25 files changed, 3811 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/17070-8.txt b/17070-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..67048a9
--- /dev/null
+++ b/17070-8.txt
@@ -0,0 +1,1727 @@
+The Project Gutenberg EBook of Nasawing Pagasa, by Angel de los Reyes
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Nasawing Pagasa
+
+Author: Angel de los Reyes
+
+Release Date: November 15, 2005 [EBook #17070]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NASAWING PAGASA ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was made using scans of public domain works from the
+University of Michigan Digital Libraries.)
+
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+
+
+
+ANGEL DE LOS REYES
+
+KASAYSAYANG TAGALOG
+
+ˇˇNASAWING PAGASA!!
+
+
+ITÓ RIN ANG
+NAPALATHALA SA
+PAHAYAGANG
+"ANG DEMOCRACIA"
+NOONG ABRIL ŃG 1910
+NA NILAGDAAN ŃG
+"MULAWIN"
+
+NAGKAROON ŃG MGA
+PAGBABAGO
+AT INAYOS ANG
+KAMALIAN
+
+
+MAYNILA
+KAPULUANG PILIPINAS
+1912
+
+
+
+
+ˇNASAWING PAGASA!
+
+KASAYSAYANG TAGALOG
+
+
+          KASAYSAYANG NAPALATHALA
+          SA PAHAYAGÁNG
+          "ANG DEMOCRACIA"
+          NOÓNG ABRIL ŃG
+          1910 NA NILAGDAÁN ŃG
+          "MULAWIN". NAGKAROÓN
+          ŃG MGA PAGBÁBAGO
+          AT INAYOS ANG
+          NAGÍNG KAMÁLIAN.
+
+
+          SINULAT NI
+          =ANGEL DE LOS REYES=
+
+
+          KUMATHA ŃG MGA KASAYSAYANG
+          "ANG DIYOSA INÉNG"
+          "ˇKRISTONG
+          MAGDARAYA!"
+          "ˇIMBING KAPALARAN!"
+          "ˇPARUSA ŃG
+          DIYÓS!" "ˇHINAGPÍS
+          NI LOLENG!" AT "ˇTAYO
+          AY MAMUNDÓK!"
+
+
+MAYNILA, K.P.
+LIMBAGÁNG "ESFUERZO OBRERO"
+1912
+
+
+
+
+=LAHAT TUNGKOL PILIPINO=
+
+AY DAPAT BUMASA ŃG BABASAHING TAGALOG
+
+Bahag-hari............................. ni _Gerardo Chanco._
+Sa Tabí n~g Ban~gín.................... " _José Maria Rivera._
+Higanti at Pagsisisi................... " _Honorato H. de Lara._
+ˇDuwág!................................ " _Gerardo Chanco._
+ˇImbing Kapalaran!..................... " _Angel de los Reyes._
+ˇHalina sa Lan~git!.................... " _Gat-Dusa._
+Ang Mananayaw.......................... " _Ros. Almario._
+ˇTadhana!.............................. " _Democrita P. Antonio._
+ˇSawíng Pagasa!........................ " _Bb. Francisca Laurel._
+Larawan n~g Pagirog.................... " _Simplicio Flores._
+ˇWaláng Diyós!......................... " _Honorato H. de Lara._
+ˇPinatatawad Kita!..................... " _Matanglawin._
+ˇParusa n~g Diyós!..................... " _Angel de los Reyes._
+Buhay.................................. " _Aurelio Tolentino._
+ˇEnchang!.............................. " _Honorato H. de Lara._
+ˇKristong Magdaraya!................... " _Angel de los Reyes._
+Pan~garap n~g Buhay.................... " _Simplicio Flores._
+M~ga Anak-Bukid........................ " _Ros. Almario._
+
+       *       *       *       *       *
+
+=Inyong paghanapin sa mga aklatan
+at makabibili sa makákayanan
+upang huwag kayóng tamaa't masaktan
+sa mga kasunód na palo at uńgal.=
+
+
+
+
+MGA PAGUNITA
+
+NA DAPAT NUYNUYIN
+
+
+
+
+SA MAGLÍLIWALÍW SA
+
+Bayan n~g Antipulo
+
+
+Anim na binibini ang nan~gakálupasay sa lilim nang isáng puno n~g
+manggá sa bayang Antipulo nang taóng nagdaan. Pawa siláng magágandá;
+pawa siláng mahíhinhín; n~guni't ang katakátaká, ang apat ay nakátawa
+at ang dalawá ay nakásiman~got. Sa lihim kong pagsísiyasat ay naunawa
+kong kaya palá gayón, ang apat ay nakápagdalá n~g m~ga babasahing
+Tagalog at ang dalawá ay nakalimot. Walang pagáalinlan~gan na yaóng di
+nakápagbaon ay siyáng nakásiman~got, pagka't wala n~g masaráp na
+aliwan sa bayan n~g Antipulo na para n~g magbasá n~g aklát. Maligo,
+pagkatapos ay magduyan, bago magbasá n~g aklat: iyán ang buhay
+mayaman.
+
+Kaya kayóng maglíliwalíw sa Antipulo, nang huwág kayóng sumiman~got
+pagdatál doón, ay magbaon kayó n~g _Pinatatawad kitá!, Ang Mananayaw,
+Mga Anák Bukid, ˇDuwág! Sa tabi ńg bańgin, ˇTadhana!, Halina sa
+Lańgit!,_ ˇSAWÍNG PAGASA!, _Larawan ńg Pagirog, Pańgarap ńg Buhay,
+ˇWalang Diyos!, ˇHiganti at Pagsisisi!, ˇEnchang!, ˇKristong
+Magdaraya!, ˇParusa n~g Diyós! ˇImbing Kapalaran! Bahág-Hari,_
+ˇMILAGROS! at _Lihim na pagluha!_ Sa gayón, tan~gi sa maáalíw ninyó
+ang inyóng sarili ay makatútulong pa kayó sa masisikap na kawal n~g
+pagpápalaganap n~g wikang minana natin.
+
+
+
+
+ANG MGA PUMÁPATÁY SA
+
+Kalulwá ńg Bayan
+
+
+Masaráp ang wikang Ingglés, ang turing n~g Ingglés; lalo na ang wikang
+Kastila, ang saló n~g Kastila; lalo pa ang wikang Pransés, ang habol
+n~g Pransés, palibhasa'y para-para siláng may damdamin at marunong
+magmahál sa m~ga kalulwá n~g kaníkaniláng bayan, na alinsunod sa m~ga
+pantás na sinásamba n~g marami, ang wika, ay siyáng kalulwá n~g bayan.
+
+N~guni't ... sa bibíg n~g ilang m~ga Tagalog, ay hindi ganitó ang
+namúmutawi. ˇKatiwaliang lahát at balót n~g m~ga kahan~galán ang
+lumálabás! Pawáng kapalaluan na anyá'y masaráp ang wikang Kastila at
+Ingglés kay sa wikang Tagalog kaya't ni di ko tinitisod ang m~ga katha
+dito, n~guni't masdán mo ang aking m~ga nobelang Ingglés at Kastila ay
+hindi na mabilang.
+
+Iyán ang m~ga kaaway n~g bayan; pagka't silá ang pumápatáy sa kalulwá
+nitó. Dahil sa kayaban~gang masabing sila'y nakaiintindí n~g wikang
+dayo, ay ipinagpápalít na, ang kaniláng dan~gál....
+
+ˇM~ga kamánunulát! ˇKahabághabág ang ating katayuan! ˇSa lahát n~g
+sandali'y nakaumang sa ating m~ga ulo ang tabák ni Damokles; nanunuláy
+tayo sa pan~ganib na guhit n~g m~ga batás; kalaban natin ang m~ga
+dayuhan at sampu n~g kalahi, ay kalaban pa rín!...
+
+
+
+
+MABUTI KANG TAO NGUNI'T
+
+Masama kang Kristiyano
+
+
+--żBakit?
+
+--ˇMangyari ay umáasa ka sa panghíhirám n~g bagong aklát! _Mabuti kang
+tao_, pagka't nabasa mo na halos lahát n~g nobela sa kahíhirám,
+n~guni't _masama kang kristiyano_, pagka't pinápatáy mo ang m~ga
+kumatha at nagpalimbág at ayaw kang bumilí n~g iyó, gayóng
+pinagkagastahán nilá. żSaán mabubuhay ang kuto, kung hindi sa ulo?
+
+--ˇKung ayaw kang magpahirám ay huwág! ˇKay dami mong rekubeko! ˇPag
+ikáw namán ang nanghirám sa akin, ay tatawagin kitá n~g TUSO, pagka't
+para mo ríng tinuso ang kuwartang ibinilí ko, na nabasa mo ang aking
+binayaran n~g di ka nagkagastá!...
+
+Ganyán ang taltalan n~g dalawáng magkaibigan, kaya't ikáw na bumábasa,
+upang huwág tawaging TUSO ó MASAMANG KRISTIYANO, ay bumilí ká n~g m~ga
+kasaysayang: "ˇHALINA SA LAŃGIT!" ni _Gat-Dusa_: "ˇSAWÍNG PAGASA!" ni
+_Bb. Francisca Laurel_; "ˇDUWAG!" ni _Gerardo Chanco_: "LARAWAN ŃG
+PAGIROG" ni _Simplicio Flores_: "SA TABI ŃG BAŃGIN" ni _José María
+Rivera_; "ˇIMBING KAPALARAN!" ni _Angel de los Reyes_; "TADHANA!" ni
+_Democrita P. Antonio_; "ˇWALANG DIYÓS!" ni _Honorato de Lara_:
+"ˇPARUSA ŃG DIYÓS!" ni _Angel de los Reyes_; "MGA ANAK-BUKID" ni _Ros.
+Almario_; "PAŃGARAP ŃG BUHAY" ni _Simplicio Flores_; "ˇENCHANG!" ni
+_Honorato de Lara_; at "ˇKRISTONG MAGDARAYA!" ni _Angel de los Reyes_.
+
+
+
+
+żSINO ANG NATUMPÁK?
+
+Kayó nga ang humatol
+
+
+Si Petra at si Petring ay magkapatíd. Minsáng nalálapít ang Paskó, ay
+binigyán silá n~g kaniláng amá n~g muntíng halagá upang magugol sa
+dakilang araw. Si Petra ay ibinilí ang kanyáng bahagi n~g isáng hikaw,
+at si Petríng ay pawang babasahing tagalog ang pinakyáw.
+
+Dumatál ang araw n~g paskó, at gaya n~g karaniwan, ay nagdalawán ang
+dating mag-kákaulayaw. Sa dampa n~g magkapatíd ay mayroón díng m~ga
+panauhin. At żanó ang naisalubong ni Petra? żNaipagparan~galan bá ang
+kanyáng hikaw? ˇHindi! Subali't si Petríng ay naipagmalakí niyá ang
+kanyáng m~ga aklát at tan~ging nakápagsabing "Mamiyang hapon na kayó
+umuwi at tayo ay magbasá nitóng masasaráp na kasaysayang bagong
+labás..."
+
+Kayóng bumabasa nitó, ay inyóng hatulan kung sino ang natumpák: ang
+hiyás na nagagamit n~g isáng tao lamang ó ang aklát na pakíkinaban~gan
+n~g marami ang lalong mahalagá, Kauntíng pagkukuro ang inyóng
+papaghariin. Tutupín ninyó ang inyóng m~ga puso at siyáng magsasabing:
+mahalagáng pagaari ang m~ga aklat kay sa hiyás na nawawala.
+
+Sa tahanan n~g isáng matalino, ay aklát ang matátagpuan; n~guni't sa
+tahanan n~g isáng mangmáng ay pawáng hiyás ang palamuti. Dahil doo'y
+magipon kayó n~g m~ga babasahing tagalog upang mapabilang kayó sa m~ga
+pantás.
+
+
+
+
+
+SA KINAÚUKULAN
+
+ˇMaaliwalas ang daan ko!
+
+
+Suriin natin ang ugali n~g umanó'y m~ga bantóg at pahám na manúnulát.
+Ayaw siláng makariníg na mayroóng makata; ayáw siláng makakita na
+mayroong bagong kasaysayan, at pauulanin na nilá ang pula, lubha pa't
+isáng maliít ang sumulat. Sasabihing iyán ay mali, walang kabuluhan;
+at sayang lamang ang ipinagpalimbág. Palalo at pan~gahás ang gumawa
+niyán, huwág na di masabing siyá ay _autor_.
+
+ˇKaawaawang m~ga manúnulát!
+
+ˇAt silá daw ay m~ga kawal sa pagpápalaganap n~g wikang tagalog! Kung
+sa habang panahón ay ganyán ang aasalin nilá, ay sumpa n~g bayan ang
+kaniláng maáantay. Sa kaniláng pakikipagkapwa ay doon lamang uusbóng
+ang pagmámalasakitan n~g m~ga makatang pilipino, na, tan~ging daan n~g
+ikátatanyág n~g masaráp na wika ni Balagtás.
+
+Kung sa akin silá hahadláng ay itutulak ko silá n~g dalawáng kamáy at
+bubulyawán kong: ˇMaaliwalas ang daan ko! ˇNakikita ko ang aking
+nilálakaran! ˇTanglawán ninyó ang inyóng landasin at di ko kailan~gan
+ang inyóng ilaw! ˇManipís mán ang aming m~ga katha ay piniga namáng
+tunay sa aming sariling isipan at di naming ninakaw sa isipan n~g m~ga
+makatang kastila, ingglés, pransés, at ibá pá! ˇMura mán ang aming
+m~ga aklát ay madali namáng maubos at di ináamag sa m~ga aklatan!
+
+
+
+
+PAN~GUNANG SALITA
+
+NI AMADO JACINTO
+
+
+
+
+PAN~GUNANG SALITA
+
+
+Ang munti kong kaya at maiklíng pagkukuro ay minarapat n~g mahál kong
+kaibigang Angel de los Reyes na magbigáy n~g _Pan~gunang Salita_ dito,
+sa kanyáng bagong aklát na maliit, na noóng araw ay napalathala na sa
+páhayagang "ANG DEMOCRACIA;" at kung bagamán tinawag ko
+n~gayon n~g _bagong aklát_ ay sapagka't n~gayón lamang naipalimbág at
+di na paputól-putól.
+
+Walang alinlan~gan akóng nayag sa hilíng n~g aking kaibigan, nan~giti
+ako n~g lihim n~g ito'y sabihin niyá, at naibulong ko sa sarili na
+siya'y sadyang matalino sapagka't totoóng maalám na magbagay-bagay:
+nababatid niyáng sa isáng maiklíng aklát, ay isá namáng maiklíng isip
+na lamang ang dapat mag-ukol n~g m~ga palagay at paghahaka. At dahil
+diyán, ay sisimulán ko ayon sa makákaya, ang paglalahad n~g aywán kung
+tumpák na aking m~ga pagkukuro tungkól sa kanyang katháng itó.
+
+Sa ganáng akin, ang mátutunghayán n~gayón n~g m~ga mambabasa ay isáng
+aklát na mainam, isang aklát na dapat bigyán n~g papuri, hindi dahil
+sa itó'y nakáwiwili lamang basahin kundi alang-alang pá sa wagás at
+maníngníng na damdamin n~g kumatha: ang maalab niyáng nasang ang dukha
+ay igalang at masugpu ang ugaling hanggáng n~gayon ay umiiral pa sa
+ibá, at kung minsán ay sa dukha rín, na inuuna ang salapi bago ang
+lahát; minámahál na higít sa puri, sa dan~gal, sa katungkulan at
+wastong ugali.
+
+Ganyáng-ganyán ang asal na makikita natin sa mag-amá ni Tuníng sa
+Kasaysayang itó, na bagamán mahirap ang búhay, nang mahulí ay ayaw na
+silá sa kapwa nilá mahirap at ang ibig ay ang mayaman, dahil sa may
+nakápan~gibig lamang na isang masalapi kay Tuníng at ito'y si Ruperto.
+At ang kasuklám-suklám na nagíng bun~ga n~g kasabikáng itó sa pilak ay
+ang pagkatapon n~g anák ni Osong, ang binatang unang inibig ni Tuníng,
+pinaglagakan n~g boo niyáng pagkábabai at hanggáng sa nagbun~ga pa
+n~ga. Datapwa't kay Tuníng, ay nagíng bula ang salitang _puri_ at
+_katapatan_ sa haráp n~g yaman ni Ruperto, kayá't dito siyá napakasál
+sa wakás, gayóng si Osong ay di namán tumatanggi sa pagtupád n~g
+kanyáng tapát na pan~gakó at wagás ná pagibig.
+
+Si Osong na parang sinasakal n~g m~ga daliring bakal ay hindi nakatiis
+at nang araw n~g pagkakasál ay nagdamít-pulubing naparoón sa bahay n~g
+kasayahan nilá Tuníng at ni Ruperto na dalá ang larawan n~g kanyáng
+bunsóng na sagíp sá ilog, at nang makita ni Tuníng na yaón ang kanyáng
+anák ay hinimatáy na bigla, bago humingí n~g tawad kay Osong at
+hanggáng sa nalagót ang hinin~gá. Samakatwíd ay oo't nagsisi n~gá si
+Tuníng kayá't humin~gí pa n~g tawad sa pinagtaksilán niyáng binata,
+subali't dí dahil dito'y hindí siyá matatawag na babaing salawahan at
+tampalasan lalo pa't isasagunita ang pagkákatapon sa tunay na dugó n~g
+kanyáng pusó.
+
+Kung ang gayóng ginawá n~g babaing ito'y oo't napatatawád n~g Diyós,
+sa m~ga tagá-lupa'y waláng makapagpapatawad marahil.
+
+Sa haráp n~g ganyáng paglálarawan n~g kaibigan ko, ay labis niyáng
+ipinakilala ang lubós na kabagsikán n~g salapí na waláng dí naituturó
+sa tao, pati n~g lalóng kasamasamaan.
+
+Subali't żang han~gád kayá n~g mahál kong kaibigan sa paglalarawang
+itó n~g nakáririmarim na ugalí ay upang pulutin namán itó n~g m~ga
+mambabasa?
+
+Kayóng tumútungháy n~gayón ang makásasagót, at kayó rin namán ang
+dapat makábatid sa túnay na layon n~g ˇNASAWING PAGASA!
+
+Gayon man ay sasagot din ako n~g para sa akin.
+
+Ang mithí n~g aklát na itó ay walá n~gáng ibá sa warí ko, kundí ang
+turuan ang m~ga dukhá sa pagpapakáran~gal sa kaniláng sarili, sapagkát
+kung ang m~ga dukhá'y maran~gál, kung ang lahát n~g dukha'y hindi
+nagbibili n~g puri ni napaaalipin sa salapí, ang m~ga mayáyaman ay
+hindí maaaring magpákatayog-tayog na para n~g madalás nating mapánoód
+n~gayón.
+
+Ang isinasamá n~g m~ga mayayaman ay na sa mahihirap, at ang isinasamá
+n~g isáng pamahaláan ay na sa pinamamahaláan dín. Iyán ang m~ga
+katótohanang kailán má'y dí magkakabula at dapat dasalín n~g bawá't
+tao; katótohanang aywán kung kanino ko unang nadiníg o nabasa at
+n~gayo'y inankín ko na tulóy pagka't nakilala kong tapát.
+
+Kayá n~ga, m~ga mambabasa, upang makinabang ang kumathá nitóng
+ˇNASAWING PAGASA! sa kanyang m~ga ginugol na pagod sa pagsulat n~g
+kasaysayang itó ay pagaralan sana ang huwág magbilí n~g puri at
+isagunitang _na sa kupurihán ang tunay na halagá n~g tao at wala sa
+kayamanan_.
+
+Kung magkakagayón, siyá at akó'y maghahandóg sa inyó n~g masaganang
+pasalamat, palibhasá'y siyáng túnay na adhiká n~g tapát kong katoto.
