initial commit of ebook 16970HEADmain

12 files changed, 2657 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/16970-8.txt b/16970-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..6e8b0ee
--- /dev/null
+++ b/16970-8.txt
@@ -0,0 +1,1214 @@
+The Project Gutenberg EBook of De kasteelen van Koning Lodewijk II van
+Beieren, by Anonymous
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: De kasteelen van Koning Lodewijk II van Beieren
+       De Aarde en Haar Volken, 1887
+
+Author: Anonymous
+
+Release Date: October 30, 2005 [EBook #16970]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE KASTEELEN VAN KONING ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+DE KASTEELEN VAN KONING LODEWIJK II VAN BEIEREN.
+
+
+Eenige weken na den tragischen dood van den ongelukkigen Koning
+Lodewijk II van Beieren, over wiens leven nog altijd een geheimzinnige
+sluier hangt, die wellicht nooit geheel zal worden opgeheven, maakten
+de dagbladen bekend dat de kasteelen, waaraan de Koning zoo groote
+schatten had ten koste gelegd en waaromtrent zulke fantastische
+verhalen in omloop waren, ter bezichtiging voor het publiek zouden
+worden opengesteld. Ik aarzelde niet lang en besloot aanstonds deze
+vorstelijke residentiën te gaan zien; zeer waarschijnlijk zouden
+zij mij iets openbaren omtrent het innerlijke, intieme leven van
+den monarch, wiens sympathieke figuur mij steeds had aangetrokken
+en wiens treurige dood op Pinksterzondag, 13 Juni 1886, mij zoo diep
+getroffen had.
+
+Ik begaf mij dus rechtstreeks naar Munchen, waar ik overvloedige
+gelegenheid had om alle noodige inlichtingen voor mijne verdere reis
+te bekomen.
+
+In het begin van Augustus, na het eindigen van den zwaren hofrouw, gaf
+de Prins-Regent last, dat de drie kasteelen Neu-Schwanstein, Linderhof
+en Herrenchiemsee, die tot dusver door geen oningewijde waren betreden,
+voor het publiek zouden worden opengesteld. Al aanstonds vond men
+in de boekwinkels te Munchen tal van brochures, waarin de kasteelen
+tot in de kleinste bijzonderheden werden beschreven, de verschillende
+wegen aangeduid om er heen te gaan, en verdere inlichtingen verstrekt
+omtrent het verkrijgen der toegangskaarten.--Deze toegangskaarten
+kosten voor Neu-Schwanstein en voor Herrenchiemsee twee mark en voor
+Linderhof drie mark.--De vele kunst- en plaathandelaars stelden
+allerlei photografiën ten toon; portretten van Lodewijk II in de
+verschillende tijdperken van zijn leven, allegorische voorstellingen
+van zijn dood en afbeeldingen van zijne paleizen en kasteelen. Daar ik
+echter ook een photografietoestel had medegenomen, wenschte ik zelf
+eenige afbeeldingen te maken, waartoe mij eene bijzondere vergunning
+werd verleend door de kanselarij van den grootmeester der kroon.
+
+Aangezien ik de koninklijke kasteelen naar de volgorde hunner stichting
+wilde bezoeken, richtte ik in de eerste plaats mijne schreden naar
+Neu-Schwanstein, den half feodalen burcht, door Lodewijk II gebouwd
+in de nabijheid van het kasteel Hohenschwangau, op de noordelijke
+helling van de tyroolsche Alpen, niet verre van het stadje Füssen,
+dat aan den grooten weg van Augsburg naar Innsbrück, op de zuidelijke
+grens van Beieren ligt.
+
+
+
+I
+
+
+Drie hoofdwegen voeren van Munchen naar Neu-Schwanstein; ik koos
+den weg naar het meer van Constanz, en stapte na drie uren sporens,
+aan het station te Kempten uit. Van Kempten, eene nijvere stad met
+veertienduizend inwoners, begaf ik mij per rijtuig--eene soort
+van kabriolet met een paard bespannen--naar Füssen. De afstand
+bedraagt acht-en-dertig kilometers en de weg is over het algemeen
+vlak; maar noch de koetsier, noch het paard maakt bijzondere haast,
+zoodat ge voor dien rit op minstens zes uren rekenen moet. Nu, dat
+doet er niet toe: op een mooien Septemberdag is zulk een rit van
+Kempten naar Füssen een waar genot. De weg loopt aanvankelijk door
+prachtige smaragdgroene weilanden; de nahooioogst is in vollen gang,
+en de zwaar beladen karren, de boerinnen met hare roode hoofddoeken
+en de maaiers met hun zeisen en vorken vormen, bij den helderen
+zonneschijn, schilderachtige groepen. De vriendelijke woningen der
+dorpen staan ieder op zich zelve te midden van bloemtuintjes, waarin
+ge op hooge staken ooievaarsnesten ziet. Langzamerhand naderen wij
+de hooge bergketen, die als een reuzenmuur uit de vlakte oprijst; de
+weg loopt langs den oever van een schilderachtig meer, de Weissensee,
+en brengt ons eindelijk te Füssen, aan den voet der met dicht bosch
+begroeide granietbergen. De oude kleine stad ligt zeer pitoresk aan
+den oever van de Lerch; hoog boven haar troont het voormalige kasteel
+der bisschoppen van Augsburg, benevens de indrukwekkende gebouwengroep
+van een aanzienlijk Benediktijner-klooster.
+
+Een goed paard zou u in een kwartier van Füssen naar Hohenschwangau
+kunnen brengen; de weg loopt aanvankelijk langs den voet der bergen,
+en overschrijdt dan de grenzen van het koninklijk domein. Weldra
+bespeurt ge, hoog boven u en scherp uitkomende tegen den donkergroenen
+achtergrond, de witte massa van Neu-Schwanstein, als het ware hangende
+tegen den steilen rotswand. Een weinig verder buigt de weg rechts om en
+voert u in eene kleine vallei, waarin het gehucht Hohenschwangau ligt
+verscholen. Dit gehuchtje bestaat slechts uit zes of zeven huizen,
+die, om zoo te zeggen, deel uitmaken van het oude kasteel, aan welks
+voet zij verspreid liggen. Daar vindt men de trouwens zeer eenvoudige
+koninklijke stallen, en de herberg de Alpenroos, waar de reizigers,
+die niet te Füssen willen overnachten, logies kunnen vinden. Deze
+herberg, vroeger uitsluitend voor de hofbeambten bestemd, is te
+bekrompen om de talrijke bezoekers te ontvangen, die eensklaps dit
+stille dal hebben overstroomd. Op zijn hoogst kunnen twintig reizigers
+nachtverblijf vinden in de kleine eenvoudige kamers dezer herberg;
+en de landelijke kellnerinnen hebben des middags de handen vol om al
+de hongerige gasten te bedienen, die in de lage gelagkamers en in de
+prieelen rondom de tafeltjes zijn gezeten en verlangend uitzien naar
+het eenvoudige maal van vleesch met aardappelen en sla, natuurlijk
+overvloedig besproeid door bier.
+
+Vlak tegenover de Alpenroos steken de vier gekanteelde torens van
+Hohenschwangau boven het hoog geboomte uit; een pad voert u binnen
+eenige minuten naar het kasteel: een niet groot vierkant gebouw, dat
+door Maximiliaan II, den vader van den overleden Koning, ter vervanging
+van een vervallen feodalen burcht werd gesticht. Aan dien bouw zijn
+zeker geene groote kosten besteed, want de geel gepleisterde muren zijn
+reeds op verscheidene plaatsen gescheurd. Ook de inwendige dekoratie
+is hoogst eenvoudig; het ameublement mist stijl; de versierselen zijn
+weinig artistiek en vertoonen bijna allen de figuur van een zwaan, den
+legendarischen vogel dezer streek. De muurschilderingen aan de wanden
+van alle kamers onderscheiden zich door haar koel koloriet en de ietwat
+stijve correctheid harer teekening. Zij stellen verschillende episoden
+voor uit de oude legenden van de Schwangau en van den Zwanenridder,
+benevens tafreelen uit de middeleeuwsche historie van de Hohenstauffen
+en de oude hertogen van Beieren.
+
+Dit kasteel was het geliefkoosde verblijf van Koning Maximiliaan
+II, die een groot minnaar was van de natuur en de eenzaamheid
+der bergstreken; zijn zonen, de jonge prinsen Lodewijk en Otto,
+brachten hier voor het meerendeel den gelukkigen tijd hunner jeugd
+door. Vermoedelijk ontkiemde in deze omgeving bij Lodewijk II die
+hartstocht voor de eenzaamheid, die zulke noodlottige gevolgen voor
+hem gehad heeft, en ontwierp hij hier de plannen voor zijne latere
+scheppingen. Sedert den dood van zijn vader heeft Koning Lodewijk II,
+die tot in den laatsten tijd zijns levens meermalen op Hohenschwangau
+resideerde, in het inwendige van het kasteel slechts eene enkele
+verandering aangebracht. Deze betrof zijne slaapkamer, een klein
+vertrek van vijf meters in het vierkant, waar thans drie kunstmatige
+oranjeboomen hunne met vruchten beladen takken uitbreiden onder eene
+donkerblauwe met gouden sterren bezaaide zoldering, en te midden
+der zuidelijke landschappen langs de wanden. Uit deze kamer heeft
+men het gezicht op den Schwanstein (de Zwanenrots), waarvan de toen
+nog kale top ongetwijfeld indruk moest maken op de zoo ontvankelijke
+artistieke verbeelding van den jongen vorst.
+
+In September 1869, ruim vijf jaren na zijne troonsbeklimming, legde
+Lodewijk II den eersten steen van Neu-Schwanstein, op de plek waar
+vroeger eene overoude vesting stond, in de nabijheid van rotsen,
+waar men nog sporen ziet van romeinsch metselwerk. Het kasteel, in
+romaanschen stijl gebouwd, ligt tweehonderd meter boven de omringende
+vlakte en duizend meter boven de zee, op eene langwerpige rots. Naar
+het westen hangt die rots samen met den berg, waarop Hohenschwangau
+verrijst; ten noorden daalt zij bijna loodrecht naar de vlakte af;
+terwijl zij ten zuiden en ten oosten met steile helling zich verliest
+in diepe afgronden, waarboven de woeste bergtoppen oprijzen, langs wier
+zijden de onstuimige Pöllat naar beneden bruist. Geweldige fondamenten
+van graniet--als het ware eene voortzetting der rots--dragen het
+hoofdgebouw, de vleugels, de voorpoort en den zestig meters hoogen
+toren, die zich fier in de lucht verheft. Van welke zijde men het
+ook aanschouwt, steeds maakt dit trotsche kasteel een overweldigenden
+indruk.
+
+Een breede weg, ter wederzijde door eeuwenheugende dennen omzoomd, die
+van Hohenschwangau bergopwaarts stijgt en langs den noordelijken gevel
+van het kasteel loopt, brengt u naar de voorpoort: een middengebouw
+met twee torens; boven de met twee withouten deuren gesloten poort
+prijkt het koninklijk wapen. In dit voorgebouw bevindt zich eene zaal
+met fraaie muurschilderingen, waar de Koning het middagmaal gebruikte,
+zoolang zijne vertrekken nog niet in orde waren gebracht. Door deze
+voorpoort komt men op een voor- of buitenhof, beneden den grooten,
+hooger gelegen binnenhof; rechts ziet men den Ridderbouw; in het midden
+de grondslagen der nog onvoltooide kapel; links de fondamenten van een
+evenzoo onvoltooiden vleugel. Een van planken gemaakte voorloopige
+trap voert van den eersten naar den tweeden hof, waarop zich in
+volle majesteit de voorgevel van het eigenlijke paleis verheft, vier
+verdiepingen hoog, gekroond met een hoog spits toeloopend dak. In zijn
+soberen, ernstigen eenvoud, met zijne strenge lijnen en smaakvolle
+rondboogvensters, heeft deze façade een waarlijk monumentaal karakter.
+
+De benedenverdieping van het paleis is zwaar gewelfd en verdeeld in
+ruime lokalen, bestemd voor keukens en dergelijke, voor het plaatsen
+van verwarmingstoestellen en voor een hijschtoestel, dat tot de
+bovenste verdieping reikt.--De eerste verdieping, waarheen van de
+binnenplaats een trap voert, bevat de vertrekken voor het personeel der
+hofhouding en eene fraaie galerij, die in den toren van de hoofdtrap
+uitkomt. Terwijl de tweede verdieping nog geheel onafgewerkt is,
+bevat de derde, die twee jaren geleden voltooid werd, de bijzondere
+vertrekken van Koning Lodewijk II: in de eerste plaats verschillende
+antichambres en twee vestibulen; de grootste dezer vestibulen geeft
+toegang tot het kabinet, de kleine grot en den salon; de andere,
+tot de eetzaal, de slaapkamer en de kleedkamer.
+
+De versiering dezer vertrekken, die allen zeer ruim zijn en met
+elkander in gemeenschap staan, is bij uitstek prachtig, en wel van
+die degelijke soliede pracht, die allen valschen schijn schuwt en
+zich door artistieke zuiverheid van teekening en kleur kenmerkt. De
+caissons der zolderingen, de paneelen van het houtwerk zijn in massief
+eikenhout uitgesneden; de sloten zijn meesterstukken van smeedkunst;
+de voortreffelijke freskoos en geschilderde tapijten, die de wanden
+der vestibulen en der kamers bedekken, zijn van de hand der beroemdste
+schilders van Munchen. Daar ontplooien zich voor het oog de beelden
+der oude duitsche sagen en legenden, en de hoofdmomenten uit de
+beroemdste operas van Wagner: de geschiedenis van de Nibelungen,
+van Tristan en Ysolde, de mystieke avonturen van Lohengrin, en de
+vreedzame wedstrijden der minnezangers.--Alleen de slaapkamer des
+Konings is in gothischen stijl versierd. Het monumentale ledikant leunt
+tegen donkere beschotten; de prachtig bewerkte en rijk gebeeldhouwde
+hemel reikt tot aan de zoldering. Aan het hoofdeneinde ziet men eene
+schilderij van de Madonna met het Kind Jezus.--Naast deze kamer,
+waarvan de strenge ernst den bezoeker onwillekeurig treft, bevindt
+zich eene kleine bidkapel; eene breede deur tegenover het ledikant
+voert naar de eetzaal. Naar men mij verhaalde, vertoefde de Koning
+het laatst in dit vertrek alvorens hij, den dag vóór zijn dood, naar
+Berg vertrok; in deze kamer had hij, des nachts, met doctor Gudden dat
+gesprek, dat over zijn lot besliste. Uit de eetzaal, uit de slaapkamer
+en uit de bidkapel heeft men een verrukkelijk schoon uitzicht op den
+onstuimigen, bruisenden bergstroom, op de boven den afgrond zwevende
+Mariënbrücke en de indrukwekkende massa van den Sauling, wiens top
+nog duizend el hooger in de wolken reikt.
