1 files changed, 2795 insertions, 0 deletions

diff --git a/17023-8.txt b/17023-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..a9d03d0
--- /dev/null
+++ b/17023-8.txt
@@ -0,0 +1,2795 @@
+The Project Gutenberg EBook of Apô-Apô (Zarzuela) at Kung Sinong Apô-Apô
+(Kasaysayan), by Pantaleón S. Lopez
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Apô-Apô (Zarzuela) at Kung Sinong Apô-Apô (Kasaysayan)
+
+Author: Pantaleón S. Lopez
+
+Release Date: November 7, 2005 [EBook #17023]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK APÔ-APÔ (ZARZUELA) AT KUNG ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net.
+Special thanks to Matet Villanueva, and Ateneo Rizal
+Library-Filipiniana Section for helping to reconstruct
+some portions of this project. (This file was made using
+scans of public domain works from the University of Michigan
+Digital Libraries.)
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+
+
+
+
+"APÔ-APÔ"
+
+(ZARZUELA)
+
+"Kung sinong Apô-Apô"
+
+(KASAYSAYAN.)
+
+Pantaleón S. Lopez
+
+MAYNILA
+
+Limbagan nina Fajardo at Kasama
+_Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz_
+
+=1908.=
+
+
+
+
+Zarzuelang tagalog na may isang bahagi,
+ikatha ni P. S. Lopez, at tugtugin ni Mateo
+Varios na pinamagatang:
+
+"APÔ-APÔ"
+
+M~GA TAO SA OBRA.--M~GA ARTISTA.
+
+Soledad......G. Máxima Gonzales.
+María........Bb. Petrona Polintan.
+Ludovico.....G. P. S. Lopez.
+Tio Agong....» F. P. Ballecer.
+Bakokoy......» Juan Bernabe.
+Tio Pedro....» E. Peña.
+Totong.......» F. Peña.
+
+
+KAPISANAN N~G PANDAY.
+
+Tanging bahagi
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+_Pagbubukas n~g tabing mamamasid ang isang
+taller n~g pandayan si Ludovico at m~ga panday._
+
+
+
+
+ESCENA I.
+
+MUSICA No. 1.
+
+
+Coros.--Itong ating kabuhayan
+        ang mag panday gabi't araw
+        siyang tan~ging kabuhayan
+        n~g kapatid at magulang.
+
+Ludovico.--Kapalara'y sinakbibi
+        kabuhayay kinandili
+        at guinhawa'y humalili,
+        palad n~ganing tantong apí.
+
+Coro.--Bawat palo n~ga sa bakal
+        n~g martillong nasa kamay
+        pawis nag tagtagastasan.
+        sa katawang n~g lulumay.
+        hot, hot, hot,
+
+
+SALITAAN.
+
+Agong.--Luduviko kapatid ko: dahil saiyo ay diko maikakailâ
+na ako'y guminhawâ sanhî sa mabuting iyong pamamanihala nitong aking
+kabuhayan.
+
+Vico.--Diko po itinuturing.
+
+Agong.--Sa gayon ay maraming salamat _aalis._
+
+Pedro.--Kaibigan ayon sa kainaman mong ugali dika sukat mag
+tiwalâ n~g labis sa ating apô-apôan, sapagkat dinguín mong madalas
+asalin niyan:
+
+Iyan ay walang ugaling makisama sa di niya mauulól, at marunong
+gumalang sa matwid, siya,i, di mopa kilalá dahil sabago kapang
+nakakasama ¿gaano nabang panahon ang iyong pagkalagay dito?
+
+Vico.--Dalawang taon lamang.
+
+Pedro.--¿Gasino na ang dalawang taon? ako'y nakilala ko pati
+inunan niyan at sa katunayan, iyan ay pang-ulo n~g isang tungkos na
+inútil at walang ini-isip kung di ululín ang m~ga kaawa-awa, walang
+bigóng kilos na di pinagkakagasta; at ang bawat hindi umamin sa linsad
+niyang paraan ay tuturang walang pag-ibig sa lupang kinamulatan.
+
+Vico.--Katoto: masalág ko ang iyong pan~gun~gusap, si Tio
+Agong ay walang kasalanan, sapagkat sa bayang walang napakukutos, ay
+walang man~gun~gutos, tuturan mong siya'y pan~gulo n~g isang
+kapisanan. ¿Hindi mo ba natatalos yaong wika: Na sa bayan n~g ulol
+walang Hari kundi ang gungong? Kaya wala sa gunam-gunam ko ang ako'y
+kaniyang pagtaksilan.
+
+Pedro.--Ito'y sinabi ko lamang, huag mong lílimutin yaong
+wika: na ang mapagkatiwala madalas mapan~ganyaya iyong tatandaan
+_aalis._
+
+_Lalabas si Soledad Malungkot._
+
+
+
+
+ESCENA II.
+
+
+Soledad.--Guiliw kong asawa! bagaman,t, mahapdî,
+        sa puso,t, panimdim ang isasangunî,
+        pag iinutan ko, na maimungkahî
+        sabahay naito'y huag mamalagui.
+
+Vico.--Ikaw'y asawa ko ano mang masapit
+        ikaw lang ang tan~ging sa dib-dib naguhit
+        nag papagal ako kasi ko at ibig
+        sa iyo ang dahil....
+
+Soledad.--Dinguin mo ang sulit:
+        Ibig kong sa bihin n~gayong ipamalay
+        sa iyong kasamá ikaw,i, humiwalay.
+
+Vico.--Ang lahat mong sabi aking hahadlan~gan
+        pagkat diko ibig at di katuiran.
+        Ako'y kilalá mong inanák sa pagod
+        sapagtatrabaho'y nabuhos ang loob
+        ang pandayang ito kung kaya lumusog
+        ay dahil sa akin.
+
+Soledad.--¡Maawain kong Dios!
+
+Vico.--Talastas mong dati ang aking puhunan
+        sa pandayang ito'y madlang kapaguran
+        n~gayong sumapit na ang pakikinabang
+        manghihikayat kang akoy humiwalay.
+
+Soledad.--Dinguin aking guiliw itong isasaad
+        na sa pagkahimlay aking na pan~garap
+        ang taksil na Agong magdarayat sukab
+        at sa may asawa ay nan~gun~gulimbat.
+
+                   Tan~gi pasarito ang dulong himutok
+        n~g nag bigay agam aking bun~gang tulog
+        kahiman daw lan~gít ang iyong idulot
+        kagantiha'y lason.
+
+Vico.--Bibig mo'y itiklok _aalis si Vico_
+
+
+MUSICA No. 2.
+
+(2 ulit) (Anong sakláp na damdamin
+itong aming nararating
+ang asawang guiniguiliw
+walang tiguil sa pagdaing) (2 ulit.)
+
+(2 ulit) (¡Oh! Bathalang lubhang mataas
+asawa koy iyóng iligtas
+sa m~ga madláng bagabag
+malayô sa tanang hirap.) (2 ulit).
+
+
+SALITAAN.
+
+Soledad.--Hindi malan~gap ko
+       ang m~ga insal
+       n~g lilong si Agong
+       may asal halimao
+       hindi na nan~gimi
+       pag sinta'y ialay
+       ¿sa isang gayako?
+
+
+
+
+ESCENA III.
+
+
+_Lalabas si Pedro, may dalang sulat._
+
+Pedro.--Soledad pag masdan.
+
+Soledad.--Tio Pedro, ikaw po,i, manain~ga: natatanto ko po
+na ikaw ay may dan~gal na taglay, kung ako po ba'y may ipag tapat sa
+iyo, ikubli mo po kaya.
+
+Pedro.--Ah, Soledad puputok sa lupa, n~gunit sa aking dila ay
+hindi; turan mo.
+
+Soledad.--¿Ano po ba ang pagkakilala mo kay tio Agong?
+
+Pedro.--ha, ha, ha. Isang tawong lasengo, ang sinabi sa umaga
+na lilimutan sa hapon, isang ugaling muy _ordinario_, baga man mauban,
+ang laman n~g utak ay kamangman~gan, isang tawong mapag-ulol sa
+kababayan, isang tawong madalas sangkalanin ang bayan, isang tawong
+mapag apôapôan, isang tawong hantik pa sa limatik, isang tawong
+mapagpasamba sa tanto niyang han~gal, isang tawong tumandâ sa
+pagkabusabos, at isang tawong....
+
+Soledad.--Hintay ka po muna.
+
+Pedro.--Ah, hindi mona maa-awat, isang tawong kung hindi mo
+alintanahin ang kanyang....
+
+Soledad.--Tapusin mo na po.
+
+Pedro.--Aba ay tapos na n~ga, ¿ano naman ang ipagtatapat mo
+sa akin?
+
+Soledad.--Marahil po'y tanto mo, na kung hindi dahil kay
+Ludovico, ay hindi uusbong ang kaniyang kabuhayan.
+
+Pedro.--Oo n~ga, tanto ko, kaya't ang pamarali ni tio Agong,
+si Ludovico daw ay _socio industrial_ sa pandayang ito.
+
+Soledad.--Madalumat mo po bang ialay sa akin ang kanyang
+pag-ibig, madalumat mo po bang nasain n~g Agong na iyan, na ihapay ang
+puri n~g kanyang pinakikinaban~gan.
+
+Pedro.--Ito'y hindi ko n~ga madadalumat at dapat ko namang
+dalumatin, na baka kaya naman ang ibig niyang mangyari, sapagka't si
+Ludovico ay _socio industrial_ niya sa pandayan, siya nama'y maging
+_socio industrial_ ni Ludovico sa iyo ha, ha, ha ... ito'y hindi natin
+masusukat.
+
+Soledad.--Kaya't yayamang sa aking asawa'y wala akong sukat
+magagawang paraan upang ipamalay sa kanya ang m~ga bagay na ito ikaw
+na po ang magsabi sa kanya.
+
+Pedro.--_No puede ser hija de Dios._
+
+Soledad.--¿Hindi ka po ba nahahabag sa aking asawa?
+
+Pedro.--_No puede ser hija de Dios._ takot na takot ako sa
+basagulo, kung iyan ay sabihin ko kay Ludovico at paputukin naman ni
+Ludovico ang ulo niyan, di pati ako'y hila-hila sa _Juzgado_.
+
+Soledad.--¿Ano po itong sulat na ibinigay mo sa akin?
+
+Pedro.--Si tio Agong ang nagpapadala sa iyo niyan, huag ko
+daw pagpapahamakang buksan.
+
+Soledad.--N~g iyo pong matanto babasahin ko sa iyo _bubuksan
+ang sulat_.
+
+Guiliw kong Soledad: Gaáno kayang pagtataká ang tatamuhin n~g iyong
+mapayapang dibdib na kung sa kalatas kung ito'y matantô ang laki n~g
+aking pag-ibig.
+
+Pedro.--Samantalang binabasa mo, dadasalin ko naman ang
+sampung utos n~g Dios, _Luluhod_. Ang una ibigin ang Dios na lalô sa
+lahat.
+
+Soledad.--Ini-ibig kita hangang huling tibok n~g aking
+paghin~ga kahi't dios man ang humadlang.
+
+Pedro.--Ang ikalawa huag kang manumpa sa sa n~galan n~g Dios.
+
+Soledad.--Ikaw ang pan~gin~gilinan ko't igagalang.
+
+Pedro.--Ang ikatlo sa lahat lamang n~g lingo at pista ka
+man~gin~gilin.
+
+Soledad.--Soledad igagalang kita.
+
+Pedro.--Ang ikaapat igalang mo lamang ang ina mo't ama gayon
+din ang katwiran.
+
+Soledad.--Mamahalin kita n~g higit sa buhay.
+
+Pedro.--Ang ikalima huag pumatay n~g tawo.
+
+Soledad.--¡Ay Soledad! ikaw ang buhay ko.
+
+Pedro.--Ika anim huag kang makiapid sa di mo asáwa.
+
+Soledad.--Ikaw Soledad ang tan~ging numakaw n~g aking puso.
+
+Pedro.--Ang ikapito huag mong nanakawin ang ipinagkakatiwala
+sa iyo.
+
+Soledad.--Soledad n~g aking buhay ang ninasâ kong ito'y hindi
+mahahadlan~gan kahit ang Dios.
+
+Pedro.--Ikawalo, huag kang mapagbintang sa kapua mo, bago
+bago ikaw ang lilo.
+
+Soledad.--Soledad ko, ikaw ang pinagnasaang pagkamatayan n~g
+aking pag-ibig.
+
+Pedro.--Ikasiam huag pagnasaan ang asawa n~g kapua mo.
+
+Soledad.--Guiliw kong Soledad ikaw ang aariin kong kaisang
+puso.
+
+Pedro.--Ikasampu huag mong pagnasaan ang ari n~g iba, lalo na
+kung iguinagalang ka.
+
+Soledad.--Hahanganan kona ang takbo nang pluma sapagka't ikaw
+din ang iibiguin ko kahit anong karatnan.
+
+Pedro.--Ang sampung utos n~g Dios dalawa ang kinauuwian:
+ibiguin mong iyong kapua gayon din ang Dios, at bayaan mong mamili
+sila kung alin ang kanilang ibig _titindig_. Pues iha ikaw ang
+makapamimili n~g iyong ibig.
+
+Soledad.--Kaya n~ga po tio Pedro, gawan mo po n~g paraan
+walin sa kanyang loob ang kanyang nina-nais sa kayo din po ang
+kaututang dila niyan.
+
+Pedro.--Bueno, pabayaan mo,t, akong bahala.
+
+Soledad.--Siya diyan napo kayo _aalis_.
+
+Pedro.--Saragating tawo itong si Agong Maria, Maria _lalabas
+si Maria_.
+
+
+
+
+ESCENA IV.
+
+
+Maria.--Ano.
+
+Pedro.--Natatanto mo itong si Tio Agong; ibig palang lumigaw
+dito kay Soledad, Jesus mariosep bakit ko ba naipagtapat dito.
+
+Maria.--¿Si Soledad na asawa n~g kanyang kasamá?
+
+Pedro.--Oo.
+
+Maria.--Maniwala kana sasinasabi kona sa iyo,t, ang sinalibad
+n~g isang laksang iyan e.
+
+Pedro.--Ako pang guinawang taga dala nang sulat.
+
+Maria.--Sinasabi ko sa iyo,t, iyang pagka meketrepe mo á
+¿Hindi kaba na hihiâ sa tawo na iyang tandâ mong iyan ay pumasok kang
+...ow _aambaan n~g suntok_ pag hindi ko pinaaguasa ang ilong mo á
+¿Bakit ba sunod ka n~g sunod sa hayop na iyan?
+
+Pedro.--Mangyari ako'y natatakot baka akoy maturang hindi
+mabuting kababayan.
+
+Maria.--Naku.....pag hindi ko binalibol ang bun~gan~ga mo á,
+ang sukat mong akalain itong aking sasabihin: kung ang tawo bang iyan
+ay mabuting cristiano, dapat bang pag nasaan ang asawa n~g kanyang
+kasamá.
+
+LALABAS SI BAKOKO'Y
+
+
+
+
+ESCENA V.
+
+
+Bokokoy.--Magandang araw po.
+
+Pedro.--¿Sino?
+
+Bokokoy.--¿Sino puba ang amo dito?
+
+Pedro.--¿Bakit?
+
+Bokokoy.--Ibig ko pu sanang manilbihan.
+
+Maria.--¿Baka hindi ka makatatagal dito?
+
+Bokokoy.--Tatagal po.
+
+Pedro.--N~g akoy maligtas sa m~ga basagulo ipasok ko ito, hoy
+¿ano ang pan~galan mo?
+
+Bokokoy.--Bokokoy po.