+
+                                                  _Amado Jacinto._
+
+Malabón, Rizal, 1912.
+
+
+
+
+ˇNASAWING PAGASA!
+
+Kasaysayang Tagalog
+
+
+          _Dahil sa kagahulán
+          sa panahón at dahil
+          sa kakula~gan
+          pa sa n~gayón n~g
+          m~ga gagamitin, ay
+          hindi nasunód ang
+          m~ga t u l d í k na
+          nasa orihinál._
+
+
+
+
+ˇNasawing Pagasa!
+
+
+I
+
+  Mapangláw ang lahát, ang gabí'y tahimik
+at ang buwán noóng dapat nang sumilip,
+        nagtatago pa rí't
+sa sangkatauhan ay nagmámasun~git
+bitui'y gayón dín at nakíkiwan~gis.
+
+  Ni isáng himutók walang mapakinggáng
+sukat gumambala sa katahimikan;
+        ˇoh, ang aking lahi!...
+payapangpayapa sa kanyáng hihigán
+habang nawíwili ang m~ga kalaban.
+
+  Huni n~g kuliglíg, tinig mán n~g ibon
+ay kapanglawan dín, dinadalit noón;
+        m~ga makata mán,
+siyáng tinutula n~g sandalíng yaón
+ang sun~git n~g pangláw, lagáy n~g panahón.
+
+  Anó pa't ang lahát ay yapús n~g lumbáy
+hihip mán n~g han~gin, mandi'y palaypalay;
+        habagat má'y salát
+at pawáng dalita, ang balitang tagláy
+na kung pakikinggán ay taghóy na ˇay!... ˇay!...
+
+  Subali't sa isáng maralitang dampa
+sa bayang Malabóng saksí n~g pagtula:
+        nagáalimpuyó,
+ang lugód, ang sayá, ang galák, ang tuwa
+sa piling n~ga noóng dalawáng nunumpa.
+
+  Itó ay si Tuníng na piling alindóg
+kapiling n~g kanyáng tan~gíng iníirog,
+        pan~gala'y si Osong
+na lipi n~g dukha't di lahing matayog
+at binatang Udyóng na ulilang lubós.
+
+  Payapa n~gá silá, sa pagkákaupo
+siyáng ináani; galák n~g pagsuyo,
+        pinagúusapan,
+ang ikárarangál n~g kaniláng puso
+na ganitóng saád nang minsáng mahinto:
+
+  «Kay damot mo namán,» kay Osong na sabi,
+«isáng halík lamang, itulot mo kasi,
+        nang ako'y maalíw
+at nang magkaroón n~g isá pang saksí!...»
+«ˇAyáw ko! ˇayáw ko!...» kay Tuníng na tanggí.
+
+  «ˇHalina irog ko!» «ˇAyaw ko! ˇayaw ko!...»
+«żDiyata't ayaw ka?» «ˇTalagáng totoó!»
+        «ˇHalina! ˇhalina!
+ˇisáng halík lamang!...» «ˇKay ulitulit mo!»
+«ˇIsáng halík lamang!...» «ˇTawad ko sa iyó!»
+
+  «ˇAh! at iyán bagá, ang lagi mong turing
+na lubháng dalisay pagibig sa akin ...
+        ˇIkáw ang bahala!...
+kung natuto akóng sa iyó'y gumiliw
+magisá sa dusa'y matútutuhan din ...»
+
+  «ˇNagtampó na namán!...» «żSino bagáng puso
+ang makababatá n~g asal mong liko?»
+        «ˇHuwag kang magalit!
+ang ginagawa ko, ay m~ga pagsuyo ...»
+«Pagsuyo sa iyó; sa aki'y panghapo ...
+
+  Ikáw ang bahala, ako'y mapagtiís
+at ipatay mo mán ang lahát n~g sákit
+        ay tatanggapín ko;
+n~guni't ang hiyain, ang isáng ninibig
+libong kamataya'y labis pa n~g tamís ...»
+
+  «żHiniya ba kitá? ˇDi ko ginagawa!...»
+«żGinaganáp n~gayó'y di bagá paghiya?»
+        «Hindi, aking giliw,
+at ang aking puri ang nagugunita
+na baka kung ...» «żKulang bang tiwala?»
+
+  «Di lamang sa gayón,» «żSa anó pang bagay?»
+«Katungkulan naming magin~gat na túnay,
+        at ang unang halík,
+ang katimbang noó'y sampu nitóng buhay
+sa pagka't daig pa, ang gawáng pakasál.
+
+  żHindi bagá Osong?» «Tapát ang turing mo,
+at ang pagkakasál ay pakitang tao;
+        subali't ang halík,
+saksíng akin ikáw, at akó ay iyó,
+kaya itulot na; halina irog ko ...»
+
+  Iláng pang «ˇAyaw ko!» at iláng «ˇHalina!»
+bago pinagusap ang labing dalawá;
+        tumunóg ang halík;
+nilimot na yatang silá'y may hinin~gá
+na dapat malagót sa daratning dusa.
+
+  Hayán n~ga ang tuwang na~ghari sa puso
+n~g dalawáng yaóng isá sa pagsuyo,
+        kaya ang paalam
+n~g ating binatang anaki ay biro:
+«ˇSarili na kitá, búhay má'y mapugto!...»
+
+
+[Larawan]
+
+
+II
+
+  Nang isáng umaga'y sa pangpang n~g ilog
+ay may nakaupóng binatang malungkót:
+        itó ay si Osong;
+kanyáng inaalíw ang dusa n~g loób
+sa pagkákawalay kay Tuníng na irog.
+
+  At ang naglalaro sa kanyáng isipa'y
+ang dilág ni Tuníng na gayón na lamang,
+        minsáng mapadagok;
+minsáng mapan~giti at ipinagsaysay:
+«ˇOh, anóng gandá mó, aking paraluman!...»
+
+  Subali't nabigláng nabakás ang lungkót
+sa masayáng mukháng nagulap n~g lubós:
+        «ˇAy, palad na sawi!...
+ˇOh, buhay n~g dukha!...» sunód na himutók,
+«sa dusa ni Tuníng, ikáw ang managot ...
+
+  Kung akó'y mayama't sagana sa pilak
+tatanuran siyá sa baníg n~g hirap,
+        hanggáng sa sumilang
+n~g lubháng hinahon ang unang bulaklák
+n~g aming pagsintáng dalisay at wagás....
+
+  ˇAy, Tuníng kong irog, di ko kasalanan
+na sa iyóng dusa'y di ka madamayan;
+        ang karukhaan ko,
+ang dapat sisihi't dapat managutan
+at oh, anóng sakláp, dustáng kapalaran ...»
+
+  Sandalíng tumigil at kanyáng námalas
+ang dalawáng ibong naba sa bayabas,
+        na sabáy umawit;
+yaóng kanyáng dibdib ay halos mawalat
+sa pananaghili sa ibong mapalad.
+
+  Saká nang magsiping n~g lubháng payapa
+m~ga titig niyá'y di tumagál yata't
+        mulíng naghinagpís:
+«Mapalad pa siláng may ganáp na laya
+at hindi gaya kong may sumásansala ...
+
+  At kahi't mán silá'y walang pagaari
+ginapas namá'y pawáng luwalhati;
+        dí gaya n~g taong
+ang binabaníg má'y maraming salapi
+ay lumuluha rin n~g dusa't pighati.
+
+  At żanó ang yamang sadyang hinahanap
+sa akin n~g amá ni Tuníng kong liyág?
+        ˇisáng talinhaga!
+at di niya talos: sa Sangmaliwanag
+ang puri n~g tao, ang mahál sa lahát.
+
+  Hangád niya'y pilak, kahi't man~gulimlim
+ang dan~gál ni Tuníng na sinta ko't giliw;
+        wala sa gunitang
+lalong mahalagá sa yaman mang alín
+ang dan~gál n~g tao kung lubháng maningning.
+
+  ˇOh, taksíl na pita sa dan~gál at yaman,
+ang nililikha mo'y laksang kamatayan;
+        kung hindi sa iyó,
+disi'y kapiling ko si Tuníng n~g buhay
+at kasalosalo sa pinggán n~g lumbay!...
+
+  ˇOh, buhay n~g buhay, Tuníng ko at lugód...
+na sa karukhaan, ang sukal n~g loób
+        na ating sinapit;
+libong kamataya'y masaráp pa irog
+huwág lang mariníg ang iyóng himutók!...
+
+  Palasóng may lason ang nakákaanyo
+n~g dusang sa dibdib n~gayó'y pumapako,
+        tuwing mabúbuklát
+sa aklát n~g isip ang pagkasiphayo
+n~g banál na layong núnukál sa puso.
+
+  At magmulá rito'y aking nakikita
+sa baníg n~g hirap ay nagiisa ka;
+        waláng dumadamay,
+at kung pumapasok ang mahál mong amá
+sa iyóng pagdaíng ang tumbás ay mura.
+
+  Naririníg ko ring kanyáng inuulit
+ang pagalipusta sa palad kong amís:
+        ˇsa aba n~g dukha!...
+at nananariwa sa puso ko't dibdíb
+ang pagtabóy niyáng kapaita'y labis.
+
+  At námamalas ko, ang lubháng masakláp,
+luhang mapapaít sa matá mo liyág,
+        di anóng gagawín
+sa itó ay utos n~g masamáng palad
+pawang pagtitiís ang gawíng kalasag.
+
+  Ibalita lamang sa tapát mong giliw
+kung makaraan ká, sa gabíng madilím,
+        upang matalós ko
+kung ano ang bun~ga n~g pagsinta natin
+at kahi't malayo'y kapalaran ko rin.
+
+  At kung napapako ikaw sa dalita
+higit pa sa riyan, itong umaaba
+        sa tapat kong puso,
+at ang bawa't patak n~g perlas mong luha
+ay timbang n~g buhay kung manaw sa lupa.
+
+  Dito napahinto't kanyang napanood
+yaong isang kaban na tan~gay n~g agos,
+        at pinagsikapang
+iyahon sa pangpang n~g upang matalos
+na baka may lihim doong natutulos.
+
+  At ˇoh, anong gitla nang kanyang mamasdan
+na bangkay n~g isáng bagong kasisilang!...
+        tuman~gis ang puso;
+nagluksa ang dibdib at ipinagsaysay
+na: «ˇBaka n~ga itó, ang anak kong hirang!»
+
+  Kanyang ikinubli doon sa pangpan~gin,
+pumasok n~g bayang may in~gat na lihim
+        at nakibalita;
+sa tinanongtanong ay kanyang nalining
+na ˇitinapon n~ga ang anak ni Tuning!...
+
+  Lalong nagibayo, lagablab n~g poot,
+ang daing at sumpa'y di malagotlagot
+        «ˇInang walang puso,
+Tuning na nagtaksil sa anak n~g irog
+dapat kang mamatay, dapat kang matapos!
+
+  Diyata't masarap sa puso'y matamis
+anak mo'y pataying sa ilog ihagis,
+        maturan na lamang
+ikaw ay dalagang may puring malinis,
+nang upang giliwin n~g bagong ninibig.....
+
+  ˇOh, taksil na sinta! ˇpusong magdaraya!
+ˇoh, han~gad sa yaman! ˇinang walang awa!
+        pananagutan mo,
+sa harap n~g Diyos ang masamang gawa't
+may araw din naman kaming mabababa!....»
+
+  At kanyang hinagkan ang bangkay n~g bunso
+kasunod ang patak n~g luhang natulo,
+        «ˇOh, sawi kong supling!....
+ˇdi ko kasalanan ang pagkasiphayo
+managot ang iyong inang walang puso!...»
+
+  At kanyang kinalong n~g hanggang sa bayan
+upang ipakuha n~g isang larawan;
+        subali't ang loob
+ay di mapanatag kahi't bahagya man;
+ang daing at sumpa'y walang katapusan....
+
+
+[Larawan]
+
+
+III
+
+  Sa ilog ding yaon na kinasagipan
+ni Osong n~g kanyang bunsong minamahal,
+        ang magamang Tuning
+minsan ay nagaliw sa masayang pangpang
+na siyang sumaksi sa lihim n~g buhay.
+
+  «Talusin mo irog» ang turing n~g ama,
+«sa panukala ko, kung hindi nayag ka,
+        disin hanggang n~gayo'y
+lumalagok ka pa n~g luha n~g dusa
+at di lumalasap n~g m~ga ginhawa.
+
+  żAt di mo ba tantong sa buhay na ito:
+salapi, salapi, ang Diyos n~g tao?
+        żBakit ka iibig
+sa han~gal na Osong na dukhang totoó
+gayong may mayamang iirog sa iyó?»
+
+  «ˇAma ko! ˇama ko!» ang saad ni Tuning,
+«ˇkay inam n~ga pala n~g inisip natin!
+        salamat Diyos ko
+at ang mayayamang ninibig sa akin
+ay hindi natalos ang nangyaring lihim ...»
+
+  «ˇTalaga! ˇtalaga» ang sa amang tugon,
+«daig ang nagtiyap n~g pagkakataon,
+        żat aling pan~gahas
+dilang sinun~galing magsasabi n~gayong
+ikaw ay naglaho sa tangkay kahapon?
+
+  Para din n~g dati ang tindig mo't bikas,
+katutubong ganda'y lalo pang tumingkad;
+        pagmasdan mo iyang
+halamang nilikha n~g Hari n~g lahat,
+pawang yumuyuko sa taglay mong dilag.
+
+  Sa mabining agos ikaw ay makinig
+may ibinubulong na masayang awit,
+        saksi n~g paghan~ga
+sa iyong himalang inimbot na dikit
+na waring pinilas sa ganda n~g lan~git.
+
+  N~guni't ˇanong saklap sa puso ko't buhay
+ang kataasan mo kung iyaagapay
+        sa piling ni Osong!
+ˇmasarap pang ako ay magpatiwakal!
+ˇoh, Tuning! ˇoh, Tuning!» at siya'y papanaw.
+
+  Pinigil n~g bunso: «Amang pinopoon,
+ako'y kaayon mo sa dakilang layon,
+        at isinusumpang
+lilimutin ko na ang han~gal na Osong
+at ako'y dalaga na naman sa n~gayon ...»
+
+  Sila ay nagyakap at siyang tumunong
+ang halik n~g ama, at halik n~g irog;
+        sigabo n~g tuwa
+ay hindi magkasyang sa puso manulos
+kaya't napatabi, ang panglaw, ang lungkot ...
+
+  ˇSaka magkaakbay silang nagsilakad
+sa dukhang tahana'y nagtuloy umakyat;
+        mahiwagang ilog
+na nilisan nila'y bago humalakhak
+na waring inuyam ang nangyaring usap.
+
+
+IV
+
+  Bagong namimitak sa kasilan~ganan
+liwayway n~g araw, batbat n~g katwaan,
+        yaong m~ga ama
+nagsisikilos na't nan~gagtutulinan
+sa pagtuklas noong pangtawid sa buhay.
+
+  Sa gitna n~g parang namá'y namukadkad
+ang hinirang ban~gong magandang bulaklak
+        at isinusuob
+sa gintong liwayway n~g bagong ninikat
+nagsasayang araw sa bayan kong liyag.
+
+  Ang napanaginip n~g m~ga bayani
+na tadhanang araw sa lahi kong api,
+        wari'y sumisilang
+n~g sandaling yaong lahát ay nagwagi
+at pawang naawit n~g m~ga pagkasi.
+
+  Sampung m~ga ibong payapang magdamág
+ay iniyunat na ang kaniláng pakpák;
+        sandalíng dumalit
+bilang isang bati sa nagharíng galák
+na sinasayawan n~g palundaglundag.
+
+  Tinig n~g batin~gaw ay sa Konsepsiyón
+noó'y nagbalita na may kasal doón;
+        sa bibig n~g madla
+narinig n~g lahat ang kasál na yaón
+di iba't kay Tuníng na lan~git ni Osong.
+
+  N~guni't żsino kaya ang lubhang mapalad
+na makikisumpa sa dambanang harap?
+        at żsi Osong kaya?
+ˇoh, hinding hindi n~ga't isang taong pantas
+na kinasilawan sa bunton n~g pilak!...
+
+  Ito'y si Ruperto na tukod n~g yaman
+kung kaya nasilaw si Tuning na hirang;
+        kanyang kinalakal
+pagibig at buhay; puri at katawan
+na sampu n~g ama'y nakiayon naman.
+
+  Wala n~ga sa isip n~g sandaling yaon
+ang pinan~gakuang binatang si Osong
+        at kahi't bahagya
+wala sa gunita ang nasawing sanggol
+na tunay mang anak ay ipinatapon.
+
+  ˇInang walang awa, pusong salawahan
+sa tunay mong supling di ka na nahambal!.....
+        ˇm~ga kulang palad!...
+ˇoh ang nililikha niyang kayamanan!
+at ˇoh, ang babai, kung siyang masilaw!...
+
+  Huwag nang lin~guni't bayaang tuman~gis
+ang pusong dinaya n~g _Oong_ matamis,
+        mahalin mo lamang
+ang naging bulaklak n~g iyong pagibig
+at dakila ka rin sa matang nagmasid.
+
+  Sa pagka't ang inang walang pagmamahal
+sa tunay na supling na sa puso'y nukal,
+        daig pa ang hayop,
+na lubhang malupit, marun~gis ang asal
+n~guni't kung sa anák ay handog ang buhay.
+
+  At makalilibong masarap sa malas
+ang isang dalagang sa tangkay nagulap
+        di gaya n~g isáng
+babaing magtapon sa ilog n~g anak
+bukod sa may dun~gis, sumpaan n~g lahat ...
+
+  Subali't ang lahat, di man sumagimsim
+sa diwa at puso n~g magandang Tuning,
+        natan~ging nagdiwang
+sa kanyang isipang naglayag sa aliw
+na «siya'y yayaman kay Rupertong piling.»
+
+  Sampu ni Ruperto'y di kaya ang lugod
+sa pagka't kakamtan ang aliw n~g loob;
+        boong pananalig:
+ang kanyang si Tuning ay piling alindog
+at wala pang dun~gis sa n~galang pagirog.
+
+  Kapwa may ligaya ang magkasingpalad;
+dalaga'y sa kintab at tunog n~g pilak,
+        at ang isa nama'y
+sa boong pagasang ang ligayang han~gad,
+sarilingsarili't ang pagsinta'y tapat ...
+
+  Kasiyahang lubos ang siyang umawit
+sa puso n~ga nilang hindi matahimik;
+        sa boong lansan~gan,
+pinahan~ga nila, bawa't makamasid
+n~g pagtatagumpay noong si pagibig.
+
+  Kapag salapi n~ga ang siyang nagutos
+ay payayanigin itong sangsinukob,
+        at sa pagka't kasal
+n~g isang Rupertong sa yaman ay bantog
+kung kaya ang handa'y di masayodsayod.
+
+  Papanhikang bahay ay sakdal n~g dilag
+at sa palamuti'y natatan~ging agad;
+        palibhasa'y yaman,
+ang siyang naghari, ang siyang nagatas
+kaya nagigitla panauhing lahat.
+
+  Lalo n~g dumating yaong bagong kasal
+hiyas na ginamit sa yaman ay sakdal;
+        «ˇMaligayang bati!»
+salubong n~g lahat n~g sa puso'y nukal
+bago nagsidulog sa isang agahan.
+
+  Sa pagsalosalo ay nakikisaliw
+tinig n~g musikong gumagara mandin
+        sa m~ga bulaklak,
+n~g bayang Malabong noo'y nagliwaliw
+na wari'y nagtipang magsabog n~g aliw.
+
+  At naging parayso n~g ligaya't lugod
+pagsasalong yaon n~g m~ga alindog;
+        na sinamantala
+noong makikisig pusong umiirog
+m~ga paroparong mababa't matayog.