+
+Het grootste sieraad van deze verdieping is echter de troonzaal: zij
+is twintig meter lang, twaalf meter breed en dertien meter hoog, en in
+byzantijnschen stijl gebouwd. Van de pracht dezer echt koninklijke zaal
+kan men zich moeilijk een denkbeeld maken. De vloer bestaat uit een
+uitnemend fraaie mozaïek in doffe kleuren; aan den koepel schittert, op
+hemelsblauwen grond, een gouden zon; langs drie zijden der zaal loopt
+eene galerij rustende op kolommen van nagebootst porfier, ter hoogte
+van de vierde verdieping bevindt zich eene tweede galerij, waarvan de
+bogen door kolommen van nagebootst lapis-lazuli worden gedragen. Op
+den achtergrond der zaal voeren negen wit marmeren trappen naar een
+halfrond platform, eene soort van apsis, waarop een troon van elpenbeen
+moest worden geplaatst. De muurschilderingen moeten allen de in den
+aard der dingen gegronde, niet zonder schade te verbreken betrekking
+tusschen staat en kerk, troon en altaar verzinnelijken. Profeten van
+het Oude Testament, wetgevers der heidensche volken die er nimmer aan
+dachten dat innig verband te ontkennen, koningen en vorsten die zich
+als verdedigers der christelijke Kerk onsterfelijke eer verwierven,
+zij allen staan daar gegroepeerd rondom den Christus, den Koning der
+Koningen, die boven allen in glorie zweeft. Deze troonzaal is eenig
+onder meer dan een opzicht, ook hierin dat de steenen loggia, die
+haar aan de eene zijde begrenst, een panorama biedt, zoo schoon als
+men zich denken kan. Over de donkere pijnbosschen heen, rust de blik
+op die twee zoo hoogst schilderachtige, bekoorlijke meren, de Alpsee
+en de Schwansee, omlijst door romantische bergen en steile spitsen;
+ter linkerhand schuimt en bruist de Pöllat; rechts opent zich de wijde
+horizon der bloeiende groenende vlakte, bezaaid met dorpen en vlekken,
+doorsneden van meren en rivieren.
+
+Ge zoudt meenen dat er na deze troonzaal niets meer te zien is:
+toch houdt de vierde verdieping nog eene ongedachte verrassing
+bewaard: de Sängersaal, eene navolging van de historische zaal op den
+Wartburg. De Koning had voor dit vertrek eene bijzondere voorkeur,
+en wijdde opzettelijke studie aan zijne versiering. De zaal heeft
+eene lengte van dertig, bij eene breedte van tien meter, en neemt
+de geheele ruimte van de bovenste verdieping in, tusschen de groote
+vestibule en het bovenste gedeelte van de troonzaal. Ter linkerzijde
+vormt eene kolonnade, ter halver hoogte van de zaal, eene open galerij,
+die een zeer goed effekt maakt. Tusschen de talrijke vensters, waardoor
+een stroom van licht valt op de levendige kleuren en het goud der
+dekoratie, ziet men beschilderde en gesneden paneelen, tafreelen
+voorstellende uit de legende der paladijnen van de Ronde Tafel. Aan
+de met caissons versierde, schuin oploopende zoldering hangen groote
+lichtkronen, waarop, met inbegrip van hooge kandelabres, niet minder
+dan zeshonderd lichten kunnen branden. Men zegt dat de Koning meermalen
+al deze lichten liet aansteken, en dan op de Mariënbrücke ging staan,
+om in stille zomernachten, zijne zaal te zien baden in licht.
+
+Zoowel in- als uitwendig is er aan het kasteel Neu-Schwanstein nog
+veel te doen. Van den kolossalen wachttoren, die nog boven den
+tegenwoordigen toren moet uitsteken, is nog niets te zien. Maar
+het bouwen wordt ijverig voortgezet, en naar men zegt, zouden
+de beheerders der fortuin van den tegenwoordigen krankzinnigen
+Koning Otto van voornemen zijn, het kasteel zoo veel mogelijk te
+voltooien. Het zou ook inderdaad jammer zijn, indien men deze echt
+koninklijke stichting, die meer dan eenige andere der nagedachtenis
+van den ongelukkigen monarch tot roem zal strekken, onvoltooid liet;
+de toekomstige Koningen van Beieren zouden daardoor eene residentie
+missen, die elke vorst hun benijden mag.
+
+Ik bleef eenige dagen te Hohenschwangau, vooral van een vrijdag gebruik
+makende om op mijn gemak alle schoonheden der plaats te genieten. Dit
+is namelijk de eenige dag der week, waarop de koninklijke kasteelen
+voor het publiek gesloten zijn, en het dus in den omtrek betrekkelijk
+stil is. Ik maakte ook heerlijke wandelingen, onder het geleide
+van den officieelen gids van Hohenschwangau, een flinken landman
+met een militair voorkomen, gekleed in het schilderachtige kostuum
+der bergbewoners.
+
+
+
+II
+
+
+De meeste toeristen gaan in zes uren rechtstreeks van Hohenschwangau
+naar Linderhof, of omgekeerd, en volgen daarbij den rijweg over de
+bergen. Daar ik echter gaarne een kijkje wilde nemen in de vallei van
+Partenkirchen, een van de schoonste streken van Opper-Beieren, koos
+ik dat dorp als rustpunt, eer ik mijne reis naar Linderhof vervolgde.
+
+Ik reed aanvankelijk door de vallei van de Lerch, tot het
+stedeke Reutte, waar wij eene vrij steile helling moesten
+bestijgen. Het landschap wordt nu schier van oogenblik tot oogenblik
+schooner. Aanvankelijk loopt de weg door eene diepe smalle kloof,
+waarvan de hellingen met prachtige wouden bekleed zijn, en waar de
+Steuren, een onstuimige bergstroom, een fraaien waterval vormt;
+dan komen wij aan de Plansee, een groot somber meer, waarvan de
+groenachtige wateren twee afgelegen woningen, eene aan elk uiteinde van
+den plas, bespoelen. Het is eene opeenvolging van woeste, romantische
+landschappen, waar dennen, dooreen geworpen rotsen en stroomende
+wateren elkander den voorrang betwisten.
+
+Partenkirchen en het naburige dorp Garmisch liggen in eene
+wijde vallei, aan alle kanten door bergen ingesloten. De twee
+zoo nabij elkander gelegen vlekken bieden evenwel eene zeldzame
+tegenstelling. Terwijl Garmisch met zijne bruin geverfde of met
+godsdienstige muurschilderingen versierde woningen, die allen te midden
+van aardige tuintjes op zich zelven staan, eene groote oppervlakte
+beslaat, scharen de huizen van Partenkirchen zich in rij en gelid naast
+elkander, ter wederzijde van eene hoofdstraat. Zoowel te Partenkirchen
+als te Garmisch vindt men zeer geschikte logementen. De omstreken
+bieden veelvuldige gelegenheid aan tot de schoonste wandelingen;
+en de bevolking heeft nog in manieren en levenswijze die naïeve
+eenvoudigheid, dat hartelijke en vertrouwelijke weten te bewaren,
+dat de stroom van toeristen onherroepelijk wegvaagt en dat dan ook
+wel hier niet lang meer blijven zal. Nu wordt ge nog als vreemdeling
+door ieder met voorkomende, gemeenzame vriendelijkheid gegroet, en
+ge kunt het druk genoeg hebben met het beantwoorden van het "_Grüss
+Gott!_" dat u op uwe wandelingen van alle kanten tegenklinkt. Bijna
+alle knapen en de meeste mannen dragen nog het nationale kostuum der
+bergbewoners; en alle hoeden zijn op schilderachtige, kranige manier
+met veeren versierd, die uitnemend goed passen bij de bruine, flinke
+gezichten. De vrouwen ziet men weinig, behalve des zondags, als zij
+naar de kerk gaan, met hooge bonte mutsen op het hoofd en omhangen
+met zilveren kettinkjes, die van ouds tot haar kostuum behooren.
+
+De afstand tusschen Partenkirchen en het kasteel Linderhof bedraagt
+met rijtuig omstreeks drie uren. Men volgt eerst den grooten weg
+naar Munchen; aan het dorp Oberau slaan wij links af en komen in
+de smalle romantische vallei van de Graswang, die ook naar het om
+zijn _Passionsspiel_ maar al te goed bekende Ober-Ammergau voert. Te
+Oberau wordt de weg zeer steil en zeer moeielijk te bestijgen. Om
+deze twee mijlen lange steile helling te beklimmen, had de Koning de
+gewoonte, een paar stevige boerenpaarden te huren, die men mij in het
+voorbijrijden nog wees. Dicht bij den top ziet men, onder de beuken,
+een grafsteen, die sprekende getuigenis aflegt van de gevaren van
+den weg en van de schier onoverkomelijke moeilijkheden, die Lodewijk
+II moest overwinnen, om op eene hoogte van achthonderd el en op een
+der ontoegankelijkste punten van zijn rijk, zijn van marmer en goud
+schitterend paleis te bouwen. Hier op deze plek kwamen twee mannen
+om, die mede behulpzaam waren bij het vervoer van eene monumentale
+beeldengroep, de Kruisiging voorstellende, een geschenk van den Koning
+aan het dorp Ober-Ammergau; een der beelden viel en verpletterde de
+beide ongelukkigen.
+
+Boven op den top der halsbrekende helling ligt het gehucht Ettal,
+benevens een voormalig klooster, thans eigendom der graven van
+Pappenheim; van hier begint de weg te dalen en brengt u in een half
+uur naar de woning van den boschwachter van Linderhof, op een open
+plek te midden der bosschen gebouwd. Het kasteel ligt hier vlak bij,
+maar het is nog verborgen achter eene met prachtige dennen begroeide
+hoogte. Zelfs wanneer ge door het hek zijt gegaan, en links de
+groote woningen in zwitserschen stijl van den rentmeester en van
+de bedienden, door boomen omringd, uwe aandacht trekken, blijft het
+kasteel zelf nog onzichtbaar; eerst als ge den laatsten hoek van de
+oprijlaan zijt omgeslagen, ziet ge den kleinen witten gevel voor u,
+die wel als verloren schijnt tusschen de hooge rotswanden en den
+donkeren dennenheuvel.
+
+Wie te Linderhof zou willen overnachten, rekene er op dat dit niet
+zoo gemakkelijk gaat; want men is hier mijlen ver verwijderd van
+het naaste dorp en van elke herberg hoe eenvoudig ook. Alleen in de
+woning van den rentmeester kan men een zeer bescheiden logies vinden,
+waarvoor vrij duur moet worden betaald; maar aangezien de opeenhooping
+van reizigers hier noodwendig veel grooter is dan te Hohenschwangau,
+is het genoegzaam onmogelijk een onderkomen te vinden, als men niet
+vooruit geschreven heeft. Bij mijne komst stond het voorplein vol
+rijtuigen en wagens van allerlei soort; reeds in den morgen was
+het laatste bed besproken geworden. Na vergeefsche pogingen bij den
+boschwachter, die zijn huis ook tot het ontvangen van gasten heeft
+ingericht, vond ik eindelijk nog een klein kamertje in een bijgebouwtje
+aan het andere einde van het park, bewoond door tuinlieden, gendarmen
+en het gezin van den machinist. Mijn logies was evenwel zoo geschikt,
+dat ik besloot hier drie dagen te blijven, ten einde op mijn gemak
+deze tweede stichting van Koning Lodewijk te bekijken.
+
+Korten tijd na Neu-Schwanstein begonnen, was het kasteel--men zou
+kunnen zeggen het paviljoen--Linderhof reeds tien jaren geleden
+geheel voltooid. Het werd gebouwd op dezelfde plek, waar een rustiek
+jachthuisje van Maximiliaan II stond, dat door zijn zoon in de
+nabijheid in het park werd verplaatst. Linderhof was de eenige van
+zijne nieuwe residentiën, die de Koning heeft kunnen voltooien, en dus
+ook de eenige, waar hij geregeld kon wonen. Hij vertoefde er echter
+nooit langer dan veertien dagen achtereen: hier even als elders,
+op bepaalde dagen en uren verschijnende en weder vertrekkende, naar
+het voorbeeld van Lodewijk XIV, den monarch voor wien hij eene zoo
+grenzelooze bewondering en vereering koesterde.
+
+Bij den bouw van Linderhof liet de Koning zich geheel leiden door zijn
+smaak voor de schitterende pracht der achttiende-eeuwsche kunst. Men
+heeft meermalen Linderhof met Klein-Trianon vergeleken; de vergelijking
+betreft echter alleen de kleine afmetingen van beide kasteelen en
+hunne min of meer fantastische omgeving. De gevels van Linderhof zijn
+ontworpen in den bloemrijken en overladen stijl van het rococogenre,
+en ook hier beslaan de geheel naar franschen trant geteekende vijvers,
+watervallen en terrassen eene aanzienlijke oppervlakte. Wij zien ons
+hier midden in de achttiende eeuw verplaatst.
+
+Het kasteel is een vierkant gebouw van omstreeks twintig meter breed en
+dertig diep, daaronder begrepen de aan iederen gevel vooruitspringende
+middenvakken; het heeft slechts eene enkele verdieping, die door eene
+hooge benedenverdieping gedragen wordt. Voor den hoofdingang is een
+breed terras, versierd met een bloemperk, waar witte leliën zich op
+haar stengels wiegen; aan dit terras grenst een breede trap, die naar
+een langwerpig bassin voert, waaruit een prachtige waterstraal van
+vijftig el hoogte ontspringt. Aan de overzijde van dat bassin begint
+eene reeks van terrassen en bloemperken, die amphitheaters-gewijze
+omhoog stijgen naar een kleinen zuilentempel, waarin een wit marmeren
+Venusbeeld is geplaatst.--De zijgevels hebben het uitzicht op bloem- en
+grasperken, versierd met standbeelden en omgeven door geschoren hagen
+en prieelen; uit den achtergevel heeft men het gezicht op eene reeks
+van kunstmatige watervallen, die in de berghelling zijn uitgehouwen
+en bekroond worden door eene fraaie groep van Neptunus in zijn wagen.
+
+Deze geheele dekoratie maakt zeker op een plaat of van verre gezien
+een zeer schoon verrassend effect: jammer slechts, dat gij deze
+fraaiigheden niet van nabij moet bekijken. Wie zou hier balustraden
+van kunststeen, vazen en standbeelden van zink verwachten; wie, een
+gebouw van baksteen en hout, uitwendig met cement en dergelijke
+kunstmiddeltjes bepleisterd en beplakt? Heeft de werkelijk
+kunstlievende Koning dit, in een oogenblik van verbijstering,
+inderdaad aldus gewild, of heeft men hem gewetenloos bedrogen? Hoe
+het zij, een aantal zuilen en beelden, festoenen en guirlandes zijn
+reeds gebarsten en brokkelen voortdurend af, ondanks de herhaalde
+reparatiën. Op deze hoogte, te midden der bergen, zou alleen het
+graniet aan de vernielende werking van het klimaat weerstand kunnen
+bieden.--Het inwendige van het kasteel, hoewel ook daar teekenen van
+ontijdig verval ten gevolge van slordige constructie zijn waar te
+nemen, is over het algemeen met meer zorg afgewerkt.