+
+Pedro.--Dito'y talagang nan~gan~gailan~gan n~g alilà,
+datapua't isang alilang pipe, dahil sa ikaw ay hindi pipe tuturuan
+kitang maging pipe, pagka't ang amo dito ay ayaw makikisama kung hindi
+sa pipe, bulag, at kimaw na gaya ko; ako man ay hindi rin kimaw
+nagkikimawkimawan lamang ako, o tignan mo.
+
+_Biglang hahampasin sa tiyan si Bakokoy._
+
+Bokokoy.--Aray, ha ha ha.....
+
+Pedro.--¿Bueno, ibig mo? iyan man hindi rin bulag.
+
+Bokokoy.--Opo.
+
+Pedro.--Pag sinabi sa iyong ganito _ikukumpas ang kumay sa
+mukha_ babayi ang kailan~gan _kukumpas uli_ pag ganito lalaki.
+
+Bokokoy.--Opo.
+
+Maria.--Mabuti, insayuhin mong mabuti iyan at papasok ako
+dito sa loob _aalis_.
+
+
+
+
+ESCENA VI.
+
+
+Pedro.--¿Magkanong sueldo ang ibig mo?
+
+Bokokoy.--Kahi't na po magkano _uubo sa loob si Agong._
+
+Pedro.--Humanda ka at nandito na. _Lalabas si Agong._
+
+Agong.--Pedro, aha? sino iyan?
+
+Pedro.--Ibig pumasok na alila pinapag-antay ko dahil sa pipe,
+baka wika ko maibigan mo.
+
+Agong.--Aha, oo kung pipe ay ibig ko n~ga magkano an~g sueldo
+tanun~gin mo.
+
+Pedro.--Bokokoy.
+
+Agong.--Anong n~galan?
+
+Pedro.--Bokokoy, ayon sa recomendación na aking tinangap.
+Hoy, _kukumpasan kung magkano ang ibig sahurin_ magkano ang ibig mong
+sueldo.
+
+Bokokoy.--_Ikukumpas na limang piso._
+
+Pedro.--Límang piso daw.
+
+Agong.--Comforme ako, hoy _tatampalin sa balikat kukumpasan
+n~g kahit anong makita huag sasabihin_ huag mong sasabihin ¿ha?
+
+Bokokoy.--Ong.... _tatan~gotan~go_.
+
+Agong.--Tio Pedro, anong sagot ni Soledad?
+
+Pedro.--Tio Agong, pillo ka pala naghain ka pala n~g pag-ibig
+kay Soledad.
+
+Agong.--He, he, he.... Saragate ka tio Pedro, marahil
+binuksan mo ang sulat.
+
+_Sa tuina't magtatawanan ang dalawa makikitawa si Bokokoy._
+
+Pedro.--Hindi ko binubuksan kung di binasa sa akin ni
+Soledad, dahil sa kilala ni Soledad na marunong akong magkubli n~g
+lihim, samantalang kanyang binabasa dinadasal ko naman ang sampung
+utos n~g Dios, n~g marinig niyang ang ika anim na utos n~g Dios na
+huag makiapid sa may asawa namun~gay ang mata, saka tumawa n~g lihim
+kaya't tila tinatangap na ang iyong pag-ibig _magtatawanan
+maquiquitawa si Bakokoy._
+
+Agong.--Hoy, ¿bakit ka tumatawa?
+
+Pedro.--Talagang ganyan iyan, pagnakakita n~g tumatawa
+nakikitawa din ha, ha, ha ... _Tatawa si Pedro makikitawa si Bokokoy_
+nakita mo na di nakikitawa naman.
+
+Agong.--Aba sien~ga a, dahil sa ang aking pagkaalam, ay
+tungkol pipe, siempre bin~gi.
+
+Pedro.--Oo n~ga bin~gi n~ga iyan sa iyon ang kanyang ugali,
+pag nakakita n~g tumatawa nakikitawa, anong magagawa natin: tawanan
+mo; pag hindi ka tinawanan talo ako.
+
+Agong.--Hoy, _n~gin~giti si Agong n~gin~giti din si Bokokoy,
+hahalakhak si Agong hahalakhak din si Bokokoy._
+
+Pedro.--Kaya wala tayong dapat katulun~gin sa pagligaw mo kay
+Soledad kung hindi iyan.
+
+Agong.--¿Saan naroroon si Soledad? _lilin~gon si Pedro
+masusuliapan si Soledad na lumalabas._
+
+
+
+
+ESCENA VII.
+
+
+Pedro.--Naito siya't dumarating _Patakbong aalis._
+
+Agong.--Ay! Soledad!
+
+Soledad.--Aba bastos na tawo ito, hindi na kayo nahihiya,
+kahit may tawo.
+
+Agong.--Diyan ay huag kayong mag-alaala, pagka't tan~gi sa
+iyan ay pipe, bin~gi pa ¡Ay Soledad!
+
+Soledad.--Di ka na nan~gimi sa aki'y maghain ¿n~g iyong
+pagsinta? ¡may lahi kang taksil!
+
+Agong.--¿Maging sala kaya ang gawang gumiliw?
+
+
+Soledad.--Sukat na, sukat na,
+           may dilang matabil.
+           Dapat mong lin~gapin
+           ang aking asawa
+           marunong mag tapat
+           sa pakikisama,
+           maguing araw gabi,
+           tanghali't umaga
+           trabaho ang ibig
+           upang guminhawa.
+
+Bagá man sakali iyong namamálas
+sa ibang babae ang ugaling judas
+ako naman sana'y huag mong itulad
+tatampalin kita....
+
+Bakokoy.--Frefeta Jeremias.
+
+Agong.--
+Huag maguing tampal sukdang maging suntok
+titiisin ko rin taglay n~g pag-irog
+kahit sa n~gayon din buhay ko'y matapos
+     iibiguin kita.
+
+
+Bokokoy.--Santo Nicodemus.
+
+Agong.--Ako'y kilanlin mo sa bayan ay tanyag bawa't nasain
+ko'y nasusunod agad.
+
+Soledad.--Kung magkaganito matwid ay baligtad, n~guni't huag
+gawin sa nan~gadidilat.
+
+Agong.--Pag-ibig ko'y tuloy, hindi magagatol pagka't akong
+apô....
+
+Bokokoy.--Malapit lumindol.
+
+Agong.--Ang kahit bumaha n~gayon din n~g apoy, ini-ibig kita
+_yayakapin._
+
+Soledad.--_Iilag_ Ah, lahing Faraon.
+
+
+  Dika na nahiya n~g asal mong iyan
+isang may asawa iyong pan~gahasan
+bulok ang puso mo, may lahing halimaw
+di ka na natutong magbigay pitagan.
+
+
+Agong.--Itong pagsinta kong nakintal sa dibdib hindi maaampat
+ano mang masapit ang yakap kong ito, hulog na n~g lan~git hahagkan pa
+kita....
+
+Soledad.--Halimaw, balawis. Wala kang damdamin tawong walang
+wasto: marun~gis ang dibdib maitim ang puso: darating ang araw noong
+pagka pugto n~g gaya mong sakim mapag apô-apô. _Tatampalin pagkatampal
+aalis patakbo._
+
+Bokokoy.--Aray....
+
+Agong.--¿Nakita mo ang guinawa sa akin? _Pakumpas_.
+
+Bokokoy.--Ong ... _pailing-iling_.
+
+Agong.--Huag kang magsasabi kanino man _pakumpas aalis si
+Agong sapolsapol ang mukha biglang tatawa si Bokokoy pagkaalis._
+
+Bokokoy.--Walang hiya pala itong apô-pô namin dito.
+
+_Darating si Lodovico lalabas sa fondo at si Soledad sa kaliwa._
+
+
+
+
+ESCENA VIII.
+
+
+Vico.--Oh Soledad kailan man ikaw ay na sa aking piling,
+hindi ko nakikilala ang kamatayan.
+
+Soledad.--¡Ó Asaua ko! kailan mang oras di kita masilayan,
+tanto akong nalulumbay.
+
+Vico.--Tunay kaya?
+
+Soledad.--Tunay.
+
+Vico.--Kung gayon ay dínguin.
+
+
+MUSICA No. 3
+
+
+Vico.--Kung totoong iyong tinuran
+      iabót ang iyong kamáy
+
+Soledad.--Naito aking hirang
+      at huag ang kamay lamang
+      kung di pa sampúng katawán
+
+Vico.--Oh laking kaligayahan
+      Tantoin mo aking guiliw
+      ikaw ang sasalaminin,
+      buhay ko man ay mairing
+      dito magpahangang libing.
+
+Soledad.--Sa oras na masanghayâ
+      nag bulaklak yaring tuâ
+      at naparam ang dalita
+      sa ligaya'y sumagana.
+
+Sol. at Lvo.--Itong ating kaligayahan
+      waring araw na sumilang
+      ligaya'y ating kamtan
+      dito sa pag-iibigan
+      Anong sarap anong tamis,
+      ang linamnam n~g pag-ibig
+      di mandin maiwawan~gis
+      sa ligaya n~g angeles
+      Lalo na n~ga't kung kaulayaw
+      ang sintang minamahal
+      wari man din tinanglawan
+      n~g m~ga bitui't buan.
+
+
+
+SALITAAN.
+
+Vico.--Asawa ko, kahit ang pagod ko'y halos makaputol n~g
+hinin~ga kapag ikaw ay nasa piling naiisbang walang liban.
+
+Soledad.--Kaawa-awa kang tunay sa iyong kasamá, iyo ang
+pag-luhâ, iyo ang pagdaing, iyo ang pagtaghoy, at iyo pa ang damdamin.
+
+Vico.--Hindi magkakagayon at sino ang tawong iyan hoy, ¿Sino
+ka?
+
+Bakokoy.--Sino naman kaya ito. _Kukumpas n~g pagalang._
+
+Soledad.--Iyan ay bagong pasok lamang dito.
+
+Vico.</sc.--Bakit kukumpas kumpas.
+
+Soledad.--¿Bakit, kailâ pa ba sa iyo ang pag uugali niyang
+kasama mo? ayaw makikisama kundi sa m~ga inútil, iyan ay pipe.
+
+Vico.--Pasiensia hija iyan ang ugali niyan ¿anong magagawa
+natin?
+
+Soledad.--Magpahin~galay ka.
+
+Vico.--Oo n~ga _aalis_.
+
+Soledad.--¡Oh Bathala!
+Tulun~gan mo akong makapagpamalay
+sa aking asawa m~ga kagagawan
+n~g kanyang kasama; na may asal banday
+sa udiok n~g nasang lubhang tampalasan.
+Sugat na maantak n~g sariling puso
+ang bigyang damdamin asawang kasuyo
+ang bagay na ito'y kungdi ipatanto
+masasabing akoy.....
+
+
+Bokokoy.--Daig kong napako.
+
+Vico.--_Sa loob._ Soledad.
+
+Soledad.--Nandian na. _Aalis lalabas si Pedro._
+
+
+
+
+ESCENA IX.
+
+
+Pedro.--Bokokoy _kukumpas lang si Bokokoy_ pag akong kausap
+mo huag kang magpipipe at babasaguin ko ang bun~go mo, ¿anong narinig
+mo?
+
+Bokokoy.--jajaja. Saragati palang tawo iyang amo natin, dapat
+ba namang.... _ibubulong_.
+
+Pedro.--Sust, kuidado kahit anong makikita mo huag kang
+magsasalita kung ibig mong ikaw mapamahai sa kanya, sapagka't kaya
+iyan nag-uugali n~g ayaw makisama kung di sa pipe, bulag, bin~gi, at
+pilay n~g upang masunod ang lahat niyang nais nalaman mong ibig niyan,
+apoin siya kahit pabalubaluktok ang kanyang gawin.
+
+Bokokoy.--Iyon pala lamang bayaan mo,t, akong bahala.
+
+Pedro.--Ipinatatalastas ko naman sa iyo iyong isang dumating
+dito ang asawang tunay noong babae at siyang segundo amo dito.
+_Lalabas si Agong_ Huag kang main~gay at lumabas si Agong
+magpipipipihan ka.
+
+Bokokoy.--Oong......
+
+Pedro.--Maniwala ka sa akin na labis n~g buti si tio Agong.
+
+Agong.--Tio Pedro, _gahol_ ito'y huli n~g aking pagdaing sa
+iyo sa naisip kong ito'y hindi siya sasala _tatawa makikitawa ang
+dalawa_ nakitawa na naman ang sinalibad n~g ... ang sulat na ito ay
+sasabihin kong telegrama sa akin n~g isang kaibigan ko sa Calasiao si
+D. Ludovico ang aking uutusan ang sa sama sa tren kayong dalawa ni
+Bokokoy, at sa alas onse n~g gabi kakausapin ko si Soledad, sa ibig
+man at sa ayaw iibig siya sa akin naito siya't dumarating, _darating
+si Ludovico_, magsi pormal kayo.
+
+Vico.--Guiliw kong kapatid sa awa n~g Dios ay tapos ko n~g
+naihatid ang m~ga gawa natin ibig kong sa lingong haharapin palakihan
+na itong taller.
+
+Agong.--Ako'y talima sa iyong bawat maibigan; kapatid:
+basahin mo itong telegramang aking tinangap buhat sa Calasiao doon ay
+may gawa na lubhang kailan~gang ikaw ay makarating.
+
+Vico.--Talos mo nang dati na akoy nasa ilalim n~g iyong
+kapangyarihan, tan~gi sa roon kailan man at sa ikagagaling, íka
+uusbong n~g ating kapisanan kahit sa nag-u-umpugang bato paroroonan
+ko.
+
+Agong.--Kung gayon maghanda kana.
+
+Vico.--Sa gayon ay paalam _aalis magtititigan ang tatlo at
+saca maghahalakhakan n~g tawa_.
+
+Agong.--¿Naniwala na kayo? sa sinasabi ko sa inyong wala
+akong iisipin na di masusunod, n~gayon akin si Soledad, diyan na muna
+kayo ja, ja ja ja Agong magsaya ka Agong _aalis mamaya sa anyong si
+Agong ay tatalikod babanatan n~g tampal sa batok ni Pedro magugulat si
+Agong itatagong bigla ang kamay ni Pedro_.
+
+¿Sinong bumatok sa akin?
+
+Pedro.--¿Nananaguinip ka ba tio Agong? ¿Hindi ba kayâ ibig na
+ibig mong makisama sa m~ga inútil n~g walang makabatok sa iyo gumawa
+kaman n~g hindi katuiran, at saka n~gayon ay tatanun~gin mo sa akin
+kung sinong bumatok sa iyo e, ¿sinong babatok sa iyo ako ba?
+¿mababatukan ba kita kimaw ako? Bokokoy: ¿Sinong bumatok kay tio
+Agong?
+
+Bakokoy.--Kung hindi lamang ako pipe sinabi kona _pakumpas_
+ong......
+
+Agong.--Adios tio Pedro _tutumbukin sa sikmura_ Adios Bakokoy
+_aalis masaya_.
+
+Bakokoy.--Tio Pedro _sundot sa sikmura_ pillo ka.
+
+Pedro.--Jajaja Lalong pillo si tio Agong _papormal_ ating pag
+isipan n~g lalong magaling ¿pa anong gagawin mo kung ikaw ay si
+Ludovico?
+
+Bakokoy.--Kung hindi ko nalalaman kahit ako lokohin; mag
+papasencia ako lalabas _si Luduvico taglay ang isang maleta de viage
+at tampipe_. Huag kang main~gay at dumarating si Ludovico.
+
+
+Ludovico.--M~ga kaibigan: ako
+        sa inyo,i, nagpapa-alam
+
+Pedro.--¿Kami bay iyong iiwan?
+
+Ludovico.--Hindi m~ga kapatid
+        Talastasin ninyo akoy ini-anak
+        sa mundong sakdalan noong madlang hirap
+        at walang minana kundi mag papatak
+        malagkit na pawis.....
+
+Pedro.--Iyan ang marapat.