+
+  Ang maamong titig, ang mariing sulyap,
+panibughong n~giti, kilos na banayad,
+        n~g sandaling yaon
+wari'y umuulang palasong matalas
+na di sumasala sa puso n~g liyag.
+
+  Anhin mang lasapin ang mayamang handa
+di gaya n~g dilag n~g m~ga hiwaga;
+        iyang mapamihag
+kaligaligayang maningning na tala
+sa lan~git n~g bayang luoy sa pagluha.
+
+  Lalo na ang dikit n~g magandang Tuning
+namamaibabaw sa madlang kapiling,
+        at nakikibagay
+sa kislap n~g hiyas na lubhang maningning
+kaya si Ruperto'y nagmamalaki rin.
+
+  At halos ang puso sa tuwa'y umidlip
+at busog na busog kanyang m~ga titig,
+        ni ang panauhin,
+sampung kinakain ay wala sa isip
+at walang nalabi kundi ang pagibig,
+
+  Hanggang sa matapos, agahang masarap
+ay walang naghari kundi pawang galak
+        at sila'y pumasok;
+ang isang matanda sa lupa'y tumawag:
+«ˇSa isang naaba'y magdamot n~g habag!...»
+
+  Ang ama ni Tuning pagdaka'y nagn~gitn~git
+«ˇPalayasin ninyo, matandang marun~gis,
+        nang di mangrimarim,
+m~ga panauhin sadyang nakisanib
+sa kaligayahan na dulot n~g lan~git!....»
+
+  Tugon n~g matanda: «Kung ako'y mayaman
+ay hindi ganito yaring kalagayan,
+        gulanit na damit
+di ko isusuot: ako'y masusuklam
+n~guni't pagka't wala'y inyong pagtiisan.
+
+  At kung kaya lamang ako'y naparito
+iyang bagong kasal ay babatiin ko
+        naging sumbat nama'y
+«ˇHuwag kang umakyat at maraming tao
+na nakahihiya ang abang lagay mo!....»
+
+  «Di ikahihiya aking kasalatan
+huwag lang sabihin na sakim sa yaman
+        sa pagka't ang dukha
+ay di alan~ganin sa harap nino man
+at isa ring anak n~g poong Maykapal.
+
+  At sa mundo'y walang nalalagdang batas
+sadyang nagbabawal sa pakikiharap,
+        n~g isang timawa't
+kung ipan~gin~gimi ang mukhang mahirap
+ang sabik sa yama'y lalong nararapat.
+
+  Kaya itulot nang ako'y makapasok
+maligayang bati'y aking ihahandog
+        sa m~ga mapalad,
+n~gayo'y nagsisumpa sa harap n~g Diyos ...»
+«ˇTuloy na n~ga kayo!....» maasim na alok.
+
+  Baga man masaklap sa puso at dibdib
+doo'y patuluyin, matandang marun~gis,
+        ang ama ni Tuning
+ay namayapa na't nakiayong tikis
+pagka't sumusugat ang bawa't isulit.
+
+  Ipinan~gan~gambang baka pa lumala
+pagbaban~gon puri n~g abang matanda
+        na di dumadaplis
+ang bawa't ituring sadyang tumatama
+sa ama ni Tuning, sa mayamang mukha.
+
+  Kaya't ang matanda nang di tumitinag
+sa pagkakatayo'y nilapitan agad;
+        «Tayo na po kayo;
+magtuloy po sila't kusang makigalak
+sa dakilang araw n~g pagisang palad....»
+
+  At nagtuloy na n~ga n~g puspos na galang
+yaong bagong kasal, minatamataan;
+        mana'y may dinukot,
+sa loob n~g damit na isang larawan
+at anya'y «ˇOh, Tuning, tanggapin mo laman!..»
+
+  Pagdaka kay Tuning, pumulas ang luha,
+mukha ay naglaho, nagapos ang dila;
+        si Ruperto nama'y
+di rin nakakibo at napipi rin n~ga
+at ang kain~gaya'y biglang namayapa.
+
+  N~guni't ang matandang ama n~g babai
+ay naglakas loob at ipinagsabi:
+        «żAno po ang dala
+at isang larawan n~g batang lalaki
+na siyang sa lahat ay nakapipipi?»
+
+  Tugon n~g pulubi'y «Inyo pong kilanlin
+at ito ay isang kamaganak mo rin ...»
+        yaong bagong kasal,
+di na nakabata't inagaw nang tambing;
+«ˇIto ang anak ko, at tunay na supling!...»
+
+  Tuloy hinimatay; luhang mapapait
+ang sa kanyang pisn~gi, pagdaka'y dumilig;
+        lahat ay nagulo't
+nang mahimasmasan, mata'y itinirik:
+«ˇPatawad Osong ko, sa nagawang lihis!...
+
+  Sa laot n~g dusa, ako'y ipinadpad
+n~g lubhang marun~gis at masamang palad;
+        nagtaksil n~ga ako't
+inang nagmalupit sa tunay na anak
+subalit sa n~gayo'y ˇˇpatawad!! ˇˇpatawad!!»
+
+  At untiunti nang, nalagot ang hin~ga
+at noong maburol sumugod ang ama:
+        «ˇIkaw na pan~gahas,
+pulubing naghayag n~g lihim at dusa
+dapat kang mamatay! ˇuutasin kita!...»
+
+  N~guni't ang pulubi'y umurong sandali;
+hinubad ang damit at noon nawari,
+        na siya'y si Osong
+ˇlaking pagkamangha; lahat ay nan~gimi
+at yaon ang giliw n~g babaing sawi!
+
+  «ˇIkaw na matanda na sakim sa yaman,
+uhaw sa tungkulin at sabik sa dan~gal,
+        na nan~gan~galakal
+n~g puri n~g supling ang dapat mamatay
+at di akong dukhang inyong inagawan!...»
+
+  At saka umakmang tarakan ang puso
+noong lilong amang masakim sa ginto;
+        subali't ang lahat
+pagdaka'y umawat, pagdaka'y bumuno
+hanggang maibaba't naglapat n~g pinto.
+
+  N~guni't żsi Ruperto'y saan naparoon?
+at żbakit nawala sa sakunang yaon?
+        ˇwalang makaalam!
+palibhasa'y lihim na tumakas doong
+umilag marahil sa n~gitn~git ni Osong.
+
+  At doon natapos yaong kaguluhan
+na noong umaga'y isang kasayahan;
+        sa bibig n~g madla,
+pagpuri't pagkutya, pagbunyi't paguyam
+ang namumulaklak na lipatlipatan.
+
+  Hanggang sa lansan~gan, noo'y sumabog na
+balitang masaklap, mapait na bun~ga
+        n~g han~gad sa yaman;
+ibang makamatyag lihim na tatawa
+bago tutuguning «ˇNasawing Pagasa!»
+
+  ˇOh, m~ga magulang na silaw sa pilak
+na nan~gan~galakal n~g puri n~g anak,
+        man~gagnilay sana,
+bago magsisubo sa guhit n~g palad
+at baka madapa sa gitna n~g landas!...
+
+  ˇOh, m~ga babaing masakim sa yaman
+pagibig at puri ay niyuyurakan,
+        bumalikwas kayo't
+inyo nang baguhin ang kinahiligan
+upang makailag sa kasakunaan!...
+
+  At tuloy tantoing masarap pang tikis
+ang pan~galang _dukha_ o _anak n~g pawis_
+        kay sa sa mayaman,
+kung pinupulaan n~g bala na't bibig
+na nakatatalos n~g lihim n~g dibdib.
+
+
+[Larawan]
+
+
+V
+
+  Nang kinabukasan at gabing madilim
+sa isang libin~ga'y naglalamay mandin,
+        yaong si Ruperto;
+sa kinalagakan n~g bangkay ni Tuning
+doon nakaluhod n~g lubhang taimtim.
+
+  Ang kapayaang naghahari doon
+ay ginagambala n~g kanyang pagtaghoy:
+        «ˇAy, sawi kong palad!...»
+wikang naghinagpis saka idinugtong
+«ˇbuhay n~g buhay ko, patawad oh, poon!...»
+
+  At bago tumayong yumakap sa kurus,
+luhang mapapait sa mata'y nanagos,
+        matimyas na halik
+kanyang iginawad saka naghimutok
+«ˇTuning n~g buhay ko, tanggapin mo irog!...
+
+  Iyan ay sagisag n~g aking pagibig
+at nariyan ka man sa bayang tahimik
+        ay di nililimot
+at sa bawa't tibok n~g puso sa dibdib
+pan~galan mo lamang, siyang nasasambit.....»
+
+  Mana'y napailag naganyong bayani,
+lumayo sa kurus at ipinagsabi:
+        «ˇPusong magdaraya!...
+ˇpapatayin kita! ˇhayo na't magsisi!...
+ˇkulang palad ka n~ga, nasawing babai!...»
+
+  Sandaling tumigil at tumawatawa,
+«ˇAba si Tuning ko, kay ganda mo pala!...»
+        sa harap n~g kurus
+ay muling lumuhog at humalik siya
+«ˇTanggapin mo irog at lambing n~g sinta!...»
+
+  Anaki'y napasong biglang itinulak
+n~g kurus na yaon noong kulang palad
+        «ˇAbá si Tuning ko!...
+at nagtatampo na, sa aking pagliyag ...
+ˇha!... ˇha!... ˇha!... ˇay kahabaghabag!...
+
+  Hayo na, hayo na, gapasin ang lugod
+naito ang yaman, kandun~gin mo irog;
+        ˇaba't n~gumin~giti!...
+ˇpusong magdaraya, salawahang loob,
+papatayin kita, dapat kang matapos!...
+
+  At kung ang gaya mo, ay pababayaang
+lumawig sa mundo n~g dalita't lumbay
+        ay di malalagot,
+ang m~ga panaghoy, ang m~ga sumpaan ...
+ˇaba si Tuning ko, nahihiya naman!...
+
+  N~guni't huwag Tuning, huwag kang tumańgis,
+ang pagsisisi mo'y aking naririnig;
+        datapwa't irog ko,
+umahon ka rito't ako ay hahalik
+sa m~ga pisn~gi mong sakdalan n~g dikit ...
+
+  żDi ka makalabás? sandaling magantay
+at babawasan ko ang tabon n~g hukay.»
+        Lumapit sa kurus,
+tinutop ang noong wari'y nagninilay
+tuloy na binunot ang tanda n~g patay.
+
+  «Kaunti na lamang, Tuning n~g buhay ko,
+huwag kang mainip at makakamtan mo;
+        mithing kayamanan,
+aking hahawiin ang tabon sa iyo ...»
+at nagkukutkot n~gang anaki ay aso.
+
+  Sa dulong silan~gan nama'y namanaag
+masayang liwayway n~g araw n~g bukas,
+        doon sa libin~gan
+ay siyang pagpasok noong kulang palad
+binatang si Osong, sawi sa pagliyag.
+
+  Kanyang aaliwin ang dusa n~g loob
+dahil sa pagasang sinawi n~g lungkot;
+        sa boong magdamag,
+ay di mang nagalay n~g munting pagtulog
+kung di pawang sakit, dalita't himutok.
+
+  Subali't nabiglang natigil sa landas
+abang si Ruperto'y nang kanyang mamalas
+        na nagkukukutkot
+doon sa libin~gan noong kulang palad
+kasaliw sa hibik ang luhang nanatak.
+
+  N~guni't di napigil, sigabo n~g poot,
+patakbong lumapit sa nagkukukutkot;
+        «żSino kang pan~gahas,
+lilong gagambala, kay Tuning kong irog?
+na namamayapa sa kanyang pagtulog?...»
+
+  Tugon n~g Rupertong wikang tumatan~gis
+«ˇAy Tuning!... ˇay Tuning! ˇmaawa ka lan~git!...»
+        at tuloy lumuhod,
+sa harap ni Osong at siya'y humalik
+kasabay n~g yakap na lubhang mahigpit.
+
+  Ang poot ni Osong, lalong naglagablab
+kanyang iniwaksi, ang pagkakayakap;
+        abang si Ruperto,
+sa maruming lupa'y nasubasob agad
+at napahandusay sa libing n~g liyag.
+
+  Sinakyan ni Osong; pinigil sa batok
+at ang sundang niya'y madaling binunot,
+        bago iniyakmang
+«ˇPapatayin kita!... ˇdapat kang matapos
+nang makilala mo kung sino ang Diyos!...
+
+  żAt bakit nan~gahas dito sa libin~gan?
+żbakit huhukayin ang sinta n~g buhay?
+        ˇpusong walang bait!
+kahi't anong sama, n~g taong sino man
+kapagka namatay, dapat mong igalang..»
+
+  «ˇTuning ko! ˇTuning ko!» ang nagiging tugon
+«ˇoh, anong lupit mo, kay lakas mo n~gayon!.»
+        tinablan n~g sindak,
+ang ating binatang may n~gitn~git na Osong,
+at ang yapus niya'y ˇtunay palang ulol!
+
+  Tuman~gis ang puso, nagluksa ang dibdib,
+sisi, habag, hapis, sa kanya'y naniig,
+        kaya't ibinan~gon;
+«ˇDiyos ko! ˇDiyos ko! ˇmahabaging lan~git,
+pawa na bang gabi, itong tinatawid!...
+
+  At bago niyakap, kaharap na baliw
+«Sa aking inasal ako'y patawarin ...»
+        tumbas ni Ruperto
+ay isang mataos, halik na mariin,
+«ˇTuning n~g buhay ko, kay sarap mo giliw!...»
+
+  «ˇDiyos ko! ˇDiyos ko!» ang hibik n~g Osong,
+«ˇpagkalupitlupit lakad n~g panahon!...»
+        at kanyang inakay
+abang si Ruperto't wikang idinugtong
+«ˇTayo na! ˇtayo na!...» at sila'y yumaon.
+
+  Habang lumalakad, dalawa'y nagsabay
+na isinusumpa ang abang namatay:
+        «ˇOh, Tuning! ˇoh, Tuning!...
+ˇikaw n~ga ang sanhi n~g lahat n~g lumbay
+n~gayo'y tinatawid nitong aming buhay!...
+
+  At pawa n~g gabing lubhang masusun~git
+na kasindaksindak, tanghalan n~g sakit,
+        ang siyang sa n~gayo'y
+laging nilalayag n~g palad na amis,
+ikaw, ikaw Tuning, ang dahil n~g hapis ...
+
+  N~guni't masaklap man ang nasapit naming
+laging naglalayag sa gabing madilim,
+        pumayapa lamang
+ikaw sa tahimik, mapanglaw na libing
+at sa amin yao'y kapalaran na rin ...»
+
+  At doon natapos, ang lahat n~g sumpa
+doon din tumulo mapait na luha;
+        ˇoh, kahabaghabag
+na palad ni Tuning, babaing naaba
+natan~gi ang lan~git, siyang nagluluksa!...
+
+  ˇOh, taksil na pita sa dan~gal at yaman,
+ang lahat n~g ito'y iyong kasalanan;
+        ang busabusin mo,
+kahi't man umidlip doon sa libin~gan
+sumpang sunodsunod, walang katapusan!...
+
+  Pagka't sa bayan mang sinilan~gan niya,
+bawa't makabatid ay napapatawa
+        at tan~gi sa sumpa,
+paghabag, pagiring ay isusunod pa:
+ˇNasawing Pagasa!... ˇNasawing Pagasa!...
+
+
+WAKAS
+
+
+
+
+PARAŃGAL SA KUMATHA
+
+ŃG ˇNASAWING PAGASA!
+
+
+
+
+
+ˇAng Diwa Mo!
+
+                  _Kasamang Angel!_
+
+                  _Dahil sa pagkabasa ko ng
+                  iyong kathang ˇNASAWING
+                  PAGASA! na pangapat
+                  na buńga ng iyong panulat,
+                  sa pitak ng pahayagang
+                  ANG DEMOCRACIA ay
+                  natula ko ang sumusunod:_
+
+
+  Nang ikaw ay di ko nakikilala pa't
+Ang ilan mong katha ay aking mabasa,
+Akala ko mandi'y isa kang poetang
+May sapat n~g gulang at pagkabihasa.
+
+  Oo, akala ko, ikaw'y isa na rin
+Sa m~ga kilalang Santos, Matanglawin,
+Peńa, Regalado, Mariano't Ben Ruben
+Na, inuuban na sa gayong gawain.
+
+  Dahil sa ang iyong m~ga gawang katha
+Ay nan~gasusulat na lahat sa tula,
+M~ga tulang hindi pangsira sa wika
+At bagkus pangayos, pangbuhay sa diwa.
+
+  N~guni't sa limbagan n~g Pamahalaan
+Nang aking mamalas iyong kabataan:
+Yaong paghan~ga ko'y lalong naragdagan
+At halos di kita mapaniwalaan.
+
+  Isang katulad mo! isang batangbata
+Ang makayayari n~g maraming katha;
+M~ga kathang busog sa m~ga hiwaga ...
+At bihibihira ang nakagagawa?
+
+  Sinong di hahan~ga sa dunong mong angkin
+Lalo't sa lagay mo, ikaw, uuriin?
+Ah! di sa pan~galan lamang ikaw Angel!
+Sa puso ma't diwa ikaw ay Angel din!
+
+  Angel ka n~gang buhat doon sa Olimpo
+Na pinaparito n~g diyos Apolo,
+Upang makatulong sa pagbungkal dito
+N~g mina n~g Wika nating Pilipino.
+
+  Na, nan~gatatago sa parang at gubat
+At sa m~ga bundok na lubhang mataas;
+Sa sapa at batis sa ilog at dagat
+Na puno n~g m~ga magandang alamat.
+
+  Ang kasangkapan mo na iisaisa
+Ang nan~gagagawa ay katakataka,
+Sa sama'y pangbuti, sa dun~go'y pasigla
+Sa sira'y pangbuo't pangaliw sa dusa.
+
+  Kasangkapang laging laan sa pagdamay
+Sa nan~gaaapi at nahihirapan,
+Mabait na guro sa han~gal ó mangmang,
+Sulong maliwanag sa nadidiliman.
+
+  ˇOh, ang íyong diwa na nagpapagawa
+Sa iyong panitik na gintong mistula,
+N~g m~ga puntahing banal at dakila
+Sa ikabubunyi n~g sariling Lupa!...
+
+  Bayaan mong ako'y magpilit tumugtog
+Sa aking kudyaping mahina at paos,
+Tanda n~g paghan~ga at pagpuring lubos
+Sa m~ga gawa mong dakila at bantog.
+
+                           LEONARDO L. GOMBA.
+
+Maynila, S.P., Abril, 1910.
+
+
+
+
+[Mga Patalastas]
+
+
+[Mga Patalastas]
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Nasawing Pagasa, by Angel de los Reyes
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NASAWING PAGASA ***
+
+***** This file should be named 17070-8.txt or 17070-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/7/0/7/17070/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was made using scans of public domain works from the
+University of Michigan Digital Libraries.)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
diff --git a/17070-8.zip b/17070-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..2eb99f7
--- /dev/null
+++ b/17070-8.zip
diff --git a/17070-h.zip b/17070-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..8d793d8
--- /dev/null
+++ b/17070-h.zip
diff --git a/17070-h/17070-h.htm b/17070-h/17070-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..c528c94
--- /dev/null
+++ b/17070-h/17070-h.htm
@@ -0,0 +1,2068 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+  <head>
+    <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" />
+    <title>
+      The Project Gutenberg eBook of Nasawing Pagasa, by Angel de los Reyes.
