diff options
Diffstat (limited to '17023-h')
| -rw-r--r-- | 17023-h/17023-h.htm | 2979 | ||||
| -rw-r--r-- | 17023-h/images/004.jpg | bin | 0 -> 10382 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17023-h/images/042.jpg | bin | 0 -> 12958 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17023-h/images/070.jpg | bin | 0 -> 3543 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17023-h/images/cover_040.jpg | bin | 0 -> 100980 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17023-h/images/cover_040_tb.jpg | bin | 0 -> 27496 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17023-h/images/cover_big.jpg | bin | 0 -> 103023 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17023-h/images/cover_tb.jpg | bin | 0 -> 30821 bytes |
8 files changed, 2979 insertions, 0 deletions
diff --git a/17023-h/17023-h.htm b/17023-h/17023-h.htm new file mode 100644 index 0000000..b9f3365 --- /dev/null +++ b/17023-h/17023-h.htm @@ -0,0 +1,2979 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + <title> + The Project Gutenberg eBook of Apo-Apo (Zarzuela) at Kung Sinong Apo-Apo (Kasaysayan), by Pantaleón S. Lopez. + </title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + p { text-indent: 2em; + margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; } + .ind {text-indent: 2em;} + .neg {text-indent: -2em;} + .noind {text-indent: 0em;} + .gap {margin-top: 2em;} + .biggap {margin-top: 4em;} + .bigfont {font-size: 1.5em;} + .right {margin-left: 60%;} + + h1,h2,h3,h4,h5,h6 { text-align: center; clear: both;} + + hr { width: 33%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto; clear: both;} + + table {margin-left: auto; margin-right: auto;} + + body{margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-family: "Times New Roman", Times, serif;} + + .blockquot{margin-left: 5%; margin-right: 10%;} + .blockcont{margin-left: 30%; margin-right: 20%;} + .blockdram{margin-left: 8%;} + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: .7em; text-align: right; color: gray; background-color: white;} + + .center {text-align: center;} + .smcap {font-variant: small-caps;} + + ol {list-style-type: upper-roman;} + + .figcenter {margin: auto; text-align: center;} + a img { border: 0; } + + .footnote {margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-size: 0.9em;} + .footnote .label {position: absolute; right: 84%; text-align: right;} + .fnanchor {vertical-align: 2px; font-size: .8em; text-decoration: none;} + + .poem {margin-left:30%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .i4 {display: block; margin-left: 4em;} + .verseind verse {margin: 0;} + .verseind {text-indent: 2em;} + + // --> + /* XML end ]]>*/ + </style> + </head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Apô-Apô (Zarzuela) at Kung Sinong Apô-Apô +(Kasaysayan), by Pantaleón S. Lopez + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Apô-Apô (Zarzuela) at Kung Sinong Apô-Apô (Kasaysayan) + +Author: Pantaleón S. Lopez + +Release Date: November 7, 2005 [EBook #17023] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK APÔ-APÔ (ZARZUELA) AT KUNG *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net. +Special thanks to Matet Villanueva, and Ateneo Rizal +Library-Filipiniana Section for helping to reconstruct +some portions of this project. (This file was made using +scans of public domain works from the University of Michigan +Digital Libraries.) + + + + + + +</pre> + + +<div class="figcenter" style="width: 270px;"> +<a href="images/cover_big.jpg"><img src="images/cover_tb.jpg" width="270" height="400" alt="Cover Image" title="Cover Image" /></a> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h1>"APÔ-APÔ"</h1> + +<h3>(ZARZUELA)</h3> + +<h1>"Kung sinong Apô-Apô"</h1> + +<h2>(KASAYSAYAN.)</h2> + +<h2>Pantaleón S. Lopez</h2> + +<h4>MAYNILA</h4> + +<h5><span class="smcap">Limbagan nina Fajardo at Kasama</span><br/> +<i>Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz</i></h5> + +<h4>1908.</h4> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h2>TALAAN NG NILALAMAN</h2> + +<h3>"APÔ-APÔ" (ZARZUELA)</h3> + +<div class="blockcont"> +<ul> +<li><a href="#I">ESCENA I.</a></li> +<li><a href="#II">ESCENA II.</a></li> +<li><a href="#III">ESCENA III.</a></li> +<li><a href="#IV">ESCENA IV.</a></li> +<li><a href="#V">ESCENA V.</a></li> +<li><a href="#VI">ESCENA VI.</a></li> +<li><a href="#VII">ESCENA VII.</a></li> +<li><a href="#VIII">ESCENA VIII.</a></li> +<li><a href="#IX">ESCENA IX.</a></li> +<li><a href="#X">ESCENA X.</a></li> +<li><a href="#XI">ESCENA XI.</a></li> +<li><a href="#XII">ESCENA XII.</a></li> +</ul> +</div> + +<h3>"Kung sinong Apô-Apô" (KASAYSAYAN.)</h3> + +<div class="blockcont"> +<p><a href="#a">Sa aking Bayan</a></p> +<ol> +<li><a href="#I_b"><i>Kung sinong Apô-Apô.</i></a></li> +<li><a href="#II_b"><i>Ang pag-owi sa bahay ni Kadiliman.</i></a></li> +<li><a href="#III_b"><i>¡Ang pakikipagkita ni Kadiliman sa canyang mg̃a casama!</i></a></li> +<li><a href="#IV_b"><i>Kung ano ang Teatro at pagkikita ni Tengteng Kamagong at Agong Kadiliman.</i></a></li> +<li><a href="#V_b"><i>¿Anong laya ng̃ isang tawo?</i></a></li> +<li><a href="#VI_b"><i>Ng̃ si Kadiliman ay nahihiga dahil sa sakit na taglay.</i></a></li> +<li><a href="#VII_b"><i>Ng̃ Pagsaulan na ng̃ hining̃a si Kadiliman.</i></a></li> +<li><a href="#VIII_b"><i>Ng̃ hing̃an ng̃ liwanag si Kadiliman ni Giday Lasenga.</i></a></li> +<li><a href="#IX_b"><i>Nang napanaginip ni Kadilimang siya'y kausap ng̃ isang makata.</i></a></li> +<li><a href="#X_b"><i>Ang Pagkikita ní Tenteng Kamagong at Bakokoy.</i></a></li> +<li><a href="#XI_b"><i>Ang pagsasalo-salo sa bahay ni Kadiliman.</i></a></li> +<li><a href="#XII_b"><i>Nang naglulubha si Kadiliman.</i></a></li> +</ol> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<p>Zarzuelang tagalog na may isang bahagi, +ikatha ni P. S. Lopez, at tugtugin ni Mateo +Varios na pinamagatang:</p> + +<h2>"APÔ-APÔ"</h2> + +<h3>MG̃A TAO SA OBRA.—MG̃A ARTISTA.</h3> + +<table summary="actors"> +<tr><td>Soledad</td><td class="ind">G. Máxima Gonzales.</td></tr> +<tr><td>María</td><td class="ind">Bb. Petrona Polintan.</td></tr> +<tr><td>Ludovico</td><td class="ind">G. P. S. Lopez.</td></tr> +<tr><td>Tio Agong</td><td class="ind">» F. P. Ballecer.</td></tr> +<tr><td>Bakokoy</td><td class="ind">» Juan Bernabe.</td></tr> +<tr><td>Tio Pedro</td><td class="ind">» E. Peña.</td></tr> +<tr><td>Totong</td><td class="ind">» F. Peña.</td></tr> +</table> + +<h4>KAPISANAN NG̃ PANDAY.</h4> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="figcenter" style="width: 500px;"> +<img src="images/004.jpg" width="500" height="48" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<div class="pagenum"><a name="Page_5" id="Page_5">Páhiná 5</a></div> + +<h2>Tanging bahagi</h2> + +<p><i>Pagbubukas ng̃ tabing mamamasid ang isang +taller ng̃ pandayan si Ludovico at mg̃a panday.</i></p> + + +<h3 class="gap"><a name="I" id="I"></a>ESCENA I.</h3> + +<h4>MUSICA No. 1.</h4> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Coros</span>.—Itong ating kabuhayan</div> +<div class="verse">ang mag panday gabi't araw</div> +<div class="verse">siyang tang̃ing kabuhayan</div> +<div class="verse">ng̃ kapatid at magulang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Ludovico</span>.—Kapalara'y sinakbibi</div> +<div class="verse">kabuhayay kinandili</div> +<div class="verse">at guinhawa'y humalili,</div> +<div class="verse">palad ng̃aning tantong apí.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Coro</span>.—Bawat palo ng̃a sa bakal</div> +<div class="verse">ng̃ martillong nasa kamay</div> +<div class="verse">pawis nag tagtagastasan.</div> +<div class="verse">sa katawang ng̃ lulumay.</div> +<div class="verse">hot, hot, hot,</div> +</div> +</div> + +<h4>SALITAAN.</h4> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Agong</span>.—Luduviko kapatid ko:<span class="pagenum noind"><a name="Page_6" id="Page_6">Páhiná 6</a></span> dahil saiyo ay diko maikakailâ +na ako'y guminhawâ sanhî sa mabuting iyong pamamanihala nitong aking +kabuhayan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico</span>.—Diko po itinuturing.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong</span>.—Sa gayon ay maraming salamat <i>aalis.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro</span>.—Kaibigan ayon sa kainaman mong ugali dika sukat mag +tiwalâ ng̃ labis sa ating apô-apôan, sapagkat dinguín mong madalas +asalin niyan:</p> + +<p class="neg">Iyan ay walang ugaling makisama sa di niya mauulól, at marunong +gumalang sa matwid, siya,i, di mopa kilalá dahil sabago kapang +nakakasama ¿gaano nabang panahon ang iyong pagkalagay dito?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico</span>.—Dalawang taon lamang.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro</span>.—¿Gasino na ang dalawang taon? ako'y nakilala ko pati +inunan niyan at sa katunayan, iyan ay pang-ulo ng̃ isang tungkos na +inútil at walang ini-isip kung di ululín ang mg̃a kaawa-awa, walang +bigóng kilos na di pinagkakagasta; at ang bawat hindi umamin sa linsad +niyang paraan ay tuturang walang pag-ibig sa lupang kinamulatan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico</span>.—Katoto: masalág ko ang iyong pang̃ung̃usap, si Tio +Agong ay walang kasalanan, sapagkat sa bayang walang napakukutos, ay +walang mang̃ung̃utos, tuturan mong siya'y pang̃ulo ng̃ isang +kapisanan. ¿Hindi mo ba natatalos yaong wika: Na sa bayan ng̃ ulol +walang Hari kundi ang gungong? Kaya wala sa gunam-gunam ko ang ako'y +kaniyang <span class="pagenum noind"><a name="Page_7" id="Page_7">Páhiná 7</a></span>pagtaksilan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ito'y sinabi ko lamang, huag mong lílimutin yaong +wika: na ang mapagkatiwala madalas mapang̃anyaya iyong tatandaan +<i>aalis.</i></p> +</div> + +<p class="center"><i>Lalabas si Soledad Malungkot.</i></p> + + +<h3 class="gap"><a name="II" id="II"></a>ESCENA II.</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Guiliw kong asawa! bagaman,t, mahapdî,</div> +<div class="verse">sa puso,t, panimdim ang isasangunî,</div> +<div class="verse">pag iinutan ko, na maimungkahî</div> +<div class="verse">sabahay naito'y huag mamalagui.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Ikaw'y asawa ko ano mang masapit</div> +<div class="verse">ikaw lang ang tang̃ing sa dib-dib naguhit</div> +<div class="verse">nag papagal ako kasi ko at ibig</div> +<div class="verse">sa iyo ang dahil....</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Dinguin mo ang sulit:</div> +<div class="verse">Ibig kong sa bihin ng̃ayong ipamalay</div> +<div class="verse">sa iyong kasamá ikaw,i, humiwalay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Ang lahat mong sabi aking hahadlang̃an</div> +<div class="verse">pagkat diko ibig at di katuiran.</div> +<div class="verse">Ako'y kilalá mong inanák sa pagod</div> +<div class="verse">sapagtatrabaho'y nabuhos ang loob</div> +<div class="verse">ang pandayang ito kung kaya lumusog</div> +<div class="verse">ay dahil sa akin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¡Maawain kong Dios!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Talastas mong dati ang aking puhunan</div> +<div class="verse">sa pandayang ito'y madlang kapaguran</div> +<div class="verse">ng̃ayong sumapit na ang pakikinabang</div> +<div class="verse">manghihikayat kang akoy humiwalay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Dinguin aking guiliw itong isasaad</div> +<div class="verse">na sa pagkahimlay aking na pang̃arap<span class="pagenum noind"><a name="Page_8" id="Page_8">Páhiná 8</a></span></div> +<div class="verse">ang taksil na Agong magdarayat sukab</div> +<div class="verse">at sa may asawa ay nang̃ung̃ulimbat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Tang̃i pasarito ang dulong himutok</div> +<div class="verse">ng̃ nag bigay agam aking bung̃ang tulog</div> +<div class="verse">kahiman daw lang̃ít ang iyong idulot</div> +<div class="verse">kagantiha'y lason.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Bibig mo'y itiklok <i>aalis si Vico</i></div> +</div></div> + +<h4>MUSICA No. 2.</h4> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="ind">(2 ulit) (Anong sakláp na damdamin</div> +<div class="verse">itong aming nararating</div> +<div class="verse">ang asawang guiniguiliw</div> +<div class="verse">walang tiguil sa pagdaing) (2 ulit.)</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">(2 ulit) (¡Oh! Bathalang lubhang mataas</div> +<div class="verse">asawa koy iyóng iligtas</div> +<div class="verse">sa mg̃a madláng bagabag</div> +<div class="verse">malayô sa tanang hirap.) (2 ulit).</div> +</div></div> + +<h4>SALITAAN.</h4> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad</span>.—Hindi malang̃ap ko</div> +<div class="verse">ang mg̃a insal</div> +<div class="verse">ng̃ lilong si Agong</div> +<div class="verse">may asal halimao</div> +<div class="verse">hindi na nang̃imi</div> +<div class="verse">pag sinta'y ialay</div> +<div class="verse">¿sa isang gayako?</div> +</div></div> + + +<h3 class="gap"><a name="III" id="III"></a>ESCENA III.</h3> + + +<p class="center"><i>Lalabas si Pedro, may dalang sulat.</i></p> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Soledad pag masdan.<span class="pagenum noind"><a name="Page_9" id="Page_9">Páhiná 9</a></span></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Tio Pedro, ikaw po,i, manaing̃a: natatanto ko po +na ikaw ay may dang̃al na taglay, kung ako po ba'y may ipag tapat sa +iyo, ikubli mo po kaya.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ah, Soledad puputok sa lupa, ng̃unit sa aking dila ay +hindi; turan mo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¿Ano po ba ang pagkakilala mo kay tio Agong?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—ha, ha, ha. Isang tawong lasengo, ang sinabi sa umaga +na lilimutan sa hapon, isang ugaling muy <i>ordinario</i>, baga man mauban, +ang laman ng̃ utak ay kamangmang̃an, isang tawong mapag-ulol sa +kababayan, isang tawong madalas sangkalanin ang bayan, isang tawong +mapag apôapôan, isang tawong hantik pa sa limatik, isang tawong +mapagpasamba sa tanto niyang hang̃al, isang tawong tumandâ sa +pagkabusabos, at isang tawong....</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Hintay ka po muna.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ah, hindi mona maa-awat, isang tawong kung hindi mo +alintanahin ang kanyang....</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Tapusin mo na po.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Aba ay tapos na ng̃a, ¿ano naman ang ipagtatapat mo +sa akin?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Marahil po'y tanto mo, na kung hindi dahil kay +Ludovico, ay hindi uusbong ang kaniyang kabuhayan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Oo ng̃a, tanto ko, kaya't ang pamarali ni tio Agong, +si Ludovico daw ay <i>socio industrial</i> sa pandayang ito.<span class="pagenum noind"><a name="Page_10" id="Page_10">Páhiná 10</a></span></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Madalumat mo po bang ialay sa akin ang kanyang +pag-ibig, madalumat mo po bang nasain ng̃ Agong na iyan, na ihapay ang +puri ng̃ kanyang pinakikinabang̃an.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ito'y hindi ko ng̃a madadalumat at dapat ko namang +dalumatin, na baka kaya naman ang ibig niyang mangyari, sapagka't si +Ludovico ay <i>socio industrial</i> niya sa pandayan, siya nama'y maging +<i>socio industrial</i> ni Ludovico sa iyo ha, ha, ha ... ito'y hindi natin +masusukat.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Kaya't yayamang sa aking asawa'y wala akong sukat +magagawang paraan upang ipamalay sa kanya ang mg̃a bagay na ito ikaw +na po ang magsabi sa kanya.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—<i>No puede ser hija de Dios.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¿Hindi ka po ba nahahabag sa aking asawa?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—<i>No puede ser hija de Dios.</i> takot na takot ako sa +basagulo, kung iyan ay sabihin ko kay Ludovico at paputukin naman ni +Ludovico ang ulo niyan, di pati ako'y hila-hila sa <i>Juzgado</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¿Ano po itong sulat na ibinigay mo sa akin?