+
+De vestibule, die met drie fraaie hekken is afgesloten, prijkt met
+een ruiterstandbeeld van Lodewijk XIV. In het midden van de zoldering
+schittert eene groote gouden zon met het beroemde devies: _Nec pluribus
+impar_. Een dubbele wenteltrap voert naar de bovenverdieping, die
+zes groote kamers en aan de hoeken vier kleine boudoirs bevat. De
+zes staatsievertrekken zijn: twee salons naar de Gobelins genoemd,
+een kabinet, een slaapkamer, een eetzaal en de spiegelsalon. Overal
+ziet ge borstbeelden en portretten van Lodewijk XIV en Lodewijk XV,
+en geschilderde voorstellingen van het leven aan het oude fransche
+hof. In de boudoirs, die met geel, paars, rose en blauw zijn bekleed,
+vindt men eene merkwaardige verzameling van pastelteekeningen, en
+daaronder de portretten van madame de Pompadour, van la Dubarry,
+van den hertog de Choiseul-Praslin en den kanselier de Maupeou,
+van de hertoginnen de Grammont en de Châteauroux, benevens van
+andere celebriteiten van het hof van Louis XV. In de eetzaal is
+eene inrichting aangebracht, waardoor de tafel des Konings naar de
+benedenverdieping daalt en weder gedekt oprijst.--De slaapkamer, die
+geheel afgewerkt, beschilderd en rijk verguld was, ligt tegenwoordig
+weer geheel overhoop, daar de Koning--men weet niet waarom--bepaald
+had, dat deze kamer zou worden vergroot, door den muur aan de tuinzijde
+drie meter verder naar buiten te brengen. Deze verandering was van
+zoo ingrijpenden aard, dat daardoor zelfs eene verbouwing van de
+watervallen en eene verplaatsing van de groep van Neptunus noodig
+werd geacht!--De koninklijke vertrekken vermoeien door overlading van
+pracht. Al die trumeaux en corniches, al die draperieën, behangsels
+en meubelen, uwe oogen verblindende door de schittering van goud en
+bonte kleuren, getuigen zoo zeer van wansmaak en gebrek aan echten
+kunstzin, herinneren zoo zeer aan de achttiende eeuw met haar ijdelen
+tooi en valschen schijn, dat ge er al zeer spoedig genoeg van hebt.
+
+In het park en langs den zoom van het bosch vindt ge nog een aantal
+merkwaardigheden van hetzelfde genre verspreid.--Ziehier vooreerst
+eene kleine kapel, vlak bij het kasteel, en die door haar eenvoudig
+uiterlijk sterk afsteekt bij de pracht van haar buurman. Voorts een
+majestueuse, eerwaardige linde, waaraan Linderhof vermoedelijk zijn
+naam heeft te danken. Hoewel deze boom de symmetrische eenvormigheid
+der terrassen verbreekt, heeft men toch de goede gedachte gehad,
+hem om zijn hoogen ouderdom te sparen. De Koning had rondom den
+zwaren stam en tusschen de takken trappen en rustieke zitbanken laten
+aanbrengen; naar men zegt, gebruikte hij daar 's morgens zijn ontbijt,
+luisterende naar het gezang der vogels.--Op eenige minuten afstands
+van het kasteel vindt men eene oostersche kiosk en dan de beroemde
+blauwe grot. Deze kiosk, welke tegen eene prachtige rij beuken op
+een der terrassen is geplaatst, is afkomstig van ik weet niet meer
+welke wereldtentoonstelling. Uitwendig gelijkt zij op een muzelmansch
+grafteeken; het inwendige schittert van goud en sprekende kleuren. In
+eene soort van alkove staat een breede divan, geheel met veelkleurig
+borduursel bedekt, en waarboven drie pauwen zijn geplaatst, wier
+uitgespreide staarten, door elektrisch licht beschenen, schitteren
+en flonkeren als diamanten.
+
+Maar de grootste merkwaardigheid is wel de blauwe grot, eene navolging
+van de beroemde grot van Capri. Zij is geheel in de berghelling
+uitgegraven en beslaat eene zeer aanmerkelijke oppervlakte; behalve
+de lange smalle gang, die tot haar voert, bestaat zij uit eene groote
+en eene kleine zaal, benevens een aantal nissen en donkere hoeken,
+waar rustbanken zijn geplaatst. Het middelste gedeelte wordt ingenomen
+door een meertje of vijver van vijftien meter breedte, waarin zich met
+groot gerucht een waterval stort. Hier is letterlijk alles namaak:
+de rotsen en de stalaktiten zijn van cement over een vlechtwerk van
+ijzerdraad; nagemaakte palmen, nagemaakte lotussen en nagemaakte
+bloemkransen prijken langs de wanden en langs den zoom van het water;
+tegen den oever ligt een bootje, waarvan de voorsteven met een amor
+is versierd, terwijl van achteren, op een bed van bladeren en rozen,
+duifjes trekkebekken. Tusschen twee vooruitspringende rotsen is een
+groot doek gespannen, waarop Tannhäuser is afgebeeld, slapende aan
+de voeten van Venus en omstuwd door bacchanten en razende faunen. Een
+reeks elektrische lampen, waarvan de draaiende glazen door bijzondere,
+zeer kostbare machines in beweging worden gezet, verspreiden over het
+geheel een telkens wisselend licht, dat eindelijk in al de kleuren
+van den regenboog straalt....!
+
+Deze wonderlijke grot, die ons geloof aan den esthetischen smaak
+des Konings op eene harde proef stelt, herinnert zoozeer aan
+eene kermisvertooning of aan het slottableau van een ballet,
+dat het eene ware verkwikking is als ge, uit deze tooverwereld
+van twijfelachtig allooi getreden, uw hart weer moogt ophalen aan
+de kalme ernstige schoonheid der natuur, die geen valschen tooi
+behoeft. Aan alle kanten bieden zich heerlijke wandelingen aan;
+wilt ge een verrukkelijk schoon gezicht op de vallei hebben, begeef
+u dan naar den kleinen zuilentempel, dien ik reeds noemde. Van
+ditzelfde punt onderscheidt ge ook, in de verte, op de uiterste
+spitsen der tegenoverliggende rotsen, twee kleine châlets, die als
+uit de lucht schijnen gevallen. Ook dat zijn koninklijke verblijven,
+waarin Lodewijk II, die steeds bij voorkeur de hoogste en eenzaamste
+plekjes opzocht, nu en dan eenige dagen ging doorbrengen. Nog dieper in
+het gebergte had de Koning wederom andere plekken uitgekozen, om daar
+verschillende gebouwtjes te doen plaatsen. Dicht bij de grens, langs
+den partikulieren weg, die van Linderhof naar Hohenschwangau voert,
+heeft hij een marokkaansch paviljoen en de zoogenaamde Hundinghütte
+laten bouwen. Deze laatste moet eene oud-germaansche hut voorstellen,
+en is de getrouwe navolging van de hut van Hunding, zoo als die in de
+_Walküre_ van Wagner voorkomt. In de nabijheid van de Plansee eindelijk
+had Lodewijk II den bouw ondernomen van een paviljoen van Sint-Hubert.
+
+Vatten wij onze indrukken van deze koninklijke residentie samen,
+dan moeten wij bekennen dat het kasteel van Linderhof een juweel van
+kunst had kunnen worden, indien de Koning zich door een soberder en
+fijner smaak had laten leiden en weerstand had weten te bieden aan
+de verlokkingen eener geblankette en opgetooide rococo-kunst, die
+hier allerminst op haar plaats is. Maar toch, ook zoo als het nu is,
+behoort dit kasteel met zijne fantastische omgeving en bijgebouwen, tot
+de eigenaardigste merkwaardigheden der streek; en de woest-verheven,
+romantische bergnatuur, die dit paviljoen à la Pompadour omringt,
+draagt er niet weinig toe bij om de aantrekkelijkheid en bekoring er
+van te Verhoogen.
+
+
+
+III
+
+
+Zij die per spoor de reis van Munchen naar Salzburg hebben gemaakt,
+herinneren zich zeker nog wel eene majestueuse witte façade, die
+tusschen groene bosschages en boomgroepen, aan den oever van de
+Chiemsee, het grootste meer van Beieren, te voorschijn treedt. Dat
+is het paleis van Herrenchiemsee, het duitsche Versailles.
+
+Van Munchen uit kan men op een dag de reis heen en weer maken; twee
+uren na het vertrek stopt de trein te Prien, het naast bij het meer
+gelegen station. Een kwartier verder, te Stock, is het punt waar de
+stoomboot, die het meer bevaart, aanlandt.
+
+Het voorkomen van het land is over het algemeen tamelijk vlak, en de
+oevers van het groote meer, dat omstreeks twintig kilometers lang en
+ruim tien breed is, zijn vrij eentonig en karakterloos. Alleen aan
+de zuidzijde verrijzen de Alpen, waarvan sommige toppen eene hoogte
+bereiken van tweeduizend el. In het meer liggen drie eilanden: een
+onbeteekenend eilandje, deels met riet en biezen begroeid, deels tot
+moestuin ingericht; het Fraueninsel, dat ongeveer tien hektaren groot
+is; en het Herreninsel of Herrenwörth, dat eene oppervlakte beslaat
+van ruim tweehonderd hektaren en met bosschen en weilanden is bedekt.
+
+Deze beide eilanden, dicht bij elkander gelegen, ontleenen hun naam aan
+het nonnenklooster en aan de Benediktijner-abdij, die daar in vroeger
+eeuw werden gesticht en waaraan de eilanden behoorden. Fraueninsel
+vooral is zeer bekoorlijk, vooral ook om het heerlijke panorama van
+het meer en de Alpen. De landelijke herberg, die in den zomer druk
+bezocht wordt, staat vlak naast het oudere reeds in 783 gestichte
+klooster, dat door Koning Lodewijk I aan de Benediktijner-nonnen werd
+teruggegeven en thans tot pensionaat voor meisjes is ingericht. Vooral
+de schilders uit Munchen plegen hier dikwijls te vertoeven.
+
+De insgelijks in de achtste eeuw gestichte abdij van Herreninsel
+of Herrenwörth heeft in de geschiedenis der Kerk eene belangrijke
+en glansrijke rol gespeeld. Het klooster werd tijdens den inval
+der Hunnen verwoest, en nam later eene eerste plaats in onder de
+godsdienstige gestichten van Beieren. In 1806 werd de eerwaardige
+abdij geseculariseerd; Herrenwörth werd voor een spotprijs verkocht
+aan partikulieren, die, zonder eenigen eerbied voor het roemvol
+verleden der gewijde plaats, zooveel mogelijk voordeel van hunne
+bezitting trachtten te trekken. De oude torens en gebouwen werden
+gedeeltelijk gesloopt; de kerk werd tot eene brouwerij ingericht,
+en men had reeds een aanvang gemaakt met het vellen der bosschen,
+toen Koning Lodewijk II in 1873 het domein kocht.
+
+De kleine stoomboot, die zeker voortaan niet meer voldoende zal
+zijn voor het vervoer der talrijke bezoekers,--hun aantal bedraagt,
+naar het zeggen, gemiddeld vijf- à zeshonderd per dag;--zet u vlak
+bij de bijgebouwen Van het klooster aan wal. Hier is de boerderij,
+de brouwerij en een in der haast ingericht restaurant, waar vooral
+gedurende de maanden Augustus en September eene onbeschrijfelijke
+drukte heerscht en oceanen bier worden verzwolgen. De gebouwen van
+het eigenlijke klooster omgeven nog aan de vier zijden den stillen
+fraaien kloosterhof.--Men wijst u nog de vertrekken der voormalige
+abten; tijdens den bouw van het paleis werden zij bij herhaling door
+den Koning betrokken.
+
+Van den kleinen heuvel die Herrenwörth draagt, voert een weg, in tien
+minuten, door het bosch naar het nieuwe paleis. Uit het dennenbosch
+komt ge eensklaps op een plateau, waar u eene zonderlinge verrassing
+wacht. Daar ziet ge voor u de welbekende groote façade van Versailles,
+maar uitkomende tegen een prachtigen achtergrond van blauwe bergen
+en donkere bosschen. Overigens schijnt het de bekende omgeving:
+het terras, de waterpartijen, de breede steenen trap, het bassin van
+Latone, het groote grasperk (le Tapis-vert); en aan den horizon de
+heldere wateren van het meer, omlijst door de prachtige lanen.
+
+Deze eerste indruk wordt intusschen bedorven door twee pyramiden
+van rotsen, die uit de bovenste bassins oprijzen en allegorische
+groepen dragen, voorstellende de godin Fortuna en Pegasus. De grillige
+onregelmatige omtrekken dezer rotsen, die natuurlijk van elders zijn
+aangevoerd, passen niet bij de strenge harmonische lijnen der façade,
+waarvan zij het effect bederven. De façade is eene getrouwe navolging
+van die te Versailles, maar zij is de eenige, die van buiten geheel
+voltooid is. De lange noordelijke vleugel, die het theater en de kapel
+moest bevatten, staat nog in het ruw; van den zuidelijken vleugel is
+niets te zien dan een begin der fondamenten.
+
+Ik weet niet, in hoeverre het inderdaad de bedoeling des Konings
+was, het paleis van Versailles in zijn ganschen kolossalen omvang
+als het ware na te bouwen. Uit het plan der deels voltooide,
+deels aangevangen gebouwen mag men, naar het schijnt, opmaken,
+dat inderdaad het voornemen bestond om eene kopie te leveren van
+het tegenwoordige Versailles; eene verbeterde kopie, in zoo verre
+alle gevels in denzelfden stijl zouden worden opgetrokken en sommige
+gedeelten, die in het oorspronkelijke niet meer aanwezig zijn, zouden
+worden hersteld. De zijvleugels, die den marmeren voorhof omgeven,
+dragen hetzelfde karakter als de groote façade aan de tuinzijde;
+de groote trap is op dezelfde plaats aangebracht als de trap, die
+door Louis XIV te Versailles werd gebouwd doch later verplaatst.
+
+Is het niet ergerlijk en onvergeeflijk, dat dezen prachtigen,
+koninklijken gebouwen, zoo majestueus en indrukwekkend van ordonnantie
+en stijl, hetzelfde onhebbelijke euvel aankleeft als het kasteel van
+Linderhof? Zou men het kunnen gelooven, dat ook hier dezelfde slordige
+constructie is gevolgd? Alleen de onderbouw is van echt, degelijk
+graniet; al het overige, van de benedenverdieping tot de balustraden
+en tropeeën op de kroonlijst, is van baksteen en pleister! Zoo bouwde
+Lodewijk XIV toch niet; de groote Koning zou het zeer zeker beneden
+zijne waardigheid hebben gerekend, in een paleis te wonen, waarvan
+de gemeene grondstof maar noode verborgen werd door een plaksel van
+cement. De gevolgen van dit echt moderne knoeiwerk zijn dan ook niet
+uitgebleven: misschien ook door de vochtige uitwasemingen van het
+meer, doch stellig ten gevolge van deze onverantwoordelijke manier van
+bouwen, ziet men reeds op een aantal plaatsen zwarte en groenachtige
+vlakken en sporen van ontijdig verval.
+
+Van binnen zijn slechts veertien vertrekken geheel voltooid;
+daarnaast en daaronder bevinden zich groote ledige ruimten, vol
+vuil en stof. En toch, hoeveel millioenen zijn voor dit paleis
+niet verspild! Het is wel de moeite waard, eene meer uitvoerige
+beschrijving van het voltooide gedeelte van het paleis te geven,
+vooral omdat ge hier bij iederen voetstap aanleiding vindt tot het
+maken van zeer interessante vergelijkingen. Voor wie Versailles kent,
+is een bezoek aan Herrenchiemsee eigenlijk eerst recht belangwekkend.
+
+Het eerste wat bij het binnentreden van het paleis uwe aandacht trekt,
+is een reusachtige pauw, gezeten op een marmeren urn, die door een met
+verguld bronzen ornamenten versierden sokkel gedragen wordt. De kop,
+de borst en de lange uitgespreide staart van den vogel vertoonen de
+natuurlijke kleurenmengeling; elk oog in den prachtigen staart is van
+geëmailleerd zilver. Dat deze geheele groep uit Parijs afkomstig is,
+bemerkt ge dadelijk aan het afgewerkte en aan dat zekere cachet,
+hetwelk zoo moeilijk is na te bootsen. Deze pauw staat in het
+midden van een door zuilen gedragen vestibule, waardoor ge naar den
+marmeren voorhof en naar den zijgevel gaat, waarin de groote trap
+is aangebracht. Deze laatste, een dubbele wenteltrap, die haar licht
+van boven ontvangt, is tweemaal zoo breed als de tegenwoordige trap
+te Versailles, en verschilt bovendien daarvan ten eenemale door hare
+schitterende, veelkleurige dekoratie. De volgende appartementen zijn
+rustiger van toon.