+    </title>
+    <style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    p {  text-indent: 2em;
+         margin-top: .75em;
+         text-align: justify;
+         margin-bottom: .75em; }
+    .gap    {margin-top: 2em;}
+    .biggap {margin-top: 4em;}
+    .negind {text-indent: -1em; }
+    .right  {text-align: right; }
+    .noind  {text-indent: 0em; }
+    .ind    {text-indent: 2em;}
+
+    h1,h2,h3,h4,h5,h6 { text-align: center; }
+    hr { width: 33%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto; clear: both; }
+
+    table {margin-left: auto; margin-right: auto; }
+
+    ul   { list-style: none;
+           margin-left: 0em;
+	   padding-left: 1em;
+           text-indent: -1em;
+           margin-top: 0;}
+
+    body{margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-family: "Times New Roman", Times, serif;}
+
+    .blockquot{margin-left: 50%; margin-right: 20%; text-align: justify; text-indent: -1em;}
+    .blockn   {margin-left: 50%; margin-right: 20%; text-align: justify;}
+    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: 0.7em; text-align: right; color: gray;}
+
+    .center   {text-align: center;}
+    .smcap    {font-variant: small-caps;}
+
+    .figcenter   {margin: auto; text-align: center;}
+    a img { border: 0; }
+
+    .poem             {margin-left:28%; margin-right:10%; text-align: left;}
+    .stanza           {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .verseind         {text-indent: 1em}
+    .verse verseind   {margin: 0em;}
+    .i4     {display: block; margin-left: 4em;}
+    // -->
+    /* XML end  ]]>*/
+    </style>
+  </head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Nasawing Pagasa, by Angel de los Reyes
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Nasawing Pagasa
+
+Author: Angel de los Reyes
+
+Release Date: November 15, 2005 [EBook #17070]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NASAWING PAGASA ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was made using scans of public domain works from the
+University of Michigan Digital Libraries.)
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="figcenter" style="width: 254px;">
+<a href="images/cover_big.jpg"><img src="images/cover_thumb.jpg" width="254" height="400" alt="Cover image" title="Cover image" /></a>
+</div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<h2>ANGEL DE LOS REYES</h2>
+
+<h5>KASAYSAYANG TAGALOG</h5>
+
+<h1>&iexcl;&iexcl;NASAWING PAGASA!!</h1>
+
+
+<h5 class="center biggap">
+IT&Oacute; RIN ANG<br/>
+NAPALATHALA SA<br/>
+PAHAYAGANG<br/>
+"ANG DEMOCRACIA"<br/>
+NOONG ABRIL &Ntilde;G 1910<br/>
+NA NILAGDAAN &Ntilde;G<br/>
+"MULAWIN"</h5>
+
+<h5 class="center">NAGKAROON &Ntilde;G MGA<br/>
+PAGBABAGO<br/>
+AT INAYOS ANG<br/>
+KAMALIAN<br/>
+</h5>
+
+<h5 class="gap">MAYNILA<br/>
+KAPULUANG PILIPINAS<br/>
+1912</h5>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_1" id="Page_1">P&aacute;hin&aacute; 1</a></div>
+
+<h2>&iexcl;NASAWING PAGASA!</h2>
+
+<h3>KASAYSAYANG TAGALOG</h3>
+
+
+<div class="blockn">
+<div class="smcap">
+kasaysayang napalathala
+sa pahayag&aacute;ng
+"ang democracia"
+no&oacute;ng abril &ntilde;g
+1910 na nilagda&aacute;n &ntilde;g
+"mulawin". nagkaro&oacute;n
+&ntilde;g mga pagb&aacute;bago
+at inayos ang
+nag&iacute;ng kam&aacute;lian.
+</div>
+
+<h5>SINULAT NI</h5>
+<h4>ANGEL DE LOS REYES</h4>
+
+<div class="smcap">
+kumatha &ntilde;g mga kasaysayang
+"ang diyosa in&eacute;ng"
+"&iexcl;kristong
+magdaraya!"
+"&iexcl;imbing kapalaran!"
+"&iexcl;parusa &ntilde;g
+diy&oacute;s!" "&iexcl;hinagp&iacute;s
+ni loleng!" at "&iexcl;tayo
+ay mamund&oacute;k!"
+</div></div>
+
+<h4>MAYNILA, K.P.</h4>
+<h5>LIMBAG&Aacute;NG "ESFUERZO OBRERO"<br/>
+1912</h5>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_2" id="Page_2">P&aacute;hin&aacute; 2</a></div>
+
+<h2>LAHAT TUNGKOL PILIPINO</h2>
+
+<div class="center"><span class="smcap">ay dapat bumasa &ntilde;g babasahing tagalog</span></div>
+
+<hr style='width: 15%;' />
+
+<table summary="list">
+<tr><td>Bahag-hari</td><td>&nbsp;</td><td>ni <i>Gerardo Chanco.</i></td></tr>
+<tr><td>Sa Tab&iacute; ng&#771; Bang&#771;&iacute;n</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Jos&eacute; Maria Rivera.</i></td></tr>
+<tr><td>Higanti at Pagsisisi</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Honorato H. de Lara.</i></td></tr>
+<tr><td>&iexcl;Duw&aacute;g!</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Gerardo Chanco.</i></td></tr>
+<tr><td>&iexcl;Imbing Kapalaran!</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Angel de los Reyes.</i></td></tr>
+<tr><td>&iexcl;Halina sa Lang&#771;it!</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Gat-Dusa.</i></td></tr>
+<tr><td>Ang Mananayaw</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Ros. Almario.</i></td></tr>
+<tr><td>&iexcl;Tadhana!</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Democrita P. Antonio.</i></td></tr>
+<tr><td>&iexcl;Saw&iacute;ng Pagasa!</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Bb. Francisca Laurel.</i></td></tr>
+<tr><td>Larawan ng&#771; Pagirog</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Simplicio Flores.</i></td></tr>
+<tr><td>&iexcl;Wal&aacute;ng Diy&oacute;s!</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Honorato H. de Lara.</i></td></tr>
+<tr><td>&iexcl;Pinatatawad Kita!</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Matanglawin.</i></td></tr>
+<tr><td>&iexcl;Parusa ng&#771; Diy&oacute;s!</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Angel de los Reyes.</i></td></tr>
+<tr><td>Buhay</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Aurelio Tolentino.</i></td></tr>
+<tr><td>&iexcl;Enchang!</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Honorato H. de Lara.</i></td></tr>
+<tr><td>&iexcl;Kristong Magdaraya!</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Angel de los Reyes.</i></td></tr>
+<tr><td>Pang&#771;arap ng&#771; Buhay</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Simplicio Flores.</i></td></tr>
+<tr><td>Mg&#771;a Anak-Bukid</td><td>&nbsp;</td><td>" <i>Ros. Almario.</i></td></tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 15%;' />
+
+<h2>Inyong paghanapin sa mga aklatan</h2>
+<h3>at makabibili sa mak&aacute;kayanan</h3>
+<h4>upang huwag kay&oacute;ng tamaa't masaktan</h4>
+<h5>sa mga kasun&oacute;d na palo at u&ntilde;gal.</h5>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+
+<h2>TALAAN NG NILALAMAN</h2>
+
+<div class="poem">
+<ul>
+<li><a href="#mga_pagunita">MGA PAGUNITA NA DAPAT NUYNUYIN</a></li>
+<li class="ind"><a href="#sa_magliliwaliw">SA MAGL&Iacute;LIWAL&Iacute;W SA Bayan ng&#771; Antipulo</a></li>
+<li class="ind"><a href="#pumapatay">ANG MGA PUM&Aacute;PAT&Aacute;Y SA Kalulw&aacute; &ntilde;g Bayan</a></li>
+<li class="ind"><a href="#mabuti_kang">MABUTI KANG TAO NGUNI'T Masama kang Kristiyano</a></li>
+<li class="ind"><a href="#natumpak">&iquest;SINO ANG NATUMP&Aacute;K? Kay&oacute; nga ang humatol</a></li>
+<li class="ind"><a href="#kinauukulan">SA KINA&Uacute;UKULAN &iexcl;Maaliwalas ang daan ko!</a></li>
+<li><a href="#salita_jacinto">PANG&#771;UNANG SALITA NI AMADO JACINTO</a></li>
+<li><a href="#nasawing_pagasa">&iexcl;NASAWING PAGASA! Kasaysayang Tagalog</a></li>
+<li><a href="#sa_kumatha">PARA&Ntilde;GAL SA KUMATHA &Ntilde;G &iexcl;NASAWING PAGASA!</a></li>
+</ul>
+</div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_3" id="Page_3">P&aacute;hin&aacute; 3</a></div>
+
+
+<div class="figcenter" style="width: 187px;">
+<a name="mga_pagunita" id="mga_pagunita"></a><img src="images/3.jpg" width="187" height="350" alt="Mga Pagunita na dapat nuynuyin" title="Mga Pagunita na dapat nuynuyin" />
+</div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_4" id="Page_4">P&aacute;hin&aacute; 4</a></div>
+
+<h4><a name="sa_magliliwaliw" id="sa_magliliwaliw"></a>SA MAGL&Iacute;LIWAL&Iacute;W SA</h4>
+
+<h2>Bayan ng&#771; Antipulo</h2>
+
+
+<p>Anim na binibini ang nang&#771;ak&aacute;lupasay sa lilim nang is&aacute;ng puno ng&#771;
+mangg&aacute; sa bayang Antipulo nang ta&oacute;ng nagdaan. Pawa sil&aacute;ng mag&aacute;gand&aacute;;
+pawa sil&aacute;ng mah&iacute;hinh&iacute;n; ng&#771;uni't ang katak&aacute;tak&aacute;, ang apat ay nak&aacute;tawa
+at ang dalaw&aacute; ay nak&aacute;simang&#771;ot. Sa lihim kong pags&iacute;siyasat ay naunawa
+kong kaya pal&aacute; gay&oacute;n, ang apat ay nak&aacute;pagdal&aacute; ng&#771; mg&#771;a babasahing
+Tagalog at ang dalaw&aacute; ay nakalimot. Walang pag&aacute;alinlang&#771;an na ya&oacute;ng di
+nak&aacute;pagbaon ay siy&aacute;ng nak&aacute;simang&#771;ot, pagka't wala ng&#771; masar&aacute;p na
+aliwan sa bayan ng&#771; Antipulo na para ng&#771; magbas&aacute; ng&#771; akl&aacute;t. Maligo,
+pagkatapos ay magduyan, bago magbas&aacute; ng&#771; aklat: iy&aacute;n ang buhay
+mayaman.</p>
+
+<p>Kaya kay&oacute;ng magl&iacute;liwal&iacute;w sa Antipulo, nang huw&aacute;g kay&oacute;ng sumimang&#771;ot
+pagdat&aacute;l do&oacute;n, ay magbaon kay&oacute; ng&#771; <i>Pinatatawad kit&aacute;!, Ang Mananayaw,
+Mga An&aacute;k Bukid, &iexcl;Duw&aacute;g! Sa tabi &ntilde;g ba&ntilde;gin, &iexcl;Tadhana!, Halina sa
+La&ntilde;git!,</i> <span class="smcap">&iexcl;Saw&iacute;ng Pagasa!</span>, <i>Larawan &ntilde;g Pagirog, Pa&ntilde;garap &ntilde;g
+Buhay, &iexcl;Walang Diyos!, &iexcl;Higanti at Pagsisisi!, &iexcl;Enchang!, &iexcl;Kristong
+Magdaraya!, &iexcl;Parusa ng&#771; Diy&oacute;s! &iexcl;Imbing Kapalaran! Bah&aacute;g-Hari,</i>
+<span class="smcap">&iexcl;Milagros!</span> at <i>Lihim na pagluha!</i> Sa gay&oacute;n, tang&#771;i sa ma&aacute;al&iacute;w
+niny&oacute; ang iny&oacute;ng sarili ay makat&uacute;tulong pa kay&oacute; sa masisikap na kawal
+ng&#771; pagp&aacute;palaganap ng&#771; wikang minana natin.</p>
+
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_5" id="Page_5">P&aacute;hin&aacute; 5</a></div>
+
+<h4 class="biggap"><a name="pumapatay" id="pumapatay"></a>ANG MGA PUM&Aacute;PAT&Aacute;Y SA</h4>
+
+<h2>Kalulw&aacute; &ntilde;g Bayan</h2>
+
+
+<p>Masar&aacute;p ang wikang Inggl&eacute;s, ang turing ng&#771; Inggl&eacute;s; lalo na ang wikang
+Kastila, ang sal&oacute; ng&#771; Kastila; lalo pa ang wikang Prans&eacute;s, ang habol
+ng&#771; Prans&eacute;s, palibhasa'y para-para sil&aacute;ng may damdamin at marunong
+magmah&aacute;l sa mg&#771;a kalulw&aacute; ng&#771; kan&iacute;kanil&aacute;ng bayan, na alinsunod sa mg&#771;a
+pant&aacute;s na sin&aacute;samba ng&#771; marami, ang wika, ay siy&aacute;ng kalulw&aacute; ng&#771; bayan.</p>
+
+<p>Ng&#771;uni't ... sa bib&iacute;g ng&#771; ilang mg&#771;a Tagalog, ay hindi ganit&oacute; ang
+nam&uacute;mutawi. &iexcl;Katiwaliang lah&aacute;t at bal&oacute;t ng&#771; mg&#771;a kahang&#771;al&aacute;n ang
+lum&aacute;lab&aacute;s! Paw&aacute;ng kapalaluan na any&aacute;'y masar&aacute;p ang wikang Kastila at
+Inggl&eacute;s kay sa wikang Tagalog kaya't ni di ko tinitisod ang mg&#771;a katha
+dito, ng&#771;uni't masd&aacute;n mo ang aking mg&#771;a nobelang Inggl&eacute;s at Kastila ay
+hindi na mabilang.</p>
+
+<p>Iy&aacute;n ang mg&#771;a kaaway ng&#771; bayan; pagka't sil&aacute; ang pum&aacute;pat&aacute;y sa kalulw&aacute;
+nit&oacute;. Dahil sa kayabang&#771;ang masabing sila'y nakaiintind&iacute; ng&#771; wikang
+dayo, ay ipinagp&aacute;pal&iacute;t na, ang kanil&aacute;ng dang&#771;&aacute;l....</p>
+
+<p>&iexcl;Mg&#771;a kam&aacute;nunul&aacute;t! &iexcl;Kahab&aacute;ghab&aacute;g ang ating katayuan! &iexcl;Sa lah&aacute;t ng&#771;
+sandali'y nakaumang sa ating mg&#771;a ulo ang tab&aacute;k ni Damokles; nanunul&aacute;y
+tayo sa pang&#771;anib na guhit ng&#771; mg&#771;a bat&aacute;s; kalaban natin ang mg&#771;a
+dayuhan at sampu ng&#771; kalahi, ay kalaban pa r&iacute;n!...</p>
+
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_6" id="Page_6">P&aacute;hin&aacute; 6</a></div>
+
+<h4 class="biggap"><a name="mabuti_kang" id="mabuti_kang"></a>MABUTI KANG TAO NGUNI'T</h4>
+
+<h2>Masama kang Kristiyano</h2>
+
+
+<p>&mdash;&iquest;Bakit?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Mangyari ay um&aacute;asa ka sa pangh&iacute;hir&aacute;m ng&#771; bagong akl&aacute;t! <i>Mabuti kang
+tao</i>, pagka't nabasa mo na halos lah&aacute;t ng&#771; nobela sa kah&iacute;hir&aacute;m,
+ng&#771;uni't <i>masama kang kristiyano</i>, pagka't pin&aacute;pat&aacute;y mo ang mg&#771;a
+kumatha at nagpalimb&aacute;g at ayaw kang bumil&iacute; ng&#771; iy&oacute;, gay&oacute;ng
+pinagkagastah&aacute;n nil&aacute;. &iquest;Sa&aacute;n mabubuhay ang kuto, kung hindi sa ulo?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Kung ayaw kang magpahir&aacute;m ay huw&aacute;g! &iexcl;Kay dami mong rekubeko! &iexcl;Pag
+ik&aacute;w nam&aacute;n ang nanghir&aacute;m sa akin, ay tatawagin kit&aacute; ng&#771; TUSO, pagka't
+para mo r&iacute;ng tinuso ang kuwartang ibinil&iacute; ko, na nabasa mo ang aking
+binayaran ng&#771; di ka nagkagast&aacute;!...</p>
+
+<p>Gany&aacute;n ang taltalan ng&#771; dalaw&aacute;ng magkaibigan, kaya't ik&aacute;w na bum&aacute;basa,
+upang huw&aacute;g tawaging TUSO &oacute; MASAMANG KRISTIYANO, ay bumil&iacute; k&aacute; ng&#771; mg&#771;a
+kasaysayang: "&iexcl;<span class="smcap">Halina sa La&ntilde;git</span>!" ni <i>Gat-Dusa</i>: "&iexcl;SAW&Iacute;NG
+PAGASA!" ni <i>Bb. Francisca Laurel</i>; "&iexcl;<span class="smcap">Duwag</span>!" ni <i>Gerardo
+Chanco</i>: "<span class="smcap">Larawan &ntilde;g Pagirog</span>" ni <i>Simplicio Flores</i>: "<span class="smcap">Sa
+Tabi &ntilde;g Ba&ntilde;gin</span>" ni <i>Jos&eacute; Mar&iacute;a Rivera</i>; "&iexcl;<span class="smcap">Imbing
+Kapalaran</span>!" ni <i>Angel de los Reyes</i>; "<span class="smcap">Tadhana</span>!" ni
+<i>Democrita P. Antonio</i>; "&iexcl;<span class="smcap">Walang Diy&oacute;s</span>!" ni <i>Honorato de
+Lara</i>: "&iexcl;<span class="smcap">Parusa &ntilde;g Diy&oacute;s</span>!" ni <i>Angel de los Reyes</i>; "<span class="smcap">Mga
+Anak-Bukid</span>" ni <i>Ros. Almario</i>; "<span class="smcap">Pa&ntilde;garap &ntilde;g Buhay</span>" ni
+<i>Simplicio Flores</i>; "&iexcl;<span class="smcap">Enchang</span>!" ni <i>Honorato de Lara</i>; at
+"&iexcl;<span class="smcap">Kristong Magdaraya</span>!" ni <i>Angel de los Reyes</i>.</p>
+
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_7" id="Page_7">P&aacute;hin&aacute; 7</a></div>
+
+<h4 class="biggap"><a name="natumpak" id="natumpak"></a>&iquest;SINO ANG NATUMP&Aacute;K?</h4>
+
+<h2>Kay&oacute; nga ang humatol</h2>
+
+
+<p>Si Petra at si Petring ay magkapat&iacute;d. Mins&aacute;ng nal&aacute;lap&iacute;t ang Pask&oacute;, ay
+binigy&aacute;n sil&aacute; ng&#771; kanil&aacute;ng am&aacute; ng&#771; munt&iacute;ng halag&aacute; upang magugol sa
+dakilang araw. Si Petra ay ibinil&iacute; ang kany&aacute;ng bahagi ng&#771; is&aacute;ng hikaw,
+at si Petr&iacute;ng ay pawang babasahing tagalog ang pinaky&aacute;w.</p>
+
+<p>Dumat&aacute;l ang araw ng&#771; pask&oacute;, at gaya ng&#771; karaniwan, ay nagdalaw&aacute;n ang
+dating mag-k&aacute;kaulayaw. Sa dampa ng&#771; magkapat&iacute;d ay mayro&oacute;n d&iacute;ng mg&#771;a
+panauhin. At &iquest;an&oacute; ang naisalubong ni Petra? &iquest;Naipagparang&#771;alan b&aacute; ang
+kany&aacute;ng hikaw? &iexcl;Hindi! Subali't si Petr&iacute;ng ay naipagmalak&iacute; niy&aacute; ang
+kany&aacute;ng mg&#771;a akl&aacute;t at tang&#771;ing nak&aacute;pagsabing "Mamiyang hapon na kay&oacute;
+umuwi at tayo ay magbas&aacute; nit&oacute;ng masasar&aacute;p na kasaysayang bagong lab&aacute;s
+..."</p>
+
+<p>Kay&oacute;ng bumabasa nit&oacute;, ay iny&oacute;ng hatulan kung sino ang natump&aacute;k: ang
+hiy&aacute;s na nagagamit ng&#771; is&aacute;ng tao lamang &oacute; ang akl&aacute;t na pak&iacute;kinabang&#771;an
+ng&#771; marami ang lalong mahalag&aacute;, Kaunt&iacute;ng pagkukuro ang iny&oacute;ng
+papaghariin. Tutup&iacute;n niny&oacute; ang iny&oacute;ng mg&#771;a puso at siy&aacute;ng magsasabing:
+mahalag&aacute;ng pagaari ang mg&#771;a aklat kay sa hiy&aacute;s na nawawala.</p>
+
+<p>Sa tahanan ng&#771; is&aacute;ng matalino, ay akl&aacute;t ang mat&aacute;tagpuan; ng&#771;uni't sa
+tahanan ng&#771; is&aacute;ng mangm&aacute;ng ay paw&aacute;ng hiy&aacute;s ang palamuti. Dahil doo'y
+magipon kay&oacute; ng&#771; mg&#771;a babasahing tagalog upang mapabilang kay&oacute; sa mg&#771;a
+pant&aacute;s.</p>
+
+
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_8" id="Page_8">P&aacute;hin&aacute; 8</a></div>
+
+<h4 class="biggap"><a name="kinauukulan" id="kinauukulan"></a>SA KINA&Uacute;UKULAN</h4>
+
+<h2>&iexcl;Maaliwalas ang daan ko!</h2>
+
+
+<p>Suriin natin ang ugali ng&#771; uman&oacute;'y mg&#771;a bant&oacute;g at pah&aacute;m na man&uacute;nul&aacute;t.