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Si tio Agong ang nagpapadala sa iyo niyan, huag ko +daw pagpapahamakang buksan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Ng̃ iyo pong matanto babasahin ko sa iyo <i>bubuksan +ang sulat</i>.</p> + +<p class="ind">Guiliw kong Soledad: Gaáno kayang pagtataká ang tatamuhin ng̃ iyong +mapayapang <span class="pagenum noind"><a name="Page_11" id="Page_11">Páhiná 11</a></span>dibdib na kung sa kalatas kung ito'y matantô ang laki ng̃ +aking pag-ibig.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Samantalang binabasa mo, dadasalin ko naman ang +sampung utos ng̃ Dios, <i>Luluhod</i>. Ang una ibigin ang Dios na lalô sa +lahat.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Ini-ibig kita hangang huling tibok ng̃ aking +paghing̃a kahi't dios man ang humadlang.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ang ikalawa huag kang manumpa sa sa ng̃alan ng̃ Dios.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Ikaw ang pang̃ing̃ilinan ko't igagalang.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ang ikatlo sa lahat lamang ng̃ lingo at pista ka +mang̃ing̃ilin.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Soledad igagalang kita.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ang ikaapat igalang mo lamang ang ina mo't ama gayon +din ang katwiran.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Mamahalin kita ng̃ higit sa buhay.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ang ikalima huag pumatay ng̃ tawo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¡Ay Soledad! ikaw ang buhay ko.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ika anim huag kang makiapid sa di mo asáwa.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Ikaw Soledad ang tang̃ing numakaw ng̃ aking puso.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ang ikapito huag mong nanakawin ang ipinagkakatiwala +sa iyo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Soledad ng̃ aking buhay ang ninasâ kong ito'y hindi +mahahadlang̃an kahit ang Dios.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ikawalo, huag kang mapagbintang sa <span class="pagenum noind"><a name="Page_12" id="Page_12">Páhiná 12</a></span>kapua mo, bago +bago ikaw ang lilo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Soledad ko, ikaw ang pinagnasaang pagkamatayan ng̃ +aking pag-ibig.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ikasiam huag pagnasaan ang asawa ng̃ kapua mo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Guiliw kong Soledad ikaw ang aariin kong kaisang +puso.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ikasampu huag mong pagnasaan ang ari ng̃ iba, lalo na +kung iguinagalang ka.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Hahanganan kona ang takbo nang pluma sapagka't ikaw +din ang iibiguin ko kahit anong karatnan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ang sampung utos ng̃ Dios dalawa ang kinauuwian: +ibiguin mong iyong kapua gayon din ang Dios, at bayaan mong mamili +sila kung alin ang kanilang ibig <i>titindig</i>. Pues iha ikaw ang +makapamimili ng̃ iyong ibig.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Kaya ng̃a po tio Pedro, gawan mo po ng̃ paraan +walin sa kanyang loob ang kanyang nina-nais sa kayo din po ang +kaututang dila niyan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Bueno, pabayaan mo,t, akong bahala.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Siya diyan napo kayo <i>aalis</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Saragating tawo itong si Agong Maria, Maria <i>lalabas +si Maria</i>.</p> +</div> + +<h3 class="gap"><a name="IV" id="IV"></a>ESCENA IV.</h3> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—Ano.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Natatanto mo itong si Tio Agong; ibig <span class="pagenum noind"><a name="Page_13" id="Page_13">Páhiná 13</a></span>palang lumigaw +dito kay Soledad, Jesus mariosep bakit ko ba naipagtapat dito.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—¿Si Soledad na asawa ng̃ kanyang kasamá?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Oo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—Maniwala kana sasinasabi kona sa iyo,t, ang sinalibad +ng̃ isang laksang iyan e.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ako pang guinawang taga dala nang sulat.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—Sinasabi ko sa iyo,t, iyang pagka meketrepe mo á +¿Hindi kaba na hihiâ sa tawo na iyang tandâ mong iyan ay pumasok kang +...ow <i>aambaan ng̃ suntok</i> pag hindi ko pinaaguasa ang ilong mo á +¿Bakit ba sunod ka ng̃ sunod sa hayop na iyan?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Mangyari ako'y natatakot baka akoy maturang hindi +mabuting kababayan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—Naku.....pag hindi ko binalibol ang bung̃ang̃a mo á, +ang sukat mong akalain itong aking sasabihin: kung ang tawo bang iyan +ay mabuting cristiano, dapat bang pag nasaan ang asawa ng̃ kanyang +kasamá.</p> +</div> + +<h4>LALABAS SI BAKOKO'Y</h4> + + +<h3 class="gap"><a name="V" id="V"></a>ESCENA V.</h3> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Magandang araw po.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—¿Sino?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—¿Sino puba ang amo dito?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—¿Bakit?<span class="pagenum noind"><a name="Page_14" id="Page_14">Páhiná 14</a></span></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Ibig ko pu sanang manilbihan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—¿Baka hindi ka makatatagal dito?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Tatagal po.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ng̃ akoy maligtas sa mg̃a basagulo ipasok ko ito, hoy +¿ano ang pang̃alan mo?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Bokokoy po.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Dito'y talagang nang̃ang̃ailang̃an ng̃ alilà, +datapua't isang alilang pipe, dahil sa ikaw ay hindi pipe tuturuan +kitang maging pipe, pagka't ang amo dito ay ayaw makikisama kung hindi +sa pipe, bulag, at kimaw na gaya ko; ako man ay hindi rin kimaw +nagkikimawkimawan lamang ako, o tignan mo.</p> + +<p class="center"><i>Biglang hahampasin sa tiyan si Bakokoy.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Aray, ha ha ha.....</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—¿Bueno, ibig mo? iyan man hindi rin bulag.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Opo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Pag sinabi sa iyong ganito <i>ikukumpas ang kumay sa +mukha</i> babayi ang kailang̃an <i>kukumpas uli</i> pag ganito lalaki.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Opo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—Mabuti, insayuhin mong mabuti iyan at papasok ako +dito sa loob <i>aalis</i>.</p> +</div> + +<h3 class="gap"><a name="VI" id="VI"></a>ESCENA VI.</h3> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—¿Magkanong sueldo ang ibig mo?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Kahi't na po magkano <i>uubo sa loob si Agong.</i><span class="pagenum noind"><a name="Page_15" id="Page_15">Páhiná 15</a></span></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Humanda ka at nandito na. <i>Lalabas si Agong.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Pedro, aha? sino iyan?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ibig pumasok na alila pinapag-antay ko dahil sa pipe, +baka wika ko maibigan mo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Aha, oo kung pipe ay ibig ko ng̃a magkano ang̃ sueldo +tanung̃in mo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Bokokoy.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Anong ng̃alan?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Bokokoy, ayon sa recomendación na aking tinangap. +Hoy, <i>kukumpasan kung magkano ang ibig sahurin</i> magkano ang ibig mong +sueldo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—<i>Ikukumpas na limang piso.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Límang piso daw.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Comforme ako, hoy <i>tatampalin sa balikat kukumpasan +ng̃ kahit anong makita huag sasabihin</i> huag mong sasabihin ¿ha?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Ong.... <i>tatang̃otang̃o</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Tio Pedro, anong sagot ni Soledad?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Tio Agong, pillo ka pala naghain ka pala ng̃ pag-ibig +kay Soledad.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—He, he, he.... Saragate ka tio Pedro, marahil +binuksan mo ang sulat.</p> + +<p class="center"><i>Sa tuina't magtatawanan ang dalawa makikitawa si Bokokoy.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Hindi ko binubuksan kung di binasa sa akin ni +Soledad, dahil sa kilala ni Soledad na marunong akong magkubli ng̃ +<span class="pagenum noind"><a name="Page_16" id="Page_16">Páhiná 16</a></span>lihim, samantalang kanyang binabasa dinadasal ko naman ang sampung +utos ng̃ Dios, ng̃ marinig niyang ang ika anim na utos ng̃ Dios na +huag makiapid sa may asawa namung̃ay ang mata, saka tumawa ng̃ lihim +kaya't tila tinatangap na ang iyong pag-ibig <i>magtatawanan +maquiquitawa si Bakokoy.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Hoy, ¿bakit ka tumatawa?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Talagang ganyan iyan, pagnakakita ng̃ tumatawa +nakikitawa din ha, ha, ha ... <i>Tatawa si Pedro makikitawa si Bokokoy</i> +nakita mo na di nakikitawa naman.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Aba sieng̃a a, dahil sa ang aking pagkaalam, ay +tungkol pipe, siempre bing̃i.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Oo ng̃a bing̃i ng̃a iyan sa iyon ang kanyang ugali, +pag nakakita ng̃ tumatawa nakikitawa, anong magagawa natin: tawanan +mo; pag hindi ka tinawanan talo ako.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Hoy, <i>ng̃ing̃iti si Agong ng̃ing̃iti din si Bokokoy, +hahalakhak si Agong hahalakhak din si Bokokoy.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Kaya wala tayong dapat katulung̃in sa pagligaw mo kay +Soledad kung hindi iyan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—¿Saan naroroon si Soledad? <i>liling̃on si Pedro +masusuliapan si Soledad na lumalabas.</i></p> +</div> + +<h3 class="gap"><a name="VII" id="VII"></a>ESCENA VII.</h3> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Naito siya't dumarating <i>Patakbong aalis.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Ay! Soledad!<span class="pagenum noind"><a name="Page_17" id="Page_17">Páhiná 17</a></span></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Aba bastos na tawo ito, hindi na kayo nahihiya, +kahit may tawo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Diyan ay huag kayong mag-alaala, pagka't tang̃i sa +iyan ay pipe, bing̃i pa ¡Ay Soledad!</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Di ka na nang̃imi sa aki'y maghain ¿ng̃ iyong +pagsinta? ¡may lahi kang taksil!</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—¿Maging sala kaya ang gawang gumiliw?</p> +</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Sukat na, sukat na,</div> +<div class="verse">may dilang matabil.</div> +<div class="verse">Dapat mong ling̃apin</div> +<div class="verse">ang aking asawa</div> +<div class="verse">marunong mag tapat</div> +<div class="verse">sa pakikisama,</div> +<div class="verse">maguing araw gabi,</div> +<div class="verse">tanghali't umaga</div> +<div class="verse">trabaho ang ibig</div> +<div class="verse">upang guminhawa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Bagá man sakali iyong namamálas</div> +<div class="verse">sa ibang babae ang ugaling judas</div> +<div class="verse">ako naman sana'y huag mong itulad</div> +<div class="verse">tatampalin kita....</div> +</div></div> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Frefeta Jeremias.</p> +</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—</div> +<div class="verse">Huag maguing tampal sukdang maging suntok</div> +<div class="verse">titiisin ko rin taglay ng̃ pag-irog</div> +<div class="verse">kahit sa ng̃ayon din buhay ko'y matapos</div> +<div class="ind">iibiguin kita.</div> +</div></div> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Santo Nicodemus.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Ako'y kilanlin mo sa bayan ay tanyag bawa't nasain +ko'y nasusunod agad.<span class="pagenum noind"><a name="Page_18" id="Page_18">Páhiná 18</a></span></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad</span>.—Kung magkaganito matwid ay baligtad, ng̃uni't huag +gawin sa nang̃adidilat.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong</span>.—Pag-ibig ko'y tuloy, hindi magagatol pagka't akong +apô....</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy</span>.—Malapit lumindol.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong</span>.—Ang kahit bumaha ng̃ayon din ng̃ apoy, ini-ibig kita +<i>yayakapin.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad</span>.—<i>Iilag</i> Ah, lahing Faraon.</p> +</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="ind">Dika na nahiya ng̃ asal mong iyan</div> +<div class="verse">isang may asawa iyong pang̃ahasan</div> +<div class="verse">bulok ang puso mo, may lahing halimaw</div> +<div class="verse">di ka na natutong magbigay pitagan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong</span>.—Itong pagsinta kong nakintal sa dibdib</div> +<div class="verse">hindi maaampat ano mang masapit</div> +<div class="verse">ang yakap kong ito, hulog na ng̃ lang̃it</div> +<div class="verse">hahagkan pa kita....</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad</span>.—Halimaw, balawis.</div> +<div class="verse">Wala kang damdamin tawong walang wasto:</div> +<div class="verse">marung̃is ang dibdib maitim ang puso:</div> +<div class="verse">darating ang araw noong pagka pugto</div> +<div class="verse">ng̃ gaya mong sakim mapag apô-apô.</div> +</div></div> + +<p class="center"><i>Tatampalin pagkatampal aalis patakbo.</i></p> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy</span>.—Aray....</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong</span>.—¿Nakita mo ang guinawa sa akin? <i>Pakumpas</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy</span>.—Ong ... <i>pailing-iling</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong</span>.—Huag kang magsasabi kanino man <i>pakumpas aalis si +Agong sapolsapol ang mukha biglang tatawa si Bokokoy pagkaalis.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy</span>.—Walang hiya pala itong apô-pô namin dito.<span class="pagenum noind"><a name="Page_19" id="Page_19">Páhiná 19</a></span></p> + + +<p class="center"><i>Darating si Lodovico lalabas sa fondo at si Soledad sa kaliwa.</i></p> +</div> + +<h3 class="gap"><a name="VIII" id="VIII"></a>ESCENA VIII.</h3> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Oh Soledad kailan man ikaw ay na sa aking piling, +hindi ko nakikilala ang kamatayan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¡Ó Asaua ko! kailan mang oras di kita masilayan, +tanto akong nalulumbay.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Tunay kaya?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Tunay.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Kung gayon ay dínguin.</p> +</div> + +<h4>MUSICA No. 3</h4> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Kung totoong iyong tinuran</div> +<div class="verse">iabót ang iyong kamáy</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Naito aking hirang</div> +<div class="verse">at huag ang kamay lamang</div> +<div class="verse">kung di pa sampúng katawán</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Oh laking kaligayahan</div> +<div class="verse">Tantoin mo aking guiliw</div> +<div class="verse">ikaw ang sasalaminin,</div> +<div class="verse">buhay ko man ay mairing</div> +<div class="verse">dito magpahangang libing.