+
+De eerste kamer, die ge betreedt, is de zaal der koninklijke
+lijfwacht. Breede lijsten en pilasters van grijs, rood en wit
+marmer omvatten de paneelen, die met tafreelen uit den spaanschen
+successie-oorlog zijn beschilderd. De borstbeelden van Condé, Turenne,
+Vauban en Villars zijn op voetstukken langs de wanden geplaatst, en
+voor de ramen staan vier-en-twintig hellebaarden, met blauw fluweel
+omkleed.--Daarop volgt de eerste antichambre, van grijs en wit marmer,
+met goud ingelegd; vervolgens de zaal van het _Oeil-de-Boeuf_,
+die veel grooter is dan haar beroemde naamgenoot en voorgangster
+te Versailles. In het midden van dit prachtige vertrek staat een
+ruiter-beeld van den grooten Koning; langs de marmeren wanden ziet men
+portretten van Lodewijk XIV, hetzij alleen, hetzij omringd door de
+leden der koninklijke familie, en van den hertog van Orleans.--Deze
+reeks vertrekken zal zelfs indruk maken op hen, die op het stuk van
+vorstelijke appartementen tamelijk geblaseerd zijn: en toch zijn er
+enkele dingen, die u hinderen en aan het effect schaden: zoo als,
+bij voorbeeld, de niet goed gekozen kleuren der gordijnen en der
+traditioneele tabouretten (hoog violet voor de eerste antichambre,
+smaragdgroen voor de zaal van het _Oeil-de-Boeuf_), die met hun
+zware gouden borduursels niet in harmonie zijn met het karakter van
+het geheel.
+
+Niets herinnert zoo volkomen aan Versailles als de groote galerij,
+de _galerie des glaces_, met haar salons van den oorlog en den vrede,
+haar met allegorische groepen en figuren beschilderde zoldering,
+haar lichtkleurige marmeren wanden, haar borstbeelden van romeinsche
+keizers. Dit is eene in vollen nadruk prachtige, echt koninklijke
+zaal, waarvan het effect nog wordt verhoogd door de vijf-en-dertig
+kristallen lichtkronen en twee-en-vijftig kandelabres, die te zamen
+niet minder dan vijf-en-twintighonderd waskaarsen kunnen dragen. Eene
+van de meest geliefkoosde uitspanningen van den beklagenswaardigen
+Koning was het aanschouwen van deze weergalooze verlichting, die
+alleen voor hem ontstoken werd.
+
+De raadzaal neemt in het paleis dezelfde plaats in als de _salle du
+Conseil_ te Versailles, maar zij is tweemaal zoo groot en uitmuntend
+verlicht. De dekoratie is wit met goud; de gordijnen zijn blauw
+met gouden leliën; voor de massieve vergulde tafel, met een kleed
+van blauw fluweel bedekt, staat een monumentale fauteuil, versierd
+met de koninklijke kroon en met dooreengevlochten L's. Ook de hooge
+pendule van Versailles is niet vergeten; zij staat nu stil, maar toen
+zij nog ging, opende zich bij het slaan van het uur, eene kleine nis,
+waaruit Lodewijk XIV te voorschijn trad, begroet door zijne buigende
+hovelingen.
+
+Maar al wat wij tot hiertoe gezien hebben, verbleekt bij de wonderen
+van de dusgenaamde "paradekamer": daar wacht ons een schouwspel,
+waarop niets ons had voorbereid. Hier zijn wij niet meer te Versailles;
+hier vergeten wij zelfs de Chiemsee; wij zijn eensklaps overgeplaatst
+in eene tooverwereld, in een visioen; en onwillekeurig ontsnapt ons
+een uitroep van verbazing, meer dan van bewondering. Verbeeld u een
+soort van toover-tempel, stralende in rooden lichtgloed, waar het
+aan alle kanten schittert van goud, dat nauwelijks ruimte overlaat
+voor fluweel en tapisserie. Ik zie geen kans om al de kostbaarheden
+te beschrijven, in overstelpenden overvloed opgehoopt in deze ruimte
+van veertien meters in het vierkant, die, naar men zegt, niet minder
+dan twee-en-een-half millioen mark heeft verslonden. Het bed alleen is
+op zich zelf een wonderwerk, en de borduursters van Munchen, uit wier
+handen dit meesterstuk kwam, hebben aan dien arbeid zeven jaar van
+haar leven gewijd. De gordijnen van den baldakijn zijn van tapisserie
+_au petit point_ en van zwaar goud borduursel op goudbrokaat. De
+sprei is een meesterstuk van geduld en smaak. De hooge purperen
+gordijnen, welke voor de ramen hangen, zijn letterlijk overladen
+met gouden belegsels, die twee centimeters hoog zijn en zoo zwaar,
+dat het eenige moeite kost, deze massieve draperieën uit de plooi te
+brengen. De totaal-indruk is die van grenzenlooze verkwisting, van
+alle maat en perk te buiten gaande pracht: het is een visioen uit een
+of ander oostersch paleis, een sprookje uit de Duizend-en-een-Nacht,
+plotseling tot werkelijkheid geworden.
+
+Voor den armen krankzinnigen Koning zelven was deze weergalooze
+paradekamer een soort van heiligdom, gewijd aan de vereering, ik
+mag wel zeggen aan de eeredienst van den monarch, dien hij schier
+als eene godheid huldigde, van den _Roi-soleil_, Lodewijk XIV. Hij
+zelf heeft dit vertrek nooit bewoond; hij had het dan ook niet voor
+zijn persoonlijk gebruik laten inrichten: het moest een tempel zijn,
+waar hij, in stille devotie en ongestoorde eenzaamheid, zijn cultus
+vieren kon.--Daar is in waarheid iets tragisch in die hartstochtelijke,
+bijna afgodische vereering van den beierschen Koning voor Lodewijk
+XIV. Wat hem het meest aantrok in deze inderdaad imposante figuur
+was zeker wel de volle ontplooiing der koninklijke waardigheid en
+majesteit, waarvan de _Roi-soleil_, niet zonder recht, als de type
+bij uitnemendheid gelden mag. Ook Lodewijk II van Beieren had een
+zeer hoog gevoel van zijne koninklijke waardigheid en een diep besef
+van zijne koninklijke macht; maar het ontbrak hem juist aan datgene
+wat Lodewijk XIV in zoo hooge mate bezat: het aangeboren talent of
+genie tot regeeren, de innerlijke macht om koning te zijn. Niet ieder
+wie maar wil kan Lodewijk XIV navolgen: daartoe is het niet genoeg,
+kunstliefde te bezitten als hij, dichters en kunstenaars te beschermen
+en aan te moedigen als hij, en als hij prachtige paleizen te bouwen;
+daartoe behoort ook die ernstige opvatting van zijne roeping, die
+persoonlijke toewijding aan zijne taak, waardoor de groote Koning zich
+niet minder onderscheidde dan door den glans zijner hofhouding. In de
+werkelijkheid was er al zeer weinig gemeen tusschen Lodewijk II van
+Beieren, die zich zeer luttel met de regeering bemoeide en zich aan
+al zijne koninklijke plichten onttrok, en zijn doorluchtig voorbeeld,
+wiens geheele leven in het koning-zijn opging. Voelde hij wat hem
+ontbrak; besefte hij dat én zijn karakter én de omstandigheden en
+verhoudingen, waarin hij geplaatst was, hem de verwezenlijking van
+zijn ideaal onmogelijk maakten, en trok hij zich daarom moedeloos
+in de eenzaamheid terug, wat hem nog aan krachten en vermogen restte
+uitputtende in doel- en vruchtelooze vereering en navolging van dien
+grooten koning, die zoo ver boven hem stond? Is ook Lodewijk II,
+met zijne onbetwistbare gaven en talenten, zijne hooge fijne natuur,
+het diep besef zijner waardigheid, het slachtoffer geworden van de
+onmogelijke, door en door valsche positie, waarin onze democratische
+eeuw, die liever van beneden getiranniseerd wil worden, de op den
+troon geboren koningen plaatst? Daar ligt een geheimzinnige sluier
+over dat aanvankelijk zoo veel belovende, zoo treurig en ontijdig
+afgesneden vorstenleven;.... dat moge zijn troost zijn geweest,
+dat velen hem hebben lief gehad.
+
+De particuliere vertrekken des konings bevinden zich in den vleugel
+van den voorhof, tegenover de groote trap. Zij bestaan uit eene
+slaapkamer, een boudoir, een kabinet, een eetzaal, een grooten en
+een kleinen salon, eene galerij, en op de benedenverdieping uit een
+badkamer en een toiletkamer. Al deze vertrekken zijn geheel afgewerkt
+en gemeubeld; de koning heeft ze tweemalen bewoond, voor het laatst
+in de maand October 1885.
+
+Hier herinnert niets meer aan Versailles en zijne statige klassieke
+dekoratie, in de aangrenzende staatsievertrekken zoo getrouw
+nagebootst; integendeel, even als te Linderhof bevinden wij ons hier
+te midden van het meest overladen rococo. Overal zien wij portretten
+van Lodewijk XV en van dames en heeren van zijn hof; tafreelen uit
+het achttiende-eeuwsche hofleven; keurig ingelegde en beschilderde
+meubelen, lichtkronen en schoorsteenmantels van saksisch porselein;
+met goud geborduurde stoelen en gordijnen. Even als te Linderhof,
+is de slaapkamer blauw, het koninklijk kabinet groen, en de eetzaal
+karmozijnrood.
+
+De badkamer, waarvan de wanden met vrij gedecolleteerde voorstellingen
+prijken, en waarvan de kuip acht meter breed is, sluit de reeks
+der koninklijke vertrekken. Maar nu moet ge nog de groote zalen van
+de eerste verdieping bezoeken, waarvan de aan den wand gespijkerde
+naam-bordjes aan de salons te Versailles herinneren, maar die nog
+geheel onafgewerkt zijn. En dan de reeks van naakte holle ruimten,
+die den noordelijken vleugel uitmaken.... In waarheid, dit paleis,
+voor een zoo klein gedeelte met zoo groote moeite voltooid, niet
+meer dan een ontwerp en reeds half een ruïne, laat een treurigen
+indruk achter. Deze schepping ging de krachten van den schepper te
+boven.... Het is niet zoo gemakkelijk, Lodewijk XIV na te doen!
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of De kasteelen van Koning Lodewijk II
+van Beieren, by Anonymous
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE KASTEELEN VAN KONING ***
+
+***** This file should be named 16970-8.txt or 16970-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/6/9/7/16970/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/16970-8.zip b/16970-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..8f9edda
--- /dev/null
+++ b/16970-8.zip
diff --git a/16970-h.zip b/16970-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..a9755a8
--- /dev/null
+++ b/16970-h.zip
diff --git a/16970-h/16970-h.htm b/16970-h/16970-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..1ef84b4
--- /dev/null
+++ b/16970-h/16970-h.htm
@@ -0,0 +1,1427 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1">
+
+<title>De kasteelen van Koning Lodewijk II van Beieren</title>
+<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="author" content="Anoniem">
+<meta name="DC.Creator" content="Anoniem">
+<meta name="DC.Title" content="De kasteelen van Koning Lodewijk II van Beieren">
+<meta name="DC.Date" content="## 2005">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css">
+
+
+body
+{
+font-size: 190%/1.2em;
+margin: 1.58em 16% 1.58em 16%;
+}
+
+/* title page headers */
+
+h1.docTitle
+{
+font-size: 1.6em;
+line-height: 2em;
+}
+
+h2.docImprint, h1.docTitle, h2.byline, h2.docTitle
+{
+text-align: center;
+}
+
+h2.byline
+{
+font-size: 1.1em;
+line-height: 1.44em;
+font-weight: normal;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+font-size: 1.2em;
+font-weight: bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+font-size: 1.2em;
+font-weight: normal;
+}
+
+/*
+
+h1..h5 headers
+
+class
+sub		subtitle
+label	label (e.g. chapter twelve)
+
+*/
+
+.div0	{ padding-bottom: 1.6em; }
+.div1	{ padding-bottom: 1.44em; }
+.div2   { padding-bottom: 1.2em; }
+.div3, .div4, .div5 { padding-bottom: 1.0em; }
+
+h1, h2, h3, h4, h5
+{
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+
+
+h1
+{
+font-size: 1.44em;
+line-height: 1.5em;
+}
+
+h1.label
+{
+font-size: 1.2em;
+line-height: 1.2em;
+margin-bottom: 0;
+}
+
+h2
+{
+font-size: 1.2em;
+line-height: 1.2em;
+}
+
+h2.label
+{
+font-size: 1.0em;
+margin-bottom: 0;
+}
+
+h3
+{
+font-size: 1.0em;
+line-height: 1.2em;
+}
+
+h4
+{
+font-size: 1.0em;
+line-height: 1.0em;
+}
+
+h5
+{
+font-size: 1.0em;
+line-height: 1.0em;
+font-style: italic;
+}
+
+
+/*
+p -- paragraph
+
+class
+initial		initial paragraph of chapter, i.e. no indentation
+argument	argument, the list of topics at the head of a chapter
+note		footnote
+quote		quoted material, like blockquote
+stb			small thematic break
+mtb			medium thematic break
+ltb			large thematic break
+figure		figure, plate, illustration
+legend		legend with figure, plate, or other type of illustration
+*/
+
+p
+{
+text-indent: 0em;
+}
+
+.alignleft
+{
+text-align: left;
+}
+
+.aligncenter
+{
+text-align: center;
+}
+
+.alignright
+{
+text-align: right;
+}
+
+.alignblock
+{
+text-align: justify;
+}
+
+p.poetry
+{
+margin: 0em 10% 1.58em 10%;
+}
+
+p.line
+{
+margin: 0 10% 0 10%;
+}
+
+p.beforeline, p.afterline
+{
+margin-top: 1em;
+}
+
+p.initial
+{
+text-indent: 0em;
+}
+
+p.argument, p.note
+{
+font-size: 0.9em;
+line-height: 1.2em;
+text-indent: 0em;
+}
+
+p.argument
+{
+margin: 1.58em 10% 1.58em 10%;
+}
+
+p.quote
+{
+font-size: 0.9em;
+line-height: 1.2em;
+margin: 1.58em 5% 1.58em 5%;
+}
+
+div.blockquote
+{
+font-size: 0.9em;
+line-height: 1.2em;
+margin: 1.58em 5% 1.58em 5%;
+}
+
+div.notetext
+{
+font-size: 0.8em;
+line-height: 1.1em;
+}
+
+div.divFigure
+{
+text-align: center;
+}
+
+.floatLeft
+{
+float: left;
+margin: 10px;
+margin-left: 0;
+}
+
+.floatRight
+{
+float: right;
+margin: 10px;
+margin-right: 0;
+}
+
+p.figureHead
+{
+text-align: center;
+}
+
+p.figure, p.legend
+{
+font-size: 0.9em;
+margin-top: 0;
+text-align: center;
+}
+
+p.smallprint, li.smallprint
+{
+font-size: 0.8em;
+line-height: 1.1em;
+color: #666666;
+}
+
+/* Special cases for Filipino Riddles */
+
+p.question
+{
+text-align: left;
+margin-bottom: 0em;
+}
+
+p.answer
+{
+text-align: right;
+margin-top: 0em;
+}
+
+p.explanation
+{
+margin-left: 0.9em;
+margin-right: 0.9em;
+font-size: smaller;
+}
+
+
+/*
+// span -- used for special effects in formatting.
