het lust ons om dees duisternissen + Des puts, al 't hemelsch licht te missen: + Want zulke duisternissen zijn + Ons schoener dan de zonneschijn. + Wij willen hier een hemel stichten, + Verzien met aengenamer lichten + Dan aen het blaeuw gewelfsel staen.... + +Want, ook hier heb ik weer in de donkere diepte van _Geertjes_ leven de +engelen hooren zingen, en uw gehoor, vrienden, zou al zeer vergroofd +moeten zijn, zoo ge hun stem en ruischenden vleugelslag niet hoordet +althans in dit: (Het is in Oom's huis. Nacht. _Geertje_ ligt te bed). + + Zij voelde de tinteling van een verlangen om met haar hand te + strijken over haar buik, om te tasten of zij iets leven gewaar + werd, om hem maar heel zacht te streelen. Maar zij bleef + bewegingloos, [p.344] wijd de oogleden open, wetende _dat haar + oogen straalden van warm verlangen in 't zwart van den nacht._[11] + + Toen trok zij zich uiterst voorzichtig iets dieper onder het dek en + met dankbaarheid werd zij zich bewust, dat de slaap weder over haar + kwam. Als kind en als jong-meisje had zij immers ook zoo dikwijls + wakker gelegen, 's nachts, angstig dat Groo'va het zou bemerken + door het kraken van 't ledikant of dat zij den volgenden morgen + niet tijdig zou beneden zijn, maar toch zalig zich voelende in dat + lekker vrij liggen staren en denken, vol plannetjes en illusies. Je + merkte niet, hoe prettig de slaap was, wanneer je niet een poos met + open oog in 't zwart zat te staren.... _En nu lag zij hier saam met + haar kind! In haar sliep het als in een wieg, 't groeide, 't leefde + daar met haar mee. Nooit meer zou ze nu alleen zijn_--_altijd met + het liefste dat ze bezat.... Erg voorzichtig zou ze gaan doen. Zij + was immers kindjes' wieg. Daar had ze nooit nog aan gedacht_. Ze + had er maar op los gesjouwd, gedraafd en gebukt en getild en + gewreven, zonder een enkele maal te bedenken, dat die beweging hem + misschien pijn dee. Nu, voortaan zou ze anders leven! Tante moest + het werk maar doen.... + +En ziet ge wel, hoe nu de een, na de ander, de poorten van _Geertjes_ +innerlijk worden ontsloten en hoe hier overal natuurlijk-schoons en +-kostbaars ontluikt. Is het wonder, dat _zij_ in _dien_ geestlijken +toestand levend nog altijd in haar afgod een god blijft zien. Bij haar +ellendige oom en tante in huis zwerft zij telkens de straat op, om Jan +te zoeken, eindelijk treft zij hem. En het volgend gesprek ontspint +zich: + + --Zoo, zei ze zacht en stak haar hand toe. + + --Waar ga jij heen? vroeg hij, als enkel verbaasd. Maar ze hoorde + schrik in zijn stem: hij begreep, dat ze hem was nageloopen. + + Ze vertelde; zei dat z'er zoo uitzag, dat ze hem opgewacht had, + zich verscholen. De woorden floten uit schorre keel; ze drong de + linker vuist in de zij, tot een steun omdat alles daar bonsde; en + toch, telkens wanneer ze even had opgehouden met spreken, vond ze + nieuwe dingen te zeggen--_want hij zweeg, keek haar aan en zweeg, + keek met oogen die ook niets zeiden_. + + --Wat ben je vreemd, dorst ze eind'lijk, wanhopig. + + --Ik?... Hoedat?... vroeg hij traag, bijna stuursch. + +In de door mij gecursiveerde woorden komt uit dat Heins _afwacht_, wat +_Geertje_ hem doen, zeggen kan. Ook weet hij, [p.345] dat hij haar +hiermee uitput en ten derde wil hij haar, als in 'n vergetelheid van +heel het verleden, laten voelen, dat het is _afgedaan_, dat hij +feitelijk niets meer met haar te maken heeft. + + Nu barstte ze uit. Nu kon ze niet langer. + + --Toe Jan, doe toch zoo nie' mit me! Dat he'k niet verdiend! Je + martel me zoo! Spreek nou te minste. Zeg hoe of wat...! + + --Wa' mot ik je zegge? 'k Begrijp je niet. Omda' we mekaar nou zijn + tegegekomme.... + + Zij wist al. Toch zei ze: + + --Je zou me schrijven. + + --_Ik jou schrijve?_... aarzelde hij. Toen opeens rad:--_Ja! A'k + gekund had. Maar na wat je Oom me gebakke heit_. + +Bij de eerste door mij gecursiveerde woorden, weet Heins er nog geen +verontschuldiging voor te vinden, dat hij zijn belofte haar te +schrijven, niet gehouden heeft. Dus zal hij maar net doen, of hij zich +van die belofte niets meer herinnert. Maar daarna valt hem een +uitstekend voorwendsel in, waarvan hij gauw gebruik gaat maken. De +dialoog is hier _prachtig_! + + --Oom?... Wat he't die? + + Zij wou wel gelooven. Maar de vraag klonk als uit twijfel. + + _Nu keek hij haar meer aan: oogen die durfden. Op een toon van: + maak me niets wijs_. + +Hij voelt dat hij nu gewonnen spel heeft, dat hij met dat voorwendsel +een prachtige vondst heeft gedaan! + + --He't ie jou daar niks van verteld? + + --'k Zweer je ... angstigde ze hem tegemoet. + + Doch ze bedacht: och meent ie dat? denkend aan de ruzie, die