+
+Vico.--Sa pag tatrabaho,t, sa patak n~g pawis
+        doon ko kukunin ang ikabibihis
+        di gaya n~g iba ating na mamasid
+        na sapag a-apo nandoon ang nais.
+
+                Akoy handa n~gayon pasasa Calasiao
+        n~g upang tuparin aking katungkulan
+        katungkulang hindi, dapat kong tangihan
+        pagkat siyang usbong aming kabuhayan
+
+                Akoy sinalubong n~g aking kasamá
+        sa papel na taglay ako daw pumilma
+        ginawa ko naman ay aking binasa
+        n~g aking matanto inagaw pagdaka
+
+                Sa akin sinabi:
+
+                Huag mong basahin iyang kasulatan
+        kung hindi mo ibig kita'y kagalitan
+        subo n~g galit ko'y di ko napigilan
+        pagka't bawat tawo ay may kalayaan.
+
+                Aking isinigaw na ipinakalakas
+        ¿bakit nanasaing malupig ang lahat?
+        tumugon sa akin; ¡ah! walang paglin~gap
+        sa bayang sarili ... bigla kong sinalag.
+
+                Sapagka't ang nais na nakatalatâ
+        sa papel na iyon pumilma ang madlâ
+        isang kababaya'y maalis na biglâ
+        sa luklukang trono siya ang itakdâ.
+
+                Aking hinandulong mataas na sabi
+        huag sangkalanin ang bayang sarili
+        na tulad kay Luzbel naghapay n~g puri
+        sa n~galan n~g Dios n~g siya'y bumuti.
+
+                Sapagka't ugali n~g apô-apôan
+        siya ay Diyosin tanang kababayan
+        kaya at si Luzbel ang pinagharian
+        lahat n~g demonio sa ka infiernohan.
+
+                Kaya m~ga guiliw irog co at sinta
+        kayo,i, kaiin~gat sa aking kasamá
+        n~gayon ko natatap ang ugali pala
+        siya ang poonin sambahin towina.
+
+                At sa pagbalik ko ako'y hihiwalay
+        hindi ko na nais ang pakisamahan
+        at pagkagaling ko doon sa Kalasiao
+        sa inyong lahat na, ay mag papaalam.
+
+
+Bakokoy.--Ako'y hindi pipe n~g iyong matalos kung ikaw,i,
+aalis ako poy susunod pagkat ang puso ko'y marunong umirog maalam
+tumampal sa mapag dios dios.
+
+Pedro.--Ng inyong matanto akoy hindi komang matigas tigas pa
+ang aking balakang n~g iyong matatap aking binatukan ang mapagmapuri
+na apô-apôan.
+
+Agong.--_Sa loob._ Pedro, Bakokoy.
+
+Ang Dalawa.--Tinatawag kami n~g hunghang.
+
+_aalis patakbo ang dalawa lalabas si Soledad malungkot si Vico naman
+sa dakong kanan._
+
+
+
+
+ESCENA X.
+
+
+Soledad.--Irog kong asawa kabiyak nang dibdib mangyaring
+dinguin mo ang ipagsusulit kung ako ay tunay iyong ini-ibig sa araw na
+ito huag kang umalis.
+
+Vico.--Hindi mangyayari; asawa kong sinta ang lakad kong
+ito'y iyong maantala na sa pagbalik ko ay nakahanda na akong humiwalay
+sa aking kasamá.
+
+Sa gayon ay paalam.
+
+Soledad.--Huag mo akong iwan.
+
+Vico.--Magtiis asawa ko.
+
+
+Soledad.--Tanto mo n~g dati
+      kung ikaw'y málayo
+      n~g dalawang oras,
+      nasikdo ang puso
+      kung na sa tabi ka'y
+      biglang bumubugso
+      ang tanang ligaya.
+
+Vico.--Aking natatanto
+      Kaya n~ga't sa tui nang
+      ikaw'y malálapit
+      sa aking panin~gin
+      ang asa ko'y lan~git
+      kung na sa tabi ka'y
+      masaya ang dibdib
+      kahit nalulunos
+      pilit nabibihis.
+
+Soledad.--Alin pa ang lan~git
+      na di na sa akin
+      kung sa bawat oras
+      ikaw ay kapiling
+      kapiling ka lamang
+      kahi ma't malibing
+      bangkay mang mistula'y
+      bilang sa buhay rin.
+
+
+Vico.--Anong sarap mong magmahal.
+
+Soledad.--Ako'y iyong ipagsama _lambing_.
+
+Vico.--Huag na asawa ko paalam _aalis malungkot si Soledad_.
+
+Soledad.--Hindi ko napiguil ang asawang irog _Lalabas si
+María_.
+
+
+
+
+ESCENA XI.
+
+
+Maria.--¡Solédad! ¿Bakit nalulungkot?
+
+Soledad.--Si Ludovico'y umalis.
+
+Maria.--Bayaan mo't babalik.
+
+Soledad.--¡Oh María! Ako'y mayroong nais n~gayong ipagtatapat.
+
+Maria.--Turan mo Soledad n~g aking matatap.
+
+Soledad.--Ang lilong si Agong magdaraya't sukab ay sa gabing ito'y ga
+ibig man~gahas. Ibig pan~gahasan ang pagka babai ilublub sa lusak sa
+asawang puri mahigpit na bantâ mamayang alas once gagahisin ako.
+
+Maria.--¿Ano ang sinabi? ¿Bakit di sinabi sa iyong asawa ang
+masamang nasa n~g kanyang kasama.
+
+Soledad.--¡Hindi ko maatim! maniwala Maria ang bigyang
+damdamin asawa kong sinta.
+
+Maria.--Diwa'y ibig mo, eh?
+
+Soledad.--¡Oh Maria! ako'y iyong turuan n~g makaligtas sa
+kamay n~g halimaw.
+
+Maria.--Kung gayon tayo na sa loob at lihim nating pag-usapan
+_aalis ang dalawa lalabas si Agong, Bakokoy at Pedro waring
+nagbubulun~gan_.
+
+
+
+
+ESCENA XII.
+
+
+Agong.--Talastas na ninyo ang inyong gagawin ang magdadala
+n~g tampipe, ikaw; ang maleta, ikaw; ihahatid ninyo sa tren huag
+kayong aalis sa estacion hangang hindi umaalis ang tren niyang
+sinasakian, at walang sala mamiyang gabing mag aalas once, kayo din
+ang aking katulong.
+
+Pedro.--N~gunit.....
+
+Agong.--Walang n~gunit, ang malalaking bagay na aking na isip
+ay nasusunod, ¿ito ba lamang ang hindi? kapag kayo'y hindi sumunod sa
+nais ko, susumpain kayo n~g Bayan? ¿Hindi ba ninyo alam pág hindi
+ninyo tinupad ang bilin ko ipa _boboycotage_ ko kayo at ako ang inyong
+punô? kung ang sambayanang tawo sumusunod sa bawat maibig ko ay kayo
+pa bang susuay, hindi mangyayari at saka natin tignan.
+
+Bakokoy.--Naku parang kung ito'y magalit sa akin ay
+natatakot ako.
+
+Agong.--Gayon din sabihin sa ating kapanalig, na sa lahat n~g
+botohang ating gagawin ako ang inyong iboto, gayon din na inyong
+papilmahan sa lahat ang papel na ito sa pan~galan ko.
+
+Pedro.--¿Ano ba iyan?
+
+Agong.--Huag n~g ipabasa, ang nakatalata diyan ating
+paa-alisin sa tungkol si Doctor dahil sa siya'y _bubulong_.
+
+Pedro.--¿Baka ikaw ay namamali?
+
+Agong.--¡Tío Pedro! ¡Tio Pedro! huag ninyo akong
+pagsusuman~gin ako ang ilagay ninyo sa tungkol niyang taglay,
+sapagka't akó ang inyong puno. _Lalabas si Vico_.
+
+Vico.--M~ga kasama ako'y nahuli sa primer viahe kaya't sa
+segundo na ako sasakay.
+
+Agong.--Sa bagay pala'y ikaw ay naparoon na.
+
+Vico.--Oo katoto.
+
+Agong.--_Yayakapin_ ¡Oh! napakasíkap na aking kasama; kasama,
+kong magandang puso, _sa bawat koma ay wun~gol si Pedro at si Bakokoy_
+kasama kong mapagtapat.
+
+Pedro.--N~g ipagbili ni Judas si Jesus ay niyakap muna.
+
+Agong.--Kasama kong pinaglagakan n~g aking pagkakatiwala, at
+kasamá kong ...
+
+Pedro.--Kasamá.
+
+Vico.--¿Baka tanghaliin ako kasamá.
+
+Agong.--Bueno Bakokoy ang tampipe, Pedro, ang maleta samahan
+ninyo ang aking kasamá.
+
+Vico.--Bueno kasama adios _aalis ang tatlo urong n~g urong si
+Agong hangang sa matihaya sa Palihan at puro adios ang sinasabi_.
+
+Agong.--Adios, adios, adios, adios. _Pagkatihaya mutación
+calle Lalabas si Ludovico, Pedro at Bakokoy_.
+
+Bakokoy.--Ludovico kung sa hanga po n~g akin ay hindi co po
+ibig ang ikaw ay umalis sa gabing ito: dahil nabalitaan ko po sa isang
+kaibigan na lolooban ang inyong oficina kapag kayo'y umalis.
+
+Vico.--Nariyan naman ang aking kasama upang magtangol.
+
+Pedro.--Inaakala mo bang inaaring tawo n~g lahat ang iyong
+kasama? kilala na n~g lahat ang pagka apô-apô niyan, ang sabihin mo'y
+dahil pa sa tawong iyan kaya lolooban ang oficina; kaya't akong may
+sabing huag kang magtuloy; manubok ka n~gayong alas once n~g gabí at
+walang salang di may saka mangyayari; sa kali't wala kang makita
+magpatuloy ka bukas n~g pag-alis.
+
+Vico.--Bahala na at aking iisipin paalam m~ga kapatid
+_aalis_.
+
+Bakokoy.--Hindi rin tayo pinakingan.
+
+Pedro.--Paanong ating gagawin kung gagahisin na si Soledad?
+
+Bakokoy.--Babalugbugan ko. ¿Ikaw paano pong nasa sa loob mo?
+
+Pedro.--Nasa sa loob ko kapag pinagpahamakan niya ang puri
+n~g ating kasamahan ay hambalusin ko _lalabas si Agong kasama ang
+m~ga panday._
+
+Agong.--Tio Pedro ¿Ano napilmahan na ba ang pinapipilmahan ko
+sa inyo?
+
+Pedro.--Mayroon n~g man~gisan~gisang nakapilma.
+
+Agong.--Tinamaan n~g bagkat na, ¿Hindi ba sinasabi ko sa
+inyong sa ayaw at sa ibig ay pilitin mo?
+
+Bakokoy.--Napakahigpit n~g orden.
+
+Agong.--Malapit n~g halinhan ang Presidente pag hindi akong
+nalagay patay kayong lahat, pag hindi ako naguing consejal, patay
+kayong lahat, pag hindi akong naguing punô ninyo, patay kayong lahat,
+pag hindi akong nahalili kay Doctor ... sa masarap niyang tungkol,
+kayong bahala; at ma-aari bang hindi akong malalagay pag kayong lahat
+ang naglagay sa akin? kaya Bakokoy pilma na _Pipilma si Bakokoy_ ikaw;
+ikaw _papipilmahin ang lahat ikaw, ikaw n~g ikaw ang sasabihin_.
+
+Bakokoy.--Naku linsiok Apô-Apoan n~ga pala, makago san
+Quinton. _Lalabas si Totong_.
+
+Pedro.--Naito si Totong at dumaratin ito ang ayaw pumilma.
+
+Agong.--Pumilma ka dito't akong ilagay mo
+
+Totong.--Ang laya n~g tawo dapat mong igalang pumili n~g ibig
+kanyang maibigan ang isang pilma ko'y mahalagang tunay at sa mapag
+apo'y hindi gumagalang.
+
+Agong.--¿Diyata't ikaw ang tatangui sa ako ang ibig n~g
+bayan?
+
+Totong.--¿Ito'y hindi ko masabi?
+
+
+Agong.--Sukat mong tantoin ako'y siyang puno
+       laging ginagalang siyang apo-apo
+       kahima't gawin ko'y ang paliko-liko
+       susuko kang pilit n~gayon ay yuyuko.
+
+Totong.--Ang katuwiran ko'y hindi matatan~gay
+       tan~gain n~g agos n~g apo-apoan
+       yaong _casiquismo'y_ dapat mong ilagan
+       pagka't itong siyag sa iyo'y papatay.
+
+          Sa awa at tulong mabuting Gobierno
+       binibiguiang laya ang lahat n~g tawo
+       tumupad sa matuid.....
+
+
+Agong.--Sukat ka na lilo. at masusunod din bawat maibig ko.
+
+
+Totong.--Masusunod mo n~ga bawat mahagap
+       n~guni't huag gawin sa nan~gadidila
+       kung ang palagay mo ang bayan ay bulag
+       itan~gi ang ila't di mo malalahat.
+
+Agong.--Ako'y siyang hari.
+
+Totong.--Noong m~ga pipe.
+
+Agong.--Siyang masusunod.
+
+Totong.--N~g bulag at bin~gi,
+       itan~gi ang iba't di mo mabibili
+       marunong magtangol sa sariling puri.
+
+
+Agong.--M~ga kapatid sumpain natin ito _walang kikibo kahi't
+isa paliliitin ang voces ni Bakokoy_.
+
+Bakokoy.--Ikaw ang dapat sumpain.
+
+Agong.--M~ga kapatid mamatay ang ayaw pumilma sa aking nais
+_Hindi kikibo ang lahat si Bakokoy lalong paliliitin ang voces_.
+
+Bakokoy.--Ikaw ang dapat mamatay.
+
+Agong.--¿Hindi ba ninyo ako nakikilala? _Hindi kikibo ang
+lahat nakatitig lamang si Bakokoy paliliit ang voces_.
+
+Bakokoy.--Kilalá na kita ikaw ang apô-apô kapatid n~g
+lapo-lapo.
+
+Agong.--Tayo na _Hindi kikibo ang lahat_ tayo na kayo.
+
+Bakokoy.--Sumulong ka n~g mag-isa.
+
+Agong.--Diyan na kayo kung ayaw kayo.
+
+Bakokoy.--Adios tio Agong. _Aalis si Agong padabog_.
+
+Pedro.--Umalis na parang hilong banak si Tio
+        Agong; ako sa inyo'y may sasabihin, tayong
+        lahat ay m~ga mangagawa ni tio
+        Agong, kung ang isa ba sa atin ay apihin
+        niyan, ¿anong mabuti nating gawin?
+
+Lahat.--Pag-isahan nating iwan.
+
+Totong.--Pagka't panahon n~g ating ipamalas
+        ang kahalagahan mangagawang lahat
+        n~g huag apihin tanang mahihirap
+        na anak n~g pawis, sadlakan n~g saklap.
+
+           Ang magtatrabaho'y palagui n~g yukô
+        samantalang siyang laguing bumuboô
+        sunodsunuran na sa pamimintuhô
+        siya pang lakpakan n~g pakasiphayô.
+
+           Kaya't panahon n~g kanyang makilala
+        yaong kalayaan n~g isa at isa
+        bawa't ipag-utos tayo'y tumalima.
+        sakali't lalabis, suman~gín pagdaka.
+
+Pedro.--Kung gayon humanda kayong lahat, mamayang á las once
+n~g gabi ay walang salang di pan~gan~gahasan ni Tio Agong, ang asawa
+n~g ating minamahal na si Ludovico nauukol ang ating ipagsangalang
+¿conforme kayong lahat?
+
+Lahat.--Oo.
+
+Pedro.--Kung gayon tayo na kayo _mag-aalisan ang lahat
+lalabas si Ludovico_.