+//
+// class
+//	 leftnote	note in the left margin
+//	 rightnote	note in the right margin
+//	 pageno		page number, inserted at location of original page break.
+//
+// Note that the positioning only works properly in IE 5/6
+*/
+
+span.leftnote
+{
+position:absolute;
+left:1%;
+height:0em;
+width:14%;
+font-size: 0.8em;
+text-indent: 0em;
+line-height: 1.2em;
+}
+
+span.rightnote, span.pageno
+{
+position:absolute;
+left:86%;
+height:0em;
+width:14%;
+text-align:right;
+text-indent: 0em;
+font-size: 0.8em;
+line-height: 1.2em;
+}
+
+span.lineno
+{
+position: absolute;
+left: 12%;
+height: 0em;
+width: 12%;
+text-align: right;
+text-indent: 0em;
+font-size: 0.6em;
+line-height: 1em;
+font-style: normal;
+}
+
+.Greek
+{
+font-family: Gentium, Arial Unicode MS, serif;	/* font that supports classical Greek */
+}
+
+.Arabic
+{
+font-family: Arial Unicode MS, sans-serif;	/* font that supports Arabic */
+}
+
+.letterspaced
+{
+letter-spacing: 0.2em;
+}
+
+span.smallcaps
+{
+font-variant: small-caps;
+}
+
+/*
+a -- anchor
+
+class
+offsite
+gloss	glossary entry; should be less visible
+noteref	(foot) note reference.
+hidden
+
+*/
+
+a.hidden:hover
+{
+text-decoration: none;
+}
+
+a.noteref:hover
+{
+text-decoration: none;
+}
+
+a.noteref
+{
+font-size: 0.7em;
+vertical-align: super;
+text-decoration: none;
+}
+
+a.hidden
+{
+text-decoration: none;
+}
+
+hr
+{
+width: 100%;
+height: 1px;
+color: black;
+}
+
+hr.tb
+{
+margin-top: 10px;
+margin-bottom: 10px;
+width: 25%;
+height: 1px;
+text-align: center;
+}
+
+hr.noteseparator
+{
+width: 25%;
+height: 1px;
+text-align: left;
+}
+
+
+
+
+
+body
+{
+background:  #FFFFFF;
+font-family: Times New Roman, Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend
+{
+color: #001FA4;
+}
+
+span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+
+
+</style></head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of De kasteelen van Koning Lodewijk II van
+Beieren, by Anonymous
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: De kasteelen van Koning Lodewijk II van Beieren
+       De Aarde en Haar Volken, 1887
+
+Author: Anonymous
+
+Release Date: October 30, 2005 [EBook #16970]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE KASTEELEN VAN KONING ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<span class="pageno">
+[137]
+</span><p class="div1"></p>
+<h1>De kasteelen van Koning Lodewijk II van Beieren.</h1><span class="pageno">
+[177]
+</span><p></p>
+<div class="divFigure">
+<p class="legend"><img border="0" src="images/p1887-177.jpg" alt="Herrenchiemsee; de Marmeren voorhof."></p>
+<p class="figureHead">Herrenchiemsee; de Marmeren voorhof.</p>
+</div><p>
+
+
+
+</p>
+<p>Eenige weken na den tragischen dood van den ongelukkigen Koning Lodewijk II van Beieren, over wiens leven nog altijd een geheimzinnige
+sluier hangt, die wellicht nooit geheel zal worden opgeheven, maakten de dagbladen bekend dat de kasteelen, waaraan de Koning
+zoo groote schatten had ten koste gelegd en waaromtrent zulke fantastische verhalen in omloop waren, ter bezichtiging voor
+het publiek zouden worden opengesteld. Ik aarzelde niet lang en besloot aanstonds deze vorstelijke residenti&euml;n te gaan zien;
+zeer waarschijnlijk zouden zij mij iets openbaren omtrent het innerlijke, intieme leven van den monarch, wiens sympathieke
+figuur mij steeds had aangetrokken en wiens treurige dood op Pinksterzondag, 13 Juni 1886, mij zoo diep getroffen had.
+
+</p>
+<p>Ik begaf mij dus rechtstreeks naar Munchen, waar ik overvloedige gelegenheid had om alle noodige inlichtingen voor mijne verdere
+reis te bekomen.
+
+</p>
+<p>In het begin van Augustus, na het eindigen van den zwaren hofrouw, gaf de Prins-Regent last, dat de drie kasteelen Neu-Schwanstein,
+Linderhof en Herrenchiemsee, die tot dusver door geen oningewijde waren betreden, voor het publiek zouden worden opengesteld.
+Al aanstonds vond men in de boekwinkels te Munchen tal van brochures, waarin de kasteelen tot in de kleinste bijzonderheden
+werden beschreven, de verschillende wegen aangeduid om er heen te gaan, en verdere inlichtingen verstrekt omtrent het verkrijgen
+der toegangskaarten.&#8212;Deze toegangskaarten kosten voor Neu-Schwanstein en voor Herrenchiemsee twee mark en voor Linderhof drie
+mark.&#8212;De vele kunst- en plaathandelaars stelden allerlei photografi&euml;n ten toon; portretten van Lodewijk II in de verschillende
+tijdperken van zijn leven, allegorische voorstellingen van zijn dood en afbeeldingen van zijne paleizen en kasteelen. Daar
+ik echter ook een photografietoestel had medegenomen, wenschte ik zelf eenige afbeeldingen te maken, waartoe mij eene bijzondere
+vergunning werd verleend door de kanselarij van den grootmeester der kroon.
+
+</p>
+<p>Aangezien ik de koninklijke kasteelen naar de volgorde hunner stichting wilde bezoeken, richtte ik in de eerste plaats mijne
+schreden naar Neu-Schwanstein, den half feodalen burcht, door Lodewijk II gebouwd in de nabijheid van het kasteel Hohenschwangau,
+op de noordelijke helling van de tyroolsche Alpen, niet verre van het stadje F&uuml;ssen, dat aan den grooten weg van Augsburg
+naar Innsbr&uuml;ck, op de zuidelijke grens van Beieren ligt.
+
+
+<span class="pageno">
+[178]
+</span></p>
+<p class="div2"></p>
+<h2>I</h2>
+<p>Drie hoofdwegen voeren van Munchen naar Neu-Schwanstein; ik koos den weg naar het meer van Constanz, en stapte na drie uren
+sporens, aan het station te Kempten uit. Van Kempten, eene nijvere stad met veertienduizend inwoners, begaf ik mij per rijtuig&#8212;eene
+soort van kabriolet met een paard bespannen&#8212;naar F&uuml;ssen. De afstand bedraagt acht-en-dertig kilometers en de weg is over het
+algemeen vlak; maar noch de koetsier, noch het paard maakt bijzondere haast, zoodat ge voor dien rit op minstens zes uren
+rekenen moet. Nu, dat doet er niet toe: op een mooien Septemberdag is zulk een rit van Kempten naar F&uuml;ssen een waar genot.
+De weg loopt aanvankelijk door prachtige smaragdgroene weilanden; de nahooioogst is in vollen gang, en de zwaar beladen karren,
+de boerinnen met hare roode hoofddoeken en de maaiers met hun zeisen en vorken vormen, bij den helderen zonneschijn, schilderachtige
+groepen. De vriendelijke woningen der dorpen staan ieder op zich zelve te midden van bloemtuintjes, waarin ge op hooge staken
+ooievaarsnesten ziet. Langzamerhand naderen wij de hooge bergketen, die als een reuzenmuur uit de vlakte oprijst; de weg loopt
+langs den oever van een schilderachtig meer, de Weissensee, en brengt ons eindelijk te F&uuml;ssen, aan den voet der met dicht
+bosch begroeide granietbergen. De oude kleine stad ligt zeer pitoresk aan den oever van de Lerch; hoog boven haar troont het
+voormalige kasteel der bisschoppen van Augsburg, benevens de indrukwekkende gebouwengroep van een aanzienlijk Benediktijner-klooster.
+
+</p>
+<p>Een goed paard zou u in een kwartier van F&uuml;ssen naar Hohenschwangau kunnen brengen; de weg loopt aanvankelijk langs den voet
+der bergen, en overschrijdt dan de grenzen van het koninklijk domein. Weldra bespeurt ge, hoog boven u en scherp uitkomende
+tegen den donkergroenen achtergrond, de witte massa van Neu-Schwanstein, als het ware hangende tegen den steilen rotswand.
+Een weinig verder buigt de weg rechts om en voert u in eene kleine vallei, waarin het gehucht Hohenschwangau ligt verscholen.
+Dit gehuchtje bestaat slechts uit zes of zeven huizen, die, om zoo te zeggen, deel uitmaken van het oude kasteel, aan welks
+voet zij verspreid liggen. Daar vindt men de trouwens zeer eenvoudige koninklijke stallen, en de herberg de Alpenroos, waar
+de reizigers, die niet te F&uuml;ssen willen overnachten, logies kunnen vinden. Deze herberg, vroeger uitsluitend voor de hofbeambten
+bestemd, is te bekrompen om de talrijke bezoekers te ontvangen, die eensklaps dit stille dal hebben overstroomd. Op zijn hoogst
+kunnen twintig reizigers nachtverblijf vinden in de kleine eenvoudige kamers dezer herberg; en de landelijke kellnerinnen
+hebben des middags de handen vol om al de hongerige gasten te bedienen, die in de lage gelagkamers en in de prieelen rondom
+de tafeltjes zijn gezeten en verlangend uitzien naar het eenvoudige maal van vleesch met aardappelen en sla, natuurlijk overvloedig
+besproeid door bier.
+
+</p>
+<p>Vlak tegenover de Alpenroos steken de vier gekanteelde torens van Hohenschwangau boven het hoog geboomte uit; een pad voert
+u binnen eenige minuten naar het kasteel: een niet groot vierkant gebouw, dat door Maximiliaan II, den vader van den overleden
+Koning, ter vervanging van een vervallen feodalen burcht werd gesticht. Aan dien bouw zijn zeker geene groote kosten besteed,
+want de geel gepleisterde muren zijn reeds op verscheidene plaatsen gescheurd. Ook de inwendige dekoratie is hoogst eenvoudig;
+het ameublement mist stijl; de versierselen zijn weinig artistiek en vertoonen bijna allen de figuur van een zwaan, den legendarischen
+vogel dezer streek. De muurschilderingen aan de wanden van alle kamers onderscheiden zich door haar koel koloriet en de ietwat
+stijve correctheid harer teekening. Zij stellen verschillende episoden voor uit de oude legenden van de Schwangau en van den
+Zwanenridder, benevens tafreelen uit de middeleeuwsche historie van de Hohenstauffen en de oude hertogen van Beieren.
+
+</p>
+<p>Dit kasteel was het geliefkoosde verblijf van Koning Maximiliaan II, die een groot minnaar was van de natuur en de eenzaamheid
+der bergstreken; zijn zonen, de jonge prinsen Lodewijk en Otto, brachten hier voor het meerendeel den gelukkigen tijd hunner
+jeugd door. Vermoedelijk ontkiemde in deze omgeving bij Lodewijk II die hartstocht voor de eenzaamheid, die zulke noodlottige
+gevolgen voor hem gehad heeft, en ontwierp hij hier de plannen voor zijne latere scheppingen. Sedert den dood van zijn vader
+heeft Koning Lodewijk II, die tot in den laatsten tijd zijns levens meermalen op Hohenschwangau resideerde, in het inwendige
+van het kasteel slechts eene enkele verandering aangebracht. Deze betrof zijne slaapkamer, een klein vertrek van vijf meters
+in het vierkant, waar thans drie kunstmatige oranjeboomen hunne met vruchten beladen takken uitbreiden onder eene donkerblauwe
+met gouden sterren bezaaide zoldering, en te midden der zuidelijke landschappen langs de wanden. Uit deze kamer heeft men
+het gezicht op den Schwanstein (de Zwanenrots), waarvan de toen nog kale top ongetwijfeld indruk moest maken op de zoo ontvankelijke
+artistieke verbeelding van den jongen vorst.
+
+</p>
+<p>In September 1869, ruim vijf jaren na zijne troonsbeklimming, legde Lodewijk II den eersten steen van Neu-Schwanstein, op
+de plek waar vroeger eene overoude vesting stond, in de nabijheid van rotsen, waar men nog sporen ziet van romeinsch metselwerk.
+Het kasteel, in romaanschen stijl gebouwd, ligt tweehonderd meter boven de omringende vlakte en duizend meter boven de zee,
+op eene langwerpige rots. Naar het westen hangt die rots samen met den berg, waarop Hohenschwangau verrijst; ten noorden daalt
+zij bijna loodrecht naar de vlakte af; terwijl zij ten zuiden en ten oosten met steile helling zich verliest in diepe afgronden,
+waarboven de woeste bergtoppen oprijzen, langs wier zijden de onstuimige <span class="pageno">
+[179]
+</span>P&ouml;llat naar beneden bruist. Geweldige fondamenten van graniet&#8212;als het ware eene voortzetting der rots&#8212;dragen het hoofdgebouw,
+de vleugels, de voorpoort en den zestig meters hoogen toren, die zich fier in de lucht verheft. Van welke zijde men het ook
+aanschouwt, steeds maakt dit trotsche kasteel een overweldigenden indruk.
+
+</p>
+<p>Een breede weg, ter wederzijde door eeuwenheugende dennen omzoomd, die van Hohenschwangau bergopwaarts stijgt en langs den
+noordelijken gevel van het kasteel loopt, brengt u naar de voorpoort: een middengebouw met twee torens; boven de met twee
+withouten deuren gesloten poort prijkt het koninklijk wapen. In dit voorgebouw bevindt zich eene zaal met fraaie muurschilderingen,
+waar de Koning het middagmaal gebruikte, zoolang zijne vertrekken nog niet in orde waren gebracht. Door deze voorpoort komt
+men op een voor- of buitenhof, beneden den grooten, hooger gelegen binnenhof; rechts ziet men den Ridderbouw; in het midden
+de grondslagen der nog onvoltooide kapel; links de fondamenten van een evenzoo onvoltooiden vleugel. Een van planken gemaakte
+voorloopige trap voert van den eersten naar den tweeden hof, waarop zich in volle majesteit de voorgevel van het eigenlijke
+paleis verheft, vier verdiepingen hoog, gekroond met een hoog spits toeloopend dak. In zijn soberen, ernstigen eenvoud, met
+zijne strenge lijnen en smaakvolle rondboogvensters, heeft deze fa&ccedil;ade een waarlijk monumentaal karakter.
+
+</p>
+<p>De benedenverdieping van het paleis is zwaar gewelfd en verdeeld in ruime lokalen, bestemd voor keukens en dergelijke, voor
+het plaatsen van verwarmingstoestellen en voor een hijschtoestel, dat tot de bovenste verdieping reikt.&#8212;De eerste verdieping,
+waarheen van de binnenplaats een trap voert, bevat de vertrekken voor het personeel der hofhouding en eene fraaie galerij,
+die in den toren van de hoofdtrap uitkomt. Terwijl de tweede verdieping nog geheel onafgewerkt is, bevat de derde, die twee
+jaren geleden voltooid werd, de bijzondere vertrekken van Koning Lodewijk II: in de eerste plaats verschillende antichambres
+en twee vestibulen; de grootste dezer vestibulen geeft toegang tot het kabinet, de kleine grot en den salon; de andere, tot
+de eetzaal, de slaapkamer en de kleedkamer.