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Sa oras na masanghayâ</div> +<div class="verse">nag bulaklak yaring tuâ</div> +<div class="verse">at naparam ang dalita</div> +<div class="verse">sa ligaya'y sumagana.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Sol.</span> at <span class="smcap">Lvo.</span>—Itong ating kaligayahan</div> +<div class="verse">waring araw na sumilang</div> +<div class="verse">ligaya'y ating kamtan</div> +<div class="verse">dito sa pag-iibigan<span class="pagenum noind"><a name="Page_20" id="Page_20">Páhiná 20</a></span></div> +<div class="verse">Anong sarap anong tamis,</div> +<div class="verse">ang linamnam ng̃ pag-ibig</div> +<div class="verse">di mandin maiwawang̃is</div> +<div class="verse">sa ligaya ng̃ angeles</div> +<div class="verse">Lalo na ng̃a't kung kaulayaw</div> +<div class="verse">ang sintang minamahal</div> +<div class="verse">wari man din tinanglawan</div> +<div class="verse">ng̃ mg̃a bitui't buan.</div> +</div></div> + + +<h4>SALITAAN.</h4> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Asawa ko, kahit ang pagod ko'y halos makaputol ng̃ +hining̃a kapag ikaw ay nasa piling naiisbang walang liban.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Kaawa-awa kang tunay sa iyong kasamá, iyo ang +pag-luhâ, iyo ang pagdaing, iyo ang pagtaghoy, at iyo pa ang damdamin.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Hindi magkakagayon at sino ang tawong iyan hoy, ¿Sino +ka?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Sino naman kaya ito.</p> +</div> + +<p class="center"><i>Kukumpas ng̃ pagalang.</i></p> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Iyan ay bagong pasok lamang dito.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>.—Bakit kukumpas kumpas.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¿Bakit, kailâ pa ba sa iyo ang pag uugali niyang +kasama mo? ayaw makikisama kundi sa mg̃a inútil, iyan ay pipe.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Pasiensia hija iyan ang ugali niyan ¿anong magagawa +natin?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Magpahing̃alay ka.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Oo ng̃a <i>aalis</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¡Oh Bathala!<span class="pagenum noind"><a name="Page_21" id="Page_21">Páhiná 21</a></span></p> +</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Tulung̃an mo akong makapagpamalay</div> +<div class="verse">sa aking asawa mg̃a kagagawan</div> +<div class="verse">ng̃ kanyang kasama; na may asal banday</div> +<div class="verse">sa udiok ng̃ nasang lubhang tampalasan.</div> +<div class="verse">Sugat na maantak ng̃ sariling puso</div> +<div class="verse">ang bigyang damdamin asawang kasuyo</div> +<div class="verse">ang bagay na ito'y kungdi ipatanto</div> +<div class="verse">masasabing akoy.....</div> +</div></div> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Daig kong napako.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—<i>Sa loob.</i> Soledad.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Nandian na. <i>Aalis lalabas si Pedro.</i></p> +</div> + +<h3 class="gap"><a name="IX" id="IX"></a>ESCENA IX.</h3> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Bokokoy <i>kukumpas lang si Bokokoy</i> pag akong kausap +mo huag kang magpipipe at babasaguin ko ang bung̃o mo, ¿anong narinig +mo?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—jajaja. Saragati palang tawo iyang amo natin, dapat +ba namang.... <i>ibubulong</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Sust, kuidado kahit anong makikita mo huag kang +magsasalita kung ibig mong ikaw mapamahai sa kanya, sapagka't kaya +iyan nag-uugali ng̃ ayaw makisama kung di sa pipe, bulag, bing̃i, at +pilay ng̃ upang masunod ang lahat niyang nais nalaman mong ibig niyan, +apoin siya kahit pabalubaluktok ang kanyang gawin.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Iyon pala lamang bayaan mo,t, akong bahala.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ipinatatalastas ko naman sa iyo iyong <span class="pagenum noind"><a name="Page_22" id="Page_22">Páhiná 22</a></span>isang dumating +dito ang asawang tunay noong babae at siyang segundo amo dito. +<i>Lalabas si Agong</i> Huag kang maing̃ay at lumabas si Agong +magpipipipihan ka.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bokokoy.</span>—Oong......</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Maniwala ka sa akin na labis ng̃ buti si tio Agong.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Tio Pedro, <i>gahol</i> ito'y huli ng̃ aking pagdaing sa +iyo sa naisip kong ito'y hindi siya sasala <i>tatawa makikitawa ang +dalawa</i> nakitawa na naman ang sinalibad ng̃ ... ang sulat na ito ay +sasabihin kong telegrama sa akin ng̃ isang kaibigan ko sa Calasiao si +D. Ludovico ang aking uutusan ang sa sama sa tren kayong dalawa ni +Bokokoy, at sa alas onse ng̃ gabi kakausapin ko si Soledad, sa ibig +man at sa ayaw iibig siya sa akin naito siya't dumarating, <i>darating +si Ludovico</i>, magsi pormal kayo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Guiliw kong kapatid sa awa ng̃ Dios ay tapos ko ng̃ +naihatid ang mg̃a gawa natin ibig kong sa lingong haharapin palakihan +na itong taller.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Ako'y talima sa iyong bawat maibigan; kapatid: +basahin mo itong telegramang aking tinangap buhat sa Calasiao doon ay +may gawa na lubhang kailang̃ang ikaw ay makarating.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Talos mo nang dati na akoy nasa ilalim ng̃ iyong +kapangyarihan, tang̃i sa roon kailan man at sa ikagagaling, íka +uusbong ng̃ ating kapisanan kahit sa nag-u-umpugang bato paroroonan +<span class="pagenum noind"><a name="Page_23" id="Page_23">Páhiná 23</a></span>ko.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Kung gayon maghanda kana.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Sa gayon ay paalam <i>aalis magtititigan ang tatlo at +saca maghahalakhakan ng̃ tawa</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—¿Naniwala na kayo? sa sinasabi ko sa inyong wala +akong iisipin na di masusunod, ng̃ayon akin si Soledad, diyan na muna +kayo ja, ja ja ja Agong magsaya ka Agong <i>aalis mamaya sa anyong si +Agong ay tatalikod babanatan ng̃ tampal sa batok ni Pedro magugulat si +Agong itatagong bigla ang kamay ni Pedro</i>.</p> + +<p class="noind">¿Sinong bumatok sa akin?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—¿Nananaguinip ka ba tio Agong? ¿Hindi ba kayâ ibig na +ibig mong makisama sa mg̃a inútil ng̃ walang makabatok sa iyo gumawa +kaman ng̃ hindi katuiran, at saka ng̃ayon ay tatanung̃in mo sa akin +kung sinong bumatok sa iyo e, ¿sinong babatok sa iyo ako ba? +¿mababatukan ba kita kimaw ako? Bokokoy: ¿Sinong bumatok kay tio +Agong?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Kung hindi lamang ako pipe sinabi kona <i>pakumpas</i> +ong......</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Adios tio Pedro <i>tutumbukin sa sikmura</i> Adios Bakokoy +<i>aalis masaya</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Tio Pedro <i>sundot sa sikmura</i> pillo ka.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Jajaja Lalong pillo si tio Agong <i>papormal</i> ating pag +isipan ng̃ lalong magaling ¿pa anong gagawin mo kung ikaw ay si +Ludovico?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Kung hindi ko nalalaman kahit ako <span class="pagenum noind"><a name="Page_24" id="Page_24">Páhiná 24</a></span>lokohin; mag +papasencia ako lalabas <i>si Luduvico taglay ang isang maleta de viage +at tampipe</i>. Huag kang maing̃ay at dumarating si Ludovico.</p> +</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Ludovico</span>.—Mg̃a kaibigan: ako</div> +<div class="verse">sa inyo,i, nagpapa-alam</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Pedro</span>.—¿Kami bay iyong iiwan?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Ludovico</span>.—Hindi mg̃a kapatid</div> +<div class="verse">Talastasin ninyo akoy ini-anak</div> +<div class="verse">sa mundong sakdalan noong madlang hirap</div> +<div class="verse">at walang minana kundi mag papatak</div> +<div class="verse">malagkit na pawis.....</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Pedro</span>.—Iyan ang marapat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico</span>.—Sa pag tatrabaho,t, sa patak ng̃ pawis</div> +<div class="verse">doon ko kukunin ang ikabibihis</div> +<div class="verse">di gaya ng̃ iba ating na mamasid</div> +<div class="verse">na sapag a-apo nandoon ang nais.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Akoy handa ng̃ayon pasasa Calasiao</div> +<div class="verse">ng̃ upang tuparin aking katungkulan</div> +<div class="verse">katungkulang hindi, dapat kong tangihan</div> +<div class="verse">pagkat siyang usbong aming kabuhayan</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Akoy sinalubong ng̃ aking kasamá</div> +<div class="verse">sa papel na taglay ako daw pumilma</div> +<div class="verse">ginawa ko naman ay aking binasa</div> +<div class="verse">ng̃ aking matanto inagaw pagdaka</div> +<div class="i4">Sa akin sinabi:</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Huag mong basahin iyang kasulatan</div> +<div class="verse">kung hindi mo ibig kita'y kagalitan</div> +<div class="verse">subo ng̃ galit ko'y di ko napigilan</div> +<div class="verse">pagka't bawat tawo ay may kalayaan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Aking isinigaw na ipinakalakas</div> +<div class="verse">¿bakit nanasaing malupig ang lahat?<span class="pagenum noind"><a name="Page_25" id="Page_25">Páhiná 25</a></span></div> +<div class="verse">tumugon sa akin; ¡ah! walang pagling̃ap</div> +<div class="verse">sa bayang sarili ... bigla kong sinalag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Sapagka't ang nais na nakatalatâ</div> +<div class="verse">sa papel na iyon pumilma ang madlâ</div> +<div class="verse">isang kababaya'y maalis na biglâ</div> +<div class="verse">sa luklukang trono siya ang itakdâ.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Aking hinandulong mataas na sabi</div> +<div class="verse">huag sangkalanin ang bayang sarili</div> +<div class="verse">na tulad kay Luzbel naghapay ng̃ puri</div> +<div class="verse">sa ng̃alan ng̃ Dios ng̃ siya'y bumuti.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Sapagka't ugali ng̃ apô-apôan</div> +<div class="verse">siya ay Diyosin tanang kababayan</div> +<div class="verse">kaya at si Luzbel ang pinagharian</div> +<div class="verse">lahat ng̃ demonio sa ka infiernohan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Kaya mg̃a guiliw irog co at sinta</div> +<div class="verse">kayo,i, kaiing̃at sa aking kasamá</div> +<div class="verse">ng̃ayon ko natatap ang ugali pala</div> +<div class="verse">siya ang poonin sambahin towina.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">At sa pagbalik ko ako'y hihiwalay</div> +<div class="verse">hindi ko na nais ang pakisamahan</div> +<div class="verse">at pagkagaling ko doon sa Kalasiao</div> +<div class="verse">sa inyong lahat na, ay mag papaalam.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Ako'y hindi pipe ng̃ iyong matalos</div> +<div class="verse">kung ikaw,i, aalis ako poy susunod</div> +<div class="verse">pagkat ang puso ko'y marunong umirog</div> +<div class="verse">maalam tumampal sa mapag dios dios.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ng inyong matanto akoy hindi komang</div> +<div class="verse">matigas tigas pa ang aking balakang</div> +<div class="verse">ng̃ iyong matatap aking binatukan</div> +<div class="verse">ang mapagmapuri na apô-apôan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—<i>Sa loob.</i> Pedro, Bakokoy.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Ang Dalawa.</span>—Tinatawag kami ng̃ hunghang.</div> +</div></div> + +<p class="center"><span class="pagenum noind"><a name="Page_26" id="Page_26">Páhiná 26</a></span><i>aalis patakbo ang dalawa lalabas si Soledad malungkot si Vico naman +sa dakong kanan.</i></p> + + +<h3 class="gap"><a name="X" id="X"></a>ESCENA X.</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad</span>.—Irog kong asawa kabiyak nang dibdib</div> +<div class="verse">mangyaring dinguin mo ang ipagsusulit</div> +<div class="verse">kung ako ay tunay iyong ini-ibig</div> +<div class="verse">sa araw na ito huag kang umalis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico</span>.—Hindi mangyayari; asawa kong sinta</div> +<div class="verse">ang lakad kong ito'y iyong maantala</div> +<div class="verse">na sa pagbalik ko ay nakahanda na</div> +<div class="verse">akong humiwalay sa aking kasamá.</div> +<div class="ind">Sa gayon ay paalam.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Huag mo akong iwan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Magtiis asawa ko.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Tanto mo ng̃ dati</div> +<div class="verse">kung ikaw'y málayo</div> +<div class="verse">ng̃ dalawang oras,</div> +<div class="verse">nasikdo ang puso</div> +<div class="verse">kung na sa tabi ka'y</div> +<div class="verse">biglang bumubugso</div> +<div class="verse">ang tanang ligaya.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Aking natatanto</div> +<div class="verse">Kaya ng̃a't sa tui nang</div> +<div class="verse">ikaw'y malálapit</div> +<div class="verse">sa aking paning̃in</div> +<div class="verse">ang asa ko'y lang̃it</div> +<div class="verse">kung na sa tabi ka'y</div> +<div class="verse">masaya ang dibdib</div> +<div class="verse">kahit nalulunos</div> +<div class="verse">pilit nabibihis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Alin pa ang lang̃it<span class="pagenum noind"><a name="Page_27" id="Page_27">Páhiná 27</a></span></div> +<div class="verse">na di na sa akin</div> +<div class="verse">kung sa bawat oras</div> +<div class="verse">ikaw ay kapiling</div> +<div class="verse">kapiling ka lamang</div> +<div class="verse">kahi ma't malibing</div> +<div class="verse">bangkay mang mistula'y</div> +<div class="verse">bilang sa buhay rin.</div> +</div></div> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Anong sarap mong magmahal.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Ako'y iyong ipagsama <i>lambing</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Huag na asawa ko paalam <i>aalis malungkot si Soledad</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Hindi ko napiguil ang asawang irog <i>Lalabas si +María</i>.</p> +</div> + +<h3 class="gap"><a name="XI" id="XI"></a>ESCENA XI.</h3> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—¡Solédad! ¿Bakit nalulungkot?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Si Ludovico'y umalis.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—Bayaan mo't babalik.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¡Oh María!</p> +<p class="ind">Ako'y mayroong nais ng̃ayong ipagtatapat.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—Turan mo Soledad ng̃ aking matatap.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Ang lilong si Agong magdaraya't sukab +ay sa gabing ito'y ga ibig mang̃ahas.</p> + +<p class="ind">Ibig pang̃ahasan ang pagka babai +ilublub sa lusak sa asawang puri +mahigpit na bantâ mamayang alas once +gagahisin ako.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—¿Ano ang sinabi? +<span class="pagenum noind"><a name="Page_28" id="Page_28">Páhiná 28</a></span>¿Bakit di sinabi sa iyong asawa +ang masamang nasa ng̃ kanyang kasama.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¡Hindi ko maatim! maniwala Maria +ang bigyang damdamin asawa kong sinta.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—Diwa'y ibig mo, eh?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¡Oh Maria! ako'y iyong turuan +ng̃ makaligtas sa kamay ng̃ halimaw.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—Kung gayon tayo na sa loob +at lihim nating pag-usapan</p> +</div> + +<p class="center"><i>aalis ang dalawa lalabas si Agong, Bakokoy at Pedro waring +nagbubulung̃an</i>.</p> + + +<h3 class="gap"><a name="XII" id="XII"></a>ESCENA XII.</h3> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Talastas na ninyo ang inyong gagawin ang magdadala +ng̃ tampipe, ikaw; ang maleta, ikaw; ihahatid ninyo sa tren huag +kayong aalis sa estacion hangang hindi umaalis ang tren niyang +sinasakian, at walang sala mamiyang gabing mag aalas once, kayo din +ang aking katulong.