+
+Vico.--Puso ko'y kumakaba, dibdib ko'y tumatahip, kaya't
+paparoon ako n~g matanto ang kahulugan. _Aalis mutación Sala rica
+nacahiga sa cama si Soledad madilim ang escena mayroong Quingque may
+ilaw, lalabas si Pedro at Bacocoy may m~ga garrote_.
+
+Pedro.--Bakokoy dito ka _iuupo sa tabi n~g escena_, ka pag
+ang babaye ay pumayag sa bakan mo n~g alis, sakaling hindi pumayag at
+pipilitin, lambanuguin mo na, at babalugbugang ko naman.
+
+_uupo sa isang tabi dadating si Agong magdaraan sa bintana nacasun~gaw
+lamang bababang marahan lalapitan ni Bakokoy tampalin sa balicat
+magugulat si Agong magcucumpasan iuupo ni Agong sa isang tabi at
+lalapit cay Soledad marahang marahan lalapitan naman ni Bakokoy at
+babatukan si Agong magugulat matatacot pagcakitang si Bakokoy ang
+bumatoc sa canya magagalit_.
+
+Agong.--Mabuti igapos ko ito, _lalapitan si Bakokoy at
+tatalian pag catali icucubli sa loob n~g bastidor biglang baban~gon si
+Soledad tahimik mahihiga ulî_.
+
+Agong.--N~gayon hindi kana makalapit sa akin _Lalapitan si
+Soledad dahan dahan lalapitan ni Pedro at babatukan magugulat si Agong
+ititiric ang mata ni Pedro babatukan sa cabilang tabi pabulong_.
+¿Sinong bumatok sa akin?
+
+Pedro.--_Pasigao_. Akoy hindi makababatok sa iyo pagka't ako
+ay komang.
+
+Agong.--Huag kang sumigaw dito ka _itatabi sa tabi ng
+bastidor pagcaladcad tatan~gnan sa tain~ga lalapit na dahan dahan cay
+Pedro_ Pakiram-daman mo kung sino ang darating.
+
+Pedro.--_Pasigao_. Ooooo _mahaba magigising si Soledad waring
+magugulantang uupo sa silla malungkot._
+
+
+Soledad.--Oh panaguinip kong
+                    nag bigay bagabag
+                    sa pananahimik
+                    n~g pusong may sindak,
+                    kahit mananawari
+                    huag n~g matupad
+                    ang tanang sinabi
+                    ni Agong na Judas.
+                    _Tutugtog n~g las doce_.
+
+Soledad.--¡Oh! Labin dalawang umpog n~g tanso sa bákal Labis
+na n~g isa sa kapan~gakuan n~g Agong na taksil....
+
+Agong.--Soledad kong hirang _yayacapin_.
+
+Soledad.--Oh, ganid, halimao, lilo at lanuang.
+
+Agong.--Huag kang maguitla sa pananahimik pagka't ito'y nukál
+sa ating pag-ibig pag-ibig na hindi
+
+Soledad.--Ah, lahing alamid.
+
+Agong.--Hindi magagatol ang aking nais.
+
+Soledad.--Sumasamo akong iyo n~g talikdan ang lahat n~g nasa.
+
+Agong.--Di mahahadlan~gan
+
+Soledad.--Dapat mong isipin iyong kagagawan at mayrong
+infierno.
+
+Agong.--Mangyaring pakingan.
+
+
+
+
+MÚSICA N.o 4
+
+
+Agong.--Pag-ibig ko'y di maampat
+       sa iyo irog kong Soledad
+       sukdang ang buhay ko'y mautás.
+       Pagsinta ko'y di kukupas.
+
+Soledad.--Dapat mong igalang.
+       Pag-ibig ko'y paano naman
+
+Agong.--Pagsintá mo'y di ko alam
+       pag-ibig kong mabubuhay
+       pag-ibig mo'y di ko alam
+       pagsintá ko'y mabubuhay
+       saksi kong pagkalalaki.
+
+Soledad.--Ito'y walang kailan~gan
+       kung sa pag-ibig mamatay
+       pagka't aking sinumpaan
+       irog ko siya habang buhay.
+       Ito'y walang kailan~gan
+       ito'y walang kailan~gan
+       kung sa pag-ibig mamatay
+       kung sa pag-ibig mamatay
+
+Agong.--Pagsinta ko kung maapi
+       pagsintá ko kung maapi
+       Saksi ko ang pagkalalaki
+       At di ko n~gani masasabi,
+       ang buhay mong mapuputi.
+
+Soledad.--Ito'y walang kailan~gan (2 huli)
+       kung sa pag-ibig mamatay (2 huli)
+
+Agong.--Pagsinta ko kung maapi
+       saksi ko ang pagkalalaki (2 huli)
+       di ko n~gani masasabi
+       ang buhay mong mapuputi.
+
+Soledad.--Huag kang lubhang pan~gahás
+       sapagka't araw ay kung sumikat
+       pag may kulog at kidlat
+       nagkukulimlim agad.
+
+
+SALITAAN
+
+Agong.--Pakatantoin mong sa tangapi't hindi sa oras na ito'y
+hindi makikimi itong aking puso.
+
+Soledad.--Ikaw'y namamali at di matutupad ang lahat mong
+mithi.
+
+_Susun~gaw sa bintana si Vico_.
+
+Agong.--Ang sabing mataas huag ipan~gahás ang lahat kong nais
+pilit matutupad.
+
+Soledad.--Matutupad mo n~ga't ani mo'y malakás ang m~ga bisig
+mo; ¡lalaking ...!
+
+Vico.--¡Pan~gahás!
+
+Agong.--Sa n~gayon n~gayon din iyong tatangapin ang lahat
+kong impok nanasang pag-guiliw, at hindi ang hindi _anyong yayacapin_.
+
+Soledad.--¿Iyong pipilitin?
+
+Agong.--Oo, oo, oo.
+
+Soledad.--¡Ah lahi kang taksil!
+
+  Ang lahat n~g ito ay iyong asahan
+masusunod mo n~ga kung ako ay patay
+_Dudukutin ang punyal_ n~guni't kung hindi
+                                 ang kasasapitan
+dito ay babaha _anyong sasaksakin, biglang
+lalabas si Ludovico pipigilin ang kamay ni
+Soledad_.
+
+Vico.--Isalong ang punyal.
+¡Itago ang punyal baca madun~gisan!
+
+  Sayang ang punyal mo na magkakadun~gis
+pumatay sa isang gaya nitong ganid
+mabuti pa ang hayop hindi nangagahis
+gaya nitong tigre, hantik sa limatik.
+
+  Sayang nitong aking m~ga pagtatapat
+n~g pakikisama sa gaya mong oslak
+sayang ang n~galan mong sa baya'y natanyag
+ang kapurihan ko'y di mo na nilin~gap.
+
+  Ano pa't ang ukol marapat na gawin
+sa isang gaya mo, ang huag batiin
+pagka't kawan~gis ka n~g hayop na kambing
+kahit anong damo ay ibig lamunin.
+
+  ¡Huag matigagali ikaw ay man~gusap
+matapang sa musmos, duag sa malakas
+ibig mong mag-apô sa pipe at bulag
+duag, dun~go, kimi, sa nakákasukat.
+
+
+Agong.--Huag palabisin ang pananalita at n~g di sa dugo dito
+ay bumaha.
+
+Vico.--¿Ano ang tinuran?
+
+Agong.--Ikaw ay gumawa _dudukot n~g punyal_.
+
+Vico.--Ikaw pa ang matapang ...
+
+Agong.--Wala kang hiya. _Lalabas na biglang bigla si Bacocoy
+at si Pedro_.
+
+Ang dalawa.--Ikaw ang lalong walang hiya _sasakalin si Agong
+n~g dalawa maglalabasan ang m~ga obrero may m~ga dalang garrote_.
+
+Agong.--Bakokoy ¿bakit ka nakapan~gusap?
+
+Bakokoy.--Bakokoy, isip mo yata ako'y pipe, kaya pala ibig na
+ibig mong makisama sa akin dahil sa ako'y pipe, kawikaan mo'y kahit
+anong gawin mo'y masusunod mo ang ... pag-aapô-apoan, mula n~gayon
+iwala mo na sa isip mo ang pang-uulol at nahahalata ka na.
+
+Agong.--Pedro, tio Pedro huag mo akong sakalin.
+
+Pedro.--Tatawagin mo pa akong tio Pedro ganyan pala ang ugali
+mo, wala kang ibig úlulin kundi ang pinakikinaban~gan. Hoy tignan mo,
+dahil sa iyong kasamaan kita ay kina-aawaan, pagka't anong magagawa ko
+talaga n~g palang masama ka.
+
+Juan.--Maraming kuntil butil ¿lalantakan ko na po? _aambaan
+n~g hampas n~g garrote_.
+
+Vico.--Huag, huag at marurumihan ang inyong dan~gal na
+sumakit sa gaya niyan, ang marapat na gawin dayukdukin sa hapis at
+saka bayaan.
+
+Pedro.--Kung gayon alsa tayong lahat. _Babalaan at waring
+mag-aalisan_.
+
+Agong.--¿Saan kayo magsisiparoon?
+
+Bakokoy.--Huag mo na kaming habulin n~g hindi ka mapahamak.
+
+_Lalabas si María may dalang ilaw_.
+
+Maria.--¿Sinong pan~gahas iyan?
+
+Agong.--Ako Maria.
+
+Maria.--Ah, ikaw pala, n~gayon ka lamang namin nakilala kaya
+pala ibig na ibig mong ikaw ay susundin, ¿ha? taksil, baliw,
+talipandás, balawis, ganid, halimaw, lilo; sukab, ulupong at ... ¿Ano
+pa ba ang masamang na sa diccionario, para maitumbas ko sa sama n~g
+tawong iyan? ¡Wala na! Husto na, kaya ... Bakokoy, Pedro, Juan. Handa
+kayo. _waring aambaan n~g tatlo si Agong_. Susunod ka sa bawa't
+ipag-utos namin. Sapagka't kami ang madalas sangkalanin n~g iyong
+pagka lanuang dahil sa mabuti kang manghin~gi n~g contribución,
+ganitong gawin mo, _isasahod ang caliwang camay_, sapagka't ikaw ang
+malimit umapi sa kababayan mo, ganitong gawin mo, _isusuntoc ang
+canan_ ipagpalagay mong ako ang bayan _Luluhod si María sa harap ni
+Agong_.
+
+
+Lodovico.--Kilanlin ang apô ayaw makisama
+        kung hindi sa pawang mauulol niya
+        mag mula sa n~gayon idilat ang mata
+        pagka't daig nito ang m~ga bívora.
+
+          Ating pamangkaan matingkalang bilin
+        n~g bantog na Rizal tumubos sa atin
+        kailan man anya at walang alipin
+        walang manglulupig walang mananaksil.
+
+
+WAKÁS.
+
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+
+_P.S. Lopez._
+
+KUNG SINONG
+    ="APÔ-APÔ"=
+        KASAYSAYAN
+
+
+
+MAYNILA
+
+Limbagan nina Fajardo at Kasama
+
+_Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz_
+
+=1908.=
+
+
+
+=Sa aking Bayan=
+
+
+
+  Sa dawag n~g pait, noong kadiliman
+pinilit pinigâ sa papel makintal
+tanáng pag-ibig kong, di bun~gán~gâ lamang
+pag-giliw sa dibdib, doon bumubukal.
+
+  Bagá man at kapós sa dunong ay sahól
+kapahatáng ito'y hindi iu-urong
+kahi ma't sa dugo'y piliting luman~goy
+pagsisikapan ding ipatanto n~gayon.
+
+  Panahon naman din n~g pagsisiwálat
+n~g matandang sakit na sa pusong sugat.
+¡Gaya n~g pagtakip! mapanglaw na ulap
+sa m~ga bituin, anak n~g liwanag.
+
+  ¡Ilaw ang hin~gî ko! upang matanglawan
+ang napatatan~gay, sa apô-apôan
+at kung hindi ito ang gawing tuntunan
+ilagay sa limot yaong Kasarinlan.
+
+  Ang alin mang bayan, ang alin mang hulô,
+ang alin mang pook, pag may Apô-apô
+ay hindi uunlad, may magandang pusô,
+ang santong matuid palagi n~g likô.
+
+  Pagkathâ ko nito bumabasang giliw,
+hindi ko na náis ang ako'y purihin
+kapamanhikan ko't mataos na lambing
+kung babasahin mo, ikaw'y magsalamin.
+
+  Dahil sa alám kong panitik ay básal
+kung isulat ko pa'y sumasalagalsál
+kaya't balang letra'y mayrong kalabûan:
+bahálang puntero n~g babasang pahám.
+
+  ¡Bayan ko'y malasin! ang pagsusumakit
+n~g bawâ at pahat sa iyo'y ninibig
+sukdang salsal, pulpól ang aking panitik
+di nag-alinlan~gang sa pula'y mabulid.
+
+
+=Pantaleon S. Lopez.=
+
+_Calle Narciso No. 59 (Pandacan.)_
+
+
+
+
+I.
+
+_Kung sinong Apô-Apô._
+
+
+Nang unang sábado n~g Mayo taón 1908 mayroong nangyaring nakalalagim
+sa pusong dalisay, sa isá sa m~ga bayang sakop n~g Kamaynilaan. May
+pinalabás na dulâ na di iba't ito'y ang: «Apô-Apô» pamagat n~g
+zarzuelang iyon. Alay n~g may kathâ sa sariling bayan, obrang walang
+tinutukoy kundi lumiwanag ang punô n~g dilím na pinaguulapan, dito'y
+may Apô-Apôang nanood sa nasabing palabás; ito'y isáng tawong
+pinakahari n~g kadiliman kaya't ang kanyang pan~galan ay: Agong
+kadiliman; isáng tawong kalaban n~g liwanag, isang tawong kalaban n~g
+kanyang pinakikinaban~gan, isang malimit gumahasâ n~g katwiran, hindi
+matangkad, hindi pandak ay kulang sa sukat: hindi katandâan n~guni't
+maputî an~g anit n~g ulo. Sa ganito'y bahalang magkurô ang irog na
+bumabasa, kung gaano ang buti't sama ni Kadiliman. Ating pagmasdan ang
+nangyari sa loob n~g dulaan samantalang itinatanghal ang «Apô-Apô:»
+N~g sumapit ang _escena_ na pinipilit papilmáhan ang isang kasulatan
+upang ito'y ihalal sa pagpupunô dahil sa itong laging panaginip ni
+Agong na siya ang punô sa lahat, na ayaw pilmahan ni Totong n~galan
+n~g ayaw pumilma sa obra, walang isinásagot kundi ganitó:
+
+
+    «Ang laya n~g tawo'y dapat mong igalang
+pumili n~g ibig kanyang maibigan
+yaong _casiquismo'y_ dapat mong ilagan
+sa pagka at siyang sa iyo'y papatay.»
+
+
+Nang ito'y madinig ni Kadiliman na binangit ni Totong ang kanyang
+sugat, waring nag dilim ang m~ga panin~gin, na alinsan~ganan at
+sinabayan nang tindig na waring sumusuling na banak, siya'y napuná n~g
+isang _filosopito_ na sa kanya'y nakapansin, kaya't tinanong n~g
+ganito:--¿Bakit namumula ka?--Naiinitan ako ang sagot.--¿Sa daming
+tawong nandito n~gayon, ikaw lamang ang naiinitan?--Masamang obra
+iyan, ang pagigíl na sabad ni Agong Kadiliman, anyong pa-alis na
+hinihimas ang anít niyang tuktok.--Hintay ka muna ang paampat na sabi
+n~g kausap.--Hwag mo akong pigilin at ako ang pinatatamaan n~g obrang
+iyan, ang paan~gíl na sagot ni Kadiliman.--Halika ang pabanayad na
+salita n~g _filosopito_; ipalilinaw ko sa iyo ang _Teatro_, Dulaan
+diumano, anáng m~ga manánagalog; ang Teatro. Ayon sa sabi nang bantog
+na poetang si _Ciceron_ «salamin anyang mapaná-nalaminan n~g
+pag-uugali» kung ikaw ay talagang pan~git at kung talaga kang ganoon.