+
+</p>
+<p>De versiering dezer vertrekken, die allen zeer ruim zijn en met elkander in gemeenschap staan, is bij uitstek prachtig, en
+wel van die degelijke soliede pracht, die allen valschen schijn schuwt en zich door artistieke zuiverheid van teekening en
+kleur kenmerkt. De caissons der zolderingen, de paneelen van het houtwerk zijn in massief eikenhout uitgesneden; de sloten
+zijn meesterstukken van smeedkunst; de voortreffelijke freskoos en geschilderde tapijten, die de wanden der vestibulen en
+der kamers bedekken, zijn van de hand der beroemdste schilders van Munchen. Daar ontplooien zich voor het oog de beelden der
+oude duitsche sagen en legenden, en de hoofdmomenten uit de beroemdste operas van Wagner: de geschiedenis van de Nibelungen,
+van Tristan en Ysolde, de mystieke avonturen van Lohengrin, en de vreedzame wedstrijden der minnezangers.&#8212;Alleen de slaapkamer
+des Konings is in gothischen stijl versierd. Het monumentale ledikant leunt tegen donkere beschotten; de prachtig bewerkte
+en rijk gebeeldhouwde hemel reikt tot aan de zoldering. Aan het hoofdeneinde ziet men eene schilderij van de Madonna met het
+Kind Jezus.&#8212;Naast deze kamer, waarvan de strenge ernst den bezoeker onwillekeurig treft, bevindt zich eene kleine bidkapel;
+eene breede deur tegenover het ledikant voert naar de eetzaal. Naar men mij verhaalde, vertoefde de Koning het laatst in dit
+vertrek alvorens hij, den dag v&oacute;&oacute;r zijn dood, naar Berg vertrok; in deze kamer had hij, des nachts, met doctor Gudden dat
+gesprek, dat over zijn lot besliste. Uit de eetzaal, uit de slaapkamer en uit de bidkapel heeft men een verrukkelijk schoon
+uitzicht op den onstuimigen, bruisenden bergstroom, op de boven den afgrond zwevende Mari&euml;nbr&uuml;cke en de indrukwekkende massa
+van den Sauling, wiens top nog duizend el hooger in de wolken reikt.
+
+</p>
+<p>Het grootste sieraad van deze verdieping is echter de troonzaal: zij is twintig meter lang, twaalf meter breed en dertien
+meter hoog, en in byzantijnschen stijl gebouwd. Van de pracht dezer echt koninklijke zaal kan men zich moeilijk een denkbeeld
+maken. De vloer bestaat uit een uitnemend fraaie moza&iuml;ek in doffe kleuren; aan den koepel schittert, op hemelsblauwen grond,
+een gouden zon; langs drie zijden der zaal loopt eene galerij rustende op kolommen van nagebootst porfier, ter hoogte van
+de vierde verdieping bevindt zich eene tweede galerij, waarvan de bogen door kolommen van nagebootst lapis-lazuli worden gedragen.
+Op den achtergrond der zaal voeren negen wit marmeren trappen naar een halfrond platform, eene soort van apsis, waarop een
+troon van elpenbeen moest worden geplaatst. De muurschilderingen moeten allen de in den aard der dingen gegronde, niet zonder
+schade te verbreken betrekking tusschen staat en kerk, troon en altaar verzinnelijken. Profeten van het Oude Testament, wetgevers
+der heidensche volken die er nimmer aan dachten dat innig verband te ontkennen, koningen en vorsten die zich als verdedigers
+der christelijke Kerk onsterfelijke eer verwierven, zij allen staan daar gegroepeerd rondom den Christus, den Koning der Koningen,
+die boven allen in glorie zweeft. Deze troonzaal is eenig onder meer dan een opzicht, ook hierin dat de steenen loggia, die
+haar aan de eene zijde begrenst, een panorama biedt, zoo schoon als men zich denken kan. Over de donkere pijnbosschen heen,
+rust de blik op die twee zoo hoogst schilderachtige, bekoorlijke meren, de Alpsee en de Schwansee, omlijst door romantische
+bergen en steile spitsen; ter linkerhand schuimt en bruist de P&ouml;llat; rechts opent zich de wijde horizon der bloeiende groenende
+vlakte, bezaaid met dorpen en vlekken, doorsneden van meren en rivieren.
+<span class="pageno">
+[180]
+</span></p>
+<p>Ge zoudt meenen dat er na deze troonzaal niets meer te zien is: toch houdt de vierde verdieping nog eene ongedachte verrassing
+bewaard: de S&auml;ngersaal, eene navolging van de historische zaal op den Wartburg. De Koning had voor dit vertrek eene bijzondere
+voorkeur, en wijdde opzettelijke studie aan zijne versiering. De zaal heeft eene lengte van dertig, bij eene breedte van tien
+meter, en neemt de geheele ruimte van de bovenste verdieping in, tusschen de groote vestibule en het bovenste gedeelte van
+de troonzaal. Ter linkerzijde vormt eene kolonnade, ter halver hoogte van de zaal, eene open galerij, die een zeer goed effekt
+maakt. Tusschen de talrijke vensters, waardoor een stroom van licht valt op de levendige kleuren en het goud der dekoratie,
+ziet men beschilderde en gesneden paneelen, tafreelen voorstellende uit de legende der paladijnen van de Ronde Tafel. Aan
+de met caissons versierde, schuin oploopende zoldering hangen groote lichtkronen, waarop, met inbegrip van hooge kandelabres,
+niet minder dan zeshonderd lichten kunnen branden. Men zegt dat de Koning meermalen al deze lichten liet aansteken, en dan
+op de Mari&euml;nbr&uuml;cke ging staan, om in stille zomernachten, zijne zaal te zien baden in licht.
+
+</p>
+<p>Zoowel in- als uitwendig is er aan het kasteel Neu-Schwanstein nog veel te doen. Van den kolossalen wachttoren, die nog boven
+den tegenwoordigen toren moet uitsteken, is nog niets te zien. Maar het bouwen wordt ijverig voortgezet, en naar men zegt,
+zouden de beheerders der fortuin van den tegenwoordigen krankzinnigen Koning Otto van voornemen zijn, het kasteel zoo veel
+mogelijk te voltooien. Het zou ook inderdaad jammer zijn, indien men deze echt koninklijke stichting, die meer dan eenige
+andere der nagedachtenis van den ongelukkigen monarch tot roem zal strekken, onvoltooid liet; de toekomstige Koningen van
+Beieren zouden daardoor eene residentie missen, die elke vorst hun benijden mag.
+
+</p>
+<p>Ik bleef eenige dagen te Hohenschwangau, vooral van een vrijdag gebruik makende om op mijn gemak alle schoonheden der plaats
+te genieten. Dit is namelijk de eenige dag der week, waarop de koninklijke kasteelen voor het publiek gesloten zijn, en het
+dus in den omtrek betrekkelijk stil is. Ik maakte ook heerlijke wandelingen, onder het geleide van den officieelen gids van
+Hohenschwangau, een flinken landman met een militair voorkomen, gekleed in het schilderachtige kostuum der bergbewoners.
+
+
+</p>
+<p class="div2"></p>
+<h2>II</h2>
+<p>De meeste toeristen gaan in zes uren rechtstreeks van Hohenschwangau naar Linderhof, of omgekeerd, en volgen daarbij den rijweg
+over de bergen. Daar ik echter gaarne een kijkje wilde nemen in de vallei van Partenkirchen, een van de schoonste streken
+van Opper-Beieren, koos ik dat dorp als rustpunt, eer ik mijne reis naar Linderhof vervolgde.
+
+</p>
+<p>Ik reed aanvankelijk door de vallei van de Lerch, tot het stedeke Reutte, waar wij eene vrij steile helling moesten bestijgen.
+Het landschap wordt nu schier van oogenblik tot oogenblik schooner. Aanvankelijk loopt de weg door eene diepe smalle kloof,
+waarvan de hellingen met prachtige wouden bekleed zijn, en waar de Steuren, een onstuimige bergstroom, een fraaien waterval
+vormt; dan komen wij aan de Plansee, een groot somber meer, waarvan de groenachtige wateren twee afgelegen woningen, eene
+aan elk uiteinde van den plas, bespoelen. Het is eene opeenvolging van woeste, romantische landschappen, waar dennen, dooreen
+geworpen rotsen en stroomende wateren elkander den voorrang betwisten.
+
+</p>
+<p>Partenkirchen en het naburige dorp Garmisch liggen in eene wijde vallei, aan alle kanten door bergen ingesloten. De twee zoo
+nabij elkander gelegen vlekken bieden evenwel eene zeldzame tegenstelling. Terwijl Garmisch met zijne bruin geverfde of met
+godsdienstige muurschilderingen versierde woningen, die allen te midden van aardige tuintjes op zich zelven staan, eene groote
+oppervlakte beslaat, scharen de huizen van Partenkirchen zich in rij en gelid naast elkander, ter wederzijde van eene hoofdstraat.
+Zoowel te Partenkirchen als te Garmisch vindt men zeer geschikte logementen. De omstreken bieden veelvuldige gelegenheid aan
+tot de schoonste wandelingen; en de bevolking heeft nog in manieren en levenswijze die na&iuml;eve eenvoudigheid, dat hartelijke
+en vertrouwelijke weten te bewaren, dat de stroom van toeristen onherroepelijk wegvaagt en dat dan ook wel hier niet lang
+meer blijven zal. Nu wordt ge nog als vreemdeling door ieder met voorkomende, gemeenzame vriendelijkheid gegroet, en ge kunt
+het druk genoeg hebben met het beantwoorden van het &#8220;<i>Gr&uuml;ss Gott!</i>&#8221; dat u op uwe wandelingen van alle kanten tegenklinkt. Bijna alle knapen en de meeste mannen dragen nog het nationale kostuum
+der bergbewoners; en alle hoeden zijn op schilderachtige, kranige manier met veeren versierd, die uitnemend goed passen bij
+de bruine, flinke gezichten. De vrouwen ziet men weinig, behalve des zondags, als zij naar de kerk gaan, met hooge bonte mutsen
+op het hoofd en omhangen met zilveren kettinkjes, die van ouds tot haar kostuum behooren.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="divFigure">
+<p class="legend"><img border="0" src="images/p1887-181.jpg" alt="Het kasteel Neu-Schwanstein."></p>
+<p class="figureHead">Het kasteel Neu-Schwanstein.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>De afstand tusschen Partenkirchen en het kasteel Linderhof bedraagt met rijtuig omstreeks drie uren. Men volgt eerst den grooten
+weg naar Munchen; aan het dorp Oberau slaan wij links af en komen in de smalle romantische vallei van de Graswang, die ook
+naar het om zijn <i>Passionsspiel</i> maar al te goed bekende Ober-Ammergau voert. Te Oberau wordt de weg zeer steil en zeer moeielijk te bestijgen. Om deze twee
+mijlen lange steile helling te beklimmen, had de Koning de gewoonte, een paar stevige boerenpaarden te huren, die men mij
+in het voorbijrijden nog wees. Dicht bij den top ziet men, onder de beuken, een grafsteen, die sprekende getuigenis aflegt
+van de gevaren van den weg en van de schier onoverkomelijke moeilijkheden, die Lodewijk II moest overwinnen, <span class="pageno">
+[182]
+</span>om op eene hoogte van achthonderd el en op een der ontoegankelijkste punten van zijn rijk, zijn van marmer en goud schitterend
+paleis te bouwen. Hier op deze plek kwamen twee mannen om, die mede behulpzaam waren bij het vervoer van eene monumentale
+beeldengroep, de Kruisiging voorstellende, een geschenk van den Koning aan het dorp Ober-Ammergau; een der beelden viel en
+verpletterde de beide ongelukkigen.
+
+</p>
+<p>Boven op den top der halsbrekende helling ligt het gehucht Ettal, benevens een voormalig klooster, thans eigendom der graven
+van Pappenheim; van hier begint de weg te dalen en brengt u in een half uur naar de woning van den boschwachter van Linderhof,
+op een open plek te midden der bosschen gebouwd. Het kasteel ligt hier vlak bij, maar het is nog verborgen achter eene met
+prachtige dennen begroeide hoogte. Zelfs wanneer ge door het hek zijt gegaan, en links de groote woningen in zwitserschen
+stijl van den rentmeester en van de bedienden, door boomen omringd, uwe aandacht trekken, blijft het kasteel zelf nog onzichtbaar;
+eerst als ge den laatsten hoek van de oprijlaan zijt omgeslagen, ziet ge den kleinen witten gevel voor u, die wel als verloren
+schijnt tusschen de hooge rotswanden en den donkeren dennenheuvel.
+
+</p>
+<p>Wie te Linderhof zou willen overnachten, rekene er op dat dit niet zoo gemakkelijk gaat; want men is hier mijlen ver verwijderd
+van het naaste dorp en van elke herberg hoe eenvoudig ook. Alleen in de woning van den rentmeester kan men een zeer bescheiden
+logies vinden, waarvoor vrij duur moet worden betaald; maar aangezien de opeenhooping van reizigers hier noodwendig veel grooter
+is dan te Hohenschwangau, is het genoegzaam onmogelijk een onderkomen te vinden, als men niet vooruit geschreven heeft. Bij
+mijne komst stond het voorplein vol rijtuigen en wagens van allerlei soort; reeds in den morgen was het laatste bed besproken
+geworden. Na vergeefsche pogingen bij den boschwachter, die zijn huis ook tot het ontvangen van gasten heeft ingericht, vond
+ik eindelijk nog een klein kamertje in een bijgebouwtje aan het andere einde van het park, bewoond door tuinlieden, gendarmen
+en het gezin van den machinist. Mijn logies was evenwel zoo geschikt, dat ik besloot hier drie dagen te blijven, ten einde
+op mijn gemak deze tweede stichting van Koning Lodewijk te bekijken.
+
+</p>
+<p>Korten tijd na Neu-Schwanstein begonnen, was het kasteel&#8212;men zou kunnen zeggen het paviljoen&#8212;Linderhof reeds tien jaren geleden
+geheel voltooid. Het werd gebouwd op dezelfde plek, waar een rustiek jachthuisje van Maximiliaan II stond, dat door zijn zoon
+in de nabijheid in het park werd verplaatst. Linderhof was de eenige van zijne nieuwe residenti&euml;n, die de Koning heeft kunnen
+voltooien, en dus ook de eenige, waar hij geregeld kon wonen. Hij vertoefde er echter nooit langer dan veertien dagen achtereen:
+hier even als elders, op bepaalde dagen en uren verschijnende en weder vertrekkende, naar het voorbeeld van Lodewijk XIV,
+den monarch voor wien hij eene zoo grenzelooze bewondering en vereering koesterde.
+
+</p>
+<p>Bij den bouw van Linderhof liet de Koning zich geheel leiden door zijn smaak voor de schitterende pracht der achttiende-eeuwsche
+kunst. Men heeft meermalen Linderhof met Klein-Trianon vergeleken; de vergelijking betreft echter alleen de kleine afmetingen
+van beide kasteelen en hunne min of meer fantastische omgeving. De gevels van Linderhof zijn ontworpen in den bloemrijken
+en overladen stijl van het rococogenre, en ook hier beslaan de geheel naar franschen trant geteekende vijvers, watervallen
+en terrassen eene aanzienlijke oppervlakte. Wij zien ons hier midden in de achttiende eeuw verplaatst.
+
+</p>
+<p>Het kasteel is een vierkant gebouw van omstreeks twintig meter breed en dertig diep, daaronder begrepen de aan iederen gevel
+vooruitspringende middenvakken; het heeft slechts eene enkele verdieping, die door eene hooge benedenverdieping gedragen wordt.