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ng̃unit.....</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Walang ng̃unit, ang malalaking bagay na aking na isip +ay nasusunod, ¿ito ba lamang ang hindi? kapag kayo'y hindi sumunod sa +nais ko, susumpain kayo ng̃ Bayan? ¿Hindi ba ninyo alam pág hindi +ninyo tinupad ang bilin ko ipa <i>boboycotage</i> ko kayo at ako ang inyong +punô? kung ang sambayanang tawo sumusunod sa bawat maibig ko ay kayo +pa bang susuay, hindi mangyayari at saka natin tignan.<span class="pagenum noind"><a name="Page_29" id="Page_29">Páhiná 29</a></span></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Naku parang kung ito'y magalit sa akin ay +natatakot ako.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Gayon din sabihin sa ating kapanalig, na sa lahat ng̃ +botohang ating gagawin ako ang inyong iboto, gayon din na inyong +papilmahan sa lahat ang papel na ito sa pang̃alan ko.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—¿Ano ba iyan?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Huag ng̃ ipabasa, ang nakatalata diyan ating +paa-alisin sa tungkol si Doctor dahil sa siya'y <i>bubulong</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—¿Baka ikaw ay namamali?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—¡Tío Pedro! ¡Tio Pedro! huag ninyo akong +pagsusumang̃in ako ang ilagay ninyo sa tungkol niyang taglay, +sapagka't akó ang inyong puno. <i>Lalabas si Vico</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Mg̃a kasama ako'y nahuli sa primer viahe kaya't sa +segundo na ako sasakay.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Sa bagay pala'y ikaw ay naparoon na.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Oo katoto.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—<i>Yayakapin</i> ¡Oh! napakasíkap na aking kasama; kasama, +kong magandang puso, <i>sa bawat koma ay wung̃ol si Pedro at si Bakokoy</i> +kasama kong mapagtapat.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Ng̃ ipagbili ni Judas si Jesus ay niyakap muna.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Kasama kong pinaglagakan ng̃ aking pagkakatiwala, at +kasamá kong...</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Kasamá.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—¿Baka tanghaliin ako kasamá.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Bueno Bakokoy ang tampipe, Pedro, <span class="pagenum noind"><a name="Page_30" id="Page_30">Páhiná 30</a></span>ang maleta samahan +ninyo ang aking kasamá.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Bueno kasama adios <i>aalis ang tatlo urong ng̃ urong si +Agong hangang sa matihaya sa Palihan at puro adios ang sinasabi</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Adios, adios, adios, adios. <i>Pagkatihaya mutación +calle Lalabas si Ludovico, Pedro at Bakokoy</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Ludovico kung sa hanga po ng̃ akin ay hindi co po +ibig ang ikaw ay umalis sa gabing ito: dahil nabalitaan ko po sa isang +kaibigan na lolooban ang inyong oficina kapag kayo'y umalis.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Nariyan naman ang aking kasama upang magtangol.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Inaakala mo bang inaaring tawo ng̃ lahat ang iyong +kasama? kilala na ng̃ lahat ang pagka apô-apô niyan, ang sabihin mo'y +dahil pa sa tawong iyan kaya lolooban ang oficina; kaya't akong may +sabing huag kang magtuloy; manubok ka ng̃ayong alas once ng̃ gabí at +walang salang di may saka mangyayari; sa kali't wala kang makita +magpatuloy ka bukas ng̃ pag-alis.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Bahala na at aking iisipin paalam mg̃a kapatid +<i>aalis</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Hindi rin tayo pinakingan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Paanong ating gagawin kung gagahisin na si Soledad?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Babalugbugan ko. ¿Ikaw paano pong nasa sa loob mo?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Nasa sa loob ko kapag pinagpahamakan niya ang puri +ng̃ ating kasamahan ay <span class="pagenum noind"><a name="Page_31" id="Page_31">Páhiná 31</a></span>hambalusin ko <i>lalabas si Agong kasama ang +mg̃a panday.</i></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Tio Pedro ¿Ano napilmahan na ba ang pinapipilmahan ko +sa inyo?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Mayroon ng̃ mang̃isang̃isang nakapilma.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Tinamaan ng̃ bagkat na, ¿Hindi ba sinasabi ko sa +inyong sa ayaw at sa ibig ay pilitin mo?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Napakahigpit ng̃ orden.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Malapit ng̃ halinhan ang Presidente pag hindi akong +nalagay patay kayong lahat, pag hindi ako naguing consejal, patay +kayong lahat, pag hindi akong naguing punô ninyo, patay kayong lahat, +pag hindi akong nahalili kay Doctor ... sa masarap niyang tungkol, +kayong bahala; at ma-aari bang hindi akong malalagay pag kayong lahat +ang naglagay sa akin? kaya Bakokoy pilma na <i>Pipilma si Bakokoy</i> ikaw; +ikaw <i>papipilmahin ang lahat ikaw, ikaw ng̃ ikaw ang sasabihin</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Naku linsiok Apô-Apoan ng̃a pala, makago san +Quinton. <i>Lalabas si Totong</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Naito si Totong at dumaratin ito ang ayaw pumilma.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Pumilma ka dito't akong ilagay mo</p> +</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Totong.</span>—Ang laya ng̃ tawo dapat mong igalang</div> +<div class="verse">pumili ng̃ ibig kanyang maibigan</div> +<div class="verse">ang isang pilma ko'y mahalagang tunay</div> +<div class="verse">at sa mapag apo'y hindi gumagalang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—¿Diyata't ikaw ang tatangui sa ako ang</div> +<div class="verse">ibig ng̃ bayan?<span class="pagenum noind"><a name="Page_32" id="Page_32">Páhiná 32</a></span></div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Totong.</span>—¿Ito'y hindi ko masabi?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Sukat mong tantoin ako'y siyang puno</div> +<div class="verse">laging ginagalang siyang apo-apo</div> +<div class="verse">kahima't gawin ko'y ang paliko-liko</div> +<div class="verse">susuko kang pilit ng̃ayon ay yuyuko.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Totong.</span>—Ang katuwiran ko'y hindi matatang̃ay</div> +<div class="verse">tang̃ain ng̃ agos ng̃ apo-apoan</div> +<div class="verse">yaong <i>casiquismo'y</i> dapat mong ilagan</div> +<div class="verse">pagka't itong siyag sa iyo'y papatay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Sa awa at tulong mabuting Gobierno</div> +<div class="verse">binibiguiang laya ang lahat ng̃ tawo</div> +<div class="verse">tumupad sa matuid.....</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Sukat ka na lilo.</div> +<div class="verse">at masusunod din bawat maibig ko.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Totong.</span>—Masusunod mo ng̃a bawat mahagap</div> +<div class="verse">ng̃uni't huag gawin sa nang̃adidila</div> +<div class="verse">kung ang palagay mo ang bayan ay bulag</div> +<div class="verse">itang̃i ang ila't di mo malalahat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Ako'y siyang hari.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Totong.</span>—Noong mg̃a pipe.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Siyang masusunod.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Totong.</span>—Ng̃ bulag at bing̃i,</div> +<div class="verse">itang̃i ang iba't di mo mabibili</div> +<div class="verse">marunong magtangol sa sariling puri.</div> +</div></div> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Mg̃a kapatid sumpain natin ito <i>walang kikibo kahi't +isa paliliitin ang voces ni Bakokoy</i>.<span class="pagenum noind"><a name="Page_33" id="Page_33">Páhiná 33</a></span></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Ikaw ang dapat sumpain.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Mg̃a kapatid mamatay ang ayaw pumilma sa aking nais +<i>Hindi kikibo ang lahat si Bakokoy lalong paliliitin ang voces</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Ikaw ang dapat mamatay.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—¿Hindi ba ninyo ako nakikilala? <i>Hindi kikibo ang +lahat nakatitig lamang si Bakokoy paliliit ang voces</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Kilalá na kita ikaw ang apô-apô kapatid ng̃ +lapo-lapo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Tayo na <i>Hindi kikibo ang lahat</i> tayo na kayo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Sumulong ka ng̃ mag-isa.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Diyan na kayo kung ayaw kayo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Adios tio Agong. <i>Aalis si Agong padabog</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Umalis na parang hilong banak si Tio +Agong; ako sa inyo'y may sasabihin, tayong +lahat ay mg̃a mangagawa ni tio +Agong, kung ang isa ba sa atin ay apihin +niyan, ¿anong mabuti nating gawin?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Lahat.</span>—Pag-isahan nating iwan.</p> +</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Totong.</span>—Pagka't panahon ng̃ ating ipamalas</div> +<div class="verse">ang kahalagahan mangagawang lahat</div> +<div class="verse">ng̃ huag apihin tanang mahihirap</div> +<div class="verse">na anak ng̃ pawis, sadlakan ng̃ saklap.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Ang magtatrabaho'y palagui ng̃ yukô</div> +<div class="verse">samantalang siyang laguing bumuboô</div> +<div class="verse">sunodsunuran na sa pamimintuhô</div> +<div class="verse">siya pang lakpakan ng̃ pakasiphayô.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Kaya't panahon ng̃ kanyang makilala</div> +<div class="verse">yaong kalayaan ng̃ isa at isa</div> +<div class="verse">bawa't ipag-utos tayo'y tumalima.</div> +<div class="verse">sakali't lalabis, sumang̃ín pagdaka.</div> +</div></div> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Kung gayon humanda kayong lahat, <span class="pagenum noind"><a name="Page_34" id="Page_34">Páhiná 34</a></span>mamayang á las once +ng̃ gabi ay walang salang di pang̃ang̃ahasan ni Tio Agong, ang asawa +ng̃ ating minamahal na si Ludovico nauukol ang ating ipagsangalang +¿conforme kayong lahat?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Lahat.</span>—Oo.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Kung gayon tayo na kayo <i>mag-aalisan ang lahat +lalabas si Ludovico</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Puso ko'y kumakaba, dibdib ko'y tumatahip, kaya't +paparoon ako ng̃ matanto ang kahulugan. <i>Aalis mutación Sala rica +nacahiga sa cama si Soledad madilim ang escena mayroong Quingque may +ilaw, lalabas si Pedro at Bacocoy may mg̃a garrote</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Bakokoy dito ka <i>iuupo sa tabi ng̃ escena</i>, ka pag +ang babaye ay pumayag sa bakan mo ng̃ alis, sakaling hindi pumayag at +pipilitin, lambanuguin mo na, at babalugbugang ko naman.</p> + +<p><i>uupo sa isang tabi dadating si Agong magdaraan sa bintana nacasung̃aw +lamang bababang marahan lalapitan ni Bakokoy tampalin sa balicat +magugulat si Agong magcucumpasan iuupo ni Agong sa isang tabi at +lalapit cay Soledad marahang marahan lalapitan naman ni Bakokoy at +babatukan si Agong magugulat matatacot pagcakitang si Bakokoy ang +bumatoc sa canya magagalit</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Mabuti igapos ko ito, <i>lalapitan si Bakokoy at +tatalian pag catali icucubli sa loob ng̃ bastidor biglang babang̃on si +Soledad tahimik mahihiga ulî</i>.<span class="pagenum noind"><a name="Page_35" id="Page_35">Páhiná 35</a></span></p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong</span>.—Ng̃ayon hindi kana makalapit sa akin <i>Lalapitan si +Soledad dahan dahan lalapitan ni Pedro at babatukan magugulat si Agong +ititiric ang mata ni Pedro babatukan sa cabilang tabi pabulong</i>. +¿Sinong bumatok sa akin?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro</span>.—<i>Pasigao</i>. Akoy hindi makababatok sa iyo pagka't ako +ay komang.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong</span>.—Huag kang sumigaw dito ka <i>itatabi sa tabi ng +bastidor pagcaladcad tatang̃nan sa taing̃a lalapit na dahan dahan cay +Pedro</i> Pakiram-daman mo kung sino ang darating.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro</span>.—<i>Pasigao</i>. Ooooo <i>mahaba magigising si Soledad waring +magugulantang uupo sa silla malungkot.</i></p> +</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad</span>.—Oh panaguinip kong</div> +<div class="verse">nag bigay bagabag</div> +<div class="verse">sa pananahimik</div> +<div class="verse">ng̃ pusong may sindak,</div> +<div class="verse">kahit mananawari</div> +<div class="verse">huag ng̃ matupad</div> +<div class="verse">ang tanang sinabi</div> +<div class="verse">ni Agong na Judas.</div> +<div class="verse"><i>Tutugtog ng̃ las doce</i>.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad</span>.—¡Oh!</div> +<div class="ind">Labin dalawang umpog ng̃ tanso sa bákal</div> +<div class="ind">Labis na ng̃ isa sa kapang̃akuan</div> +<div class="verse">ng̃ Agong na taksil....</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong</span>.—Soledad kong hirang <i>yayacapin</i>.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad</span>.—Oh, ganid, halimao, lilo at lanuang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong</span>.—Huag kang maguitla sa pananahimik</div> +<div class="verse">pagka't ito'y nukál sa ating pag-ibig</div> +<div class="verse">pag-ibig na hindi<span class="pagenum noind"><a name="Page_36" id="Page_36">Páhiná 36</a></span></div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Ah, lahing alamid.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Hindi magagatol ang aking nais.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Sumasamo akong iyo ng̃ talikdan</div> +<div class="verse">ang lahat ng̃ nasa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Di mahahadlang̃an</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Dapat mong isipin iyong kagagawan</div> +<div class="verse">at mayrong infierno.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Mangyaring pakingan.</div> +</div></div> + + +<h4>MÚSICA N.o 4</h4> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Pag-ibig ko'y di maampat</div> +<div class="verse">sa iyo irog kong Soledad</div> +<div class="verse">sukdang ang buhay ko'y mautás.</div> +<div class="verse">Pagsinta ko'y di kukupas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Dapat mong igalang.</div> +<div class="verse">Pag-ibig ko'y paano naman</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Pagsintá mo'y di ko alam</div> +<div class="verse">pag-ibig kong mabubuhay</div> +<div class="verse">pag-ibig mo'y di ko alam</div> +<div class="verse">pagsintá ko'y mabubuhay</div> +<div class="verse">saksi kong pagkalalaki.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Ito'y walang kailang̃an</div> +<div class="verse">kung sa pag-ibig mamatay</div> +<div class="verse">pagka't aking sinumpaan</div> +<div class="verse">irog ko siya habang buhay.</div> +<div class="verse">Ito'y walang kailang̃an</div> +<div class="verse">ito'y walang kailang̃an</div> +<div class="verse">kung sa pag-ibig mamatay</div> +<div class="verse">kung sa pag-ibig mamatay</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Pagsinta ko kung maapi</div> +<div class="verse">pagsintá ko kung maapi<span class="pagenum noind"><a name="Page_37" id="Page_37">Páhiná 37</a></span></div> +<div class="verse">Saksi ko ang pagkalalaki</div> +<div class="verse">At di ko ng̃ani masasabi,</div> +<div class="verse">ang buhay mong mapuputi.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Ito'y walang kailang̃an (2 huli)</div> +<div class="verse">kung sa pag-ibig mamatay (2 huli)</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Pagsinta ko kung maapi</div> +<div class="verse">saksi ko ang pagkalalaki (2 huli)</div> +<div class="verse">di ko ng̃ani masasabi</div> +<div class="verse">ang buhay mong mapuputi.