+¿Bakit ang salamin ang kagagalitan mo? gayon din naman. Kung itong
+talaga mong gawa: ¿Bakit ang obrang iyo ang kagagalitan, at hindi ang
+sarili mo? Kaya't kung ipinalagay mong ikaw ang namimilit paboto, at
+ibig gumahis sa layâ n~g tawo, bagohin mo na't kahabag-habag ka
+lamang. Sa madinig ni Kadiliman ang salitang ito ni _filosopito_
+umin~gos at sinabayan n~g alis, kahit hindi pa natatapos ang palabás,
+natawa n~g lihim si _filosopito_, sinabi sa sariling marahil ikaw ang
+_Casique_ sa bayang itó.
+
+
+
+
+II.
+
+_Ang pag-owi sa bahay ni Kadiliman._
+
+
+Dumadagundong n~g pag akyat sa bahay niyang sarili si Kadiliman, at
+siyang dahil n~g ikinagulat n~g kanyang asawa na waring na
+aalinpun~gatan, si Kadiliman ay ku-kumpas-kumpas, lakad n~g lakad sa
+loob n~g bahay, at manakâ nakang nagbubuntong hinin~ga kasabay ang
+salitang ¡gaganti ako! at sasabayan n~g upo sa mésa at pipigilan ang
+pluma, isasaw-saw sa tintero, si Lolay namang kanyang asawa ay
+nakasubok at namamanghâ n~g labis sa kay Kadiliman, at sa kanyang
+sarili ay binuka sa bibig ang salitang: ¡na u-ulol yata itong aking
+asawa! tutop na ni Agong Kadiliman ang kanyang makitid na noó; biglang
+lumabas sa silid si Lolay niyang asawa at tinanong n~g ganito:
+
+--¿Ano ang nangyayari sa iyo? n~gasab n~g n~gasab si Kadiliman at
+hindi pansin ang asawang nagugulumihanan sa kanyang ayos, at biglang
+naghimutok si Kadiliman natín, sinabayan pa n~g sabing _¡Pater Filus
+Patris!_ ang kahulugan ama, anak ko't m~ga kapatid ang hinin~ga ko'y
+nagkakasabid-sabid, muli na namang tumanong si Lolay:
+
+--¿Anong nangyayari sa iyo?
+
+--¡Ay! ... ang mabanayad na tugon ni Kadiliman maputlang maputla.
+
+--¿Bakit?
+
+--Natatanto mo ang sagot ni Kadiliman si Autor. Hito'y gumawa n~g
+retrato ko sa teatro, kaya't kung aking pakiramdaman ang m~ga mata n~g
+nag sisipanood sa akin ang tin~gin, kaya't hindi ang hindi ko
+sasagutin, dahil sa talos mong malapit n~g mag eleccion ó mag halálan
+para concejál, ibig kong magprisinta n~g candidatura. Kung paniwalaan
+n~g taong kalahatan ang pagpapaliwanag na iyan ni Hitô pehong-pehong
+hindi ako ang lalabas kaya't kahit pabalubaluktot mag iisip ako n~g
+paraan upang pagulapan ang m~ga matá n~g m~ga maghahalal.
+
+--Katwá kang tawo ang pakli ni Lolay, dapat mong isipin tayo'y may
+labis na kaya sa kabuhayan na minana, ko sa aking amang si Pirong
+Botete ¿Bakit mo pá hahan~garin ang panunungkulan?
+
+--Ulol na tawo ito, ang pa-an~gil na sagot ni Kadiliman, hindi iyan
+lamang ang mangyayari kundi mawawalan sa akin n~g pagkakatiwalâ ang
+lahat.
+
+--¿Bakit, ang sagot ni Lolay na nan~gan~galigid sa dalawang mata ang
+luha?
+
+--Magtahan ka, ang sagot ni Kadiliman, at hindi mo dapat maalaman ang
+kalihimang ito, sulong, matulog kana, muli na namang nagbububulong;
+hindi maubos madili ni Lolay ang ligálig na ito n~g asawa niyang irog
+kaya't napilitang nan~gusap n~g: Hito pala lamang ang may sulat niyan,
+di bayaan moná baká ka pa matibô, at sinabayan n~g hatak sa kamay na
+may pluma tayo na asawa ko; batak-batak hangang sa kanyang hihigan at
+saka lamang na tahimik si Lolay, bakit mag-uumaga na; anopa't nang
+nakahiga na si Kadiliman, ay satuina't magigiling ang matá sa paghiga,
+bigláng nagugulantang na tila na wawari ni Kadiliman na siya'y
+binabatak nang m~ga kaluluwa sa Purgatorio na nagsipagbayad sa kanya
+bago málibing, at ang isa sa m~ga kaluluwang ito'y nan~gusap n~g
+malumanay na waring nangagaling ang voces sa ilalim n~g lupa ganitô
+ang sabi n~g kalulwa: Kadiliman, Kadiliman, magsisi ka n~g iyong sala
+¿saan mo dinádalá ang kwalta n~g m~ga patay bago ibaon? Hwag kang
+mang-ulol sa kababayan mo, liwanagin mo sa iyong m~ga kasáma ang bagay
+na nasaiyo, n~g matapós masabi n~g kalulwa ang bagay na ito,
+napabalikwas si Agong Kadiliman ang isa pa'y umaga na; nagbihis na
+madaling madali at tinun~go ang bahay nila Bakokoy,
+
+
+
+
+III.
+
+_¡Ang pakikipagkita ni Kadiliman sa canyang m~ga casama!_
+
+
+¡Ay Bakokoy! ganito ang unang taghoy ni Kadiliman, na akmang paiyak,
+¡bigyan mo ako n~g kaunting Hiniébra! ¡hindi pa ako nag-aalmusal! si
+Bakokoy naman tila n~ga ibig mahabag sa kanyang maestro n~g mapagmalas
+ang anyo, na tulad sa corderong maamo, dahil na si Bakokoy baga man
+hindi pipe, talagang may ugaling sacristan kahit tanto niyang likô ang
+gawa n~g kanyang maestro, amén na lamang n~g amén, kaya't ganito ang
+unang tanong n~g ating Bakokoy: ¿Bakit ano pong nangyari sa iyo? pag
+hindi ko sila hinamon n~g away talo ako! sapagka't si Bakokoy ay
+magaling daw na estocador natatalastas ninyo ang pasigaw na sabi ni
+Agong pinatamaan kayo, ¿hermano mayor po ba sa kandila? ang sabad ni
+Bakokoy sagot ako sa huli, limang piso pa ang aking contribución;
+hindi, ang marahang sagot ni Agong kundi noong palabas n~g ikalawa n~g
+Mayo n~g taong 1908 di umano'y m~ga han~gal daw kayo kaya n~gayon din
+tawagin sila Tarorang Susô, Ponsa Kaligay, at Giday Lasenga n~g
+matalos nila ang kanilang gagawin; kumaraykay naman n~g takbo si
+Bakokoy na iimbol-imbol ang tiyan pinagtatawag ang kanyang m~ga
+kasama; natawá n~g lihim si Agong Kadiliman at sinabi sa kanyang
+sarili: Ako ang pinatama-an n~g obra ni Hitô sasabihin ko kina Bakokoy
+na hindi ako, kundi silang aking m~ga kasama at sina Tarorang Susô;
+oo, oo, ito n~ga ang mabuti, halos walang kalahating oras narito na
+ang m~ga tinawag, lugay pa ang buhok ni Tarora at si Ponsa naman hindi
+na nakuha ang magtapis, at si Giday naman ay may kalasin~gang humarap
+sa pulong, ganito ang unang lantak ni Kadiliman: M~ga kapatid:
+Isinasauli ko ang aking tungkol na pagka presidente n~g ating
+kapisanan, ang pamagat n~g kanilang kapisanan ay «Pinag-uulapan»;
+isinasauli ko ang aking tungkol na pagka secretario, isinasauli ko ang
+tungkol kong pagka Tesorero, sa makatuid ang tatlong tungkuling aking
+taglay isinasauli ko na dahil sa maraming naiingit; noon naman ay
+nakasubok si Tenteng Kamagong na isa din sa m~ga kasapi n~g samahang,
+Pinagu-ulapan, sapól ang sikmura at nag-iihit n~g tawa,
+nalin~gon-lin~gunan siya ni Lasenga, kaya't tinanong n~g: ¿Bakit
+nag-iihit ka n~g tawa? tumugon si Tenteng Kamagong n~g: niloloko tayo
+at sinabayan n~g kaskas n~g takbo pagka't alam niyang Lasengo't
+Lasenga ang kanyang kausap, ipinatuloy ni Kadiliman ang kanyang sermón
+na waring namamaos ang voces n~g pagsasalita; kagabi anya nanood ako
+n~g teatro; ay pinalabas doon ang buhay ninyo at hindi ang buhay ko,
+hindi ko na sasaysayin ang kalahatlahatan, kundi lahat na lamang n~g
+makailan~gan; kayo di umano'y pipe, bulag, kimaw, pilay at bin~gi, si
+Hitô anya'y kaibigan ko, kaya't hindi niya ginawa iyón para sa akin
+kundi udyok lamang nang m~ga naiingit sa akin; (tumalikod ang
+Kadiliman natin at n~gumitî n~g lihim, sinabi sa kanyang sariling:
+Hindi ko sasabihin sa inyong ako ang pinatatamaan n~g di ninyo wikaing
+ako n~ga'y talagang ganoon), hinarap na naman ang m~ga kausap at
+ipinatuloy ang pagsasalita kaya't ang marapat lahat n~g palabas na
+gagawin ni Hitô huag ninyong papasukin, sa á diez y seis may palabas
+na naman, sabihin sa ating m~ga kapanalig na huwag pasukin; ang
+panabay na sagot n~g m~ga kausap, lalakad na kami n~g maibansag sa
+lahat na huwag pasukin at boycotage ang gawin sa sa palabas na iyan,
+naghiwahiwalay na patumba-tumba ang laseng at lan~go.
+
+
+
+
+IV.
+
+_Kung ano ang Teatro at pagkikita ni Tengteng Kamagong at Agong
+Kadiliman._
+
+
+--Si Kadiliman ay nakahampilas sa isáng _Bar_ at waring malainibay,
+siyang pagdaan ni Tenteng Kamagong na nakabastipol tinawag ni
+Kadiliman at ganito ang bati.
+
+--Halika n~ga Kamagong.
+
+--¿Ano ba Kadiliman tila nagdidilim ang pan~ganorin mo, ha?
+
+--Hindi katalasan lamang ang pakli ni Kadiliman. ¿Bakit ba umalis ka't
+di mo tinapos ang pagdidimite ko n~g cargo?
+
+--Mangyari, ang sagot ni Kamagong, walang makatatangap n~g _cargo_
+mong iyon.
+
+--¿At bakit? ang sagot ni Kadiliman, na waring nagmamalaki.
+
+--Sinong ulol ang tatangap n~g tatlong cargo, sa isang kapisanan?
+
+--Mangyari iyon ang talagang ibig ko, at tan~gi sa roon walang
+makapan~gan~gahás sa ating m~ga kasapi upang humawak n~g pagka
+Presidente, pagka Secretario at pagka Tesorero; ¿Hindi ba talagang
+mayroon? sa hindi inaasicaso. ¿Paanong ibig mong sabihin? Kaya
+ginaganap ko n~g lahat, ang pagalít na sagot ni Kadiliman.
+
+--¿Bakit hindi kapagkaraka'y ipinagbigay alam mo sa kapisanan na di
+tumutupad ang Tesorero at Secretario n~g makapaghalal n~g iba't
+sinarili mo?
+
+--Hindi mo ba tantong bawal sa alin mang kapisanang mapísan ang
+tatlong cargong iyan sa isang tawo? ¿Kung pumarito sa iyo ang fiscal
+general at hin~gan n~g cuenta ang secretario ikaw ba ang
+magpipirisintá n~g kasulatan? ¿Kung hin~gin sa iyo nang fiscal ang
+linaw kung magkanong naiipong kwalta n~g samahan sa m~ga ambagang
+ating nagawa? ¿Paanong gagawin mo? ang lanták ni Tenteng.
+
+--Ipakikita kong lahat ang nariyan, ang sagot ni Kadiliman.
+
+--¿Kung sabihin sa iyo n~g fiscal, na ginasta mo ang kalahati?
+
+--Ipagpipilitan kong hindi, ang sagot ni Kadiliman.
+
+--¿Maniniwala na ba sa iyo ang fiscal, na ikaw ay malinis sa
+hinugasan, kung wala kang ipakitang katunayan? sa ang gawâin n~g
+tatlo'y ibig mong kamkamin, dan~gan ang ikaw ay sabík sa tungkol,
+dan~gan an~g kami yata'y ibig mon~g lokohin, dan~gan ang ikaw ay
+napakamangmang; makita mo't ikaw din ang magsisisi pagdating n~g araw,
+ang paala-ala ko sa iyong ito'y hwag mong masamain pagka't
+mangyayaring ikaw ay mapaghimasukan n~g fiscal dahil sa ang gawa mong
+iyan at ang kwaltang naiipon sa iyo ay hindi mo kualta kundi pilak n~g
+marami, na dapat matanto n~g kapulun~gang namamahala, hindi n~g isang
+tawong namamahala sa isang kapisanan; ganiyang lahat ang kapisanan,
+tungkol n~g Presidente ang man~gulo sa lahat n~g bagay na kailan~gan,
+tungkol n~g Secretario ang mag-in~gat n~g m~ga kasulatan n~g
+kapisanan, tungkol n~g Tesorero ang mag-in~gat n~g kayamanan n~g
+Kapisanan, kaya't ang tatlong tungkuling ito dapat sa tatlong tawo,
+n~g upang lumiwanag ang pagsasamahán, ang Secretario na may tan~gan
+n~g man~ga kasulatan siyang dapat na maka-alam nang kwaltang na sa
+tagoan, dahil na siya ang may hawak n~g kasulatan, ang Secretario ang
+dapat maghawak n~g kasulatan ó makaalam sa m~ga nangyayari sa
+kapisanan, dahil na siya ang gumagawa n~g _acta_ at ang Tesorero ay
+dapat magkaroon n~g kapanagutan sa kapisanan n~g itinatago niyang
+kwalta, kung magkano man, ayon sa kasulatang taglay n~g Secretario na
+kanyang pipilmahan; ang Presidente ó pinakapan~gulo n~g Kapisanan, ang
+kailan~gang magsuri kung tama ó hindi ang inaanyo n~g dalawa niyang
+katulong, kung sakaling hindi tama ang sino man dito, siyang bahalang
+magpaliwanag sa m~ga kasapi, kung tamâ naman, ay pipilmá din siya sa
+kasulatan sa ilalim n~g wikang _Visto Bueno_, sa makatwid ang
+kahulugan: nasiyasat kong mabuti, dumating man ang fiscal mag reclamo
+man ang kahit sino, maliwanag ka sa iyong tungkol, dahil na tatlo
+kayong nananagot sa lahat n~g mangyayari; hindi ganitò ang gawa mo,
+kundi tila ka, si Tiberio Cezar ang maibig ay dapat papangyarihin
+hindi ka naman emperador. ¿Bakit ibig mong mag Empera-emperadoran? at
+sa tagalog naman ibig mong mag Apô-Apô.
+
+--Hinawakan ni Kadiliman ang paraskó n~g hiniebra at lalantakan si
+Tenteng at sinabayan n~g wikang: naiingit ka yata.
+
+--Hindi ako naiingít ang pailag na sagót ni Tenteng, kundi: ikaw na
+ang Presidente, ikaw pa ang Secretario at ikaw pa man din ang
+Tesorero, at kung dumating pa ang fiscal ibig mo pa manding pang
+Apôan, baligtad ang bituka mo.