oom + gemaakt had, toen ie haar koffer was wezen halen. _En deze gedachte + verdofte haar blik tot een van aarzeling. Heins zag het:_ + + --Zie je! Je weet t'er wel van.... + + --Meen je, toen Oom me koffer gehaald he't? + + --Je koffer? Wat? Och meid, je klest. + + --Anders weet ik van niks, verzekerde ze vurig. + + Hij hield het ongeloof van den verongelijkte vol. + + --Bei je d'er onkundig van, dat ik bij de kommesaris heb motte + komme? + + --Jij bij de kommesaris! Waarvoor? + + Maar haar toon was gedaald in het laatste woord en weer was [p.346] + haar blik vervaagd, want ze herinnerde zich wat Tante verteld had + en die haar gezegde van "de'n eenigsten weg." + + --_Jok d'r toch niet om_! zei Jan fier. + * * * * * + +Hoe voortreffelijk is dit alles: in de eerste door mij gecursiveerde +woorden komt uit, hoe een reine persoonlijkheid als die van Geertje, +zich-zelf niet betrappen kan op een zelfs onbewust-geuite onwaarheid of +zij wordt er verlegen om en verliest haar zekerheid; in de laatste door +mij gecursiveerde woorden: hoe een doortrapt-sluwe misdadiger als Heins +van dit aandoenlijke schuldbewustzijn gebruik maakt, om, zichzelf met +het _mom_ der schuldelooze deugd bekleedend, de schuld-gevoelende, reine +persoonlijkheid dieper in verwarring te brengen, te vernederen en te +intimideeren. + + --'k Jok niet. Tante he't me verteld, de dag dat Oom me koffer + gehaald he't, dat ie gedreigd had mit de peliessie.... + + --Nou dan! + + --Ja maar da's ook al! + + --Maar je wist 'er dan toch van! Nou, hij hep z'en bedreiging + volvoerd. D'er is 'en inspekteur in me winkel gekomme, en, daar me + bediende bij sting, vroeg-t-ie of ik us in de Pauwesteeg wou + verschijne; de kommesaris wou me spreke. Prettig, asje j'eige zaak + heb! 'k Schrok me n'en aap. Wist ik waar voor 't was!" In me schrik + he'k et bove verteld.... (Haar in de oogen ziend:)--_Ja, da' was + stom. Ik weet et wel_. Maar me bediende had toch niet gezwegen. En + dan ... 'k dacht niet an ie's mit jou. 't Kon wat weze bij me + vrouws moeder, in de herberg, of mit een van me personeel.... Dat + dacht ik eig'luk ... dat t'er een wat gekle'st had.... Mit volk in + je dienst, sta je daaraan bloot.... Affijn, wist ik veel! Ik ben + gegaan.... Jawel, of ik Geertje Hendriks kende. + + --_Wist ie me naam_? + + --De vent wist alles!... _Ja, dat dank je nou aan j' Oom! Van je + femielje mo' je 't hebbe_.... Wat kon ik d'ar nou op zegge!... 'K + DOCH DADELEK AN DE MOGELEKHEID D A'K JE NOG US ZOU KUNNE TROUWE. + M'AR DE WET VERBIEDT 'EN HUWELIJK TUSSE MENSCHE DIE E ... OVERSPEL + HEBBE GEPLEEGD. BEKENDE-N-IK, NOU, 'T WAS VOOR EEUWIG NIE' + MOOG'LEK. OFFISJEELE BEKENTENIS!... 'k Heb alles geloochend, wat + j' Oom gezeid had.... + + --En?.... + + --[p.347] En niks. Toe kon ik gaan. + + Er was even een stilte die zwaar lag. 't Warde, duizelde in + Geertje's brein. Heins voelde dat hij ijlings moest voortgaan: + + --M'ar nou begrijp je wel, da'we voorloopig niks motte beginne. + _Kan 'k je mit ie's helpe ... mit geld of zoo ...graag netuurlek._ + DA' WEET JE WEL. MAAR WE MOTTE UIT MEKAARS BUURT BLIJVE. JUIST + VOOR LATER. OM NIKS TE BEDERVE. Want je begrijp, ze loere nou op + me. + + Geertje wist niet meer wat ze had begrepen. + +De eerste door mij gecursiveerde woorden: van _Heins_ z'n standpunt was +dat juist een slimme zet. _Geertje_ heeft voor hem afgedaan. En het +beste wat hij nu doen kon, was bij z'n vrouw en schoonmoeder zoete +broodjes te bakken, door ze "openhartig" alles te vertellen, enz. enz. +Maar _Geertje_ moet hij 't doen voorkomen, alsof hij aan _haar_ zijde en +_tegenover_ zijn vrouw staat. Vandaar dat hij zegt 't 'n stommiteit van +zich-zelf te vinden.--In de door mij gecursiveerde woorden van Geertje, +ziet ge 't arme schepsel in haar volle naiveteit en schaamtevolle +bedeesdheid: hoe vreeselijk, dat die commissaris haar naam weet!! En de +ander grijpt nu onmiddellijk--in het daarop volgende kursieve--slim de +gelegenheid aan, om op Geertjes oom de schuld van hun elkaar niet kunnen +zien te schuiven en tusschen dien en haar te stoken. Maar pas daarna in +de door mij gespatieerd [hier in hoofdletters, M.D.] gedrukte zinnen +verschijnt hij in z'n volle gewetenlooze sluwheid. De geheele door mij +geciteerde dialoog is schitterend, maar hierin is hij _allerprachtigst_ +getypeerd. Van het daaropvolgende, door mij gecursiveerde, meent hij +natuurlijk niets; ten eerste rekent hij er op, dat _Geertje_ nu te +verlegen is iets van hem te vragen en als ze 't later mocht doen per +brief, welnu, dan antwoordt hij niet! Even later trouwens, als ze hem +vraagt of hij haar niet wil schrijven, zegt hij, dat hij dat niet kan +doen: "Oom kent ommers m'n handschrift!!" In de _laatste_ door mij +gespatieerd [hoofdletters, M.D.] gedrukte woorden buit hij verder zijn +vondst van het "gevaar" eener "offisjeele bekentenis" uit! + +Als _Geertje_ nu, troosteloos, van hem heen gaat, komt wel [p.348] +twijfel in haar op, maar ze slaagt er toch altijd weer in, dien weg te +redeneeren en als haar edele oom, na eerst _Heins_ voor den "commesaris" +te hebben gedaagd en 'n spiegelruit in z'n winkel te hebben +stukgeslagen, ten slotte bij hem in dienst treedt en zelfs--hij de oom +van de gedupeerde!