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Huag kang lubhang pang̃ahás</div> +<div class="verse">sapagka't araw ay kung sumikat</div> +<div class="verse">pag may kulog at kidlat</div> +<div class="verse">nagkukulimlim agad.</div> +</div></div> + + +<h4>SALITAAN</h4> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Pakatantoin mong sa tangapi't hindi</div> +<div class="verse">sa oras na ito'y hindi makikimi</div> +<div class="verse">itong aking puso.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Ikaw'y namamali</div> +<div class="verse">at di matutupad ang lahat mong mithi.</div> +</div></div> + +<p class="center"><i>Susung̃aw sa bintana si Vico</i>.</p> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Ang sabing mataas huag ipang̃ahás</div> +<div class="verse">ang lahat kong nais pilit matutupad.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—Matutupad mo ng̃a't ani mo'y malakás</div> +<div class="verse">ang mg̃a bisig mo; ¡lalaking ...!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—¡Pang̃ahás!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Sa ng̃ayon ng̃ayon din iyong tatangapin</div> +<div class="verse">ang lahat kong impok nanasang pag-guiliw,</div> +<div class="ind">at hindi ang hindi <i>anyong yayacapin</i>.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¿Iyong pipilitin?<span class="pagenum noind"><a name="Page_38" id="Page_38">Páhiná 38</a></span></div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Oo, oo, oo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Soledad.</span>—¡Ah lahi kang taksil!</div> +<div class="ind">Ang lahat ng̃ ito ay iyong asahan</div> +<div class="verse">masusunod mo ng̃a kung ako ay patay</div> +<div class="verse"><i>Dudukutin ang punyal</i> ng̃uni't kung hindi</div> +<div><span style="margin-left: 16.5em;">ang kasasapitan</span></div> +<div class="verse">dito ay babaha <i>anyong sasaksakin, biglang</i></div> +<div class="verse"><i>lalabas si Ludovico pipigilin ang kamay ni</i></div> +<div class="verse"><i>Soledad</i>.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Isalong ang punyal.</div> +<div class="verse">¡Itago ang punyal baca madung̃isan!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Sayang ang punyal mo na magkakadung̃is</div> +<div class="verse">pumatay sa isang gaya nitong ganid</div> +<div class="verse">mabuti pa ang hayop hindi nangagahis</div> +<div class="verse">gaya nitong tigre, hantik sa limatik.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Sayang nitong aking mg̃a pagtatapat</div> +<div class="verse">ng̃ pakikisama sa gaya mong oslak</div> +<div class="verse">sayang ang ng̃alan mong sa baya'y natanyag</div> +<div class="verse">ang kapurihan ko'y di mo na niling̃ap.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Ano pa't ang ukol marapat na gawin</div> +<div class="verse">sa isang gaya mo, ang huag batiin</div> +<div class="verse">pagka't kawang̃is ka ng̃ hayop na kambing</div> +<div class="verse">kahit anong damo ay ibig lamunin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">¡Huag matigagali ikaw ay mang̃usap</div> +<div class="verse">matapang sa musmos, duag sa malakas</div> +<div class="verse">ibig mong mag-apô sa pipe at bulag</div> +<div class="verse">duag, dung̃o, kimi, sa nakákasukat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Huag palabisin ang pananalita</div> +<div class="verse">at ng̃ di sa dugo dito ay bumaha.</div> +</div></div> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—¿Ano ang tinuran?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Ikaw ay gumawa <i>dudukot ng̃ punyal</i>.</p> +<div class="pagenum"><a name="Page_39" id="Page_39">Páhiná 39</a></div> +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Ikaw pa ang matapang...</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Wala kang hiya. <i>Lalabas na biglang bigla si Bacocoy +at si Pedro</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Ang dalawa.</span>—Ikaw ang lalong walang hiya <i>sasakalin si Agong +ng̃ dalawa maglalabasan ang mg̃a obrero may mg̃a dalang garrote</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Bakokoy ¿bakit ka nakapang̃usap?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Bakokoy, isip mo yata ako'y pipe, kaya pala ibig na +ibig mong makisama sa akin dahil sa ako'y pipe, kawikaan mo'y kahit +anong gawin mo'y masusunod mo ang ... pag-aapô-apoan, mula ng̃ayon +iwala mo na sa isip mo ang pang-uulol at nahahalata ka na.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Pedro, tio Pedro huag mo akong sakalin.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Tatawagin mo pa akong tio Pedro ganyan pala ang ugali +mo, wala kang ibig úlulin kundi ang pinakikinabang̃an. Hoy tignan mo, +dahil sa iyong kasamaan kita ay kina-aawaan, pagka't anong magagawa ko +talaga ng̃ palang masama ka.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Juan.</span>—Maraming kuntil butil ¿lalantakan ko na po? <i>aambaan +ng̃ hampas ng̃ garrote</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Vico.</span>—Huag, huag at marurumihan ang inyong dang̃al na +sumakit sa gaya niyan, ang marapat na gawin dayukdukin sa hapis at +saka bayaan.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Pedro.</span>—Kung gayon alsa tayong lahat. <i>Babalaan at waring +mag-aalisan</i>.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—¿Saan kayo magsisiparoon?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Bakokoy.</span>—Huag mo na kaming habulin ng̃ +<span class="pagenum noind"><a name="Page_40" id="Page_40">Páhiná 40</a></span> +hindi ka mapahamak.</p> +</div> + +<p class="center"><i>Lalabas si María may dalang ilaw</i>.</p> + +<div class="blockdram"> +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—¿Sinong pang̃ahas iyan?</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Agong.</span>—Ako Maria.</p> + +<p class="neg"><span class="smcap">Maria.</span>—Ah, ikaw pala, ng̃ayon ka lamang namin nakilala kaya +pala ibig na ibig mong ikaw ay susundin, ¿ha? taksil, baliw, +talipandás, balawis, ganid, halimaw, lilo; sukab, ulupong at ... ¿Ano +pa ba ang masamang na sa diccionario, para maitumbas ko sa sama ng̃ +tawong iyan? ¡Wala na! Husto na, kaya ... Bakokoy, Pedro, Juan. Handa +kayo. <i>waring aambaan ng̃ tatlo si Agong</i>. Susunod ka sa bawa't +ipag-utos namin. Sapagka't kami ang madalas sangkalanin ng̃ iyong +pagka lanuang dahil sa mabuti kang manghing̃i ng̃ contribución, +ganitong gawin mo, <i>isasahod ang caliwang camay</i>, sapagka't ikaw ang +malimit umapi sa kababayan mo, ganitong gawin mo, <i>isusuntoc ang +canan</i> ipagpalagay mong ako ang bayan <i>Luluhod si María sa harap ni +Agong</i>.</p> +</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="neg"><span class="smcap">Lodovico.</span>—Kilanlin ang apô ayaw makisama</div> +<div class="verse">kung hindi sa pawang mauulol niya</div> +<div class="verse">mag mula sa ng̃ayon idilat ang mata</div> +<div class="verse">pagka't daig nito ang mg̃a bívora.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Ating pamangkaan matingkalang bilin</div> +<div class="verse">ng̃ bantog na Rizal tumubos sa atin</div> +<div class="verse">kailan man anya at walang alipin</div> +<div class="verse">walang manglulupig walang mananaksil.</div> +</div></div> + +<h3>WAKÁS.</h3> + + + +<hr style='width: 30%;' /> + +<div class="figcenter" style="width: 275px;"> +<a href="images/cover_040.jpg"><img src="images/cover_040_tb.jpg" width="275" height="400" alt="Cover image" title="Cover image" /></a> +</div> + +<hr style='width: 30%;' /> + +<h2>P.S. Lopez.</h2> + +<h2 class="gap">KUNG SINONG</h2> +<h1>"APÔ-APÔ"</h1> +<h2>KASAYSAYAN</h2> + +<h3 class="biggap">MAYNILA</h3> + +<h5><span class="smcap">Limbagan nina Fajardo at Kasama</span><br/> +<i>Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz</i><br/> +1908.</h5> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h2><a name="a" id="a">Sa aking Bayan</a></h2> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="ind">Sa dawag ng̃ pait, noong kadiliman</div> +<div class="verse">pinilit pinigâ sa papel makintal</div> +<div class="verse">tanáng pag-ibig kong, di bung̃áng̃â lamang</div> +<div class="verse">pag-giliw sa dibdib, doon bumubukal.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Bagá man at kapós sa dunong ay sahól</div> +<div class="verse">kapahatáng ito'y hindi iu-urong</div> +<div class="verse">kahi ma't sa dugo'y piliting lumang̃oy</div> +<div class="verse">pagsisikapan ding ipatanto ng̃ayon.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Panahon naman din ng̃ pagsisiwálat</div> +<div class="verse">ng̃ matandang sakit na sa pusong sugat.</div> +<div class="verse">¡Gaya ng̃ pagtakip! mapanglaw na ulap</div> +<div class="verse">sa mg̃a bituin, anak ng̃ liwanag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">¡Ilaw ang hing̃î ko! upang matanglawan</div> +<div class="verse">ang napatatang̃ay, sa apô-apôan</div> +<div class="verse">at kung hindi ito ang gawing tuntunan</div> +<div class="verse">ilagay sa limot yaong Kasarinlan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Ang alin mang bayan, ang alin mang hulô,</div> +<div class="verse">ang alin mang pook, pag may Apô-apô</div> +<div class="verse">ay hindi uunlad, may magandang pusô,</div> +<div class="verse">ang santong matuid palagi ng̃ likô.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Pagkathâ ko nito bumabasang giliw,</div> +<div class="verse">hindi ko na náis ang ako'y purihin</div> +<div class="verse">kapamanhikan ko't mataos na lambing</div> +<div class="verse">kung babasahin mo, ikaw'y magsalamin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">Dahil sa alám kong panitik ay básal</div> +<div class="verse">kung isulat ko pa'y sumasalagalsál</div> +<div class="verse">kaya't balang letra'y mayrong kalabûan:</div> +<div class="verse">bahálang puntero ng̃ babasang pahám.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="ind">¡Bayan ko'y malasin! ang pagsusumakit</div> +<div class="verse">ng̃ bawâ at pahat sa iyo'y ninibig</div> +<div class="verse">sukdang salsal, pulpól ang aking panitik</div> +<div class="verse">di nag-alinlang̃ang sa pula'y mabulid.</div> +</div></div> + +<p class="right bigfont">Pantaleon S. Lopez.</p> + +<p class="right"><i>Calle Narciso No. 59 (Pandacan.)</i></p> + + + +<hr style="width: 65%;" /> + +<div class="pagenum noind"><a name="Page_3_b" id="Page_3_b">Páhiná 3</a></div> + +<div class="figcenter" style="width: 500px;"> +<img src="images/042.jpg" width="500" height="46" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<h2 class="gap"><a name="I_b" id="I_b"></a>I.</h2> + +<h3><i>Kung sinong Apô-Apô.</i></h3> + + +<p>Nang unang sábado ng̃ Mayo taón 1908 mayroong nangyaring nakalalagim +sa pusong dalisay, sa isá sa mg̃a bayang sakop ng̃ Kamaynilaan. May +pinalabás na dulâ na di iba't ito'y ang: «Apô-Apô» pamagat ng̃ +zarzuelang iyon. Alay ng̃ may kathâ sa sariling bayan, obrang walang +tinutukoy kundi lumiwanag ang punô ng̃ dilím na pinaguulapan, dito'y +may Apô-Apôang nanood sa nasabing palabás; ito'y isáng tawong +pinakahari ng̃ kadiliman kaya't ang kanyang pang̃alan ay: Agong +kadiliman; isáng tawong kalaban ng̃ liwanag, isang tawong kalaban ng̃ +kanyang pinakikinabang̃an, isang malimit gumahasâ ng̃ katwiran, hindi +matangkad, hindi pandak ay kulang sa sukat: hindi katandâan ng̃uni't +maputî ang̃ anit ng̃ ulo. Sa ganito'y bahalang magkurô ang irog na +bumabasa, kung gaano ang buti't sama ni Kadiliman. Ating pagmasdan ang +nangyari sa loob ng̃ dulaan samantalang itinatanghal ang «Apô-Apô:» +Ng̃ sumapit ang <i>escena</i> na pinipilit papilmáhan ang isang kasulatan +upang ito'y ihalal sa pagpupunô dahil sa itong laging panaginip ni +Agong na siya ang punô sa lahat, na ayaw pilmahan ni Totong ng̃alan +ng̃ ayaw pumilma sa obra, walang isinásagot kundi ganitó:</p> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="ind">«Ang laya ng̃ tawo'y dapat mong igalang</div> +<div class="verse">pumili ng̃ ibig kanyang maibigan</div> +<div class="verse">yaong <i>casiquismo'y</i> dapat mong ilagan</div> +<div class="verse">sa pagka at siyang sa iyo'y papatay.»</div> +</div></div> + +<div class="pagenum noind"><a name="Page_4_b" id="Page_4_b">Páhiná 4</a></div> + +<p>Nang ito'y madinig ni Kadiliman na binangit ni Totong ang kanyang +sugat, waring nag dilim ang mg̃a paning̃in, na alinsang̃anan at +sinabayan nang tindig na waring sumusuling na banak, siya'y napuná ng̃ +isang <i>filosopito</i> na sa kanya'y nakapansin, kaya't tinanong ng̃ +ganito:—¿Bakit namumula ka?—Naiinitan ako ang sagot.—¿Sa daming +tawong nandito ng̃ayon, ikaw lamang ang naiinitan?—Masamang obra +iyan, ang pagigíl na sabad ni Agong Kadiliman, anyong pa-alis na +hinihimas ang anít niyang tuktok.—Hintay ka muna ang paampat na sabi +ng̃ kausap.—Hwag mo akong pigilin at ako ang pinatatamaan ng̃ obrang +iyan, ang paang̃íl na sagot ni Kadiliman.—Halika ang pabanayad na +salita ng̃ <i>filosopito</i>; ipalilinaw ko sa iyo ang <i>Teatro</i>, Dulaan +diumano, anáng mg̃a manánagalog; ang Teatro. Ayon sa sabi nang bantog +na poetang si <i>Ciceron</i> «salamin anyang mapaná-nalaminan ng̃ +pag-uugali» kung ikaw ay talagang pang̃it at kung talaga kang ganoon. +¿Bakit ang salamin ang kagagalitan mo? gayon din naman. Kung itong +talaga mong gawa: ¿Bakit ang obrang iyo ang kagagalitan, at hindi ang +sarili mo? Kaya't kung ipinalagay mong ikaw ang namimilit paboto, at +ibig gumahis sa layâ ng̃ tawo, bagohin mo na't kahabag-habag ka +lamang. Sa madinig ni Kadiliman ang salitang ito ni <i>filosopito</i> +uming̃os at sinabayan ng̃ alis, kahit hindi pa natatapos ang palabás, +natawa ng̃ lihim si <i>filosopito</i>, sinabi sa sariling marahil ikaw ang +<i>Casique</i> sa bayang itó.</p> + + + +<h2 class="gap"><a name="II_b" id="II_b"></a>II.</h2> + +<h3><i>Ang pag-owi sa bahay ni Kadiliman.</i></h3> + + +<p>Dumadagundong ng̃ pag akyat sa bahay niyang sarili si Kadiliman, at +siyang dahil ng̃ ikinagulat ng̃ kanyang asawa na waring na +aalinpung̃atan, si Kadiliman <span class="pagenum noind"><a name="Page_5_b" id="Page_5_b">Páhiná 5</a></span>ay ku-kumpas-kumpas, lakad ng̃ lakad sa +loob ng̃ bahay, at manakâ nakang nagbubuntong hining̃a kasabay ang +salitang ¡gaganti ako! at sasabayan ng̃ upo sa mésa at pipigilan ang +pluma, isasaw-saw sa tintero, si Lolay namang kanyang asawa ay +nakasubok at namamanghâ ng̃ labis sa kay Kadiliman, at sa kanyang +sarili ay binuka sa bibig ang salitang: ¡na u-ulol yata itong aking +asawa! tutop na ni Agong Kadiliman ang kanyang makitid na noó; biglang +lumabas sa silid si Lolay niyang asawa at tinanong ng̃ ganito:</p> + +<p>—¿Ano ang nangyayari sa iyo? ng̃asab ng̃ ng̃asab si Kadiliman at +hindi pansin ang asawang nagugulumihanan sa kanyang ayos, at biglang +naghimutok si Kadiliman natín, sinabayan pa ng̃ sabing <i>¡Pater Filus +Patris!</i> ang kahulugan ama, anak ko't mg̃a kapatid ang hining̃a ko'y +nagkakasabid-sabid, muli na namang tumanong si Lolay:</p> + +<p>—¿Anong nangyayari sa iyo?</p> + +<p>—¡Ay! ... ang mabanayad na tugon ni Kadiliman maputlang maputla.</p> + +<p>—¿Bakit?</p> + +<p>—Natatanto mo ang sagot ni Kadiliman si Autor. Hito'y gumawa ng̃ +retrato ko sa teatro, kaya't kung aking pakiramdaman ang mg̃a mata ng̃ +nag sisipanood sa akin ang ting̃in, kaya't hindi ang hindi ko +sasagutin, dahil sa talos mong malapit ng̃ mag eleccion ó mag halálan +para concejál, ibig kong magprisinta ng̃ candidatura. Kung paniwalaan +ng̃ taong kalahatan ang pagpapaliwanag na iyan ni Hitô pehong-pehong +hindi ako ang lalabas kaya't kahit pabalubaluktot mag iisip ako ng̃ +paraan upang pagulapan ang mg̃a matá ng̃ mg̃a maghahalal.</p> + +<p>—Katwá kang tawo ang pakli ni Lolay, dapat mong isipin tayo'y may +labis na kaya sa kabuhayan na minana, ko sa aking amang si Pirong +Botete <span class="pagenum noind"><a name="Page_6_b" id="Page_6_b">Páhiná 6</a></span>¿Bakit mo pá hahang̃arin ang panunungkulan?</p> + +<p>—Ulol na tawo ito, ang pa-ang̃il na sagot ni Kadiliman, hindi iyan +lamang ang mangyayari kundi mawawalan sa akin ng̃ pagkakatiwalâ ang +lahat.