+
+--Marahil isa ka sa nagsulsol sa kay Autor Hito; m~ga ingitero, ang
+paismid na sabi ni Kadiliman.
+
+--¿Bakit? ang patawáng tanong ni Tenteng.
+
+--Buhay ko ang pinalabás sa Teatro noong ika 2 n~g Mayo, ang sagot ni
+Kadiliman.
+
+--¿Bakit, binangit ka ba?
+
+--Hindi n~ga ang tugon ni Kadiliman, n~guni't katulad na katulad n~g
+aking ugali ang asal ni Tio Agong sa obrang Apô-Apô na itinanghal.
+
+--Hwag kang pahalata, ang pakli ni Tenteng; kaya't dingin mo't
+ipaliliwanag ko sa iyo kung ano ang Teatro. Ang Teatro ay bahay aralan
+n~g pag-uugali, at salaming mapananalaminan n~g nanonood, batyagin
+mong magaling itong aking sasalitín: Kung ikaw ba'y may kalasin~gan na
+waring namumun~gay ang mata mo, ikaw ay mauban, mapula ang m~ga puti
+n~g matá mo at saka ka manalamin. ¿Hindi kayâ pan~git ang makikita mo
+sa salamin?
+
+--Mangyari, ang pabigláng sagot ni Kadiliman.
+
+--Bien katoto: Ang pabiglá din namang sagót ni Tenteng, n~guni't ...
+¿Sino sa inyong dalawa nang salamin ang may kasalanan, ikaw ba ó ang
+salaming napalaminan n~g iyong pan~git na pag-uugali?
+
+--Walâ kaming kasalanan kapwa, ang tugon ni Kadiliman.
+
+--Humalakhak n~g tawa si Tenteng; sa bibig kita nahuli ang pasigaw na
+sabi in Tenteng, Kamagong; e ... ¿Bakit mo kinagalitan si Hito?
+
+Mangyari sinulsulan lamang siya n~g m~ga naiingit sa akin, ang
+marahang tugon ni Kadiliman, tulad din naman sa pagsulsol ko na hwag
+pasukin ang palabás ni Hito.
+
+--Malî ang iyong akalà na iyan ay sinulsulan lamang, at idinugtong
+pang sabi ni Tenteng, marahil ganyan ang gawa mo kung kaya ka
+nagdamdam; n~g masabi ito ni Tenteng nilabnót ni Kadiliman ang kanyang
+ulo't umuwing dalidali, lumakad na naman n~g patuloy si Tenteng na
+humahalakhak n~g tawa.
+
+
+
+
+V.
+
+_¿Anong laya n~g isang tawo?_
+
+
+Sa pág-uwi ni Kadiliman, natagpô nito si Goring na pinakamaganda sa
+bayang yaon, at ganito ang unang bati ni Goring: Tio Agong.
+
+--Hindi ako ang si tio Agong, kundi ako ang si Agong Kadiliman ang
+naging tugon.
+
+--¿Bakit ka bulong n~g bulong? ang pamanghang tanong.
+
+--¡Ay Goring! ... ang pahinagpis na lantak ni Kadiliman; alang-alang sa
+ganda mong taglay, sa buti mong pag-uugali, sa karunun~gan mong
+magwikang inglés, sa kanipisan n~g iyong labi at pagkamairugin mo sa
+kababayan, ako'y iyong tulun~gan.
+
+--¿Sa ano? ang tanong ni Goring.
+
+--Nang pagpatay kay Hitô.
+
+--Kung huli mo na madali kong patain.
+
+--Hindi ko n~ga madakip, napakadulas.
+
+--¿Ano bang samâ ang ginawâ sa iyo?
+
+--Sumulat n~g zarzuelang tulad na tulad sa aking pag-uugalî.
+
+--Sa makatwid tawong, ang pan~galan ay Hito. ¿Bakit naman natin
+papatain, at papaanong gagawin nating pagpatây? kababayan pa naman
+yata natin.
+
+--Ow ... Goring, bayaan mo na n~ga ang kababayan kung siya namang
+magiging dahil n~g hindi ko pagkaluklok sa pagka _consejal,_ kung
+maaprobahan na ang _Bill_ Adriático; at ang pagpatay na ating gagawin
+ay ganito: ipananabi mo sa lahat na ang obrang yaon ay masama huwag
+mong sabihing sa akin patama, sumulat ka sa periódicong «Manila Times»
+at «The American» pagka't magaling ka rin lamang sa wikang inglés, pag
+ito'y hindi mo ginawa, tatampuhan kita, talos mo na.... at pag aco'y
+naging _consejal,_ ako ang bahala sa iyo upang ikaw ay......
+
+Nang marinig ni Goring ang ganitong saysay ni Kadiliman; umalimpuyó sa
+kanyang dibdib ang n~gitn~git, galit, yamot na halos kuyumusin ni
+Goring ang dila't labi ni Kadiliman at nag wika n~g gayari: tantoin mo
+Agong Kadiliman n~gayon ay hindi tagdilim, kundi tagliwanag; kaya't
+kahit maging kahulihulihan, cargador, bankero, sakatero at magbubukid
+ay nakatatanto na n~g kahulugan n~g tinatawag na _libertades
+individuales_ ó layâ n~g bawa't tawo; hindi n~gan~gayon lamang
+isinisigaw n~g bayang _filipino_ na nais namin ang magsarili, ó _Ang
+Independencia_ kaya't tandaan mo itong ipagtuturing: magkaroon man
+tayo n~g _Independencia_ ó pagsasarili, at buháy ang _casiquismo_ ó
+pag Aapô-apôan, wala din tayong kahihinatnan.
+
+--¿Bakit? ang papaós na tanong ni Kadiliman.
+
+--Mangyari, kailan ma't may Apô-Apôan na sa pagluha ang matwid, sa
+dahilang ang Apô-Apôan, ay walang tinutumpang landasin n~g matwid,
+kaya't ito, ang kalaban n~g katwiran, ikaw ay maglin~gon lin~gon sa
+lahat n~g sulok nitong Filipinas: maging sa Kapisanan n~g m~ga obrero,
+maging sa Kapisanan n~g politico, maging sa Kapisanan n~g religioso,
+maging sa Kapisanan n~g man~gán~galakal at iba't iba pa, kailan ma't
+may Apo-Apoan, pakaasahan mong ang kapisanang iyan ay hindi susupang;
+gayon din ang nangyayari sa isang bayan, ganyan din ang nangyayari sá
+isang nasyong mayroon niyan; kailan ma't may Apô-Apô ang lahat n~g
+matwid ay palikô. Iyan at iyan din ang naging dahil n~g pagkayukayok
+sa sala n~g sangkataohan na hindi kumilala sa utos n~g Diyos, iyan din
+naman ang naging sala ni Caín sa kanyang m~ga magulang at sa Diyos, sa
+kaibigan ni Caíng siya'y mátampok sa kapurihan, siya ang pumatay kay
+Abel na tunay niyang kapatid; itó ang iyong katulad na hindi mo ibig
+na ikaw ay tanawin sa mababang ayos; kaya't iwalay mo na sa isip mo
+ang pag-uugaling iyan at iyan ang mainam na gamot sa iyong bugók na
+utak, sa dahilang n~gayon ay nanaog na ang mesias na tumubos sa sala
+n~g sangkataohan taglay ang ilaw n~g kaliwagan, upang ang nadidilimang
+pag-iisip na gaya ni Caíng pumatay sa tunay na kapatid at kawan~gis
+n~g man~ga kapatid ni José _Vendidong_ nagtakal sa tunay na kapatid ay
+pagliwanagan; at sa Filipinas nama'y nanaog na ang mesías na Rizal na
+tumubos sa sala n~g kadiliman, taglay ang m~ga aral niya upang
+magliwanag ang kapilipinuhan, na napakukuyumos sa mapag Apô-Apô;
+kaya't ang mapagpalang Gobierno Americano ay naglagdâ n~g kautusan;
+_Bill_ na ang bawa't tawo'y makagágawa n~g kanyang maiibigan kailan
+ma't hindi sisinsay sa talatang utos, ang sino man suminsay ay may
+katapat na parusa; kaya't huag mong pagnasaang patayin sa gutom si
+Autor Hitô, sa dahilang iyan ang ipinagpapatid uhaw n~g iyong
+kababayan sa kanyang m~ga anak; layuan mo na ang asal Caín na ... sa
+nasâ mong ikaw ay magíng _Consejal_ ay ipápahamak ang isang mag-anak;
+n~g masabi ni Goring ang m~ga huling salitáng ito ay nahilo si
+Kadiliman, siya namang pagdatal nila Bakokoy, Posotsoy at Tarorang
+Susô na siyang kumalga kay Kadiliman at naghatid sa kanyang bahay.
+
+
+
+
+VI.
+
+_N~g si Kadiliman ay nahihiga dahil sa sakit na taglay._
+
+
+Payat na payat si Kadiliman dahil sa siya'y nagkaroon n~g sakit
+magmula n~g mapagkaalaman ang kabulukan n~g kanyang pusô, hindi
+napagkakatulog ang kahabag-habag dahil sa ubo, kaya't ang palaging
+ta~gurî niya ay ganito: ¡Ay! sasasalin n~g ubo; ubo, ubo, ub ... ¡ay!
+pag hindi ako ang naging _Consejal_ mabuti pang ako'y namamatay na,
+sasasalin na naman n~g ubo; ubo, ubo ... ub ... mananaghoy na naman
+n~g ... bulok na ang aking puso sa kinakakain n~g hindi ko dugo, ¡m~ga
+ingitero! ang pan~gapós na buntong hinin~ga kung hindi ninyo
+sinulsulan pehong pehong ako ang _Consejal_; n~gayon hindi ko maalaman
+ang mangyayari; hindi pa halos natatapos ang m~ga salitang ito ay
+siyang pagdating nila Bakokoy, Posotsoy at Tarorang Susô na
+nagpapanan~gisan, niyakap ni Bakokoy si Kadiliman at ganitó ang wika:
+kahabag-habag ka Kadiliman, hindi ikaw ang lumabás na _Consejal_
+naháhalata na pala n~g tanan, na inuulol mo kami; hagulgulang
+umaatikabo n~g iyák ang tatlo nila Bakokoy, Posotsoy at Tarorang Susô,
+n~g marinig ni Kadiliman ang pananambitan n~g kanyang m~ga inuulol,
+nagnin~gas ang matá na waring nanunulig, sinasal n~g sunodsunod na
+ubo; ubo ... ubo ... ubo ... ub ... biglang napahiga at nawalan n~g
+diwa na waring naghimatay; sigaw doon sigaw dito ang m~ga kampon
+niya, asawa't m~ga anak, walang isinisigaw kundi: ilaw, ilaw, ilaw
+upang magliwanag.
+
+
+
+
+VII.
+
+_N~g Pagsaulan na n~g hinin~ga si Kadiliman._
+
+
+Si Kadiliman; ay nakahimpil sa isang sulok n~g kanyang bahay at na
+tatanikalaan, dahil sa nananakit, pagka't na wala sa lugal ang
+_tornillo_ n~g isip, sa makatwid ay na ulól, sa m~ga oras na ito'y
+pinaglalaroan n~g m~ga demonio, ang sabi ni Lucifer na hari sa
+infierno'y ganito: ¡Kadiliman! magbawa ka na n~g iyong ugali; sa
+tuina't ibubulong ito ni Lucifer sa kay Kadiliman; kinakagát ni
+Kadiliman ang tanikalang nakatali sa paa't kamay, bubulun~gang naman
+n~g isang kalulua't ganito ang sasabihin: ¡Kadiliman! ¡Kadiliman! huag
+mong sisirain ang ibinayad ko n~g ako'y bago ilibing; sa dahilang ang
+Kadiliman nating ito, ay may ugaling sumin~gil sa kanyang m~ga kasapi
+bago ipalibing kung sakaling mamatay. Samantalang si Kadiliman ay
+pinaghihilahanan at binubulun~gan n~g m~ga demonio't kalulwa; ay
+nanduduling ang dalawang mata't ibig man~gagat, pasag doon paság dito
+na parang León ni Charini at saka sisigaw nang: n~gayo't ako'y
+nang-uulol sa aking kababayan naiingit kayo sa akin, bubulun~gan naman
+n~g kalulwa n~g isang frayle at ganito ang ibinubulong kay Kadiliman;
+_¡mal agradecido!_ ¿Hindi ba ikaw ang nagpasasa sa aking káyamanan?
+¿Bakit ako pa ang iyong mamasamain? _¡Mal agradecido!_ sapagka't si
+Kadiliman ay manugang nitong Frayleng nagdurusa sa infierno ang
+kalulwa, dahil sa m~ga kayamanang yaon na pinakikinaban~gan ni
+Kadiliman, n~guni't si Kadiliman ay madalás magalit sa frayle noong
+hindi pa nau-ulol, at talaga n~ga namang masama ang m~ga ginawa n~g
+frayleng itó noong siya'y nabubuhay, ito'y hindi kaila sa madla.
+¿Bakit ga ibig mong tularan Kadiliman? Itó naman ang tanong n~g ating
+Lucifer--Ang frayle pala'y masama kaya't huag mong tularan ang gawa
+niyang pamimilipit n~g bulsa n~g iyong kababayan, at ang guinawa nila
+sa atin noong una, gaya n~g guinawa mo kahapon sa kaibigan mong ikaw
+ay igalang n~g boong mundo, nanakál ka n~g mahihina, sinangkalan mo
+ang iyong bayan; kung ibig mong maligo, «ikaw ang mag handa n~g iyong
+gugô,» samantalang ibinubulong n~g Demonyo kay Kadiliman ang m~ga
+salitang ito, nana-nalas ang matá ni Kadiliman na animo'y pusang
+bagong pan~ganak, kaya't sumigaw n~g ubos lakas na: Lumayô na lamang
+kayó sa harap ko babagohin ko na ang pan~git kong pag-uugali,
+nag-inugong na biglang biglá, siyang naging dahil n~g panu-numbalik
+n~g isip ni Kadiliman na parang naalinpun~gatan.
+
+
+
+
+VIII.
+
+_N~g hin~gan n~g liwanag si Kadiliman ni Giday Lasenga._
+
+
+Masayang-masaya si Giday Lasengang lumalapit sa kinahihigan ni
+Kadiliman, taglay sa kanang kamay ang parascó n~g Hiniebra at sa
+kaliwa'y isang látigong panghampás sa kabayo't ganito ang sabi ni
+Giday: Lintik! Lintik! Lintik! sigaw na halos magiba ang bahay ni
+Kadiliman at sinabayan ito n~g hampas n~g latigo, parol anyá ang
+taglay ko n~g tayo'y magliwanag. ¿Bakit ka nang-uulol Kadiliman?
+
+--Marahang sumagot si Kadiliman n~g ¡¡¡ay!!!
+
+Nan~gan~gapos ang hinin~ga mo, ¿ha? at biglang pinilantik n~g látigo
+ni Giday.