--er op staat dat Geertje Heins "met rust zal late," +dan denkt _Geertje_, over die laagheid van oom maar heenglijdend, dat +_Heins hem werk geeft, om zoodoende voor haar en hun nog ongeboren kind, +"zijn Ismael" te zorgen!_... Een ziel als die van _Geertje_ doet, om zoo +te zeggen, alles in 't groot, haar is het vermogen en de geaardheid der +innige geloovigen: alles wat God doet is ten goede, en zoo: alles wat de +man doet, in wien zij gelooft, dien zij liefheeft, is: om goed te doen, +is ten goede.--Nadat _Geertje_ doodziek is geweest en helle-angsten +heeft uitgestaan, omdat ze meende, dat de vrucht in haar lichaam is +gestorven en God dit als vreeselijkste straf, die een aanstaande moeder +kan treffen, over haar had beschikt, gebeurt er iets, dat haar +onvermijdelijk Oom's huis uitdrijft. Zooals ik in mijn eerste artikel +zei: indien wij _Geertje_ in het leven ontmoet hadden, wij zouden niet +alleen het flauwste begrip van haar adeldom missen, maar haar zelfs voor +een heel gewone "gemeene meid" houden. Maar zeer zeker is het te +verklaren, dat de platzinnelijke _Gerrit Holkers_ haar daarvoor houdt. +Hij wil haar geweld aandoen en nadat Tante haar broer hoonend en +treiterend tegen _Geertje_ heeft verdedigd, loopt deze 't huis uit en +vlucht naar _Maandag_. + + * * * * * + +Niet onverdeeld is door de critiek deze _Maandag_ als mensch-schepping +gunstig beoordeeld. Laat mij daarom onmiddellijk zeggen: _ik ben het met +de afkeurende meeningen niet eens_: Deze figuur is die van een +_uitzonderingsmensch_. Zij is dus: romantisch, maar zij is +_goed_-romantisch, omdat zij op een enkel vlekje na--waarover ik later +spreken zal--naturalistisch-zuiver gebeeld is. _Maandag_ is een +uitzonderingsfiguur, omdat hij daden doet van zoo edele natuur, dat +[p.349] een gewoon mensch ze zekerlijk niet zou doen, en hij is +naturalistisch zuiver geheeld, omdat niet alleen het geheel zijner +psyche van dien aard is, dat dergelijke daden er noodzakelijkerwijze uit +moeten voortvloeien, maar ook zijn levensomstandigheden daartoe het +hunne bijdragen. _Maandag_ is een kind uit een erfelijk belast gezin: +'n paar van z'n broers zijn jong gestorven; hij is 'n bultenaar; zijn +zuster, met wie hij samenwoont, een publieke vrouw, die telkens met 'n +ander er van door gaat en hem dan de verpleging harer twee jonge +bloedjes van kinderen overlaat. Zulke omstandigheden _kunnen_ iemand in +alle opzichten tijdelijk ten gronde richten. Woede tegen het door hem +onbegrepen Noodlot kan hem tot een ontkenner van alle bestaan in rein +geluk, van het nut en de schoonheid der deugd, van alle menschelijke +onbaatzuchtigheid en goedheid maken. Dat _kan_, zeer zeker, maar slechts +in het geval, dat zulk een persoonlijkheid nog niet die ontwikkeling +heeft bereikt, welke voor goed een zedelijk en geestelijk te gronde +richten door levensomstandigheden buitensluit. Heeft hij die wel +bereikt, dan werken juist ook zulke omstandigheden veredelend op hem. En +dit zal ook wel de zin zijn van het woord: "Hij die heeft, dien zal +gegeven worden, maar wie niet heeft, van dien zal genomen worden zelfs +hetgeen hij heeft." Men herinnere zich slechts wat ik in mijn vorig +artikel bij de ontleding van Jan Niekerk's persoonlijkheid heb gezegd: +dat alles hem hindert en niets hem tot nut is, en merke dan op, dat dit +in tegengestelden zin voor _Maandag_ waar is. _Doordat_ Maandag zoo +_ongelukkig_ is, krijgt hij des te spoediger en dieper medelijden met +andere ongelukkigen, maar _geen_ haat tegen het "Noodlot" of het +"leven." Hij weet nu eenmaal, dat het feestelijk luchterlicht der +gelukkigen niet voor hem is, maar welaan, als de toch ook guldene schijn +van de knetterende olielamp der nederigen zijn bleeke hoofd en zachte +oogen komt bestreelen, zou hij dan niet dankbaar opzien en zijn oogen +laten drinken van dien glans? Er zijn veel menschen, die groote plichten +misvormen tot kleine, om ze des te gemakkelijker te +kunnen--verwaarloozen. Hij [p.350] is een van de weinigen, die kleine +plichten tot groote maakt, om maar van zijner liefde overvloed te kunnen +geven! Zoo gij u