</p> + +<p>—¿Bakit, ang sagot ni Lolay na nang̃ang̃aligid sa dalawang mata ang +luha?</p> + +<p>—Magtahan ka, ang sagot ni Kadiliman, at hindi mo dapat maalaman ang +kalihimang ito, sulong, matulog kana, muli na namang nagbububulong; +hindi maubos madili ni Lolay ang ligálig na ito ng̃ asawa niyang irog +kaya't napilitang nang̃usap ng̃: Hito pala lamang ang may sulat niyan, +di bayaan moná baká ka pa matibô, at sinabayan ng̃ hatak sa kamay na +may pluma tayo na asawa ko; batak-batak hangang sa kanyang hihigan at +saka lamang na tahimik si Lolay, bakit mag-uumaga na; anopa't nang +nakahiga na si Kadiliman, ay satuina't magigiling ang matá sa paghiga, +bigláng nagugulantang na tila na wawari ni Kadiliman na siya'y +binabatak nang mg̃a kaluluwa sa Purgatorio na nagsipagbayad sa kanya +bago málibing, at ang isa sa mg̃a kaluluwang ito'y nang̃usap ng̃ +malumanay na waring nangagaling ang voces sa ilalim ng̃ lupa ganitô +ang sabi ng̃ kalulwa: Kadiliman, Kadiliman, magsisi ka ng̃ iyong sala +¿saan mo dinádalá ang kwalta ng̃ mg̃a patay bago ibaon? Hwag kang +mang-ulol sa kababayan mo, liwanagin mo sa iyong mg̃a kasáma ang bagay +na nasaiyo, ng̃ matapós masabi ng̃ kalulwa ang bagay na ito, +napabalikwas si Agong Kadiliman ang isa pa'y umaga na; nagbihis na +madaling madali at tinung̃o ang bahay nila Bakokoy,</p> + + + +<h2 class="gap"><a name="III_b" id="III_b"></a>III.</h2> + +<h3><i>¡Ang pakikipagkita ni Kadiliman sa canyang mg̃a casama!</i></h3> + + +<p>¡Ay Bakokoy! ganito ang unang taghoy ni Kadiliman, <span class="pagenum noind"><a name="Page_7_b" id="Page_7_b">Páhiná 7</a></span> +¡bigyan mo ako ng̃ kaunting Hiniébra! ¡hindi pa ako nag-aalmusal! si +Bakokoy naman tila ng̃a ibig mahabag sa kanyang maestro ng̃ mapagmalas +ang anyo, na tulad sa corderong maamo, dahil na si Bakokoy baga man +hindi pipe, talagang may ugaling sacristan kahit tanto niyang likô ang +gawa ng̃ kanyang maestro, amén na lamang ng̃ amén, kaya't ganito ang +unang tanong ng̃ ating Bakokoy: ¿Bakit ano pong nangyari sa iyo? pag +hindi ko sila hinamon ng̃ away talo ako! sapagka't si Bakokoy ay +magaling daw na estocador natatalastas ninyo ang pasigaw na sabi ni +Agong pinatamaan kayo, ¿hermano mayor po ba sa kandila? ang sabad ni +Bakokoy sagot ako sa huli, limang piso pa ang aking contribución; +hindi, ang marahang sagot ni Agong kundi noong palabas ng̃ ikalawa ng̃ +Mayo ng̃ taong 1908 di umano'y mg̃a hang̃al daw kayo kaya ng̃ayon din +tawagin sila Tarorang Susô, Ponsa Kaligay, at Giday Lasenga ng̃ +matalos nila ang kanilang gagawin; kumaraykay naman ng̃ takbo si +Bakokoy na iimbol-imbol ang tiyan pinagtatawag ang kanyang mg̃a +kasama; natawá ng̃ lihim si Agong Kadiliman at sinabi sa kanyang +sarili: Ako ang pinatama-an ng̃ obra ni Hitô sasabihin ko kina Bakokoy +na hindi ako, kundi silang aking mg̃a kasama at sina Tarorang Susô; +oo, oo, ito ng̃a ang mabuti, halos walang kalahating oras narito na +ang mg̃a tinawag, lugay pa ang buhok ni Tarora at si Ponsa naman hindi +na nakuha ang magtapis, at si Giday naman ay may kalasing̃ang humarap +sa pulong, ganito ang unang lantak ni Kadiliman: Mg̃a kapatid: +Isinasauli ko ang aking tungkol na pagka presidente ng̃ ating +kapisanan, ang pamagat ng̃ kanilang kapisanan ay «Pinag-uulapan»; +isinasauli ko ang aking tungkol na pagka secretario, isinasauli ko ang +tungkol kong pagka Tesorero, sa makatuid ang tatlong <span class="pagenum noind"><a name="Page_8_b" id="Page_8_b">Páhiná 8</a></span>tungkuling aking +taglay isinasauli ko na dahil sa maraming naiingit; noon naman ay +nakasubok si Tenteng Kamagong na isa din sa mg̃a kasapi ng̃ samahang, +Pinagu-ulapan, sapól ang sikmura at nag-iihit ng̃ tawa, +naling̃on-ling̃unan siya ni Lasenga, kaya't tinanong ng̃: ¿Bakit +nag-iihit ka ng̃ tawa? tumugon si Tenteng Kamagong ng̃: niloloko tayo +at sinabayan ng̃ kaskas ng̃ takbo pagka't alam niyang Lasengo't +Lasenga ang kanyang kausap, ipinatuloy ni Kadiliman ang kanyang sermón +na waring namamaos ang voces ng̃ pagsasalita; kagabi anya nanood ako +ng̃ teatro; ay pinalabas doon ang buhay ninyo at hindi ang buhay ko, +hindi ko na sasaysayin ang kalahatlahatan, kundi lahat na lamang ng̃ +makailang̃an; kayo di umano'y pipe, bulag, kimaw, pilay at bing̃i, si +Hitô anya'y kaibigan ko, kaya't hindi niya ginawa iyón para sa akin +kundi udyok lamang nang mg̃a naiingit sa akin; (tumalikod ang +Kadiliman natin at ng̃umitî ng̃ lihim, sinabi sa kanyang sariling: +Hindi ko sasabihin sa inyong ako ang pinatatamaan ng̃ di ninyo wikaing +ako ng̃a'y talagang ganoon), hinarap na naman ang mg̃a kausap at +ipinatuloy ang pagsasalita kaya't ang marapat lahat ng̃ palabas na +gagawin ni Hitô huag ninyong papasukin, sa á diez y seis may palabas +na naman, sabihin sa ating mg̃a kapanalig na huwag pasukin; ang +panabay na sagot ng̃ mg̃a kausap, lalakad na kami ng̃ maibansag sa +lahat na huwag pasukin at boycotage ang gawin sa sa palabas na iyan, +naghiwahiwalay na patumba-tumba ang laseng at lang̃o.</p> + + + +<h2 class="gap"><a name="IV_b" id="IV_b"></a>IV.</h2> + +<h3><i>Kung ano ang Teatro at pagkikita ni Tengteng Kamagong at Agong +Kadiliman.</i></h3> + + +<p>—Si Kadiliman ay nakahampilas sa isáng <i>Bar</i><span class="pagenum noind"><a name="Page_9_b" id="Page_9_b">Páhiná 9</a></span> at waring malainibay, +siyang pagdaan ni Tenteng Kamagong na nakabastipol tinawag ni +Kadiliman at ganito ang bati.</p> + +<p>—Halika ng̃a Kamagong.</p> + +<p>—¿Ano ba Kadiliman tila nagdidilim ang pang̃anorin mo, ha?</p> + +<p>—Hindi katalasan lamang ang pakli ni Kadiliman. ¿Bakit ba umalis ka't +di mo tinapos ang pagdidimite ko ng̃ cargo?</p> + +<p>—Mangyari, ang sagot ni Kamagong, walang makatatangap ng̃ <i>cargo</i> +mong iyon.</p> + +<p>—¿At bakit? ang sagot ni Kadiliman, na waring nagmamalaki.</p> + +<p>—Sinong ulol ang tatangap ng̃ tatlong cargo, sa isang kapisanan?</p> + +<p>—Mangyari iyon ang talagang ibig ko, at tang̃i sa roon walang +makapang̃ang̃ahás sa ating mg̃a kasapi upang humawak ng̃ pagka +Presidente, pagka Secretario at pagka Tesorero; ¿Hindi ba talagang +mayroon? sa hindi inaasicaso. ¿Paanong ibig mong sabihin? Kaya +ginaganap ko ng̃ lahat, ang pagalít na sagot ni Kadiliman.</p> + +<p>—¿Bakit hindi kapagkaraka'y ipinagbigay alam mo sa kapisanan na di +tumutupad ang Tesorero at Secretario ng̃ makapaghalal ng̃ iba't +sinarili mo?</p> + +<p>—Hindi mo ba tantong bawal sa alin mang kapisanang mapísan ang +tatlong cargong iyan sa isang tawo? ¿Kung pumarito sa iyo ang fiscal +general at hing̃an ng̃ cuenta ang secretario ikaw ba ang +magpipirisintá ng̃ kasulatan? ¿Kung hing̃in sa iyo nang fiscal ang +linaw kung magkanong naiipong kwalta ng̃ samahan sa mg̃a ambagang +ating nagawa? ¿Paanong gagawin mo? ang lanták ni Tenteng.</p> + +<p>—Ipakikita kong lahat ang nariyan, ang sagot ni Kadiliman.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Page_10_b" id="Page_10_b">Páhiná 10</a></span>—¿Kung sabihin sa iyo ng̃ fiscal, na ginasta mo ang kalahati?</p> + +<p>—Ipagpipilitan kong hindi, ang sagot ni Kadiliman.</p> + +<p>—¿Maniniwala na ba sa iyo ang fiscal, na ikaw ay malinis sa +hinugasan, kung wala kang ipakitang katunayan? sa ang gawâin ng̃ +tatlo'y ibig mong kamkamin, dang̃an ang ikaw ay sabík sa tungkol, +dang̃an ang̃ kami yata'y ibig mong̃ lokohin, dang̃an ang ikaw ay +napakamangmang; makita mo't ikaw din ang magsisisi pagdating ng̃ araw, +ang paala-ala ko sa iyong ito'y hwag mong masamain pagka't +mangyayaring ikaw ay mapaghimasukan ng̃ fiscal dahil sa ang gawa mong +iyan at ang kwaltang naiipon sa iyo ay hindi mo kualta kundi pilak ng̃ +marami, na dapat matanto ng̃ kapulung̃ang namamahala, hindi ng̃ isang +tawong namamahala sa isang kapisanan; ganiyang lahat ang kapisanan, +tungkol ng̃ Presidente ang mang̃ulo sa lahat ng̃ bagay na kailang̃an, +tungkol ng̃ Secretario ang mag-ing̃at ng̃ mg̃a kasulatan ng̃ +kapisanan, tungkol ng̃ Tesorero ang mag-ing̃at ng̃ kayamanan ng̃ +Kapisanan, kaya't ang tatlong tungkuling ito dapat sa tatlong tawo, +ng̃ upang lumiwanag ang pagsasamahán, ang Secretario na may tang̃an +ng̃ mang̃a kasulatan siyang dapat na maka-alam nang kwaltang na sa +tagoan, dahil na siya ang may hawak ng̃ kasulatan, ang Secretario ang +dapat maghawak ng̃ kasulatan ó makaalam sa mg̃a nangyayari sa +kapisanan, dahil na siya ang gumagawa ng̃ <i>acta</i> at ang Tesorero ay +dapat magkaroon ng̃ kapanagutan sa kapisanan ng̃ itinatago niyang +kwalta, kung magkano man, ayon sa kasulatang taglay ng̃ Secretario na +kanyang pipilmahan; ang Presidente ó pinakapang̃ulo ng̃ Kapisanan, ang +kailang̃ang magsuri kung tama ó hindi ang inaanyo ng̃ dalawa niyang +katulong, kung sakaling hindi tama ang sino man dito, siyang bahalang +magpaliwanag sa mg̃a kasapi, kung <span class="pagenum noind"><a name="Page_11_b" id="Page_11_b">Páhiná 11</a></span>tamâ naman, ay pipilmá din siya sa +kasulatan sa ilalim ng̃ wikang <i>Visto Bueno</i>, sa makatwid ang +kahulugan: nasiyasat kong mabuti, dumating man ang fiscal mag reclamo +man ang kahit sino, maliwanag ka sa iyong tungkol, dahil na tatlo +kayong nananagot sa lahat ng̃ mangyayari; hindi ganitò ang gawa mo, +kundi tila ka, si Tiberio Cezar ang maibig ay dapat papangyarihin +hindi ka naman emperador. ¿Bakit ibig mong mag Empera-emperadoran? at +sa tagalog naman ibig mong mag Apô-Apô.</p> + +<p>—Hinawakan ni Kadiliman ang paraskó ng̃ hiniebra at lalantakan si +Tenteng at sinabayan ng̃ wikang: naiingit ka yata.</p> + +<p>—Hindi ako naiingít ang pailag na sagót ni Tenteng, kundi: ikaw na +ang Presidente, ikaw pa ang Secretario at ikaw pa man din ang +Tesorero, at kung dumating pa ang fiscal ibig mo pa manding pang +Apôan, baligtad ang bituka mo.</p> + +<p>—Marahil isa ka sa nagsulsol sa kay Autor Hito; mg̃a ingitero, ang +paismid na sabi ni Kadiliman.</p> + +<p>—¿Bakit? ang patawáng tanong ni Tenteng.</p> + +<p>—Buhay ko ang pinalabás sa Teatro noong ika 2 ng̃ Mayo, ang sagot ni +Kadiliman.</p> + +<p>—¿Bakit, binangit ka ba?</p> + +<p>—Hindi ng̃a ang tugon ni Kadiliman, ng̃uni't katulad na katulad ng̃ +aking ugali ang asal ni Tio Agong sa obrang Apô-Apô na itinanghal.</p> + +<p>—Hwag kang pahalata, ang pakli ni Tenteng; kaya't dingin mo't +ipaliliwanag ko sa iyo kung ano ang Teatro. Ang Teatro ay bahay aralan +ng̃ pag-uugali, at salaming mapananalaminan ng̃ nanonood, batyagin +mong magaling itong aking sasalitín: Kung ikaw ba'y may kalasing̃an na +waring namumung̃ay ang mata mo, ikaw ay mauban, mapula ang mg̃a puti +ng̃ matá mo at saka ka manalamin. ¿Hindi kayâ pang̃it ang makikita mo +sa salamin?</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Page_12_b" id="Page_12_b">Páhiná 12</a></span>—Mangyari, ang pabigláng sagot ni Kadiliman.</p> + +<p>—Bien katoto: Ang pabiglá din namang sagót ni Tenteng, ng̃uni't ... +¿Sino sa inyong dalawa nang salamin ang may kasalanan, ikaw ba ó ang +salaming napalaminan ng̃ iyong pang̃it na pag-uugali?</p> + +<p>—Walâ kaming kasalanan kapwa, ang tugon ni Kadiliman.</p> + +<p>—Humalakhak ng̃ tawa si Tenteng; sa bibig kita nahuli ang pasigaw na +sabi in Tenteng, Kamagong; e ... ¿Bakit mo kinagalitan si Hito?</p> + +<p>Mangyari sinulsulan lamang siya ng̃ mg̃a naiingit sa akin, ang +marahang tugon ni Kadiliman, tulad din naman sa pagsulsol ko na hwag +pasukin ang palabás ni Hito.</p> + +<p>—Malî ang iyong akalà na iyan ay sinulsulan lamang, at idinugtong +pang sabi ni Tenteng, marahil ganyan ang gawa mo kung kaya ka +nagdamdam; ng̃ masabi ito ni Tenteng nilabnót ni Kadiliman ang kanyang +ulo't umuwing dalidali, lumakad na naman ng̃ patuloy si Tenteng na +humahalakhak ng̃ tawa.</p> + + +<h2 class="gap"><a name="V_b" id="V_b"></a>V.</h2> + +<h3><i>¿Anong laya ng̃ isang tawo?</i></h3> + + +<p>Sa pág-uwi ni Kadiliman, natagpô nito si Goring na pinakamaganda sa +bayang yaon, at ganito ang unang bati ni Goring: Tio Agong.</p> + +<p>—Hindi ako ang si tio Agong, kundi ako ang si Agong Kadiliman ang +naging tugon.</p> + +<p>—¿Bakit ka bulong ng̃ bulong? ang pamanghang tanong.</p> + +<p>—¡Ay Goring! ... ang pahinagpis na lantak ni Kadiliman; alang-alang sa +ganda mong taglay, sa buti mong pag-uugali, sa karunung̃an mong +magwikang inglés, sa kanipisan ng̃ iyong labi at pagkamairugin mo sa +kababayan, ako'y iyong tulung̃an.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Page_13_b" id="Page_13_b">Páhiná 13</a></span>—¿Sa ano? ang tanong ni Goring.</p> + +<p>—Nang pagpatay kay Hitô.</p> + +<p>—Kung huli mo na madali kong patain.</p> + +<p>—Hindi ko ng̃a madakip, napakadulas.</p> + +<p>—¿Ano bang samâ ang ginawâ sa iyo?</p> + +<p>—Sumulat ng̃ zarzuelang tulad na tulad sa aking pag-uugalî.</p> + +<p>—Sa makatwid tawong, ang pang̃alan ay Hito. ¿Bakit naman natin +papatain, at papaanong gagawin nating pagpatây? kababayan pa naman +yata natin.</p> + +<p>—Ow ... Goring, bayaan mo na ng̃a ang kababayan kung siya namang +magiging dahil ng̃ hindi ko pagkaluklok sa pagka <i>consejal,</i> kung +maaprobahan na ang <i>Bill</i> Adriático; at ang pagpatay na ating gagawin +ay ganito: ipananabi mo sa lahat na ang obrang yaon ay masama huwag +mong sabihing sa akin patama, sumulat ka sa periódicong «Manila Times» +at «The American» pagka't magaling ka rin lamang sa wikang inglés, pag +ito'y hindi mo ginawa, tatampuhan kita, talos mo na.... at pag aco'y +naging <i>consejal,</i> ako ang bahala sa iyo upang ikaw ay......</p> + +<p>Nang marinig ni Goring ang ganitong saysay ni Kadiliman; umalimpuyó sa +kanyang dibdib ang ng̃itng̃it, galit, yamot na halos kuyumusin ni +Goring ang dila't labi ni Kadiliman at nag wika ng̃ gayari: tantoin mo +Agong Kadiliman ng̃ayon ay hindi tagdilim, kundi tagliwanag; kaya't +kahit maging kahulihulihan, cargador, bankero, sakatero at magbubukid +ay nakatatanto na ng̃ kahulugan ng̃ tinatawag na <i>libertades +individuales</i> ó layâ ng̃ bawa't tawo; hindi ng̃ang̃ayon lamang +isinisigaw ng̃ bayang <i>filipino</i> na nais namin ang magsarili, ó <i>Ang +Independencia</i> kaya't tandaan mo itong ipagtuturing: magkaroon man +tayo ng̃ <i>Independencia</i> ó pagsasarili, at buháy ang <i>casiquismo</i> ó +pag Aapô-apôan, wala din tayong kahihinatnan.</p> + +<p>—¿Bakit? ang papaós na tanong ni Kadiliman.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Page_14_b" id="Page_14_b">Páhiná 14</a></span>—Mangyari, kailan ma't may Apô-Apôan na sa pagluha ang matwid, sa +dahilang ang Apô-Apôan, ay walang tinutumpang landasin ng̃ matwid, +kaya't ito, ang kalaban ng̃ katwiran, ikaw ay magling̃on ling̃on sa +lahat ng̃ sulok nitong Filipinas: maging sa Kapisanan ng̃ mg̃a obrero, +maging sa Kapisanan ng̃ politico, maging sa Kapisanan ng̃ religioso, +maging sa Kapisanan ng̃ mang̃áng̃alakal at iba't iba pa, kailan ma't +may Apo-Apoan, pakaasahan mong ang kapisanang iyan ay hindi susupang; +gayon din ang nangyayari sa isang bayan, ganyan din ang nangyayari sá +isang nasyong mayroon niyan; kailan ma't may Apô-Apô ang lahat ng̃ +matwid ay palikô. Iyan at iyan din ang naging dahil ng̃ pagkayukayok +sa sala ng̃ sangkataohan na hindi kumilala sa utos ng̃ Diyos, iyan din +naman ang naging sala ni Caín sa kanyang mg̃a magulang at sa Diyos, sa +kaibigan ni Caíng siya'y mátampok sa kapurihan, siya ang pumatay kay +Abel na tunay niyang kapatid; itó ang iyong katulad na hindi mo ibig +na ikaw ay tanawin sa mababang ayos; kaya't iwalay mo na sa isip mo +ang pag-uugaling iyan at iyan ang mainam na gamot sa iyong bugók na +utak, sa dahilang ng̃ayon ay nanaog na ang mesias na tumubos sa sala +ng̃ sangkataohan taglay ang ilaw ng̃ kaliwagan, upang ang nadidilimang +pag-iisip na gaya ni Caíng pumatay sa tunay na kapatid at kawang̃is +ng̃ mang̃a kapatid ni José <i>Vendidong</i> nagtakal sa tunay na kapatid ay +pagliwanagan; at sa Filipinas nama'y nanaog na ang mesías na Rizal na +tumubos sa sala ng̃ kadiliman, taglay ang mg̃a aral niya upang +magliwanag ang kapilipinuhan, na napakukuyumos sa mapag Apô-Apô; +kaya't ang mapagpalang Gobierno Americano ay naglagdâ ng̃ kautusan; +<i>Bill</i> na ang bawa't tawo'y makagágawa ng̃ kanyang maiibigan kailan +ma't hindi sisinsay sa talatang utos, ang sino man suminsay ay <span class="pagenum noind"><a name="Page_15_b" id="Page_15_b">Páhiná 15</a></span>may +katapat na parusa; kaya't huag mong pagnasaang patayin sa gutom si +Autor Hitô, sa dahilang iyan ang ipinagpapatid uhaw ng̃ iyong +kababayan sa kanyang mg̃a anak; layuan mo na ang asal Caín na ... sa +nasâ mong ikaw ay magíng <i>Consejal</i> ay ipápahamak ang isang mag-anak; +ng̃ masabi ni Goring ang mg̃a huling salitáng ito ay nahilo si +Kadiliman, siya namang pagdatal nila Bakokoy, Posotsoy at Tarorang +Susô na siyang kumalga kay Kadiliman at naghatid sa kanyang bahay.