+Voor den hoofdingang is een breed terras, versierd met een bloemperk, waar witte leli&euml;n zich op haar stengels wiegen; aan
+dit terras grenst een breede trap, die naar een langwerpig bassin voert, waaruit een prachtige waterstraal van vijftig el
+hoogte ontspringt. Aan de overzijde van dat bassin begint eene reeks van terrassen en bloemperken, die amphitheaters-gewijze
+omhoog stijgen naar een kleinen zuilentempel, waarin een wit marmeren Venusbeeld is geplaatst.&#8212;De zijgevels hebben het uitzicht
+op bloem- en grasperken, versierd met standbeelden en omgeven door geschoren hagen en prieelen; uit den achtergevel heeft
+men het gezicht op eene reeks van kunstmatige watervallen, die in de berghelling zijn uitgehouwen en bekroond worden door
+eene fraaie groep van Neptunus in zijn wagen.
+
+</p>
+<p>Deze geheele dekoratie maakt zeker op een plaat of van verre gezien een zeer schoon verrassend effect: jammer slechts, dat
+gij deze fraaiigheden niet van nabij moet bekijken. Wie zou hier balustraden van kunststeen, vazen en standbeelden van zink
+verwachten; wie, een gebouw van baksteen en hout, uitwendig met cement en dergelijke kunstmiddeltjes bepleisterd en beplakt?
+Heeft de werkelijk kunstlievende Koning dit, in een oogenblik van verbijstering, inderdaad aldus gewild, of heeft men hem
+gewetenloos bedrogen? Hoe het zij, een aantal zuilen en beelden, festoenen en guirlandes zijn reeds gebarsten en brokkelen
+voortdurend af, ondanks de herhaalde reparati&euml;n. Op deze hoogte, te midden der bergen, zou alleen het graniet aan de vernielende
+werking van het klimaat weerstand kunnen bieden.&#8212;Het inwendige van het kasteel, hoewel ook daar teekenen van ontijdig verval
+ten gevolge van slordige constructie zijn waar te nemen, is over het algemeen met meer zorg afgewerkt.
+
+</p>
+<p>De vestibule, die met drie fraaie hekken is afgesloten, prijkt met een ruiterstandbeeld van Lodewijk XIV. In het midden van
+de zoldering schittert eene groote gouden zon met het beroemde devies: <i>Nec pluribus impar</i>. Een dubbele wenteltrap voert naar de bovenverdieping, die zes groote <span class="pageno">
+[183]
+</span>kamers en aan de hoeken vier kleine boudoirs bevat. De zes staatsievertrekken zijn: twee salons naar de Gobelins genoemd,
+een kabinet, een slaapkamer, een eetzaal en de spiegelsalon. Overal ziet ge borstbeelden en portretten van Lodewijk XIV en
+Lodewijk XV, en geschilderde voorstellingen van het leven aan het oude fransche hof. In de boudoirs, die met geel, paars,
+rose en blauw zijn bekleed, vindt men eene merkwaardige verzameling van pastelteekeningen, en daaronder de portretten van
+madame de Pompadour, van la Dubarry, van den hertog de Choiseul-Praslin en den kanselier de Maupeou, van de hertoginnen de
+Grammont en de Ch&acirc;teauroux, benevens van andere celebriteiten van het hof van Louis XV. In de eetzaal is eene inrichting aangebracht,
+waardoor de tafel des Konings naar de benedenverdieping daalt en weder gedekt oprijst.&#8212;De slaapkamer, die geheel afgewerkt,
+beschilderd en rijk verguld was, ligt tegenwoordig weer geheel overhoop, daar de Koning&#8212;men weet niet waarom&#8212;bepaald had,
+dat deze kamer zou worden vergroot, door den muur aan de tuinzijde drie meter verder naar buiten te brengen. Deze verandering
+was van zoo ingrijpenden aard, dat daardoor zelfs eene verbouwing van de watervallen en eene verplaatsing van de groep van
+Neptunus noodig werd geacht!&#8212;De koninklijke vertrekken vermoeien door overlading van pracht. Al die trumeaux en corniches,
+al die draperie&euml;n, behangsels en meubelen, uwe oogen verblindende door de schittering van goud en bonte kleuren, getuigen
+zoo zeer van wansmaak en gebrek aan echten kunstzin, herinneren zoo zeer aan de achttiende eeuw met haar ijdelen tooi en valschen
+schijn, dat ge er al zeer spoedig genoeg van hebt.
+
+</p>
+<p>In het park en langs den zoom van het bosch vindt ge nog een aantal merkwaardigheden van hetzelfde genre verspreid.&#8212;Ziehier
+vooreerst eene kleine kapel, vlak bij het kasteel, en die door haar eenvoudig uiterlijk sterk afsteekt bij de pracht van haar
+buurman. Voorts een majestueuse, eerwaardige linde, waaraan Linderhof vermoedelijk zijn naam heeft te danken. Hoewel deze
+boom de symmetrische eenvormigheid der terrassen verbreekt, heeft men toch de goede gedachte gehad, hem om zijn hoogen ouderdom
+te sparen. De Koning had rondom den zwaren stam en tusschen de takken trappen en rustieke zitbanken laten aanbrengen; naar
+men zegt, gebruikte hij daar &#8217;s morgens zijn ontbijt, luisterende naar het gezang der vogels.&#8212;Op eenige minuten afstands van
+het kasteel vindt men eene oostersche kiosk en dan de beroemde blauwe grot. Deze kiosk, welke tegen eene prachtige rij beuken
+op een der terrassen is geplaatst, is afkomstig van ik weet niet meer welke wereldtentoonstelling. Uitwendig gelijkt zij op
+een muzelmansch grafteeken; het inwendige schittert van goud en sprekende kleuren. In eene soort van alkove staat een breede
+divan, geheel met veelkleurig borduursel bedekt, en waarboven drie pauwen zijn geplaatst, wier uitgespreide staarten, door
+elektrisch licht beschenen, schitteren en flonkeren als diamanten.
+
+</p>
+<p>Maar de grootste merkwaardigheid is wel de blauwe grot, eene navolging van de beroemde grot van Capri. Zij is geheel in de
+berghelling uitgegraven en beslaat eene zeer aanmerkelijke oppervlakte; behalve de lange smalle gang, die tot haar voert,
+bestaat zij uit eene groote en eene kleine zaal, benevens een aantal nissen en donkere hoeken, waar rustbanken zijn geplaatst.
+Het middelste gedeelte wordt ingenomen door een meertje of vijver van vijftien meter breedte, waarin zich met groot gerucht
+een waterval stort. Hier is letterlijk alles namaak: de rotsen en de stalaktiten zijn van cement over een vlechtwerk van ijzerdraad;
+nagemaakte palmen, nagemaakte lotussen en nagemaakte bloemkransen prijken langs de wanden en langs den zoom van het water;
+tegen den oever ligt een bootje, waarvan de voorsteven met een amor is versierd, terwijl van achteren, op een bed van bladeren
+en rozen, duifjes trekkebekken. Tusschen twee vooruitspringende rotsen is een groot doek gespannen, waarop Tannh&auml;user is afgebeeld,
+slapende aan de voeten van Venus en omstuwd door bacchanten en razende faunen. Een reeks elektrische lampen, waarvan de draaiende
+glazen door bijzondere, zeer kostbare machines in beweging worden gezet, verspreiden over het geheel een telkens wisselend
+licht, dat eindelijk in al de kleuren van den regenboog straalt....!
+
+</p>
+<p>Deze wonderlijke grot, die ons geloof aan den esthetischen smaak des Konings op eene harde proef stelt, herinnert zoozeer
+aan eene kermisvertooning of aan het slottableau van een ballet, dat het eene ware verkwikking is als ge, uit deze tooverwereld
+van twijfelachtig allooi getreden, uw hart weer moogt ophalen aan de kalme ernstige schoonheid der natuur, die geen valschen
+tooi behoeft. Aan alle kanten bieden zich heerlijke wandelingen aan; wilt ge een verrukkelijk schoon gezicht op de vallei
+hebben, begeef u dan naar den kleinen zuilentempel, dien ik reeds noemde. Van ditzelfde punt onderscheidt ge ook, in de verte,
+op de uiterste spitsen der tegenoverliggende rotsen, twee kleine ch&acirc;lets, die als uit de lucht schijnen gevallen. Ook dat
+zijn koninklijke verblijven, waarin Lodewijk II, die steeds bij voorkeur de hoogste en eenzaamste plekjes opzocht, nu en dan
+eenige dagen ging doorbrengen. Nog dieper in het gebergte had de Koning wederom andere plekken uitgekozen, om daar verschillende
+gebouwtjes te doen plaatsen. Dicht bij de grens, langs den partikulieren weg, die van Linderhof naar Hohenschwangau voert,
+heeft hij een marokkaansch paviljoen en de zoogenaamde Hundingh&uuml;tte laten bouwen. Deze laatste moet eene oud-germaansche hut
+voorstellen, en is de getrouwe navolging van de hut van Hunding, zoo als die in de <i>Walk&uuml;re</i> van Wagner voorkomt. In de nabijheid van de Plansee eindelijk had Lodewijk II den bouw ondernomen van een paviljoen van Sint-Hubert.
+
+</p>
+<p>Vatten wij onze indrukken van deze koninklijke residentie samen, dan moeten wij bekennen dat het kasteel van Linderhof een
+juweel van kunst had kunnen worden, indien de Koning zich door een soberder en fijner smaak had laten leiden en weerstand
+<span class="pageno">
+[184]
+</span>had weten te bieden aan de verlokkingen eener geblankette en opgetooide rococo-kunst, die hier allerminst op haar plaats is.
+Maar toch, ook zoo als het nu is, behoort dit kasteel met zijne fantastische omgeving en bijgebouwen, tot de eigenaardigste
+merkwaardigheden der streek; en de woest-verheven, romantische bergnatuur, die dit paviljoen &agrave; la Pompadour omringt, draagt
+er niet weinig toe bij om de aantrekkelijkheid en bekoring er van te Verhoogen.
+
+
+</p>
+<p class="div2"></p>
+<h2>III</h2>
+<p>Zij die per spoor de reis van Munchen naar Salzburg hebben gemaakt, herinneren zich zeker nog wel eene majestueuse witte fa&ccedil;ade,
+die tusschen groene bosschages en boomgroepen, aan den oever van de Chiemsee, het grootste meer van Beieren, te voorschijn
+treedt. Dat is het paleis van Herrenchiemsee, het duitsche Versailles.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="divFigure">
+<p class="legend"><img border="0" src="images/p1887-184.jpg" alt="Neu-Schwanstein."></p>
+<p class="figureHead">Neu-Schwanstein.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>Van Munchen uit kan men op een dag de reis heen en weer maken; twee uren na het vertrek stopt de trein te Prien, het naast
+bij het meer gelegen station. Een kwartier verder, te Stock, is het punt waar de stoomboot, die het meer bevaart, aanlandt.
+
+</p>
+<p>Het voorkomen van het land is over het algemeen tamelijk vlak, en de oevers van het groote meer, dat omstreeks twintig kilometers
+lang en ruim tien breed is, zijn vrij eentonig en karakterloos. Alleen aan de zuidzijde verrijzen de Alpen, waarvan sommige
+toppen eene hoogte bereiken van tweeduizend el. In het meer liggen drie eilanden: een onbeteekenend eilandje, deels met riet
+en biezen begroeid, deels tot moestuin ingericht; het Fraueninsel, dat ongeveer tien hektaren groot is; en het Herreninsel
+of Herrenw&ouml;rth, dat eene oppervlakte beslaat van ruim tweehonderd hektaren en met bosschen en weilanden is bedekt.
+
+</p>
+<p>Deze beide eilanden, dicht bij elkander gelegen, ontleenen hun naam aan het nonnenklooster en aan de Benediktijner-abdij,
+die daar in vroeger eeuw werden gesticht en waaraan de eilanden behoorden. Fraueninsel vooral is zeer bekoorlijk, vooral ook
+om het heerlijke panorama van het meer en de Alpen. De landelijke herberg, die in den zomer druk bezocht wordt, staat vlak
+naast het oudere reeds in 783 gestichte klooster, dat door Koning Lodewijk I aan de Benediktijner-nonnen werd teruggegeven
+en thans tot pensionaat voor meisjes is ingericht. Vooral de schilders uit Munchen plegen hier dikwijls te vertoeven.
+
+</p>
+<p>De insgelijks in de achtste eeuw gestichte abdij van Herreninsel of Herrenw&ouml;rth heeft in de geschiedenis der Kerk eene belangrijke
+en glansrijke rol gespeeld. Het klooster werd tijdens den inval der Hunnen verwoest, en nam later eene eerste plaats in onder
+de godsdienstige gestichten van Beieren. In 1806 werd de eerwaardige abdij geseculariseerd; Herrenw&ouml;rth werd voor een spotprijs
+verkocht aan partikulieren, die, zonder eenigen eerbied voor het roemvol verleden der gewijde plaats, zooveel mogelijk voordeel
+van hunne bezitting trachtten te trekken. De oude torens en gebouwen werden gedeeltelijk gesloopt; de kerk werd tot eene brouwerij
+ingericht, en men had reeds een aanvang gemaakt met het vellen der bosschen, toen Koning Lodewijk II in 1873 het domein kocht.
+
+</p>
+<p>De kleine stoomboot, die zeker voortaan niet meer voldoende zal zijn voor het vervoer der talrijke bezoekers,&#8212;hun aantal bedraagt,
+naar het zeggen, gemiddeld vijf- &agrave; zeshonderd per dag;&#8212;zet u vlak bij de bijgebouwen Van het klooster aan wal. Hier is de
+boerderij, de brouwerij en een in der haast ingericht restaurant, waar vooral gedurende de maanden Augustus en September eene
+onbeschrijfelijke drukte heerscht en oceanen bier worden verzwolgen. De gebouwen van het eigenlijke klooster omgeven nog aan
+de vier zijden den stillen fraaien kloosterhof.&#8212;Men wijst u nog de vertrekken der voormalige abten; tijdens den bouw van het
+paleis werden zij bij herhaling door den Koning betrokken.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="divFigure">
+<p class="legend"><img border="0" src="images/p1887-185.jpg" alt="Linderhof."></p>
+<p class="figureHead">Linderhof.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>Van den kleinen heuvel die Herrenw&ouml;rth draagt, voert een weg, in tien minuten, door het bosch naar het nieuwe paleis. Uit
+het dennenbosch komt ge eensklaps op een plateau, waar u eene zonderlinge verrassing wacht. Daar ziet ge voor u de welbekende
+<span class="pageno">
+[186]
+</span>groote fa&ccedil;ade van Versailles, maar uitkomende tegen een prachtigen achtergrond van blauwe bergen en donkere bosschen. Overigens schijnt het de bekende omgeving: het terras,
+de waterpartijen, de breede steenen trap, het bassin van Latone, het groote grasperk (le Tapis-vert); en aan den horizon de heldere wateren van het meer, omlijst door de prachtige lanen.
+
+</p>
+<p>Deze eerste indruk wordt intusschen bedorven door twee pyramiden van rotsen, die uit de bovenste bassins oprijzen en allegorische
+groepen dragen, voorstellende de godin Fortuna en Pegasus. De grillige onregelmatige omtrekken dezer rotsen, die natuurlijk
+van elders zijn aangevoerd, passen niet bij de strenge harmonische lijnen der fa&ccedil;ade, waarvan zij het effect bederven. De
+fa&ccedil;ade is eene getrouwe navolging van die te Versailles, maar zij is de eenige, die van buiten geheel voltooid is. De lange
+noordelijke vleugel, die het theater en de kapel moest bevatten, staat nog in het ruw; van den zuidelijken vleugel is niets
+te zien dan een begin der fondamenten.