over de edele daden van zulk een man verwondert, +verwonder u ook erover, dat een zwangere baart, dat koren in halmen +opschiet en kunstenaars kunstwerken scheppen. Maar beter is het, dat gij +dit alles niet doet en uw leven besteedt aan het opvoeden van u-zelf. +Misschien komt er dan een tijd, dat gij u over zulk een man niet meer +verbaast, omdat gij hem terugvindt in--u-zelf! + + + * * * * * + + +JOHAN DE MEESTER'S "GEERTJE" [p.351] + +V. + + +Terwijl ik mij nu gereed maak, dit laatste _Geertje_-artikel te +schrijven, weet ik mij weer vol van weifelend dralen. Want er zijn +boeken, die ons zijn als een huis vol van herinneringen, vol van ons +zelf. En zoo voel ook ik mij nu als iemand, die een hem lang vertrouwd +en lief geworden huis verlaten gaat. Dat, wat het zijne is, maar toch +ook--en hoe diep voelt hij dit!--van het huis, waarin het zoo lang zijn +mijmerend leven leefde, waarmee het een was geworden, is nu bijeen +gehaald uit alle kamers en hoeken, en tot den uittocht bereid. Hij-zelf +staat vol weemoed stil: zoo als het licht door die ramen viel en tot +iets eigens in zijn tintenschakeeringen en schaduwverdonkeringen, van +het oude huis en van hem werd, zal hij 't nooit meer zien; het leven, +wat hij hier heeft doorleefd, is voor goed voorbij.... Schimmen van +menschen en verre herluidingen als echo's van lang verklonken geween en +gelach verbergen zich nu in dit huis voor eeuwig en voor goed in +vergetelheid, voor de vreemde komt.... Ze herklonken en leefden nog in +een heel teer leven en onwezenlijk schemerbestaan, zoolang hij hier was, +om ze te zien en te hooren. Zij herleefden op zijn zwijgend en +nauw-bewust-willend gebod.... De vreemde, die na hem komt, zal hen niet +hooren en zien.... Het mooie huis, het zal ook om dien staan, en diens +leven zal erin lachen en weenen.... Van het verstorven gelach en geween +zal hij niets voelen.... En de heengaande [p.352] man voelt zich +onrustig en gejaagd: zou hij niets van het zijne hebben vergeten? Maar +plots glimlacht hij weemoedig en knikt, in begrijpen, tot zich-zelf: +ach, niet de _twijfel_, of hij iets van het zijne heeft _vergeten_, +maakt hem zoo onrustig, maar de _zekerheid_, dat hij _moet_ achterlaten, +wat hij _nooit vergeten_ zal, die maakt hem onrustig!... Want er zijn +dingen, die men niet meenemen kan.... + +"Maar welaan, laat mij sterk zijn," denkt de heengaande man, "is het +niet schoon, dat menschenwerk langer duurt dan menschenleven, en een +ander ervan zal genieten...." + +En welaan, mijn werk moet nu toch spoedig gedaan zijn, denk ik ... is +het niet schoon, dat zoovele anderen nog zullen leven en voelen met, in +dit boek, ieder op eigen wijs; dat het weer-klinken zal hun gelach en +hun weenen, dat zij het bezit van hun ziel en de have van hun geest er +in zullen bergen, ja vermeerderen en wijzigen, al naar de schoonheid van +dit monumentale bouwwerk, van hun gevoel voor harmonie, van hun smaak en +fijn gevoel zal vorderen?... Al weet ook ik, dat wat ik nu achterlaat +van mij, gedoemd is, in vergetelheid te gaan.... Wat van mij saamgeweven +is met de stemming van het boek, wat er niet van los te maken is, en in +woorden geborgen, naar buiten te brengen; wat ik _te_ +subtiel-individueel heb doorvoeld; wat ik _niet_ heb _kunnen_ zeggen en +wat ik niet _goed_ heb kunnen zeggen, dat alles blijft achter in +vergetelheid.... Laat mij nu nog beproeven, het zoo weinig mogelijk te +doen zijn. + + * * * * * + +Ik zal nu ik spreken ga van het leven van _Geertje_ in Maandag's huis, +natuurlijk veel onbesproken moeten laten. Daartoe behoort o.a. de +voortreffelijke uitbeelding van Buurvrouw Tabbe, die altijd, bij +afwezigheid van zijn zuster, _Maandag's_ huishouden bereddert. Die +uitstekende instantanee'tjes van het kinderlijk-goedhartige, van het +naief stuursche en heel dat klein-burgerlijk gedoente, mogen voor jelui +bewaard blijven tot de lezing van het boek-zelf. Ik zal mij hier bepalen +[p.353] tot het essentieelst-karakteristieke der hoofdfiguren. _Geertje_ +heeft haar grootvader geschreven en nu, tengevolge van dien brief, komt +hij bij haar, in _Maandag's_ huis: + + --Groo'va!... + + Hij stond, met Oom ter zijde achter zich, juist op de plek, waar + buurvrouw den vorigen dag met een--"Nou, ejuus dan," hoonend op + haar had neergekeken. Hij stond en niets bewoog aan hem. Geertje + zag de lange, smalle lippen pijnlijk vast opeengeklemd en onder + zijn doorborenden strafblik sloeg zij de oogen neer, de lach kroop + weg van haar gezicht en zij bedacht dat ze, op haar rouwjapon, + tegen de stoffigheid van het huiswerk, een bonte schort met gaten + had aangedaan, die er nog hing van Maandag's zuster. Schielijk