</p> + + + +<h2 class="gap"><a name="VI_b" id="VI_b"></a>VI.</h2> + +<h3><i>Ng̃ si Kadiliman ay nahihiga dahil sa sakit na taglay.</i></h3> + + +<p>Payat na payat si Kadiliman dahil sa siya'y nagkaroon ng̃ sakit +magmula ng̃ mapagkaalaman ang kabulukan ng̃ kanyang pusô, hindi +napagkakatulog ang kahabag-habag dahil sa ubo, kaya't ang palaging +tag̃urî niya ay ganito: ¡Ay! sasasalin ng̃ ubo; ubo, ubo, ub ... ¡ay! +pag hindi ako ang naging <i>Consejal</i> mabuti pang ako'y namamatay na, +sasasalin na naman ng̃ ubo; ubo, ubo ... ub ... mananaghoy na naman +ng̃ ... bulok na ang aking puso sa kinakakain ng̃ hindi ko dugo, ¡mg̃a +ingitero! ang pang̃após na buntong hining̃a kung hindi ninyo +sinulsulan pehong pehong ako ang <i>Consejal</i>; ng̃ayon hindi ko maalaman +ang mangyayari; hindi pa halos natatapos ang mg̃a salitang ito ay +siyang pagdating nila Bakokoy, Posotsoy at Tarorang Susô na +nagpapanang̃isan, niyakap ni Bakokoy si Kadiliman at ganitó ang wika: +kahabag-habag ka Kadiliman, hindi ikaw ang lumabás na <i>Consejal</i> +naháhalata na pala ng̃ tanan, na inuulol mo kami; hagulgulang +umaatikabo ng̃ iyák ang tatlo nila Bakokoy, Posotsoy at Tarorang Susô, +ng̃ marinig ni Kadiliman ang pananambitan ng̃ kanyang mg̃a inuulol, +nagning̃as ang matá na waring nanunulig, sinasal <span class="pagenum noind"><a name="Page_16_b" id="Page_16_b">Páhiná 16</a></span>ng̃ sunodsunod na +ubo; ubo ... ubo ... ubo ... ub ... biglang napahiga at nawalan ng̃ +diwa na waring naghimatay; sigaw doon sigaw dito ang mg̃a kampon +niya, asawa't mg̃a anak, walang isinisigaw kundi: ilaw, ilaw, ilaw +upang magliwanag.</p> + + + +<h2 class="gap"><a name="VII_b" id="VII_b"></a>VII.</h2> + +<h3><i>Ng̃ Pagsaulan na ng̃ hining̃a si Kadiliman.</i></h3> + + +<p>Si Kadiliman; ay nakahimpil sa isang sulok ng̃ kanyang bahay at na +tatanikalaan, dahil sa nananakit, pagka't na wala sa lugal ang +<i>tornillo</i> ng̃ isip, sa makatwid ay na ulól, sa mg̃a oras na ito'y +pinaglalaroan ng̃ mg̃a demonio, ang sabi ni Lucifer na hari sa +infierno'y ganito: ¡Kadiliman! magbawa ka na ng̃ iyong ugali; sa +tuina't ibubulong ito ni Lucifer sa kay Kadiliman; kinakagát ni +Kadiliman ang tanikalang nakatali sa paa't kamay, bubulung̃ang naman +ng̃ isang kalulua't ganito ang sasabihin: ¡Kadiliman! ¡Kadiliman! huag +mong sisirain ang ibinayad ko ng̃ ako'y bago ilibing; sa dahilang ang +Kadiliman nating ito, ay may ugaling suming̃il sa kanyang mg̃a kasapi +bago ipalibing kung sakaling mamatay. Samantalang si Kadiliman ay +pinaghihilahanan at binubulung̃an ng̃ mg̃a demonio't kalulwa; ay +nanduduling ang dalawang mata't ibig mang̃agat, pasag doon paság dito +na parang León ni Charini at saka sisigaw nang: ng̃ayo't ako'y +nang-uulol sa aking kababayan naiingit kayo sa akin, bubulung̃an naman +ng̃ kalulwa ng̃ isang frayle at ganito ang ibinubulong kay Kadiliman; +<i>¡mal agradecido!</i> ¿Hindi ba ikaw ang nagpasasa sa aking káyamanan? +¿Bakit ako pa ang iyong mamasamain? <i>¡Mal agradecido!</i> sapagka't si +Kadiliman ay manugang nitong Frayleng nagdurusa sa infierno ang +kalulwa, dahil sa mg̃a kayamanang yaon na pinakikinabang̃an ni +Kadiliman, ng̃uni't si Kadiliman ay madalás magalit <span class="pagenum noind"><a name="Page_17_b" id="Page_17_b">Páhiná 17</a></span>sa frayle noong +hindi pa nau-ulol, at talaga ng̃a namang masama ang mg̃a ginawa ng̃ +frayleng itó noong siya'y nabubuhay, ito'y hindi kaila sa madla. +¿Bakit ga ibig mong tularan Kadiliman? Itó naman ang tanong ng̃ ating +Lucifer—Ang frayle pala'y masama kaya't huag mong tularan ang gawa +niyang pamimilipit ng̃ bulsa ng̃ iyong kababayan, at ang guinawa nila +sa atin noong una, gaya ng̃ guinawa mo kahapon sa kaibigan mong ikaw +ay igalang ng̃ boong mundo, nanakál ka ng̃ mahihina, sinangkalan mo +ang iyong bayan; kung ibig mong maligo, «ikaw ang mag handa ng̃ iyong +gugô,» samantalang ibinubulong ng̃ Demonyo kay Kadiliman ang mg̃a +salitang ito, nana-nalas ang matá ni Kadiliman na animo'y pusang +bagong pang̃anak, kaya't sumigaw ng̃ ubos lakas na: Lumayô na lamang +kayó sa harap ko babagohin ko na ang pang̃it kong pag-uugali, +nag-inugong na biglang biglá, siyang naging dahil ng̃ panu-numbalik +ng̃ isip ni Kadiliman na parang naalinpung̃atan.</p> + + + +<h2 class="gap"><a name="VIII_b" id="VIII_b"></a>VIII.</h2> + +<h3><i>Ng̃ hing̃an ng̃ liwanag si Kadiliman ni Giday Lasenga.</i></h3> + + +<p>Masayang-masaya si Giday Lasengang lumalapit sa kinahihigan ni +Kadiliman, taglay sa kanang kamay ang parascó ng̃ Hiniebra at sa +kaliwa'y isang látigong panghampás sa kabayo't ganito ang sabi ni +Giday: Lintik! Lintik! Lintik! sigaw na halos magiba ang bahay ni +Kadiliman at sinabayan ito ng̃ hampas ng̃ latigo, parol anyá ang +taglay ko ng̃ tayo'y magliwanag. ¿Bakit ka nang-uulol Kadiliman?</p> + +<p>—Marahang sumagot si Kadiliman ng̃ ¡¡¡ay!!!</p> + +<p>Nang̃ang̃apos ang hining̃a mo, ¿ha? at biglang pinilantik ng̃ látigo +ni Giday.</p> + +<p>—¡Ay Giday! ang pabuntong hining̃a ni Kadiliman, ng̃ayon lamang +nagsipanaw dito ang mg̃a <span class="pagenum noind"><a name="Page_18_b" id="Page_18_b">Páhiná 18</a></span>demonyo at mg̃a kaluluwa ng̃ mg̃a ibinabaon +na nag bayad sa akin bago ilibing, at ang kalulua nang bienan kong +frayle na inubos ko na ang kanyang kayamanan, tanto mo na ang aking +ugali daig ko pa ang kurang tunay, dahil sa akin nagbabayad ang bawa't +ilibing. Ahá nahuli din kita, ikaw palá ay nagkukurakurahan pa, ang +pasigaw na lantak ni Giday Lasenga; at sinabayan ng̃ píral sa taing̃a, +samantalang dinadaklot ni Giday ang ping̃ol ng̃ taing̃a ni Kadiliman +sinabayan ng̃ salitang: isaulî mo ang iniambag ko pagka't kundi +ipagsusuplong ko sa may kapangyarihan ang asal mong iyan; dahil na si +Agong Kadiliman, ay isang taong sadyang may ugalî noon pang hindi +nagkakaramdam na manghing̃î ng̃ contribución, sa kanyang mg̃a +kasamahan at sinasangkalang laguî sa nais niyang ito, ang ng̃alang ng̃ +Kapisanan; kaya't dinagdagan ni Giday ng̃ sabing kahabág-habág sa iyo +ang taong magtiwalâ, kawâ-awâ ang Kapilipinuhan kung patatang̃ay na +lagî sa gaya ng̃ iyong masamang nasa, at kahapis-hapis ang isang +bayang sipután ng̃ gaya mong taksil, kaya't isaulî mo ng̃ayon din ang +mg̃a nai-ambag ko; ng̃ kasalukuyang sinasalita ni Giday ang +kakilakilabot na ugali ni Kadiliman ay sinasal ng̃ ubo't nang̃ing̃inig +ang boong katawan na animo'y isang nádakip sa pang-uumit ng̃ masarap +na pagkain, at siyang dahil ng̃ ikinabulagta ng̃ ating Kadiliman.</p> + + + +<h2 class="gap"><a name="IX_b" id="IX_b"></a>IX.</h2> + +<h3><i>Nang napanaginip ni Kadilimang siya'y kausap ng̃ isang makata.</i></h3> + + +<p>Si Kadiliman ay nakahigâ sa isang katren pinamutihan ng̃ maraming +hiyás, may mesang mabilog sa tabi nito, ilawan ng̃ mayaman sa pagtulog +at lubhang matahimik ang anyo ng̃ gabi na halos inaagaw <span class="pagenum noind"><a name="Page_19_b" id="Page_19_b">Páhiná 19</a></span>ng̃ umaga ang +pagbubukang liwayway, ng̃ si Kadiliman ay nanaginip ng̃ gayari:</p> + +<p>Lumayo ka, ang sigaw ni Kadiliman na halos binabatak ang +paghing̃a.—Hindi kitá malalayuan, ang sagot ng̃ makatâ, ayon sa +kanyang nanaginip, sa dahilang ito ang aking panata, at sinalaksak si +kadiliman ng̃ pluma ó panitik sa mukhang matagihawat; dinugtung̃an ng̃ +wikang:—Huag mong wikain Kadiliman na ang aking panitik ay padadalá +sa sulsol, gaya ng̃ iyong akala; ah; alibughang asal, sinaksak na +naman ng̃ panitik sa mapulang puti ng̃ matá si Kadiliman, siyang +pagkagising ni Lolay at ginising ang Kadiliman nating binabang̃ung̃ot +sa kasamaan niyang taglay.—Asawa ko, ang palambing na pag-gising ni +Lolay.—¡Kaunting tubig, ang binuka sa bibig ni Kadiliman, karaybay na +ng̃ pagtakbo si Lolay upang kumuha ng̃ tubig at pinainom si +Kadiliman—¡Ah Asawa ko! iganti ninyo ako kung sakaling ako'y +mamatay—¡Nakú! ang pagigil na wika ni Lolay na lumagaslás sa matá ang +luha, ¿Bakit?—¡Ay asawa ko! ang banayad na tugon ni Kadiliman; ako'y +nanaginip, ako'y binang̃ung̃ot, ang aking napanagimpan sinalaksak daw +ang aking mukha ng̃ isang makatâ—Mulî na namang bumalong sa mg̃a mata +ni Lolay ang luha't nang̃usap ng̃ ... ilayô mo na sa loob mo ang +pakikipagtung-galî sa mg̃a ganyan; ng̃ marinig ni Kadiliman ang +salitang ito ng̃ kanyang asawa napabang̃on kahit gumugulapay at +nang̃usap ng̃ pasigaw—Hindi mangyayari, sapagka't ¿paano ang aking +nasa sa pagcoconsejal? ¿Hindi mo ba tanto't kung kayâ ko +pinagpipilitang maalis si Dr. noon 905 sa tungkol na pagka <i>consejal</i>, +ng̃ ako ang mahalili? ¿Hindi mo ba alam na kung kaya ako +nagnasyonalista ng̃ ako'y magkaroon ng̃ katung̃kulan? ¿Hindi mo ba +natatalós na kung kayâ ako naghimasok sa kapisanan ng̃ mg̃a panday; +ng̃ ako ang maihalal na Consejal <span class="pagenum noind"><a name="Page_20_b" id="Page_20_b">Páhiná 20</a></span>kung maaprobahan ang <i>Bill +Adriático</i> at....? ¿Hindi mo ba natatatap na kahit ako'y +magkahirap-hirap ng̃ mapataas lamang sa mataas na tungkol kung +mangyayari? ibig kong maging Presidente sa América kung maaarî lang at +ng̃ayo'y ibig mong ihiwalay ko, ang bagay na iyan sa aking panaginip, +kaya't bukas ay mamilí ka sa palenke ng̃ marami at maghahanda ako, +siya magpahing̃alay ka, ang sagot ni Lolay.</p> + + + +<h2 class="gap"><a name="X_b" id="X_b"></a>X.</h2> + +<h3><i>Ang Pagkikita ní Tenteng Kamagong at Bakokoy.</i></h3> + + +<p>Komparé! ang patawang bati ni Tenteng Kamagong kay Bakokoy.—Mahal na +Kamagong binabati kita ng̃ boong galang, tumung̃o si Bakokoy na +umiimbol ang tiyan, ¿Saan ang tung̃o ng̃ kompare ko?—Sa bahay ng̃ +ating Apô-Apông si Kadiliman ang tugón ni Tenteng—Ako man kompare ang +lantak ni Bakokoy—Bubulung̃an kita kompare; ang batikos ni Tenteng.</p> + +<p>—Ikaw ang bahala, ang paagaw na sabad ni Bakokoy, binatak ng̃ banayad +ni Tenteng si Bakokoy at saka binulung̃an ng̃ wikang:—Masama ang +pakiramdam ko sa ating Apô-Apông si Kadiliman ginagawâ tayong +sangkalan ng̃ kanyang pagka talipandás, ng̃ maantilo ni Bakokoy ang +salitang ito ni Tenteng, nagalit si Bakokoy, at pagalit na itinanong +kay Tenteng kung matutunayan ang gayon; tinanong pa ng̃: ¿Patotohánan +mo ang iyong sinasabi? na pinag surot-surot ni Bakokoy sa mukha ni +Tenteng.—Oh, tingnan na ng̃a lamang ang asal ng̃ Bakokoy na itó ang +pailág na wika ni Kamagong at sinundan ng̃ salitang: Bago ka +magagalit, makapito kang iisip; bago ka matutuá, liling̃on ka muna sa +kana't kaliwâ. at bago ka magkakatiwala tuming̃ala ka muna sa +lang̃it, ling̃onin mo ang iyong tinalikdan, malasin mo ang <span class="pagenum noind"><a name="Page_21_b" id="Page_21_b">Páhiná 21</a></span>iyong +hinaharap at tumung̃ó ka sa lupa't ng̃ hindi ka magsisi sa +huli.—Hindi ko maintindihan ang sinabi mo ang paismíd na sabi ni +Bakokoy—Tuligsain mo ang lantak ni Kamagong: Ng̃ panahon ng̃ +tinalikdang kastila ang Frayle ang hari-harian at mg̃a <i>fiscalillo</i> +ang Apó-Apó.—<i>Bien</i>: ang batikos ni Bakokoy, nagulat si Tenteng +Kamagong na nasabi tuloy na: Ahá ¿Biglá mo akong kinastila, há? Hindi +kailâ sa iyo ang nangyari na siyang ikinalupasay sa hapis ng̃ ating +inang Filipinas.—<i>Bravo</i>, ang pabiglá namang sabad ni Bakokoy, mulî +na namang nagulat si Kamagong at sinabi sa kabiglaanan: ¿Lumálalâ ka? +ng̃ayon tatanong̃in kita ¿nasa katuiran ba ang mg̃a iyan? wala, +mangyari mg̃a <i>romano</i> ang sagot ni Bakokoy, biglang inagaw ni Tenteng +Kamagong ang salitang ito—Hwag natin anyang, dalhin sa <i>Roma</i>, ang +salitaan ani Kamagong, at tayo'y nandito sa <i>Filipinas</i>, ang ating +pinag uusapan sa mg̃a oras na ito'y ang tungkulin ng̃ mamamáyang tawo +dito sa Filipinas, sinasabi ng̃ kautusan ng̃ Diyos; piliin ang bawa't +maibigan; sinasabi naman ng̃ <i>Bill</i>, kautusan sa Filipinas: Ang bawa't +tawo'y may láyang gumawa ng̃ kanyang maiisipan, kaya't ang aking +masasabi'y ganito: Natanto nating masama ang gawá ng̃ <i>Frayle</i>, masama +din naman ang gawa ng̃ <i>fiscalillo</i> ng̃ panahong iyon, ¿natatalastas +mo kung bakit? sa dahilang ang <i>fiscalillong</i> iyan ay <i>amén</i> ng̃ +<i>amén</i> sa kanyang Apô-Apô; gaya din naman ng̃ pag amén mo sa ating +Apô-Apô na si Kadiliman, na kapag sinabi sa iyo itatayo niya ang +<i>torre</i> ni <i>Babel</i> ng̃ walang kilatis, dudukutin mona ang iyong +pesetas para maiambag, kapag sinabi sa iyong igagagapák niya sa loob +ng̃ tatlong araw ang templo ng̃ <i>Jerusalem</i> dudukutin mo na ang iyong +kahati't walo't ibibigay kaagad, halos iyong inaagaw sa bibig ng̃ +asawa mo't anak nang walang kinaoowian. ¿Sino ng̃ayon sa inyó ni +Kadiliman <span class="pagenum noind"><a name="Page_22_b" id="Page_22_b">Páhiná 22</a></span>ang may sála? Tila ako ang sagót ni Bakokoy.—Hindi lamang +tila, kundi ikaw na ng̃a; sa dahilang kung walang <i>consentidor</i> walang +magnanakaw, ito ang kasabihan ng̃ mg̃a matatanda, hindi ko salita ito, +ang pabalík na wika ni Kamagong. Gayon din naman pag winika sa iyo +pumilma ka, pipilma kaagad, pag sinabi sa iyong makipag-away, +makipag-away ka naman, samantalang ikaw ay may sariling kalayaan. ¿Ang +boto ba ng̃ isang mámamayang tawo'y gaanong halaga?—Halagang isang +copang sorbetes,—Ah, gungong, iyang pagka Bakokoy mo na malapit-lapit +kang maging bakoko, pang-ulam sa mahal na araw; piniral ni Kamagong sa +taing̃a't sinabing dingin mo itong sasabihin: ¿Iniibig mo ba ang iyong +bayan?—Hangang huling tibok ng̃ aking hining̃a, ang tugón ni Bakokoy +na waring nagmamalaki.—Kung iniibig mong gaya ng̃ iyong sabi, ani +Tenteng, palilinawan kitá. Ang halaga ng̃ isang botos ng̃ mamamáyang +tawo, kahalaga ng̃ inang bayan, sapagka't kung makaladkad ang boto mo +ng̃ isang basong sorbetes at tatlong tanghalian na gaya ng̃ ugali ni +Kadiliman, hindi ikaw ang papatain niyan kundi ang bayang sangkalan, +na nalulugami sa madlang hirap; kaya muli't mulî ang bilin ko sa iyo +na bago ka boboto titingnan mo ang ugali ng̃ iyong iboboto, ang mg̃a +gawâ nito, ang mg̃a ginawâ nito at kung mangyayari, pati pa nang +gagawin niyan kailang̃an mong pag-aralan bago ka bumoto:—Bayaan mo +kompare at ganyan ang aking gagawin, ang pakli ni Bakokoy.—Kung gayon +kompare tayo na, magpatuloy sa piging ni Kadiliman, tayo na ang sagot +ni Kamagong at ng̃ maini-init pa ang litsón na ating madatnan, lumakad +ang dalawa na nagng̃ing̃isng̃isan.</p> + +<div class="pagenum"><a name="Page_23_b" id="Page_23_b">Páhiná 23</a></div> + +<h2 class="gap"><a name="XI_b" id="XI_b"></a>XI.</h2> + +<h3><i>Ang pagsasalo-salo sa bahay ni Kadiliman.</i></h3> + + +<p>Si Kadiliman ay malungkot may taling panyong puti sa ulo, palaging +napaghihiló dahil sa sakit na taglay, na ayon sa sabi ng̃ mg̃a medico +ang sakit na itó ay, nabubúlok ang pusô, kaya nanghihina, kung kaya +naman napaghihiló nabúbugok diumanó ang utak; nakahilig sa isang +mainam na luklukan si Kadiliman, palaging nakating̃ala't pinag-iisip +ang kahapis-hapis na buhay na kanilang napagsasapit na mag-anak; +nakasanglâ halos ang boong kabuhayan sanhî sa pag-gugol at +pagkakándido, at sa taglay na karamdaman. Siyang pagdating ni Lolay na +galing sa bahay sanglaan at nagsanglâ, inabot-abot ni Lolay ang salitâ +ni Kadilimang: «Pag hindi ako nagkaroon ng̃ katungkulan sa taóng itó +magpapakamatay na ako.»—Iyan ang masasapit ng̃ isang gaya mong ibig +Apoin ng̃ lahat, malasin mo itong ating sinasapit na mag-anak, +isinangla ko na ng̃ayon pati ng̃ naiwang lupa ni ama, ng̃ayon handá na +naman itong iyong gagawin, ¡gastos na katakot takot!—Ulol na tawo +ito, ang pahikayat na sabi ni Kadiliman. ¿Mayroon bang namuhunan na di +nakinabang? pag ako'y naging Diputado, pag ako'y naging Concejal, pag +ako'y naging Presidente, sa kanila ko din kukunin ang mg̃a nagugol +kong iyan, ¡siya ineng! iayos mo ang ating handa, malapit ng̃ dumating +sila Bakokoy na ating kapanalig, ang pahimok na sabi ni Kadiliman; +pumasok si Lolay sa kálanan upang ayusin ang pagpakaináng gagawin; +siyang pagdating ni Bakokoy at Tenteng, dinatnan nila si Kadiliman sa +gayong kalungkutan, ng̃ makita ni Bokokoy ang ayos ng̃ kanyang maestro +na nakahilig, dahil sa sakit na taglay, nang̃aligid sa kanyang +namumugtong balintatáw ng̃ matá ang luha at <span class="pagenum noind"><a name="Page_24_b" id="Page_24_b">Páhiná 24</a></span>sinabayan ng̃ sabing: +Maestro kong mahal.