+
+--¡Ay Giday! ang pabuntong hinin~ga ni Kadiliman, n~gayon lamang
+nagsipanaw dito ang m~ga demonyo at m~ga kaluluwa n~g m~ga ibinabaon
+na nag bayad sa akin bago ilibing, at ang kalulua nang bienan kong
+frayle na inubos ko na ang kanyang kayamanan, tanto mo na ang aking
+ugali daig ko pa ang kurang tunay, dahil sa akin nagbabayad ang bawa't
+ilibing. Ahá nahuli din kita, ikaw palá ay nagkukurakurahan pa, ang
+pasigaw na lantak ni Giday Lasenga; at sinabayan n~g píral sa tain~ga,
+samantalang dinadaklot ni Giday ang pin~gol n~g tain~ga ni Kadiliman
+sinabayan n~g salitang: isaulî mo ang iniambag ko pagka't kundi
+ipagsusuplong ko sa may kapangyarihan ang asal mong iyan; dahil na si
+Agong Kadiliman, ay isang taong sadyang may ugalî noon pang hindi
+nagkakaramdam na manghin~gî n~g contribución, sa kanyang m~ga
+kasamahan at sinasangkalang laguî sa nais niyang ito, ang n~galang n~g
+Kapisanan; kaya't dinagdagan ni Giday n~g sabing kahabág-habág sa iyo
+ang taong magtiwalâ, kawâ-awâ ang Kapilipinuhan kung patatan~gay na
+lagî sa gaya n~g iyong masamang nasa, at kahapis-hapis ang isang
+bayang sipután n~g gaya mong taksil, kaya't isaulî mo n~gayon din ang
+m~ga nai-ambag ko; n~g kasalukuyang sinasalita ni Giday ang
+kakilakilabot na ugali ni Kadiliman ay sinasal n~g ubo't nan~gin~ginig
+ang boong katawan na animo'y isang nádakip sa pang-uumit n~g masarap
+na pagkain, at siyang dahil n~g ikinabulagta n~g ating Kadiliman.
+
+
+
+
+IX.
+
+_Nang napanaginip ni Kadilimang siya'y kausap_ n~g isang makata._
+
+
+Si Kadiliman ay nakahigâ sa isang katren pinamutihan n~g maraming
+hiyás, may mesang mabilog sa tabi nito, ilawan n~g mayaman sa pagtulog
+at lubhang matahimik ang anyo n~g gabi na halos inaagaw n~g umaga ang
+pagbubukang liwayway, n~g si Kadiliman ay nanaginip n~g gayari:
+
+Lumayo ka, ang sigaw ni Kadiliman na halos binabatak ang
+paghin~ga.--Hindi kitá malalayuan, ang sagot n~g makatâ, ayon sa
+kanyang nanaginip, sa dahilang ito ang aking panata, at sinalaksak si
+kadiliman n~g pluma ó panitik sa mukhang matagihawat; dinugtun~gan n~g
+wikang:--Huag mong wikain Kadiliman na ang aking panitik ay padadalá
+sa sulsol, gaya n~g iyong akala; ah; alibughang asal, sinaksak na
+naman n~g panitik sa mapulang puti n~g matá si Kadiliman, siyang
+pagkagising ni Lolay at ginising ang Kadiliman nating binaban~gun~got
+sa kasamaan niyang taglay.--Asawa ko, ang palambing na pag-gising ni
+Lolay.--¡Kaunting tubig, ang binuka sa bibig ni Kadiliman, karaybay na
+n~g pagtakbo si Lolay upang kumuha n~g tubig at pinainom si
+Kadiliman--¡Ah Asawa ko! iganti ninyo ako kung sakaling ako'y
+mamatay--¡Nakú! ang pagigil na wika ni Lolay na lumagaslás sa matá ang
+luha, ¿Bakit?--¡Ay asawa ko! ang banayad na tugon ni Kadiliman; ako'y
+nanaginip, ako'y binan~gun~got, ang aking napanagimpan sinalaksak daw
+ang aking mukha n~g isang makatâ--Mulî na namang bumalong sa m~ga mata
+ni Lolay ang luha't nan~gusap n~g ... ilayô mo na sa loob mo ang
+pakikipagtung-galî sa m~ga ganyan; n~g marinig ni Kadiliman ang
+salitang ito n~g kanyang asawa napaban~gon kahit gumugulapay at
+nan~gusap n~g pasigaw--Hindi mangyayari, sapagka't ¿paano ang aking
+nasa sa pagcoconsejal? ¿Hindi mo ba tanto't kung kayâ ko
+pinagpipilitang maalis si Dr. noon 905 sa tungkol na pagka _consejal_,
+n~g ako ang mahalili? ¿Hindi mo ba alam na kung kaya ako
+nagnasyonalista n~g ako'y magkaroon n~g katun~gkulan? ¿Hindi mo ba
+natatalós na kung kayâ ako naghimasok sa kapisanan n~g m~ga panday;
+n~g ako ang maihalal na Consejal kung maaprobahan ang _Bill
+Adriático_ at....? ¿Hindi mo ba natatatap na kahit ako'y
+magkahirap-hirap n~g mapataas lamang sa mataas na tungkol kung
+mangyayari? ibig kong maging Presidente sa América kung maaarî lang at
+n~gayo'y ibig mong ihiwalay ko, ang bagay na iyan sa aking panaginip,
+kaya't bukas ay mamilí ka sa palenke n~g marami at maghahanda ako,
+siya magpahin~galay ka, ang sagot ni Lolay.
+
+
+
+
+X.
+
+_Ang Pagkikita ní Tenteng Kamagong at Bakokoy._
+
+
+Komparé! ang patawang bati ni Tenteng Kamagong kay Bakokoy.--Mahal na
+Kamagong binabati kita n~g boong galang, tumun~go si Bakokoy na
+umiimbol ang tiyan, ¿Saan ang tun~go n~g kompare ko?--Sa bahay n~g
+ating Apô-Apông si Kadiliman ang tugón ni Tenteng--Ako man kompare ang
+lantak ni Bakokoy--Bubulun~gan kita kompare; ang batikos ni Tenteng.
+
+--Ikaw ang bahala, ang paagaw na sabad ni Bakokoy, binatak n~g banayad
+ni Tenteng si Bakokoy at saka binulun~gan n~g wikang:--Masama ang
+pakiramdam ko sa ating Apô-Apông si Kadiliman ginagawâ tayong
+sangkalan n~g kanyang pagka talipandás, n~g maantilo ni Bakokoy ang
+salitang ito ni Tenteng, nagalit si Bakokoy, at pagalit na itinanong
+kay Tenteng kung matutunayan ang gayon; tinanong pa n~g: ¿Patotohánan
+mo ang iyong sinasabi? na pinag surot-surot ni Bakokoy sa mukha ni
+Tenteng.--Oh, tingnan na n~ga lamang ang asal n~g Bakokoy na itó ang
+pailág na wika ni Kamagong at sinundan n~g salitang: Bago ka
+magagalit, makapito kang iisip; bago ka matutuá, lilin~gon ka muna sa
+kana't kaliwâ. at bago ka magkakatiwala tumin~gala ka muna sa
+lan~git, lin~gonin mo ang iyong tinalikdan, malasin mo ang iyong
+hinaharap at tumun~gó ka sa lupa't n~g hindi ka magsisi sa
+huli.--Hindi ko maintindihan ang sinabi mo ang paismíd na sabi ni
+Bakokoy--Tuligsain mo ang lantak ni Kamagong: N~g panahon n~g
+tinalikdang kastila ang Frayle ang hari-harian at m~ga _fiscalillo_
+ang Apó-Apó.--_Bien_: ang batikos ni Bakokoy, nagulat si Tenteng
+Kamagong na nasabi tuloy na: Ahá ¿Biglá mo akong kinastila, há? Hindi
+kailâ sa iyo ang nangyari na siyang ikinalupasay sa hapis n~g ating
+inang Filipinas.--_Bravo_, ang pabiglá namang sabad ni Bakokoy, mulî
+na namang nagulat si Kamagong at sinabi sa kabiglaanan: ¿Lumálalâ ka?
+n~gayon tatanon~gin kita ¿nasa katuiran ba ang m~ga iyan? wala,
+mangyari m~ga _romano_ ang sagot ni Bakokoy, biglang inagaw ni Tenteng
+Kamagong ang salitang ito--Hwag natin anyang, dalhin sa _Roma_, ang
+salitaan ani Kamagong, at tayo'y nandito sa _Filipinas_, ang ating
+pinag uusapan sa m~ga oras na ito'y ang tungkulin n~g mamamáyang tawo
+dito sa Filipinas, sinasabi n~g kautusan n~g Diyos; piliin ang bawa't
+maibigan; sinasabi naman n~g _Bill_, kautusan sa Filipinas: Ang bawa't
+tawo'y may láyang gumawa n~g kanyang maiisipan, kaya't ang aking
+masasabi'y ganito: Natanto nating masama ang gawá n~g _Frayle_, masama
+din naman ang gawa n~g _fiscalillo_ n~g panahong iyon, ¿natatalastas
+mo kung bakit? sa dahilang ang _fiscalillong_ iyan ay _amén_ n~g
+_amén_ sa kanyang Apô-Apô; gaya din naman n~g pag amén mo sa ating
+Apô-Apô na si Kadiliman, na kapag sinabi sa iyo itatayo niya ang
+_torre_ ni _Babel_ n~g walang kilatis, dudukutin mona ang iyong
+pesetas para maiambag, kapag sinabi sa iyong igagagapák niya sa loob
+n~g tatlong araw ang templo n~g _Jerusalem_ dudukutin mo na ang iyong
+kahati't walo't ibibigay kaagad, halos iyong inaagaw sa bibig n~g
+asawa mo't anak nang walang kinaoowian. ¿Sino n~gayon sa inyó ni
+Kadiliman ang may sála? Tila ako ang sagót ni Bakokoy.--Hindi lamang
+tila, kundi ikaw na n~ga; sa dahilang kung walang _consentidor_ walang
+magnanakaw, ito ang kasabihan n~g m~ga matatanda, hindi ko salita ito,
+ang pabalík na wika ni Kamagong. Gayon din naman pag winika sa iyo
+pumilma ka, pipilma kaagad, pag sinabi sa iyong makipag-away,
+makipag-away ka naman, samantalang ikaw ay may sariling kalayaan. ¿Ang
+boto ba n~g isang mámamayang tawo'y gaanong halaga?--Halagang isang
+copang sorbetes,--Ah, gungong, iyang pagka Bakokoy mo na malapit-lapit
+kang maging bakoko, pang-ulam sa mahal na araw; piniral ni Kamagong sa
+tain~ga't sinabing dingin mo itong sasabihin: ¿Iniibig mo ba ang iyong
+bayan?--Hangang huling tibok n~g aking hinin~ga, ang tugón ni Bakokoy
+na waring nagmamalaki.--Kung iniibig mong gaya n~g iyong sabi, ani
+Tenteng, palilinawan kitá. Ang halaga n~g isang botos n~g mamamáyang
+tawo, kahalaga n~g inang bayan, sapagka't kung makaladkad ang boto mo
+n~g isang basong sorbetes at tatlong tanghalian na gaya n~g ugali ni
+Kadiliman, hindi ikaw ang papatain niyan kundi ang bayang sangkalan,
+na nalulugami sa madlang hirap; kaya muli't mulî ang bilin ko sa iyo
+na bago ka boboto titingnan mo ang ugali n~g iyong iboboto, ang m~ga
+gawâ nito, ang m~ga ginawâ nito at kung mangyayari, pati pa nang
+gagawin niyan kailan~gan mong pag-aralan bago ka bumoto:--Bayaan mo
+kompare at ganyan ang aking gagawin, ang pakli ni Bakokoy.--Kung gayon
+kompare tayo na, magpatuloy sa piging ni Kadiliman, tayo na ang sagot
+ni Kamagong at n~g maini-init pa ang litsón na ating madatnan, lumakad
+ang dalawa na nagn~gin~gisn~gisan.
+
+
+
+
+XI.
+
+_Ang pagsasalo-salo sa bahay ni Kadiliman._
+
+
+Si Kadiliman ay malungkot may taling panyong puti sa ulo, palaging
+napaghihiló dahil sa sakit na taglay, na ayon sa sabi n~g m~ga medico
+ang sakit na itó ay, nabubúlok ang pusô, kaya nanghihina, kung kaya
+naman napaghihiló nabúbugok diumanó ang utak; nakahilig sa isang
+mainam na luklukan si Kadiliman, palaging nakatin~gala't pinag-iisip
+ang kahapis-hapis na buhay na kanilang napagsasapit na mag-anak;
+nakasanglâ halos ang boong kabuhayan sanhî sa pag-gugol at
+pagkakándido, at sa taglay na karamdaman. Siyang pagdating ni Lolay na
+galing sa bahay sanglaan at nagsanglâ, inabot-abot ni Lolay ang salitâ
+ni Kadilimang: «Pag hindi ako nagkaroon n~g katungkulan sa taóng itó
+magpapakamatay na ako.»--Iyan ang masasapit n~g isang gaya mong ibig
+Apoin n~g lahat, malasin mo itong ating sinasapit na mag-anak,
+isinangla ko na n~gayon pati n~g naiwang lupa ni ama, n~gayon handá na
+naman itong iyong gagawin, ¡gastos na katakot takot!--Ulol na tawo
+ito, ang pahikayat na sabi ni Kadiliman. ¿Mayroon bang namuhunan na di
+nakinabang? pag ako'y naging Diputado, pag ako'y naging Concejal, pag
+ako'y naging Presidente, sa kanila ko din kukunin ang m~ga nagugol
+kong iyan, ¡siya ineng! iayos mo ang ating handa, malapit n~g dumating
+sila Bakokoy na ating kapanalig, ang pahimok na sabi ni Kadiliman;
+pumasok si Lolay sa kálanan upang ayusin ang pagpakaináng gagawin;
+siyang pagdating ni Bakokoy at Tenteng, dinatnan nila si Kadiliman sa
+gayong kalungkutan, n~g makita ni Bokokoy ang ayos n~g kanyang maestro
+na nakahilig, dahil sa sakit na taglay, nan~galigid sa kanyang
+namumugtong balintatáw n~g matá ang luha at sinabayan n~g sabing:
+Maestro kong mahal.--Bakokoy ang palambing na tugon ni Kadiliman, hwag
+mong babayaan ang ating Kapisanan, hwag kayong makikinig sa masasaráp
+na sabing madalás magbulid n~g aking kapurihan, kahit pabalubaluktok
+ang aking sasabihin paniwalaan ninyo, n~g ako'y guminhawa, kahit gawin
+kong tulay kayo sa aking Kadiliman, ako din ang inyong ibigin; nadinig
+ni Kamagong ang m~ga salitang itó na halos nagpupuyos ang kanyang
+dibdib; n~guni't di binubuka ang kanyang bibig. Datapwa't si Bakokoy
+palibhasa'y isang taong binabatak nang sawing palad, halos nahihimlay
+ang dibdib sa habág sa kanyang Apô-Apông si Kadiliman, lalô na nang
+mawika ni Kadilimang tatampuhan n~g bayan ang taong hindi makinig sa
+akin at tuturang makafrayle.
+
+Nang mapakingan ni Kamagong ang huling binigkas sa bibig ni Kadiliman,
+umalimpuyó ang galit sa dibdib at sinabing: ¿Ang bayan kaya'y na sa sa
+lawak pa n~g Kadiliman? mulî na namang nan~gusap si Kadiliman natin
+n~g: ¿Ano po ba ang palagay mo sa pilipino, hindi na bagá kayâ maging
+mabuting pilipino kundi patun~go sa landás n~g Kadiliman? siyang
+pagdating nila Giday Lasenga at sina Posotsoy, masasayang nagbigay
+galang kay Kadiliman; si Giday dahil sa may kalasin~gang dumating,
+siyang sumigaw n~g: ¡mabuhay! ang tugon nang lahat at napaban~gon si
+Kadiliman n~g madinig ang papuri't sinabayan n~g wikang Lolay, ilabas
+mo ang parol.--Oo, ang sigaw naman ni Lolay at maghahain na tuloy ako,
+inilabás ang parol, nag-inuman, n~g nan~gagmamalainibay na silang
+lahat naghain na si Lolay, tinadtad na ang mainit na litsón,
+pinaghiwahiwa na ang inihaw na pabo at nagsidulog ang m~ga panauhín,
+lumagay na si Kadiliman sa kanyang lugal na pinakapangulo, saka
+nagsalita: ¿Anong kahulugan nitong ating piging? si Tengteng Kamagong
+hindi kumikibô, datapwa't sa kanyang sarili ang nawika: ¿Mayroon bang
+dapat na makaalam n~g lahat nang bagay na nangyayari kundi ikaw?