de + linkerhand naar achteren stekend om de strik te openen, wilde zij + met de rechter de schort al wegtrekken, maar de strik trok vast en + _de ijle beweging der rechterhand scheen een strijken over de + zwangere buik, als om weg te strijken._ + +Dit laatste door mij gecursiveerde is een _zeer fijne opmerking_ +van den schrijver. Wij moeten namelijk begrijpen, dat +dit den grootvader zelf niet alleen een beweging van schaamte +toeschijnt, maar _Geertje-zelf_ hier voelt, dat die handbeweging +haar grootvader en oom zal doen denken, dat zij zich schaamt +voor haar zwangerschap; en dit kwetst haar fierheid. Zij +immers, zooals we weten, schaamt zich daarvoor niet, omdat +ze zich, in het diepst van haar wezen, schuldeloos voelt. + + --Ben je alleen? bitste de vermaanstem. + + --Ja Groo'va. + + --_Het tocht hier_. + +Dit kurk-droge en als versteend-ordelijke aan-kleinigheden-denken, op +dit oogenblik, karakteriseert weer den grootvader uitstekend! + + Oom sloot de woningdeur, Geertje de ramen. Ook de tusschendeur ging + zij sluiten. + + --Gaat u niet zitten? vroeg ze zacht en schraapte naar meer geluid. + In een wanhopige zelfteleurstelling voelde ze zich toch + onthutst-doen. + + --_Is dat wat je me te zeggen hebt, Geertje?_ + +Hier komt weer het hoogst ergerlijke in zulk een dogmatisch-verstrakte, +door eigen bravigheids-bewustzijn hoogmoedige en gevoellooze voor den +dag: _Hij_ mag zoo weinig ontroerd [p.354] zijn door den aanblik van z'n +mishandelde en vertrapte kleindochter; _hij_ mag zoo weinig fijn gevoel +bezitten, zoo weinig onbewusten eerbied hebben voor het leed en voor dat +hooge oogenblik van elkander weerzien, dat zijn eerste woord een +bevelhebberige verklaring kan zijn, dat "het tocht!"--_Zij_ daarentegen +moet zoo eerbied-geslagen door zijn tegenwoordigheid zijn, dat ze zelfs +het benul niet behoort te hebben hem een stoel aan te bieden!! Hoogmoed +en Trots, wel te onderscheiden van Ziele-hoogheid en Gevoel-van- +eigenwaarde, worden altijd door Dwaasheid begeleid, opdat naar den wil der +zachtmoedige en onophoudelijk-onderwijzende Natuur, deze beide plechtig- +voortstappende, geharnaste ridders, meenend een helm te torsen, een +zotskap dragen, gelijk Sancho Panza zijn scheerbekken, en aldus een +schouwspel van weerzinwekkende en waarschuwende belachelijkheid zullen +zijn.... + + Het was de oude toon van vijandig klinkende berisping, die + hardheid, die haar altijd had gekwetst, waarover Groo'moe met + zachtheid placht te troosten. Nu was niet Groo'moe er, maar Oom. + + --Ik heb u ommers alles geschreven, zei ze, met zekerder stem, + koel, strak. + + -- Heb je Groo'va vergeving gevraagd? + + Oom! Die braaf dee, voor 'en wit voetje!... + + Nu had ze haar stem weer geheel, en blozend: + + --Heb u al om vergeving gevraagd? + + --Ik? Ik heb me niet laten onteere! + + --Nee, u heb goed opgepast! En voor mijn heb u ook zoo gezorgd! + Daarom liep ik laast uw huis uit, toen uw zwager m'en as hoer wou + gebruike.... + + Groo'va, die zich juist omgewend en de hand op een stoelleuning + gelegd had, strekte die uit met gebiedend gebaar: + + --Stilte! + + Juist als vroeger op school. + + --Laat me met haar alleen, Jan; ik zal de weg naar je huis wel + vinden. + + Toen Oom was heengegaan, zei Groo'va: + + --Ga daar zitten. + + Het was haar stoel, waarop zij altijd zat, deze dagen; zij ontving + Groo'va in Maandag z'en woning. Hij deed net als thuis tegen stoute + jongens, die hij in zijn kamer liet komen na schooltijd. De + meester, de berispende meester--anders was hij niet voor haar. + +[p.355] Men zal de uitbeeldingskunst van dit geheele stuk moeilijk te +zeer kunnen prijzen. Het schoolmeesterlijke gedoe van Groo'va, Oom's +vleierige kruiperigheid,het staat er alles voortreffelijkin. Maar vooral +opmerkelijk is Geer's koel, strak, snibbig en hard worden. Het lijkt mij +gewenscht hier even van de eigenlijke oorzaak daarvan te spreken: omdat +zachtmoedigheid en vergevingsgezindheid goddelijk, d.i. schoon en goed +zijn, wordt een mensch bij hun aanblik ontroerd en heeft hen +onmiddellijk lief. Beproevend hen na te volgen om zelf schoon en goed te +zijn, wendt hij zich tot hen en hoort, met een gelukkig gevoel in het +hart en heerlijke overgave, aan, wat zij hem te zeggen hebben. Maar +omdat hardheid en barschheid en wrok leelijk en gering-menschelijk zijn, +wordt een mensch bij hun aanblik onmiddellijk afkeerig van hen en zegt +meer of minder bewust in zichzelf: wat kunnen dezen, die zelf +klaarblijkelijk nog niets geleerd hebben, mij leeren? En _welk recht_ +hebben zij, mij te leeren? Dan keert hij zich van hen af en sluit in +zich-zelf zich op. In den grond is het dus dezelfde oorzaak, die de +menschen een eerlijk man, als hij over eerlijkheid spreekt, aandachtig +doet aanhooren, maar hen een dief, als hij 't zelfde beproeft, doet +hoonen en nog dieper verachten. + + Onverschillig schokte ze neer op den stoel en bleef, den rug naar + het raam, den linkerarm zwaar over den hoek van de tafel, den + rechter slap op den schoot, voorover gebogen zitten staroogen met + botte dofheid. + + Een beweging van ongeduld schaduwde over het tafelvlak langs haar. + Geduld had Groo'va niet kunnen leeren in al die jaren van jongens + bebrommen. + + --Ik wacht, op wat je te zeggen hebt, Geertje! + + Driftig met sprongetjes, kwam de bedreiging. En nu smakten de + lippen.