+Ayaw sil&aacute;ng makarin&iacute;g na mayro&oacute;ng makata; ay&aacute;w sil&aacute;ng makakita na
+mayroong bagong kasaysayan, at pauulanin na nil&aacute; ang pula, lubha pa't
+is&aacute;ng mali&iacute;t ang sumulat. Sasabihing iy&aacute;n ay mali, walang kabuluhan;
+at sayang lamang ang ipinagpalimb&aacute;g. Palalo at pang&#771;ah&aacute;s ang gumawa
+niy&aacute;n, huw&aacute;g na di masabing siy&aacute; ay <i>autor</i>.</p>
+
+<p>&iexcl;Kaawaawang mg&#771;a man&uacute;nul&aacute;t!</p>
+
+<p>&iexcl;At sil&aacute; daw ay mg&#771;a kawal sa pagp&aacute;palaganap ng&#771; wikang tagalog! Kung
+sa habang panah&oacute;n ay gany&aacute;n ang aasalin nil&aacute;, ay sumpa ng&#771; bayan ang
+kanil&aacute;ng ma&aacute;antay. Sa kanil&aacute;ng pakikipagkapwa ay doon lamang uusb&oacute;ng
+ang pagm&aacute;malasakitan ng&#771; mg&#771;a makatang pilipino, na, tang&#771;ing daan ng&#771;
+ik&aacute;tatany&aacute;g ng&#771; masar&aacute;p na wika ni Balagt&aacute;s.</p>
+
+<p>Kung sa akin sil&aacute; hahadl&aacute;ng ay itutulak ko sil&aacute; ng&#771; dalaw&aacute;ng kam&aacute;y at
+bubulyaw&aacute;n kong: &iexcl;Maaliwalas ang daan ko! &iexcl;Nakikita ko ang aking
+nil&aacute;lakaran! &iexcl;Tanglaw&aacute;n niny&oacute; ang iny&oacute;ng landasin at di ko kailang&#771;an
+ang iny&oacute;ng ilaw! &iexcl;Manip&iacute;s m&aacute;n ang aming mg&#771;a katha ay piniga nam&aacute;ng
+tunay sa aming sariling isipan at di naming ninakaw sa isipan ng&#771; mg&#771;a
+makatang kastila, inggl&eacute;s, prans&eacute;s, at ib&aacute; p&aacute;! &iexcl;Mura m&aacute;n ang aming
+mg&#771;a akl&aacute;t ay madali nam&aacute;ng maubos at di in&aacute;amag sa mg&#771;a aklatan!</p>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_9" id="Page_9">P&aacute;hin&aacute; 9</a></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 184px;">
+<a name="salita_jacinto" id="salita_jacinto"></a><img src="images/10.jpg" width="184" height="350" alt="Pańgunang Salita ni amado Jacinto" title="Pańgunang Salita ni amado Jacinto" />
+</div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<!-- <a name="Page_10" id="Page_10"></a> -->
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_11" id="Page_11">P&aacute;hin&aacute; 11</a></div>
+
+<h2>PANG&#771;UNANG SALITA</h2>
+
+
+<p>Ang munti kong kaya at maikl&iacute;ng pagkukuro ay minarapat ng&#771; mah&aacute;l kong
+kaibigang Angel de los Reyes na magbig&aacute;y ng&#771; <i>Pang&#771;unang Salita</i> dito,
+sa kany&aacute;ng bagong akl&aacute;t na maliit, na no&oacute;ng araw ay napalathala na sa
+p&aacute;hayagang "<span class="smcap">Ang Democracia</span>;" at kung bagam&aacute;n tinawag ko
+ng&#771;ayon ng&#771; <i>bagong akl&aacute;t</i> ay sapagka't ng&#771;ay&oacute;n lamang naipalimb&aacute;g at
+di na paput&oacute;l-put&oacute;l.</p>
+
+<p>Walang alinlang&#771;an ak&oacute;ng nayag sa hil&iacute;ng ng&#771; aking kaibigan, nang&#771;iti
+ako ng&#771; lihim ng&#771; ito'y sabihin niy&aacute;, at naibulong ko sa sarili na
+siya'y sadyang matalino sapagka't toto&oacute;ng maal&aacute;m na magbagay-bagay:
+nababatid niy&aacute;ng sa is&aacute;ng maikl&iacute;ng akl&aacute;t, ay is&aacute; nam&aacute;ng maikl&iacute;ng isip
+na lamang ang dapat mag-ukol ng&#771; mg&#771;a palagay at paghahaka. At dahil
+diy&aacute;n, ay sisimul&aacute;n ko ayon sa mak&aacute;kaya, ang paglalahad ng&#771; ayw&aacute;n kung
+tump&aacute;k na aking mg&#771;a pagkukuro tungk&oacute;l sa kanyang kath&aacute;ng it&oacute;.</p>
+
+<p>Sa gan&aacute;ng akin, ang m&aacute;tutunghay&aacute;n ng&#771;ay&oacute;n ng&#771; mg&#771;a mambabasa ay is&aacute;ng
+akl&aacute;t na mainam, isang akl&aacute;t na dapat bigy&aacute;n ng&#771; papuri, <span class="pagenum noind"><a name="Page_12" id="Page_12">P&aacute;hin&aacute; 12</a></span>hindi dahil
+sa it&oacute;'y nak&aacute;wiwili lamang basahin kundi alang-alang p&aacute; sa wag&aacute;s at
+man&iacute;ngn&iacute;ng na damdamin ng&#771; kumatha: ang maalab niy&aacute;ng nasang ang dukha
+ay igalang at masugpu ang ugaling hangg&aacute;ng ng&#771;ayon ay umiiral pa sa
+ib&aacute;, at kung mins&aacute;n ay sa dukha r&iacute;n, na inuuna ang salapi bago ang
+lah&aacute;t; min&aacute;mah&aacute;l na hig&iacute;t sa puri, sa dang&#771;al, sa katungkulan at
+wastong ugali.</p>
+
+<p>Gany&aacute;ng-gany&aacute;n ang asal na makikita natin sa mag-am&aacute; ni Tun&iacute;ng sa
+Kasaysayang it&oacute;, na bagam&aacute;n mahirap ang b&uacute;hay, nang mahul&iacute; ay ayaw na
+sil&aacute; sa kapwa nil&aacute; mahirap at ang ibig ay ang mayaman, dahil sa may
+nak&aacute;pang&#771;ibig lamang na isang masalapi kay Tun&iacute;ng at ito'y si Ruperto.
+At ang kasukl&aacute;m-sukl&aacute;m na nag&iacute;ng bung&#771;a ng&#771; kasabik&aacute;ng it&oacute; sa pilak ay
+ang pagkatapon ng&#771; an&aacute;k ni Osong, ang binatang unang inibig ni Tun&iacute;ng,
+pinaglagakan ng&#771; boo niy&aacute;ng pagk&aacute;babai at hangg&aacute;ng sa nagbung&#771;a pa
+ng&#771;a. Datapwa't kay Tun&iacute;ng, ay nag&iacute;ng bula ang salitang <i>puri</i> at
+<i>katapatan</i> sa har&aacute;p ng&#771; yaman ni Ruperto, kay&aacute;'t dito siy&aacute; napakas&aacute;l
+sa wak&aacute;s, gay&oacute;ng si Osong ay di nam&aacute;n tumatanggi sa pagtup&aacute;d ng&#771;
+kany&aacute;ng tap&aacute;t na pang&#771;ak&oacute; at wag&aacute;s n&aacute; pagibig.</p>
+
+<p>Si Osong na parang sinasakal ng&#771; mg&#771;a daliring bakal ay hindi nakatiis
+at nang araw ng&#771; pagkakas&aacute;l ay nagdam&iacute;t-pulubing naparo&oacute;n sa bahay ng&#771;
+kasayahan nil&aacute; Tun&iacute;ng at ni Ruperto <span class="pagenum noind"><a name="Page_13" id="Page_13">P&aacute;hin&aacute; 13</a></span>na dal&aacute; ang larawan ng&#771; kany&aacute;ng
+buns&oacute;ng na sag&iacute;p s&aacute; ilog, at nang makita ni Tun&iacute;ng na ya&oacute;n ang kany&aacute;ng
+an&aacute;k ay hinimat&aacute;y na bigla, bago huming&iacute; ng&#771; tawad kay Osong at
+hangg&aacute;ng sa nalag&oacute;t ang hining&#771;&aacute;. Samakatw&iacute;d ay oo't nagsisi ng&#771;&aacute; si
+Tun&iacute;ng kay&aacute;'t huming&#771;&iacute; pa ng&#771; tawad sa pinagtaksil&aacute;n niy&aacute;ng binata,
+subali't d&iacute; dahil dito'y hind&iacute; siy&aacute; matatawag na babaing salawahan at
+tampalasan lalo pa't isasagunita ang pagk&aacute;katapon sa tunay na dug&oacute; ng&#771;
+kany&aacute;ng pus&oacute;.</p>
+
+<p>Kung ang gay&oacute;ng ginaw&aacute; ng&#771; babaing ito'y oo't napatataw&aacute;d ng&#771; Diy&oacute;s,
+sa mg&#771;a tag&aacute;-lupa'y wal&aacute;ng makapagpapatawad marahil.</p>
+
+<p>Sa har&aacute;p ng&#771; gany&aacute;ng pagl&aacute;larawan ng&#771; kaibigan ko, ay labis niy&aacute;ng
+ipinakilala ang lub&oacute;s na kabagsik&aacute;n ng&#771; salap&iacute; na wal&aacute;ng d&iacute; naitutur&oacute;
+sa tao, pati ng&#771; lal&oacute;ng kasamasamaan.</p>
+
+<p>Subali't &iquest;ang hang&#771;&aacute;d kay&aacute; ng&#771; mah&aacute;l kong kaibigan sa paglalarawang
+it&oacute; ng&#771; nak&aacute;ririmarim na ugal&iacute; ay upang pulutin nam&aacute;n it&oacute; ng&#771; mg&#771;a
+mambabasa?</p>
+
+<p>Kay&oacute;ng tum&uacute;tungh&aacute;y ng&#771;ay&oacute;n ang mak&aacute;sasag&oacute;t, at kay&oacute; rin nam&aacute;n ang
+dapat mak&aacute;batid sa t&uacute;nay na layon ng&#771; &iexcl;<span class="smcap">Nasawing Pagasa</span>!</p>
+
+<p>Gayon man ay sasagot din ako ng&#771; para sa akin.</p>
+
+<p>Ang mith&iacute; ng&#771; akl&aacute;t na it&oacute; ay wal&aacute; ng&#771;&aacute;ng ib&aacute; sa war&iacute; ko, kund&iacute; ang
+turuan ang mg&#771;a dukh&aacute; sa pagpapak&aacute;rang&#771;al sa kanil&aacute;ng sarili, sapagk&aacute;t
+kung ang mg&#771;a dukh&aacute;'y marang&#771;&aacute;l, <span class="pagenum noind"><a name="Page_14" id="Page_14">P&aacute;hin&aacute; 14</a></span>kung ang lah&aacute;t ng&#771; dukha'y hindi
+nagbibili ng&#771; puri ni napaaalipin sa salap&iacute;, ang mg&#771;a may&aacute;yaman ay
+hind&iacute; maaaring magp&aacute;katayog-tayog na para ng&#771; madal&aacute;s nating map&aacute;no&oacute;d
+ng&#771;ay&oacute;n.</p>
+
+<p>Ang isinasam&aacute; ng&#771; mg&#771;a mayayaman ay na sa mahihirap, at ang isinasam&aacute;
+ng&#771; is&aacute;ng pamahal&aacute;an ay na sa pinamamahal&aacute;an d&iacute;n. Iy&aacute;n ang mg&#771;a
+kat&oacute;tohanang kail&aacute;n m&aacute;'y d&iacute; magkakabula at dapat dasal&iacute;n ng&#771; baw&aacute;'t
+tao; kat&oacute;tohanang ayw&aacute;n kung kanino ko unang nadin&iacute;g o nabasa at
+ng&#771;ayo'y inank&iacute;n ko na tul&oacute;y pagka't nakilala kong tap&aacute;t.</p>
+
+<p>Kay&aacute; ng&#771;a, mg&#771;a mambabasa, upang makinabang ang kumath&aacute; nit&oacute;ng
+&iexcl;<span class="smcap">Nasawing Pagasa</span>! sa kanyang mg&#771;a ginugol na pagod sa
+pagsulat ng&#771; kasaysayang it&oacute; ay pagaralan sana ang huw&aacute;g magbil&iacute; ng&#771;
+puri at isagunitang <i>na sa kupurih&aacute;n ang tunay na halag&aacute; ng&#771; tao at
+wala sa kayamanan</i>.</p>
+
+<p>Kung magkakagay&oacute;n, siy&aacute; at ak&oacute;'y maghahand&oacute;g sa iny&oacute; ng&#771; masaganang
+pasalamat, palibhas&aacute;'y siy&aacute;ng t&uacute;nay na adhik&aacute; ng&#771; tap&aacute;t kong katoto.</p>
+
+<p class="right"><i>Amado Jacinto.</i></p>
+
+<p class="noind">Malab&oacute;n, Rizal, 1912.</p>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_15" id="Page_15">P&aacute;hin&aacute; 15</a></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 192px;">
+<a name="nasawing_pagasa" id="nasawing_pagasa"></a><img src="images/15.jpg" width="192" height="350" alt="&iexcl;Nasawing Pagasa! Kasaysayang Tagalog" title="&iexcl;Nasawing Pagasa! Kasaysayang Tagalog" />
+</div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_16" id="Page_16">P&aacute;hin&aacute; 16</a></div>
+
+<div class="blockquot">
+<i>Dahil sa kagahul&aacute;n
+sa panah&oacute;n at dahil
+sa kakulag&#771;an
+pa sa ng&#771;ay&oacute;n ng&#771;
+mg&#771;a gagamitin, ay
+hindi nasun&oacute;d ang
+mg&#771;a tuld&iacute;k na
+nasa orihin&aacute;l.</i>
+</div>
+
+
+<hr style='width: 15%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_17" id="Page_17">P&aacute;hin&aacute; 17</a></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 500px;">
+<img src="images/17.jpg" width="500" height="56" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<h2>&iexcl;Nasawing Pagasa!</h2>
+
+
+<h3>I</h3>
+
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Mapangl&aacute;w ang lah&aacute;t, ang gab&iacute;'y tahimik</div>
+<div class="verse">at ang buw&aacute;n no&oacute;ng dapat nang sumilip,</div>
+<div class="i4">nagtatago pa r&iacute;'t</div>
+<div class="verse">sa sangkatauhan ay nagm&aacute;masung&#771;it</div>
+<div class="verse">bitui'y gay&oacute;n d&iacute;n at nak&iacute;kiwang&#771;is.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ni is&aacute;ng himut&oacute;k walang mapakingg&aacute;ng</div>
+<div class="verse">sukat gumambala sa katahimikan;</div>
+<div class="i4">&iexcl;oh, ang aking lahi!...</div>
+<div class="verse">payapangpayapa sa kany&aacute;ng hihig&aacute;n</div>
+<div class="verse">habang naw&iacute;wili ang mg&#771;a kalaban.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Huni ng&#771; kuligl&iacute;g, tinig m&aacute;n ng&#771; ibon</div>
+<div class="verse">ay kapanglawan d&iacute;n, dinadalit no&oacute;n;</div>
+<div class="i4">mg&#771;a makata m&aacute;n,</div>
+<div class="verse">siy&aacute;ng tinutula ng&#771; sandal&iacute;ng ya&oacute;n</div>
+<div class="verse">ang sung&#771;it ng&#771; pangl&aacute;w, lag&aacute;y ng&#771; panah&oacute;n.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">An&oacute; pa't ang lah&aacute;t ay yap&uacute;s ng&#771; lumb&aacute;y</div>
+<div class="verse">hihip m&aacute;n ng&#771; hang&#771;in, mandi'y palaypalay;</div>
+<div class="i4">habagat m&aacute;'y sal&aacute;t</div>
+<div class="verse">at paw&aacute;ng dalita, ang balitang tagl&aacute;y</div>
+<div class="verse">na kung pakikingg&aacute;n ay tagh&oacute;y na &iexcl;ay!... &iexcl;ay!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_18" id="Page_18">P&aacute;hin&aacute; 18</a></span>Subali't sa is&aacute;ng maralitang dampa</div>
+<div class="verse">sa bayang Malab&oacute;ng saks&iacute; ng&#771; pagtula:</div>
+<div class="i4">nag&aacute;alimpuy&oacute;,</div>
+<div class="verse">ang lug&oacute;d, ang say&aacute;, ang gal&aacute;k, ang tuwa</div>
+<div class="verse">sa piling ng&#771;a no&oacute;ng dalaw&aacute;ng nunumpa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">It&oacute; ay si Tun&iacute;ng na piling alind&oacute;g</div>
+<div class="verse">kapiling ng&#771; kany&aacute;ng tang&#771;&iacute;ng in&iacute;irog,</div>
+<div class="i4">pang&#771;ala'y si Osong</div>
+<div class="verse">na lipi ng&#771; dukha't di lahing matayog</div>
+<div class="verse">at binatang Udy&oacute;ng na ulilang lub&oacute;s.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Payapa ng&#771;&aacute; sil&aacute;, sa pagk&aacute;kaupo</div>
+<div class="verse">siy&aacute;ng in&aacute;ani; gal&aacute;k ng&#771; pagsuyo,</div>
+<div class="i4">pinag&uacute;usapan,</div>
+<div class="verse">ang ik&aacute;rarang&aacute;l ng&#771; kanil&aacute;ng puso</div>
+<div class="verse">na ganit&oacute;ng sa&aacute;d nang mins&aacute;ng mahinto:</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Kay damot mo nam&aacute;n,&raquo; kay Osong na sabi,</div>
+<div class="verse">&laquo;is&aacute;ng hal&iacute;k lamang, itulot mo kasi,</div>
+<div class="i4">nang ako'y maal&iacute;w</div>
+<div class="verse">at nang magkaro&oacute;n ng&#771; is&aacute; pang saks&iacute;!...&raquo;</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Ay&aacute;w ko! &iexcl;ay&aacute;w ko!...&raquo; kay Tun&iacute;ng na tangg&iacute;.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;&iexcl;Halina irog ko!&raquo; &laquo;&iexcl;Ayaw ko! &iexcl;ayaw ko!...&raquo;</div>
+<div class="verse">&laquo;&iquest;Diyata't ayaw ka?&raquo; &laquo;&iexcl;Talag&aacute;ng toto&oacute;!&raquo;</div>
+<div class="i4">&laquo;&iexcl;Halina! &iexcl;halina!</div>
+<div class="verse">&iexcl;is&aacute;ng hal&iacute;k lamang!...&raquo; &laquo;&iexcl;Kay ulitulit mo!&raquo;</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Is&aacute;ng hal&iacute;k lamang!...&raquo; &laquo;&iexcl;Tawad ko sa iy&oacute;!&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;&iexcl;Ah! at iy&aacute;n bag&aacute;, ang lagi mong turing</div>
+<div class="verse">na lubh&aacute;ng dalisay pagibig sa akin ...</div>
+<div class="i4">&iexcl;Ik&aacute;w ang bahala!...</div>
+<div class="verse">kung natuto ak&oacute;ng sa iy&oacute;'y gumiliw</div>
+<div class="verse">magis&aacute; sa dusa'y mat&uacute;tutuhan din ...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_19" id="Page_19">P&aacute;hin&aacute; 19</a></span>&laquo;&iexcl;Nagtamp&oacute; na nam&aacute;n!...&raquo; &laquo;&iquest;Sino bag&aacute;ng puso</div>
+<div class="verse">ang makababat&aacute; ng&#771; asal mong liko?&raquo;</div>
+<div class="i4">&laquo;&iexcl;Huwag kang magalit!</div>
+<div class="verse">ang ginagawa ko, ay mg&#771;a pagsuyo ...&raquo;</div>
+<div class="verse">&laquo;Pagsuyo sa iy&oacute;; sa aki'y panghapo ...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ik&aacute;w ang bahala, ako'y mapagti&iacute;s</div>
+<div class="verse">at ipatay mo m&aacute;n ang lah&aacute;t ng&#771; s&aacute;kit</div>
+<div class="i4">ay tatanggap&iacute;n ko;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't ang hiyain, ang is&aacute;ng ninibig</div>
+<div class="verse">libong kamataya'y labis pa ng&#771; tam&iacute;s ...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;&iquest;Hiniya ba kit&aacute;? &iexcl;Di ko ginagawa!...&raquo;</div>
+<div class="verse">&laquo;&iquest;Ginagan&aacute;p ng&#771;ay&oacute;'y di bag&aacute; paghiya?&raquo;</div>
+<div class="i4">&laquo;Hindi, aking giliw,</div>
+<div class="verse">at ang aking puri ang nagugunita</div>
+<div class="verse">na baka kung ...&raquo; &laquo;&iquest;Kulang bang tiwala?&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Di lamang sa gay&oacute;n,&raquo; &laquo;&iquest;Sa an&oacute; pang bagay?&raquo;</div>
+<div class="verse">&laquo;Katungkulan naming maging&#771;at na t&uacute;nay,</div>
+<div class="i4">at ang unang hal&iacute;k,</div>
+<div class="verse">ang katimbang no&oacute;'y sampu nit&oacute;ng buhay</div>
+<div class="verse">sa pagka't daig pa, ang gaw&aacute;ng pakas&aacute;l.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Hindi bag&aacute; Osong?&raquo; &laquo;Tap&aacute;t ang turing mo,</div>
+<div class="verse">at ang pagkakas&aacute;l ay pakitang tao;</div>
+<div class="i4">subali't ang hal&iacute;k,</div>
+<div class="verse">saks&iacute;ng akin ik&aacute;w, at ak&oacute; ay iy&oacute;,</div>
+<div class="verse">kaya itulot na; halina irog ko ...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Il&aacute;ng pang &laquo;&iexcl;Ayaw ko!&raquo; at il&aacute;ng &laquo;&iexcl;Halina!&raquo;</div>
+<div class="verse">bago pinagusap ang labing dalaw&aacute;;</div>
+<div class="i4">tumun&oacute;g ang hal&iacute;k;</div>
+<div class="verse">nilimot na yatang sil&aacute;'y may hining&#771;&aacute;</div>
+<div class="verse">na dapat malag&oacute;t sa daratning dusa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_20" id="Page_20">P&aacute;hin&aacute; 20</a></span>Hay&aacute;n ng&#771;a ang tuwang nag&#771;hari sa puso</div>
+<div class="verse">ng&#771; dalaw&aacute;ng ya&oacute;ng is&aacute; sa pagsuyo,</div>
+<div class="i4">kaya ang paalam</div>
+<div class="verse">ng&#771; ating binatang anaki ay biro:</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Sarili na kit&aacute;, b&uacute;hay m&aacute;'y mapugto!...&raquo;</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter">