—Bakokoy ang palambing na tugon ni Kadiliman, hwag +mong babayaan ang ating Kapisanan, hwag kayong makikinig sa masasaráp +na sabing madalás magbulid ng̃ aking kapurihan, kahit pabalubaluktok +ang aking sasabihin paniwalaan ninyo, ng̃ ako'y guminhawa, kahit gawin +kong tulay kayo sa aking Kadiliman, ako din ang inyong ibigin; nadinig +ni Kamagong ang mg̃a salitang itó na halos nagpupuyos ang kanyang +dibdib; ng̃uni't di binubuka ang kanyang bibig. Datapwa't si Bakokoy +palibhasa'y isang taong binabatak nang sawing palad, halos nahihimlay +ang dibdib sa habág sa kanyang Apô-Apông si Kadiliman, lalô na nang +mawika ni Kadilimang tatampuhan ng̃ bayan ang taong hindi makinig sa +akin at tuturang makafrayle.</p> + +<p>Nang mapakingan ni Kamagong ang huling binigkas sa bibig ni Kadiliman, +umalimpuyó ang galit sa dibdib at sinabing: ¿Ang bayan kaya'y na sa sa +lawak pa ng̃ Kadiliman? mulî na namang nang̃usap si Kadiliman natin +ng̃: ¿Ano po ba ang palagay mo sa pilipino, hindi na bagá kayâ maging +mabuting pilipino kundi patung̃o sa landás ng̃ Kadiliman? siyang +pagdating nila Giday Lasenga at sina Posotsoy, masasayang nagbigay +galang kay Kadiliman; si Giday dahil sa may kalasing̃ang dumating, +siyang sumigaw ng̃: ¡mabuhay! ang tugon nang lahat at napabang̃on si +Kadiliman ng̃ madinig ang papuri't sinabayan ng̃ wikang Lolay, ilabas +mo ang parol.—Oo, ang sigaw naman ni Lolay at maghahain na tuloy ako, +inilabás ang parol, nag-inuman, ng̃ nang̃agmamalainibay na silang +lahat naghain na si Lolay, tinadtad na ang mainit na litsón, +pinaghiwahiwa na ang inihaw na pabo at nagsidulog ang mg̃a panauhín, +lumagay na si Kadiliman sa kanyang lugal na pinakapangulo, saka +nagsalita: ¿Anong kahulugan nitong ating <span class="pagenum noind"><a name="Page_25_b" id="Page_25_b">Páhiná 25</a></span>piging? si Tengteng Kamagong +hindi kumikibô, datapwa't sa kanyang sarili ang nawika: ¿Mayroon bang +dapat na makaalam ng̃ lahat nang bagay na nangyayari kundi ikaw? +umulit na namang tumanong si Kadiliman: ¿Bakit walang makasagot sa +inyo? yayamang hindi ninyo masagot, sasabihin ko na: kaya ako +pinang̃ang̃anlang Apô-Apô, dahil sa kabutihan ko, sapagka't +ipinagsasálo ko kayo sa aking dulang; pagka sabi nito, tumalikod si +Kadiliman at sa sarili'y sinabing. (kayâ ko lamang kayo ipinagsasalo, +dahil sa nais kong ako'y inyong ibotos sa anomang katungkulan) muli na +namang hinarap ang mg̃a kaawá awa, siya simulan na natin ang +pagkakainan. Tinawag ang kanyang anak na si Arkelaw at binulung̃an, na +ganitó ang ibinulong: Arkelaw na anak ko: ang mg̃a kasalo nating iyan, +marami ang bing̃i, bulag at pipe, ang mg̃a iba niyan ay mg̃a hindi +ganoon, huag mong lubhang pakikisamahan pagka't hindi mo mau-ulol, sa +makatuwid wala kang mapapakinabang, ang mg̃a paraang ito'y dapat mong +mahahin sa akin at sa iyong nunong namatay na si Pirong Botete, kung +ibíg mo din lamang guminhawa sa ibabaw ng̃ mundo, hwag kang makisama +sa kasingtaas mo, ng̃ iyong mapagharian. Akong si Kadilimang iyong ama +talastas mong na sa karamdaman, hindi natin mahulaan sa ng̃ayon kung +kailan mapapatid ang tang̃an kong hining̃a; ng̃ mamasdan ni Tengteng +Kamagong ang bulung̃ang itó nang mag-ama kinalabit si Bakokoy at +pabulóng na sinabing: Matagal ang bulung̃an ng̃ mag-ama ni Kadiliman +at Arkelaw.—Lantakán mo ng̃ lantakán ang litsón hindi kung anong +pinagmamasdan mo, ang sagot ni Bakokoy; siyang pagdatal ni Tarorang +Susô at humahang̃os, pakingan ninyo anyá ang aking balita: Ang lahat +ay napatang̃a sa kanya, pumigura si Tarorang Susô at saka nagsalitâ: +Ako anya'y galing sa Sampalok, <span class="pagenum noind"><a name="Page_26_b" id="Page_26_b">Páhiná 26</a></span>doon ay nabalitaan kong hindi +naaprobahan ang kalahat lahatang hiling ng̃ <i>Bill</i> Adriático na ang +bawa't pook ó <i>distrito</i> ay magkakaroon ng̃ isang <i>Concejal,</i> hindi +ganito ang kinahinatnan kundi dalawa lamang sa boong Kamaynilaan isa +sa Katimugan at isa naman sa Kahilagaan (isa sa N. at isa sa S.) ng̃ +madinig ni Kadiliman ang balitang itó ni Tarora, naghimatay si +Kadiliman at nabwal sa kinauupang luklukan, siyang pagkakaguló ng̃ +gibikan ng̃ lahat sa ating Kadiliman, ang iba'y humihing̃i ng̃ tubig +ang iba'y Eter, ang kalahatan naman ay ilaw nang tayo anya'y +magliwanag dahil sa laganap sa boong bahay ang Kadiliman, ipinasok sa +silid si Kadiliman, si Bakokoy at Kamagong hindi tumitinag sa +kinauupan, kaya't sila lamang ang naiwan, at nasok sa silid ang +lahat.—Hinampás ni Kamagong sa ng̃usô si Bakokoy ng̃ hità ng̃ manók +niyang pinapang̃al at saka tinanong ng̃ ganitó: Hulaan mo Bakokoy kung +bakit nabaligtad si Kadiliman sa pagkaupô?—Ang palagay ko'y lasing +kung kaya nahilo, ito ang naging tugon ni Bakokoy.—Musmós ka ng̃a +palang tawo ang paagad na pakli ni Kamagong—Nagalit si Bakokoy at +sumigaw ng̃ boong lakás; pag ako'y ganitong may kalasing̃an hwag mong +aalipustain si Kadiliman at babasagin ko sa ulo mo itong bote.—Hwag +mo bang initan ang ulo mo, sapagka't ang malamig kailanman ay siyang +magaling ¿di mo ba tanto na ang pamatay sa apoy ay tubig? Kaya't +duming̃ig ka: Haya't nahilo si Kadiliman sa dahilang kaya siya +naggugol ng̃ pagpapakain upang siyang ihalal natin kung napagtibay ang +<i>Bill Adriático,</i> ng̃ayo't hindi, kaya't sumubó ang dugô; kaya magmula +ng̃ayon itong aral ko'y siya mong sundin ng̃ di ka mabalahô, sa +panahong itó hwag kang lubhang magtitiwala sa masasayang mukha, dahil +sa ang kadalasan nito'y mag-ani ng̃ mapait na luhâ, hwag kang +padadakip sa <span class="pagenum noind"><a name="Page_27_b" id="Page_27_b">Páhiná 27</a></span>gaya ni Kadiliman na sa kasabikan sa tungkol, lahat ng̃ +buti ang ipinakikita, ng̃uni't pakitang tawo lamang, diyan ay marami +pang nalisaw na ... Kahit ang laman ng̃ Lang̃it ay ipang̃ang̃ako +masunod lamang nila ang nais, ¿ayaw ka pa ba sa mg̃a ng̃iting ginamit +kahapon, sa mg̃a yakap na ginawa kamakalawa, sa mg̃a pang̃akong napako +kanina, sa mg̃a tamis ng̃ dilang ipinalasap kani-kaniná at sa +masasarap na bukang bibig na ginawang sagisag kahapon? ¿Anong +ibinung̃a?—Aywan ang sagot ni Bakokoy.—Ang ibinung̃a: ¿alam mo? ang +sabi ni Kamagong: pawang hapis, pawang dalamhati at lubang walang +lagot. Kahapon ako nakadinig sa bibig ng̃ gaya ni Kadiliman na ... +bibihisan ang aking iná, tuturuan ang aking kapatid, hangang sa +kukunin ang independencia, kapag siyang malalagay sa tungkol; ang +lahat ng̃ ito'y naging bung̃ang̃â lamang. Kaya ang kahuli-hulihang +ipagbibilin ko sa iyo'y ito: «ang tunay na pag-ibig hindi bumubukal sa +bibig, kundi sa pusô; ang lahat ng̃ mabuting nasa hindi nakukuha ng̃ +bung̃ang̃a, kundi sa gawa.»—¿Bakit ipinang̃ang̃ako ni Kadiliman, na +makukuha ang independencia, pag siya ang nagkaroon ng̃ tungkol?—Ulol, +ang pasalág na sabi ni Kamagong, ang dapat mo anyang asahan, iyong +inasahan ng̃ ating mananakop na Rizal, nang siya'y na sa Madrid na +sinabi sa kanya ng̃ mg̃a <i>republicano</i> doon ng̃ taong 1882<a name="FNanchor_1_1" id="FNanchor_1_1"></a><a href="#Footnote_1_1" class="fnanchor">[1]</a> <i>Ang +Kalayaan ó pagsasarili, na hihing̃i ng̃ tala at hindi ng̃ +pamamalingkahod.</i> Kaya kailan man makadidinig ka ng̃ salitang +hihing̃in ng̃ bibig ang <i>independencia</i> umung̃ol ka, saka ikaw ay +sumagot ng̃ baka ng̃a sakali. Sapagka't si Moisés nang bigyan ng̃ +Diyos ng̃ Kasarinlan upang siyang magtanghal ng̃ sampung utos ng̃ +Diyos ay nakaupo sa likod ng̃ kalabaw, baka sakaling <span class="pagenum noind"><a name="Page_28_b" id="Page_28_b">Páhiná 28</a></span>ganito din ang +mangyari kay Kadiliman, siya tayo na, umalis ang dalawa sa bahay ni +Kadiliman nang walang paalam.</p> + +<div class="footnote"><a name="Footnote_1_1" id="Footnote_1_1"></a><a href="#FNanchor_1_1"><span class="label">[1]</span></a> Revista internacional en Barcelona.</div> + + +<h2 class="gap"><a name="XII_b" id="XII_b"></a>XII.</h2> + +<h3><i>Nang naglulubha si Kadiliman.</i></h3> + + +<p>Si Kadiliman ay nakahiga sa isang gulanit na banig, at halos walang +makain, taglay ng̃ pagdadálitang kanyang sinasayod, mula ng̃ makaraan +ang may dalawang buan ng̃ paghahalalan, na sanhi sa pag-gugugol nitó +sa kanyang kandidatura ay naipagbiling lahat ang kanyang ari-arian at +hindi siya ang lumabás, kaya't siyang naging mula ng̃ sakit niyang +pagka hibang at pinaglalaruang palagi siya ng̃ mg̃a demonyo at kalulwa +ayon sa kanyang panaginip, pagka't nililibon-libon sa lagnat, si Lolay +na kanyang asawa ay nakapang̃alumbaba sa palababahan ng̃ bintana at +binabantayan ang kahapis-hapis na may sakít.</p> + +<p>Nang nag-aagaw gising sa pagtulog si Kadiliman ay nanaginip na siya'y +linapitan ng̃ Kaluluwa ng̃ isang Frayleng may taglay na lubid na +kabo-negro, at nagsalita ng̃: ¡Kadiliman! ¡Kadiliman! magsisi ka na +ng̃ iyong mg̃a kasalanan, ako ang biyenan mong iyong +ipinang̃ang̃alandakan ng̃ sama, kaya't ang mamanahin mo na lamang ay +ang aking solar at bahay, huwag na ang aking kasamaan; tinatalian sa +paa si Kadiliman ng̃ kabo-negro, samantalang sinasabi ang salitang +ito; sumagot si Kadiliman ng̃ binabatak ang hining̃a, nagsisisi na po +ako <i>Papá,</i> lumayo ka na lamang sa akin at siyang paglapit ng̃ mg̃a +kalulwa ni Rizal, Burgos at Zamora, taglay ang tig-isang ilaw, lumapit +sa kanang dako ng̃ kinahihiligan ni Kadiliman, ayon sa kanyang +panaginip at nang̃agsabing: ¿Hindi ba iniwan namin sa Pilipinas ang +iba't ibang tanglaw upang pagliwanagan ang napadadalá pa sa ulap <span class="pagenum noind"><a name="Page_29_b" id="Page_29_b">Páhiná 29</a></span>ng̃kasamaan? ¿Bakit ipinaghahanap buhay mong palagi ang aming ng̃alan? +magsisi ka at malapit ng̃ pumanaw ang buhay mo Kadiliman; siyang +pagdating ng̃ tatlong demonyong naglalakihan ang sung̃ay na may mg̃a +taglay na sibát at inaasintá ang puso ni Kadiliman, saka nang̃agsalita +ng̃ ... sapagka't masamang budhî ka sa iyong mg̃a kababayan at madalas +mong ululin, ang puso mo ang aming sisibatín, inakmaan ng̃ sibát, +hindi pa halos umaabót sa dibdib ni Kadiliman ang saksak ay napasigaw +ng̃: patawarin ninyo ako't di ko nalalaman ang aking ginawa; siyang +pagkagising ni Kadiliman at huming̃î ng̃ tubig sa asawang nalulunos, +kumuha kapagdaka si Lolay at pinainom ang kaawa-awang maysakit, ng̃ +matapos makainom, tinanong ni Lolay ng̃: ¿Anong nangyayari sa iyo't ga +ikaw ay naghihinagpós?—¡Oh asawa ko! ang naitugon, kakila-kilabot na +bung̃ang tulog ang sa aki'y dumalaw, panaginip na nagbigay gambala sa +ating sinasaad ng̃ayong pagdaralita.—Salitin mo sa akin, asawa ko, +ang palambing na usisa ni Lolay.—Ayon sa aking panagimpan, ang +pasimulang pagsasalita ni Kadiliman, ako'y dinalaw ng̃ mg̃a kalulwa +nila Burgos, Zamora at Rizal at ako'y pinang̃aralan at ganitó ang +pang̃aral na sa akin ay sinabi: ¿Bakit mo tinatakpan ang matá ng̃ +ating mg̃a kababayan, ng̃ ikaw lamang ay maluklok sa trono ng̃ +panunungkol? ¿Hindi ba nang̃ang̃alisag ang iyong mg̃a balahibo, na sa +tatlong daang taong mahigit, na pinagharian ng̃ kadiliman ang ating +bayan, na siyang dahil ng̃ pagkakalupasáy sa hirap ng̃ mg̃a bálo't +ulila ng̃ dahil sa kanya'y pag-ibig, at ng̃ayo'y siya mo pang uululin? +¡Ay asawa ko! ang pabuntong hini~ngang sabi ni Kadiliman, samantálang +ito'y itinatanong sa akin ng̃ mg̃a kalulwa ay tinatalian ang aking +mg̃a paa't kamay, at siyang pagdatal ng̃ mg̃a demonyo na buhat yata sa +Infierno at ako'y kinakalawit at pinapandilat ang mg̃a matá +nabinubukalán <span class="pagenum noind"><a name="Page_30_b" id="Page_30_b">Páhiná 30</a></span>ng̃ mistulang apoy, at gayari ang sa akin na +ipinagturing: ¡Kadiliman! ¡Kadiliman! sasama ka sa amin ng̃ayon din, +sapagka't ang kalulwa mo'y na sa amin ng̃ kaharian, dahil sa sala mong +magsisisúnod: Una. ikaw ang nang̃akong kukunin mo ang independencia +pag ikaw ang naging punô; ikalawa, madalas kang bumili ng̃ botos, +ito'y nalalaban sa kautusan ng̃ Diyos at kautusan ng̃ tawo; ikatlo, +ikaw ang nangagahis sa layâ ng̃ tawo, ikaapat at huli, ikaw ang +nagnanais na kung ikaw ang naluluk-lok sa panungkol, daragdagan mo pa +ng̃ lalong hirap ang iyong kababayan, kaya't ang kahariang ito'y +hinatulan ka ng̃ kahit ang katawan mo'y buhay, dapat ang kalulwa mo'y +kunin namin at dalhin sa bayang Infierno, kilanlin mo: LUCIPER HARI SA +INFIERNO, matapos na sa aki'y masabi ang mg̃a kahatulang ito, +kinalawit ako ng̃ dalawa at sasaksakin ni Luciper naman ang aking +puso, dahil sa siya daw ay may kabulukan, ako'y napasigaw ng̃ ... +patawarin ninyo ako't hindi ko nalalaman ang aking ginawa, siya kong +pagkagising; kaya asawa ko, yayamang wala na din lamang akong sukat +ikaguinhawa dito sa lupa at doon man sa lang̃it, ako sa iyo'y +nagpapaalam, niyakap ni Kadiliman si Lolay at sakâ sinungaban ang +sundang na nasa kanyang lapit, at saka nagsalita: Ang kalulwa ko'y +nasa infierno na, ang katawan ko'y nandito pa sa lupa; ng̃uni't naubos +na ang aking mang̃a kaibigan mulâ ng̃ ako'y maghirap, ¡mabuti! +¡¡¡magpatiwakal!!! umakmang sasaksakin ang kanyang dibdib, napasigaw +si Lolay ng̃: ¡Asáwa ko! at pinigilan ang kamay na may sungdang, hwag +ka anyang gumawa ng̃ ganyan dahil sa walang ibang gumawa niyan kungdî +si Judas lamang, na nagtakal kay Cristo sa halagang tatlong pung..... +salapi kaya't walâ kang mabuting gawin, yamang nakilala mo na ang hari +sa infierno at ang gawa ni Judas, dapat layuan ang mg̃a bagay na +<span class="pagenum noind"><a name="Page_31_b" id="Page_31_b">Páhiná 31</a></span>iyong ninanasa, dahil sa ito'y hindi mabuti; at walang mainam gawin +tayo kundi ang magtrabajo, magpapatak ng̃ pawis, umibig ng̃ tunay na +pag-ibig sa bayan kinamulatan, yayamang ang bing̃ing kaliwanagan na +ibininhî ng̃ mg̃a mártir sa sarili, ay siyang mapang̃ang̃atigang +tanglaw na maliwanag, upang tumung̃o sa landas ng̃ ligaya. Mulâ sa +ng̃ayon, asawa ko, ito ang aking gagawin, ang pakli ni +Kadiliman.—Kung gayon, ay tayo na ang sagót ni Lolay, paalam sa inyo +bumabasang guiliw.</p> + +<div class="figcenter " style="width: 200px;"> +<img class="biggap" src="images/070.jpg" width="150" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Apô-Apô (Zarzuela) at Kung Sinong +Apô-Apô (Kasaysayan), by Pantaleón S. Lopez + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK APÔ-APÔ (ZARZUELA) AT KUNG *** + +***** This file should be named 17023-h.htm or 17023-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/7/0/2/17023/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net. +Special thanks to Matet Villanueva, and Ateneo Rizal +Library-Filipiniana Section for helping to reconstruct +some portions of this project. (This file was made using +scans of public domain works from the University of Michigan +Digital Libraries.) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + + + +</pre> + +</body> +</html> + diff --git a/17023-h/images/004.jpg b/17023-h/images/004.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0378415 --- /dev/null +++ b/17023-h/images/004.jpg diff --git a/17023-h/images/042.jpg b/17023-h/images/042.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0df973b --- /dev/null +++ b/17023-h/images/042.jpg diff --git a/17023-h/images/070.jpg b/17023-h/images/070.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3602eda --- /dev/null +++ b/17023-h/images/070.jpg diff --git a/17023-h/images/cover_040.jpg b/17023-h/images/cover_040.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..cb7da0c --- /dev/null +++ b/17023-h/images/cover_040.jpg diff --git a/17023-h/images/cover_040_tb.jpg b/17023-h/images/cover_040_tb.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6f31ba9 --- /dev/null +++ b/17023-h/images/cover_040_tb.jpg diff --git a/17023-h/images/cover_big.jpg b/17023-h/images/cover_big.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c7790e8 --- /dev/null +++ b/17023-h/images/cover_big.jpg diff --git a/17023-h/images/cover_tb.jpg b/17023-h/images/cover_tb.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f30e1ac --- /dev/null +++ b/17023-h/images/cover_tb.jpg |