--_Dat was toch zoo'n malle gewoonte van Groo'va, net + iemand, die de soep te zout vindt_. + +Dit door mij gecursiveerde zinnetje is uitstekend. In een loome +onverschilligheid, voor alles wat die dorre, niet-gevoelende, niet +begrijpende oude haar verder zeggen zal, is _Geertje_ nu tot een +toestand van koel-nuchter, minachtend-scherp observeeren gekomen. Een +gewoon en algemeen verschijnsel: terwijl overgroote eerbied het +waarnemingsververmogen [p.356] van den eerbiedige ten opzichte van den +geeerbiedigde verzwakt of krachteloos maakt--men ziet dit bijvoorbeeld +aan hen, die zoo eerbiedig tegenover de tradities onzer maatschappij +staan, dat zij zelfs haar ten hemel schreiende misdaden niet zien--wordt +bij afwezigheid van eerbied het waarnemingsvermogen zeer actief. In het +bijzijn van een als-meerdere-erkende, _verdoft_ het waarnemingsvermogen +vaak--en men ziet de weerspiegeling hiervan ook meestal onmiddellijk in +het _doffer, gevoileerd_-worden van den blik!--in het bijzijn +daarentegen van den als-mindere-geschatte, _verscherpt_ het +waarnemingsvermogen niet alleen, maar wordt de geheele geest als in een +vrij-wording en ontslaking verlevendigd. (Vandaar dan spot, scherts, +enz.). Het omgaan met geestelijk-voornameren heeft zeer zeker veel nut, +omdat 't het streven naar het goede, wat men _niet_ bezit, wakker maakt, +maar het omgaan met geestelijk-geringeren en -gelijken heeft niet minder +nut, omdat men in dien vrijeren omgang _zelf_ zich ontwikkelt, en +ontplooit wat men _wel_ bezit. + + --Zul je nu spreken!? Hoog was hij voor haar. + + Loom het hoofd heffend, zag zij even hem aan; toen zonk haar blik, + als te moe, langs hem neer. En toonloos-koel liet ze vallen: + + --Ik heb et u ommers al geschreven. + + --Geschreven!?... Je brief was een weefsel van leugens. Bedrogen + heb je me, en al zoo lang! Mij en oom, zelfs Groo'moe nog! Als die + dit had moeten beleven! Niets dan de schand'lijkste zonde en + leugen. En dat een kind van zooveel gebed. Ongelukkige! hebben wij + dat aan je verdiend!? Het loon voor zooveel zorg en liefde. _Ons + kind onteerd op de schandelijkste wijs, in een zonde die God het + zwaarste straft_. Hij wil dat ik oude man zwaar beproefd word. Maar + jij bent behalve aan Hem, mij rekenschap schuldig van je + ondankbaar, snood gedrag. Je bent verleid, maar je was geen kind + meer! Die man heeft zich op de laagste, de gruwelijkste wijze aan + je vergrepen, maar.... + + --_Die man heb ik lief, en altijd, verstaat u, na me dood nog, ten + eeuwigen dage, zal ik fan 'em houe, die man_!... + +Het zou van een ontzaglijk gebrek aan inzicht getuigen, het +_subjectieve_ recht van den grootvader te ontkennen, om te spreken als +hij doet, van zijn standpunt, met zijn gebrek aan [p.357] +doorvoelingsvermogen, in zijn onwetendheid, maar van een minstens even +groot gebrek aan inzicht zouden wij blijk geven, indien we en dat +standpunt, en dat gemis van doorvoelingsvermogen en die onwetendheid +niet scherp zouden laken, _in iemand, die zoo hoogmoedig als rechter +optreedt_. Ware hij niet geheel verkerkelijkt, verdogmatiseerd, de door +mij gecursiveerde zin van Geertje, die uitbarsting van haar innigste en +hoogste voelen zou hem tot inkeer gebracht en hem de oogen geopend +hebben. Hij zou ingezien hebben, dat tegenover zooveel zielssterkte en +zooveel zielsadeldom, wel het beste wat _hem_ paste, ware: te zwijgen, +liefdevol te helpen, en aan den Hoogsten Rechter, in Wien hij immers +gelooft, het oordeel en vonnis over te laten. Hadde hij al zijn teksten +op dat oogenblik vergeten en zich slechts deze uit _Job_ herinnerd: "Leg +uw hand op den mond, want God is in den hemel en gij op aarde, laten +daarom uw woorden weinige zijn," het ware hem beter geweest! Zie ik hier +_Geertje_ en haar grootvader tegenover elkaar staan, hoe herinner ik mij +het woord der Joodsche Wijzen--ja ik ben zeer hebreeuwsch van +avond!--"Er zijn _nieuwe_ kruiken, waarin _oude_ wijn is, en _oude_ +kruiken, waarin zelfs geen _nieuwe_ wijn is."