+<img class="biggap" src="images/20.jpg" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_21" id="Page_21">P&aacute;hin&aacute; 21</a></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 500px;">
+<img src="images/21.jpg" width="500" height="72" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<h3>II</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang is&aacute;ng umaga'y sa pangpang ng&#771; ilog</div>
+<div class="verse">ay may nakaup&oacute;ng binatang malungk&oacute;t:</div>
+<div class="i4">it&oacute; ay si Osong;</div>
+<div class="verse">kany&aacute;ng inaal&iacute;w ang dusa ng&#771; lo&oacute;b</div>
+<div class="verse">sa pagk&aacute;kawalay kay Tun&iacute;ng na irog.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At ang naglalaro sa kany&aacute;ng isipa'y</div>
+<div class="verse">ang dil&aacute;g ni Tun&iacute;ng na gay&oacute;n na lamang,</div>
+<div class="i4">mins&aacute;ng mapadagok;</div>
+<div class="verse">mins&aacute;ng mapang&#771;iti at ipinagsaysay:</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Oh, an&oacute;ng gand&aacute; m&oacute;, aking paraluman!...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Subali't nabigl&aacute;ng nabak&aacute;s ang lungk&oacute;t</div>
+<div class="verse">sa masay&aacute;ng mukh&aacute;ng nagulap ng&#771; lub&oacute;s:</div>
+<div class="i4">&laquo;&iexcl;Ay, palad na sawi!...</div>
+<div class="verse">&iexcl;Oh, buhay ng&#771; dukha!...&raquo; sun&oacute;d na himut&oacute;k,</div>
+<div class="verse">&laquo;sa dusa ni Tun&iacute;ng, ik&aacute;w ang managot ...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung ak&oacute;'y mayama't sagana sa pilak</div>
+<div class="verse">tatanuran siy&aacute; sa ban&iacute;g ng&#771; hirap,</div>
+<div class="i4">hangg&aacute;ng sa sumilang</div>
+<div class="verse">ng&#771; lubh&aacute;ng hinahon ang unang bulakl&aacute;k</div>
+<div class="verse">ng&#771; aming pagsint&aacute;ng dalisay at wag&aacute;s....</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Ay, Tun&iacute;ng kong irog, di ko kasalanan</div>
+<div class="verse">na sa iy&oacute;ng dusa'y di ka madamayan;</div>
+<div class="i4">ang karukhaan ko,</div>
+<div class="verse">ang dapat sisihi't dapat managutan</div>
+<div class="verse">at oh, an&oacute;ng sakl&aacute;p, dust&aacute;ng kapalaran ...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_22" id="Page_22">P&aacute;hin&aacute; 22</a></span>Sandal&iacute;ng tumigil at kany&aacute;ng n&aacute;malas</div>
+<div class="verse">ang dalaw&aacute;ng ibong naba sa bayabas,</div>
+<div class="i4">na sab&aacute;y umawit;</div>
+<div class="verse">ya&oacute;ng kany&aacute;ng dibdib ay halos mawalat</div>
+<div class="verse">sa pananaghili sa ibong mapalad.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sak&aacute; nang magsiping ng&#771; lubh&aacute;ng payapa</div>
+<div class="verse">mg&#771;a titig niy&aacute;'y di tumag&aacute;l yata't</div>
+<div class="i4">mul&iacute;ng naghinagp&iacute;s:</div>
+<div class="verse">&laquo;Mapalad pa sil&aacute;ng may gan&aacute;p na laya</div>
+<div class="verse">at hindi gaya kong may sum&aacute;sansala ...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At kahi't m&aacute;n sil&aacute;'y walang pagaari</div>
+<div class="verse">ginapas nam&aacute;'y paw&aacute;ng luwalhati;</div>
+<div class="i4">d&iacute; gaya ng&#771; taong</div>
+<div class="verse">ang binaban&iacute;g m&aacute;'y maraming salapi</div>
+<div class="verse">ay lumuluha rin ng&#771; dusa't pighati.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At &iquest;an&oacute; ang yamang sadyang hinahanap</div>
+<div class="verse">sa akin ng&#771; am&aacute; ni Tun&iacute;ng kong liy&aacute;g?</div>
+<div class="i4">&iexcl;is&aacute;ng talinhaga!</div>
+<div class="verse">at di niya talos: sa Sangmaliwanag</div>
+<div class="verse">ang puri ng&#771; tao, ang mah&aacute;l sa lah&aacute;t.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hang&aacute;d niya'y pilak, kahi't mang&#771;ulimlim</div>
+<div class="verse">ang dang&#771;&aacute;l ni Tun&iacute;ng na sinta ko't giliw;</div>
+<div class="i4">wala sa gunitang</div>
+<div class="verse">lalong mahalag&aacute; sa yaman mang al&iacute;n</div>
+<div class="verse">ang dang&#771;&aacute;l ng&#771; tao kung lubh&aacute;ng maningning.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Oh, taks&iacute;l na pita sa dang&#771;&aacute;l at yaman,</div>
+<div class="verse">ang nililikha mo'y laksang kamatayan;</div>
+<div class="i4">kung hindi sa iy&oacute;,</div>
+<div class="verse">disi'y kapiling ko si Tun&iacute;ng ng&#771; buhay</div>
+<div class="verse">at kasalosalo sa pingg&aacute;n ng&#771; lumbay!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_23" id="Page_23">P&aacute;hin&aacute; 23</a></span>&iexcl;Oh, buhay ng&#771; buhay, Tun&iacute;ng ko at lug&oacute;d...</div>
+<div class="verse">na sa karukhaan, ang sukal ng&#771; lo&oacute;b</div>
+<div class="i4">na ating sinapit;</div>
+<div class="verse">libong kamataya'y masar&aacute;p pa irog</div>
+<div class="verse">huw&aacute;g lang marin&iacute;g ang iy&oacute;ng himut&oacute;k!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Palas&oacute;ng may lason ang nak&aacute;kaanyo</div>
+<div class="verse">ng&#771; dusang sa dibdib ng&#771;ay&oacute;'y pumapako,</div>
+<div class="i4">tuwing mab&uacute;bukl&aacute;t</div>
+<div class="verse">sa akl&aacute;t ng&#771; isip ang pagkasiphayo</div>
+<div class="verse">ng&#771; ban&aacute;l na layong n&uacute;nuk&aacute;l sa puso.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At magmul&aacute; rito'y aking nakikita</div>
+<div class="verse">sa ban&iacute;g ng&#771; hirap ay nagiisa ka;</div>
+<div class="i4">wal&aacute;ng dumadamay,</div>
+<div class="verse">at kung pumapasok ang mah&aacute;l mong am&aacute;</div>
+<div class="verse">sa iy&oacute;ng pagda&iacute;ng ang tumb&aacute;s ay mura.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Naririn&iacute;g ko ring kany&aacute;ng inuulit</div>
+<div class="verse">ang pagalipusta sa palad kong am&iacute;s:</div>
+<div class="i4">&iexcl;sa aba ng&#771; dukha!...</div>
+<div class="verse">at nananariwa sa puso ko't dibd&iacute;b</div>
+<div class="verse">ang pagtab&oacute;y niy&aacute;ng kapaita'y labis.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At n&aacute;mamalas ko, ang lubh&aacute;ng masakl&aacute;p,</div>
+<div class="verse">luhang mapapa&iacute;t sa mat&aacute; mo liy&aacute;g,</div>
+<div class="i4">di an&oacute;ng gagaw&iacute;n</div>
+<div class="verse">sa it&oacute; ay utos ng&#771; masam&aacute;ng palad</div>
+<div class="verse">pawang pagtiti&iacute;s ang gaw&iacute;ng kalasag.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ibalita lamang sa tap&aacute;t mong giliw</div>
+<div class="verse">kung makaraan k&aacute;, sa gab&iacute;ng madil&iacute;m,</div>
+<div class="i4">upang matal&oacute;s ko</div>
+<div class="verse">kung ano ang bung&#771;a ng&#771; pagsinta natin</div>
+<div class="verse">at kahi't malayo'y kapalaran ko rin.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_24" id="Page_24">P&aacute;hin&aacute; 24</a></span>At kung napapako ikaw sa dalita</div>
+<div class="verse">higit pa sa riyan, itong umaaba</div>
+<div class="i4">sa tapat kong puso,</div>
+<div class="verse">at ang bawa't patak ng&#771; perlas mong luha</div>
+<div class="verse">ay timbang ng&#771; buhay kung manaw sa lupa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Dito napahinto't kanyang napanood</div>
+<div class="verse">yaong isang kaban na tang&#771;ay ng&#771; agos,</div>
+<div class="i4">at pinagsikapang</div>
+<div class="verse">iyahon sa pangpang ng&#771; upang matalos</div>
+<div class="verse">na baka may lihim doong natutulos.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At &iexcl;oh, anong gitla nang kanyang mamasdan</div>
+<div class="verse">na bangkay ng&#771; is&aacute;ng bagong kasisilang!...</div>
+<div class="i4">tumang&#771;is ang puso;</div>
+<div class="verse">nagluksa ang dibdib at ipinagsaysay</div>
+<div class="verse">na: &laquo;&iexcl;Baka ng&#771;a it&oacute;, ang anak kong hirang!&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kanyang ikinubli doon sa pangpang&#771;in,</div>
+<div class="verse">pumasok ng&#771; bayang may ing&#771;at na lihim</div>
+<div class="i4">at nakibalita;</div>
+<div class="verse">sa tinanongtanong ay kanyang nalining</div>
+<div class="verse">na &iexcl;itinapon ng&#771;a ang anak ni Tuning!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Lalong nagibayo, lagablab ng&#771; poot,</div>
+<div class="verse">ang daing at sumpa'y di malagotlagot</div>
+<div class="i4">&laquo;&iexcl;Inang walang puso,</div>
+<div class="verse">Tuning na nagtaksil sa anak ng&#771; irog</div>
+<div class="verse">dapat kang mamatay, dapat kang matapos!</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Diyata't masarap sa puso'y matamis</div>
+<div class="verse">anak mo'y pataying sa ilog ihagis,</div>
+<div class="i4">maturan na lamang</div>
+<div class="verse">ikaw ay dalagang may puring malinis,</div>
+<div class="verse">nang upang giliwin ng&#771; bagong ninibig.....</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_25" id="Page_25">P&aacute;hin&aacute; 25</a></span>&iexcl;Oh, taksil na sinta! &iexcl;pusong magdaraya!</div>
+<div class="verse">&iexcl;oh, hang&#771;ad sa yaman! &iexcl;inang walang awa!</div>
+<div class="i4">pananagutan mo,</div>
+<div class="verse">sa harap ng&#771; Diyos ang masamang gawa't</div>
+<div class="verse">may araw din naman kaming mabababa!....&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At kanyang hinagkan ang bangkay ng&#771; bunso</div>
+<div class="verse">kasunod ang patak ng&#771; luhang natulo,</div>
+<div class="i4">&laquo;&iexcl;Oh, sawi kong supling!....</div>
+<div class="verse">&iexcl;di ko kasalanan ang pagkasiphayo</div>
+<div class="verse">managot ang iyong inang walang puso!...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At kanyang kinalong ng&#771; hanggang sa bayan</div>
+<div class="verse">upang ipakuha ng&#771; isang larawan;</div>
+<div class="i4">subali't ang loob</div>
+<div class="verse">ay di mapanatag kahi't bahagya man;</div>
+<div class="verse">ang daing at sumpa'y walang katapusan....</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 161px;">
+<img class="biggap" src="images/25.jpg" width="161" height="162" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_26" id="Page_26">P&aacute;hin&aacute; 26</a></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 500px;">
+<img src="images/26.jpg" width="500" height="64" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<h3>III</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa ilog ding yaon na kinasagipan</div>
+<div class="verse">ni Osong ng&#771; kanyang bunsong minamahal,</div>
+<div class="i4">ang magamang Tuning</div>
+<div class="verse">minsan ay nagaliw sa masayang pangpang</div>
+<div class="verse">na siyang sumaksi sa lihim ng&#771; buhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Talusin mo irog&raquo; ang turing ng&#771; ama,</div>
+<div class="verse">&laquo;sa panukala ko, kung hindi nayag ka,</div>
+<div class="i4">disin hanggang ng&#771;ayo'y</div>
+<div class="verse">lumalagok ka pa ng&#771; luha ng&#771; dusa</div>
+<div class="verse">at di lumalasap ng&#771; mg&#771;a ginhawa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;At di mo ba tantong sa buhay na ito:</div>
+<div class="verse">salapi, salapi, ang Diyos ng&#771; tao?</div>
+<div class="i4">&iquest;Bakit ka iibig</div>
+<div class="verse">sa hang&#771;al na Osong na dukhang toto&oacute;</div>
+<div class="verse">gayong may mayamang iirog sa iy&oacute;?&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;&iexcl;Ama ko! &iexcl;ama ko!&raquo; ang saad ni Tuning,</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;kay inam ng&#771;a pala ng&#771; inisip natin!</div>
+<div class="i4">salamat Diyos ko</div>
+<div class="verse">at ang mayayamang ninibig sa akin</div>
+<div class="verse">ay hindi natalos ang nangyaring lihim ...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;&iexcl;Talaga! &iexcl;talaga&raquo; ang sa amang tugon,</div>
+<div class="verse">&laquo;daig ang nagtiyap ng&#771; pagkakataon,</div>
+<div class="i4">&iquest;at aling pang&#771;ahas</div>
+<div class="verse">dilang sinung&#771;aling magsasabi ng&#771;ayong</div>
+<div class="verse">ikaw ay naglaho sa tangkay kahapon?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_27" id="Page_27">P&aacute;hin&aacute; 27</a></span>Para din ng&#771; dati ang tindig mo't bikas,</div>
+<div class="verse">katutubong ganda'y lalo pang tumingkad;</div>
+<div class="i4">pagmasdan mo iyang</div>
+<div class="verse">halamang nilikha ng&#771; Hari ng&#771; lahat,</div>
+<div class="verse">pawang yumuyuko sa taglay mong dilag.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa mabining agos ikaw ay makinig</div>
+<div class="verse">may ibinubulong na masayang awit,</div>
+<div class="i4">saksi ng&#771; paghang&#771;a</div>
+<div class="verse">sa iyong himalang inimbot na dikit</div>
+<div class="verse">na waring pinilas sa ganda ng&#771; lang&#771;it.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't &iexcl;anong saklap sa puso ko't buhay</div>
+<div class="verse">ang kataasan mo kung iyaagapay</div>
+<div class="i4">sa piling ni Osong!</div>
+<div class="verse">&iexcl;masarap pang ako ay magpatiwakal!</div>
+<div class="verse">&iexcl;oh, Tuning! &iexcl;oh, Tuning!&raquo; at siya'y papanaw.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Pinigil ng&#771; bunso: &laquo;Amang pinopoon,</div>
+<div class="verse">ako'y kaayon mo sa dakilang layon,</div>
+<div class="i4">at isinusumpang</div>
+<div class="verse">lilimutin ko na ang hang&#771;al na Osong</div>
+<div class="verse">at ako'y dalaga na naman sa ng&#771;ayon ...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sila ay nagyakap at siyang tumunong</div>
+<div class="verse">ang halik ng&#771; ama, at halik ng&#771; irog;</div>
+<div class="i4">sigabo ng&#771; tuwa</div>
+<div class="verse">ay hindi magkasyang sa puso manulos</div>
+<div class="verse">kaya't napatabi, ang panglaw, ang lungkot ...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Saka magkaakbay silang nagsilakad</div>
+<div class="verse">sa dukhang tahana'y nagtuloy umakyat;</div>
+<div class="i4">mahiwagang ilog</div>
+<div class="verse">na nilisan nila'y bago humalakhak</div>
+<div class="verse">na waring inuyam ang nangyaring usap.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_28" id="Page_28">P&aacute;hin&aacute; 28</a></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 500px;">
+<img src="images/28.jpg" width="500" height="59" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<h3>IV</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Bagong namimitak sa kasilang&#771;anan</div>
+<div class="verse">liwayway ng&#771; araw, batbat ng&#771; katwaan,</div>
+<div class="i4">yaong mg&#771;a ama</div>
+<div class="verse">nagsisikilos na't nang&#771;agtutulinan</div>
+<div class="verse">sa pagtuklas noong pangtawid sa buhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gitna ng&#771; parang nam&aacute;'y namukadkad</div>
+<div class="verse">ang hinirang bang&#771;ong magandang bulaklak</div>
+<div class="i4">at isinusuob</div>
+<div class="verse">sa gintong liwayway ng&#771; bagong ninikat</div>
+<div class="verse">nagsasayang araw sa bayan kong liyag.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang napanaginip ng&#771; mg&#771;a bayani</div>
+<div class="verse">na tadhanang araw sa lahi kong api,</div>
+<div class="i4">wari'y sumisilang</div>
+<div class="verse">ng&#771; sandaling yaong lah&aacute;t ay nagwagi</div>
+<div class="verse">at pawang naawit ng&#771; mg&#771;a pagkasi.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sampung mg&#771;a ibong payapang magdam&aacute;g</div>
+<div class="verse">ay iniyunat na ang kanil&aacute;ng pakp&aacute;k;</div>
+<div class="i4">sandal&iacute;ng dumalit</div>
+<div class="verse">bilang isang bati sa naghar&iacute;ng gal&aacute;k</div>
+<div class="verse">na sinasayawan ng&#771; palundaglundag.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tinig ng&#771; bating&#771;aw ay sa Konsepsiy&oacute;n</div>
+<div class="verse">no&oacute;'y nagbalita na may kasal do&oacute;n;</div>
+<div class="i4">sa bibig ng&#771; madla</div>
+<div class="verse">narinig ng&#771; lahat ang kas&aacute;l na ya&oacute;n</div>
+<div class="verse">di iba't kay Tun&iacute;ng na lang&#771;it ni Osong.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_29" id="Page_29">P&aacute;hin&aacute; 29</a></span>Ng&#771;uni't &iquest;sino kaya ang lubhang mapalad</div>
+<div class="verse">na makikisumpa sa dambanang harap?</div>
+<div class="i4">at &iquest;si Osong kaya?</div>
+<div class="verse">&iexcl;oh, hinding hindi ng&#771;a't isang taong pantas</div>
+<div class="verse">na kinasilawan sa bunton ng&#771; pilak!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ito'y si Ruperto na tukod ng&#771; yaman</div>
+<div class="verse">kung kaya nasilaw si Tuning na hirang;</div>
+<div class="i4">kanyang kinalakal</div>
+<div class="verse">pagibig at buhay; puri at katawan</div>
+<div class="verse">na sampu ng&#771; ama'y nakiayon naman.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Wala ng&#771;a sa isip ng&#771; sandaling yaon</div>
+<div class="verse">ang pinang&#771;akuang binatang si Osong</div>
+<div class="i4">at kahi't bahagya</div>
+<div class="verse">wala sa gunita ang nasawing sanggol</div>
+<div class="verse">na tunay mang anak ay ipinatapon.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Inang walang awa, pusong salawahan</div>