+umulit na namang tumanong si Kadiliman: ¿Bakit walang makasagot sa
+inyo? yayamang hindi ninyo masagot, sasabihin ko na: kaya ako
+pinan~gan~ganlang Apô-Apô, dahil sa kabutihan ko, sapagka't
+ipinagsasálo ko kayo sa aking dulang; pagka sabi nito, tumalikod si
+Kadiliman at sa sarili'y sinabing. (kayâ ko lamang kayo ipinagsasalo,
+dahil sa nais kong ako'y inyong ibotos sa anomang katungkulan) muli na
+namang hinarap ang m~ga kaawá awa, siya simulan na natin ang
+pagkakainan. Tinawag ang kanyang anak na si Arkelaw at binulun~gan, na
+ganitó ang ibinulong: Arkelaw na anak ko: ang m~ga kasalo nating iyan,
+marami ang bin~gi, bulag at pipe, ang m~ga iba niyan ay m~ga hindi
+ganoon, huag mong lubhang pakikisamahan pagka't hindi mo mau-ulol, sa
+makatuwid wala kang mapapakinabang, ang m~ga paraang ito'y dapat mong
+mahahin sa akin at sa iyong nunong namatay na si Pirong Botete, kung
+ibíg mo din lamang guminhawa sa ibabaw n~g mundo, hwag kang makisama
+sa kasingtaas mo, n~g iyong mapagharian. Akong si Kadilimang iyong ama
+talastas mong na sa karamdaman, hindi natin mahulaan sa n~gayon kung
+kailan mapapatid ang tan~gan kong hinin~ga; n~g mamasdan ni Tengteng
+Kamagong ang bulun~gang itó nang mag-ama kinalabit si Bakokoy at
+pabulóng na sinabing: Matagal ang bulun~gan n~g mag-ama ni Kadiliman
+at Arkelaw.--Lantakán mo n~g lantakán ang litsón hindi kung anong
+pinagmamasdan mo, ang sagot ni Bakokoy; siyang pagdatal ni Tarorang
+Susô at humahan~gos, pakingan ninyo anyá ang aking balita: Ang lahat
+ay napatan~ga sa kanya, pumigura si Tarorang Susô at saka nagsalitâ:
+Ako anya'y galing sa Sampalok, doon ay nabalitaan kong hindi
+naaprobahan ang kalahat lahatang hiling n~g _Bill_ Adriático na ang
+bawa't pook ó _distrito_ ay magkakaroon n~g isang _Concejal,_ hindi
+ganito ang kinahinatnan kundi dalawa lamang sa boong Kamaynilaan isa
+sa Katimugan at isa naman sa Kahilagaan (isa sa N. at isa sa S.) n~g
+madinig ni Kadiliman ang balitang itó ni Tarora, naghimatay si
+Kadiliman at nabwal sa kinauupang luklukan, siyang pagkakaguló n~g
+gibikan n~g lahat sa ating Kadiliman, ang iba'y humihin~gi n~g tubig
+ang iba'y Eter, ang kalahatan naman ay ilaw nang tayo anya'y
+magliwanag dahil sa laganap sa boong bahay ang Kadiliman, ipinasok sa
+silid si Kadiliman, si Bakokoy at Kamagong hindi tumitinag sa
+kinauupan, kaya't sila lamang ang naiwan, at nasok sa silid ang
+lahat.--Hinampás ni Kamagong sa n~gusô si Bakokoy n~g hità n~g manók
+niyang pinapan~gal at saka tinanong n~g ganitó: Hulaan mo Bakokoy kung
+bakit nabaligtad si Kadiliman sa pagkaupô?--Ang palagay ko'y lasing
+kung kaya nahilo, ito ang naging tugon ni Bakokoy.--Musmós ka n~ga
+palang tawo ang paagad na pakli ni Kamagong--Nagalit si Bakokoy at
+sumigaw n~g boong lakás; pag ako'y ganitong may kalasin~gan hwag mong
+aalipustain si Kadiliman at babasagin ko sa ulo mo itong bote.--Hwag
+mo bang initan ang ulo mo, sapagka't ang malamig kailanman ay siyang
+magaling ¿di mo ba tanto na ang pamatay sa apoy ay tubig? Kaya't
+dumin~gig ka: Haya't nahilo si Kadiliman sa dahilang kaya siya
+naggugol n~g pagpapakain upang siyang ihalal natin kung napagtibay ang
+_Bill Adriático,_ n~gayo't hindi, kaya't sumubó ang dugô; kaya magmula
+n~gayon itong aral ko'y siya mong sundin n~g di ka mabalahô, sa
+panahong itó hwag kang lubhang magtitiwala sa masasayang mukha, dahil
+sa ang kadalasan nito'y mag-ani n~g mapait na luhâ, hwag kang
+padadakip sa gaya ni Kadiliman na sa kasabikan sa tungkol, lahat n~g
+buti ang ipinakikita, n~guni't pakitang tawo lamang, diyan ay marami
+pang nalisaw na ... Kahit ang laman n~g Lan~git ay ipan~gan~gako
+masunod lamang nila ang nais, ¿ayaw ka pa ba sa m~ga n~giting ginamit
+kahapon, sa m~ga yakap na ginawa kamakalawa, sa m~ga pan~gakong napako
+kanina, sa m~ga tamis n~g dilang ipinalasap kani-kaniná at sa
+masasarap na bukang bibig na ginawang sagisag kahapon? ¿Anong
+ibinun~ga?--Aywan ang sagot ni Bakokoy.--Ang ibinun~ga: ¿alam mo? ang
+sabi ni Kamagong: pawang hapis, pawang dalamhati at lubang walang
+lagot. Kahapon ako nakadinig sa bibig n~g gaya ni Kadiliman na ...
+bibihisan ang aking iná, tuturuan ang aking kapatid, hangang sa
+kukunin ang independencia, kapag siyang malalagay sa tungkol; ang
+lahat n~g ito'y naging bun~gan~gâ lamang. Kaya ang kahuli-hulihang
+ipagbibilin ko sa iyo'y ito: «ang tunay na pag-ibig hindi bumubukal sa
+bibig, kundi sa pusô; ang lahat n~g mabuting nasa hindi nakukuha n~g
+bun~gan~ga, kundi sa gawa.»--¿Bakit ipinan~gan~gako ni Kadiliman, na
+makukuha ang independencia, pag siya ang nagkaroon n~g tungkol?--Ulol,
+ang pasalág na sabi ni Kamagong, ang dapat mo anyang asahan, iyong
+inasahan n~g ating mananakop na Rizal, nang siya'y na sa Madrid na
+sinabi sa kanya n~g m~ga _republicano_ doon n~g taong 1882[1] _Ang
+Kalayaan ó pagsasarili, na hihin~gi n~g tala at hindi n~g
+pamamalingkahod._ Kaya kailan man makadidinig ka n~g salitang
+hihin~gin n~g bibig ang _independencia_ umun~gol ka, saka ikaw ay
+sumagot n~g baka n~ga sakali. Sapagka't si Moisés nang bigyan n~g
+Diyos n~g Kasarinlan upang siyang magtanghal n~g sampung utos n~g
+Diyos ay nakaupo sa likod n~g kalabaw, baka sakaling ganito din ang
+mangyari kay Kadiliman, siya tayo na, umalis ang dalawa sa bahay ni
+Kadiliman nang walang paalam.
+
+[Talababa 1: Revista internacional en Barcelona.]
+
+
+
+
+XII.
+
+_Nang naglulubha si Kadiliman._
+
+
+Si Kadiliman ay nakahiga sa isang gulanit na banig, at halos walang
+makain, taglay n~g pagdadálitang kanyang sinasayod, mula n~g makaraan
+ang may dalawang buan n~g paghahalalan, na sanhi sa pag-gugugol nitó
+sa kanyang kandidatura ay naipagbiling lahat ang kanyang ari-arian at
+hindi siya ang lumabás, kaya't siyang naging mula n~g sakit niyang
+pagka hibang at pinaglalaruang palagi siya n~g m~ga demonyo at kalulwa
+ayon sa kanyang panaginip, pagka't nililibon-libon sa lagnat, si Lolay
+na kanyang asawa ay nakapan~galumbaba sa palababahan n~g bintana at
+binabantayan ang kahapis-hapis na may sakít.
+
+Nang nag-aagaw gising sa pagtulog si Kadiliman ay nanaginip na siya'y
+linapitan n~g Kaluluwa n~g isang Frayleng may taglay na lubid na
+kabo-negro, at nagsalita n~g: ¡Kadiliman! ¡Kadiliman! magsisi ka na
+n~g iyong m~ga kasalanan, ako ang biyenan mong iyong
+ipinan~gan~galandakan n~g sama, kaya't ang mamanahin mo na lamang ay
+ang aking solar at bahay, huwag na ang aking kasamaan; tinatalian sa
+paa si Kadiliman n~g kabo-negro, samantalang sinasabi ang salitang
+ito; sumagot si Kadiliman n~g binabatak ang hinin~ga, nagsisisi na po
+ako _Papá,_ lumayo ka na lamang sa akin at siyang paglapit n~g m~ga
+kalulwa ni Rizal, Burgos at Zamora, taglay ang tig-isang ilaw, lumapit
+sa kanang dako n~g kinahihiligan ni Kadiliman, ayon sa kanyang
+panaginip at nan~gagsabing: ¿Hindi ba iniwan namin sa Pilipinas ang
+iba't ibang tanglaw upang pagliwanagan ang napadadalá pa sa ulap n~g
+kasamaan? ¿Bakit ipinaghahanap buhay mong palagi ang aming n~galan?
+magsisi ka at malapit n~g pumanaw ang buhay mo Kadiliman; siyang
+pagdating n~g tatlong demonyong naglalakihan ang sun~gay na may m~ga
+taglay na sibát at inaasintá ang puso ni Kadiliman, saka nan~gagsalita
+n~g ... sapagka't masamang budhî ka sa iyong m~ga kababayan at madalas
+mong ululin, ang puso mo ang aming sisibatín, inakmaan n~g sibát,
+hindi pa halos umaabót sa dibdib ni Kadiliman ang saksak ay napasigaw
+n~g: patawarin ninyo ako't di ko nalalaman ang aking ginawa; siyang
+pagkagising ni Kadiliman at humin~gî n~g tubig sa asawang nalulunos,
+kumuha kapagdaka si Lolay at pinainom ang kaawa-awang maysakit, n~g
+matapos makainom, tinanong ni Lolay n~g: ¿Anong nangyayari sa iyo't ga
+ikaw ay naghihinagpós?--¡Oh asawa ko! ang naitugon, kakila-kilabot na
+bun~gang tulog ang sa aki'y dumalaw, panaginip na nagbigay gambala sa
+ating sinasaad n~gayong pagdaralita.--Salitin mo sa akin, asawa ko,
+ang palambing na usisa ni Lolay.--Ayon sa aking panagimpan, ang
+pasimulang pagsasalita ni Kadiliman, ako'y dinalaw n~g m~ga kalulwa
+nila Burgos, Zamora at Rizal at ako'y pinan~garalan at ganitó ang
+pan~garal na sa akin ay sinabi: ¿Bakit mo tinatakpan ang matá n~g
+ating m~ga kababayan, n~g ikaw lamang ay maluklok sa trono n~g
+panunungkol? ¿Hindi ba nan~gan~galisag ang iyong m~ga balahibo, na sa
+tatlong daang taong mahigit, na pinagharian n~g kadiliman ang ating
+bayan, na siyang dahil n~g pagkakalupasáy sa hirap n~g m~ga bálo't
+ulila n~g dahil sa kanya'y pag-ibig, at n~gayo'y siya mo pang uululin?
+¡Ay asawa ko! ang pabuntong hini~ngang sabi ni Kadiliman, samantálang
+ito'y itinatanong sa akin n~g m~ga kalulwa ay tinatalian ang aking
+m~ga paa't kamay, at siyang pagdatal n~g m~ga demonyo na buhat yata sa
+Infierno at ako'y kinakalawit at pinapandilat ang m~ga matá
+nabinubukalán n~g mistulang apoy, at gayari ang sa akin na
+ipinagturing: ¡Kadiliman! ¡Kadiliman! sasama ka sa amin n~gayon din,
+sapagka't ang kalulwa mo'y na sa amin n~g kaharian, dahil sa sala mong
+magsisisúnod: Una. ikaw ang nan~gakong kukunin mo ang independencia
+pag ikaw ang naging punô; ikalawa, madalas kang bumili n~g botos,
+ito'y nalalaban sa kautusan n~g Diyos at kautusan n~g tawo; ikatlo,
+ikaw ang nangagahis sa layâ n~g tawo, ikaapat at huli, ikaw ang
+nagnanais na kung ikaw ang naluluk-lok sa panungkol, daragdagan mo pa
+n~g lalong hirap ang iyong kababayan, kaya't ang kahariang ito'y
+hinatulan ka n~g kahit ang katawan mo'y buhay, dapat ang kalulwa mo'y
+kunin namin at dalhin sa bayang Infierno, kilanlin mo: LUCIPER HARI SA
+INFIERNO, matapos na sa aki'y masabi ang m~ga kahatulang ito,
+kinalawit ako n~g dalawa at sasaksakin ni Luciper naman ang aking
+puso, dahil sa siya daw ay may kabulukan, ako'y napasigaw n~g ...
+patawarin ninyo ako't hindi ko nalalaman ang aking ginawa, siya kong
+pagkagising; kaya asawa ko, yayamang wala na din lamang akong sukat
+ikaguinhawa dito sa lupa at doon man sa lan~git, ako sa iyo'y
+nagpapaalam, niyakap ni Kadiliman si Lolay at sakâ sinungaban ang
+sundang na nasa kanyang lapit, at saka nagsalita: Ang kalulwa ko'y
+nasa infierno na, ang katawan ko'y nandito pa sa lupa; n~guni't naubos
+na ang aking man~ga kaibigan mulâ n~g ako'y maghirap, ¡mabuti!
+¡¡¡magpatiwakal!!! umakmang sasaksakin ang kanyang dibdib, napasigaw
+si Lolay n~g: ¡Asáwa ko! at pinigilan ang kamay na may sungdang, hwag
+ka anyang gumawa n~g ganyan dahil sa walang ibang gumawa niyan kungdî
+si Judas lamang, na nagtakal kay Cristo sa halagang tatlong pung.....
+salapi kaya't walâ kang mabuting gawin, yamang nakilala mo na ang hari
+sa infierno at ang gawa ni Judas, dapat layuan ang m~ga bagay na
+iyong ninanasa, dahil sa ito'y hindi mabuti; at walang mainam gawin
+tayo kundi ang magtrabajo, magpapatak n~g pawis, umibig n~g tunay na
+pag-ibig sa bayan kinamulatan, yayamang ang bin~ging kaliwanagan na
+ibininhî n~g m~ga mártir sa sarili, ay siyang mapan~gan~gatigang
+tanglaw na maliwanag, upang tumun~go sa landas n~g ligaya. Mulâ sa
+n~gayon, asawa ko, ito ang aking gagawin, ang pakli ni
+Kadiliman.--Kung gayon, ay tayo na ang sagót ni Lolay, paalam sa inyo
+bumabasang guiliw.
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Apô-Apô (Zarzuela) at Kung Sinong
+Apô-Apô (Kasaysayan), by Pantaleón S. Lopez
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK APÔ-APÔ (ZARZUELA) AT KUNG ***
+
+***** This file should be named 17023-8.txt or 17023-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/7/0/2/17023/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net.
+Special thanks to Matet Villanueva, and Ateneo Rizal
+Library-Filipiniana Section for helping to reconstruct
+some portions of this project. (This file was made using
+scans of public domain works from the University of Michigan
+Digital Libraries.)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+