--In die uiting van +_Geertje_--ik kan er niet vaak genoeg uw aandacht op vestigen--vindt ge +opnieuw de bevestiging van wat ik zei, _den sleutel tot het begrijpen +van dit boek_: Geertje is _geen_ "verleid dienstmeisje," maar: een +heldin der liefde, een van die _zeldzame menschen, die de zeer groote +liefde kunnen voelen, en die door alle wisselingen van lot en jaren, die +liefde trouw blijven,_ Wie die eigenschap bezit, _al bezit hij geen +enkele andere van even hooge ontwikkeling_, behoort reeds _daardoor_ tot +de _psychisch-heel-grooten_.--Laten we het verder verloop van het +onderhoud overslaan, hoe uitstekend, hoe vol van dramatische spanning +dit ook moge zijn. Het mooiste laat ik onaangehaald, dat moet voor u +bewaard blijven in het boek. Zoo verhaal ik u ook niet, waarom Geertje +niet met haar grootvader meegaat, die immers gekomen is, om haar te +halen, en waarom zij, zich in afgrijzen van hem afwendend, bij Maandag +achterblijft. Slechts wil ik even het zinnetje aanhalen, waarin de +[p.358] schrijver vertelt, hoe de grootvader heengaat van Geertje, en +Maandag, den bultenaar, die hem den uitgang verspert en hem smeekt +Geertje niet zoo te verlaten, op zij duwt: + + _Des_ langen ouden groote hand beroerde den schouder _des_ + bultenaars, en zij opende met vastheid de deur. + +De ongewone harkerige deftigheid en statigheid van deze constructie met +zijn "dessen" valt op, nietwaar? Wilt gij weten waarom zij hier zoo +uitmuntend is? Herinner u dan wat ik schreef bij mijne behandeling van +_De Familie Kegge._[12] Ik noemde daar het stukje, waarin Kegge's +smartvoelen, zoo uitmuntend, omdat: "_de eigenschappen van Kegge's +smartvoelen de afbeeldende woorden en zinsbouw (hebben) doordrongen, +gedrenkt, en daarmee een zijn geworden."_ Welnu, iets dergelijks is ook +hier het geval: het harkerig-stijve, het onvermurwbaar-harde der manier +van doen van den grootvader heeft ook hier de afbeeldende woorden +doordrongen en verhard. Ge _voelt_ en _hoort_ en _ziet_ daardoor alles +onmiddellijk, terwijl, indien er een _andere_ zin stond, die u nochtans +_hetzelfde_ zou _mededeelen_, ge er slechts een _verstandelijk begrip_ +van zoudt krijgen!--Maandag, bij wien zij dus achterblijft, dien naar +het lichaam zoo wanstaltige en naar de ziel zoo rechtgeschapene--hoe +aandoenlijk is zijn hulpvaardigheid, hoe aandoenlijk zijn verzwegen +liefde voor haar. Een oogenblik, een oogenblik denkt hij, dat zij +wellicht in de toekomst een troost en een licht in z'n arme leven zal +kunnen zijn. Maar eens vraagt hij haar: + + --Keu-je-n-um m'ar nie' fergaite?! + + --Vergete!?! + + Een verwijt dat een triumf is. In hem zinkt iets nog dieper weg, + maar er stijgt een ontroering van geestdrift, die hoog boven het + and're gevoel gaat. + +Dat wat dieper in hem wegzinkt, ge begrijpt het, is zijn liefde. Hij +voelt, dat zij nooit iets voor hem kan zijn. Maar hij heeft dien trek +van alle hoogere, edele naturen, dat al veroorzaakt [p.359] hun het +goede en schoone zelf teleurstelling, hun bewonderingsvermogen voor dat +schoone en goede daardoor niet wordt geschaad. Vandaar, in zijn leed, +zijn geestdrift voor de prachtige liefde en persoonlijkheid van +Geertje!-- + +Bij het verhaal van Maandag's bezorgdheid over haar; zijn +niet-kunnen-begrijpen, dat Geertje zoo opgeruimd is, en hem met zoo'n +weldoende gezelligheid kan omringen; zijn angst dat zij dit alles maar +voorwendt, om er een noodlottig plan achter te verbergen, geeft de +auteur van die opgeruimdheid deze _prachtige_ psychologische +verklaring--te mooi, om er niet nadrukkelijk uw aandacht op te vestigen: +(De woorden waar het op aankomt, cursiveer ik.) + + Nu Geer er was, hoefde hij den sleutel niet bij buurvrouw te + brengen, wanneer hij 's avonds uitging. Maar nooit had z'n woning + deze gezelligheid gekend en zooveel mogelijk bleef hij thuis. + Geregeld kreeg hij zijn koffie en thee, den kinderen ontbrak het + niet meer aan iets en precies op tijd lagen die in bed. Dan week + welhaast het nagevoel van het stage leed over zijn zuster, dat leed + als een rouw, die men niet overleeft. Dan trilde zijn wezen onder + de gewaarwording van zooveel knusse gezelligheid rondom hem, zat + hij met snel-knippende straaloogen meer te soezen dan te werken aan + zijn schrijftafeltje, bij de kaars, die Geer er "verzonnen" had. En + op haar vraag:--"Wil u daar uw thee?" zei hij telkens gretig:--"Ik + kom." + + Doch later alleen, wanneer zij naar bed was, werd hij weer + aangegrepen door een vrees. Het kwam niet in hem op, dat voor haar + _dit zijn hier was als een slaapwandelen, dat haar wezenlijk leven + elders verliep_--en haar doen van den ganschen avond bleef hem een + raadsel, zoet ... maar angstig.... + +Ge begrijpt dat dit "elders" is: bij Heins, bij den man, dien zij voor +altijd liefheeft!