+<div class="verse">sa tunay mong supling di ka na nahambal!.....</div>
+<div class="i4">&iexcl;mg&#771;a kulang palad!...</div>
+<div class="verse">&iexcl;oh ang nililikha niyang kayamanan!</div>
+<div class="verse">at &iexcl;oh, ang babai, kung siyang masilaw!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Huwag nang ling&#771;uni't bayaang tumang&#771;is</div>
+<div class="verse">ang pusong dinaya ng&#771; <i>Oong</i> matamis,</div>
+<div class="i4">mahalin mo lamang</div>
+<div class="verse">ang naging bulaklak ng&#771; iyong pagibig</div>
+<div class="verse">at dakila ka rin sa matang nagmasid.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa pagka't ang inang walang pagmamahal</div>
+<div class="verse">sa tunay na supling na sa puso'y nukal,</div>
+<div class="i4">daig pa ang hayop,</div>
+<div class="verse">na lubhang malupit, marung&#771;is ang asal</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't kung sa an&aacute;k ay handog ang buhay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_30" id="Page_30">P&aacute;hin&aacute; 30</a></span>At makalilibong masarap sa malas</div>
+<div class="verse">ang isang dalagang sa tangkay nagulap</div>
+<div class="i4">di gaya ng&#771; is&aacute;ng</div>
+<div class="verse">babaing magtapon sa ilog ng&#771; anak</div>
+<div class="verse">bukod sa may dung&#771;is, sumpaan ng&#771; lahat ...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Subali't ang lahat, di man sumagimsim</div>
+<div class="verse">sa diwa at puso ng&#771; magandang Tuning,</div>
+<div class="i4">natang&#771;ing nagdiwang</div>
+<div class="verse">sa kanyang isipang naglayag sa aliw</div>
+<div class="verse">na &laquo;siya'y yayaman kay Rupertong piling.&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sampu ni Ruperto'y di kaya ang lugod</div>
+<div class="verse">sa pagka't kakamtan ang aliw ng&#771; loob;</div>
+<div class="i4">boong pananalig:</div>
+<div class="verse">ang kanyang si Tuning ay piling alindog</div>
+<div class="verse">at wala pang dung&#771;is sa ng&#771;alang pagirog.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kapwa may ligaya ang magkasingpalad;</div>
+<div class="verse">dalaga'y sa kintab at tunog ng&#771; pilak,</div>
+<div class="i4">at ang isa nama'y</div>
+<div class="verse">sa boong pagasang ang ligayang hang&#771;ad,</div>
+<div class="verse">sarilingsarili't ang pagsinta'y tapat ...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kasiyahang lubos ang siyang umawit</div>
+<div class="verse">sa puso ng&#771;a nilang hindi matahimik;</div>
+<div class="i4">sa boong lansang&#771;an,</div>
+<div class="verse">pinahang&#771;a nila, bawa't makamasid</div>
+<div class="verse">ng&#771; pagtatagumpay noong si pagibig.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kapag salapi ng&#771;a ang siyang nagutos</div>
+<div class="verse">ay payayanigin itong sangsinukob,</div>
+<div class="i4">at sa pagka't kasal</div>
+<div class="verse">ng&#771; isang Rupertong sa yaman ay bantog</div>
+<div class="verse">kung kaya ang handa'y di masayodsayod.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_31" id="Page_31">P&aacute;hin&aacute; 31</a></span>Papanhikang bahay ay sakdal ng&#771; dilag</div>
+<div class="verse">at sa palamuti'y natatang&#771;ing agad;</div>
+<div class="i4">palibhasa'y yaman,</div>
+<div class="verse">ang siyang naghari, ang siyang nagatas</div>
+<div class="verse">kaya nagigitla panauhing lahat.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Lalo ng&#771; dumating yaong bagong kasal</div>
+<div class="verse">hiyas na ginamit sa yaman ay sakdal;</div>
+<div class="i4">&laquo;&iexcl;Maligayang bati!&raquo;</div>
+<div class="verse">salubong ng&#771; lahat ng&#771; sa puso'y nukal</div>
+<div class="verse">bago nagsidulog sa isang agahan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa pagsalosalo ay nakikisaliw</div>
+<div class="verse">tinig ng&#771; musikong gumagara mandin</div>
+<div class="i4">sa mg&#771;a bulaklak,</div>
+<div class="verse">ng&#771; bayang Malabong noo'y nagliwaliw</div>
+<div class="verse">na wari'y nagtipang magsabog ng&#771; aliw.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At naging parayso ng&#771; ligaya't lugod</div>
+<div class="verse">pagsasalong yaon ng&#771; mg&#771;a alindog;</div>
+<div class="i4">na sinamantala</div>
+<div class="verse">noong makikisig pusong umiirog</div>
+<div class="verse">mg&#771;a paroparong mababa't matayog.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang maamong titig, ang mariing sulyap,</div>
+<div class="verse">panibughong ng&#771;iti, kilos na banayad,</div>
+<div class="i4">ng&#771; sandaling yaon</div>
+<div class="verse">wari'y umuulang palasong matalas</div>
+<div class="verse">na di sumasala sa puso ng&#771; liyag.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Anhin mang lasapin ang mayamang handa</div>
+<div class="verse">di gaya ng&#771; dilag ng&#771; mg&#771;a hiwaga;</div>
+<div class="i4">iyang mapamihag</div>
+<div class="verse">kaligaligayang maningning na tala</div>
+<div class="verse">sa lang&#771;it ng&#771; bayang luoy sa pagluha.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_32" id="Page_32">P&aacute;hin&aacute; 32</a></span>Lalo na ang dikit ng&#771; magandang Tuning</div>
+<div class="verse">namamaibabaw sa madlang kapiling,</div>
+<div class="i4">at nakikibagay</div>
+<div class="verse">sa kislap ng&#771; hiyas na lubhang maningning</div>
+<div class="verse">kaya si Ruperto'y nagmamalaki rin.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At halos ang puso sa tuwa'y umidlip</div>
+<div class="verse">at busog na busog kanyang mg&#771;a titig,</div>
+<div class="i4">ni ang panauhin,</div>
+<div class="verse">sampung kinakain ay wala sa isip</div>
+<div class="verse">at walang nalabi kundi ang pagibig,</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hanggang sa matapos, agahang masarap</div>
+<div class="verse">ay walang naghari kundi pawang galak</div>
+<div class="i4">at sila'y pumasok;</div>
+<div class="verse">ang isang matanda sa lupa'y tumawag:</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Sa isang naaba'y magdamot ng&#771; habag!...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang ama ni Tuning pagdaka'y nagng&#771;itng&#771;it</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Palayasin ninyo, matandang marung&#771;is,</div>
+<div class="i4">nang di mangrimarim,</div>
+<div class="verse">mg&#771;a panauhin sadyang nakisanib</div>
+<div class="verse">sa kaligayahan na dulot ng&#771; lang&#771;it!....&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tugon ng&#771; matanda: &laquo;Kung ako'y mayaman</div>
+<div class="verse">ay hindi ganito yaring kalagayan,</div>
+<div class="i4">gulanit na damit</div>
+<div class="verse">di ko isusuot: ako'y masusuklam</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't pagka't wala'y inyong pagtiisan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At kung kaya lamang ako'y naparito</div>
+<div class="verse">iyang bagong kasal ay babatiin ko</div>
+<div class="i4">naging sumbat nama'y</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Huwag kang umakyat at maraming tao</div>
+<div class="verse">na nakahihiya ang abang lagay mo!....&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_33" id="Page_33">P&aacute;hin&aacute; 33</a></span>&laquo;Di ikahihiya aking kasalatan</div>
+<div class="verse">huwag lang sabihin na sakim sa yaman</div>
+<div class="i4">sa pagka't ang dukha</div>
+<div class="verse">ay di alang&#771;anin sa harap nino man</div>
+<div class="verse">at isa ring anak ng&#771; poong Maykapal.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At sa mundo'y walang nalalagdang batas</div>
+<div class="verse">sadyang nagbabawal sa pakikiharap,</div>
+<div class="i4">ng&#771; isang timawa't</div>
+<div class="verse">kung ipang&#771;ing&#771;imi ang mukhang mahirap</div>
+<div class="verse">ang sabik sa yama'y lalong nararapat.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya itulot nang ako'y makapasok</div>
+<div class="verse">maligayang bati'y aking ihahandog</div>
+<div class="i4">sa mg&#771;a mapalad,</div>
+<div class="verse">ng&#771;ayo'y nagsisumpa sa harap ng&#771; Diyos ...&raquo;</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Tuloy na ng&#771;a kayo!....&raquo; maasim na alok.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Baga man masaklap sa puso at dibdib</div>
+<div class="verse">doo'y patuluyin, matandang marung&#771;is,</div>
+<div class="i4">ang ama ni Tuning</div>
+<div class="verse">ay namayapa na't nakiayong tikis</div>
+<div class="verse">pagka't sumusugat ang bawa't isulit.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ipinang&#771;ang&#771;ambang baka pa lumala</div>
+<div class="verse">pagbabang&#771;on puri ng&#771; abang matanda</div>
+<div class="i4">na di dumadaplis</div>
+<div class="verse">ang bawa't ituring sadyang tumatama</div>
+<div class="verse">sa ama ni Tuning, sa mayamang mukha.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't ang matanda nang di tumitinag</div>
+<div class="verse">sa pagkakatayo'y nilapitan agad;</div>
+<div class="i4">&laquo;Tayo na po kayo;</div>
+<div class="verse">magtuloy po sila't kusang makigalak</div>
+<div class="verse">sa dakilang araw ng&#771; pagisang palad....&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_34" id="Page_34">P&aacute;hin&aacute; 34</a></span>At nagtuloy na ng&#771;a ng&#771; puspos na galang</div>
+<div class="verse">yaong bagong kasal, minatamataan;</div>
+<div class="i4">mana'y may dinukot,</div>
+<div class="verse">sa loob ng&#771; damit na isang larawan</div>
+<div class="verse">at anya'y &laquo;&iexcl;Oh, Tuning, tanggapin mo laman!..&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagdaka kay Tuning, pumulas ang luha,</div>
+<div class="verse">mukha ay naglaho, nagapos ang dila;</div>
+<div class="i4">si Ruperto nama'y</div>
+<div class="verse">di rin nakakibo at napipi rin ng&#771;a</div>
+<div class="verse">at ang kaing&#771;aya'y biglang namayapa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't ang matandang ama ng&#771; babai</div>
+<div class="verse">ay naglakas loob at ipinagsabi:</div>
+<div class="i4">&laquo;&iquest;Ano po ang dala</div>
+<div class="verse">at isang larawan ng&#771; batang lalaki</div>
+<div class="verse">na siyang sa lahat ay nakapipipi?&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tugon ng&#771; pulubi'y &laquo;Inyo pong kilanlin</div>
+<div class="verse">at ito ay isang kamaganak mo rin ...&raquo;</div>
+<div class="i4">yaong bagong kasal,</div>
+<div class="verse">di na nakabata't inagaw nang tambing;</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Ito ang anak ko, at tunay na supling!...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tuloy hinimatay; luhang mapapait</div>
+<div class="verse">ang sa kanyang pisng&#771;i, pagdaka'y dumilig;</div>
+<div class="i4">lahat ay nagulo't</div>
+<div class="verse">nang mahimasmasan, mata'y itinirik:</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Patawad Osong ko, sa nagawang lihis!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa laot ng&#771; dusa, ako'y ipinadpad</div>
+<div class="verse">ng&#771; lubhang marung&#771;is at masamang palad;</div>
+<div class="i4">nagtaksil ng&#771;a ako't</div>
+<div class="verse">inang nagmalupit sa tunay na anak</div>
+<div class="verse">subalit sa ng&#771;ayo'y &iexcl;&iexcl;patawad!! &iexcl;&iexcl;patawad!!&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_35" id="Page_35">P&aacute;hin&aacute; 35</a></span>At untiunti nang, nalagot ang hing&#771;a</div>
+<div class="verse">at noong maburol sumugod ang ama:</div>
+<div class="i4">&laquo;&iexcl;Ikaw na pang&#771;ahas,</div>
+<div class="verse">pulubing naghayag ng&#771; lihim at dusa</div>
+<div class="verse">dapat kang mamatay! &iexcl;uutasin kita!...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't ang pulubi'y umurong sandali;</div>
+<div class="verse">hinubad ang damit at noon nawari,</div>
+<div class="i4">na siya'y si Osong</div>
+<div class="verse">&iexcl;laking pagkamangha; lahat ay nang&#771;imi</div>
+<div class="verse">at yaon ang giliw ng&#771; babaing sawi!</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;&iexcl;Ikaw na matanda na sakim sa yaman,</div>
+<div class="verse">uhaw sa tungkulin at sabik sa dang&#771;al,</div>
+<div class="i4">na nang&#771;ang&#771;alakal</div>
+<div class="verse">ng&#771; puri ng&#771; supling ang dapat mamatay</div>
+<div class="verse">at di akong dukhang inyong inagawan!...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At saka umakmang tarakan ang puso</div>
+<div class="verse">noong lilong amang masakim sa ginto;</div>
+<div class="i4">subali't ang lahat</div>
+<div class="verse">pagdaka'y umawat, pagdaka'y bumuno</div>
+<div class="verse">hanggang maibaba't naglapat ng&#771; pinto.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't &iquest;si Ruperto'y saan naparoon?</div>
+<div class="verse">at &iquest;bakit nawala sa sakunang yaon?</div>
+<div class="i4">&iexcl;walang makaalam!</div>
+<div class="verse">palibhasa'y lihim na tumakas doong</div>
+<div class="verse">umilag marahil sa ng&#771;itng&#771;it ni Osong.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At doon natapos yaong kaguluhan</div>
+<div class="verse">na noong umaga'y isang kasayahan;</div>
+<div class="i4">sa bibig ng&#771; madla,</div>
+<div class="verse">pagpuri't pagkutya, pagbunyi't paguyam</div>
+<div class="verse">ang namumulaklak na lipatlipatan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_36" id="Page_36">P&aacute;hin&aacute; 36</a></span>Hanggang sa lansang&#771;an, noo'y sumabog na</div>
+<div class="verse">balitang masaklap, mapait na bung&#771;a</div>
+<div class="i4">ng&#771; hang&#771;ad sa yaman;</div>
+<div class="verse">ibang makamatyag lihim na tatawa</div>
+<div class="verse">bago tutuguning &laquo;&iexcl;Nasawing Pagasa!&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Oh, mg&#771;a magulang na silaw sa pilak</div>
+<div class="verse">na nang&#771;ang&#771;alakal ng&#771; puri ng&#771; anak,</div>
+<div class="i4">mang&#771;agnilay sana,</div>
+<div class="verse">bago magsisubo sa guhit ng&#771; palad</div>
+<div class="verse">at baka madapa sa gitna ng&#771; landas!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Oh, mg&#771;a babaing masakim sa yaman</div>
+<div class="verse">pagibig at puri ay niyuyurakan,</div>
+<div class="i4">bumalikwas kayo't</div>
+<div class="verse">inyo nang baguhin ang kinahiligan</div>
+<div class="verse">upang makailag sa kasakunaan!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At tuloy tantoing masarap pang tikis</div>
+<div class="verse">ang pang&#771;alang <i>dukha</i> o <i>anak ng&#771; pawis</i></div>
+<div class="i4">kay sa sa mayaman,</div>
+<div class="verse">kung pinupulaan ng&#771; bala na't bibig</div>
+<div class="verse">na nakatatalos ng&#771; lihim ng&#771; dibdib.</div>
+</div></div>
+
+
+<div class="figcenter" style="width: 161px;">
+<img class="biggap" src="images/36.jpg" width="161" height="104" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_37" id="Page_37">P&aacute;hin&aacute; 37</a></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 500px;">
+<img src="images/37.jpg" width="500" height="55" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<h3>V</h3>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang kinabukasan at gabing madilim</div>
+<div class="verse">sa isang libing&#771;a'y naglalamay mandin,</div>
+<div class="i4">yaong si Ruperto;</div>
+<div class="verse">sa kinalagakan ng&#771; bangkay ni Tuning</div>
+<div class="verse">doon nakaluhod ng&#771; lubhang taimtim.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang kapayaang naghahari doon</div>
+<div class="verse">ay ginagambala ng&#771; kanyang pagtaghoy:</div>
+<div class="i4">&laquo;&iexcl;Ay, sawi kong palad!...&raquo;</div>
+<div class="verse">wikang naghinagpis saka idinugtong</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;buhay ng&#771; buhay ko, patawad oh, poon!...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At bago tumayong yumakap sa kurus,</div>
+<div class="verse">luhang mapapait sa mata'y nanagos,</div>
+<div class="i4">matimyas na halik</div>
+<div class="verse">kanyang iginawad saka naghimutok</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Tuning ng&#771; buhay ko, tanggapin mo irog!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyan ay sagisag ng&#771; aking pagibig</div>
+<div class="verse">at nariyan ka man sa bayang tahimik</div>
+<div class="i4">ay di nililimot</div>
+<div class="verse">at sa bawa't tibok ng&#771; puso sa dibdib</div>
+<div class="verse">pang&#771;alan mo lamang, siyang nasasambit.....&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Mana'y napailag naganyong bayani,</div>
+<div class="verse">lumayo sa kurus at ipinagsabi:</div>
+<div class="i4">&laquo;&iexcl;Pusong magdaraya!...</div>
+<div class="verse">&iexcl;papatayin kita! &iexcl;hayo na't magsisi!...</div>
+<div class="verse">&iexcl;kulang palad ka ng&#771;a, nasawing babai!...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_38" id="Page_38">P&aacute;hin&aacute; 38</a></span>Sandaling tumigil at tumawatawa,</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Aba si Tuning ko, kay ganda mo pala!...&raquo;</div>
+<div class="i4">sa harap ng&#771; kurus</div>
+<div class="verse">ay muling lumuhog at humalik siya</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Tanggapin mo irog at lambing ng&#771; sinta!...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Anaki'y napasong biglang itinulak</div>
+<div class="verse">ng&#771; kurus na yaon noong kulang palad</div>
+<div class="i4">&laquo;&iexcl;Ab&aacute; si Tuning ko!...</div>
+<div class="verse">at nagtatampo na, sa aking pagliyag ...</div>
+<div class="verse">&iexcl;ha!... &iexcl;ha!... &iexcl;ha!... &iexcl;ay kahabaghabag!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hayo na, hayo na, gapasin ang lugod</div>
+<div class="verse">naito ang yaman, kandung&#771;in mo irog;</div>
+<div class="i4">&iexcl;aba't ng&#771;uming&#771;iti!...</div>
+<div class="verse">&iexcl;pusong magdaraya, salawahang loob,</div>
+<div class="verse">papatayin kita, dapat kang matapos!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At kung ang gaya mo, ay pababayaang</div>
+<div class="verse">lumawig sa mundo ng&#771; dalita't lumbay</div>
+<div class="i4">ay di malalagot,</div>
+<div class="verse">ang mg&#771;a panaghoy, ang mg&#771;a sumpaan ...</div>
+<div class="verse">&iexcl;aba si Tuning ko, nahihiya naman!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't huwag Tuning, huwag kang tuma&ntilde;gis,</div>
+<div class="verse">ang pagsisisi mo'y aking naririnig;</div>
+<div class="i4">datapwa't irog ko,</div>
+<div class="verse">umahon ka rito't ako ay hahalik</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a pisng&#771;i mong sakdalan ng&#771; dikit ...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Di ka makalab&aacute;s? sandaling magantay</div>
+<div class="verse">at babawasan ko ang tabon ng&#771; hukay.&raquo;</div>
+<div class="i4">Lumapit sa kurus,</div>
+<div class="verse">tinutop ang noong wari'y nagninilay</div>
+<div class="verse">tuloy na binunot ang tanda ng&#771; patay.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_39" id="Page_39">P&aacute;hin&aacute; 39</a></span>&laquo;Kaunti na lamang, Tuning ng&#771; buhay ko,</div>
+<div class="verse">huwag kang mainip at makakamtan mo;</div>
+<div class="i4">mithing kayamanan,</div>
+<div class="verse">aking hahawiin ang tabon sa iyo ...&raquo;</div>
+<div class="verse">at nagkukutkot ng&#771;ang anaki ay aso.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa dulong silang&#771;an nama'y namanaag</div>
+<div class="verse">masayang liwayway ng&#771; araw ng&#771; bukas,</div>
+<div class="i4">doon sa libing&#771;an</div>
+<div class="verse">ay siyang pagpasok noong kulang palad</div>
+<div class="verse">binatang si Osong, sawi sa pagliyag.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kanyang aaliwin ang dusa ng&#771; loob</div>
+<div class="verse">dahil sa pagasang sinawi ng&#771; lungkot;</div>
+<div class="i4">sa boong magdamag,</div>
+<div class="verse">ay di mang nagalay ng&#771; munting pagtulog</div>
+<div class="verse">kung di pawang sakit, dalita't himutok.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Subali't nabiglang natigil sa landas</div>
+<div class="verse">abang si Ruperto'y nang kanyang mamalas</div>
+<div class="i4">na nagkukukutkot</div>
+<div class="verse">doon sa libing&#771;an noong kulang palad</div>
+<div class="verse">kasaliw sa hibik ang luhang nanatak.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't di napigil, sigabo ng&#771; poot,</div>
+<div class="verse">patakbong lumapit sa nagkukukutkot;</div>
+<div class="i4">&laquo;&iquest;Sino kang pang&#771;ahas,</div>
+<div class="verse">lilong gagambala, kay Tuning kong irog?</div>
+<div class="verse">na namamayapa sa kanyang pagtulog?...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tugon ng&#771; Rupertong wikang tumatang&#771;is</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Ay Tuning!... &iexcl;ay Tuning! &iexcl;maawa ka lang&#771;it!...&raquo;</div>
+<div class="i4">at tuloy lumuhod,</div>
+<div class="verse">sa harap ni Osong at siya'y humalik</div>
+<div class="verse">kasabay ng&#771; yakap na lubhang mahigpit.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_40" id="Page_40">P&aacute;hin&aacute; 40</a></span>Ang poot ni Osong, lalong naglagablab</div>
+<div class="verse">kanyang iniwaksi, ang pagkakayakap;</div>
+<div class="i4">abang si Ruperto,</div>
+<div class="verse">sa maruming lupa'y nasubasob agad</div>
+<div class="verse">at napahandusay sa libing ng&#771; liyag.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sinakyan ni Osong; pinigil sa batok</div>
+<div class="verse">at ang sundang niya'y madaling binunot,</div>
+<div class="i4">bago iniyakmang</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Papatayin kita!... &iexcl;dapat kang matapos</div>
+<div class="verse">nang makilala mo kung sino ang Diyos!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;At bakit nang&#771;ahas dito sa libing&#771;an?</div>
+<div class="verse">&iquest;bakit huhukayin ang sinta ng&#771; buhay?</div>
+<div class="i4">&iexcl;pusong walang bait!</div>
+<div class="verse">kahi't anong sama, ng&#771; taong sino man</div>
+<div class="verse">kapagka namatay, dapat mong igalang..&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;&iexcl;Tuning ko! &iexcl;Tuning ko!&raquo; ang nagiging tugon</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;oh, anong lupit mo, kay lakas mo ng&#771;ayon!.&raquo;</div>
+<div class="i4">tinablan ng&#771; sindak,</div>
+<div class="verse">ang ating binatang may ng&#771;itng&#771;it na Osong,</div>
+<div class="verse">at ang yapus niya'y &iexcl;tunay palang ulol!</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tumang&#771;is ang puso, nagluksa ang dibdib,</div>
+<div class="verse">sisi, habag, hapis, sa kanya'y naniig,</div>
+<div class="i4">kaya't ibinang&#771;on;</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Diyos ko! &iexcl;Diyos ko! &iexcl;mahabaging lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">pawa na bang gabi, itong tinatawid!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At bago niyakap, kaharap na baliw</div>
+<div class="verse">&laquo;Sa aking inasal ako'y patawarin ...&raquo;</div>
+<div class="i4">tumbas ni Ruperto</div>
+<div class="verse">ay isang mataos, halik na mariin,</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Tuning ng&#771; buhay ko, kay sarap mo giliw!...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_41" id="Page_41">P&aacute;hin&aacute; 41</a></span>&laquo;&iexcl;Diyos ko! &iexcl;Diyos ko!&raquo; ang hibik ng&#771; Osong,</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;pagkalupitlupit lakad ng&#771; panahon!...&raquo;</div>
+<div class="i4">at kanyang inakay</div>
+<div class="verse">abang si Ruperto't wikang idinugtong</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Tayo na! &iexcl;tayo na!...&raquo; at sila'y yumaon.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Habang lumalakad, dalawa'y nagsabay</div>
+<div class="verse">na isinusumpa ang abang namatay:</div>
+<div class="i4">&laquo;&iexcl;Oh, Tuning! &iexcl;oh, Tuning!...</div>
+<div class="verse">&iexcl;ikaw ng&#771;a ang sanhi ng&#771; lahat ng&#771; lumbay</div>
+<div class="verse">ng&#771;ayo'y tinatawid nitong aming buhay!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At pawa ng&#771; gabing lubhang masusung&#771;it</div>
+<div class="verse">na kasindaksindak, tanghalan ng&#771; sakit,</div>
+<div class="i4">ang siyang sa ng&#771;ayo'y</div>
+<div class="verse">laging nilalayag ng&#771; palad na amis,</div>
+<div class="verse">ikaw, ikaw Tuning, ang dahil ng&#771; hapis ...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't masaklap man ang nasapit naming</div>
+<div class="verse">laging naglalayag sa gabing madilim,</div>
+<div class="i4">pumayapa lamang</div>
+<div class="verse">ikaw sa tahimik, mapanglaw na libing</div>
+<div class="verse">at sa amin yao'y kapalaran na rin ...&raquo;</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At doon natapos, ang lahat ng&#771; sumpa</div>
+<div class="verse">doon din tumulo mapait na luha;</div>
+<div class="i4">&iexcl;oh, kahabaghabag</div>
+<div class="verse">na palad ni Tuning, babaing naaba</div>
+<div class="verse">natang&#771;i ang lang&#771;it, siyang nagluluksa!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Oh, taksil na pita sa dang&#771;al at yaman,</div>
+<div class="verse">ang lahat ng&#771; ito'y iyong kasalanan;</div>
+<div class="i4">ang busabusin mo,</div>
+<div class="verse">kahi't man umidlip doon sa libing&#771;an</div>
+<div class="verse">sumpang sunodsunod, walang katapusan!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_42" id="Page_42">P&aacute;hin&aacute; 42</a></span>Pagka't sa bayan mang sinilang&#771;an niya,</div>
+<div class="verse">bawa't makabatid ay napapatawa</div>
+<div class="i4">at tang&#771;i sa sumpa,</div>
+<div class="verse">paghabag, pagiring ay isusunod pa:</div>
+<div class="verse">&iexcl;Nasawing Pagasa!... &iexcl;Nasawing Pagasa!...</div>
+</div></div>
+
+
+<h2 class="biggap">WAKAS</h2>
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_43" id="Page_43">P&aacute;hin&aacute; 43</a></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 183px;">
+<a name="sa_kumatha" id="sa_kumatha"></a><img src="images/43.jpg" width="183" height="350" alt="Parańgal sa Kumatha ńg &iexcl;Nasawing Pagasa!" title="Parańgal sa Kumatha ńg &iexcl;Nasawing Pagasa!" />
+</div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+
+<!-- <a name="Page_44" id="Page_44"></a> -->
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_45" id="Page_45">P&aacute;hin&aacute; 45</a></div>
+
+<h2>&iexcl;Ang Diwa Mo!</h2>
+
+<div class="blockn">
+<p class="noind"><i>Kasamang Angel!</i></p>
+
+<p><i>Dahil sa pagkabasa ko ng
+iyong kathang &iexcl;NASAWING
+PAGASA! na pangapat
+na bu&ntilde;ga ng iyong panulat,
+sa pitak ng pahayagang
+ANG DEMOCRACIA ay
+natula ko ang sumusunod:</i></p>
+</div>
+
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang ikaw ay di ko nakikilala pa't</div>
+<div class="verse">Ang ilan mong katha ay aking mabasa,</div>
+<div class="verse">Akala ko mandi'y isa kang poetang</div>
+<div class="verse">May sapat ng&#771; gulang at pagkabihasa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Oo, akala ko, ikaw'y isa na rin</div>
+<div class="verse">Sa mg&#771;a kilalang Santos, Matanglawin,</div>
+<div class="verse">Pe&ntilde;a, Regalado, Mariano't Ben Ruben</div>
+<div class="verse">Na, inuuban na sa gayong gawain.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Dahil sa ang iyong mg&#771;a gawang katha</div>
+<div class="verse">Ay nang&#771;asusulat na lahat sa tula,</div>
+<div class="verse">Mg&#771;a tulang hindi pangsira sa wika</div>
+<div class="verse">At bagkus pangayos, pangbuhay sa diwa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't sa limbagan ng&#771; Pamahalaan</div>
+<div class="verse">Nang aking mamalas iyong kabataan:</div>
+<div class="verse">Yaong paghang&#771;a ko'y lalong naragdagan</div>
+<div class="verse">At halos di kita mapaniwalaan.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Isang katulad mo! isang batangbata</div>
+<div class="verse">Ang makayayari ng&#771; maraming katha;</div>
+<div class="verse">Mg&#771;a kathang busog sa mg&#771;a hiwaga ...</div>
+<div class="verse">At bihibihira ang nakagagawa?</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind"><span class="pagenum noind"><a name="Page_46" id="Page_46">P&aacute;hin&aacute; 46</a></span>Sinong di hahang&#771;a sa dunong mong angkin</div>
+<div class="verse">Lalo't sa lagay mo, ikaw, uuriin?</div>
+<div class="verse">Ah! di sa pang&#771;alan lamang ikaw Angel!</div>
+<div class="verse">Sa puso ma't diwa ikaw ay Angel din!</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Angel ka ng&#771;ang buhat doon sa Olimpo</div>
+<div class="verse">Na pinaparito ng&#771; diyos Apolo,</div>
+<div class="verse">Upang makatulong sa pagbungkal dito</div>
+<div class="verse">Ng&#771; mina ng&#771; Wika nating Pilipino.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Na, nang&#771;atatago sa parang at gubat</div>
+<div class="verse">At sa mg&#771;a bundok na lubhang mataas;</div>
+<div class="verse">Sa sapa at batis sa ilog at dagat</div>
+<div class="verse">Na puno ng&#771; mg&#771;a magandang alamat.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang kasangkapan mo na iisaisa</div>
+<div class="verse">Ang nang&#771;agagawa ay katakataka,</div>
+<div class="verse">Sa sama'y pangbuti, sa dung&#771;o'y pasigla</div>
+<div class="verse">Sa sira'y pangbuo't pangaliw sa dusa.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Kasangkapang laging laan sa pagdamay</div>
+<div class="verse">Sa nang&#771;aaapi at nahihirapan,</div>
+<div class="verse">Mabait na guro sa hang&#771;al &oacute; mangmang,</div>
+<div class="verse">Sulong maliwanag sa nadidiliman.</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Oh, ang &iacute;yong diwa na nagpapagawa</div>
+<div class="verse">Sa iyong panitik na gintong mistula,</div>
+<div class="verse">Ng&#771; mg&#771;a puntahing banal at dakila</div>
+<div class="verse">Sa ikabubunyi ng&#771; sariling Lupa!...</div>
+</div>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Bayaan mong ako'y magpilit tumugtog</div>
+<div class="verse">Sa aking kudyaping mahina at paos,</div>
+<div class="verse">Tanda ng&#771; paghang&#771;a at pagpuring lubos</div>
+<div class="verse">Sa mg&#771;a gawa mong dakila at bantog.</div>
+</div></div>
+
+<div class="blockn">
+<p class="right">Leonardo L. Gomba.</p>
+</div>
+
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verse">Maynila, S.P., Abril, 1910.</div>
+</div></div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_47" id="Page_47">P&aacute;hin&aacute; 47</a></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 235px;">
+<a href="images/add_1b.jpg"><img src="images/add_1a.jpg" width="235" height="400" alt="Advertisement" title="Advertisement" /></a>
+</div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+<div class="pagenum"><a name="Page_48" id="Page_48">P&aacute;hin&aacute; 48</a></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 235px;">
+<a href="images/add_2b.jpg"><img src="images/add_2a.jpg" width="235" height="400" alt="Advertisement" title="Advertisement" /></a>
+</div>
+
+<hr style='width: 30%;' />
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Nasawing Pagasa, by Angel de los Reyes
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NASAWING PAGASA ***
+
+***** This file should be named 17070-h.htm or 17070-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/7/0/7/17070/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was made using scans of public domain works from the
+University of Michigan Digital Libraries.)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
+
diff --git a/17070-h/images/10.jpg b/17070-h/images/10.jpg
new file mode 100644
index 0000000..11e834a
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/10.jpg
diff --git a/17070-h/images/15.jpg b/17070-h/images/15.jpg
new file mode 100644
index 0000000..92c5e1f
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/15.jpg
diff --git a/17070-h/images/17.jpg b/17070-h/images/17.jpg
new file mode 100644
index 0000000..88f5a69
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/17.jpg
diff --git a/17070-h/images/20.jpg b/17070-h/images/20.jpg
new file mode 100644
index 0000000..abaac07
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/20.jpg
diff --git a/17070-h/images/21.jpg b/17070-h/images/21.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fd53fd6
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/21.jpg
diff --git a/17070-h/images/25.jpg b/17070-h/images/25.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c2c848a
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/25.jpg
diff --git a/17070-h/images/26.jpg b/17070-h/images/26.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f570017
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/26.jpg
diff --git a/17070-h/images/28.jpg b/17070-h/images/28.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a8d4e37
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/28.jpg
diff --git a/17070-h/images/3.jpg b/17070-h/images/3.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ac08410
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/3.jpg
diff --git a/17070-h/images/36.jpg b/17070-h/images/36.jpg
new file mode 100644
index 0000000..92adab8
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/36.jpg
diff --git a/17070-h/images/37.jpg b/17070-h/images/37.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a12945d
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/37.jpg
diff --git a/17070-h/images/43.jpg b/17070-h/images/43.jpg
new file mode 100644
index 0000000..132b4df
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/43.jpg
diff --git a/17070-h/images/add_1a.jpg b/17070-h/images/add_1a.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8999c32
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/add_1a.jpg
diff --git a/17070-h/images/add_1b.jpg b/17070-h/images/add_1b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ca25edf
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/add_1b.jpg
diff --git a/17070-h/images/add_2a.jpg b/17070-h/images/add_2a.jpg
new file mode 100644
index 0000000..00ab206
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/add_2a.jpg
diff --git a/17070-h/images/add_2b.jpg b/17070-h/images/add_2b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f15321d
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/add_2b.jpg
diff --git a/17070-h/images/cover_big.jpg b/17070-h/images/cover_big.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c191fc0
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/cover_big.jpg
diff --git a/17070-h/images/cover_thumb.jpg b/17070-h/images/cover_thumb.jpg
new file mode 100644
index 0000000..132e1e5
--- /dev/null
+++ b/17070-h/images/cover_thumb.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..64b8a37
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #17070 (https://www.gutenberg.org/ebooks/17070)