+
+</p>
+<p>Ik weet niet, in hoeverre het inderdaad de bedoeling des Konings was, het paleis van Versailles in zijn ganschen kolossalen
+omvang als het ware na te bouwen. Uit het plan der deels voltooide, deels aangevangen gebouwen mag men, naar het schijnt,
+opmaken, dat inderdaad het voornemen bestond om eene kopie te leveren van het tegenwoordige Versailles; eene verbeterde kopie,
+in zoo verre alle gevels in denzelfden stijl zouden worden opgetrokken en sommige gedeelten, die in het oorspronkelijke niet
+meer aanwezig zijn, zouden worden hersteld. De zijvleugels, die den marmeren voorhof omgeven, dragen hetzelfde karakter als
+de groote fa&ccedil;ade aan de tuinzijde; de groote trap is op dezelfde plaats aangebracht als de trap, die door Louis XIV te Versailles
+werd gebouwd doch later verplaatst.
+
+</p>
+<p>Is het niet ergerlijk en onvergeeflijk, dat dezen prachtigen, koninklijken gebouwen, zoo majestueus en indrukwekkend van ordonnantie
+en stijl, hetzelfde onhebbelijke euvel aankleeft als het kasteel van Linderhof? Zou men het kunnen gelooven, dat ook hier
+dezelfde slordige constructie is gevolgd? Alleen de onderbouw is van echt, degelijk graniet; al het overige, van de benedenverdieping
+tot de balustraden en tropee&euml;n op de kroonlijst, is van baksteen en pleister! Zoo bouwde Lodewijk XIV toch niet; de groote
+Koning zou het zeer zeker beneden zijne waardigheid hebben gerekend, in een paleis te wonen, waarvan de gemeene grondstof
+maar noode verborgen werd door een plaksel van cement. De gevolgen van dit echt moderne knoeiwerk zijn dan ook niet uitgebleven:
+misschien ook door de vochtige uitwasemingen van het meer, doch stellig ten gevolge van deze onverantwoordelijke manier van
+bouwen, ziet men reeds op een aantal plaatsen zwarte en groenachtige vlakken en sporen van ontijdig verval.
+
+</p>
+<p>Van binnen zijn slechts veertien vertrekken geheel voltooid; daarnaast en daaronder bevinden zich groote ledige ruimten, vol
+vuil en stof. En toch, hoeveel millioenen zijn voor dit paleis niet verspild! Het is wel de moeite waard, eene meer uitvoerige
+beschrijving van het voltooide gedeelte van het paleis te geven, vooral omdat ge hier bij iederen voetstap aanleiding vindt
+tot het maken van zeer interessante vergelijkingen. Voor wie Versailles kent, is een bezoek aan Herrenchiemsee eigenlijk eerst
+recht belangwekkend.
+
+</p>
+<p>Het eerste wat bij het binnentreden van het paleis uwe aandacht trekt, is een reusachtige pauw, gezeten op een marmeren urn,
+die door een met verguld bronzen ornamenten versierden sokkel gedragen wordt. De kop, de borst en de lange uitgespreide staart
+van den vogel vertoonen de natuurlijke kleurenmengeling; elk oog in den prachtigen staart is van ge&euml;mailleerd zilver. Dat
+deze geheele groep uit Parijs afkomstig is, bemerkt ge dadelijk aan het afgewerkte en aan dat zekere cachet, hetwelk zoo moeilijk
+is na te bootsen. Deze pauw staat in het midden van een door zuilen gedragen vestibule, waardoor ge naar den marmeren voorhof
+en naar den zijgevel gaat, waarin de groote trap is aangebracht. Deze laatste, een dubbele wenteltrap, die haar licht van
+boven ontvangt, is tweemaal zoo breed als de tegenwoordige trap te Versailles, en verschilt bovendien daarvan ten eenemale
+door hare schitterende, veelkleurige dekoratie. De volgende appartementen zijn rustiger van toon.
+
+</p>
+<p>De eerste kamer, die ge betreedt, is de zaal der koninklijke lijfwacht. Breede lijsten en pilasters van grijs, rood en wit
+marmer omvatten de paneelen, die met tafreelen uit den spaanschen successie-oorlog zijn beschilderd. De borstbeelden van Cond&eacute;,
+Turenne, Vauban en Villars zijn op voetstukken langs de wanden geplaatst, en voor de ramen staan vier-en-twintig hellebaarden,
+met blauw fluweel omkleed.&#8212;Daarop volgt de eerste antichambre, van grijs en wit marmer, met goud ingelegd; vervolgens de zaal
+van het <i>Oeil-de-Boeuf</i>, die veel grooter is dan haar beroemde naamgenoot en voorgangster te Versailles. In het midden van dit prachtige vertrek
+staat een ruiter-beeld van den grooten Koning; langs de marmeren wanden ziet men portretten van Lodewijk XIV, hetzij alleen,
+hetzij omringd door de leden der koninklijke familie, en van den hertog van Orleans.&#8212;Deze reeks vertrekken zal zelfs indruk
+maken op hen, die op het stuk van vorstelijke appartementen tamelijk geblaseerd zijn: en toch zijn er enkele dingen, die u
+hinderen en aan het effect schaden: zoo als, bij voorbeeld, de niet goed gekozen kleuren der gordijnen en der traditioneele
+tabouretten (hoog violet voor de eerste antichambre, smaragdgroen voor de zaal van het <i>Oeil-de-Boeuf</i>), die met hun zware gouden borduursels niet in harmonie zijn met het karakter van het geheel.
+
+</p>
+<p>Niets herinnert zoo volkomen aan Versailles als de groote galerij, de <i>galerie des glaces</i>, met haar salons van den oorlog en den vrede, haar met allegorische groepen en figuren beschilderde zoldering, haar lichtkleurige
+marmeren wanden, haar borstbeelden van romeinsche keizers. Dit is eene in vollen nadruk prachtige, echt koninklijke zaal,
+<span class="pageno">
+[187]
+</span>waarvan het effect nog wordt verhoogd door de vijf-en-dertig kristallen lichtkronen en twee-en-vijftig kandelabres, die te
+zamen niet minder dan vijf-en-twintighonderd waskaarsen kunnen dragen. Eene van de meest geliefkoosde uitspanningen van den
+beklagenswaardigen Koning was het aanschouwen van deze weergalooze verlichting, die alleen voor hem ontstoken werd.
+
+</p>
+<p>De raadzaal neemt in het paleis dezelfde plaats in als de <i>salle du Conseil</i> te Versailles, maar zij is tweemaal zoo groot en uitmuntend verlicht. De dekoratie is wit met goud; de gordijnen zijn blauw
+met gouden leli&euml;n; voor de massieve vergulde tafel, met een kleed van blauw fluweel bedekt, staat een monumentale fauteuil,
+versierd met de koninklijke kroon en met dooreengevlochten L&#8217;s. Ook de hooge pendule van Versailles is niet vergeten; zij
+staat nu stil, maar toen zij nog ging, opende zich bij het slaan van het uur, eene kleine nis, waaruit Lodewijk XIV te voorschijn
+trad, begroet door zijne buigende hovelingen.
+
+</p>
+<p>Maar al wat wij tot hiertoe gezien hebben, verbleekt bij de wonderen van de dusgenaamde &#8220;paradekamer&#8221;: daar wacht ons een
+schouwspel, waarop niets ons had voorbereid. Hier zijn wij niet meer te Versailles; hier vergeten wij zelfs de Chiemsee; wij
+zijn eensklaps overgeplaatst in eene tooverwereld, in een visioen; en onwillekeurig ontsnapt ons een uitroep van verbazing,
+meer dan van bewondering. Verbeeld u een soort van toover-tempel, stralende in rooden lichtgloed, waar het aan alle kanten
+schittert van goud, dat nauwelijks ruimte overlaat voor fluweel en tapisserie. Ik zie geen kans om al de kostbaarheden te
+beschrijven, in overstelpenden overvloed opgehoopt in deze ruimte van veertien meters in het vierkant, die, naar men zegt,
+niet minder dan twee-en-een-half millioen mark heeft verslonden. Het bed alleen is op zich zelf een wonderwerk, en de borduursters
+van Munchen, uit wier handen dit meesterstuk kwam, hebben aan dien arbeid zeven jaar van haar leven gewijd. De gordijnen van
+den baldakijn zijn van tapisserie <i>au petit point</i> en van zwaar goud borduursel op goudbrokaat. De sprei is een meesterstuk van geduld en smaak. De hooge purperen gordijnen,
+welke voor de ramen hangen, zijn letterlijk overladen met gouden belegsels, die twee centimeters hoog zijn en zoo zwaar, dat
+het eenige moeite kost, deze massieve draperie&euml;n uit de plooi te brengen. De totaal-indruk is die van grenzenlooze verkwisting, van alle maat
+en perk te buiten gaande pracht: het is een visioen uit een of ander oostersch paleis, een sprookje uit de Duizend-en-een-Nacht,
+plotseling tot werkelijkheid geworden.
+
+</p>
+<p>Voor den armen krankzinnigen Koning zelven was deze weergalooze paradekamer een soort van heiligdom, gewijd aan de vereering,
+ik mag wel zeggen aan de eeredienst van den monarch, dien hij schier als eene godheid huldigde, van den <i>Roi-soleil</i>, Lodewijk XIV. Hij zelf heeft dit vertrek nooit bewoond; hij had het dan ook niet voor zijn persoonlijk gebruik laten inrichten:
+het moest een tempel zijn, waar hij, in stille devotie en ongestoorde eenzaamheid, zijn cultus vieren kon.&#8212;Daar is in waarheid
+iets tragisch in die hartstochtelijke, bijna afgodische vereering van den beierschen Koning voor Lodewijk XIV. Wat hem het
+meest aantrok in deze inderdaad imposante figuur was zeker wel de volle ontplooiing der koninklijke waardigheid en majesteit,
+waarvan de <i>Roi-soleil</i>, niet zonder recht, als de type bij uitnemendheid gelden mag. Ook Lodewijk II van Beieren had een zeer hoog gevoel van zijne
+koninklijke waardigheid en een diep besef van zijne koninklijke macht; maar het ontbrak hem juist aan datgene wat Lodewijk
+XIV in zoo hooge mate bezat: het aangeboren talent of genie tot regeeren, de innerlijke macht om koning te zijn. Niet ieder
+wie maar wil kan Lodewijk XIV navolgen: daartoe is het niet genoeg, kunstliefde te bezitten als hij, dichters en kunstenaars
+te beschermen en aan te moedigen als hij, en als hij prachtige paleizen te bouwen; daartoe behoort ook die ernstige opvatting
+van zijne roeping, die persoonlijke toewijding aan zijne taak, waardoor de groote Koning zich niet minder onderscheidde dan
+door den glans zijner hofhouding. In de werkelijkheid was er al zeer weinig gemeen tusschen Lodewijk II van Beieren, die zich
+zeer luttel met de regeering bemoeide en zich aan al zijne koninklijke plichten onttrok, en zijn doorluchtig voorbeeld, wiens
+geheele leven in het koning-zijn opging. Voelde hij wat hem ontbrak; besefte hij dat &eacute;n zijn karakter &eacute;n de omstandigheden
+en verhoudingen, waarin hij geplaatst was, hem de verwezenlijking van zijn ideaal onmogelijk maakten, en trok hij zich daarom
+moedeloos in de eenzaamheid terug, wat hem nog aan krachten en vermogen restte uitputtende in doel- en vruchtelooze vereering
+en navolging van dien grooten koning, die zoo ver boven hem stond? Is ook Lodewijk II, met zijne onbetwistbare gaven en talenten,
+zijne hooge fijne natuur, het diep besef zijner waardigheid, het slachtoffer geworden van de onmogelijke, door en door valsche
+positie, waarin onze democratische eeuw, die liever van beneden getiranniseerd wil worden, de op den troon geboren koningen
+plaatst? Daar ligt een geheimzinnige sluier over dat aanvankelijk zoo veel belovende, zoo treurig en ontijdig afgesneden vorstenleven;....
+dat moge zijn troost zijn geweest, dat velen hem hebben lief gehad.
+
+</p>
+<p>De particuliere vertrekken des konings bevinden zich in den vleugel van den voorhof, tegenover de groote trap. Zij bestaan
+uit eene slaapkamer, een boudoir, een kabinet, een eetzaal, een grooten en een kleinen salon, eene galerij, en op de benedenverdieping
+uit een badkamer en een toiletkamer. Al deze vertrekken zijn geheel afgewerkt en gemeubeld; de koning heeft ze tweemalen bewoond,
+voor het laatst in de maand October 1885.
+
+</p>
+<p>Hier herinnert niets meer aan Versailles en zijne statige klassieke dekoratie, in de aangrenzende staatsievertrekken zoo getrouw
+nagebootst; integendeel, even als te Linderhof bevinden wij ons hier te midden van het meest overladen rococo. <span class="pageno">
+[188]
+</span>Overal zien wij portretten van Lodewijk XV en van dames en heeren van zijn hof; tafreelen uit het achttiende-eeuwsche hofleven;
+keurig ingelegde en beschilderde meubelen, lichtkronen en schoorsteenmantels van saksisch porselein; met goud geborduurde
+stoelen en gordijnen. Even als te Linderhof, is de slaapkamer blauw, het koninklijk kabinet groen, en de eetzaal karmozijnrood.
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="divFigure">
+<p class="legend"><img border="0" src="images/p1887-188.jpg" alt="De Mari&euml;nbr&uuml;cke bij Neu-Schwanstein."></p>
+<p class="figureHead">De Mari&euml;nbr&uuml;cke bij Neu-Schwanstein.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p>De badkamer, waarvan de wanden met vrij gedecolleteerde voorstellingen prijken, en waarvan de kuip acht meter breed is, sluit
+de reeks der koninklijke vertrekken. Maar nu moet ge nog de groote zalen van de eerste verdieping bezoeken, waarvan de aan
+den wand gespijkerde naam-bordjes aan de salons te Versailles herinneren, maar die nog geheel onafgewerkt zijn. En dan de
+reeks van naakte holle ruimten, die den noordelijken vleugel uitmaken.... In waarheid, dit paleis, voor een zoo klein gedeelte
+met zoo groote moeite voltooid, niet meer dan een ontwerp en reeds half een ru&iuml;ne, laat een treurigen indruk achter. Deze
+schepping ging de krachten van den schepper te boven.... Het is niet zoo gemakkelijk, Lodewijk XIV na te doen!
+
+</p>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of De kasteelen van Koning Lodewijk II
+van Beieren, by Anonymous
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE KASTEELEN VAN KONING ***
+
+***** This file should be named 16970-h.htm or 16970-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/6/9/7/16970/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/16970-h/images/p1887-177.jpg b/16970-h/images/p1887-177.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3603703
--- /dev/null
+++ b/16970-h/images/p1887-177.jpg
diff --git a/16970-h/images/p1887-181.jpg b/16970-h/images/p1887-181.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e1b323f
--- /dev/null
+++ b/16970-h/images/p1887-181.jpg
diff --git a/16970-h/images/p1887-184.jpg b/16970-h/images/p1887-184.jpg
new file mode 100644
index 0000000..408fd9d
--- /dev/null
+++ b/16970-h/images/p1887-184.jpg
diff --git a/16970-h/images/p1887-185.jpg b/16970-h/images/p1887-185.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b6f172d
--- /dev/null
+++ b/16970-h/images/p1887-185.jpg
diff --git a/16970-h/images/p1887-188.jpg b/16970-h/images/p1887-188.jpg
new file mode 100644
index 0000000..d17e162
--- /dev/null
+++ b/16970-h/images/p1887-188.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..698459e
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #16970 (https://www.gutenberg.org/ebooks/16970)