--En nu datgene, wat ik, in het vorig hoofdstuk, een +fout noemde in de beelding der Maandag-figuur: het is onverklaarbaar, +althans mij is het niet gegeven geweest er een aannemelijke verklaring +voor te vinden, dat een man van zulk een noblesse, Geertje niet bij +tijds voor Heins waarschuwt, waarvoor hij ampel gelegenheid had. +Onbekendheid met de "moreele principes" van dat heer kan het niet +geweest zijn, schuchterheid evenmin; z'n verhaal o.a. dien avond, ten +huize van Heins, van die voorname mevrouw, [p.360] die haar man heeft +laten zitten en met een ander er van door is, bewijst het tegendeel. En +dus blijft _mij_ niet anders over dan het een fout te achten, een +barstje in de gaafheid van het' overigens zuivere beeld. + + * * * * * + +Hiermede is voltooid mijn behandeling van dit boek dat, als van zelf +ontstaan symbool van vertroosting, met de verheerlijking van het +socialisme en zijn strijders eindigt--een waardig einde.... + + + +NOTEN: + +[1] Blz. 224. + +[2 = een klein onvolgroeid wezen.--Herinner ik mij wel, dan noemt deze +groote Fransche romancier in zijn _Pecheurs d'Islande_, 'n jongen +ambtenaar, die uit gebrek aan fijn doorvoelen, op ruwe wijze een oud +vrouwtje 'n verschrikkelijke tijding mededeelt] "un petit etre +incomplet." + +[3] Waardoor een kunstenaar die macht heeft: zie daarover mijn opstel: +_Over literaire kunst en Is. Querido's Studien_, of, in dezen bundel: +Het Hist.-Materialisrne in de Lit. Critiek. + +[4] Alle cursiveering is van mij. + +[5] Cursiveering van dit woord: door den schrijver. + +[6] Cursiveering van den auteur. + +[7] Cursiveering van den auteur. + +[8] Cursiveering van den schrijver. + +[9] Dit laatste: het _schijnbare_ verdringen door _veredeling_, ziet men +bijv. in die groote figuren, welke zich niet meer kunnen hechten aan +personen, omdat: hun _menschen_liefde _gegroeid_ en _veredeld is_ tot +_menschheids_liefde. + +De menschenliefde is dus in hen niet verdrongen en verlaagd, maar leeft +integendeel gegroeid en veredeld in hen voort! Precies zooals het +_kind_, dat wij vroeger waren, _gegroeid_ en, laten wij hopen, +_veredeld_ is tot den _volwassen mensch_, die wij nu zijn. + +[10] Dat artikel is in dezen bundel niet opgenomen. + +[11] Alle cursiveeringen zijn van mij, tenzij het tegendeel wordt +gezegd. + +[12] Niet in dezen bundel opgenomen. + + + * * * * * + + +INHOUD + +I. CRITISCH. + +BRIEVEN OVER LITERATUUR. + + I. Frans Coenen, _Dickens en de Romantiek_ + G.K. Chesterton, _Charles Dickens_ + G.K. Chesterton, _Appreciations and criticisms of the Works of Charles Dickens_ + Dickens in de Hollandsche en Engelsche Maandschriften van Februari 1912 + + II. Adriaan van Oordt, _Nagelaten Werk_ + C. en M. Scharten-Antink, _De Vreemde Heerschers_ + L. Couperus, _Antiek Toerisme_ + Couperus in _Groot-Nederland_ van Maart 1912 + +III. Jeanne Reyneke van Stuwe, _Naar het levend Model_, + _De kinderen van Huize ter Aar_ + Anna van Gogh-Kaulbach, _Voor twee Levens_ + AE.W. Timmerman, _Leo en Gerda_ + + IV. Dr. Nahum Slousch, _La Poesie lyrique Hebraique contemporaine_ + Dr. Gustave Karpeles, _Heine-Reliquien _ + Josef Cohen + Van Collem + J.I. de Haan + S. Bonn, _Een Bonte vlucht van verzen_ + Is. Querido, _De Jordaan_ + Else Jerusalem, _Het Roode Huis_, vertaald door Mevr. + S.J. Barentz-Schoenberg + L. Simons, _Studies en Lezingen_ + Vertalingen, behoorend bij "Brieven over Literatuur" + + +HET HISTORISCH-MATERIALISME IN DE LITERAIRE CRITIEK + + I. Mevr. Henriette Roland Holst, Studies over Socialistische + Aesthetica; H. Gorter, Critiek op de Literaire Beweging van + '80 in Holland + + II. Mevr. Holst's Rousseau (Literair-critisch beschouwd) + +III. Mevr. Holst's Rousseau. (Beschouwing der critische + en psychologisch-biographische opvattingen) + + IV. Conclusies + + Vertalingen, behoorend bij "Het Historisch-Materialisme in de Lit. + Critiek" + + +II. DIDACTISCH. + + I. _Voorwoord_ + II. _Hoe Literaire kunst gelezen en genoten moet worden_ +III. Over Multatuli en zijn _Geschiedenis van Woutertje Pieterse_ + IV. _De Historie van Mejuffrouw Sara Burgerhart_ van Wolff en Deken + V. Johan de Meester's _Geertje_ + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Over literatuur, by M.H. Van Campen + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK OVER LITERATUUR *** + +***** This file should be named 17077.txt or 17077.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/7/0/7/17077/ + +Produced by Marc D'Hooghe + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |