diff options
Diffstat (limited to '16701-h/16701-h.htm')
| -rw-r--r-- | 16701-h/16701-h.htm | 5987 |
1 files changed, 5987 insertions, 0 deletions
diff --git a/16701-h/16701-h.htm b/16701-h/16701-h.htm new file mode 100644 index 0000000..3a0f048 --- /dev/null +++ b/16701-h/16701-h.htm @@ -0,0 +1,5987 @@ +<!DOCTYPE html +PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2022-01-16T13:37:48Z using SAXON HE 9.9.1.8 . --> +<html lang="nl"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8"> +<title>Het Leven der Dieren: De Apen</title> +<meta name="generator" content="tei2html.xsl, see https://github.com/jhellingman/tei2html"> +<meta name="author" content="Alfred Edmund Brehm (1829–1884)"> +<link rel="coverpage" href="images/new-cover.jpg"> +<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="DC.Creator" content="Alfred Edmund Brehm (1829–1884)"> +<meta name="DC.Title" content="Het Leven der Dieren: De Apen"> +<meta name="DC.Date" content="2005-09-15"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"> +<meta name="DC.Format" content="text/html"> +<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> +<meta name="DC.Rights" content="Dit boek is vrij van auteursrechten in de Verenigde Staten. Als u elders woont, controleer dan de wetgeving in uw land voordat u dit boek download."> +<meta name="DC.Identifier" content="https://www.gutenberg.org/ebooks/16701"> +<style type="text/css"> /* <![CDATA[ */ +html { +line-height: 1.3; +} +body { +margin: 0; +} +main { +display: block; +} +h1 { +font-size: 2em; +margin: 0.67em 0; +} +hr { +height: 0; +overflow: visible; +} +pre { +font-family: monospace, monospace; +font-size: 1em; +} +a { +background-color: transparent; +} +abbr[title] { +border-bottom: none; +text-decoration: underline; +text-decoration: underline dotted; +} +b, strong { +font-weight: bolder; +} +code, kbd, samp { +font-family: monospace, monospace; +font-size: 1em; +} +small { +font-size: 80%; +} +sub, sup { +font-size: 67%; +line-height: 0; +position: relative; +vertical-align: baseline; +} +sub { +bottom: -0.25em; +} +sup { +top: -0.5em; +} +img { +border-style: none; +} +body { +font-family: serif; +font-size: 100%; +text-align: left; +margin-top: 2.4em; +} +div.front, div.body { +margin-bottom: 7.2em; +} +div.back { +margin-bottom: 2.4em; +} +.div0 { +margin-top: 7.2em; +margin-bottom: 7.2em; +} +.div1 { +margin-top: 5.6em; +margin-bottom: 5.6em; +} +.div2 { +margin-top: 4.8em; +margin-bottom: 4.8em; +} +.div3 { +margin-top: 3.6em; +margin-bottom: 3.6em; +} +.div4 { +margin-top: 2.4em; +margin-bottom: 2.4em; +} +.div5, .div6, .div7 { +margin-top: 1.44em; +margin-bottom: 1.44em; +} +.div0:last-child, .div1:last-child, .div2:last-child, .div3:last-child, +.div4:last-child, .div5:last-child, .div6:last-child, .div7:last-child { +margin-bottom: 0; +} +blockquote div.front, blockquote div.body, blockquote div.back { +margin-top: 0; +margin-bottom: 0; +} +.divBody .div1:first-child, .divBody .div2:first-child, .divBody .div3:first-child, .divBody .div4:first-child, +.divBody .div5:first-child, .divBody .div6:first-child, .divBody .div7:first-child { +margin-top: 0; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4, .h5, .h6 { +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} +h3, .h3 { +font-size: 1.2em; +} +h3.label { +font-size: 1em; +margin-bottom: 0; +} +h4, .h4 { +font-size: 1em; +} +.alignleft { +text-align: left; +} +.alignright { +text-align: right; +} +.alignblock { +text-align: justify; +} +p.tb, hr.tb, .par.tb { +margin: 1.6em auto; +text-align: center; +} +p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument { +font-size: 0.9em; +text-indent: 0; +} +p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument { +margin: 1.58em 10%; +} +td.tocDivNum { +vertical-align: top; +} +td.tocPageNum { +vertical-align: bottom; +} +.opener, .address { +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +} +.addrline { +margin-top: 0; +margin-bottom: 0; +} +.dateline { +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +text-align: right; +} +.salute { +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.signed { +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.epigraph { +font-size: 0.9em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} +.epigraph span.bibl { +display: block; +text-align: right; +} +.trailer { +clear: both; +margin-top: 3.6em; +} +span.abbr, abbr { +white-space: nowrap; +} +span.parnum { +font-weight: bold; +} +span.corr, span.gap { +border-bottom: 1px dotted red; +} +span.num, span.trans, span.trans { +border-bottom: 1px dotted gray; +} +span.measure { +border-bottom: 1px dotted green; +} +.ex { +letter-spacing: 0.2em; +} +.sc { +font-variant: small-caps; +} +.asc { +font-variant: small-caps; +text-transform: lowercase; +} +.uc { +text-transform: uppercase; +} +.tt { +font-family: monospace; +} +.underline { +text-decoration: underline; +} +.overline, .overtilde { +text-decoration: overline; +} +.rm { +font-style: normal; +} +.red { +color: red; +} +hr { +clear: both; +border: none; +border-bottom: 1px solid black; +width: 45%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +margin-top: 1em; +text-align: center; +} +hr.dotted { +border-bottom: 2px dotted black; +} +hr.dashed { +border-bottom: 2px dashed black; +} +.aligncenter { +text-align: center; +} +h1, h2, .h1, .h2 { +font-size: 1.44em; +line-height: 1.5; +} +h1.label, h2.label { +font-size: 1.2em; +margin-bottom: 0; +} +h5, h6 { +font-size: 1em; +font-style: italic; +} +p, .par { +text-indent: 0; +} +p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line { +text-transform: uppercase; +} +.hangq { +text-indent: -0.32em; +} +.hangqq { +text-indent: -0.42em; +} +.hangqqq { +text-indent: -0.84em; +} +p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter { +float: left; +clear: left; +margin: 0 0.05em 0 0; +padding: 0; +line-height: 0.8; +font-size: 420%; +vertical-align: super; +} +blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote { +font-size: 0.9em; +margin: 1.58em 5%; +} +.pageNum a, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover, a.hidden:hover, a.hidden { +text-decoration: none; +} +.advertisement, .advertisements { +background-color: #FFFEE0; +border: black 1px dotted; +color: #000; +margin: 2em 5%; +padding: 1em; +} +.footnotes .body, .footnotes .div1 { +padding: 0; +} +.fnarrow { +color: #AAAAAA; +font-weight: bold; +text-decoration: none; +} +.fnarrow:hover, .fnreturn:hover { +color: #660000; +} +.fnreturn { +color: #AAAAAA; +font-size: 80%; +font-weight: bold; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} +a { +text-decoration: none; +} +a:hover { +text-decoration: underline; +background-color: #e9f5ff; +} +a.noteRef, a.pseudoNoteRef { +font-size: 67%; +line-height: 0; +position: relative; +vertical-align: baseline; +top: -0.5em; +text-decoration: none; +margin-left: 0.1em; +} +.displayfootnote { +display: none; +} +div.footnotes { +font-size: 80%; +margin-top: 1em; +padding: 0; +} +hr.fnsep { +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} +p.footnote, .par.footnote { +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} +p.footnote .fnlabel, .par.footnote .fnlabel { +float: left; +margin-left: -0.1em; +margin-top: 0.9em; +min-width: 1.0em; +padding-right: 0.4em; +} +.apparatusnote { +text-decoration: none; +} +.apparatusnote:target, .fndiv:target { +background-color: #eaf3ff; +} +table.tocList { +width: 100%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +border-width: 0; +border-collapse: collapse; +} +td.tocPageNum, td.tocDivNum { +text-align: right; +min-width: 10%; +border-width: 0; +white-space: nowrap; +} +td.tocDivNum { +padding-left: 0; +padding-right: 0.5em; +} +td.tocPageNum { +padding-left: 0.5em; +padding-right: 0; +} +td.tocDivTitle { +width: auto; +} +p.tocPart, .par.tocPart { +margin: 1.58em 0; +font-variant: small-caps; +} +p.tocChapter, .par.tocChapter { +margin: 1.58em 0; +} +p.tocSection, .par.tocSection { +margin: 0.7em 5%; +} +table.tocList td { +vertical-align: top; +} +table.tocList td.tocPageNum { +vertical-align: bottom; +} +table.inner { +display: inline-table; +border-collapse: collapse; +width: 100%; +} +td.itemNum { +text-align: right; +min-width: 5%; +padding-right: 0.8em; +} +td.innerContainer { +padding: 0; +margin: 0; +} +.index { +font-size: 80%; +} +.index p { +text-indent: -1em; +margin-left: 1em; +} +.indexToc { +text-align: center; +} +.transcriberNote { +background-color: #DDE; +border: black 1px dotted; +color: #000; +font-family: sans-serif; +font-size: 80%; +margin: 2em 5%; +padding: 1em; +} +.missingTarget { +text-decoration: line-through; +color: red; +} +.correctionTable { +width: 75%; +} +.width20 { +width: 20%; +} +.width40 { +width: 40%; +} +p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint { +color: #666666; +font-size: 80%; +} +span.musictime { +vertical-align: middle; +display: inline-block; +text-align: center; +} +span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom { +padding: 1px 0.5px; +font-size: xx-small; +font-weight: bold; +line-height: 0.7em; +} +span.musictime span.bottom { +display: block; +} +ul { +list-style-type: none; +} +.splitListTable { +margin-left: 0; +} +.splitListTable td { +vertical-align: top; +} +.numberedItem { +text-indent: -3em; +margin-left: 3em; +} +.numberedItem .itemNumber { +float: left; +position: relative; +left: -3.5em; +width: 3em; +display: inline-block; +text-align: right; +} +.itemGroupTable { +border-collapse: collapse; +margin-left: 0; +} +.itemGroupTable td { +padding: 0; +margin: 0; +vertical-align: middle; +} +.itemGroupBrace { +padding: 0 0.5em !important; +} +.titlePage { +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0 7em 0; +padding: 5em 10% 6em 10%; +text-align: center; +} +.titlePage .docTitle { +line-height: 1.7; +margin: 2em 0 2em 0; +font-weight: bold; +} +.titlePage .docTitle .mainTitle { +font-size: 1.8em; +} +.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, +.titlePage .docTitle .volumeTitle { +font-size: 1.44em; +} +.titlePage .byline { +margin: 2em 0 2em 0; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.5; +} +.titlePage .byline .docAuthor { +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +.titlePage .figure { +margin: 2em auto; +} +.titlePage .docImprint { +margin: 4em 0 0 0; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.5; +} +.titlePage .docImprint .docDate { +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +div.figure { +text-align: center; +} +.figure { +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.floatLeft { +float: left; +margin: 10px 10px 10px 0; +} +.floatRight { +float: right; +margin: 10px 0 10px 10px; +} +p.figureHead, .par.figureHead { +font-size: 100%; +text-align: center; +} +.figAnnotation { +font-size: 80%; +position: relative; +margin: 0 auto; +} +.figTopLeft, .figBottomLeft { +float: left; +} +.figTopRight, .figBottomRight { +float: right; +} +.figure p, .figure .par { +font-size: 80%; +margin-top: 0; +text-align: center; +} +img { +border-width: 0; +} +td.galleryFigure { +text-align: center; +vertical-align: middle; +} +td.galleryCaption { +text-align: center; +vertical-align: top; +} +tr, td, th { +vertical-align: top; +} +tr.bottom, td.bottom, th.bottom { +vertical-align: bottom; +} +td.label, tr.label td { +font-weight: bold; +} +td.unit, tr.unit td { +font-style: italic; +} +td.leftbrace, td.rightbrace { +vertical-align: middle; +} +span.sum { +padding-top: 2px; +border-top: solid black 1px; +} +table.inlinetable { +display: inline-table; +} +table.borderOutside { +border-collapse: collapse; +} +table.borderOutside td { +padding-left: 4px; +padding-right: 4px; +} +table.borderOutside .cellHeadTop, table.borderOutside .cellTop { +border-top: 2px solid black; +} +table.borderOutside .cellHeadBottom { +border-bottom: 1px solid black; +} +table.borderOutside .cellBottom { +border-bottom: 2px solid black; +} +table.borderOutside .cellLeft, table.borderOutside .cellHeadLeft { +border-left: 2px solid black; +} +table.borderOutside .cellRight, table.borderOutside .cellHeadRight { +border-right: 2px solid black; +} +table.verticalBorderInside { +border-collapse: collapse; +} +table.verticalBorderInside td { +padding-left: 4px; +padding-right: 4px; +border-left: 1px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellHeadTop, table.verticalBorderInside .cellTop { +border-top: 2px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellHeadBottom { +border-bottom: 1px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellBottom { +border-bottom: 2px solid black; +} +table.verticalBorderInside .cellLeft, table.verticalBorderInside .cellHeadLeft { +border-left: 0 solid black; +} +table.borderAll { +border-collapse: collapse; +} +table.borderAll td { +padding-left: 4px; +padding-right: 4px; +border: 1px solid black; +} +table.borderAll .cellHeadTop, table.borderAll .cellTop { +border-top: 2px solid black; +} +table.borderAll .cellHeadBottom { +border-bottom: 1px solid black; +} +table.borderAll .cellBottom { +border-bottom: 2px solid black; +} +table.borderAll .cellLeft, table.borderAll .cellHeadLeft { +border-left: 2px solid black; +} +table.borderAll .cellRight, table.borderAll .cellHeadRight { +border-right: 2px solid black; +} +tr.borderTop td, tr.borderTop th, th.borderTop, td.borderTop { +border-top: 1px solid black !important; +} +tr.borderRight td, tr.borderRight th, th.borderRight, td.borderRight { +border-right: 1px solid black !important; +} +tr.borderLeft td, tr.borderLeft th, th.borderLeft, td.borderLeft { +border-left: 1px solid black !important; +} +tr.borderBottom td, tr.borderBottom th, th.borderBottom, td.borderBottom { +border-bottom: 1px solid black !important; +} +tr.borderHorizontal td, tr.borderHorizontal th, th.borderHorizontal, td.borderHorizontal { +border-top: 1px solid black !important; +border-bottom: 1px solid black !important; +} +tr.borderVertical td, tr.borderVertical th, th.borderVertical, td.borderVertical { +border-right: 1px solid black !important; +border-left: 1px solid black !important; +} +tr.borderAll td, tr.borderAll th, th.borderAll, td.borderAll { +border: 1px solid black !important; +} +tr.noBorderTop td, tr.noBorderTop th, th.noBorderTop, td.noBorderTop { +border-top: none !important; +} +tr.noBorderRight td, tr.noBorderRight th, th.noBorderRight, td.noBorderRight { +border-right: none !important; +} +tr.noBorderLeft td, tr.noBorderLeft th, th.noBorderLeft, td.noBorderLeft { +border-left: none !important; +} +tr.noBorderBottom td, tr.noBorderBottom th, th.noBorderBottom, td.noBorderBottom { +border-bottom: none !important; +} +tr.noBorderHorizontal td, tr.noBorderHorizontal th, th.noBorderHorizontal, td.noBorderHorizontal { +border-top: none !important; +border-bottom: none !important; +} +tr.noBorderVertical td, tr.noBorderVertical th, th.noBorderVertical, td.noBorderVertical { +border-right: none !important; +border-left: none !important; +} +tr.borderAll td, tr.borderAll th, th.borderAll, td.noBorderAll { +border: none !important; +} +.cellDoubleUp { +border: 0 solid black !important; +width: 1em; +} +td.alignDecimalIntegerPart { +text-align: right; +border-right: none !important; +padding-right: 0 !important; +margin-right: 0 !important; +} +td.alignDecimalFractionPart { +text-align: left; +border-left: none !important; +padding-left: 0 !important; +margin-left: 0 !important; +} +td.alignDecimalNotNumber { +text-align: center; +} +body { +padding: 1.58em 16%; +} +.pageNum { +display: inline; +font-size: 8.4pt; +font-style: normal; +margin: 0; +padding: 0; +position: absolute; +right: 1%; +text-align: right; +letter-spacing: normal; +} +.marginnote { +font-size: 0.8em; +height: 0; +left: 1%; +position: absolute; +text-indent: 0; +width: 14%; +text-align: left; +} +.right-marginnote { +font-size: 0.8em; +height: 0; +right: 3%; +position: absolute; +text-indent: 0; +text-align: right; +width: 11% +} +.cut-in-left-note { +font-size: 0.8em; +left: 1%; +float: left; +text-indent: 0; +width: 14%; +text-align: left; +padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0; +} +.cut-in-right-note { +font-size: 0.8em; +left: 1%; +float: right; +text-indent: 0; +width: 14%; +text-align: right; +padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em; +} +span.tocPageNum, span.flushright { +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +text-indent: 0; +} +.pglink::after { +content: "\0000A0\01F4D8"; +font-size: 80%; +font-style: normal; +font-weight: normal; +} +.catlink::after { +content: "\0000A0\01F4C7"; +font-size: 80%; +font-style: normal; +font-weight: normal; +} +.exlink::after, .wplink::after, .biblink::after, .qurlink::after, .seclink::after { +content: "\0000A0\002197\00FE0F"; +color: blue; +font-size: 80%; +font-style: normal; +font-weight: normal; +} +.pglink:hover { +background-color: #DCFFDC; +} +.catlink:hover { +background-color: #FFFFDC; +} +.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover, .seclin:hover { +background-color: #FFDCDC; +} +body { +background: #FFFFFF; +font-family: serif; +} +body, a.hidden { +color: black; +} +h1, h2, .h1, .h2 { +text-align: center; +font-variant: small-caps; +font-weight: normal; +} +p.byline { +text-align: center; +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} +.div2 p.byline, .div3 p.byline, .div4 p.byline, .div5 p.byline, .div6 p.byline, .div7 p.byline { +text-align: left; +} +.figureHead, .noteRef, .pseudoNoteRef, .marginnote, .right-marginnote, p.legend, .verseNum { +color: #660000; +} +.rightnote, .pageNum, .lineNum, .pageNum a { +color: #AAAAAA; +} +a.hidden:hover, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover { +color: red; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6 { +font-weight: normal; +} +table { +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.tablecaption { +text-align: center; +} +.arab { font-family: Scheherazade, serif; } +.aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; } +.grek { font-family: 'Charis SIL', serif; } +.hebr { font-family: Shlomo, 'Ezra SIL', serif; } +.syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; } +/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */ +.xd31e2618 { +text-align:right; +} +.cover-imagewidth { +width:480px; +} +.p1000width { +width:720px; +} +.p1007width { +width:481px; +} +.p1012width { +width:720px; +} +.p1014width { +width:713px; +} +.p1019width { +width:683px; +} +.p1021width { +width:720px; +} +.p1022width { +width:720px; +} +.p1023width { +width:720px; +} +.p1026width { +width:504px; +} +.p1030width { +width:720px; +} +.p1034width { +width:720px; +} +.p1035width { +width:720px; +} +.p1037width { +width:720px; +} +.p1040width { +width:687px; +} +.p1044width { +width:720px; +} +.p1047width { +width:720px; +} +.p1049width { +width:720px; +} +.p1051width { +width:720px; +} +.p1055width { +width:719px; +} +.xd31e2622 { +padding-bottom:2ex; padding-top:2ex; font-weight:bold; text-align:left; +} +@media handheld { +} +/* ]]> */ </style> +</head> +<body> +<div lang='en' xml:lang='en'> +<p style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of <span lang='nl' xml:lang='nl'>Het Leven der Dieren</span>, by A. E. Brehm</p> +<div style='display:block; margin:1em 0'> +This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and +most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions +whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms +of the Project Gutenberg License included with this eBook or online +at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you +are not located in the United States, you will have to check the laws of the +country where you are located before using this eBook. +</div> +</div> + +<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: <span lang='nl' xml:lang='nl'>Het Leven der Dieren</span></p> +<p style='display:block; margin-left:2em; text-indent:0; margin-top:0; margin-bottom:1em;'><span lang='nl' xml:lang='nl'>Deel 1, Hoofdstuk 1: De Apen</span></p> +<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: A. E. Brehm</p> +<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Release Date: January 16, 2022 [eBook #16701]</p> +<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Language: Dutch</p> + <p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em; text-align:left'>Produced by: Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project Gutenberg</p> +<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK <span lang='nl' xml:lang='nl'>HET LEVEN DER DIEREN</span> ***</div> +<div class="front"> +<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/new-cover.jpg" alt="Nieuw ontworpen voorkant." width="480" height="720"></div><p> +</p> +</div> +</div> +<div class="titlePage"> +<div class="docTitle"> +<div class="mainTitle">Het Leven der Dieren</div> +</div> +<div class="byline">Door +<br> +<span class="docAuthor">A. E. Brehm.</span> +<br> +Naar den tweeden druk der volksuitgaaf voor Nederland bewerkt +<br> +Door +<br> +<span class="docAuthor">S. P. Huizinga.</span></div> +<div class="docImprint">Tweede druk—met ongeveer 1200 fraaie afbeeldingen. +<br> +<div class="figure p1000width"><img src="images/p1000.jpg" alt="Fret (Putorius furo)." width="720" height="484"></div> +<br> +Eerste Deel.—De Zoogdieren. +<br> +Zutphen.—P. van Belkum Az.</div> +</div> +<p><span class="pageNum" id="pb1">[<a href="#pb1">1</a>]</span></p> +</div> +<div class="body"> +<div id="ch1.1" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#ch1.1.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste Orde.</h2> +<h2 class="main">De Apen (<span class="ex" lang="la">Pitheci</span>).</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Het menschachtig voorkomen van de Apen heeft te allen tijde in hooge mate de aandacht +getrokken, en aanleiding gegeven tot meeningen over een andere en nauwere betrekking +tusschen hen en de menschen, dan er tusschen deze en de overige dieren bestaat. De +aard dezer betrekking werd vroeger geheel anders opgevat dan thans. Nog geen zeventig +jaar geleden verdedigde een bekend dierkundige, de Münchener professor <span class="sc">Wagler</span>, de stelling, dat de Apen „ontaarde menschen” zijn. Dit denkbeeld was niet nieuw. +Bij nagenoeg alle volken, die met de Apen in aanraking kwamen, of nog met hen verkeeren, +komt het voor. Zoo zijn, volgens een bij vele West-Afrikaansche negerstammen verbreide +overlevering (p. <a href="#pb12">12</a>), de daar voorkomende, groote, staartelooze Apen—de Chimpanzees—vroeger leden van +deze stammen geweest. Wegens hunne slechte gewoonten werden zij uit de menschelijke +samenleving verstooten; door voortdurend toegeven aan gemeene neigingen zijn zij op +hun tegenwoordig peil van verbastering gezonken.—Wel verre van de Apen voor ontaarde +menschen te houden, beschouwen de dierkundigen van onzen tijd de menschen als hooger +ontwikkelde nakomelingen van stamvormen, waaruit ook de Apen voortgesproten zijn.—Naar +het schijnt, waren de Egyptenaars en de Indiërs de eenige volken der oudheid, die +voor de Apen een zekeren eerbied koesterden. Dat de oude bewoners van het Nijldal +ze onder de heilige dieren rekenden, kan men afleiden uit de beeldhouwwerken, waarop +goden in de gedaante van Apen of althans met aapachtige lichaamsdeelen zijn voorgesteld. +De Indiërs hebben reeds in overouden tijd tempels en huizen voor Apen gebouwd; ook +thans nog komt deze vorm van dierenvereering bij de Hindoes voor. Andere volken der +oudheid stelden belang in de Apen, zonder ze evenwel hooger te achten dan andere dieren. +Zoo wordt van <span class="sc">Salomo</span> bericht, dat hij Apen uit Ophir liet komen. Van de Romeinen weet men, dat zij zich +met de potsen dezer dieren vermaakten, of ze met gevangene wilde dieren lieten vechten, +maar ook, dat zij hun minder genegenheid betoonden, dan aan andere huisdieren. Nog +lager staan de Apen in de schatting der Arabieren, die ze met Allah’s vloek beladen +achten, en hen houden voor een wonderlijke vermenging van het beeld des duivels met +dat van den mensch. +</p> +<p>Er is niet veel verschil tusschen het gevoelen, dat de Arabieren op deze wijze uitspreken, +en den indruk dien de Apen op ons maken. Noode laten wij ons overtuigen, dat deze, +op caricaturen van menschen gelijkende wezens, onze naaste verwanten in het dierenrijk +zijn; hun naam wordt als scheldwoord gebruikt; aantrekkelijk vinden wij alleen zulke +Apen, die zeer weinig op den mensch gelijken, terwijl juist die soorten, waarbij deze +overeenkomst duidelijker in ’t oog valt, ons minder behagen. De oorzaak van onzen +afkeer is te vinden in de eigenaardigheden van den lichaamsbouw, en niet minder in +de handelingen der Apen: in sommige opzichten gelijken deze te veel, in andere te +weinig op die van den mensch. In de menschelijke gestalte merken wij een volkomen +evenredige ontwikkeling van alle lichaamsdeelen op; in den bouw van den Aap daarentegen +zien wij dikwijls een gemis aan evenredigheid, dat afkeer wekt. Toch zou men den Apen +groot onrecht aandoen, door ze, allen over één kam scherend, voor wanstaltige dieren +uit te maken, zooals dikwijls geschiedt; zonder overdrijving mag men sommige Apen +beeldschoon noemen, anders afschuwelijk leelijk vinden.—Maar, is het bij de menschen +niet evenzoo gesteld? Zouden wij een Eskimo, een Bosjesman, een Nieuw-Hollander als +model voor Apollo kiezen?—De slotsom, waartoe wij komen, is derhalve dat ons ongunstig +oordeel over de Apen grootendeels voortvloeit uit de te hooge eischen, die wij hun +stellen, wegens hun menschachtig voorkomen. Daarom worden verschijnselen, die men +bij andere dieren zou dulden, bij hen afkeerwekkend geacht. De hooge begaafdheden, +die de Apen werkelijk bezitten, worden minder gewaardeerd; omdat deze dieren in vele +opzichten niet voldoen aan ’t geen onbillijkerwijze van hen verwacht wordt. +</p> +<p>De grootte der Apen wisselt af binnen wijde grenzen: de Gorilla stemt, wat dit betreft, +met een flinken, volwassen man, het Zijdeaapje daarentegen met een Eekhoorn overeen. +Ook hun lichaamsbouw is zeer verschillend, zooals uit de namen „Mensch-, Honds- en +Eekhoornapen” beter dan uit lange beschrijvingen blijkt. Er zijn zwaar gebouwde en +slanke, logge en sierlijke Apen; sommige hebben dikke, andere schrale ledematen; de +meeste bezitten een langen, eenige een korten, enkele in ’t geheel geen staart. Even +ongelijk is de beharing: hier dun, daar dicht; de kleur van huid en haar is meestal +somber, bij sommige echter vroolijker; eenige zijn ook in dit opzicht fraai. Ook bij +de Apen vindt men soms albinisme, d.i. het niet ontwikkeld zijn van de huidkleurstof. +In Siam, het land van den witten Olifant, waar albinos uit de dierenwereld in de mode +schijnen te zijn, stelt men hoogen prijs op mooie, witte, tamme Apen. De Apen komen, +wat inwendig maaksel betreft, meer met elkander overeen, dan men op grond van hun +uiterlijk zou kunnen verwachten. Het geraamte bevat 12 à 16 <span class="pageNum" id="pb2">[<a href="#pb2">2</a>]</span>rugwervels, 4 à 9 lendewervels, 2 à 5 heiligbeen- en 3 à 33 staartwervels; het sleutelbeen +is krachtig ontwikkeld; de voorarmbeenderen zijn onderling niet vergroeid en ten opzichte +van elkander zeer bewegelijk; de handwortelbeenderen zijn langwerpig, sommige vingerkootjes +echter zeer kort; aan den voet valt de binnenteen in ’t oog, die den naam „duim” verdient, +daar hij tegen de toppen der overige teenen gedrukt kan worden, of, zooals men het +noemt, „tegenoverstelbaar” is. De vorm van den schedel loopt zeer uiteen, al naar +het aangezicht meer of minder vooruitsteekt, en de schedelholte meer of minder ruim +is. De oogen zijn naar voren gericht, in holten gelegen, die door krachtige beenderen +begrensd zijn; de jukbogen staan niet ver van den schedel af. Het gebit bevat alle +3 soorten van tanden; in elke kaakhelft 2 snijtanden, 1 hoektand, welke dikwijls aan +dien der Roofdieren herinnert wegens zijn buitengewoon sterke ontwikkeling, 2 of 3 +kleine (of valsche) en 3 ware (of groote) kiezen. Onder de spieren verdienen die van +de hand onze aandacht, omdat zij veel eenvoudiger zijn dan die van de menschelijke +hand. Het strottenhoofd is niet geschikt voor een spraak, welke te vergelijken is +met die van den mensch; bij velen echter wordt het voortbrengen van gillende en huilende +geluiden door zakvormige verwijdingen van de luchtpijp bevorderd. Zeer opmerkelijk +zijn verder de wangzakken, die bij eenige groepen van Apen voorkomen. Dit zijn uitstulpingen +van den wand der mondholte, welke met de mondholte in gemeenschap staan door een achter +den mondhoek gelegen opening, en als tijdelijke bergplaats voor voedsel dienen. Bij +de Meerkatten, Makaken en Bavianen bereiken zij de grootste ontwikkeling; bij de Mensch-apen +en de Apen van de Nieuwe Wereld ontbreken zij volkomen. +</p> +<p>Men noemt de Apen dikwijls Vierhandigen, en plaatst tegenover hen de Tweehandigen +of Menschen op grond van verschillen in den bouw van hand en voet. Hoewel deze verschillen +duidelijk in ’t oog vallen, zijn zij echter niet belangrijk genoeg, om een diepe scheiding +tusschen deze twee groepen te wettigen. Als de handen en voeten van de menschen met +de gelijknamige lichaamsdeelen van de Apen worden vergeleken, blijkt het, dat zij +bij beide groepen naar denzelfden oervorm gebouwd zijn. Een aan de overige vingers +tegenoverstelbare duim komt bij de menschen alleen aan de handen, bij de Klauwapen +alleen aan de voeten, bij de overige Apen aan handen en voeten voor. Het onderscheid +tusschen de handen en voeten der Apen en die van den mensch is niet gering; het wordt +echter overschat, als daarin een reden wordt gezocht voor de plaatsing dezer wezens +in twee (zij het dan ook opeenvolgende) orden. Zoodoende zou men de klove, die den +mensch van de Apen scheidt, met een anderen maatstaf meten, dan die, welke bij onderlinge +vergelijking van de andere Zoogdieren wordt gebruikt. +</p> +<p>Met het oog op de rangschikking minder belangrijk, maar uitstekend geschikt om het +onderscheid tusschen de Apen ende menschen te doen uitkomen, zijn de volgende zeer +in ’t oog vallende eigenaardigheden: schraal, behaard lichaam, lange armen, dunne +beenen zonder kuiten, onbehaarde eeltplekken aan het zitvlak bij vele soorten, een +dikwijls lange, zelden ontbrekende staart en vooral de vorm van den kop met zijn kleinen, +naar achteren verschoven schedel en dunne, opeengeknepen lippen. <span class="sc">Oken</span>, de overeenkomst tusschen de Apen en den mensch besprekend, zegt: „De Apen gelijken +op den mensch, voor zoover deze slechte gewoonten en onhebbelijkheden heeft. Zij zijn +boosaardig, valsch, listig, diefachtig en onwelvoeglijk; zij leeren een menigte potsen +maken; maar zijn ongehoorzaam, en bederven dikwijls de pret door midden in het spel +een onbeschofte kwajongensstreek uit te halen. De Apen onderscheiden zich door geen +enkele deugd; voor den mensch zijn zij in geen enkel opzicht nuttig. Hunne diensten—op +schildwacht staan, bedienen, allerlei dingen halen—bewijzen zij slechts zoo lang, +tot hun een kuur aanwaait. Zoowel in lichamelijk als in zedelijk opzicht vereenigen +zij de slechte eigenschappen van den mensch in zich.” +</p> +<p>Deze schildering is, wat de hoofdzaken betreft, niet onjuist. De billijkheid gebiedt +ons echter, om ook op eenige werkelijk goede zijden van het apenkarakter de aandacht +te vestigen. Het is niet gemakkelijk, over hunne geestesgaven en gebreken een algemeen +oordeel te vellen, omdat de Apen onderling te dezen aanzien groote verschillen aanbieden. +Het valt niet te loochenen, dat de Apen boosaardig, listig, gluiperig, opvliegend, +wraakzuchtig, in alle opzichten zinnelijk, misnoegd, twistziek en heerschzuchtig, +prikkelbaar en ontevreden, in één woord hartstochtelijk zijn; men mag echter niet +vergeten, hoe verstandig en vroolijk, zachtaardig en teeder, vriendelijk en vertrouwelijk +ten aanzien van den mensch zij zich dikwijls betoonen, hoeveel genoegen zij hem verschaffen +door hun gezelligheid en vermakelijken ernst, door hunne vaak zeer onschuldige grappen +en plagerijen,—hoeveel moed zij laten blijken, waar het welzijn van anderen op het +spel staat, hoe dapper zij het gezelschap, waartoe zij behooren, verdedigen, zelfs +tegen vijanden, die machtiger zijn dan zij. In één opzicht munten alle Apen uit, n.l. +door de liefde, die zij aan hunne jongen bewijzen, door hun medelijden met zwakken +en hulpbehoevenden, dat niet beperkt blijft tot dieren van hun eigen soort of eigen +familie, maar zich ook uitstrekt over wezens, die tot andere orden, ja zelfs tot andere +klassen van het dierenrijk behooren. +</p> +<p>Hoewel de Apen, wat de verstandelijke ontwikkeling betreft, die zij bereiken kunnen, +niet duidelijk hooger staan dan de overige Zoogdieren (met uitzondering van den mensch), +staan zij toch ook niet zooveel lager dan de mensch, als door sommigen beweerd, door +anderen aangenomen wordt. Het bezit van handen verschaft den Aap zulke groote voorrechten +boven vele dieren, dat het door hem verrichte werk niet zelden merkwaardiger schijnt, +dan het werkelijk, is. Hij is vatbaar voor leering; de zucht tot nabootsing, die aan +vele leden van zijn geslacht eigen is, maakt hun het aanleeren van kunstjes en het +verkrijgen van handigheid gemakkelijk. Na korte oefening is de Aap in staat tot allerlei +verrichtingen, die een ander dier, b.v. een Hond, veel moeite kosten. Hierbij valt +echter op te merken, dat hij het door hem geleerde kunstje altijd slechts met een +zekeren tegenzin vertoont, en er nooit vermaak in vindt, of er mede ingenomen is. +Het is niet moeielijk een Aap te gewennen aan het verrichten van allerlei werkzaamheden; +hij zal hierbij echter nooit zoo zorgvuldig en nauwgezet te werk gaan, als een goed +gedresseerde Hond. Verliezen wij hierbij echter niet uit het oog, dat de Hond reeds +gedurende duizenden van jaren door den mensch gefokt, verzorgd, onderricht en ontwikkeld +werd, en hierdoor een geheel ander wezen is geworden, dan hij vroeger was; terwijl +het den Aap ontbroken heeft aan de gelegenheid om met den mensch in nadere aanraking +te komen. Wat Apen kunnen uitvoeren, zal blijken uit hetgeen wij van hun levenswijze +zullen mededeelen; deze levert het bewijs, dat zij terecht tot de verstandigste van +alle dieren zijn gerekend. Een hooge mate van overleg kan men hun <span class="pageNum" id="pb3">[<a href="#pb3">3</a>]</span>niet ontzeggen. Hun geheugen is uitmuntend; zij weten een verstandig gebruik te maken +van opgedane ervaringen, en met echte sluwheid en list steeds hun voordeel te zoeken. +Meesterlijk verstaan zij de kunst van veinzen; dikwijls laten zij niet merken, welke +heillooze plannen hunne hersenen smeden. Behendig weten zij aan gevaren te ontkomen, +op voortreffelijke wijze beramen zij middelen, om bij herhaling van de onderneming +niet opnieuw aan dezelfde gevaren bloot te staan. Hoe het met hun gemoed gesteld is, +valt af te leiden uit de liefde, genegenheid en dankbaarheid, die zij laten blijken, +en uit de welwillendheid, die zij toonen na een goede behandeling. +</p> +<p>Opmerkelijk is het, dat alle Apen, hoe verstandig zij ook zijn, zich op de onnoozelste +wijze laten verschalken en bedotten. Dikwijls wordt hun verstand volkomen beheerscht +door hunne hartstochten. Als deze ontwaakt zijn, zien zij zelfs de lompste val over +’t hoofd; het onbedwingbaar verlangen naar bevrediging van hunne begeerten, doet hun +de zorg voor hun veiligheid geheel uit het oog verliezen. Zelfs de schranderste Apen—en +ook vele menschen, wien het niet aan verstand ontbreekt—laten zich op deze wijze door +hunne hartstochten beheerschen. Of men hierom het recht heeft, het verstand der Apen +gering te schatten, is te betwijfelen. +</p> +<p>De Apen waren in vroegere tijdperken van de ontwikkelingsgeschiedenis onzer planeet +over een grooter deel van den aardbodem verbreid dan thans. Hun tegenwoordig vaderland +is beperkt tot de warme gedeelten der aarde. Een gelijkmatige warmte schijnt een levensvoorwaarde +voor hen te zijn. Hoewel eenige Bavianen in het gebergte tot op vrij groote hoogte +komen, en daar geringere warmtegraden verdragen dan men zou vermoeden, zijn toch verreweg +de meeste Apen hoogst gevoelig voor koude. Ieder werelddeel bezit zijn eigen soorten; +Azië en Afrika hebben er minstens één gemeen. In Europa komt slechts één soort van +Apen voor, en hiervan slechts een enkele troep, die op de rotsen van Gibraltar onder +bescherming van de bezetting der vesting leeft (p. <a href="#pb30">30</a>). In Australië ontbreken zij geheel. Gibraltar (36° N.-B.) is niet de noordelijkste +plaats, waar Apen in ’t wild voorkomen, een Japansche Makake gaat nog verder noordwaarts, +ongeveer tot op 37° N.-B. In het Zuidelijk Halfrond reikt het verbreidingsgebied der +Apen tot 35° Z.-B., doch slechts in de Oude Wereld. De woonplaatsen van de Apen der +Nieuwe Wereld zijn gelegen tusschen 28° N.- en 29° Z.-B. +</p> +<p>De verbreidingskring van elke soort is nog al beperkt, hoewel er voorbeelden van zijn, +dat in ver uiteenliggende landen van een zelfde werelddeel bepaalde, zeer veel op +elkander gelijkende soorten elkander vervangen. +</p> +<p>De meeste Apen behooren in de bosschen thuis; in rotsachtige gebergten vindt men de +overige, weinig talrijke soorten. Daar hun lichaam voor het klimmen ingericht is, +vormen de boomen hun meest geliefde verblijfplaats; de op rotsen thuis behoorende +Apen klimmen slechts in geval van nood in boomen. +</p> +<p>Ongetwijfeld behooren de Apen tot de levendigste en bewegelijkste zoogdieren. Terwijl +zij bezig zijn voedsel te zoeken, zijn zij geen oogenblik in rust. Voor een deel is +de verklaring hiervan te vinden in het feit, dat nagenoeg al wat gegeten kan worden, +hun als voedsel welkom is. Vruchten, bollen, knollen, wortels, zaden, noten, knoppen, +bladen en sappige stengels vormen den hoofdschotel van hun maal; insecten worden echter +niet versmaadt, eieren en jonge vogeltjes, als lekkernijen beschouwd. Daarom vinden +zij overal wat te bekijken, te grijpen of af te plukken, te besnuffelen of te proeven; +het beste wordt opgegeten, het overige weggeworpen. Dieren, die op deze wijze voedsel +zoeken, maken veel beweging. Daarom komt de apenbende geen oogenblik tot rust. Van +eigendomsrechten hebben deze schelmen een uiterst beperkt begrip. „Wij zaaien, maar +de Apen oogsten,” zeggen de Arabieren van Oostelijk-Soedan. Akkers en tuinen worden +als allerbekoorlijkste plekjes beschouwd, en zooveel mogelijk geplunderd. Iedere Aap +vernielt, als de gelegenheid schoon is, tienmaal meer dan hij opeet. Tegen zulke spitsboeven +baten geen sloten of grendels, geen heggen of muren; zij maken de sloten open, klimmen +over de muren, en wat zij niet opeten kunnen, nemen zij mede, goud en edelgesteente +incluis. Men moet met eigen oogen een troep Apen hebben gezien, die op roof uitgaat, +om zich goed te kunnen voorstellen, dat een boer zich over deze dieven halfdood kan +ergeren. Voor wie er geen schade door lijdt, levert echter de Aap, die, aan een rooftocht +deelnemend, al zijn kracht en vlugheid ontwikkelt, een hoogst interessant schouwspel +op. Hij toont zijn bekwaamheid in ’t loopen, springen, klauteren, potsen maken en +desnoods ook in ’t zwemmen. De kunstjes, die hij in de boomen verricht, grenzen aan +het ongeloofelijke. Alleen sommige Menschapen en Bavianen zijn log in hunne bewegingen, +de overige Apen zijn volleerde acrobaten; ’t is alsof zij kunnen vliegen. Sprongen +van 6 à 8 meter zijn voor hen kleinigheden. Van den top van een boom springen zij +10 M. diep naar beneden op het einde van een tak, zoodat deze door den schok ver naar +beneden buigt. Terwijl de tak terugveert, nemen zij een grooten zwaai, strekken den +staart of de achterpooten als een roer lijnrecht naar achteren, en schieten als een +pijl door de lucht vooruit. Als het doel van den sprong bereikt is, gaan zij dadelijk +verder; zelfs over struiken met dreigend naar alle zijden gerichte doornen gaan zij +als over een parketvloer. Een slingerplant is voor den Aap een hoogst gemakkelijke +trap, een boomstam een gebaande weg. Zij klimmen voor- en achteruit, op den tak liggend +of er onderaan hangend. Als men er een omhoog werpt in de kroon van een boom, grijpt +hij met de eene hand een takje, hangt er geduldig aan, totdat de tak ophoudt zich +te bewegen, klautert er dan bij omhoog, en gaat even onbeschroomd verder, alsof hij +zich op den vlakken bodem bevond. Als de eerste tak breekt, grijpt hij gedurende den +val een tweeden; als ook deze bezwijkt, zal een derde hem toch wel kunnen dragen; +desnoods laat hij zich onbezorgd vallen. Wat hij met de voorhand niet grijpen kan, +pakt hij met de achterhand. Bij vele Apen met breed neusmiddelschot is de staart een +grijporgaan. Alle Apen gebruiken dit lichaamsdeel als roer of balanceerstok bij ’t +maken van groote sprongen; bovendien dient het echter nog voor allerlei andere doeleinden, +zelfs als ladder voor den eerstvolgenden Aap. Bij de Breedneuzige Apen wordt de staart +een vijfde,—neen, een eerste hand. Het geheele dier hangt er aan, wiegelend of schommelend, +naar welgevallen; het haalt er voedsel mede uit spleten en reten, bedient er zich +soms van als van een ladder, en wanneer de Aap een middagslaapje wil houden, werkt +de staart mede tot het vormen van een hangmat. +</p> +<p>Gemakkelijk en sierlijk zijn de bewegingen dezer dieren echter alleen bij ’t <span class="ex">klimmen</span>. Zelfs de Menschapen, zijn zeer bedreven in deze kunst, hoewel zij, althans de hoogst +ontwikkelde, meer op de wijze van den mensch, dan op die van de overige leden hunner +orde klimmen. De <span class="ex">gang</span> der Apen is altijd eenigszins <span class="pageNum" id="pb4">[<a href="#pb4">4</a>]</span>log en plomp. Het best nog is de gang van de Meerkatten, Makaken, Rolapen en Klauwapen. +Gedurende korten tijd kunnen de Meerkatten zelfs zoo vlug loopen, dat gewone Honden +ternauwernood in staat zijn ze in te halen; reeds de Bavianen echter hebben een grappig +hompelenden gang. Zeer gebrekkig is deze bewegingswijze bij de Mensch-apen, zoodat +zij ternauwernood den naam van gang verdient. Terwijl hun geheele zool op den grond +rust, steunen zij tevens op de knokkels van de naar de handpalm gekromde vingers, +en slingeren daarna het lichaam op logge wijze voorwaarts, zoodat de voeten tusschen +de handen komen te staan. +</p> +<p>Eenige Apen kunnen uitmuntend zwemmen, anderen zakken als een steen in de diepte weg. +Het eerste geval doet zich voor bij de Meerkatten; ik zag eenige van deze dieren met +groote snelheid den Blauwen Nijl overzwemmen. Tot de minst bekwame zwemmers behooren +waarschijnlijk de Bavianen en misschien ook de Brulapen. Deze schuwen het water in +hooge mate; men heeft een bijna verhongerde familie van Brulapen gevonden op een boom, +welks voet na een overstrooming door het water omgeven was; de Apen hadden zich niet +door het water heen naar de op ’t droge staande boomen durven begeven, ofschoon deze +nauwelijks 60 schreden van hen verwijderd waren. <span class="sc">Ulloa</span>, die over Braziliaansche dieren schreef, heeft een aardige brug uitgevonden, die +aan de arme, in ’t zwemmen onbedrevene Brulapen stellig goede diensten zou bewijzen, +indien zij er slechts gebruik van wilden maken. Hij verhaalt, dat elke Brulaap zich +met de handen aan den staart van zijn buurman vasthoudt, en dat het geheele gezelschap +op deze wijze een keten vormt, waarvan de schalmen Apen zijn; deze keten hangt aan +den om een boomtak geslingerden staart van den eersten Aap, en wordt door de vereenigde +krachten van alle leden aan ’t slingeren gebracht, totdat de onderste Aap een tak +van een op den anderen oever staanden boom heeft gegrepen. Over de op deze wijze geslagen +brug wandelen eerst de jonge en zwakkere Apen naar den anderen oever, terwijl daarna +de eerste Aap zich loslaat, en de geheele keten door den laatsten naar zich toe getrokken +wordt. De <span class="ex">prins</span> <span class="sc">Von Wied</span>, een zeer nauwgezet onderzoeker noemt dit verhaal bij zijn rechten naam: „een grappige +fabel.” +</p> +<p>Het gezelschapsleven van de Apen is voor den waarnemer zeer aantrekkelijk. Slechts +weinige soorten leven eenzaam; de meeste vereenigen zich tot benden. Ieder van deze +kiest zich een vast woongebied uit, dat meer of minder uitgestrekt kan zijn. Geregeld +valt de keuze op een streek, die hun in alle opzichten gunstig gelegen voorkomt. Er +moet daar iets te kraken of te kauwen zijn, anders verhuist de bende naar een ander +oord. Bosschen in de nabijheid van door den mensch ontgonnen velden zijn in arme streken +voor hen een hof van Eden; om den verboden boom van dit paradijs bekommeren zij zich +niet, als de appels maar goed smaken. De voorkeur geven zij aan maïs- en suikerrietvelden, +aanplantingen van bolgewassen, ooftboomen meloenen en bananen. Dorpen, waar ieder +die deze onbeschaamde spitsboeven straft, den bijgeloovigen toorn van de bewoners +heeft te vreezen, hebben bij de Apen een streepje voor. Zoodra de leden van de bende +het met elkander eens geworden zijn over de keuze van een woonplaats, begint het ware +apenleven met al zijn vermaak en vroolijkheid, zijn moeite en strijd, zijn nood en +zorgen. Het sterkste of oudste, en dus bekwaamste, mannelijke lid van de horde werpt +zich op als aanvoerder of apenhoofdman. Het bezit van deze waardigheid is niet op +het algemeen stemrecht gegrond, maar wordt eerst verworven na zeer hevige twisten +en gevechten met andere liefhebbers, d.i. met alle overige mannetjes. Van de langste +handen en de krachtigste armen hangt de beslissing af. Wie niet goed willig gehoorzamen +wil, wordt zoolang op beten en stompen getracteerd, tot hij in zijn noodlot berust. +De kroon komt aan den sterksten toe: in zijne tanden ligt zijne wijsheid. +</p> +<p>Voor zoover er van een apentaal sprake kan zijn, mag men haar rijk noemen: iedere +Aap heeft althans zeer afwisselende geluiden voor verschillende aandoeningen tot zijne +beschikking. Ook de mensch leert weldra de beteekenis van deze geluiden kennen. Vooral +het geschreeuw dat ontsteltenis beteekent, en altijd een aansporing tot vluchten inhoudt, +is zeer eigenaardig. Hoewel het zeer moeilijk te beschrijven, en nog minder gemakkelijk +na te bootsen is, kan men er toch dit van zeggen: het bestaat uit een aantal opeenvolgende, +kort afgebrokene, als ’t ware trillende en wanluidende klanken, welker waarde de Aap +door gezichtsverdraaiingen nog sterker doet uitkomen. Zoodra dit waarschuwend signaal +gehoord wordt, slaat de bende zoo schielijk mogelijk op de vlucht. De moeders roepen +hare kinderen tot zich, die in een oogwenk aan haar lichaam hangen, en begeven zich +met deze dierbare vracht ten spoedigste naar den naastbijgelegen boom of rots. Eerst +als de apenhoofdman tot bedaren is gekomen, voegen de leden van de bende zich weer +bijeen, om na korten tijd van beraad naar het zoo even verlaten oord terug te keeren, +en de gestoorde plundering te hervatten. +</p> +<p>Het valt niet te ontkennen, dat de Apen moedig zijn. De sterkste Apen bieden zelfs +aan vreeselijke Roofdieren en aan den nog gevaarlijker mensch onverschrokken weerstand, +en vangen een strijd aan, welks uitslag voor menigen aanvaller op zijn minst genomen +twijfelachtig is. Zelfs de slank gebouwde Meerkatten grijpen hunne tegenstanders aan, +wanneer zij getergd worden, of in ’t nauw gebracht zijn. De groote Menschapen en de +Bavianen bezitten in hunne tanden vreeselijke verdedigingsmiddelen: zonder vuurwapen +durft geen inboorling een Baviaan bevechten. In den strijd met den Gorilla is de neger, +zelfs wanneer hij met een geweer gewapend is, niet altijd zeker van de zege. Steeds +zijn de Apen door de onvergelijkelijke woede die hen bezielt, als zij zich verdedigen, +en die hunne krachten zeer doet toenemen, hoogst gevaarlijke tegenstanders; terwijl +de behendigheid, die aan al deze dieren eigen is, den vijand maar al te vaak de gelegenheid +beneemt, hun een wonde toe te brengen die den strijd beslist. +</p> +<p>Zij vechten met handen en tanden: zij slaan, krabben en bijten. Algemeen verbreide +verhalen over andere wijzen van verdediging zijn door zorgvuldige waarnemingen uit +lateren tijd niet bevestigd. „Men verhaalt,” zegt <span class="sc">Pechuel-Loesche</span>, „dat de Apen zich met afgebroken takken verweren; vrij algemeen neemt men aan, dat +zij steenen, vruchten, stukken hout en andere voorwerpen van boven af op hunne tegenstanders +werpen. Deze meening berust waarschijnlijk op onjuiste gevolgtrekkingen. Zij die haar +voorstaan en verbreiden, zagen misschien alleen dat, wat zij op grond van vroegere +berichten meenden te zullen zien, niet dat, wat werkelijk gebeurde. De in boomen levende +Apen breken bij hun dartel spel, bij ’t springen, schommelen en rondtasten, allicht +dorre takken af; zij smijten er echter niet mede naar iemand, die zich toevallig onder +hen bevindt; evenmin doen zij dit met vruchten en andere voorwerpen, die zij misschien +in de handen <span class="pageNum" id="pb5">[<a href="#pb5">5</a>]</span>hebben, en natuurlijk laten vallen, als zij verschrikt worden en vluchten. Ook de +Bavianen denken er niet aan, van hunne standplaatsen op de rotsen steenen op hunne +vervolgers te werpen. Wel vallen en rollen van daar rotsblokken en gruis naar beneden; +dit geschiedt echter steeds bij toeval, n.l. ook dan, als er geen vijand te zien is. +Vooral komt dit, doordat deze sterke Apen voortdurend ijverig bezig zijn, los liggende +steenen om te keeren, om de hieronder verborgen dieren meester te worden.” +</p> +<p>In den gevangen staat leven bijna alle soorten van Apen in vriendschap met elkander; +ook dan echter merkt men bij hen weldra betrekkingen van heerschappij en onderhoorigheid +op, soortgelijk aan die, welke tusschen de leden van een in vrijheid levende bende +bestaan. De sterkste maakt zich meester van de opperheerschappij; hij onderdrukt en +pijnigt zijne zwakkere metgezellen zoo lang, totdat deze zich in hun lot voegen. Het +ligt niet in den aard van de Apen fijngevoelig te zijn; gedurig toonen zij hun overmoed +zelfs tegenover innig geliefde pleegkinderen. Steeds zal men echter opmerken, dat +groote soorten, zoowel mannetjes als wijfjes, zorg dragen voor kleinere, meer hulp +behoevende Apen; sterke apinnen zijn zelfs begeerig naar kleine menschenkinderen en +allerlei jonge dieren, die zich laten dragen. Zoo afschuwelijk de Apen zich overigens +tegenover dieren gedragen, zoo lief zijn zij voor jongen van dieren of voor kinderen; +de grootste liefde betoonen zij natuurlijk aan hun eigen jongen; daarom is de „apenliefde” +spreekwoordelijk geworden. +</p> +<p>Bij de meeste apensoorten brengt het wijfje slechts één jong ter wereld, bij weinige +soorten komen tweelingen voor. Altijd is het jonge dier een klein, leelijk mormel, +wiens ledematen dubbel zoo lang schijnen te zijn als die van zijne ouders, en wiens +gezichtje veel meer gelijkt op dat van een grijsaard, dan op dat van een kind, zoo +rimpelig en vol plooien is het. Dit monstertje is echter in nog veel hoogere mate +de lieveling van de moeder, dan het bij de menschen in dergelijke gevallen pleegt +te zijn. De moeder vertroetelt en verzorgt het op een roerende of—belachelijke wijze, +al naar men het nemen wil: „les extrêmes se touchent” (de uitersten grenzen aan elkander); +moederliefde is verheven of—belachelijk. Kort na zijne geboorte omvat het apekind +met de beide voorhanden den hals van de moeder, terwijl het met de beide achterhanden +zich aan hare liezen vasthoudt; op deze wijze hangend, heeft het de geschiktste houding +om de moeder gedurende het loopen niet te hinderen en ongestoord te zuigen. Grooter +geworden, springen de apenkinderen bij dreigend gevaar ook wel op de schouders en +den rug hunner ouders. +</p> +<p>In den beginne geeft het aapje natuurlijk nog geene bewijzen van liefde en genegenheid; +de teederheid van de moeder is er des te grooter om. Altijd door heeft zij wat aan +haar lieveling te verrichten; nu eens belikt zij hem, dan weer reinigt zij hem van +ongedierte; nu eens drukt zij hem tegen zich aan, dan weer houdt zij hem met beide +handen omhoog, alsof zij zich aan zijn aanblik wilde verlustigen; nu eens legt zij +het kindje aan haar borst, dan weer schommelt zij het heen en weer, alsof zij het +in slaap wilde wiegen. (<span class="sc">Plinius</span> beweert in vollen ernst, dat de apinnen hare jongen uit louter liefde dikwijls dood +drukken; dit is echter in den nieuwen tijd nooit waargenomen.) Eenigen tijd later +begint de jonge Aap allengs meer zelfstandig te worden; vooral verlangt hij af en +toe eenige vrijheid. Deze wordt hem toegestaan. De moeder laat haar schootkind op +den grond loopen; het mag met andere apenkinderen gekheid maken en spelen; zij wendt +echter geen blik van haar jong af, en blijft voortdurend toezicht houden; gewillig +gaat zij zijne schreden na, en veroorlooft het alles, wat zij toestaan kan. Bij het +geringste gevaar snelt zij op haar kind toe, laat een zeer eigenaardig geluid hooren, +en noodigt het hierdoor uit, aan haar borst een schuilplaats te zoeken. Ongehoorzaamheid +bestraft zij met knepen en stompen, dikwijls met echte oorvijgen. Dit komt echter +zelden voor, want het apenkind is zoo gehoorzaam, dat menig menschenkind er een voorbeeld +aan zou kunnen nemen; gewoonlijk is het eerste bevel van de moeder voldoende. In de +gevangenschap deelt deze, zooals ik meermalen opgemerkt, heb, elke bete brood trouw +met haar voedsterling, en betoont dikwijls een werkelijk roerende deelneming in zijn +lot. Bij gevangen Apen heeft de dood van een kind steeds het sterven van de moeder +ten gevolge; zij bezwijkt van verdriet. Als de apin echter vóór haar jong sterft, +neemt het eerste beste medelid van de bende het weesje als kind aan, en dit doen mannetjes +zoowel als wijfjes. De liefde, die aan een pleegkind wordt bewezen, is nauwelijks +geringer dan die, welke aan een eigen kind ten deel valt; bij voedsterlingen, die +tot andere diersoorten behooren, is dit echter anders; hier toont de Aap zich dikwijls +een onverklaarbaar raadsel. Hij past zijn aangenomen kind zoo goed mogelijk op, drukt +het tegen zich aan, bevordert zijn welzijn door het te vlooien of op een andere wijze +te reinigen, houdt het steeds in ’t oog enz., maar—geeft het gewoonlijk niets te eten, +eet het voedsel, dat voor ’t pleegkind bestemd is, zonder gewetensbezwaar zelf op, +en houdt, terwijl hij zelf eet, het hongerige kleintje zorgvuldig van den etensbak +verwijderd. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1007width"><img src="images/p1007.jpg" alt="Gorilla (Gorilla gina)." width="481" height="720"><p class="figureHead"><span class="ex">Gorilla</span> (<i lang="la">Gorilla gina</i>).</p> +</div><p> +</p> +<p>Men heeft nog niet kunnen uitmaken, hoeveel jaren de Aap gemiddeld voor zijn groei +noodig heeft. Dat de jeugd bij de groote soorten langer duurt, dan bij de kleine, +spreekt vanzelf. De <span class="ex">Meerkatten</span> en de <span class="ex">Amerikaansche Apen</span> zijn waarschijnlijk in 3 of 4 jaar geheel volwassen; de <span class="ex">Mensch-apen</span> en de <span class="ex">Bavianen</span> hebben vermoedelijk 8 à 12 jaar voor het bereiken van hun vollen wasdom noodig.—In +de vrije natuur zijn de Apen, naar het schijnt, aan weinig ziekten blootgesteld; epidemieën +heeft men althans onder hen niet waargenomen. Hoe oud zij kunnen worden, is niet uit +te maken; men mag echter wel aannemen, dat de vertegenwoordigers van de grootste soorten +om en bij de 40 jaar oud kunnen worden. Hier te lande hebben alle Apen zeer veel te +lijden van het ongunstige klimaat. De koude hindert hen zeer: zij ontstemt hen, doet +hen stil en treurig worden. Gewoonlijk beginnen zij ook spoedig aan longtering te +lijden, en deze maakt in den regel schielijk een einde aan hun leven. Een zieke Aap +levert een schouwspel op, dat ieder mensch moet treffen. Het arme dier, dat vroeger +zoo vroolijk ronddartelde, en nu treurig en lijdend stil zit, werpt den medelijdenden +bezoeker een erbarmelijk smeekenden blik toe, ja ziet hem aan met een echt menschelijke +uitdrukking op ’t gelaat. Hoe meer het einde van den Aap nadert, des te zachtzinniger +wordt hij; het dierlijke gaat verloren, en de edelere eigenschappen van den geest +treden duidelijker aan ’t licht. Elk hulpbetoon wordt met groote dankbaarheid aanvaard, +hij leert in den arts zijn weldoener kennen, neemt de hem aangeboden geneesmiddelen +gewillig in, en ondergaat zelfs heelkundige kunstbewerkingen zonder tegen te spartelen. +Zelfs bij overigens gezonde Apen neemt men in den regel weldra een ziekte waar aan +den staart, bestaande in het zeer worden en etteren <span class="pageNum" id="pb6">[<a href="#pb6">6</a>]</span>van de spits, die weldra door het koud vuur wordt aangetast, waarna het eene stuk +na het andere er afvalt. +</p> +<p>Ik weet niet, of ik eenigen Aap als huisgenoot mag aanbevelen. Het zijn lastige klanten, +die veel genoegen kunnen geven, maar nog veel meer ergernis wekken. Allerlei kwajongensstreken +heeft men van hen te wachten, en van deze krijgt men weldra overvloedig zijn bekomst, +voor zoover men geen studie maakt van de verstandelijke vermogens der Apen. De grootste +soorten worden bovendien soms gevaarlijk, doordat zij vreeselijk bijten en krabben. +Als vrij rondloopend huisdier is de Aap niet te dulden, omdat zijn altijd opgewekte +geest voortdurend bezigheid verlangt. Als zijn meester hem deze niet verschaft, zal +hij haar zelf zoeken, en haar vinden in handelingen, die ons hinderlijk of nadeelig +zijn. Eenige soorten zijn door hun onwelvoeglijk gedrag onuitstaanbaar. +</p> +<p>De handel en wandel van de tamme, bijna als huisdieren levende Apen van het station +der Loango-expeditie, waar, behalve Gorillas en Chimpanzees, ook nog verscheidene +soerten van Meerkatten, Mandrillen en een Mooraap (p. <a href="#pb27">27</a>) aanwezig waren, wordt door <span class="sc">Pechuel-Loesche</span> op de volgende wijze beschreven. „Het was een zeer merkwaardige karaktertrek van +onze Apen, dat zij ieder het een of ander wezen of voorwerp kozen, waaraan zij hunne +bijzondere genegenheid schonken, of althans veel zorg wijdden. Hieruit ontsproten +de zonderlingste vriendschappelijke verhoudingen. Het is waarschijnlijk algemeen bekend, +dat Apen dikwijls zonder dat hiervoor een bepaalde reden bestaat, de jongen van andere +dieren, ook wanneer zij tot andere soorten behooren, opnemen, op de zorgvuldigste +wijze beschermen, en zelfs van hunne lijken geen afstand willen doen. Toen onze Herdershond +<span class="ex">Trine</span> jongen had gekregen, en deze vol vlooien zaten, brachten wij ze bij de Meerkatten +in het apenhuis. Daar werden zij vol vreugde aangenomen, even vlijtig als zorgvuldig +gezuiverd en geliefkoosd, terwijl de oude Hond van buiten met welgevallen het spel +aankeek. Een groot kabaal ontstond er echter, toen wij de pleegkinderen weer weghaalden; +zij waren reeds onder de bewoners van het apenhuis verdeeld, en deze waren blijkbaar +voornemens, ze voortdurend te behouden. +</p> +<p>„De dartele Mooraap was een <span class="corr" id="xd31e231" title="Bron: ofafscheidelijke">onafscheidelijke</span> metgezel van den Gorilla en van den beheerscher van het erf, den prachtigen, gladharigen +hamel <span class="ex">Mfoeka</span>. De Baviaan <span class="ex">Jack</span> had vriendschap gesloten met een welgedane big, en beproefde op diens rug dikwijls +de curieuste ruiterskunsten; later werd de plaats van het vroolijke varkentje ingenomen +door een halfvolwassen Hond, waarmede <span class="ex">Jack</span> dikwijls op de potsierlijkste wijze speelde. De slecht gehumeurde <span class="ex">Isabella</span> had een grauwen Papegaai uitverkoren; toen ze hem echter op een goeden keer de fraaie, +roode staartvederen een voor een begon uit te rukken, kwam er een einde aan dezen +merkwaardigen vriendschapsbond.” +</p> +<p>In vergelijking met de ondeugden, die den Aap eigen zijn, de dwaasheden die hij begaat, +is het voordeel dat hij oplevert, onbeduidend. Het is zeer gemakkelijk hem allerlei +kunstjes te leeren verrichten. De gewone methode is: hem duidelijk voor te doen, wat +men van hem verlangt, en hem daarna zoo lang te ranselen, tot hij het kunstje nadoet; +hierop berust de geheele paedagogiek, die bij de Apen gevolgd wordt en moet worden! +In den regel leert het te dresseeren dier binnen 1 of 2 uur een kunstje; men moet +het hem echter van tijd tot tijd laten herhalen, daar hij het spoedig weer vergeet.—De +voeding levert geen bezwaar op; al wat voor den mensch bruikbaar is, gebruikt hij +ook. +</p> +<p>In hun vaderland, voor zoover het een niet zeer door de natuur begunstigde, maar toch +door menschen bewoonde streek is, doen de Apen veel meer kwaad dan zij nut geven. +Het vleesch van eenige soorten wordt gegeten, van andere wordt het vel voor pelswerk, +zakjes, enz. gebruikt; dit geringe voordeel komt echter in geen vergelijking met de +buitengewoon groote schade, die de Apen in bosch, veld en tuin aanrichten; het is +werkelijk onbegrijpelijk, dat de Indiërs ook thans nog de Apen als heilige dieren +beschouwen, en ze beschermen, alsof zij half-goden zijn. +</p> +<hr class="tb line"><p> +</p> +<p>Wij verdeelen de orde der Apen in drie familiën: de <span class="ex">Smalneuzen</span> (<i lang="la">Catarrhini</i>), de <span class="ex">Breedneuzen</span> (<i lang="la">Platyrrhini</i>) en de <span class="ex">Klauwapen</span> (<i lang="la">Ardopitheci</i>). De beide eerstgenoemde hebben aan alle vingers en teenen platte nagels; de Klauwapen +hebben alleen aan den duim der achterste ledematen een platten nagel, terwijl de overige +vingers en teenen met klauwen voorzien zijn. De Smalneuzen en Breedneuzen verschillen +onderling, vooral ten aanzien van het neusmiddelschot en van het gebit. Het neusmiddelschot +is bij de eene groep breed, bij de andere smal; de neusgaten zijn hierdoor bij de +Smalneuzen meer naar voren, bij de Breedneuzen zijwaarts gericht. De Smalneuzen komen +alleen op het Oostelijk Halfrond voor: het zijn <span class="ex">„Apen van de Oude Wereld”</span>; de Breedneuzen en Klauwapen daarentegen—de <span class="ex">„Apen van de Nieuwe Wereld”</span>—zijn tot Amerika beperkt. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>De <span class="ex">Smalneuzen</span> gelijken op den Mensch, wat neusmiddelschot en gebit betreft. Zij verschillen er +echter van, doordat in de bovenkaak, tusschen hoektand en snijtand, een ruimte voorkomt, +waarin bij gesloten bek de spits van den grooten onderkaakshoektand past. Geen enkele +Smalneus heeft een grijpstaart. De <span class="ex">familie</span> wordt gesplitst in twee <span class="ex">onder-familiën</span>: de <span class="ex">Menschapen</span> (<i lang="la">Anthropomorpha</i>) en de <span class="ex">Honds-apen</span> (<i lang="la">Cynopithecini</i>). Deze laten bij ’t gaan alleen den buitenrand van den voet op den bodem rusten, +terwijl bij gene de geheele zool op den grond komt. Steeds missen de Mensch-apen den +staart en de wangzakken; de meesten hebben geen eeltplekken op ’t zitvlak; deze komen +daarentegen algemeen voor bij de Honds-apen, die dikwijls ook wangzakken en een staart +hebben. +</p> +<p>De <span class="ex">Mensch-apen</span> (<i lang="la">Anthropomorpha</i>) vormen de hoogst ontwikkelde groep van Apen; door hun lichamelijk maaksel, meer +bepaaldelijk door den bouw en de plaatsing der oogen en ooren, komen zij het meest +met den Mensch overeen. De voorste ledematen zijn langer, de achterste korter dan +bij den Mensch. Zij hebben geen staart. De glad neerhangende beharing ontbreekt op +het gelaat en de teenen. Van de vier bekende geslachten zijn twee—Gorilla en Chimpanzee—bewoners +van Afrika; de Orang-Oetan en de Gibbon komen in Zuid-Azië voor. +</p> +<p>Meer dan 2000 jaar geleden rustten de Carthagers een vloot uit met het doel om volkplantingen +te stichten op de westkust van Afrika. Duizenden mannen en vrouwen, die met leeftocht +en alle voor kolonisatie noodige hulpmiddelen voorzien waren, vertrokken op 60 groote +schepen uit Carthago. De bevelhebber van deze vloot was <span class="sc">Hanno</span>, die zijne reis in een welbekend werk (<i lang="la">Periplus Hannonis</i>) beschreef. Gedurende de reis stichtte de bemanning van deze schepen zeven koloniën; +door gebrek aan levensmiddelen werd zij genoopt vroeger terug te keeren dan aanvankelijk +haar plan was. De koene zeevaarders waren trouwens de <span class="pageNum" id="pb8">[<a href="#pb8">8</a>]</span>Sierra-Leone-kust reeds voorbij, toen dit geschiedde. De genoemde <span class="sc">Hanno</span> nu doet in zijn reisverslag een mededeeling, die ook voor ons onderwerp belangrijk +is. Deze luidt aldus: „Den derden dag, nadat wij van daar weggezeild waren en de vuurstroomen +hadden doorkruist, kwamen wij aan een zeeboezem, de Zuiderhoorn geheeten. Op den achtergrond +was een eiland met een meer, en hierin weer een eiland, waarop zich wilde menschen +bevonden. De meesten van deze waren vrouwen met een behaard lichaam; de tolken noemden +ze <span class="ex">Gorillas</span>. De mannetjes konden wij niet inhalen, toen wij ze vervolgden; zij konden gemakkelijk +ontsnappen, daar zij door afgronden heen klommen en zich met rotsklompen verdedigden. +Wij maakten ons meester van drie wijfjes, maar konden ze niet medenemen, omdat zij +beten en krabden. Wij moesten ze daarom dooden, trokken haar echter het vel af, en +zonden het naar Carthago.”—De huiden werden daar, naar <span class="sc">Plinius</span> bericht, in den tempel van <span class="ex">Juno</span> bewaard. +</p> +<p>Het lijdt geen twijfel, dat <span class="sc">Hanno</span> met de wilde, behaarde menschen slechts een Mensch-aap kan hebben bedoeld. Ofschoon +hij misschien Chimpanzees voor oogen heeft gehad, is zijn verhaal de aanleiding geweest, +dat de reusachtigste van alle Apen „Gorilla” wordt genoemd. +</p> +<p>De <span class="ex">Gorilla</span>—de <span class="ex">Ndschina</span> of <span class="ex">Mpoengoe</span> van de inboorlingen—(<i lang="la">Gorilla gina</i>), de eenige vertegenwoordiger van het geslacht <i lang="la">Gorilla,</i> is nagenoeg even groot als, daarentegen veel breeder geschouderd dan een stevige +man. De hoogte bedraagt bij het mannetje van de zool tot de kruin gemeten, 165 à 190 +cM, de schouderbreedte 95 cM. De wijfjes zijn kleiner. De lengte en sterkte van den +romp en van de voorste ledematen, de ongeëvenredigd groote handen en voeten, welker +middelste vingers en teenen van onderen door een vel vereenigd zijn, vormen de meest +karakteristieke kenmerken van dit dier. De groote, stevige kop schijnt, tengevolge +van de kortheid van den hals en de kolossale ontwikkeling der nekspieren, bijna onmiddellijk +met den romp verbonden te zijn. Aan ’t gelaat vallen het meest in ’t oog: de vooruitstekende +wenkbrauwbogen, de diep liggende oogen, de platte, breede neus en de door dikke lippen +omlijste mondspleet, die geopend zijnde, een vreeselijk gebit laat zien. De tamelijk +lange, ruige beharing vertoont donkere kleuren: grauw, bruin, ros. Onbehaard zijn +het aangezicht tot aan de wenkbrauwen, het oor en ook de zijdelingsche en onderste +gedeelten van hand en voet. +</p> +<p>Nog is het niet mogelijk, het verbreidingsgebied van den Gorilla nauwkeurig te omschrijven. +Naar het schijnt, is hij slechts in een betrekkelijk klein gedeelte van West-Afrika, +en wel van Neder-Guinea, inheemsch. Tot dusver is hij gevonden in de kustlanden tusschen +den evenaar en 5° Z.B., bij de rivieren Gabon, Ogowe en Danger, Ook bewoont hij, naar +men zegt, de westelijke gedeelten van den Serro do Cristal, een bergketen, die op +200 Engelsche mijlen afstand van de kust tusschen Angola en de Kameroen-rivier ligt. +Daar hij woudbewoner is, zal hij waarschijnlijk niet gevonden worden ten zuiden van +den Kongo en ook niet ten oosten van den Serro do Cristal; vermoedelijk zal hij voorkomen, +zoover de regenrijke en daarom met bosschen begroeide zone zich uitstrekt, dus ook +ten noorden van den Ogowe en den Gabon, minstens tot in het Kameroen-gebied, misschien +ook in sommige gewesten van Opper-Guinea, voor zoover zij op gelijke wijze door de +natuur begunstigd zijn. +</p> +<p>In vele oude en nieuwe berichten over den Gorilla zijn de overdreven voorstellingen +en de sagen van de inboorlingen dooreengemengd met waarnemingen van den verslaggever +zelf; dit geldt o.a. van de beschrijving, die de Amerikaan <span class="sc">Du Chaillu</span> van den Gorilla gaf, en waarmede hij indertijd veel opgang maakte. Evenals alle reizigers, +die de gewesten bezochten, welke door <span class="sc">Du Chaillu</span> bezocht zijn, en met de hier levende menschen verkeerden, ben ik van oordeel, dat +in zijn verhaal waarheid en verdichting op zonderlinge wijze met elkander afwisselen. +<span class="sc">Du Chaillu</span> schrijft, evenals zijne voorgangers, wat hij heeft hooren vertellen, maar geeft aan +zijne berichten, welke met die van latere onderzoekers in vele opzichten niet overeenstemmen, +den aangenameren vorm van persoonlijke ervaringen. Hier worde alleen een plaats ingeruimd +aan hetgeen <span class="sc">Du Chaillu</span> zegt van een in zijn bezit geraakten jongen Gorilla: +</p> +<p>„Den 4<sup>en</sup> Mei overmeesterden eenige negers, die op mijn last jaagden, een jongen Gorilla. Ik +kan geen woorden vinden, om de opgewondenheid te beschrijven, die mij beving, toen +zij het kleine monster in het dorp brachten. De Aap was vermoedelijk 2 of 3 jaren +oud en slechts 60 cM. hoog, maar zoo woedend en koppig, dat dit bij een volwassen +dier niet erger had kunnen zijn. Mijne jagers vingen hem in het land tusschen den +Rembo en het voorgebergte St. Katharina. Volgens hun verhaal gingen zij met hun vijven +dicht bij een plaatsje aan de kust stil door het woud, toen zij een geknor hoorden, +waarin zij onmiddelijk het geluid herkenden, waarmede de jonge Gorilla zijn moeder +roept. Zonder aarzeling besloten zij er op af te gaan. Met het geweer in de hand slopen +de dappere negers door de donkere wildernis. Zij wisten, dat de moeder in de nabijheid +zou zijn, en rekenden er op, ook het mannetje te zullen ontmoeten; zij waren echter +vast besloten alles op het spel te zetten om het jong, zoo mogelijk levend, machtig +te worden. Het tafereel, dat zich weldra aan hen voordeed, was ook voor hen nog nieuw. +Het jong zat op den grond, en was bezig bessen te plukken. Eenige schreden verder, +zat een volwassen wijfje, dat zich aan dezelfde vruchtensoort te goed deed. Oogenblikkelijk +maakten mijne jagers zich gereed om te vuren; dit was hun geluk, want de oude zag +hen, juist toen zij op haar aanlegden. Gelukkig behoefden zij slechts éénmaal te schieten +om haar te dooden. Door den knal der geweren verschrikt, liep het jong schielijk naar +zijn moeder, en omvatte haar lichaam, waartegen het zijn gelaat aandrukte. Voor de +snel naderbij komende jagers werd het echter bang; het liep naar een dunnen boom, +klom er zeer behendig in, en keek, toen het zich in de kroon had neergezet, onder +woedend gebrul naar zijne beneden staande vervolgers, die, zonder zich te bekommeren +om het gevaar van door het woedende beest gebeten te worden, den boom omhakten, en +met hem den Aap ten val brachten, wien zij onmiddellijk een doek over den kop wierpen, +om hem gemakkelijker te kunnen binden. Toch kostte dit moeite, daar het jonge dier +een wonderbaarlijke spierkracht bezat, en niets minder dan goedaardig was. Het gelukte +den jagers, het mede te voeren door gebruik te maken van een werktuig, dat ook dient +om slaven in bedwang te houden, en uit een houten vork bestaat, welker beide takken +door een dwarshout aaneen verbonden worden, nadat de hals van den gevangene er in +gedrukt is. Toen de Gorilla uit de boot was getild, waarin hij gedurende een deel +van den weg vervoerd werd, gaf hij door woedend gebrul en geblaf en door de woeste +blikken, die hij op de ijlings toegesnelde, verschrikte dorpelingen wierp, duidelijk +te kennen, dat hij niet <span class="pageNum" id="pb9">[<a href="#pb9">9</a>]</span>nalaten zou zich te wreken, zoodra de gelegenheid hiervoor zich voordeed. Ik zag, +dat hij aan den hals gewond was door het slavenjuk, en liet daarom ten spoedigste +een hok voor hem maken. Twee uren later was een stevig bamboeshuis voor dit doel gebouwd, +en konden wij het dier tusschen de palen door veilig bespieden. Het was een jong mannetje, +ontwikkeld genoeg om zich zelf te redden, en voor zijn leeftijd buitengewoon krachtig. +Het gelaat en de handen waren zwart, de oogen echter niet zoo diep ingezonken als +bij de oude dieren; de borst en de buik waren weinig, de armen sterker behaard. Het +haar van de wenkbrauwen en van de armen, dat een roodachtig bruine kleur had, was +pas begonnen te groeien; de bovenlip was met korte haren bedekt; de onderlip droeg +een korten baard; de rug was bezet met grijsachtig haar, dat in de buurt van de armen +donkerder werd en dicht bij den aars volkomen wit scheen. +</p> +<p>„Nooit zag ik een beest zoo woedend als deze Aap. Hij schoot toe op ieder, die hem +naderde, beet in de bamboes-stokken, keek boosaardig om zich heen, en toonde bij elke +gelegenheid, dat hij een door en door grimmig en kwaadaardig gemoed had.” +</p> +<p>In lateren tijd heeft men den Gorilla anders en veel beter leeren kennen. Tweemaal +is het aan Duitsche onderzoekers, leden van de onder <span class="sc">Güszfeldt’s</span> leiding ondernomen Loango-expeditie, gelukt, jonge Gorilla’s in ’t leven te houden +en naar Europa te vervoeren, waar zij lang genoeg geleefd hebben om opheldering te +geven van ’t geen in de levenswijze dezer dieren onbekend of onzeker was gebleven +(pp. <a href="#pb10">10</a> en <a href="#pb11">11</a>). Veel hebben wij verder in dit opzicht te danken aan <span class="sc">Hugo <span class="corr" id="xd31e394" title="Bron: van">von</span> Koppenfels</span>, een hartstochtelijk jachtliefhebber, die in het laatstverloopen tiental jaren meermalen +jachtreizen heeft gedaan in het stroomgebied van den Gabon en dat van den Ogowe, waar +de Gorillas vrij veelvuldig voorkomen. +</p> +<p><span class="sc">Koppenfels</span> is tot nu toe de eenige Europeaan, van wien men met zekerheid weet, dat hij Gorillas +in de wildernis waargenomen en eigenhandig gedood heeft. Hij bevestigt vele feiten, +die andere schrijvers van hooren zeggen kennen, en vult ze uit eigen waarnemingen +aan: +</p> +<p>„Hoewel de bewoners van de boschrijke streken van Guinea veel van de jacht houden, +ben ik toch vast overtuigd, dat zij, die wel eens een Gorilla in de wildernis te zien +gekregen hebben, ternauwernood een derde gedeelte van de geheele bevolking uitmaken. +De Gorilla leeft in engen familiekring, met uitzondering van de hypochondrische oude +mannetjes. Wegens de groote hoeveelheid voedsel, die dit dier noodig heeft, zwerft +het nomadisch rond, en brengt den nacht door daar, waar de duisternis het verrast. +Elken avond bouwt het een nieuw nest, 5 à 6 M. boven den grond, in rechtstammige boomen +van niet veel meer dan 3 dM. dikte. Hiertoe worden de takken op de genoemde hoogte +zoover naar elkander gebogen, als noodig is, en met afgescheurde groene twijgen bedekt. +In dit nest brengen de jongen den nacht door; zoolang zij verwarming noodig hebben, +slaapt de moeder bij hen. De vader echter leunt, ineengehurkt, met den rug tegen den +voet van den stam, die tot rustplaats dient aan zijn familie, en beschut haar tegen +een nachtelijken overval. Daar de Luipaarden veel van apenvleesch houden, is deze +voorzorg niet overbodig. In het droge jaargetijde, als het water en het voedsel in +het dichtst van het woud schaarsch beginnen te worden, zoekt de Gorilla de door menschen +bewoonde oorden op, en richt daar volgens apengewoonte, groote verwoestingen aan. +</p> +<p>„Zoolang hij niet lastig wordt gevallen, grijpt hij den mensch niet aan; maar vermijdt +liever een ontmoeting met hem. Als deze toch plaats vindt, richt hij zich op, laat +een onnavolgbaar, diep uit de borst komend, kort afgebroken, rollend of knorrend gebrul +hooren, en slaat zich tandeknarsend met de reuzenvuisten op de buitengewoon breede +borst. De onbeschrijfelijk boosaardige uitdrukking van zijn gelaat wordt nog verhoogd, +doordat de haren van kop en nek zich trillend oprichten. Een woedende oude Gorilla +levert een vreeswekkend schouwspel op. Toch geloof ik niet, dat hij een mensch zal +aanvallen, als deze hem niet vertoornt, of althans zich ter rechter tijd stilletjes +uit de voeten maakt, voordat de woede van het dier haar toppunt heeft bereikt. Indien +men echter het ongeluk heeft gehad, hem slechts licht te wonden, zal hij (ik ben er +vast van overtuigd, zonder het zelf ondervonden te hebben) den jager te lijf gaan, +en wee hem, die op dat oogenblik geen tweede schot tot zijn beschikking heeft! Het +is onmogelijk zulk een vijand te ontvluchten, terwijl het een dwaasheid zou zijn zich +tegen hem met andere wapens dan met schietgeweer te willen verdedigen.” +</p> +<p>Zijn eerste Gorilla doodde <span class="sc">H. von Koppenfels</span> op Kerstmis van 1874. Hij had zich verscholen in de nabijheid van een iba of wilden +mango—een boom, van welks vruchten de Gorilla’s veel houden—, waaronder hij eenige +frisch aangebetene vruchten had gevonden. „Ik had daar misschien al een uur tevergeefs +gewacht, de schaduwen van den invallenden nacht werden merkbaar, de muskieten begonnen +mij op gevoelige wijze te kwellen; ik wilde reeds mijn standplaats verlaten, toen +ik in de buurt van den iba een zwak gedruisch vernam, alsof iets afgebroken werd. +Loerend langs den stam, waarachter ik mij verborgen had, bespeurde ik een Gorilla-familie, +die zorgeloos bezig was vruchten te plukken. Zij bestond uit de beide ouders en twee +jongen van verschillenden leeftijd; ze met menschenkinderen vergelijkend, schatte +ik het oudste op 6, het jongste op 1 jaar. Het was roerend te zien, hoe liefderijk +en zorgvuldig het wijfje voor het jongste kind was. De vader echter bekommerde zich +om niets dan om het stillen van zijn eigen honger. Waarschijnlijk omdat de beste op +den grond liggende vruchten door hem opgegeten waren, klom het Gorilla-wijfje met +buitengewone behendigheid in den boom en schudde er de rijpe vruchten af. +</p> +<p>„De mannelijke Gorilla begaf zich nu kauwend naar het naburige water om te drinken. +Hem had ik geen oogenblik uit het oog verloren. De herinnering aan de verhalen van +<span class="sc">Du Chaillu</span> en aan de zeer overdreven berichten der inboorlingen maakte, dat ik mij bij de verschijning +van het dier niet zeer op mijn gemak gevoelde. Dit hield echter op, toen de Gorilla, +dicht bij den waterrand gekomen, plotseling onrust te kennen gaf, en in gebukte houding +naar den boom keek, die mij voor hem verborg. Te laat echter bespeurde hij den nabijzijnden +vijand; want, gereed om te vuren, volgde ik reeds met mijn buks elke beweging van +het mij aanstarende dier. Eenige weinige oogenblikken waren voldoende om het goed +in het vizier te krijgen. Het schot ging af. Nog voordat de kruitdamp opgetrokken +was, had ik een nieuwe patroon in den loop geschoven, en wachtte zoo een eventueelen +aanval af. Mijn zwarte jachtgezel stond sidderend achter mij met een tweede geweer +in de hand. Het kwam echter niet tot verderen strijd. De Gorilla was doodelijk getroffen +met het gelaat op den bodem neergestort. De jongen vluchtten, terwijl zij een enkele +maal een kort geschreeuw lieten <span class="pageNum" id="pb10">[<a href="#pb10">10</a>]</span>hooren, het bosch in; de moeder sprong van een aanzienlijke hoogte van den boom op +den grond, en liep hen na. In mijn opgewondenheid vergat ik haar te schieten. Zoo +had dus het jachtgeluk mij op het oogenblik, waarop bij ons ’t huis de kerstboomlichtjes +aangestoken worden, een prachtig kerstgeschenk bezorgd.” +</p> +<p>Niet lang daarna schoot <span class="sc">Koppenfels</span> den grootsten Gorilla, dien hij ooit in handen kreeg, en dien hij toevallig ontmoette. +Hij was, door zijne dragers gevolgd, in ’t woud gegaan, langs een smal wildpad. „Plotseling,” +verhaalt hij, „hoorde ik een luiden schreeuw van den Galla-drager, die onmiddellijk +achter mij aan kwam, waarop hij en de andere flauwe kerels hun last van zich wierpen +en wegliepen, mij toeroepend: „Pas op, heer, een groote Gorilla!” Door deze waarschuwing +opgeschrikt, zag ik eerst, toen naast mij een dof gebrom weerklonk, nauwelijks vijftien +pas van mij af een donkere gedaante, die, zich oprichtend, reusachtige afmetingen +verkreeg. Het was de grootste Gorilla, dien ik ooit heb gezien, en de eerste, die +stand hield. Als hij partij getrokken had van mijn ontsteltenis, zou ik verloren geweest +zijn. Ik had geen lust om te onderzoeken, hoe lang dit elkander aankijken wel zou +kunnen duren. Toen ik mijn dubbelloops buks ophief, begon het rommelende gebral meer +op blaffen te gelijken; het trommelen op de borst werd sneller, de ruige haren op +den kop richtten zich trillend op, en het had er allen schijn van, dat mijn vreeselijke +vis-à-vis mij aanvallen zou. Toch ben ik overtuigd, dat de Gorilla, als ik te rechter +tijd voorzichtig weggegaan was, mij ongemoeid gelaten zou hebben. Dit was echter volstrekt +mijn bedoeling niet. Toen ik mijn ontroering meester was geworden, mikte ik bedaard +en zeker op het hart van het dier. Nadat het schot gevallen was, deed de Gorilla een +luchtsprong, en viel, de armen zijwaarts strekkend en zich draaiend, met het gelaat +op den grond. Gedurende het vallen had hij een 5 cM dikke liane gegrepen: zoo kolossaal +was zijn lichaamskracht, dat hij met deze slingerplant dorre en groene takken van +den boom, waaraan zij zich steunde, naar beneden trok. Zijn gewicht schatte ik op +200 KG.; zijn lichaamslengte bedroeg 1.9 M.” +</p> +<p>De onopgesmukte, op eigen aanschouwing gegronde beschrijvingen van <span class="sc">Hugo <span id="xd31e426"></span> Koppenfels</span> geven ons een juistere voorstelling van dezen zonderlingen boschbewoner dan wij tot +dusver hadden; hij verliest hierdoor een groot deel van de hem toegedichte verschrikkelijkheid. +„Hij is”, zooals <span class="sc">R. Burton</span> terecht zegt, „een arme drommel van een Aap, en geen helsch wangedrocht, half mensch, +half beest.” +</p> +<p>Dikwijls heeft men tevergeefs beproefd jonge Gorillas naar Europeesche dierentuinen +over te brengen en in ’t leven te houden. In 1860 gelukte dit voor de eerste maal +met een exemplaar, dat in Engeland zeven maanden lang in ’t leven bleef. Door een +gelukkig toeval kreeg <span class="sc">Falkenstein</span>, de arts en zoöloog van de Duitsche Loango-expeditie, in 1875 den jongen Gorilla +in zijn bezit, die later (in 1876) in het Berlijnsch aquarium is opgenomen. De directeur +van deze inrichting, Dr. <span class="sc">Hermes</span>, heeft in 1877 aan de te Hamburg vergaderde Duitsche natuuronderzoekers en artsen +van de levenswijze en ontwikkeling van zijn Gorilla een uitvoerig verslag gegeven, +dat o.a. het volgende bevat: „Reeds jaren lang heeft het Berlijnsch aquarium groote +waarde gehecht aan het bezit van Anthropomorphe Apen. Het is allengs verrijkt geworden +met alle vier vertegenwoordigers dezer diergroep, den Gibbon, den Orang Oetan, den +Chimpanzee en den Gorilla. Hierdoor was ik uitmuntend in de gelegenheid om de levenswijze +dezer dieren in de gevangenschap nauwkeurig waar te nemen en ze te dezen aanzien met +elkander te vergelijken. +</p> +<p>„De merkwaardigste van alle Anthropomorphen is de <span class="ex">Gorilla</span>. Het is alsof dit dier brieven van adeldom met zich op de wereld heeft gebracht. +Ons exemplaar is ongeveer twee jaar oud, en heeft een hoogte van bijna 70 cM. bereikt. +Zijn lichaam is bedekt met zijdeachtig zachte, gedeeltelijk grauwe, op den kop roodachtige +haren. Zijn stevige, gedrongene gestalte, zijne gespierde armen, zijn glad, glanzig +zwart gelaat met de goed gevormde ooren, de groote, verstandige, schelmsche oogen +geven hem een frappant menschachtig voorkomen. Hij zou op een negerjongen gelijken, +als de neus een anderen vorm had. Deze indruk neemt toe door de onbeholpenheid van +zijn geheele wezen; ieder van zijne bewegingen herinnert meer aan die van een loggen +knaap, dan aan die van een Aap. Als hij, op den grond zittend als een pagode, zijn +blik over het hem aangapend publiek laat zwerven, en dan met knikkend hoofd plotseling +in de handen klapt, heeft hij zich in eens aller toegenegenheid veroverd. Hij bevindt +zich graag te midden van een groot gezelschap, onderscheidt jonge van oude, mannelijke +van vrouwelijke personen. Hij is zeer lief voor kinderen van 2 à 3 jaar; hij kust +ze graag, en verdraagt alles van hen, zonder ooit van zijne grootere kracht gebruik +te maken. Oudere kinderen behandelt hij reeds minder goed; ook met hen wil hij graag +spelen; hij houdt wedloopen met hen om de tafel en de stoelen, die hij dikwijls omsmijt, +en geeft intusschen op een schelmsche wijze, nu eens den eenen, dan weer den anderen +medespeler een tik met de vlakke hand; hij schroomt echter volstrekt niet, te midden +van ’t spel een van de jongens bij ’t been te pakken en daarop zijne tanden te probeeren. +Als hij door een dame op den arm wordt genomen, is hij zeer dankbaar; haar omhelzend +en tegen haar schouder leunend, blijft hij graag langen tijd op haar schoot zitten. +In de algemeene apenkooi speelt hij graag; hier is hij de onbeperkte heerscher; zelfs +de Chimpanzee erkent zijn meerderheid zonder weerstand te bieden. Hij behandelt dezen +echter eenigermate als een gelijke in rang, door bijna uitsluitend hem als speelnoot +te kiezen, terwijl hij met het gemeene apenplebs geen complimenten maakt. Hij is gewoon +zijn vriend te liefkozen, maar dit soms nog al onhandig. Eens pakte hij den Chimpanzee +aan en beiden rolden, elkander steeds vasthoudend, over den grond. Een andere maal, +toen de Chimpanzee hem ontweek, terwijl hij hem wilde grijpen, viel hij als een onbeholpen +knaap met vooruitgestoken handen op den grond. Zijn gang heeft veel overeenkomst met +dien van den Chimpanzee; even als deze steunt hij op de buitenste oppervlakte van +de hand en op de zool van den voet, maar zet de voeten meer buitenwaarts. Hij steekt +den kop omhoog met een voornaam air, alsof hij zich bewust is, tot een hoogeren stand +te behooren. Zijn goede luim, die hem zelden verlaat, openbaart hij onder andere door +den top van zijn roode tong te laten zien, die, scherp afstekend bij zijn glanzig +zwart gelaat, den negerjongen-achtigen indruk, dien hij maakt, nog verhoogt. +</p> +<p>„Menschachtig als zijn geheele wezen, is ook de wijze waarop hij leeft. Des morgens +omstreeks 8 uur wordt hij wakker, gaat in zijn bed rechtop zitten, gaapt, bekrabt +enkele deelen van zijn lichaam, en blijft slaapdronken en onverschillig, totdat hij +zijne morgenmelk gekregen heeft, die hij gewoon is uit een glas te drinken. Geheel +opgevroolijkt verlaat hij nu zijn bed, kijkt de kamer eens rond om te zien of er iets +te vernielen valt, gluurt door het venster, begint in de handen te klappen, <span class="pageNum" id="pb11">[<a href="#pb11">11</a>]</span>en, bij gebrek aan aangenamer gezelschap, met zijn oppasser te spelen. Altijd moet +deze bij hem zijn. Geen oogenblik wil hij alleen gelaten worden. Met een schellen +toon schreeuwt hij, als hij bemerkt, dat zijn oppasser weggegaan is. Om 9 uur wordt +hij gewasschen; door een knorrend geluid geeft hij te kennen, dat dit hem goed bevalt. +Daar hij met zijn oppasser samenleeft, houdt hij zijne maaltijden als deze. Tot ontbijt +krijgt hij een paar Weener, Frankforter of Jauersche worsten of een boterham belegd +met Hamburger rookvleesch, Berlijnsche kaas of iets anders. Daarbij drinkt hij bij +voorkeur een glas wit bier; opmerkelijk is het na te gaan, hoe hij het glas dat voor +zijn korte, dikke vingers te groot is, aanvat; het zou hem uit de handen vallen, als +hij niet, behalve deze, den voet gebruikte om het vast te houden. Om 1 uur brengt +de vrouw van den oppasser hem zijn middagmaal. Dit uur zag hij steeds vol verlangen +te gemoet, toen hij gedurende den heeten zomer in mijn woning gehuisvest was. Als +er gescheld werd, wenschte hij steeds de gangdeur zelf te openen. Als de vrouw binnenkomt, +onderzoekt hij de spijzen, en snoept gaarne van die, waarvan hij het meest houdt. +De gewone straf voor zijn snoepzucht is een draai om de ooren. Als hij dezen gekregen +heeft, wacht hij, zonder zijne blikken van de spijzen af te wenden, zoet het begin +van den maaltijd af. Eerst krijgt hij een kop bouillon. In een oogwenk is deze tot +op den laatsten druppel geledigd. Dan komt er rijst, of groente, bij voorkeur aardappels, +wortels of koolrapen met vleesch gekookt. De vrouw ziet er op toe, dat hij zich ordentelijk +gedraagt, en werkelijk maakt hij reeds handig gebruik van een lepel. Zoodra hij meent, +dat men niet naar hem kijkt, steekt hij zijn mond in den schotel. Na de genoemde gerechten +heeft hij het liefst een stuk van een gebraden hoen. Als het eten gedaan is, wil hij +rusten. Na een middagslaapje van een uur, soms anderhalf, is zijn lust om te spelen +opnieuw ontwaakt. Des namiddags krijgt hij vruchten, ’s avonds melk of thee en een +boterham. Om 9 uur gaat hij slapen. Hij ligt gewikkeld in een wollen deken op een +matras. De oppasser blijft bij hem zitten, tot hij ingeslapen is, wat bij zijn groote +behoefte aan slaap niet al te lang duurt. Liever slaapt hij in één bed met den oppasser, +dien hij dan omvat houdt, en op wiens lichaam hij zijn kop laat rusten. Hij slaapt +vast, den geheelen nacht door; gewoonlijk wordt hij vóór 8 uur ’s morgens niet wakker.—Hij +bewoont een opzettelijk voor hem gebouwd glazen paleis, dat met een kleine palmenbroeikas +in gemeenschap staat. Hierdoor wordt hem het gemis van de vochtige atmospheer van +zijn tropisch vaderland zoo veel mogelijk vergoed.—Het krachtige gestel van onzen +Gorilla geeft mij grond voor de hoop, dat hij bij deze behandeling nog lang het schoonste +sieraad van ons aquarium zal blijven.” Deze wensch is ongelukkig niet verwezenlijkt: +het hierbedoelde dier stierf den 13<sup>en</sup> November 1877 aan een vliegende tering, nadat het 9 maanden in Afrika en 15 maanden +te Berlijn in gevangenschap had geleefd, en een langdurige kunstreis naar Engeland +met goed gevolg had doorgestaan.—Een tweede Gorilla werd in den aanvang van het jaar +1883 door tusschenkomst van <span class="sc">Pechuel-Loesche</span> (die met <span class="sc">Falkenstein</span> in het Kongo-gebied een onderzoekingsreis had gedaan, en toen terugkeerde) levend +naar Europa gebracht, en eveneens in het Berlijnsch aquarium opgenomen. Hij is er +onder de hoede van den directeur <span class="sc">Hermes</span> 14 maanden in ’t leven gebleven: den 16<sup>en</sup> Maart overleed hij aan een soortgelijke ziekte als de eerste Mpoengoe.—Opmerkelijk +is het, dat geen van beide dieren gedurende de zeereis naar Europa last gehad heeft +van zeeziekte.—Alle andere pogingen om Gorillas levend naar Europa over te voeren, +en hier in ’t leven te houden, zijn tot dusver mislukt. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Wij gaan nu over tot het tweede geslacht van de Anthropoïden, tot den reeds meermalen +genoemden <span class="ex">Chimpanzee</span> (<i lang="la">Simia troglodytes</i>). Deze aap is schraler en aanmerkelijk kleiner dan de Gorilla: oude mannetjes zijn +hoogstens 1.7 M., en wijfjes 1.3 M. lang. Het deel van den schedel, dat de hersenen +bevat, is langwerpiger, van boven en van achteren meer afgerond, minder kantig dan +bij den Gorilla, wiens schedel een overlangschen, aan ’t achterhoofd ver achteruitstekenden, +hoogen, beenigen richel of kam draagt. Deze is bij den Chimpanzee veel minder ontwikkeld, +waaruit men kan afleiden, dat de slaapspieren, die voor ’t sluiten van den bek dienen, +bij hem minder krachtig zijn. Wegens de minder sterk naar voren uitpuilende wenkbrauwbogen +en den helderen blik der oogen maakt het gelaat van den Chimpanzee een veel zachteren +indruk dan dat van den Gorilla. De neus is plat, de bovenlip lang, bol en gerimpeld; +de onderlip steekt ver vooruit. Beide lippen zijn buitengewoon bewegelijk en kunnen +samen een soort van snuit vormen. Het oor is grooter en minder menschachtig van vorm +dan dat van vele Gorillas. De armen bezitten groote spierkracht, zijn lang, en reiken, +als het dier rechtop staat, tot even voorbij de knieën. Aan de handen is de duim dun +en kort, de vingers zijn lang, de middelvinger is de langste. Aan de voeten is de +groote teen door een diepe bocht van de overige, teenen gescheiden. De zool is plat. +</p> +<p>Het haar van den Chimpanzee is sluik, aan ’t voorste deel van den kop meestal gescheiden; +lange haren bedekten het achterhoofd, de wangen, de schouders, den rug, de armen en +de beenen; de overige lichaamsdeelen zijn korter behaard. Meestal is het haar donker +zwart van kleur; dof roodachtig bruin getinte exemplaren zijn echter niet zeldzaam. +Het onderste gedeelte van het gelaat en de kin zijn met korte, witachtige haren begroeid. +De huid zelf heeft een eigenaardige lichte kleur; vooral bij jonge dieren kan men +haar vleeschkleurig noemen, later wordt zij vuiler, meer bruinachtig. +</p> +<p>De Chimpanzee, nog meer dan de Gorilla voor het leven in de boomen ingericht, is zeer +ervaren in het klimmen. Al spelend zwaait hij zich over groote afstanden heen van +den eenen boom op den anderen; zijne sprongen zijn verbazingwekkend. Wanneer men hem +verrast, terwijl hij op de achterste ledematen gaat of staat, laat hij zich dadelijk +op alle vier neervallen om te vluchten. Van de voorste ledematen komt in den regel +alleen de vereelte rugzijde van de vingers, die naar de handpalm gekromd zijn, met +den grond in aanraking; soms hebben ook de teenen van den voet, die overigens op de +geheele zool rust, dezen stand, die den echten boombewoner karakteriseert. +</p> +<p>De groote individueele verschillen, die bij deze Apen voorkomen, hebben aanleiding +gegeven tot het onderscheiden van eenige soorten. Een er van werd „Tschego” genoemd, +naar een naam (Ndjeko of Ndsjiëgo), die dit dier in ’t Gabon-gebied draagt. Volgens +de onderzoekingen van den Berlijnschen hoogleeraar <span class="sc">Robert Hartmann</span> mag men echter aannemen, dat de Chimpanzees alle tot één diersoort behooren. +</p> +<p>De meening, dat de ouden den Chimpanzee gekend hebben, is gegrond op het beroemde +mozaïek-werk, dat eertijds den bodem van den Fortuna-tempel <span class="pageNum" id="pb12">[<a href="#pb12">12</a>]</span>te Praeneste (het tegenwoordige Palestrina) versierde, en thans deel uitmaakt van +het museum-Barberini te Rome. Nevens vele andere dieren, die in ’t stroomgebied van +den Nijl leven, was er ook een staartlooze Aap op afgebeeld, die voor onzen Anthropoïde +wordt gehouden. +</p> +<p>De uit Angola afkomstige, en vandaar over Engeland naar Nederland vervoerde, jonge +Chimpanzee, die omstreek het jaar 1640 aan <span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Frederik Hendrik</span> werd vertoond, was misschien het eerste dier van deze soort, dat levend Europa bereikte. +De Amsterdamsche burgemeester en anatoom <span class="sc">Nicolaas Tulp</span> heeft het ontleed en beschreven. Later zijn herhaaldelijk levende Chimpanzees naar +Europa gebracht; sedert eenigen tijd komt deze Aap zelfs vrij geregeld op de wildedierenmarkten +voor.—Over het levende dier komt het volgende bericht voor in de „<span lang="nl">Beschryvinge der Afrikaensche Gewesten</span>” (1668) van den Hollandschen arts <span class="sc">O. Dapper</span>. „<span lang="nl">Daer is ook een zeker dier by d’ inwoonders <span class="ex">Quojas-Morrou</span> of <span class="ex">Worrou</span> en bij de Portugeezen <span class="ex">Salvage</span> geheeten, dat Satyr of Bosch-Mensch gezeit is. Het heeft een groot hooft, is zwaer +van lyf, vlezig van armen, sterk in ’t worstelen, geheel en al zonder steert, gaet +zomwyl recht op zyn lyf, en zomtyts gelyk d’ apen met de handen op d’ aerde. Het is +volgens verhael der zwarten, afkomstigh van menschen, maer zou door de verandering +van ’t bosch en de woestheit half beest geworden zyn. Deze dieren erneeren zich in +de bosschen met fruiten en wilden honigh, dien zij uit de boomen halen, en smyten +geduurigh tegen elkandre. De zwarten verhalen wonderlyke dingen van dit dier, en bevestigen, +dat het niet alleen weerlooze vrouwen en onhuuwbare dochters aanvalt en verkraght, +maer ook gewapende mannen derft aentasten.</span>” Op de bijgevoegde kaart zijn Apen afgebeeld in het koninkrijk Beenin. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1012width"><img src="images/p1012.jpg" alt="Chimpanzee (Simia troglodytes)." width="720" height="565"><p class="figureHead"><span class="ex">Chimpanzee</span> (<i lang="la">Simia troglodytes</i>).</p> +</div><p> +</p> +<p>Het verbreidingsgebied van den Chimpanzee is veel uitgestrekter dan dat van den Gorilla. +Sints lang is het bekend, dat het de kuststreken en achterlanden van Opper- en Neder-Guinea +omvat. (Cachao in Senegambië, op 12° N.B., is waarschijnlijk het noordelijkste punt +ervan.) Hij bewoont er de bosschen langs de kustrivieren en in de gebergten. <span class="sc">H. von Koppenfels</span> heeft in de Gabon- en Ogowe-landen jacht op hem gemaakt. De leden van de Duitsche +Loango-expeditie hebben hem in verder zuidwaarts gelegen gewesten tot in de nabijheid +van den Kongo waargenomen, in sommige zelfs zeer overvloedig. Volgens <span class="sc">R. Hartmann</span> komt hij nog verder zuidwaarts voor, tot aan de oevers van den Coanza (op 10° Z.B.). +Ook is het gebleken, dat een groot deel van het binnenland van Afrika den Cimpanzee +als woonplaats dient. Hij werd tot in de nabijheid van de Groote Meren gevonden, ongeveer +even ver als de oliepalm en de Grauwe Papegaai verbreid zijn. Men vermoedt zelfs zijn +aanwezigheid in Oost-Afrika ten zuiden van Abessinië; volgens <span class="sc">Nachtigall</span> is hij ook in Zuidoost-Afrika, n.l. in ’t achterland van Sofala, inheemsch. +</p> +<p>Over hun aanwezigheid in ’t stroomgebied van den Boven-Nijl zegt <span class="sc">Heuglin</span>: „Op de dichtbebladerde hooge boomen van het land der Niam-Niam huist bij paren en +familiën de Mbam (juister Baâm), een Aap van de grootte van een man, die niet schroomt +den hem vervolgenden jager aan te vallen. Zijn nest is in de kroon van een boom gebouwd, +en door een dak tegen den regen beschut. Hij heeft een olijfkleurig zwartachtig, niet +dicht behaard vel, een onbehaard, vleeschkleurig gelaat en een witachtig behaard zitvlak.” +</p> +<p>De Engelsche zendeling <span class="sc">Savage</span> zegt van den in Neder-Guinea levenden Chimpanzee: „Hoewel deze dieren gewoonlijk +geen groote gezelschappen vormen, en men er zelden meer dan vijf à tien bijeenziet, +kan ik toch op grond van betrouwbare getuigenissen mededeelen, dat zij zich van tijd +tot tijd in grooten getale verzamelen om te spelen. Een mijner zegslieden verzekert, +dat hij er eens een vijftigtal bijeengevonden heeft, die zich met jubelen, schreeuwen +en het trommelen op oude boomstammen vermaakten.—Zij mijden zooveel mogelijk de woonplaatsen +der menschen. Hunne woningen, eer nesten dan hutten, zijn op boomen gebouwd, in den +regel niet hoog boven den grond. Zij buigen of knikken groote en kleine takken, zoodat +deze naar beneden hangen, leggen ze kruiselings over elkander en plaatsen er tot steun +een al of niet gevorkten tak <span class="pageNum" id="pb13">[<a href="#pb13">13</a>]</span>onder. Soms vindt men een nest dicht bij het einde van een dikken, dicht bebladerden +tak op 8 à 10 M. hoogte boven den grond; eenmaal heb ik er een gezien, dat minstens +13 M. hoog was. De Chimpanzees worden niet zelden door gebrek aan voedsel of dergelijke +redenen tot verandering van woonplaats gedwongen. Meestal zagen wij ze op hoog gelegen +gronden, waarschijnlijk omdat de lage landen, waar de inboorlingen ten behoeve van +den landbouw dikwijls boomen omhakken, geen voldoende keuze aanbieden van plaatsen, +die voor den nestbouw geschikt zijn. De nesten zijn gewoonlijk op eenigen afstand +van elkander gelegen; zelden ziet men er twee of meer op denzelfden boom. Toch heeft +men er eens vijf bijeen gevonden.” Van nesten, die uit kunstig saamgevlochten takken +bestaan, zooals <span class="sc">Du Chaillu</span> ze beschrijft, wordt door geen anderen reiziger melding gemaakt. +</p> +<p>Waarschijnlijk is het voedsel van den Chimpanzee van soortgelijken aard, als dat van +den Gorilla. Vruchten, blad- en bloemknoppen, misschien ook wortels, zullen wel de +voornaamste bestanddeelen van zijn maal uitmaken. +</p> +<p>Van alle Anthropomorphe Apen komt de Chimpanzee tegenwoordig het veelvuldigst in de +Europeesche diergaarden voor; ongelukkig kan men hem hier slechts bij uitzondering +twee of drie jaar in ’t leven houden; terwijl hij, naar men verhaalt, in West-Afrika +soms wel twintig jaar in gevangen staat geleefd heeft, en er groot en sterk geworden +is. Tot dusver heeft men steeds opgemerkt, dat de gevangenen zachtaardig, verstandig +en lieftallig waren. <span class="sc">De Grandpré</span> zag op een schip een wijfje van deze soort, dat buitengewoon leerzaam was, en allerlei +werkzaamheden verrichtte. <span class="sc">Buffon</span> bezat in 1740 een Chimpanzee van ongeveer twee jaar oud. Deze had een droefgeestige +en ernstige gelaatsuitdrukking; zijne bewegingen waren afgemeten en doordacht. Hij +toonde geen enkele van de leelijke eigenschappen der Bavianen, maar was ook niet speelsch +gelijk de Meerkatten. Hij gehoorzaamde dadelijk, als hem door woorden of gebaren iets +bevolen werd, bood den bezoekers een arm aan, wandelde met hen rond, ging als een +mensch aan tafel zitten, vouwde zijn servet open, wischte zich er de lippen mede af, +at met lepel en vork, schonk zichzelf in, klonk met de dischgenooten, haalde een kopje +en schoteltje, deed suiker in het kopje, goot er thee op, en liet dezen drank bekoelen, +voordat hij er gebruik van maakte. Hij deed niemand kwaad, maar ging op bescheiden +wijze met allen om, en was zeer blijde, als men hem liefkoosde. +</p> +<p>Van het groot aantal berichten uit den lateren en allerlaatsten tijd over de levenswijze +van den Chimpanzee moge de volgende mededeeling van den dierenschilder <span class="sc">Friedrich Specht</span> hier nog een plaats vinden: „De Chimpanzee in <span class="sc">Nill’s</span> diergaarde te Stuttgart kon echt lachen als een mensch. Dit komt mij zeer opmerkelijk +voor, daar geen enkel ander dier in staat is om zijne vreugde door luid gelach te +kennen te geven. Als ik dit aardige ventje onder de armen opnam, omhoog wierp en weder +opving, scheen zijn pret geen einde te nemen, wat hij door luid gelach toonde. Hetzelfde +gebeurde, als men hem onder de armen of aan de voetzolen kietelde. Eens had ik een +stuk wit krijt bij mij, toen ik in zijn hok ging, en op zijn stoel ging zitten; dadelijk +wipte hij op mijn knie, om hier af te wachten, wat er gebeuren zou. Ik gaf hem nu +het krijt en teekende, terwijl ik zijn hand bestuurde, een Maraboe enz. op den wand +van zijn hok; hij liet mij rustig begaan en keek oplettend naar ’t geen ik deed. Toen +ik zijn hand losliet, sprong hij bliksemsnel op den grond, ging bij den wand staan, +en schaduwde de figuren, tot groot vermaak van de toeschouwers, zoo snel, dat er weldra +niets meer van te zien was. Hij had mijne handeling dus dadelijk begrepen. +</p> +<p>„In den Zoölogischen tuin te Stuttgart zijn thans twee Chimpanzees, die zeer goed +met elkander overweg kunnen; aan het wijfje, dat er reeds vroeger was, werd n.l. een +mannetje tot gezelschap toegevoegd. De kist, waarin de pas aangekomen Aap zich bevond, +werd gedurende den nacht geborgen in het warme en ruime hok van het wijfje; den volgenden +dag zouden beiden aan elkander voorgesteld worden. Toen het mannetje uit zijn met +watten gevoerde slaapstede trad, stonden de beide dieren een kort tijdje stom van +verbazing op de achterpooten tegenover elkander, waarop een hartelijke omarming en +een verscheidene malen herhaald gekus volgden. Nu haalde het wijfje haar deken, breidde +deze op den bodem uit, ging er op zitten, en noodigde door gebaren het mannetje uit, +om zijn gemak te nemen. Een aardig schouwspel leveren zij op, als zij gedurende den +maaltijd tegenover elkander aan tafel zitten. Beide eten hunne brei met den lepel, +en toonen niet den minsten broodnijd. Als de drinkbekers op tafel gezet worden, heeft +het wijfje de gewoonte, den beker van het mannetje behoedzaam naar zich toe te halen, +er uit te drinken, en hem daarna rustig weer op zijn plaats te zetten:—„mijn man moet +zooveel niet drinken”, denkt zij misschien. Ook deze dieren geven, als zij spelen, +hunne vreugde door gelach te kennen.” +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>De <span class="ex">Orang-Oetan</span> (Boschmensch, <i lang="la">Pithecus satyrus</i>), op Borneo <span class="ex">Meias</span> of <span class="ex">Majas</span> genoemd, is de merkwaardigste van de Aziatische Mensch-apen. Van zijne Afrikaansche +verwanten onderscheidt hij zich door de veel langere armen, die tot aan de enkels +reiken, en door den vorm van den kop, welks schedel naar boven kegel- of piramide-vormig +uitloopt, terwijl het aangezicht in een sterk vooruitstekenden snuit eindigt. Hij +heeft, evenals wij, 12 ribbendragende wervels (rugwervels), terwijl de Gorilla en +de Chimpanzee er 13 hebben. De schedel van den jongen Orang-Oetan gelijkt zeer veel +op dien van een kind; naarmate hij ouder wordt, treden bij hem de dierlijke eigenaardigheden +hoe langer hoe meer op den voorgrond, zoodat zijn schedel dan nog maar weinig op dien +van den jongen Aap gelijkt. +</p> +<p>De groote mannelijke Orang-Oetan, die door <span class="sc">Wallace</span> gedood werd, had rechtopstaand een hoogte van 1.35 M.; wanneer de armen zijwaarts +gestrekt werden, bedroeg de afstand tusschen de vingertoppen 2.4 M.; het aangezicht +was 35 cM. breed, de omvang van het lichaam bedroeg 1.35 M. De romp heeft een sterk +vooruitstekenden buik, en is, over de heupen gemeten, zeer breed. De hals is kort, +en vertoont aan de voorzijde breede plooien, omdat het dier een grooten keelzak heeft, +die met het strottenhoofd in gemeenschap staat en opgeblazen kan worden. De lange +ledematen hebben lange handen en vingers. De platte nagel ontbreekt dikwijls aan den +duim van de achterhand. De lippen zijn leelijk, daar zij niet slechts gerimpeld, maar +bovendien sterk gezwollen zijn, en bol uitstaan. De neus is geheel plat gedrukt, en +het neusmiddelschot steekt voorbij de neusvleugels uit; de ooren zijn klein, maar +gelijken in vorm op die van den mensch. De hoektanden komen aan het gebit sterk uit; +de onderkaak is langer dan de bovenkaak. De rug is weinig, de borst zeer dun behaard; +des te langer en overvloediger <span class="pageNum" id="pb14">[<a href="#pb14">14</a>]</span>is de beharing echter aan de zijden van den romp, van waar zij ver afhangt. Aan de +wangen en de kin verlengen de haren zich dikwijls bij wijze van een baard. Aan de +voorarmen zijn de haren naar boven, overal elders naar onderen gericht. Het gelaat +en de handpalmen (voetzolen) zijn geheel, de borst en de rugzijde van de vingers bijna +geheel onbehaard. Gewoonlijk is de beharing donker-roestrood, zeldzamer bruinachtig +rood; de haren van rug en borst zijn donkerder, die van den baard echter lichter van +kleur. De onbehaarde lichaamsdeelen zijn blauwachtig grijs, leikleurig of zwartachtig. +De oude mannetjes verschillen van de wijfjes door meerdere grootte, dichtere beharing, +langer haar en sterker ontwikkelden baard. Bovendien hebben zij eigenaardige opzwellingen +of huidplooien aan de wangen, die zich halvemaanswijs van de oogen naar de ooren en +naar de bovenkaak uitstrekken, en het aangezicht in ’t oogloopend leelijk maken. De +jongere dieren zijn baardeloos, voor ’t overige echter sterker behaard en donkerder +van kleur. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1014width"><img src="images/p1014.jpg" alt="Orang-Oetan (Pithecus satyrus)." width="713" height="580"><p class="figureHead"><span class="ex">Orang-Oetan</span> (<i lang="la">Pithecus satyrus</i>).</p> +</div><p> +</p> +<p>De Orang-Oetan is sedert overouden tijd bekend. Reeds bij <span class="sc">Plinius</span> kan men lezen, dat er op de Indische bergen „saters” zijn, „zeer boosaardige dieren +met een menschengezicht, die soms rechtop, soms op alle vier gaan, en die, wegens +hun vlugheid, alleen als zij oud of ziek zijn, gevangen kunnen worden.” Eeuwen achtereen +werd de mededeeling van <span class="sc">Plinius</span> oververteld en telkens weer met bijvoegsels voorzien, die er allengs de beteekenis, +van veranderden. In dit geval, en in vele andere, werd de kern van waarheid, die het +oorspronkelijke bericht bevat, door tal van overdrijvingen nagenoeg onkenbaar. De +naschrijvers verloren uit het oog, dat er van dieren sprake was; zij maakten er wilde +menschen van. Hun invloed is nog duidelijk merkbaar in de, gedeeltelijk op eigen ervaringen +berustende, mededeelingen van <span class="sc">Bontius</span>, die omstreeks het midden der 17<sup>e</sup> eeuw op Java als arts werkzaam was. +</p> +<p>Hij zegt, dat hij eenige malen „boschmenschen” gezien heeft, zoowel mannetjes, als +wijfjes; dat zij dikwijls rechtop loopen, en geheel dezelfde bewegingen maken als +andere menschen. Van een der wijfjes verhaalt hij, dat zij zich schaamde, toen onbekende +menschen haar aankeken; dat zij haar gelaat met de handen bedekte, zuchtte, weende, +kortom allerlei menschelijke handelingen zoo verrichtte, dat haar alleen de spraak +ontbrak, om geheel een mensch te zijn. De Javanen zeggen trouwens, dat de Apen wel +degelijk spreken kunnen, maar zich houden, alsof zij stom zijn, omdat zij vreezen, +dat men hen zal laten werken. Het spreekt wel van zelf, dat de Orang-Oetans in al +deze verhalen rechtop gaan, hoewel er bijgevoegd wordt, „dat zij ook op vier pooten +<span class="ex">kunnen</span> loopen.” Blijkbaar zijn de overdrijvingen, die in deze beschrijvingen voorkomen, +een gevolg van de lichtgeloovigheid der reizigers, die alles navertellen, wat zij +van de inboorlingen hooren. +</p> +<p>Door de voortreffelijke onderzoekingen van <span class="sc">Wallace</span> is de levenswijze van den Orang-Oetan in den natuurstaat thans beter bekend, dan +die van eenigen anderen Anthropoïden Aap. +</p> +<p>„Men weet,” zegt hij, „dat de Orang-Oetan Sumatra en Borneo bewoont, en heeft goede +redenen om te gelooven, dat hij tot deze beide groote eilanden beperkt is. Evenwel +is hij, naar het schijnt, veel zeldzamer op het eerste, dan op het laatstgenoemde +eiland. Op Borneo is hij zeer verbreid. Hij bewoont hier uitgestrekte landstreken +van de Zuidwest-, Zuidoost-, Noordoost- en Noordwestlanden, maar houdt zich uitsluitend +in laag gelegene en moerassige bosschen op. In Sadong vindt men hem niet anders dan +in vlakke, waterrijke, met hoog-opgaand oerwoud bedekte gewesten. Uit deze moerassen +rijzen vele op zich zelf staande bergen omhoog. Sommige daarvan, die door Dajaks bewoond +en met plantsoenen van vruchtboomen bedekt zijn, hebben voor de Meias groote aantrekkelijkheid. +Zij bezoeken ze, wegens de vruchten, die zij daar vinden, maar keeren des nachts naar +hunne moerassige wouden terug. In de gewesten waar de bodem zich meer algemeen verheft +en droog is, wordt de Orang-Oetan niet gevonden. Een groote uitgestrektheid van aaneengeschakeld +en gelijkmatig hoog oerwoud is voor het wel gedijen van dezen Aap volstrekt noodig. +Zulke wouden zijn voor hem als ’t ware een open land, waarin hij in alle richtingen +ronddolen kan, met hetzelfde gemak als de Indiaan in de prairie en de Arabier in de +woestijn. Hij gaat van boomtop tot boomtop, zonder ooit in de noodzakelijkheid te +verkeeren op den bodem af te dalen. <span class="pageNum" id="pb15">[<a href="#pb15">15</a>]</span>De hooge en droge gewesten, waar meer boomlooze en met laag houtgewas van jongeren +oorsprong bedekte plekken gevonden worden, zijn wel voor menschen geschikt, maar niet +voor de eigenaardige wijze waarop de Majas zich voortbeweegt, die hier bovendien aan +meer gevaren blootgesteld zou zijn. +</p> +<p>„Het is een vreemd en belangwekkend gezicht, den Majas gade te slaan, terwijl hij +op zijn gemak door de bosschen voortschrijdt. Hij wandelt gerust op een dikken, tak +in de half opgerichte houding, die hij, wegens de groote lengte zijner armen en de +kortheid zijner beenen, genoodzaakt is aan te nemen; evenals de reeds genoemde Antropoïden, +loopt hij op de knokkels en niet op de zool, zooals wij. Hij kiest, naar het schijnt, +altijd die boomen uit, welker takken zich uitstrekken tot aan die van de naastbij +staande boomen. Als hij het punt bereikt heeft, dat voor den overgang het meest geschikt +is, strekt hij zijne lange armen uit, grijpt met beide handen de twijgen die hij voor +zich ziet, beproeft, naar het schijnt, hunne stevigheid, en gaat nu met een behoedzamen +zwaai op een tak van den anderen boom over, waarlangs hij als op den vorigen voortschrijdt. +Nooit doet hij hierbij een sprong; het schijnt, dat hij zich nooit haast, en toch +weet hij zich bijna even snel voort te bewegen, als een mensch op den grond beneden +hem loopen kan.”—Op een andere plaats van <span class="sc">Wallace’s</span> werk vindt men de verzekering, dat een Orang-Oetan in den tijd van een uur gemakkelijk +8 à 10 KM. kan afleggen.—„De lange, krachtige armen zijn voor het dier van ’t grootste +nut, daar zij het in staat stellen, de hoogste boomen met gemak te beklimmen, vruchten +en jonge bladen af te plukken van jonge twijgen, die zijn gewicht niet zouden kunnen +dragen, en takken en gebladerte te verzamelen voor de vervaardiging van zijn nest.” +Een door <span class="sc">Wallace</span> gewonde Orang-Oetan toonde aan zijn vervolger, op welke wijze het nest gebouwd wordt. +„Toen ik geschoten had,” verhaalt <span class="sc">Wallace</span>, „klom de Majas hooger den boom op, en had weldra den hoogsten top bereikt. Hier +begon hij dadelijk rondom zich de takken af te breken en ze in allerlei richtingen +over elkander te leggen, ten einde zich een nest te bouwen. De plaats was hiervoor +uitnemend geschikt. Merkwaardig snel strekte hij zijn eenigen, nog niet gewonden arm +in alle richtingen uit, brak met het grootste gemak dikke takken af, en legde ze achter +zich kruiselings over elkander, zoodat hij in weinige minuten een dichte massa van +bladen en takken had bijeengebracht, die hem geheel aan mijne blikken onttrok. Een +dergelijk nest gebruikt de Majas bijna iederen nacht om er in te slapen; dit wordt +echter meestal lager op een kleinen boom gebouwd, in den regel niet hooger dan 8 à +15 M. boven den grond, waarschijnlijk omdat hij hier minder aan de werking van den +wind is blootgesteld, dan boven in een hoogen boom. Men zegt, dat elke Majas iederen +nacht een nieuw nest voor zich vervaardigt; dit komt mij echter zeer onwaarschijnlijk +voor, daar dan de overblijfselen van die nesten veelvuldiger te vinden zouden zijn, +dan werkelijk het geval is. De Dajaks beweren, dat de Aap zich, als het zeer nat weer +is, met pandanus-bladen of zeer groote varens bedekt. Misschien heeft dit verhaal +aanleiding gegeven tot het sprookje, dat hij in de boomen een hut bouwt. +</p> +<p>„De Orang-Oetan verlaat zijn leger eerst, als de zon vrij hoog aan den hemel staat +en den dauw op de bladen geheel heeft opgedroogd. Hij besteedt het geheele middeldeel +van den dag aan zijn maaltijd, maar bezoekt zelden twee dagen achtereen denzelfden +boom. Voor zoover mijn ervaring reikt, voedt hij zich bijna uitsluitend met vruchten, +soms echter eet hij ook knoppen, bladen en jonge loten. Uiterst zelden daalt hij naar +den grond af, waarschijnlijk alleen dan, als hij, door den honger gedreven, sappige +loten zoekt bij den oever der rivier, of, bij zeer droog weder, water opspoort om +zijn dorst te lesschen, dat hij in gewone omstandigheden, in voldoende hoeveelheid +in de holten der bladen vindt. Slechts éénmaal zag ik twee halfvolwassen Orangs op +den bodem, in een drogen kuil. Zij speelden met elkander, stonden rechtop en vatten +elkander bij de armen aan. Nooit gaat deze Aap rechtop, tenzij wanneer hij zijne voorhanden +gebruikt om zich aan hooger geplaatste takken vast te houden, of wanneer hij aangevallen +wordt. Voorstellingen van Orangs, die steunend op een stok wandelen, zijn geheel denkbeeldig. +</p> +<p>„Voor den mensch schijnen de Majas niet zeer bevreesd te zijn. Die, welke ik te zien +kreeg, keken mij dikwijls eenige minuten lang aan, en schreden dan langzaam voort +naar een naburigen boom. Menigmaal gebeurde het, dat ik, na er een gezien te hebben, +duizend schreden of nog wel verder te loopen had om mijn geweer te halen; toch vond +ik bijna altijd bij mijn terugkomst het dier op denzelfden boom of hoogstens honderd +meter er van af. Ik zag nooit twee volwassen Orangs bij elkander, maar zoowel mannetjes +als wijfjes worden soms vergezeld door half-volwassen jongen. +</p> +<p>„De Dajaks zeggen, dat de Majas nooit door eenig dier in het woud wordt aangevallen. +Zij maken echter melding van twee zelden voorkomende uitzonderingen op dezen regel. +Een Dajaksch hoofd, die zijn geheele leven had doorgebracht in streken waar de Majas +veelvuldig voorkomt, zeide mij: „Geen dier is sterk genoeg om den Majas kwaad te doen, +het eenige, waarmede hij ooit in strijd geraakt, is de Krokodil. Als er geen vruchten +zijn in het bosch, gaat hij voedsel zoeken op den oever der rivier, waar hij een menigte +jonge loten vindt, waarvan hij houdt, en vruchten die aan den waterkant groeien. Dan +beproeft soms een Krokodil hem beet te pakken, maar de Majas weet op zijn rug te komen, +beukt hem met handen en voeten, scheurt hem vaneen en doodt hem.” Een ander opperhoofd +vertelde mij: „De Majas heeft geen vijanden; geen dier durft hem aanvallen, behalve +de Krokodil en de Python. De Krokodil bezwijkt altijd in dezen strijd. Als een Python +een Majas aanvalt, grijpt deze hem met zijne handen, bijt hem en maakt hem spoedig +van kant.” +</p> +<p>„Bij uitzondering gebeurt het wel eens, dat een Orang-Oetan met menschen strijdt. +Eens kwamen eenige Dajaks mij vertellen, dat een Majas den vorigen dag een van hunne +kameraads bijna gedood had. Eenige mijlen stroomafwaarts staat aan den oever het huis +van een Dajak; de bewoners zagen een grooten Orang-Oetan, die zich aan de jonge spruiten +van een palm aan den waterkant te goed deed. Toen hij opgeschrikt werd, keerde hij +naar het lage houtgewas terug; een aantal met speren en bijlen gewapende mannen beijverden +zich hem den terugweg af te snijden. De voorste van hen beproefde het dier met zijn +speer te doorboren, maar werd door de handen van den Majas gegrepen, die in ’t zelfde +oogenblik den arm van dezen man in den bek nam en de tanden in de spieren boven den +elleboog sloeg, deze op vreeselijke wijze verwondend en verscheurend. Indien de andere +mannen hem niet te hulp gekomen waren, zou hij nog veel ernstiger gekwetst en misschien +wel gedood zijn. Het moedige dier werd echter weldra met speren en bijlen afgemaakt. +De gewonde bleef nog lang ziek en kon zijn <span class="pageNum" id="pb16">[<a href="#pb16">16</a>]</span>arm nooit meer goed gebruiken.”—Van de waarheid van dit verhaal kon <span class="sc">Wallace</span> zich persoonlijk overtuigen, daar hij den volgenden dag de plaats waar het gevecht +voorviel, bezocht, en den gedooden Orang-Oetan den kop afsneed, om dezen aan zijn +verzameling toe te voegen. +</p> +<p>Aan de bovenstaande beschrijving van het leven van den Orang-Oetan in vrijen toestand +zullen wij nog eenige berichten toevoegen over het leven van dit dier in gevangenschap: +De eerste nauwkeurige waarnemingen hierover zijn gedaan door <span class="sc">Arnout Vosmaer</span>, die (van 1766 tot 1786) eene uitvoerige beschrijving heeft gegeven van de dieren +voorkomende in de diergaarde van het aan den stadhouder toebehoorende Kleine Loo bij +den Haag. Deze aan <span class="sc">Vosmaer’s</span> zorg toevertrouwde verzameling werd in Juli 1776 verrijkt met een van Banjermassing +op Borneo afkomstigen, 78 cM. langen, jongen Orang-Oetan, misschien wel de eerste, +die levend naar Europa werd gebracht. Dit dier, een wijfje, was zeer goedaardig. Men +kon haar zonder schroom de hand in den bek steken. Haar uiterlijk had iets droevigs, +dat zich echter in hare handelingen niet openbaarde; zij hield van het gezelschap +van menschen zonder onderscheid van geslacht, gaf echter de voorkeur aan hen, die +haar dagelijks verzorgden en goed behandelden. Wanneer deze haar verlieten, en zij +alleen achterbleef, geraakte zij soms in vertwijfeling, ging op den grond liggen, +schreeuwde erbarmelijk, en verscheurde al hare doeken. Om haar oppasser te bewegen, +bij haar op den grond te gaan zitten, wat hij soms deed, nam zij een deel van het +hooi, waarop zij zat, spreidde dit naast zich uit, en gaf door gebaren te kennen, +met welk doel zij dit deed. Zij woonde op een zolder onder een zeer hoog dak, en lag +aan een vrij langen ijzeren ketting, vastgehecht aan een met een hangslot gesloten +lederen halsband. Eens had zij zich dezen over den kop geschoven, en was bij het schuinsche +dak opgeklauterd. Zij bewoog zich zoo vlug, dat vier mannen meer dan een uur werk +hadden om haar te vangen. Haar spierkracht was zoo groot, dat drie mannen haar ternauwernood +in bedwang konden houden, terwijl de vierde haar den halsband omdeed. Van haar vrijheid +had zij gebruik gemaakt om een ten deele met Malagawijn gevulde flesch te ontkurken +en leeg te drinken. Haar gewone voedsel bestond uit brood, wortels, allerlei vruchten, +liefst aardbeien; zeer verlekkerd was zij op aromatische planten, zooals peterselie. +Met smaak at zij gekookt of gebraden vleesch en visch. Van rauw vleesch hield zij +niet. Men zag haar geen jacht maken op insecten, waarnaar andere soorten van Apen +zoo begeerig zijn. Eens kreeg zij van <span class="sc">Vosmaer</span> een dikke Spin en een groote Vlieg; beiden werden doodgebeten, als ’t ware geproefd, +maar dadelijk weer uitgespuwd. Men gaf haar een Musch met een touwtje aan den poot. +Zij nam het touwtje in de hand, maar werd verschrikt, toen de Vogel begon te vliegen; +haar schrik vermeerderde, toen de Musch, die zij ruw had aangepakt, haar in den arm +pikte. Eindelijk kneep zij den vogel dood, plukte hem eenige vederen uit, maar wierp +het lichaam weg, na het vleesch geproefd te hebben door er in te bijten. Als zij een +rauw ei kreeg, maakte zij met de tanden een gat in de schaal en zoog den inhoud gretig +op. +</p> +<p>Men had haar geleerd bij het eten een lepel en een vork te gebruiken. Aardig was het +te zien, hoe zij met de vork de aardbeien een voor een opprikte en naar den mond bracht, +terwijl zij met de andere hand het bordje met vruchten vasthield. Haar gewone drank +was water; zij dronk echter graag allerlei soorten van wijn, liefst Malaga. Als zij +een flesch wijn kreeg, ontkurkte zij deze met de hand, en dronk er uit zonder veel +te morsen, evenzoo uit een bierglas. Na het drinken veegde zij zich met de hand of +met een doekje de lippen af. Als men haar na den maaltijd een tandenstoker gaf, gebruikte +zij dien naar behooren. Zeer handig haalde zij den bezoeker brood en andere zaken +uit den zak. +</p> +<p>Zij sliep niet graag in het hiervoor bestemde hok, misschien vreesde zij, er in opgesloten +te worden. Voordat zij slapen ging, schudde zij het hooi op, waar zij gewoonlijk op +zat, en taste dit daar, waar het hoofd moest liggen, hooger op. Soms maakte zij zich +een hoofdkussen van een doek, dien zij met hooi vulde, en waarvan zij vervolgens de +vier slippen bijeenvoegde. Meestal lag zij op de zijde te slapen; steeds dekte zij +zich met een kleed goed toe, daar zij zeer kouwelijk was. Nu en dan sliep zij overdag, +maar nooit lang achtereen. Terwijl zij op den grond zat, omhing zij zich gewoonlijk +(uit kouwelijkheid, hoewel het zeer warm weder was) met een dekkleed, dat soms over +het hoofd werd geworpen, soms alleen om den hals of om het lijf werd geslagen, hetwelk +een aardig schouwspel opleverde. +</p> +<p>Eens stak zij, na gezien te hebben, hoe men met een sleutel het hangslot van haar +halsband opende en weer sloot, in het sleutelgat een houtje, en onderzocht, na dit +in alle richtingen rondgedraaid te hebben, of het slot open ging.—Toen men eens een +van de ringen van haren ketting met een kram aan den vloer had vastgemaakt, om haar +het hoog klimmen te beletten, trachtte zij den kram los te wrikken, door als hefboom +een dikken, 12 cM. langen spijker te gebruiken, dien zij, men weet niet hoe, uit een +zijplank van haar hok had getrokken.—Met de vingers of tanden maakte zij netjes allerlei +knoopen uit een touw.—Vaak vermaakte zij zich met het schoonmaken van de laarzen of +het losgespen van de schoenen harer bezoekers; zij deed dit zeer behendig.—Als zij +door haar ketting verhinderd werd een op den grond liggend voorwerp met de voorhanden +te grijpen, ging zij lang uit op den rug liggen, en bereikte haar doel niet zelden +met de achterhanden (of voeten). Ook maakte zij soms voor dit doel gebruik van een +langen doek, waarmede zij het begeerde voorwerp sloeg, totdat het binnen haar bereik +lag. +</p> +<p>Nooit hoorde men haar schreeuwen, behalve als zij alleen gelaten werd; zij begon dan +met een geluid te maken, dat op het getjenk van een jongen Hond geleek, maar dat, +als zij niet bevredigd werd, grof en schor werd, en nu het best te vergelijken was +met het geknars van een groote houtzaag. +</p> +<p>Dit merkwaardige dier, dat veel belangstelling wekte, werd ziek in November 1766 en +bezweek den 22<sup>en</sup> Januari 1777 aan een uitterende ziekte.— +</p> +<p>Dat de Orang-Oetan, wanneer hij zich iets in ’t hoofd gezet heeft, bewijzen geeft +van groot overleg bij de keuze van de middelen om zijn doel te bereiken, blijkt uit +eenige van de zoo even vermelde waarnemingen en ook uit tal van andere, waarvan wij +alleen nog maar de volgende vermelden: <span class="sc">F. Cuvier</span> verhaalt, dat de Orang-Oetan van den <i lang="fr">Jardin des Plantes</i> een knoop wist los te maken, waardoor een touw, waaraan hij slingerde, was ingekort, +ten einde hem hierdoor het bereiken van den grendel eener deur te beletten. Hij had +zulks eerst beproefd, door onder den knoop aan het touw te trekken; maar toen hij +merkte, dat zijne lichaamszwaarte daartegen een beletsel was, klom hij boven den knoop +om hem aldus <span class="pageNum" id="pb17">[<a href="#pb17">17</a>]</span>los te maken. <span class="sc">Vrolik</span> teekent hierbij aan: „Iets dergelijks heb ik ook opgemerkt bij een der Orang-Oetans +van den Zoölogischen tuin te Amsterdam. Men had een openstaande deur vastgebonden +met een touw dubbel toegeknoopt. Hetzij nu, dat de luchtstroom, door deze deur heengaande, +hem hinderde, hetzij dat hij zich verveelde, hij wilde de deur sluiten; toen hij in +zijne pogingen daartoe bemerkte, van welken aard de hinderpaal was, begon hij met +één knoop los te maken, en voorts met de deur zoodanig te slingeren, dat ook de tweede +knoop van zelf losliet.” +</p> +<p>De nu volgende mededeelingen zijn te danken aan een scheepskapitein, <span class="sc">Smit</span>, die drie maanden lang een Orang-Oetan op zijn schip heeft gehad. Zoolang het schip +zich in de Aziatische zeeën bevond, huisde de Aap op het dek, dat hij in ’t geheel +niet verliet; alleen ’s nachts had hij behoefte aan een beschutte plaats om te slapen. +Overdag was de Orang-Oetan buitengewoon vroolijk; hij speelde met andere, kleinere +Apen, die zich aan boord bevonden, of maakte luchtreizen in het touwwerk. Hij scheen +een bijzonder vermaak te vinden in het klimmen en gymnastiseeren; meermalen per dag +hield hij zich er mede bezig, nu eens aan het eene, dan weer aan het andere touw. +De behendigheid en spierkracht, welke hij bij deze bewegingen toonde, waren verbazingwekkend. +De kapitein had eenige honderden kokosnoten medegenomen; de Aap kreeg er dagelijksch +twee van. De buitengemeen taaie, ongeveer 5 cM. dikke bolster van de vrucht, die zelfs +met een bijl moeilijk stuk gemaakt kan worden, wist onze Aap met zijn krachtig gebit +behendig te verwijderen. Hij greep de noot bij het dunste einde, daar waar zich kleine +verhevenheden bevinden, pakte het andere einde met de rechter achterhand en scheurde +nu zonder fout den vezeligen bolster vaneen. Daarna boorde hij den vinger door een +van de drie dunnere gedeelten, die op de binnenste laag van den bolster zichtbaar +zijn, en door het daaronder liggend deel van de kern, dronk de melk uit, sloeg den +noot vervolgens tegen een hard voorwerp stuk, en at de kern op. +</p> +<p>Ook was hij een liefhebber van zout, vleesch, meel, sago enz.; allerlei listen wendde +hij aan, om gedurende den maaltijd een zekere hoeveelheid vleesch meester te worden. +Wat hij eenmaal gegrepen had, gaf hij nooit weer terug, zelfs niet, als men hem sloeg. +3 à 4 pond vleesch at hij met gemak bij een maaltijd op. Het meel haalde hij zich +iederen dag uit de keuken; altijd wist hij gebruik te maken van een tijdelijke afwezigheid +van den kok om de meelton te openen, een flinke handvol meel er uit te nemen, en dit +in den mond te stoppen, waarna hij de hand aan zijn kop afveegde, zoodat hij steeds +gepoederd van zijn rooftocht terugkeerde. Des Dinsdags en Vrijdags bracht hij, zoodra +de etensbel geluid werd, geregeld een bezoek aan de matrozen, omdat deze dan voor +hun middagmaal sago met suiker en kaneel kregen. Even geregeld begaf hij zich om 2 +uur naar de kajuit om aan den maaltijd deel te nemen. Gedurende het eten hield hij +zich zeer bedaard, en was, wat van de andere Apen niet gezegd kan worden, netjes. +Nooit heeft hij echter een lepel goed leeren gebruiken. Hij zette het bord eenvoudig +aan den mond, en dronk de soep uit, zonder een droppel te morsen. Hij hield veel van +alcoholische dranken, en kreeg daarom geregeld des middags een glas wijn. Hij ledigde +dit op een zeer eigenaardige wijze. Van zijne onderlip kon hij, door haar vooruit +te steken, een meer dan 7 cM. langen en bijna even breeden lepel vormen, ruim genoeg +om een geheel glas water te bevatten. In dezen lepel goot hij den wijn, na er vooraf +zorgvuldig aan geroken te hebben; nooit dronk hij, zonder den onderlip op de genoemde +wijze vooruit te steken. Den wijn liet hij vervolgens zeer voorzichtig en langzaam +tusschen de tanden door naar binnen vloeien, alsof hij het genot er van zoo lang mogelijk +wilde doen duren. Daarna hield hij zijn glas opnieuw bij, om zich nogmaals te laten +inschenken. Nooit brak hij iets, altijd zette hij breekbare voorwerpen voorzichtig +neder, juist het tegendeel van hetgeen men in den regel bij de Apen opmerkt. +</p> +<p>Men hoorde slechts tweeërlei stemgeluiden van hem: een zwak, fluitend keelgeluid, +dat opgewondenheid te kennen gaf, en een verschrikkelijk gebrul, dat eenigszins geleek +op het loeien van een in ’t nauw gebrachte koe, en vrees uitdrukte. Eens werd dit +gebrul te voorschijn geroepen door eenige Potvisschen, die dicht bij het schip langs +zwommen, een andere maal door het zien van de Waterslangen, die zijn meester van Java +medegenomen had. De uitdrukking van zijn gelaat bleef steeds hetzelfde. Een ongelukkig +toeval maakte een einde aan het leven van dit dier, voordat het Duitschland bereikte. +Het wist een flesch rum machtig te worden, dronk deze bijna schoon leeg, werd hierdoor +ziek en stierf veertien dagen later.<a class="noteRef" id="xd31e697src" href="#xd31e697">1</a> +</p> +<hr class="tb line"><p> +</p> +<p>Bij geen enkel apengeslacht zijn de voorste ledematen zoo sterk ontwikkeld als bij +de <span class="ex">Gibbons</span> of <span class="ex">Langarm-apen</span> (<i lang="la">Hylobates</i>). Zij dragen hun naam met het volste recht, want de boven alle gewone afmetingen +verlengde armen bereiken, wanneer het dier rechtop staat, den bodem. Dit eene kenmerk +zou voldoende zijn om de Langarm-apen van alle overige leden der orde te onderscheiden. +</p> +<p>De Gibbons vormen het soortenrijkste geslacht van de Mensch-apen; men kent er niet +minder dan zeven soorten van. Allen zijn bewoners van Azië, en behooren uitsluitend +thuis in Voor- en Achter-Indië en op de Groote Soenda-eilanden: Sumatra, Java en Borneo. +Deze Apen bereiken een vrij aanzienlijke grootte, ofschoon geen enkele van hen meer +dan 1 M. hoog wordt. Hun lichaam heeft, ondanks de sterke, gewelfde borst, een zeer +slank voorkomen, omdat het in de lendenstreek, evenals bij de Windhonden, verschraald +is. De achterste ledematen zijn aanmerkelijk korter dan de voorste; de lange achterhanden +onderscheiden zich bij één soort (de Siamang) bovendien, door het onderling vergroeid +zijn van de onderste helften der op een na binnenste en middelste teenen. De kop is +klein en eivormig, het aangezicht menschachtig. De eeltplekken op het zitvlak zijn +klein; de staart is uitwendig niet zichtbaar. Een dichte, dikwijls zijdeachtig zachte +vacht bedekt hun lichaam; zijne hoofdkleuren zijn zwart, bruin, bruinachtig grijs +en stroogeel. Alle Gibbons hebben een buitengewoon luide stem; vooral in de morgenuren +schreeuwen zij veel. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Van de tot dusver bekende soorten van Langarm-apen zijn vooral merkwaardig: De <span class="ex">Siamang</span> (<i lang="la">Hylobates syndactylus</i>), de <span class="ex">Hulock</span> (<i lang="la">H. hulock</i>), de <span class="ex">Lar</span> of <span class="pageNum" id="pb18">[<a href="#pb18">18</a>]</span><span class="ex">Withandige Gibbon</span> (<i lang="la">H. lar</i>), de <span class="ex">Oengko</span> (<i lang="la">H. rafflesii</i>) en de <span class="ex">Wouwou</span> of <span class="ex">Oa</span> (<i lang="la">H. variegatus</i>). De grootste van deze is de <span class="ex">Siamang</span>, die een donkerzwart, zacht haarkleed heeft, en een keelzak, die bij het schreeuwen +opzwelt en het geluid versterkt. Sumatra is zijn vaderland. De iets kleinere <span class="ex">Hulock</span> is, met uitzondering van een witte streep over het voorhoofd, meestal zwart; van +deze soort komen echter lichter gekleurde verscheidenheden voor. Hij heeft geen keelzak +en bewoont Voor- en Achter-Indië. Nog veranderlijker van kleur is de zeldzamere, op +Sumatra inheemsche <span class="ex">Oengko,</span> die tot op 1000 M. hoogte in de bosschen van het <span class="corr" id="xd31e780" title="Bron: geberte">gebergte</span> (nevens den Siamang) voorkomt. De <span class="ex">Wouwou</span> eindelijk heeft een blauwachtig zwart gelaat, de kop, de buik en de binnenzijde van +de armen en beenen zijn donkerbruin, de overige lichaamsdeelen lichter van kleur; +hij leeft evenals de <span class="ex">Lar</span> op het Maleische schiereiland, en wordt ook op Sumatra gevonden. De geheele lichaamsbouw +van de Langarm-apen maakt hen voor ’t klimmen geschikt. Zij hebben iedere eigenschap, +die voor snelle, langdurige klim- en sprongbewegingen vereischt wordt. De breede en +diepe borst bevat de noodige ruimte voor de groote longen, die niet vermoeid worden, +den arbeid niet staken, als de snelle voortbeweging den kringloop van het bloed bespoedigt; +de krachtige achterste ledematen ontwikkelen de veerkracht, welke voor verre sprongen +vereischt wordt; de lange armen verschaffen de zekerheid, dat de afgelegen tak, die +zoo aanstonds de taak van het tegenwoordige steunpunt zal overnemen, bereikt zal worden; +kortere armen zouden het doel licht missen. Hoe lang deze armen in verhouding tot +het overige lichaam zijn, blijkt vooral, wanneer men ze met die van den mensch vergelijkt. +Bij ons komt, zooals bekend is, de afstand tusschen de middelvingertoppen der zoover +mogelijk zijwaarts gestrekte armen met de lichaamslengte overeen; bij den Gibbon is +zij het dubbele daarvan. Een rechtopstaand mensch bereikt met zijne slap afhangende +armen niet eens de knieën, de Gibbon reikt er mede voorbij de enkels. Dat zulke voorste +ledematen nagenoeg ongeschikt zijn om er op te loopen, is even licht in te zien, als +hunne uitstekende geschiktheid voor ’t klimmen. De gang van den Gibbon is dan ook +een hoogst gebrekkig waggelen op de achterpooten, een onbeholpen voortschuiven van +het lichaam, dat slechts door de uitgestrekte armen in evenwicht kan worden gehouden. +Hun klimmen en huppelen in de boomen echter is een prachtige, vervroolijkende beweging; +’t is alsof haar geen grenzen gesteld zijn, alsof de zwaartekracht haar geen belemmeringen +in den weg legt. De Gibbons op den grond zijn langzaam, onbeholpen, onbehagelijk—kortom +stumperachtig; tusschen de takken zijn zij juist het tegendeel van dit alles; men +zou ze vogels in apengedaante kunnen noemen. De kunstverrichtingen van de Langarm-apen +in de boomen worden door allen, die er getuige van geweest zijn, eenstemmig bewonderd. +</p> +<p>Met ongeloofelijke snelheid en behendigheid beklimt de <span class="ex">Wouwou</span>, volgens <span class="sc">Duvaucel</span>, een bamboesstengel, een boomtop of een tak, slingert hiermede eenige malen op en +neer of heen en weer, en overspringt nu, geholpen door de veerkracht van den terug +zwaaienden tak, tusschenruimten van 12 of 13 meter, drie, vier malen achtereen, met +zooveel gemak dat men geneigd zou zijn deze beweging te vergelijken met die van een +pijl, of van een in schuinsche richting naar beneden schietenden vogel. ’t Is, alsof +men het hem kan aanzien, dat het bewustzijn van zijne onnavolgbare vlugheid, hem een +groot genoegen verschaft. Zonder noodzakelijkheid springt hij over tusschenruimten, +die hij door een kleinen omweg gemakkelijk zou kunnen vermijden, verandert van richting +gedurende den sprong, en blijft, zoodra hij dit wenscht, aan den eersten den besten +tak hangen, schommelt en wiegelt er aan, beklimt hem schielijk, laat hem op en neer +veeren, en stort er zich weer van af in de lucht, met nooit missende gewisheid naar +een nieuw doel strevend. Het is, alsof dit dier tooverkrachten bezit, en zonder vleugels +te hebben, toch vliegen kan; hij leeft meer in de lucht dan op de takken. Waartoe +zou een met zulke begaafdheden uitgerust wezen de aarde noodig hebben? De aarde blijft +dezen luchtbewoner vreemd, hoogstens biedt zij hem een lavenden dronk, voor ’t overige +stoot zij hem terug in het rijk der lucht. Hier vindt hij zijn woning, hier geniet +hij rust, vrede en veiligheid; hier is het hem mogelijk, iederen vijand te trotseeren +en te ontvluchten; hier kan hij leven, zich opwindend door snelle beweging. +</p> +<p>Aan het nagaan van de levenswijze dezer dieren in de vrije natuur zijn groote bezwaren +verbonden, omdat bijna alle soorten den mensch schuwen en slechts zelden de open plaatsen +in het bosch naderen. Alleen een goede verrekijker—een onmisbaar hulpmiddel bij het +waarnemen van het leven in vrijen toestand van alle schuwe dieren—kan den voorzichtigen +onderzoeker de gelegenheid verschaffen, eenige van hunne handelingen te bespieden. +Zoo zag men, dat de moeders hare jongen naar den rivieroever droegen, om ze in weerwil +van hun schreeuwen te wasschen, dat zij ze daarna afwischten en droogden, kortom zooveel +werk van hun reiniging maakten, als slechts in gunstige gevallen aan menschenkinderen +wordt besteed. +</p> +<p>Bij zonsop- en zonsondergang vereenigen zij gewoonlijk hunne luidklinkende stemmen +tot zulk een vreeselijk geschreeuw, dat men er door verdoofd zou worden, als men zich +in hun nabijheid bevond, en dat iemand, die aan deze zonderlinge muziek niet gewoon +is, er waarlijk van schrikt. Zij zijn de Brulapen van de Oude Wereld, de morgenwekkers +van de Maleische bergbewoners en tevens een bron van ergernis voor de stedelingen, +wie zij het verblijf in hunne villa’s verbitteren. Het heet, dat men hun geschreeuw +op een afstand van een Engelsche mijl hooren kan. Ook van gevangene Langarm-apen heeft +men het dikwijls gehoord: van hen die keelzakken hebben, even goed als van die, welke +deze trommels tot versterking van de stem missen. Een goede opmerker, <span class="sc">Bennett</span>, bezat een levenden Siamang, en zag, dat deze, als hij door de een of andere oorzaak +opgewonden was, telkens de lippen bij wijze van een trechter vooruitstak, daarna lucht +in de keelzakken blies, en nu er op loskraaide, ongeveer als een Kalkoen. Hij schreeuwde +zoowel als hij in vroolijke, als wanneer hij in toornige stemming verkeerde. Ook het +Oengko-wijfje te Londen maakte een druk gebruik van hare stemorganen; zij deed dit +echter op een hoogst eigenaardige, muzikale wijze. Men zou haar geschreeuw zeer goed +op noten kunnen zetten. Het begon met den grondtoon E, en steeg daarna bij halve tonen +een volle octaaf hooger, langs de chromatische toonladder. De grondtoon bleef steeds +hoorbaar en diende als voorslag voor elke volgende noot. Bij het opklimmen van de +toonladder, volgden de afzonderlijke tonen al langzamer en langzamer op elkander, +bij het afdalen echter sneller en ten slotte buitengewoon snel. Steeds was het slot +een gillend geluid, dat met groote kracht uitgestooten werd. De regelmatigheid, snelheid +en toonvastheid, waarmede het dier de toonladder uitschreeuwde, wekte algemeene bewondering. +<span class="pageNum" id="pb19">[<a href="#pb19">19</a>]</span></p> +<p>Over de geestvermogens van de Langarmige apen zijn de meeningen der onderzoekers verdeeld. +<span class="sc">Duvaucel</span> noemt den Siamang langzaam, dom, onbeholpen, lui, onhandig, vreesachtig en vervelend, +onverschillig tegenover zijne verzorgers en onvatbaar voor welwillende, zoowel als +voor wraakzuchtige gevoelens. <span class="sc">Forbes</span> daarentegen roemt zijne tembaarheid en aanhankelijkheid. „De aardige, liefkoozende +wijze, waarop hij zijne lange armen om mijn hals, en zijn kop aan mijn borst legde, +terwijl hij een tevreden gebrom liet hooren, zou iedereen bekoord hebben.” Ook <span class="sc">Bennett</span> oordeelt gunstiger. De Siamang, dien hij naar Europa trachtte over te brengen, verwierf +zich in korten tijd de genegenheid van al zijne menschelijke reisgezellen. Tot droefheid +van de bemanning stierf dit dier nog voor zijn aankomst in Engeland. Zelden ziet men +de Gibbons in gevangen staat, zelfs in hun vaderland. Zij kunnen het verlies van hun +vrijheid niet verdragen, verlangen steeds naar hunne bosschen en spelen terug, en +worden voortdurend stiller en treuriger, totdat zij eindelijk bezwijken. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1019width"><img src="images/p1019.jpg" alt="Lar of Withandige Gibbon (Hylobates lar). 1⁄7 v.d. ware grootte." width="683" height="720"><p class="figureHead"><span class="ex">Lar</span> of <span class="ex">Withandige Gibbon</span> (<i lang="la">Hylobates lar</i>). 1⁄7 v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<hr class="tb line"><p> +</p> +<p>De tweede onderfamilie van de Smalneuzen wordt gevormd door de <span class="ex">Honds-apen</span> (<i lang="la">Cynopithecini</i>). Zij is gekenmerkt door het sterker vooruitsteken van den snuit, hetgeen vooral +bij de lager ontwikkelde geslachten bemerkbaar is, de geringere lengte der armen, +het veelvuldig aanwezig zijn van een staart en van wangzakken en het geregeld bezit +van eeltplekken aan het zitvlak. Voor het overige is hun lichaamsbouw zeer ongelijk, +want alle overgangen van de slanke gestalte der Slankapen tot den loggen lichaamsvorm +der Hondskop-apen of Bavianen komen voor. Zij zijn verbreid over de tropische gewesten +van de Oude Wereld, vooral over Indië van den Himalaja af, Achter-Indië, Cochin-China, +den Maleischen Archipel, het zuiden van Arabië en geheel Afrika met uitzondering van +de oostelijke gedeelten van de Sahara. Zij behooren tot de levendigste en bewegelijkste +vertegenwoordigers der Apenorde, zijn schrander, doch voor ’t meerendeel ook boosaardig +en onwelvoeglijk. Bijna overal waar zij voorkomen, worden zij in meerdere of mindere +mate schadelijk, daar zij plantages en tuinen op de onbeschaamdste wijze plunderen. +Hier en daar worden zij ook wegens hunne boosaardige hartstochten gevreesd. Bij eenige +volken hebben zij zich de grootste verachting op den hals gehaald; bij andere staan +sommige dezer dieren in een reuk van heiligheid. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Het eerste geslacht, dat wij behandelen zullen, omvat de <span class="ex">Slankapen</span> (<i lang="la">Semnopithecus</i>). Deze zijn, zooals hun naam aangeeft, slanke en rank gebouwde Apen met lange, fijne +ledematen en zeer langen staart, kleinen, hoogen kop, onbehaard gelaat en korten snuit +met kleine wangzakken. Hunne eeltplekken zijn zeer klein. Aan den achtersten waren +kies hebben zij vijf knobbels; hun geraamte herinnert door zijne slanke vormen aan +dat van de Gibbons. Aan de handen komen lange vingers voor, maar de duim van de voorhanden +is klein, bij sommige zelfs rudimentair, voor ’t grijpen ongeschikt, geworden. Hun +beharing is bewonderenswaardig fijn, hun kleur steeds bevallig, bij één soort hoogst +eigenaardig; dikwijls zijn de kopharen buitengewoon lang. +<span class="pageNum" id="pb20">[<a href="#pb20">20</a>]</span></p> +<p>Het vastland van Zuid-Azië, Ceylon en de eilanden van den Indischen archipel vormen +het vaderland van de Slankapen. Hier leven zij, tot meer of minder talrijke troepen +vereenigd in de bosschen, liefst in de nabijheid van rivieroevers, niet minder gaarne +echter in de nabijheid van dorpen en plantages. Zij leiden, daar zij bijna overal +ontzien worden, een zeer genoeglijk leven. +</p> +<p>Van de Slankapen verdient in de eerste plaats vermeld te worden de <span class="ex">Hoelman</span>, <span class="ex">Hamman</span> of <span class="ex">Hanoeman</span>, zooals de Hindoes hem noemen, de <span class="ex">Heilige Aap</span> der Indiërs (<i lang="la">Semnopithecus entellus</i>). Hij is de veelvuldigst voorkomende Aap van Voor-Indië en over de meeste districten +van den Himalaja tot Kaap Comorin verbreid. Zijn verbreidingsgebied wordt voortdurend +grooter, daar men hem niet slechts beschermt en verwent, maar ook in sommige gewesten +invoert. Hij bereikt een lengte van 1.57 à 1.72 M., waarvan 97 cM. op den in een haarkwast +eindigenden staart komen. Hij is geelachtig wit behaard, de naakte lichaamsdeelen +zijn donker violet. Het gelaat, de handen en voeten, voor zoover zij behaard zijn +en de stijve kam van vooruitstekende haren, die boven de oogen aanwezig is, zijn zwart; +de korte baard is geelachtig van kleur. +</p> +<p>De Hoelman neemt niet de laagste plaats in onder de tallooze godheden van de Hindoes, +en verheugt zich reeds sedert ondenkbare tijden in deze eer. De reus <span class="sc">Ravan</span> roofde, volgens de oud-Indische sage, <span class="sc">Sita</span>, de gemalin van <span class="sc">Schri-Rama</span>, en bracht haar naar zijn woning op het eiland Ceylon; de Koning der Apen echter +bevrijdde de dame uit haar gevangenschap en voerde ze naar haar gemaal terug. Ook +hielp hij <span class="sc">Rama</span> bij de verovering van Ceylon. Sedert dien tijd wordt hij als held vereerd. Veel wordt +er verteld van zijne geestkracht en vlugheid. Een der meest geschatte vruchten, de +mango, heeft men aan hem te danken; hij stal haar uit den tuin van den reus. Tot straf +voor dezen diefstal werd hij tot den vuurdood veroordeeld—door wie, meldt de historie +niet—; hij echter bluschte het vuur, maar verbrandde zich daarbij het gelaat en de +handen, die sedert dien tijd zwart zijn gebleven. Om al deze redenen hebben de Brahminen +hem vergood. +</p> +<p>Reeds sedert vele jaren heeft men de levenswijze van dezen Aap in zijn vaderland nagegaan. +Maar, hoe vreemd dit ook schijne, juist daarom zijn wij het laatst met hem bekend +geworden. Men meende, dat zulk een algemeen voorkomend dier wel dikwijls naar Europa +gebracht zou zijn, en verzuimde daarom, onzen Hoelman op te stoppen en het opgezette +dier naar Europa te zenden. Hier komt nog bij, dat er bezwaren of liever gevaren aan +verbonden zijn, het heilige dier te dooden; want alleen de Maratten bewijzen hem geen +achting, terwijl bijna alle overige Indiërs hem verzorgen en een schuilplaats verleenen, +beschermen en verdedigen, zooveel zij maar kunnen. Een Europeaan, die het waagt, het +onschendbare dier aan te grijpen, stelt zijn leven op het spel, wanneer hij de eenige +blanke onder de licht opgewonden menigte is. De Aap wordt immers heilig geacht. Een +regeerend vorstenhuis beweert van hem af te stammen, en de leden er van dragen den +titel „Rama met den staart”, omdat hun stamvader, naar zij beweren, gezegend was met +het voor ons onnoodige aanhangsel. Een Portugeesch onderkoning van Indië, <span class="sc">Constantino de Braganza</span>, maakte een Apentand buit uit den schat van een Ceylonsch vorst en ontving kort daarna +een gezantschap van den koning van Pegu, die hem 300.000 cruzaden liet aanbieden in +ruil voor de kostbare reliquie. Waarschijnlijk is er nog nooit zoo’n hooge som voor +een tand geboden; des te meer verwondering zal het wekken, dat het bedoelde bod door +de Europeanen afgeslagen werd. De onderkoning raadpleegde zijne raadslieden; deze +waren natuurlijk voor ’t meerendeel van oordeel, dat het geld aangenomen moest worden; +een hunner, een priester kwam hier tegen op, omdat, naar hij beweerde, de heidensche +begrippen over tooverij en ander bijgeloof door zulk een handel veld zouden winnen; +het gelukte den ijveraar zijn meening ingang te doen vinden. Dat de vorst van Pegu +zijn wensch niet vervuld zag, laat ons koud; te bejammeren is het echter dat het niet +toestaan van zijn verzoek gevolgd werd door het te loor gaan van een gedenkstuk, dat +voor de geschiedenis van de Indische godenleer, en ook voor de natuurlijke geschiedenis, +belangrijk geweest zou zijn. Naar dezen enkelen tand zou men zeer goed hebben kunnen +bepalen, van welken Aap dit kostbaar kleinood een lichaamsdeel was. +</p> +<p>In onzen tijd wordt aan het heilige dier dezelfde achting bewezen als vroeger. De +Indiërs laten den onbeschaamden gast rustig hunne tuinen plunderen en hunne huizen +leeg stelen, zonder er iets tegen te doen; zij kijken ieder, die het waagt, den Aap +kwaad te doen, met scheele oogen aan. Toen een jonge Hollander, die eerst kort te +voren uit Europa was gekomen, van uit zijn venster een van deze Apen had doodgeschoten, +ontstond hierover, gelijk <span class="sc">Tavenier</span> verhaalt, zulk een groote opschudding onder de inboorlingen, dat het bijna niet mogelijk +was, er een einde aan te maken. Allen zeiden onmiddellijk den Hollander den dienst +op in de vaste overtuiging dat de gepleegde heiligschennis voor den vreemdeling, en +misschien ook voor hen, vreeselijke gevolgen zou hebben.—<span class="sc">Duvaucel</span> bericht, dat het hem in den eersten tijd onmogelijk was, een van deze Apen te dooden, +omdat de inboorlingen dit steeds verhinderden.—<span class="sc">Forbes</span> verzekert, dat er in Duboy evenveel Apen als menschen wonen. De Apen bewonen er de +bovenste verdieping van de huizen. De vreemdelingen hebben veel last van deze dieren. +Als een bewoner van genoemde stad zich wil wreken op zijn buurman, strooit hij rijst +of ander graan op diens dak, liefst kort voor den aanvang van het regenseizoen, wanneer +alle eigenaars van huizen zorgen moeten, dat het dak in goeden toestand verkeert. +Zoodra de Apen het voor hen bestemde zien, maken zij zich meester van al wat zij er +van machtig kunnen worden; hunne begeerigheid gaat zoo ver, dat zij de dakbedekking +vernielen, om de korrels te kunnen vergaren, die in de spleten gevallen zijn. Daar +in den genoemden tijd alle werklieden het zeer volhandig hebben, en er dus geen hulp +te krijgen is voor het herstellen van het dak, zal de bewoner veel last hebben van +lekkage, en daardoor groote schade lijden. Niet alleen voor de gezonde, ook voor de +zieke Apen wordt goed gezorgd. <span class="sc">Tavernier</span> vond in Ahmadabad een ziekenhuis, waarin Apen, Runderen enz. verpleegd werden. Op +alle platte daken worden van tijd tot tijd rijst, gierst, dadels en andere vruchten +en suikerriet voor de Apen neergelegd. De Apen zijn zoo brutaal, dat zij niet slechts +de tuinen plunderen, maar ook omstreeks het etensuur het huis binnendringen, en de +spijzen onder de handen der menschen wegrooven. De zendeling <span class="sc">John</span> verzekert, dat het hem groote moeite heeft gekost, zijne kleederen en andere zaken +voor deze dieren te beveiligen.—Zeer waarschijnlijk hangt de eerbied, die aan de Apen +betoond wordt, met het geloof aan de zielsverhuizing samen. De Hindoes gelooven n.l., +dat hunne zielen zich na den dood het lichaam van deze Apen tot woonplaats kiezen. +<span class="pageNum" id="pb21">[<a href="#pb21">21</a>]</span></p> +<p>Hun onbeschaamdheid daargelaten, is er alle reden om deze dieren aantrekkelijk en +bevallig te noemen. <span class="sc">John</span> zegt uitdrukkelijk, dat hij nooit mooier Apen heeft gezien dan de Hoelmans. Iedereen +wordt getroffen door de vriendschappelijkheid, welke zij elkander betoonen, en verbaast +zich over hunne reusachtige sprongen. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Het geslacht der Slankapen bevat nog andere merkwaardige leden. Een zeer sierlijke +Aap is de <span class="ex">Boedeng</span> der Javanen (<i lang="la">Semnopithecus maurus</i>). In volwassen staat is hij zwart; het aangezicht en de handen hebben den glans van +fluweel, de rug is zijdeachtig. Het kophaar vormt een eigenaardige muts, die over +het voorhoofd afhangt en aan weerszijden van den kop langs de wangen vooruitsteekt. +Pasgeboren jongen zijn goudgeel van kleur, alleen aan het onderste gedeelte van den +rug, aan de bovenzijde van den staart en aan den staartkwast zijn de bovenste gedeelten +der haren donkerder. Weldra echter breidt de zwarte kleur zich verder en verder uit, +binnen eenige weinige maanden zijn de handen, de bovenzijde van den kop en de staartkwast +zwart geworden, en van nu af wordt de vacht allengs gelijk aan die van het oude dier. +De lengte van dezen fraaien Aap bedraagt nagenoeg 1.5 M., waarvan meer dan de helft +op den staart komt. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1021width"><img src="images/p1021.jpg" alt="Hoelman (Semnopithecus entellus) 1⁄10 v.d. ware grootte." width="720" height="706"><p class="figureHead"><span class="ex">Hoelman</span> (<i lang="la">Semnopithecus entellus</i>) 1⁄10 v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p>„De Boedeng”, zegt <span class="sc">Horsfield</span>, „komt in de uitgestrekte bosschen van Java zeer veelvuldig voor. In talrijke gezelschappen +vindt men hem op de toppen der boomen, niet zelden meer dan 50 exemplaren bijeen. +Men doet wel, zulke troepen op eenigen afstand te beschouwen. Bij de nadering van +menschen beginnen zij luid te schreeuwen, en springen onder een oorverdoovend geraas +zoo woedend in de boomkroon rond, dat er dikwijls dikke stukken dood hout afbreken +en op hunne vervolgers vallen.” +</p> +<p>De gevangene Boedeng heeft een stil, zachtaardig en lijdend voorkomen. In Antwerpen +was er een in gezelschap van kleine Meerkatten en Makaken, die hem onophoudelijk plaagden +en kwelden, zonder dat het in hem opkwam, zich te verweren. Het maakte een comischen +indruk, dezen grooten Aap naar de pijpen te zien dansen van een nauwelijks één jaar +ouden Meerkat, die hem door stompen en oorvegen, door knijpen en aan ’t haar trekken +op de jammerlijkste wijze tyranniseerde. Het bleek duidelijk, dat goedaardigheid den +grondtrek van het karakter van den Boedeng uitmaakt; hij mist geheel en al de laaghartigheid, +die andere leden der orde zoo zeer kenmerkt.—Ook de Boedeng heeft, naar het schijnt, +veel te lijden van ons klimaat. Het is hem aan te zien, hoeveel goed het hem doet, +als hij zich in het zonnetje mag koesteren, hoe gelukkig hij is, wanneer een blik +van de levenwekkende dagvorstin, welker gloed aan zijn rijk gezegend vaderland alle +pracht en heerlijkheid der keerkringslanden verschaft, op hem valt. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Van de eigenlijke Slankapen wordt tegenwoordig een soort afgescheiden, die duidelijk +kenbaar is aan zijn vreemdsoortigen neus; het is de op Borneo levende <span class="ex">Neusaap</span> of <span class="ex">Kahau</span> (<i lang="la">Nasalis larvatus</i>). Over het geheel heeft dit zonderlinge dier denzelfden lichaamsbouw als de Slankapen: +de vooruitstekende, misvormde menschenneus echter, die als een slurf bewogen, uitgestoken +en teruggetrokken kan worden, verleent hem een hoogst eigenaardig voorkomen. Het lichaam +is slank, de staart zeer lang; de voorste en achterste ledematen zijn ongeveer van +gelijke lengte; wangzakken ontbreken. De neus hangt haakvormig over de bovenlip heen, +is in het midden tamelijk breed, aan den top <span class="pageNum" id="pb22">[<a href="#pb22">22</a>]</span>toegespitst en langs den rug met een ondiepe groeve voorzien; de neusgaten zijn zeer +groot, en kunnen nog zeer sterk uitgezet worden. Bij jonge dieren is het later zoo +merkwaardig ontwikkelde zintuig nog klein en stomp. Volgens <span class="sc">C. Bock</span> bereikt het alleen bij de mannetjes op lateren leeftijd de eigenaardige, aanzienlijke +grootte, niet echter bij de wijfjes. De beharing is dicht en zacht; aan de kruin zijn +de haren kort en talrijk, aan de zijden van het gelaat en aan het achterhoofd langer; +aan den hals vormen zij een soort van kraag. De kleur van dezen Aap is tamelijk bont; +de volwassen mannetjes zijn ongeveer 1.5 M. lang; de staart is een weinig langer dan +de kop met den romp te zamen genomen. De wijfjes zijn kleiner. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1022width"><img src="images/p1022.jpg" alt="Neusaap of Kahau (Nasalis narvatus). 1⁄10 v.d. ware grootte." width="720" height="605"><p class="figureHead"><span class="ex">Neusaap</span> of <span class="ex">Kahau</span> (<i lang="la">Nasalis narvatus</i>). 1⁄10 v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p>De levenswijze van deze op boomen gezellig levende dieren is nog slechts zeer onvolledig +bekend. Volgens <span class="sc">Wurmb</span> verzamelen zij zich des morgens en des avonds tot talrijke scharen, die een gehuil +aanheffen, waarvan hun naam een nabootsing is. +</p> +<hr class="tb line"><p> +</p> +<p>Ook de Afrikaansche verwanten van de Aziatische Slankapen, de <span class="ex">Kortduim-apen</span> (<i lang="la">Colobi</i>), zijn zeer in ’t oog loopende dieren, die zich door een eigenaardige kleur, zonderlinge, +maar fraaie manen en andere haarwoekeringen onderscheiden. Evenals Indië meer leven +en rijkdom vertoont dan het droge Afrika, zoo zijn ook de Slankapen helderder en vroolijker +van kleur dan de Kortduimapen, hoewel men niet zeggen kan, dat deze minder schoon +zijn, een minder aangenamen indruk maken op ons oog dan gene. Over ’t geheel zijn +de kenteekenen, waardoor deze beide groepen van elkander verschillen van zeer geringe +beteekenis. De Kortduimapen onderscheiden zich van de Slankapen vooral hierdoor, dat +zij aan de voorhanden nevens de vier vingers slechts een kort stompje hebben, ter +plaatse waar de duim verwacht kon worden. De romp van de Kortduimapen is nog steeds +slank en sierlijk gebouwd, de snuit kort, de staart zeer lang; de schrale ledematen +evenaren elkander in lengte; de wangzakken ontbreken. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>De eereplaats in deze diergroep komt toe aan den <span class="ex">Guereza</span> (<i lang="la">Colobus guereza</i>); ontegenzeggelijk is hij de schoonste van alle Apen. Zijn kleur maakt een hoogst +aangenamen indruk; zijn haarkleed is zoo eigenaardig en tevens zoo sierlijk, dat misschien +geen ander dier hem in dit opzicht overtreft. De Duitsche reiziger <span class="sc">Rüppell</span> vond dit wonderschoone wezen gedurende zijn reis in Abessinië in de provincie Godscham; +aan den naam dien het dier daar draagt, heeft hij den naam ontleend, waarmede het +in de wetenschappelijke werken wordt aangeduid. Eigenlijk was deze aap al vroeger +bekend; <span class="sc">Hiob Ludolf</span> vermeldt hem in een zeer belangrijk werk over Ethiopië; <span class="sc">Rüppell</span> echter was de eerste natuuronderzoeker, die den Guereza levend leerde kennen en op +eigen ervaringen gegronde mededeelingen over hem kon geven. Later waren ook andere +reizigers hiertoe in staat. Terwijl ik mij in de nabijheid van den benedenloop van +den Witten Nijl bevond, zag ik een als tabakszak dienend vel van dit dier in de handen +van een Hassanie, die mij vertelde, dat het in verder zuidwaarts gelegen gewesten +niet zeldzaam is. Ook <span class="sc">Heuglin</span> heeft dezen Aap in Abessinië en bij den Witten Nijl dikwijls ontmoet, en uit betrouwbare +bron vernomen, dat hij ook in andere Afrikaansche landen inheemsch is. Dat zijn verbreidingsgebied +veel uitgestrekter is, dan vroeger aangenomen werd, bleek, toen <span class="sc">Thomson</span> hem in Massai-land vond, en <span class="sc">Johnston</span> en <span class="sc">Hans Meijer</span> berichtten, dat hij niet alleen op den Kilima-Ndscharo op ongeveer 1000 M. hoogte, +maar ook, en zelfs vrij veelvuldig, verder zuidwaarts in het landschap Kahe aangetroffen +wordt. Van de bekoorlijkheid van den Guereza kunnen afbeeldingen en beschrijvingen +natuurlijk slechts een onvolkomen denkbeeld geven: Op het fluweelachtig zwarte lichaam +maken de wit behaarde gedeelten van de huid (een dwarsstrook boven de oogen, de slapen, +de zijden van den hals, de kin, de keel, een strook langs de zijden en om de naakte +eeltplekken, het uiteinde van den <span class="corr" id="xd31e1018" title="Bron: staat">staart</span>) een prachtig effect. Ieder wit haar is echter met een groot aantal bruine ringetjes +<span class="pageNum" id="pb23">[<a href="#pb23">23</a>]</span>geteekend, waardoor het geheel den indruk maakt van zilvergrijs te zijn. De manen +(zoo zal ik de lange haren van de zijden des lichaams maar noemen) hangen als een +kostbare Bedoeïnen-mantel naar beneden, en vormen een zeldzaam schoon sieraad van +de vacht. +</p> +<p>De jacht op den Guereza biedt groote bezwaren aan. Op de hooge kruinen zijner lievelingsboomen +is hij voor de listen der menschen tamelijk veilig. Met een met hagel geladen geweer +kan men het sterke, taaie dier wel wonden, maar dan heeft men het nog niet in handen; +met meer succes gebruikt een geoefend jager de buks. Gelukkig kunnen de inboorlingen +met dit wapen niet goed omgaan; anders zouden de Abessiniërs het schoone dier misschien +uitgeroeid hebben. In vroegere tijden werd het ijverig vervolgd. Het gold voor een +bijzondere onderscheiding een schild te bezitten, dat met een vel van dezen Aap versierd +was. De schilden der Abessiniërs en van andere volksstammen in Oost-Afrika zijn langwerpig +rond en van Antilopen-, soms ook wel van Nijlpaardenleer vervaardigd; zij worden op +zulk een wijze met het vel van den rug en van de zijden van den Guereza bekleed, dat +de manen er een gordel omheen vormen. +</p> +<p>In Gondar, de hoofdstad van Abessinië, werd vroeger voor zulk een vel een speciedaalder +betaald, een som waarvoor men 5 of 6 vette Schapen kon bekomen. Tegenwoordig is de +prijs van dit sieraad belangrijk lager; de hierboven beschreven schilden worden gelukkig +niet meer gebruikt;—gelukkig, zeg ik, omdat hierdoor, naar ik hoop, de zoo bekoorlijke +Guereza, voorloopig althans, het lot ontgaan zal, waarmede de vernielingswoede van +den mensch overal „zijne eerst-geboren broeders” bedreigt. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1023width"><img src="images/p1023.jpg" alt="Guereza (Colobus guereza). 1⁄10 v.d. ware grootte" width="720" height="491"><p class="figureHead"><span class="ex">Guereza</span> (<i lang="la">Colobus guereza</i>). 1⁄10 v.d. ware grootte</p> +</div><p> +</p> +<p>Slechts tweemaal zijn, voor zoover mij bekend is, Guereza’s levend naar Europa gebracht. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Andere leden van hetzelfde geslacht zijn de <span class="ex">Beerachtige Kortduimaap</span> (<i lang="la">Colobus ursinus</i>) en de <span class="ex">Duivelsaap</span> (<i lang="la">Colobus satanas</i>). De eerstgenoemde verschilt van den Guereza door het gemis van de witte manen, door +de langere beharing van het lichaam en door den bijna pluimloozen staart. Hij bewoont +Opper-Guinea en Fernando-Po. De Duivelsaap is eenkleurig zwart, en wordt hoofdzakelijk +op Fernando-Po gevonden. +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>Afrika is het vaderland zoowel van de grootste, de schranderste en de leelijkste Apen +van de Oude Wereld, als ook van de schoonste, de sierlijkste en de gezelligste leden +van deze diergroep. Tot dezen behooren ongetwijfeld de Apen, die bij ons onder den +naam „<span class="ex">Meerkatten</span>” bekend zijn, en die het geslacht <i lang="la">Cercopithecus</i> vormen. Sommige leden van dit geslacht komen ons in iederen dierentuin of in ieder +beestenspel vaak genoeg onder de oogen; ook treft men ze niet zelden aan als vroolijke +huisgenooten van dierenvrienden. De benaming „Meerkat”, die reeds in de 16<sup>e</sup> eeuw voorkomt, is door zoogenoemde volks-etymologie uit het Indische woord <i>markata</i> ontstaan, dat ook thans nog gebezigd wordt tot aanduiding van den Bonder. Natuurlijk +staat onze Aap zoo min tot het „meer” als tot de „kat” in eenige betrekking. Hij bewoont +de tropische gewesten van Afrika, wordt echter alleen op het vastland, niet op de +eilanden aangetroffen. Waar ongerepte wouden zijn, komen ook de Meerkatten in grooten +getale voor. Verscheidene soorten krijgen wij zoowel uit het oostelijke, als uit het +westelijke en uit het centrale gedeelte van het donkere werelddeel; de meesten echter +komen uit West-Afrika; tamelijk vele ook uit Abessinië en uit de landen, die tot het +stroomgebied van den Boven-Nijl behooren. +</p> +<p>Zij onderscheiden zich door een vlugge en sierlijke gestalte, slanke ledematen, fijne, +korte handen met langen duim, bovendien door een langen staart zonder kwast aan de +spits; zij hebben wijde wangzakken en groote eeltplekken aan het zitvlak. Hunne kleuren +zijn meestal tamelijk levendig, bij enkele soorten zelfs bont en dikwijls recht aangenaam. +Men kent er ongeveer 20 soorten van. In de Nijllanden vindt men ze eerst op lagere +breedtegraden dan 16° N.-B.; in het westen en oosten verbreiden zij zich tot aan de +zeekust. Vochtige of althans door rivieren besproeide bosschen worden door hen steeds +verkozen boven droge bergstreken; in de nabijheid van bebouwde velden vestigen zij +bijzonder graag hun woonplaats. Men kan er stellig op rekenen daar, waar men in Afrika +Papegaaien vindt, ook Meerkatten te zullen ontmoeten; omgekeerd treft men waarschijnlijk +Papegaaien aan daar, waar Meerkatten inheemsch zijn. +</p> +<p>De Meerkatten behooren tot de gezelligste, vlugste, vroolijkste Apen. Bijna altijd +vindt men ze in vrij groote troepen bijeen; afzonderlijk levende familiën <span class="pageNum" id="pb24">[<a href="#pb24">24</a>]</span>komen bijna niet voor. Vermakelijk is het, een bende van deze dieren in ’t bosch waar +te nemen. Er komt geen einde aan ’t leven maken, schreeuwen en vechten, aan ’t boos +worden en zich weder verzoenen, aan ’t klimmen en loopen, aan ’t rooven en plunderen, +aan de grimassenmakerij en aan de lichaamsverdraaiingen. Zij vormen een staat op zichzelf, +en erkennen geen anderen heer boven zich dan de sterkste hunner soortgenooten; zij +weten van geen recht, dan dat, hetwelk door de scherpe tanden en de krachtige handen +van den ouden Apenpatriarch geoefend wordt; zij achten geen gevaar mogelijk, waaraan +zij niet zouden kunnen ontkomen; zij schikken zich in alle omstandigheden, vreezen +geen gebrek of nood, en slijten zoo hun leven in voortdurende opgewondenheid en vroolijkheid. +Zij zijn gekenmerkt door een grenzelooze lichtzinnigheid, gepaard aan een potsierlijken +ernst; met beiden beginnen en voleindigen zij al hunne ondernemingen. Voor hen is +geen doel te veraf, geen top te hoog, geen schat veilig genoeg, geen eigendomsrecht +heilig. Het behoeft ons derhalve niet te verwonderen, dat de inboorlingen met grenzelooze +verachting en met toorn over hen spreken; evenmin kan het ons bevreemden, dat de toeschouwer, +die geen schade lijdt, ze als hoogst vermakelijke wezens aanmerkt. +</p> +<p>Het is onmogelijk, een bende Meerkatten in ’t bosch voorbij te gaan, zonder ze op +te merken. Gesteld zelfs, dat uw aandacht niet getrokken wordt door de zoo wisselende +roepstem van den Apenhoofdman, dan zal toch vermoedelijk het gedruisch, veroorzaakt +door het loopen en springen van het gezelschap in de boomen uw opmerkzaamheid gaande +maken. Indien ook dit niet gehoord wordt, ziet men de dieren loopen, spelen, rustig +zitten, zich in de zon koesteren, en elkander liefdediensten bewijzen, die wegens +de aanwezigheid van sommige parasieten noodig zijn; nooit denken zij er aan, zich +voor iemand, wie het ook zij, te verbergen. Op den bodem ontmoet men ze alleen daar, +waar iets te bikken valt; overigens leven zij in de toppen der boomen, en gaan van +den eenen tak op den anderen over. En daarbij is het hun volkomen onverschillig, of +hun weg over doornen leidt of niet. +</p> +<p>Een zeer merkwaardig schouwspel levert een op roof uitgaande bende Meerkatten op. +De brutaliteit, die zij daarbij toonen, heeft mij altijd evenzeer vermaakt, als zij +den inboorlingen verdroot. Onder de leiding van den ouden patriarch, wiens rijpe ervaring +hem reeds aan menig gevaar heeft doen ontkomen, begeven de roovers zich naar het korenveld; +de apinnen, die kinderen hebben, dragen deze, onder den buik hangend, mede; ten overvloede +houden de kleintjes mama’s staart met hun staartje haakvormig omvat. In ’t eerst nadert +de bende met groote voorzichtigheid; het liefst neemt zij haar weg over de toppen +der boomen. De oude heer gaat steeds vooruit, de overigen gaan hem stap voor stap +na; zij betreden niet alleen dezelfde boomen, maar zelfs dezelfde takken als hij. +Nu en dan klautert de voorzichtige leidsman tot in den top van een boom, en kijkt +van daar zorgvuldig rond; als de uitkomst van zijn onderzoek gunstig is, geeft hij +dit door geruststellende keelklanken aan zijne onderdanen te kennen, zoo niet, dan +verneemt men zijn waarschuwende stem. Van een boom, die dicht bij het korenveld gelegen +is, daalt de bende op den bodem af, en nadert nu met flinke sprongen het beoogde paradijs. +Hier ontwikkelt zij een waarlijk voorbeeldelooze bedrijvigheid. In de eerste plaats +zorgen de Apen er voor, dat zij niet platzak den terugtocht moeten aanvaarden, ingeval +zij spoedig verdreven worden. Schielijk rukken zij eenige maïs-kolven of doerrha-aren +af, maken de korrels los en stoppen hiermede de wangzakken zoo vol, als mogelijk is; +eerst nadat deze voorraadschuren gevuld zijn, vatten de roovers hun taak wat gemakkelijker +op, maar worden tevens voortdurend keuriger en moeilijker te bevredigen bij ’t uitzoeken +van ’t voedsel. De afgebroken aren en kolven worden zorgvuldig beroken, en onmiddellijk +weggeworpen, als zij, wat zeer dikwijls geschiedt, aan de gestelde eischen niet voldoen; +de spilzucht, die aan alle Apen eigen is, openbaart zich nu in de hoogste mate. Men +kan er op rekenen, dat zij van de tien afgeplukte kolven er slechts één werkelijk +opeten; in den regel nemen de fijnproevers slechts een paar korrels uit iedere aar, +en werpen het overige weg. Juist hierop grondt zich de <span class="corr" id="xd31e1077" title="Bron: grendelooze">grenzelooze</span> haat, dien de inboorlingen hun toedragen. +</p> +<p>Als de Apenbende zich in ’t korenveld volkomen veilig acht, veroorloven de moeders +hare kinderen haar te verlaten en met de andere Apenjongen te spelen. Het strenge +toezicht, waaronder alle kleinen door hunne verpleegsters gehouden worden, blijft +daarom niet achterwege; elke apin houdt een waakzaam oog op haar lieveling gevestigd; +niemand hunner bekommert zich echter om de veiligheid van het geheele gezelschap, +maar verlaat zich, evenals ieder ander lid van de bende, geheel op de zorgvuldigheid +van den aanvoerder. Deze gaat, zelfs gedurende het nuttigen van ’t smakelijkste maal, +af en toe op de achterpooten staan, en kijkt, als een mensch, in opgerichte houding +om zich heen. Na ieder onderzoek hoort men een geruststellend gegorgel, voor zoover +hij namelijk niets verdachts heeft opgemerkt: in ’t tegenovergestelde geval waarschuwt +hij zijne onderhoorigen door een onnavolgbaar, trillend of blatend geschreeuw. Oogenblikkelijk +maakt de geheele schaar zich tot den aftocht gereed, iedere moeder roept haar kind +tot zich, en in een oogwenk zijn allen bereid om te vluchten, hoewel zij in der haast +nog zooveel voedsel oprapen, als zij meenen te kunnen meedragen. Meermalen heb ik +gezien, dat een Aap vijf groote maïskolven meevoerde. Daarvan omvatte hij er twee +met den rechter voorpoot, de overige hield hij in de handen en de voeten, zoodat hij +bij ’t gaan met de kolven den grond aanraakte. Bij dreigend gevaar worden alle geroofde +schatten, die de vlucht vertragen, achtereenvolgens met onwillige gebaren weggeworpen, +de laatste kolf echter eerst dan, als de vervolgers den dief zeer na op de hielen +zijn, en hij werkelijk handen en voeten voor ’t klimmen noodig heeft. Altijd nemen +de Meerkatten de wijk naar den eersten den besten boom. Ik heb opgemerkt, dat zij +ook in een geheel afgezonderd staanden boom klauterden, waaruit zij, om verder te +kunnen vluchten, als ik ze van daar verjoeg, weer afdalen moesten: zoodra zij echter +het bosch bereikt hebben, en werkelijk vluchten willen, zijn zij geborgen; want hun +bekwaamheid in ’t klimmen is bijna even groot, als die der Langarmige Apen. ’t Is +alsof er geen hindernissen voor hen bestaan: de vreeselijkste doornen, de dichtste +heggen, ver uiteenstaande boomen—niets stuit hun vaart. Elke sprong geschiedt met +een zelfvertrouwen, dat ons verbazen moet, omdat geen enkel klimmend dier, dat bij +ons thuis behoort in de verste verte in dit opzicht met den Aap wedijveren kan. Ook +nu gaat de Apenleidsman steeds vooraan, en spoort de kudde door een veel beteekenend +gegorgel nu eens tot snellere, dan weer tot langzamere beweging aan. Angst of moedeloosheid +zijn bij vluchtende Apen niet waar te nemen; bewonderenswaardig is hun tegenwoordigheid +<span class="pageNum" id="pb25">[<a href="#pb25">25</a>]</span>van geest, die zij nooit verliezen. Zonder overdrijving mag men zeggen, dat er voor +hen, als zij willen, geen gevaar bestaat. Alleen de listige mensch met zijne verreikende +wapens kan ze overmeesteren. +</p> +<p>In Oostelijk Soedan maakt men geen eigenlijke jacht op de Meerkatten; wel vangt men +ze, en dan gewoonlijk in netten, waaronder lekkernijen voor hen zijn neergelegd. De +Apen, die het lokaas wegnemen willen, komen onder ’t net, en geraken er zoozeer in +verward, dat zij niet in staat zijn, zich te bevrijden, hoe woedend zij ook te keer +gaan. Wij Europeanen schoten deze dieren zonder eenige moeite, omdat zij eerst dan +de vlucht nemen, wanneer eenigen hunner den dood gevonden hebben. Voor menschen gevoelen +zij weinig of geen vrees. Dikwijls heb ik waargenomen, dat zij voetgangers of ruiters, +muildieren en Kameelen onder zich door laten trekken, zonder te kikken; terwijl zij +daarentegen bij ’t zien van een Hond, onmiddellijk hun angstgeschreeuw laten hooren. +</p> +<p>Bij de Apenjacht is het mij gegaan, als tal van andere jagers vóór mij: ik kreeg er +op eens een onweerstaanbaren afkeer van. Ik vuurde op een Meerkat, die mij juist het +gelaat toewendde; zij werd getroffen en viel van den boom naar beneden, bleef rustig +zitten, en wischte zich, zonder een klaagtoon te laten hooren, met de eene hand op +zulk een menschachtige wijze, zoo verheven bedaard, het bloed af, dat uit vele wonden +van ’t aangezicht vloeide, dat ik ten hoogste ontroerd toesnelde, en, daar beide loopen +van mijn geweer afgeschoten waren, mijn jachtmes herhaaldelijk door de borst van het +dier stiet, om een einde te maken aan zijn lijden. Ik heb sinds dien dag nooit weer +op kleine Apen gevuurd, en ik raad dit iedereen af, die niet in het belang van zijne +wetenschappelijke onderzoekingen op de Apenjacht moet gaan. Het was mij te moede, +alsof ik een mensch vermoord had, en het beeld van den stervenden Aap heeft mij in +den letterlijken zin van ’t woord nog lang daarna vervolgd. +</p> +<p>Van roofdieren hebben de in vrijheid levende Apen niet veel te lijden. Voor de viervoetige +Roofdieren zijn zij te vlug; hoogstens zal de Luipaard nu en dan een onvoorzichtig +aapje door list buit maken. Den Roofvogel weerstaan zij met vereende krachten. Zeer +bang zijn zij voor Kruipende Dieren en Amphibiën, vooral voor Slangen, hetwelk vooral +blijkt, wanneer zij vogelnestjes uithalen. Zij doen dit dikwijls, omdat zij niet alleen +eieren, maar ook jonge Vogels als een buitengewone lekkernij beschouwen. Als zij nu +een vogelnest willen plunderen, dat in een holte van een boom gebouwd is, nemen zij +uit vrees voor de Slangen, die graag in zulke nesten kruipen, allerlei voorzorgen +in acht. Meer dan eens heb ik gezien, hoe zorgvuldig zij een pas door hen gevonden +gat in een boom onderzochten, om te weten te komen, of daarin ook een Slang verborgen +lag. Eerst keek de Aap er zoo diep mogelijk in, vervolgens hield hij het oor bij den +ingang, en als ook dit zintuig hem niets verdachts openbaarde, stak hij aarzelend +een arm in de holte. Nooit bepaalde hij zich tot een moedigen greep, steeds ging hij +schoksgewijs al dieper en dieper, en gluurde bovendien van tijd tot tijd in de donkere +opening, of luisterde er aan, om zeker te zijn, dat het gevreesde kruipend gedierte +zich daarin niet bevond. +</p> +<p>De voortplanting van de in vrijheid levende Meerkatten schijnt aan geen bepaald jaargetijde +gebonden te zijn. Bij iedere kudde ziet men zuigelingen, kinderen en halfwassen dieren, +die de zorg van de moeder niet meer noodig hebben. In de dierentuinen en menagerieën +van Europa planten de meeste soorten zich bij goede verzorging eveneens voort, ofschoon +dit zeldzamer wordt waargenomen bij hen, dan bij de Makaken en Bavianen. +</p> +<p>Gedurende mijn veeljarig verblijf in Afrika heb ik steeds vele Apen (en hierbij waren +geregeld ook Meerkatten) in gevangenschap gehouden. Ik kan verzekeren, dat elk van +deze merkwaardige dieren eigenaardigheden had, die bij de andere niet, of niet in +die mate, voorkwamen, en mij voortdurend de gelegenheid gaf tot even aantrekkelijke, +als onderhoudende waarnemingen. De eene Aap was twistziek en bijtlustig, de andere +vreedzaam en mak, een derde brommig, een vierde altijd vroolijk, deze rustig en eenvoudig, +gene geslepen, sluw en aanhoudend bezig met het beramen van booze plannen en streken; +alle kwamen echter in dit opzicht met elkander overeen, dat zij grootere dieren graag +een poets wilden spelen, kleinere echter beschermden, koesterden en verzorgden. Zij +wisten zich in iederen toestand te schikken en zich het leven dragelijk te maken. +Dagelijks leverden zij bewijzen van een helder verstand, van wezenlijk berekenende +sluwheid en echt schrander overleg; bovendien zag men hen voortdurend aan andere dieren +de grootste hartelijkheid en offerwilligheid betoonen; wegens al deze eigenschappen +hield ik bijzonder veel van eenige dezer dieren. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Sommige soorten van Meerkatten hebben een zeer bevallig uiterlijk. Een daarvan, en +wel een der meest bekende, die van Abessinië tot aan de westelijke bijrivieren van +den Nijl veelvuldig voorkomt, is de <span class="ex">Groene Meerkat</span> of <span class="ex">Groene Aap</span>, de <span class="ex">Aboelandsj</span> van de Arabieren (<i lang="la">Cercopithecus sabaeus</i>), die een lengte van 1 M. bereikt, zonder den staart mede te rekenen, die ongeveer +half zoo lang is als het lichaam. Zijn haarkleed is aan den rug grijsachtig groen, +aan de buitenzijde van armen en beenen en aan den staart aschkleurig; de kortharige +wangbaard is witachtig, zoo ook de onder- en binnenzijde der beenen; de neus, de bek +en de wenkbrauwen zijn zwart; het gelaat is overigens lichtbruin. +</p> +<p>Een der schoonste en sierlijkste Meerkatten is de <span class="ex">Diana-aap</span> (<i lang="la">C. diana</i>); bij de grootendeels leikleurige, aan den rug en het kruis in purperbruin overgaande +vacht steken de witte buikzijde en de eveneens witte baard aan wangen en kin prachtig +af. Deze soort bewoont West-Afrika, evenals de <span class="ex">Mooraap</span> of <span class="ex">Mangebe</span> (<i lang="la">C. fuliginosus</i>). +</p> +<p>Men vindt daar ook de <span class="ex">Blauwkoppige Meerkat</span>, de <span class="ex">Moeïdo</span> van de negers aan de Loangokust (<i lang="la">C. cephus</i>), die in grootte met den <span class="ex">Aboelandsj</span> overeenkomt; doch vroolijker en fraaier kleuren vertoont dan deze. De rug, de bovenzijde +van den hals en van den kop, alsmede de buitenzijden van de ledematen zijn vuil olijfgroen, +met een zeer aangenamen goudachtigen weerschijn; de onderzijde van den romp en de +binnenzijden van de ledematen zijn blauwachtig grijs. Het fraai kobaltblauwe aangezicht +met een witte plek op de bovenlip is omlijst door een schel-gelen bakkebaard, die +door een zwarte streep gescheiden is van het olijfkleurige kophaar; de staart is van +de spits tot dicht bij den wortel roest-rood. Volkomen gezonde en krachtige Apen van +deze soort, onverschillig of het mannetjes dan wel wijfjes zijn, vertoonen deze in +’t oog loopende samenvoeging van kleuren zoo duidelijk en volledig, alsof zij beschilderd +waren. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1026width"><img src="images/p1026.jpg" alt="Groene Meerkat (Cercoputhecus sabaeus)." width="504" height="720"><p class="figureHead"><span class="ex">Groene Meerkat</span> (<i lang="la">Cercoputhecus sabaeus</i>).</p> +</div><p> +</p> +<p>In Beneden-Guinea zijn zij gemeen; vooral in de landstreek tusschen den Yumba en den +Kongo zijn zij veel talrijker vertegenwoordigd dan andere soorten. Bij voorkeur houden +zij zich op in de prachtige bosschen, die zich langs de rivieroevers tot aan zee uitstrekken, +<span class="pageNum" id="pb27">[<a href="#pb27">27</a>]</span>en meer binnenslands in de wouden van het gebergte, die aan den regen het noodige +water ontleenen. <span class="sc">Pechuel-Loesche</span>, die de levenswijze van deze en andere soorten van Apen, zoowel in de vrije natuur +als in gevangenschap heeft nagegaan, zegt, dat er waarschijnlijk geen Meerkatten bestaan, +die de gevangenschap beter verdragen en geschikter zijn om getemd te worden, dan deze: +„Een daarvan, een wijfje, dat naar den inheemschen naam Moeïdo luisterde, en dat ik, +toen het nog zeer jong was, van den Kongo ontving, en met zorg groot bracht, heb ik +bijna vijf jaar lang als huisdier gehad. Hierdoor is het mij duidelijk gebleken, dat +een in de prilste jeugd beginnende, goed doordachte, zorgvuldige behandeling een uitstekenden +invloed op het gemoed van den Aap heeft, en dat het daarentegen bedorven wordt door +plagerijen, ruwe grappen en uit onbedachtzaamheid gepleegd onrecht. Men zou werkelijk +veel minder te klagen hebben over de boosaardigheid, prikkelbaarheid en valschheid +van tamme Apen, indien deze dieren van hun kindsheid af behandeld waren geworden volgens +den regel, die bij iedere opvoeding op den voorgrond staat, d.w.z., indien zij voor +alle slechte invloeden bewaard waren gebleven. Dat men in den regel niet veel pleizier +beleeft van Apen, die men op meer gevorderden leeftijd als huisgenooten aanneemt, +komt doordat zij reeds te veel hebben moeten verduren. Naar alle waarschijnlijkheid +is het een dwaling, dat de Apen een van nature slecht karakter hebben, en moet men +liever zeggen, dat de onophoudelijke grappen en plagerijen, die deze dieren, meer +dan alle andere, van de menschen te verduren hebben, hun karakter bederven, verkeerde +neigingen doen ontstaan, en de goede te verstikken. Men moet de Apen niet beoordeelen +naar exemplaren, die reeds veel doorleefd, reeds vele meesters gehad hebben, maar +naar zulke, welke direct, nadat zij uit de wildernis kwamen, verstandig behandeld +werden; iedere andere Aap althans zal blijken ongeschikt te zijn voor pogingen om +hem tot een huisdier op te voeden. +</p> +<p>„Onze Aap, die van zijn kindsheid af zorgvuldig behoed was geworden voor verkeerde +invloeden, genoot in Europa een onbeperkte vrijheid, bewoog zich ongehinderd door +alle kamers, over tafels en stoelen; hij deed dit echter zoo behendig en voorzichtig, +dat hij bij ons nooit iets gebroken heeft. Hij klauterde door het openstaande raam +naar buiten, gymnastiseerde op het balkon, liep langs de kroonlijst om het huis heen, +gleed bij de gootpijpen naar beneden en stoeide in hof en tuin. Als een gehoorzaam +hondje maakte hij met ons uren lange wandelingen door bosch en veld, ving Spinnen, +Vlinders, Sprinkhanen (zijn liefste voedsel) en sprong naar hartelust rond. Hierdoor +nam blijkbaar zijne gezondheid zeer toe en werd zijn gestel zoo gehard, dat hij later +zelfs meermalen in de pas gevallen sneeuw kon rondbuitelen, zonder er eenig nadeel +van te ondervinden. Bij zulke gelegenheden bemoeide hij zich met alle menschen, die +wij tegen kwamen, hoewel met sommige liever dan met andere; hij hield er van bedaarde +landlieden verschrikt te maken, door plotseling uit een schuilhoek te voorschijn te +komen, vaak ook, door bij hen op te springen; nooit deed hij echter iemand eenig leed. +Graag speelde hij met kleine Honden, groote ging hij uit den weg; als zij hem echter +bedreigden, ging hij hen zonder vrees te lijf, sprong hen op den rug, sloeg ze om +den kop, trok hen aan de ooren, beet en krabde met zooveel behendigheid dat de aangevallene +eindelijk, ten einde raad, zich zoo schielijk mogelijk uit de voeten maakte. Voor +Kikvorschen en Hagedissen toonde hij geen vrees; hij mishandelde ze echter ook niet. +Als hij zijne handen vuil gemaakt had, trachtte hij ze vlug op de een of andere wijze +te reinigen; als hij hierin niet naar zijn zin slaagde, wendde hij zich smeekend tot +ons. +</p> +<p>„In huis viel hij ons slechts door één onhebbelijkheid lastig, die hem niet afgeleerd +kon worden: hij bevuilde de vloer. In alle andere opzichten deed hij, wat hem gezegd +was, ging in zijn slaapkorf, in zijn kooi, waarvan hij zelf het deurtje sloot; als +hij kattekwaad uitvoerde, was het voldoende „St!” te roepen, om hem te doen ophouden. +Hij speelde graag met zachte poppen, groote en kleine gomelastieke ballen, kurken, +houtjes enz.; één daarvan genoot gedurende eenigen tijd steeds de voorkeur, en werd +medegenomen in den slaapkorf; de overige werden zorgvuldig geborgen en verstopt achter +of onder kasten, gordijnplooien enz.; altijd echter werden deze voorwerpen zoozeer +als eigendom beschouwd, dat het aanraken of wegnemen er van steeds als een onrechtmatige +inbreuk op verkregen rechten werd beschouwd. Hij was gewoon in zijne ruime wangzakken +alle mogelijke voorwerpen, die hij hier en daar vond, op te bergen; deze waren <span class="corr" id="xd31e1158" title="Bron: hoogtens">hoogstens</span> van de grootte van een walnoot, in den regel echter kleiner. Mijn vrouw begon weldra +hem iederen avond de wangzakken te ledigen. In den beginne stribbelde hij tegen, later +kraamde hij uit eigen beweging zijne schatten uit, als men hem op den schoot nam. +Het ledigen van de wangzakken maakte hij gemakkelijker, door met den rug van de hand +er van buiten over te strijken. Dan kwamen er steentjes, erwten, muntstukjes, boonen, +spijkers, kurken, vingerhoeden, glazen stoppen en vele andere zaken te voorschijn; +hij mocht behouden wat voor een ander doel niet meer bruikbaar was; nooit verloor +hij iets. Bijzonder graag bekeek hij afbeeldingen, vooral gekleurde, in boeken, en +lette zorgvuldig op het omslaan der bladen. In den beginne greep hij bliksemsnel naar +afbeeldingen van Sprinkhanen en Spinnen, onverschillig of zij gekleurd waren of ongekleurd; +weldra echter had hij ontdekt, dat zij niet eetbaar waren. Bij ’t zien van afbeeldingen +van Slangen en Hagedissen liet hij geen vrees blijken; hij begreep echter, wat zij +voorstelden, zooals uit de veranderde uitdrukking van zijn gelaat en uit zijn stem +viel af te leiden. +</p> +<p>„Hij at van alle spijzen, die op tafel gebracht werden; alleen brood met boter en +melk lustte hij in ’t geheel niet. Hij hield dol veel van uien en van stukken brood, +die dik besmeerd waren met mosterd; wel trok hij dan onder ’t eten afschuwelijke gezichten +en deed wanhopige sprongen, maar toch ging hij er mede voort. Ook lustte hij inkt: +hij haalde de gouden pen van den inktpot, likte hem af, legde hem zorgvuldig neer, +en likte nu zoo vaak den telkens weer in den inktpot gedoopten vinger af tot hij genoeg +had. Aan tabaksrook had hij een hekel. Rooden wijn en bier dronk hij zeer gaarne, +ging zich er echter niet aan te buiten; het liefst slurpte hij het schuim van ’t bier +af. Vruchten van allerlei soort waren eveneens van zijn gading, het meest echter aalbessen, +aardbeien en kruisbessen. Van eieren hield hij niet, hij haalde nooit een nest uit, +leefde zelfs op zeer vertrouwelijken voet met een paar Vliegenvangertjes, die ieder +op ons balkon hun nestje bouwden, zoo ook met andere Vogels, vooral met Meezen en +een Bonten Specht, die wij gewoon waren aan het venster te voederen, en die, sommige +althans, onbezorgd de kamer binnenvlogen. Zijn dagwerk begon aan de ontbijttafel. +Zoodra hij uit de met warme dekkleeden <span class="pageNum" id="pb28">[<a href="#pb28">28</a>]</span>voorziene slaapmand opgerezen was, ijlde hij naar de tafel, om het zien aansteken +van het spirituslampje onder den koffieketel niet te verzuimen, en tevens den hiervoor +gebruikten lucifer, die hem nog brandend werd overgegeven, door schudden en rollen +in de handen uit te blusschen. Daarna ging hij met opgeheven handen voor den koffieketel +staan, warmde zich, en keek oplettend naar de geheimzinnige spiritusvlam, die hij +met evenveel belangstelling hoorde knetteren en zag opflikkeren als het sissen en +borrelen van het water hem interesseerde. Vervolgens werd hij door de vrouw des huizes +van den kop tot aan het puntje van den staart flink afgeborsteld; hij vond dit zoo +prettig, dat hij ongevraagd alle voor deze reiniging gewenschte houdingen aannam; +het dagelijks wasschen van het aangezicht beviel hem veel minder, en aan het baden +en met zeep afwasschen, dat geregeld eens in de week plaats vond, had hij een innigen +hekel. +</p> +<p>„Voor bezoekers vatte hij dadelijk genegenheid of afkeer op; nooit veranderde hij +in ’t vervolg zijn gedrag tegenover hen; hij herkende ze allen dadelijk weder. Die, +welke hij wel mocht lijden, werden, doordat hij ze aan de kleederen trok, terwijl +hij allerlei bewegingen en geluiden maakte, uitgenoodigd om met hem te spelen; hij +sprong hen op den schoot, liet zich krauwen en streelen, en was zoo aanhalig en grappig, +dat hij zich vele vrienden maakte. Op lieden, die hij niet lijden mocht, sloeg hij +in ’t geheel geen acht; als zij zich toch met hem bemoeien wilden, ontweek hij hen, +of ging op zijne achterpooten staan, en gaf door voortdurend wenken te kennen, dat +zij ophouden moesten; volhardden zij ook dan nog in hunne pogingen om een toenadering +te bewerken, of lachten zij luid, dan „speelde hij voor basilisk”, d.w.z. hij ging +met alle vier ledematen uitgestrekt op den grond liggen, deed den bek wijd open, bewoog +de tong heen en weer, knorde en maakte dreigende bewegingen. Dan was het voor ons +tijd om tusschenbeide te komen anders ging hij zonder nadere uitdaging tot den aanval +over. Het bleek ons, dat zijn oordeel over personen op sommige uitwendige eigenaardigheden +gegrond was: een vriendelijk gezicht, een welluidende stem, voorname bedaardheid in +de bewegingen stemde hem dadelijk gunstig; haastige bewegingen, hard of koel blikkende +oogen, een schelle, luide stem boezemden hem afkeer in. Met alle kinderen zonder eenige +uitzondering speelde hij graag; hij werd niet boos, wanneer zij hem al te wild behandelden, +maar stoeide en vocht met hen, of liep eindelijk weg, als zij het hem te bont maakten. +Nooit heeft hij een kind bedreigd, gekrabd of gebeten; alle kinderen beschouwde hij +als goede vrienden. +</p> +<p>„Roerend was zijn gehechtheid aan mijn vrouw. Hij beschouwde zich als haar rechtmatigen +beschermer, en wie haar aanraken, of zelfs maar de hand geven wilde, vond dadelijk +het diertje tot den sprong bereid aan hare zijde, op haren schouder, op haren schoot. +Toen zijn meesteres door een zware ziekte werd aangetast, werd de Aap droefgeestig +en lusteloos; uren lang zat hij voor de deur van de ziekenkamer en bedelde om binnengelaten +te worden. Toen dit hem eindelijk na eenige weken werd toegestaan, sprong hij dadelijk +op de herstellende toe, vleide zich zacht klagend tegen haar aan, legde de armen om +haar hals, en was niet weer weg te krijgen. +</p> +<p>„Deze Aap beschikte over een zeer buigzame stem. Wij konden er dertien afzonderlijke +klanken of klankverbindingen in onderscheiden. Het geluid dat wij aan het eene eind +dezer reeks plaatsten, was zacht en tamelijk welluidend; het bestond uit een op vele +wijzen gevarieerd gepiep, gesjirp of gespin, dat welgevallen, een verzoek of vergenoegdheid +te kennen gaf. Aan het andere einde van de lijst stond het gillend gekraai en gekrijsch, +dat woede beduidde. Andere tegenstellingen waren het nauwhoorbare „toek, toek,” dat +men vernam, als hij, wat dikwijls geschiedde, zich niet op zijn gemak gevoelde in +het niet verlicht vertrek naast het onze, en het schelle, zeer luide „tek” bij plotseling +opkomenden schrik, benevens het hoog gestemde gekef en gebrul, dat, evenals het uit +lage tonen bestaande grommen, gorgelen en knorren, verschillende graden van opgewondenheid +verraadde. Hoogst merkwaardig waren zijne geluiden en gebaren, als hij „de zon begroette”, +zooals wij het noemden. ’s Morgens als de zonnestralen in de kamer vielen, zocht hij +in het venster, op de tafel of op den grond een sterk verlichte plek op, ging overeind +staan, keerde zich naar de zon, hief de armen zacht wiegelend omhoog, stak de lippen +vooruit, en liet nu 5 à 6 maal achtereen een reeks van geluiden hooren, die van een +zeer diepen borsttoon tot een bizonder hoogen toon opklommen, en ongeveer de helft +van een chromatische toonladder omvatten. Het geheel werd besloten door een diep, +langgerekt „Eu”-geroep. Deze hoogst zonderlinge geluiden heb ik nooit van andere Apen +gehoord.” +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>Met den naam <span class="ex">Makak</span> of <span class="ex">Makako</span> (<i lang="la">Macacus</i>) duidt men in Afrika een groep van zeer verschillende Apen aan, die tot een geslacht +behooren, dat niet veel soorten omvat—volgens de beteekenis, die door de wetenschap +aan dit woord wordt gehecht. De uiterste grens van het verbreidingsgebied dezer Apen +is het Zuid-Oosten van Azië. Zij onderscheiden zich allen te zamen door de volgende +kenmerken: Hun lichaamsbouw is ineengedrongen, de ledematen zijn sterk en tamelijk +lang; de snuit steekt ongeveer even vooruit, als bij de Meerkatten; de korte duim +van de voorhand en de aanmerkelijk langere duim van de achterhand dragen platte, de +overige vingers en teenen bolle nagels. De staart is verschillend: bij enkele heeft +hij een lengte, welke die van het lichaam nabijkomt, bij andere is hij bijna geheel +verdwenen. De wangzakken en eeltplekken aan het zitvlak zijn groot. Bovendien moet +nog als een eigenaardigheid van deze dieren opgemerkt worden, dat het kophaar bij +eenige in ’t midden een scheiding vertoont, bij andere als een pruik bij den overigens +kalen schedel naar beneden hangt, en dat de bij enkele ontbrekende wangbaard bij andere +een waarlijk voorbeeldelooze ontwikkeling vertoont. +</p> +<p>In een vroegere periode van de ontwikkelingsgeschiedenis onzer planeet waren de Makaken +over een groot deel van Europa verbreid; ook thans nog begeven zij zich verder noordwaarts +dan alle andere Apen. Die, welke een kort staartstompje hebben, bewonen Noord-Afrika, +China en Japan; de langstaartige het vastland en de eilanden van Oost-Indië. Zij vervangen +hier als ’t ware de Meerkatten, maar gelijken in vele opzichten op de Bavianen; zij +leven soms, evenals gene, in de bosschen, dan weer, gelijk deze, meer op rotsen. Zij +zijn, naar het schijnt, even onbeschaamd als beide groepen van Apen te zamen genomen: +gedurende hunne jeugd zijn zij grappig en vroolijk als de Meerkatten, op gevorderden +leeftijd boosaardig en gemeen als de Bavianen. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Tot de bekendste soorten van het geslacht behoort de <span class="ex">Makako</span> of <span class="ex">Javaanaap</span>, de <span class="ex">Monjet</span> van <span class="pageNum" id="pb29">[<a href="#pb29">29</a>]</span>de bewoners van Java (<i lang="la">Macacus cynomolgus</i>). Hij bereikt een hoogte van 1.15 M., waarvan 50 à 58 c.M. op den staart komen. Het +kophaar van het mannetje is plat neergedrukt, dat van het wijfje staat bij wijze van +een kam overeind. De kleur is van boven bruinachtig groen, van onderen witachtig grijs, +aan de handen, de voeten en den staart zwartachtig. Dit dier bewoont Oost-Azië, vooral +de Soenda-eilanden (van Java tot Timor), waar hij zeer menigvuldig is; bijna ieder +uit Indië komend schip heeft een aantal van deze Apen aan boord, die voor lagen prijs +van de inboorlingen gekocht kunnen worden. Zij maken daarom een belangrijk deel van +de bevolking van onze dierentuinen en beestenspellen uit; door gedrag en gestalte +gelijken zij op de Meerkatten. In de gevangenschap kunnen zij gemakkelijk in ’t leven +gehouden worden, en planten zij zich geregeld voort. Wegens zijn opgewektheid en leerzaamheid +wordt de Javaan-aap dikwijls in apentheaters gebruikt; gewoonlijk heeft hij er de +rol van bediende te vervullen. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Verwant aan deze soort is de <span class="ex">Kroonaap</span> (<i lang="la">Macacus sinicus</i>), de <span class="ex">Malbroek</span> der inboorlingen van Voor-Indië, die hem voor heilig houden, evenals den <span class="ex">Bonder</span> (<i lang="la">Macacus rhesus</i>), de <span class="ex">Markat</span> der Indiërs. „Een geloofwaardig man,” zegt kapitein <span class="sc">Johnson</span>, „verhaalde mij, dat de eerbied van de inboorlingen voor den Markat bijna even groot +is, als die voor den Hanoeman (p. <a href="#pb20">20</a>). De inboorlingen van Baka laten op den akker tienden van den oogst achter voor deze +Apen, die dan ook spoedig van de bergen afdalen, om de hun aangeboden belasting te +halen.” +</p> +<p>Bereidwillig betaalt iedere Hindoe deze bijdrage, en geeft hierdoor een bewijs van +milddadigheid en barmhartigheid, dat ons bijna belachelijk voorkomt, maar hem toch +tot eer verstrekt, en ons in vele opzichten ten voorbeeld zou kunnen zijn. Ook de +bescherming, die zij aan de door hen verzorgde dieren verleenen, vind ik in ’t geheel +niet belachelijk of ongepast; integendeel het komt mij hoogst prijzenswaardig voor, +dat de menschen daarginds de dieren tegen iedere mishandeling in bescherming nemen. +Ik stem echter toe, dat zij hierin te ver gaan. Voor een vreemdeling is het moeilijk, +met dezen Aap samen te leven, zonder met hem in vijandschap te geraken. Iedere tuin +of aanplanting wordt door deze gauwdieven, die onder de bescherming staan, spoedig +vernield of althans op de jammerlijkste wijze geplunderd. Door schildwachten te plaatsen +om ze te verjagen bereikt men zijn doel niet, want de brutale gasten, die aan de eene +zijde uit den tuin verdreven worden, komen er aan de andere zijde weer in. Om brandende +vuren, Apenverschrikkers en dergelijke verweermiddelen bekommeren zij zich in ’t geheel +niet, en door tegenover hen geweld te gebruiken brengt men zijn eigen leven in gevaar. +</p> +<p>Dat het welslagen van een feest in Indië nog van geheel andere omstandigheden afhankelijk +is dan in Europa, blijkt duidelijk uit de geschiedenis van Lady <span class="sc">Barker’s</span> eerste groote diner te Simla. Lady <span class="sc">Barker</span> had in haar huis alles in orde laten maken voor het ontvangen van een groot gezelschap; +eigenhandig had zij de tafel met bloemen versierd en met de uitgezochtste Europeesche +en Indische lekkernijen voorzien. Toen het uur, waarop de gasten zouden verschijnen, +naderde, ging zij heen, om zich aan te kleeden. De bedienden, in plaats van de wacht +te houden in de eetzaal, vermaakten zich elders. Toen de gastvrouw terugkeerde, om +hare gasten te ontvangen, en nog een laatsten onderzoekenden blik op haar kunstwerk +wilde werpen, vond zij haar feestzaal vol met gasten, maar niet die, welke zij verwachtte. +Een groote troep Apen uit de naastbijgelegene boomen was over het balkon in het vertrek +doorgedrongen, en banketteerde nu aan en op de kostelijk aangerechte tafel. Men stelle +zich de gewaarwordingen van de gastvrouw voor, toen zij hare juist binnentredende +gasten niets anders kon aanbieden dan het schouwspel van bevuilde en vernielde heerlijkheden.—Misschien +waren het wel dezelfde Apen, die aan Lady <span class="sc">Barker</span> een andere leelijke poets speelden. Haar schoothondje „Fury” leefde in voortdurenden +oorlog met de Apen, en verzuimde geen enkele gelegenheid om ze weg te jagen. Op een +goeden dag echter pakte een der ongenoode gasten den onverzoenlijken vijand van zijn +geslacht bij de lurven, en nam hem met zich mede naar den top van een boom. Daar ging +het jammerlijk huilende hondje van hand tot hand, en werd onder veel geschreeuw heen +en weer geschud en geplaagd door zijne ontvoerders, die hem eindelijk lieten vallen, +zoodat hij van een overhangenden tak in een afgrond stortte. Zoo vond de arme „Fury” +door de wraak der Apen een vroegtijdigen dood. +</p> +<p>De Markat bereikt een lengte van 50 à 60 cM., en heeft een staart van ongeveer 25 +cM. Zijne gestalte is krachtig en gedrongen. Zijn vacht is van boven groenachtig of +vaal grijs, met een geelachtigen weerschijn aan de dijen en het zitvlak; de buikzijde +is wit, de staart van boven groenachtig van onderen grijsachtig. Het aangezicht, de +ooren en de handen zijn licht koperkleurig, de eeltplekken helder rood van kleur. +Het wijfje laat den staart gewoonlijk hangen, het mannetje draagt hem boogvormig naar +beneden en naar binnen gekromd. +</p> +<p>Nauw verwant aan den Markat, maar met een nog korteren staart voorzien, is de <span class="ex">Bangoer</span> (<i lang="la">Macacus erythraeus</i>) die op de Oost-Indische eilanden leeft. Een nog korteren staart heeft de eveneens +daar voorkomende <span class="ex">Laponder-aap</span> (<i lang="la">Macacus nemestrinus</i>), die door de Maleiers wel voor het plukken van kokosnooten wordt afgericht. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>In zekeren zin is de <span class="ex">Magot</span> of <span class="ex">Staartlooze Aap</span> (<i lang="la">Inuus ecaudatus</i>), ook wel <span class="ex">Turksche</span>, <span class="ex">Barbarijnsche</span> en <span class="ex">Gewone Aap</span> genoemd, de belangrijkste van alle Makaken. Hij is de eenige Aap, die in Europa in +’t wild levend aangetroffen wordt. Op grond van ’t ontbreken van den staart heeft +men hem als vertegenwoordiger van een afzonderlijk geslacht beschouwd. Bovendien is +hij gekenmerkt door een schralen lichaamsbouw en de slankheid van zijne lange ledematen, +als ook door een vrij overvloedige beharing, die aan de onderzijde van het lichaam +minder dicht is, en door een dichten wangbaard. Het gerimpelde gelaat is vleeschkleurig, +evenals de ooren, handen en voeten; de eeltplekken zijn lichtrood; de vacht is roodachtig +olijfkleurig. De ledematen hebben aan de onder- en binnenzijde een lichtere, meer +grijs-geelachtige of witachtige kleur. Bij een lichaamslengte van omstreeks 75 cM. +is de schouderhoogte 45 à 60 cM. +</p> +<p>Zonder eenigen twijfel hebben reeds de oude Grieken dezen Aap gekend en hem <i lang="la">Pithecus</i> genoemd; hij was de eerste Aap, die in Europa vertoond werd. <span class="sc">Plinius</span> zegt van hem, dat hij alles nabootst, het bordspel leert, een met was geschilderd +beeld onderscheiden kan, graag heeft, dat men zich met hem bemoeit, zich in de gevangenschap +voortplant enz. +</p> +<p>Het vaderland van den Magot is het noordwesten <span class="pageNum" id="pb30">[<a href="#pb30">30</a>]</span>van Afrika, Marokko, Algerië en Tunis. Voorzoover wij weten, leeft hij daar in groote +gezelschappen, die onder de leiding van een oud ervaren mannetje staan. Hij is zeer +verstandig, listig en schrander, vlug, behendig en krachtig; in geval van nood weet +hij zich met zijn voortreffelijk gebit uitmuntend te verdedigen. Bij elke hartstochtelijke +aandoening vertrekt hij het gelaat erger dan eenige andere Aap, beweegt intusschen +de lippen in alle richtingen en klappert ook wel met de tanden. Slechts wanneer hij +bevreesd is, laat hij een luid, kort geschreeuw hooren. Verlangen, vreugde, afschuw, +ontevredenheid en toorn geeft hij door grimassen en tandengeklapper te kennen. Als +hij toornig is, beweegt hij zijn met diepe rimpels doorploegde voorhoofdshuid schielijk +op en neer, steekt den snuit vooruit en trekt de lippen samen, zoodat de mond een +kleine, cirkelronde opening vormt. In vrijen toestand leeft hij in bergachtige streken, +op rotsen; hij weet zich echter ook op boomen te redden. Naar men zegt, eet hij, evenals +de Bavianen, vele Insecten en Wormen; daarom wentelt hij gedurig steenen om, en laat +ze wel eens van de hellingen afrollen. Op steile rotswanden wordt hij hierdoor niet +zelden gevaarlijk. Men beweert, dat Scorpioenen zijn lievelingsvoedsel vormen; hij +weet hun den vergiftigen angel behendig uit te rukken, en eet ze met grooten smaak +op. Hij is echter ook tevreden met kleine Insecten en Wormen; hoe kleiner zijn buit +is, des te ijveriger moet hij jagen, en des te gulziger verslindt hij de gevangene +dieren. Het door hem opgespoord Insect wordt zorgvuldig aangevat, voor de oogen gehouden, +met een gezichtsverdraaiing die tevredenheid verraadt, verwelkomd en dadelijk opgevreten. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1030width"><img src="images/p1030.jpg" alt="Magot of Staartlooze Aap (Inuus ecaudatus). ½ v.d. ware grootte." width="720" height="671"><p class="figureHead"><span class="ex">Magot</span> of <span class="ex">Staartlooze Aap</span> (<i lang="la">Inuus ecaudatus</i>). ½ v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p>De Magot is de eenige Aap, die tegenwoordig nog wild in Europa gevonden wordt. Ongelukkig +kon ik gedurende mijn verblijf in het zuiden van Spanje (in 1856) over de Apenbende, +die de rotsen van Gibraltar bewoont, geen nauwkeurige en uitvoerige berichten verkrijgen: +Men verhaalde mij, dat dit gezelschap nog altijd vrij talrijk is, maar niet zeer vaak +gezien wordt. Van de vesting keek men dikwijls met verrekijkers naar de dieren; men +zag ze, om voedsel te zoeken, steenen omwentelen, zoodat deze van den berg afrolden. +In de tuinen kwamen zij, naar mij gezegd werd, zelden. Ook de Spanjaarden konden mij +niet mededeelen, of deze dieren werkelijk als Europeanen beschouwd moeten worden, +of uit Afrika overgebracht waren. Volgens <span class="sc">A. G. Smith</span>, die op de plaats zelf gegevens verzamelde, werd het aanwezig zijn van deze dieren +in Europa dikwijls in twijfel getrokken, door sommigen zelfs als een dwaas sprookje +beschouwd, o.a. door een scheepskapitein, die dikwijls te Gibraltar kwam. <span class="sc">Smith</span> verzekert dan ook, dat hij bijna alle geloof er aan verloren had. Hij kwam echter +tot andere denkbeelden, toen hij den vlaggestok op den top van den berg bezocht, om +zich te verlustigen in het heerlijke uitzicht, dat men vandaar in alle richtingen +heeft. Toevallig vernam hij van den vlaggewachter, dat „de Apen bezig waren rond te +trekken”. Nu begon onze zegsman met zorg berichten te verzamelen, en een verslag op +te maken, waaraan het volgende ontleend is: +</p> +<p>„Op deze rots hebben de Apen sedert onheuglijke tijden post gevat; wanneer, en hoe +zij over de zee gekomen zijn, is echter niet gemakkelijk uit te maken; de Moorsche +sage, dat zij ook nu nog door een onderaardschen gang, onder de zeeëngte door, heen +en weergaan tusschen Gibraltar en Marokko, luidt toch wel wat al te onwaarschijnlijk. +Met zekerheid kan <span class="pageNum" id="pb31">[<a href="#pb31">31</a>]</span>men alleen dit zeggen, dat zij er zijn, hoewel hun aantal aanmerkelijk verminderd +is, zoodat gedurende eenige jaren het geheele gezelschap uit vier exemplaren bestond. +Men ziet ze zelden; zoodra echter de wind omdraait, veranderen ook zij gewoonlijk +van verblijfplaats. Weekelijk en gevoelig als zij zijn, schuwen zij elke plotselinge +weersverandering, vooral het omslaan van den wind van het westen naar het oosten, +of omgekeerd; zij trachten zich daartegen te beveiligen, door achter de rotsen weg +te kruipen. Zij zijn zeer bewegelijk, en kiezen tot woningen het liefst steile afgronden, +waar zij in ’t ongestoorde bezit zijn van vele holen en gaten in de losse steenmassa. +Het kost hun, naar ’t schijnt, niet veel moeite, voedsel te vinden; want zij zien +er zeer welgedaan uit. Men houdt ze gewoonlijk voor buitengewoon schuw, en zegt, dat +zij bij het geringste gedruisch vluchten; mijn berichtgever ontkent dit echter, en +toonde mij tot bewijs voor zijn bewering eenige rotsen, van waar zij hem op dienzelfden +morgen hadden aangestaard, zonder vrees te toonen voor zijn kleurigen Engelschen uniform +of voor zijn onderofficiersblik. Vrij langen tijd bleven zij staan op een afstand +van 30 à 40 M. van de borstwering, waartegen hij leunde, en trokken zich ten slotte +dood op hun gemak terug. Dat men ze zoo zelden ziet, bijna alleen gedurende hun „omtocht” +naar de tegenovergestelde zijde van de rots, schijnt te wijzen op een zeer schuwen, +ongezelligen aard: want niemand vervolgt ze; veeleer behoedt men ze angstvallig voor +alles wat hun lastig kan zijn.” +</p> +<p>Een jaar later meldt <span class="sc">Posselt</span> van dezelfde Apen: „Gedurende de overvaart van Cadiz naar Gibraltar, had een te Gibraltar +wonende Engelschman mij op mijne vragen naar de Apen geantwoord, dat er geen meer +waren. In de stad verzekerde men mij het tegendeel; hun aantal werd echter verschillend +aangegeven (3 à 15); de reden van deze onzekerheid is waarschijnlijk te zoeken in +de levenswijze dezer dieren; zij houden zich in de steilste en ontoegankelijkste gedeelten +van de rotsen op, en zijn zeer schuw. Zonder gids begaf ik mij op weg, ging langzaam +langs het gemakkelijkste pad omhoog, doch week op ongeveer twee derde van de hoogte +naar links af van den hoofdweg, die naar het signaalstation leidt, en begaf mij naar +den hoogsten, noordelijken top van de rots. Het heerlijke panorama, dat zich onder +mij uitbreidde, boeide mij zoozeer, dat ik de Apen reeds geheel vergeten had, toen +plotseling bij de laatste bocht van den weg mijn aandacht getrokken werd door een +eigenaardig schel geluid, dat ik in ’t eerst voor ’t blaffen van een Hond in de verte +hield. Op ongeveer 200 schreden afstand voor mij, lag de eerste batterij met hare +dreigend naar Spanje gerichte, ijzeren kanonnen. Op de gemetselde borstwering van +deze batterij liep een dier van de grootte van een Schotschen Dashond, dat zich langzaam +van mij verwijderde, en van dit dier kwam het gehoorde geluid. Ik bleef staan, en +zag nu, dat het een van de Apen was, waarschijnlijk die, welke de wacht moest houden. +Aan het einde van den muur, nader bij de Middellandsche zee, lagen twee andere Apen +behaaglijk in den zonneschijn uitgestrekt. Langzaam, voetje voor voetje, naderde ik +het merkwaardig gezelschap, welks leden nu dicht bij elkander waren gaan staan, en +mij opmerkzaam aanzagen. Op een afstand van ongeveer 100 schreden stond ik stil, en +keek naar de dieren, die allengs hun schroomvalligheid hadden laten varen. Op allerlei +wijzen toonden zij hun welgevallen in den warmen zonneschijn; nu eens omarmden zij +elkander, dan weder wentelden zij zich behaaglijk op den muur om. Dikwijls sprong +een van hen al spelend op een van de kanonnen, en kwam, door de geschutpoorten sluipend, +aan de andere zijde weer bij zijne hem hier afwachtende kameraads terug; kortom, zij +leefden op deze plaats zeer huiselijk, en waren naar het scheen, voornemens, zoo lang +mogelijk te genieten van den prachtigen zonneschijn. +</p> +<p>„Hun aantal, dat in vroegere jaren groot was, is thans tot op slechts drie verminderd; +het neemt niet meer toe, waarschijnlijk omdat zij van één sekse, òf allen mannetjes, +òf allen wijfjes zijn, zoodat de kleine familie weldra geheel uitsterven zal. De eigenaars, +van tuinen plachten vroeger vallen te plaatsen, om hun kweekerij te beveiligen tegen +de strooptochten van deze gasten, die door hun vraatzucht groote verwoestingen aanrichten. +De bescherming van het machtige Engeland was dus niet voldoende geweest om de vroegste +bewoners van zijn sterkste vesting voor den ondergang te behoeden; na weinige jaren +zal de fauna van Europa een dierengeslacht minder bevatten.” +</p> +<p>Tot geruststelling van alle dierenvrienden kan ik mededeelen, dat <span class="sc">Posselt’s</span> vrees niet bewaarheid is geworden, en dat daaraan integendeel alle grond ontnomen +is. Door tusschenkomst van mijn broeder, die zich tot den bevelhebber van de vesting +had gewend met een verzoek om inlichtingen, ontving ik n.l. het volgende bericht: +</p> +<p>„Het getal van de Apen, die tegenwoordig onze rotsen bewonen, bedraagt elf. Daar het +gebleken is, dat zij op de rotsen zonder moeite voldoende voedsel vinden, worden zij +niet gevoederd, maar geheel aan zich zelf overgelaten. De signaalwachter en de politiebeambten +waken over hun veiligheid, en verhinderen, dat zij gejaagd, of op een andere wijze +verontrust worden. De eerstgenoemde houdt boek over hen, en is, daar zij steeds bijeenblijven, +altijd goed op de hoogte van de verandering of vermeerdering van hun aantal. +</p> +<p>„Wanneer en hoe zij op de rotsen gekomen zijn, weet niemand te zeggen; men hoort hierover +de meest verschillende meeningen. Voor ongeveer 6 of 7 jaren was hun aantal tot op +drie stuks verminderd. Sir <span class="sc">William Codrington</span> heeft, vreezend dat zij geheel zouden uitsterven, drie of vier dieren van dezelfde +soort van Tanger ingevoerd, en sedert dien tijd hebben zij zich vermenigvuldigd tot +het bovengenoemde getal.” +</p> +<p>Uit een bericht van den allerlaatsten tijd blijkt, dat dit getal thans meer dan verdubbeld +is. Een op goed geluk aan een officier van de Engelsche bezetting van Gibraltar gerichte +brief werd door Kapitein <span class="sc">C. S. Shephard</span> op de meest welwillende wijze beantwoord. „Het is moeielijk”, schrijft <span class="sc">Shephard</span> den 12<sup>en</sup> Maart 1889, „het aantal aanwezige Apen nauwkeurig te bepalen. Eergisteren nog zag +ik er twaalf; in den vorigen zomer heb ik er echter wel 25 bijeengezien, en ik denk, +dat men veilig aannemen kan, dat er in ’t geheel omstreeks 30 zijn. In den tegenwoordigen +tijd van het jaar ziet men ze niet zoo dikwijls, omdat er op de hoogere gedeelten +van de rots voedsel en water in overvloed te vinden zijn. Maar gedurende den heeten +zomertijd worden zij door gebrek aan voedsel gedwongen, zich naar lager gelegen plaatsen +te begeven; dan richten zij een niet onbelangrijke schade in de tuinen aan. Ongeveer +in Juni of Juli van het vorige jaar hadden de Apen minstens zes jongen. Het volwassene +mannetje is van aanzienlijke grootte, volle 3 voet hoog; de grootste, wijfjes zijn +ook zeer goed ontwikkeld, maar slanker en niet zoo krachtig en gedrongen van gestalte. +Het sterkste mannetje houdt zich gewoonlijk alleen, op eenigen afstand van de bende +op.” +</p> +<p>Volgens deze nieuwste waarnemingen is het dus <span class="pageNum" id="pb32">[<a href="#pb32">32</a>]</span>volstrekt niet te vreezen, dat Europa’s laatste, in ’t wild levende Apen uitsterven +zullen. +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>„De <span class="ex">Talapoin-Aap</span> (<i lang="la">Myiopithecus</i>)”, zegt <span class="sc">Wallace</span>, „verschilt van de overige Afrikaansche Apen door den bouw van de laatste kies, door +de groote ooren, het kort aangezicht en het breede neusmiddelschot. In dit opzicht +en ook door zijn lief uiterlijk en de gratie zijner bewegingen gelijkt hij eenigszins +op de Amerikaansche Apen.”—Dr. <span class="sc">J. E. Rombouts</span> zegt in „Artis, Kijkjes in den Dierentuin” het volgende: „Deze lieve diertjes zijn +veel schuwer dan de andere in de apenkooi aanwezige Apen. Bij het minste vreemde geluid +zoeken ze bij elkaar hun troost, dan zitten ze op een boomstam lijf aan lijf ineengehurkt, +als om elkander te beschermen, en hunne geestige kopjes zijn alleen naar den toeschouwer +gericht. De lange staarten hangen bij zulk een gelegenheid lijnrecht naar beneden, +wat een eigenaardig effect teweegbrengt. Deze aapjes zijn afkomstig uit westelijk +Afrika, waar ze gezellig leven; hun kleur is geelachtig groen; de haren van den kop +staan als een kuif overeind, en, wat hun vooral een aardig voorkomen geeft, is de +lange knevelbaard, die bij den neus begint en over de wangen voortloopt tot onder +de ooren. De kleur van dezen baard is geelachtig, behalve op zij van den neus, waar +hij eenigszins zwart is en een soort van knevel vormt. De neus is zwart en de lippen +zijn vleeschkleurig.” +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>Het geslacht der <span class="ex">Bavianen</span> (<i lang="la">Cynocephalus</i>), hoewel een der merkwaardigste van de geheele orde, is echter volstrekt niet het +aantrekkelijkste en aangenaamste. Het omvat de leelijkste, goorste vlegelachtigste +en daarom afkeerwekkendste van alle Apen; deze zien wij hier op den laagsten trap, +waarop zij staan kunnen. Van edele vormen is hier niets meer te bespeuren; alle meer +verhevene begaafdheden van den geest zijn in de bandeloosheid der hartstochten te +gronde gegaan. +</p> +<p>In navolging van <span class="sc">Aristoteles</span>, worden de Bavianen ook wel <span class="ex">Hondskop-apen</span> genoemd, omdat de bouw van hun kop in eenige opzichten meer gelijkt op dien van een +groven, ruwen Hond dan op het hoofd van den mensch, waaraan de overige Apen in de +verte herinneren. Toch is de overeenstemming, waaraan de bedoelde naam haar oorsprong +ontleent, slechts zeer oppervlakkig. De vergelijking waarop zij berust, bevredigt +ons niet, omdat de kop van den Baviaan evenzeer een misvorming is van dien van den +Hond, als de kop van den Gorilla dit is van het hoofd van den mensch. Het Bavianengezicht +verschilt echter door zijn vooruitstekenden snoet zoozeer van dat van andere Apen, +dat de door <span class="sc">Aristoteles</span> gegeven naam behouden kan blijven. +</p> +<p>Naast de Anthropomorphen zijn de Hondskop-apen de grootste vertegenwoordigers van +de orde der Apen. Hun lichaamsbouw is gedrongen, hun spierkracht verbazend groot. +De zware kop verlengt zich tot een sterken en langen, van voren afgeknotten, dikwijls +gezwollen of gegroefden snuit met vooruitstekenden neus; het gebit ziet er roofdierachtig +uit door de sterke ontwikkeling der hoektanden, die aan de achterzijde met een scherpen +kant voorzien zijn. De lippen zijn zeer beweeglijk, de ooren klein. De uitdrukking +van de oogen, die door vooruitstekende wenkbrauwbogen overschaduwd zijn, is een getrouwe +weerspiegeling van het gemoed van hun eigenaar—listig en valsch in de hoogste mate. +Alle ledematen zijn kort en sterk, de handen hebben vijf teenen; de soms korte, soms +lange staart is gelijkmatig behaard of aan ’t einde kwastvormig; de wangzakken zijn +groot; de eeltplekken aan ’t zitvlak bereiken een waarlijk afkeerwekkende grootte, +en vertoonen gewoonlijk merkwaardig sprekende kleuren. Bij eenige soorten verlengt +de lange en losse beharing zich aan kop, hals en schouders tot goed gevulde manen; +het haar heeft een moeielijk te omschrijven kleur, niet zelden overeenkomende met +die van den bodem of van de rotsen, waarop zij leven, zooals grijs, grijs-groenachtig +geel, bruinachtig groen. +</p> +<p>Het verbreidingsgebied van de Bavianen strekt zich uit over Afrika, Arabië en Indië. +In eenige streken treft men soorten aan, die alleen daar gevonden worden; de overige +zijn verder verbreid en daarom aan verscheidene landen gemeen. +</p> +<p>Hoewel de Bavianen bij voorkeur rotsen bewonen, houden sommige soorten zich toch ongetwijfeld +ook in de bosschen op, en zijn bekwamer in ’t beklimmen van de boomen, dan men op +grond van waarnemingen aan verwante dieren in boomlooze oorden wel eens beweerd heeft. +In ’t gebergte komen zij tot op een hoogte van 3000 à 4000 M. boven de oppervlakte +der zee, ja zelfs tot aan de sneeuwgrens; toch geven zij, naar het schijnt, de voorkeur +aan de landstreken van 1000 à 2000 M. hoogte boven het hoogere bergland. Dat bergachtige +gewesten hun eigenlijk vaderland zijn, wordt reeds door de oudste reizigers vermeld. +</p> +<p>Het voedsel van de Bavianen bestaat hoofdzakelijk uit bollen, knollen, grassen, kruiden, +vruchten van laaggroeiende planten, eieren en kleine dieren van allerlei soorten. +Waarschijnlijk echter zijn deze goed gewapende en vlugge wezens niet altijd tevreden +met een kleine prooi, hun verlangen naar dierlijk voedsel zal hen ook wel nopen, om +als echte roovers grootere dieren te overvallen. Volgens de mededeelingen van <span class="sc">Fischer</span> maken de Oost-Afrikaansche Bavianen niet slechts op Hoenderen jacht, maar trachten +zij ook Dwerg-Antilopen en zelfs de vrij groote Bosch-Bokken te overmeesteren. In +de aanplantingen, vooral in de wijngaarden, richten de Bavianen buitengewoon groote +verwoestingen aan; men beweert zelfs, dat zij hunne rooftochten op een geregelde wijze +naar een vooraf beraamd plan ondernemen. +</p> +<p>Meer dan de overige Apen toonen de Bavianen door hun houding, dat zij eigenlijk op +den grond thuis behooren. Hun geheele lichaamsbouw bindt hen aan den bodem. Hun gang +gelijkt op dien van een plompen Hond; ook wanneer zij zich oprichten, steunen zij +het lichaam liefst met een van de handen. Zoolang zij zich kalm gedragen en den tijd +hebben, zijn hunne schreden langzaam en log: zoodra zij zien, dat zij vervolgd worden, +gaat deze gang in een merkwaardigen galop over, die met de allerzonderlingste bewegingen +gepaard gaat. Hun gang onderscheidt zich door een zekere lichtzinnige onbeschaamdheid, +die men gezien moet hebben om er een voorstelling van te verkrijgen. +</p> +<p>De eigenschappen van hun geest zijn volstrekt niet in strijd met hun uitwendig voorkomen. +Om ze te beschrijven beginnen wij met een aanhaling van <span class="sc">Scheitlin’s</span> woorden: +</p> +<p>„Alle Bavianen zijn in meerdere of mindere mate slecht van aard, altijd wild, toornig, +onbeschaamd, haatdragend; hun snuit is gevormd naar het grofste hondenmodel, hun gelaat +misvormd. Sluw is hun blik, boosaardig hun gemoed. Daarentegen zijn zij leerzamer +dan de kleine Apen, en toonen nog meer verstand, dat zich echter altijd in den vorm +van list openbaart. Vooral bij hen treedt een der merkwaardigste eigenschappen <span class="pageNum" id="pb33">[<a href="#pb33">33</a>]</span>van de Apen, de zucht tot nabootsing, duidelijk te voorschijn, waardoor het schijnt, +dat zij geheel menschachtig kunnen worden, hoewel zij altijd aapachtig blijven. Valstrikken +en gevaren merken zij gemakkelijk op, en tegen vijanden verdedigen zij zich moedig +en hardnekkig. Hoe boos van aard zij ook zijn, toch kan men ze in hun jeugd veranderen, +temmen, gehoorzaam maken; op lateren leeftijd, als hun aanleg verzwakt, hun gevoel +verstompt is, komt de oude Adam, hun ware, booze aard weer boven. Zij houden op gehoorzaam +te zijn, grijnzen, krabben en bijten weder. De opvoeding was niet diep genoeg doorgedrongen. +Men zegt, dat zij in vrijen toestand schranderder en verstandelijk hooger ontwikkeld +zijn, in de gevangenschap daarentegen zachtaardiger en geleerder worden. Hun familienaam +is immers „Hondskop”. Hadden zij, behalve den kop, ook maar de ziel van den Hond!” +</p> +<p>Op <span class="sc">Scheitlin’s</span> woorden valt niets af te dingen: het door hem geteekende beeld is juist. De geest +van de Bavianen is als ’t ware de apengeest op zijn hoogsten trap van volkomenheid; +evenwel is hij dit meer in den slechten dan in den goeden zin. Eenige voortreffelijke +eigenschappen kan men hun niet ontzeggen. Zij hebben een merkwaardige genegenheid +voor elkander en voor hunne kinderen; zij houden ook van den mensch, die hen verzorgd +en opgevoed heeft, en worden hem zelfs op allerlei wijzen nuttig. Maar al deze goede +zijden wegen in de verste verte niet op tegen hunne onhebbelijkheden en booze hartstochten. +List en valschheid zijn algemeen voorkomende eigenschappen bij de Hondskop-apen; vooral +onderscheiden zij zich door een vreeselijke woede. Hun toorn is als een opvlammend +stroovuur, zoo schielijk bereikt hij een grooten omvang; hij blijft echter aanhouden +en is niet zoo gemakkelijk weder te bedaren. Een enkel woord, een spottend gelach, +een schuinsche blik kunnen een Baviaan razend maken, en in zijn woede vergeet hij +alles, zelfs zijne genegenheid voor den persoon, dien hij zooeven liefkoosde. Daarom +blijven deze dieren in alle omstandigheden gevaarlijk; hun ruwe inborst treedt af +en toe naar buiten, al openbaarden zij haar gedurende geruimen tijd in ’t geheel niet. +Hunne vijanden behandelen zij op een waarlijk afschuwelijke wijze. +</p> +<p>Hoewel de Bavianen voor den mensch vluchten, aanvaarden zij toch in geval van nood +den strijd met hem en ook met Roofdieren, en deze strijd wordt dikwijls recht gevaarlijk. +De Luipaard is, naar het schijnt, hun voornaamste vijand; hij belaagt echter de jonge +dieren meer dan de oude, omdat hij alle reden heeft om vooraf eens te overwegen, of +zijne hoektanden en klauwen wel opgewassen zijn tegen het gebit en de handen van de +Bavianen, ’t Is volstrekt geen zeldzaamheid, dat Honden in een strijd met den Baviaan +het onderspit delven, en toch kennen deze edele dieren geen grooter vermaak dan de +jacht op zulke Apen. Behalve de Hond, de Luipaard en de Leeuw hebben de Bavianen nagenoeg +geen vijanden, die voor hen bijzonder gevaarlijk zijn. Men mag echter wel aannemen, +dat de Apen leelijke ervaringen hebben opgedaan van den vreeselijken giftand der Slangen. +Geen Baviaan licht een steen op, of doorzoekt een struik, zonder zich vooraf te vergewissen, +dat hieronder of hierin geen Slang verborgen is. Voor Scorpioenen zijn deze looze +dieren niet bang; integendeel zij weten ze met groote behendigheid te vangen en van +hun gifklauw te berooven, zonder zich er aan te wonden. Daarna verslinden zij den +Scorpioen met hetzelfde genoegen als andere Spinnen of als Insecten. +</p> +<p>Het nut van de Bavianen is gering. Wegens hunne leerzaamheid worden zij tot allerlei +kunststukjes afgericht. In Zuid-Afrika dienen zij, naar men zegt, nog tot het opzoeken +van water in de woestijn. Getemde Bavianen worden voor dit doel meegenomen naar de +waterarme gewesten, waar zelfs de Bosjesmannen het onontbeerlijke vocht slechts in +uiterst kleine hoeveelheid kunnen vinden. Als de watervoorraad ten einde loopt, krijgt +de Baviaan iets hartigs te eten. Na eenige uren neemt men hem dan aan een lijn en +laat hem loopen. Het door dorst gekwelde dier wendt zich nu eens naar rechts, dan +weer naar links, loopt vooruit en achteruit, snuffelt in de lucht, rukt planten uit, +om ze te proeven, en wijst eindelijk door in den grond te graven, het verborgene, +of door in één richting vooruit te ijlen, het aan de oppervlakte aanwezige water aan. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>De Aap, dien wij nu beschouwen zullen, wordt door vele dierkundigen tot de Bavianen, +door andere echter tot de Makaken gerekend. In vele opzichten komt hij met de Echte +Hondskop-Apen overeen, door zijne gestalte echter verschilt hij er van, en dit heeft +aanleiding gegeven tot het genoemde verschil in meening der natuuronderzoekers. Men +moet hem beschouwen als een overgangsvorm, die de kenmerken van twee diergroepen vereenigd +vertoont, en tusschen deze beide het midden schijnt te houden. Wie hem tot de Makaken +wil rekenen, kan gelijk hebben; wie hem bij de Hondskop-apen voegt, eveneens. +</p> +<p>De <span class="ex">Zwarte</span>, <span class="ex">Moor</span>- of <span class="ex">Kuifbaviaan</span> (<i lang="la">Cynopithecus niger</i>) onderscheidt zich van de overige Hondskop-apen door zijn korten staart en door den +vorm van den snuit, die breed, plat en kort is: een eigenaardig kenmerk van dit dier +is vooral te vinden in den neus, die niet, zooals bij de Bavianen, over de bovenlip +uitsteekt, maar vrij ver achter den bovenlipsrand eindigt. Onze Aap wordt daarom beschouwd +als de vertegenwoordiger van een afzonderlijk geslacht, dat der <span class="ex">Honds-apen</span> in engeren zin (<i lang="la">Cynopithecus</i>). Het aangezicht en het zitvlak zijn naakt, alle overige lichaamsdeelen echter bedekt +met een lange en wollige vacht, die op de ledematen korter is, maar zich op den kop +tot een vrij lange kuif verheft. Het haarkleed is, evenals de naakte, fluweelachtige +huid van het aangezicht, effen donker zwart. Het zitvlak is rood. De Kuif-Baviaan +is kleiner dan al zijne verwanten. Het lichaam is 65 cM., het staartstompje ternauwernood +3 cM. lang. +</p> +<p>De Zwarte Hondsaap bewoont Celebes; hij komt er vrij talrijk voor. Over zijne levenswijze +in vrijen toestand zijn de berichten schaarsch. +</p> +<p>In den laatsten tijd werd hij dikwijls naar Europa overgebracht, en heeft er geruimen +tijd in gevangenschap geleefd. Het exemplaar, dat ik in den Amsterdamschen dierentuin +zag, scheen zich zeer wel te bevinden. Overdag werd hij geregeld bij de Meerkatten +gebracht, die in het groote Apenhuis de toeschouwers vermaakten. De overmoedige en +heerschzuchtige Zwarte Baviaan zou alle schroomvalligere Apen geplaagd hebben, indien +de vlugge Meerkatten hem niet te rechtertijd ontvloden waren. Met de Makaken scheen +hij op vrij goeden voet te staan, met een vrouwelijke Baboeïn was hij zelfs zeer intiem; +aan deze teedere dame bewees hij allerlei attenties, en liet zich tot loon door haar +gaarne zijn vacht doorzoeken. Onze <a href="#p1034">afbeelding</a> (p. <a href="#pb34">34</a>) is sprekend gelijkend. In de nadenkende houding, die hij hier heeft, zit hij dikwijls +uren achtereen; waarschijnlijk beramen zijne hersenen dan het plan tot nieuwe dolle +of lichtzinnige streken. +<span class="pageNum" id="pb34">[<a href="#pb34">34</a>]</span></p> +<p>Volgens <span class="sc">Broekman</span> is geen enkele Aap zoo goed als deze voor het Apentheater geschikt. Hij leert gemakkelijk +al spelend, onthoudt het geleerde en „werkt” met ware liefhebberij. Wegens zijn zeldzaamheid +en den hoogen prijs, die voor hem betaald moet worden, ziet men hem niet geregeld +op de planken; bovendien houdt hij het er ongelukkig niet lang uit. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1034width" id="p1034"><img src="images/p1034.jpg" alt="Zwarte-, Moor- of Kuif-Baviaan (Cynopithecus niger). ⅙ v.d. ware grootte." width="720" height="583"><p class="figureHead"><span class="ex">Zwarte-</span>, <span class="ex">Moor-</span> of <span class="ex">Kuif-Baviaan</span> (<i lang="la">Cynopithecus niger</i>). ⅙ v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Van de eigenlijke Bavianen, en meer bepaaldelijk van die, welke geen haarmantel dragen, +heb ik den <span class="ex">Gewonen Baviaan</span> of <span class="ex">Baboeïn</span> (<i lang="la">Cynocephalus babuin</i>) het best leeren kennen, hoewel ik alleen de levenswijze van dit dier in gevangenschap +heb kunnen nagaan. Met den zooeven beschreven stamgenoot of met de Mantel-Bavianen +kan hij niet licht verward worden, wel echter met andere Hondskop-apen, vooral met +den in Zuid-Afrika levende <span class="ex">Tsjakma</span> of <span class="ex">Kaapschen Baviaan</span> (<i lang="la">C. porcarius</i>) of met de West-Afrikaansche <span class="ex">Sphinx</span> (<i lang="la">C. sphinx</i>, ook wel <span class="ex">Bruine Baviaan</span> genoemd), die veel op hem gelijken. De gladharige, gelijkmatige vacht is aan de rugzijde +olijfgroenachtig geel: op ieder haar wisselen gele en zwartachtige ringen met elkander +af; de onderdeelen zijn lichter, de wangen witachtig geel behaard. Het aangezicht +en de ooren zijn zwartachtig loodkleurig, de bovenste oogleden witachtig, de handen +bruinachtig grijs, de oogen lichtbruin. Volwassen mannetjes bereiken bij 65 à 70 cM. +hoogte in de schoften een totale lengte van 1.50 M., waarvan echter ongeveer een derde +gedeelte op den betrekkelijk dunnen staart valt. De <span class="ex">Tsjakma</span> is aanmerkelijk grooter, plomper gebouwd en donkerder van kleur, de <span class="ex">Sphinx</span> eer kleiner, maar kennelijk krachtiger ontwikkeld, haar snuit is korter, en onderscheidt +zich zeer door een vreemdsoortige verdikking der wangbeenderen; haar vacht, welker +haren zwartachtig grijze en roodachtige bruine ringen vertoonen, is niet geelachtig +bruin, maar roodachtig bruin met een oliegroene tint. +</p> +<p>Daar de levenswijze en de gewoonten van deze drie Bavianen nagenoeg geen verschil +aanbieden, zal ik mij van nu af vooral tot den Gewonen Baviaan bepalen. +</p> +<p>Deze Aap bewoont nagenoeg dezelfde gewesten als de <span class="ex">Hamadryas</span>, maar dringt verder in Centraal-Afrika door dan deze. In Abessinië, Kordofan en andere +Middel-Afrikaansche landen is hij inheemsch, en waar hij voorkomt, vindt men hem in +grooten getale. Volgens <span class="sc">Böhm</span> en <span class="sc">Reichard</span> is hij ook in Duitsch Oost-Afrika algemeen, en strekt zijn verbreidingsgebied zich +nog ver ten zuidwesten van het Tanganjika-meer, tot aan den bovenloop van den Loealaba, +uit—tenzij men hier met een verwisseling van twee soorten te doen heeft. +</p> +<p>In zijne bewegingen en houding gelijkt de Baboeïn volkomen op de andere Bavianen; +door zijne geestesgaven onderscheidt hij zich echter in zijn voordeel van hen. Het +is een zeer schrander dier, dat zich, als het jong gevangen is, zeer gemakkelijk aan +den mensch gewent, zich zonder moeite tot allerlei kunstverrichtingen laat dresseeren, +en, ondanks slechte behandeling, met groote trouw aan zijn meester hangt. Het wijfje +is zachtaardiger en lieftalliger dan het mannetje, dat dikwijls kuren en onhebbelijkheden +toont zelfs tegenover zijn meester, terwijl het wijfje met dezen op een zeer vertrouwelijken +voet verkeert. +</p> +<p>De eerste Baboeïn, dien ik bezat, werd <span class="ex">Perro</span> genoemd. Het was een aardige, vroolijke Aap, die reeds na 3 dagen geheel aan mij +gewoon was geraakt. Ik stelde hem als deurwachter aan, door hem vast te leggen aan +een plek boven onze tuindeur. Hier had hij zich spoedig een geschikt plaatsje uitgekozen, +van waar hij de deur op de zorgvuldigste wijze bewaakte. Alleen wij en onze kennissen +mochten binnengaan; aan onbekenden werd standvastig de toegang ontzegd; daarbij <span class="corr" id="xd31e1529" title="Bron: steld">stelde</span> hij zich zoo woest aan, dat hij altijd vastgehouden moest worden, tot de bedoelde +persoon binnengetreden was, dien hij anders als een dollen Hond aangevlogen zou hebben. +Bij elke opwinding toonde hij zich een Baviaan van top tot teen, met alle gebruiken +en gewoonten, eigenschappen en onhebbelijkheden van de leden van dit geslacht, welker +gebaren over ’t geheel een zeer groote overeenstemming vertoonen. Als hij toornig +was, stak hij den <span class="pageNum" id="pb35">[<a href="#pb35">35</a>]</span>staart omhoog, en, op de beide achterste ledematen en één hand rustend, sloeg hij +met de andere hand heftig op den grond, zooals een woedend mensch op de tafel slaat, +zonder evenwel den vuist te ballen, gelijk deze doet. Zijne oogen fonkelden en schitterden; +hij liet een gillend geschreeuw hooren en schoot woedend op zijn tegenstander toe. +Niet zelden huichelde hij met onovertroffen arglistigheid geheel andere gevoelens, +nam een zeer vriendschappelijke houding aan, smakte verscheidene malen snel achtereen, +wat bij hem altijd voor een vriendschapsbetuiging gold, en strekte vol verlangen de +handen uit naar den persoon, dien hij beetnemen wilde. Als deze hem ook de hand toestak, +greep hij die schielijk en trok zijn vijand naar zich toe, om hem te krabben en te +bijten. Hij leefde in vrede en vriendschap met alle dieren, behalve met de Struisvogels, +die wij hadden. Deze droegen echter de schuld van de gespannen verhouding, die er +tusschen hen en onzen Aap bestond. <span class="ex">Perro</span> zat, als zijne portiersdiensten onnoodig waren, gewoonlijk rustig op zijn muur, en +hield zich een stroomat als een parasol boven ’t hoofd, om zich tegen de verzengende +zonnestralen te beschutten. Intusschen lette hij niet bijzonder op zijn langen staart, +en liet dezen bij den muur naar beneden hangen. Nu moet men weten, dat de Struisvogels +de onhebbelijkheid hebben, om naar alles wat niet spijkervast is, te happen. En zoo +gebeurde het dan zeer dikwijls, dat de een of andere van deze Vogels waggelend naderbij +kwam, zijn dommen kameelkop naar den apenstaart toeboog, en hierin den niets kwaads +vermoedenden <span class="ex">Perro</span> onverwachts een flinken beet toebracht. Den stroomat wegwerpen, luid schreeuwen, +den Struis met beide handen bij den kop pakken en hem duchtig door elkander schudden, +was het werk van een oogenblik. Dikwijls duurde het wel een kwartier, voordat de Aap +na zulk een onverhoedschen aanval van zijn gemoedsaandoening bekomen was. Het was +dus niet te verwonderen, dat <span class="ex">Perro</span> den Struis, telkens als hij hem raken kon, een slag of een stomp gaf. +</p> +<p>Al onze Bavianen waren, evenals de inboorlingen, hartstochtelijke liefhebbers van +merisa, een soort van bier, dat de Soedanezen uit hun doerrha- of dochankoorn weten +te bereiden. Dikwijls gingen zij zich aan dezen drank te buiten, en bewezen mij daardoor, +dat de Soedanezen mij de waarheid hadden verteld, toen zij mij mededeelden, op welke +wijze zij gewoon zijn Bavianen te vangen. In geheel Afrika geldt het voor een bekende +zaak, dat de Bavianen dol veel houden van alcoholische dranken en zich zeer gaarne +een roes drinken. Men zet daarom potten met zulke dranken voor hen neer, en als de +Apen dronken geworden zijn, maakt men zich van hen meester.—De Bavianen hielden ook +wel van rooden wijn, maar lieten den brandewijn steeds staan. Eens goten wij hun met +geweld een glaasje brandewijn in de keel. De gevolgen waren weldra zichtbaar, daar +de dieren vooraf reeds volop merisa hadden gedronken. Zij werden volslagen dronken, +trokken allerafschuwelijkste gezichten, werden overmoedig, hartstochtelijk, dierlijk, +kortom zij leverden een afschrikwekkende carricatuur van dronken menschen. Den volgenden +morgen vertoonden zich bij hen alle verschijnselen van katterigheid. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1035width"><img src="images/p1035.jpg" alt="Gewone Baviaan of Baboeïn (Cynocephalus babuin). ¼ v.d. ware grootte." width="720" height="708"><p class="figureHead"><span class="ex">Gewone Baviaan</span> of <span class="ex">Baboeïn</span> (<i lang="la">Cynocephalus babuin</i>). ¼ v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p>Met de andere levende dieren, die ik destijds bezat, verdroegen zij zich zeer goed. +Een tamme Leeuwin boezemde wel aan de Meerkatten groote vrees in, niet echter aan +de moedige Hondskop-apen. Zij vluchtten ook wel, als het gevreesde dier naderde, hielden +echter dapper stand, zoodra de Leeuwin werkelijk een poging deed om een Baviaan aan +te vallen. Hetzelfde heb ik later telkens weer opgemerkt. Mijne tamme Bavianen <span class="pageNum" id="pb36">[<a href="#pb36">36</a>]</span>gingen b.v. aan den loop, als ik Jachthonden op hen aanhitste, dreven ze echter oogenblikkelijk +op de vlucht, als een van de Honden het in ernst waagde, hen aan te pakken. De vluchtende +Aap sprong dan onder vreeselijk gebrul bliksemsnel achteruit, greep den Hond met ongelooflijke +behendigheid vast, sloeg hem op den kop, beet en krabde hem zoo erg, dat zijn tegenstander +totaal verbluft en gewoonlijk droevig huilend, zich uit de voeten maakte. Des te grappiger +was hun alle perken te buiten gaande vrees voor Kruipende Dieren en Amphibiën van +allerlei soort. Een onschuldige Hagedis, een onnoozele Kikvorsch brachten hen in den +vollen zin van ’t woord tot wanhoop! Zij werden letterlijk razend, trachtten een hoog +gelegen plaats te bereiken, en klemden zich krampachtig vast aan balken en muren, +zoover hun touw dit toeliet. Toch waren zij zoo nieuwsgierig, dat zij het nooit laten +konden, de voor hen zoo verschrikkelijke dieren van nabij te bekijken. Ik bracht onder +anderen meermalen vergiftige Slangen in blikken doozen mede. Zij wisten uit ervaring, +welke gevaarlijke wezens er in deze doozen waren, konden echter geen weerstand bieden +aan de begeerte om de geslotene gevangenissen der Slangen open te maken, en verlustigden +zich dan als ’t ware in hun eigen ontsteltenis. +</p> +<p>Een van deze dieren nam ik mede naar mijn woonplaats in Duitschland. Het onderscheidde +zich door merkwaardige verstandelijke ontwikkeling, maar voerde ook vele looze en +dolle streken uit. Onze Huishond had jaren lang als dwingeland den hof beheerscht, +en was op zijn ouden dag zoo brommig geworden, dat hij eigenlijk met geen enkel schepsel +in vrede leefde, en, als hij boos was, of gestraft zou worden, zelfs naar zijn eigen +meester beet. In <span class="ex">Atila</span>, zoo heette onze Baviaan, vond hij echter een tegenstander, die tegen hem opgewassen +was niet alleen, maar zelfs baas over hem wist te worden. <span class="ex">Atila</span> schiep er behagen in, den Hond op allerlei wijzen te kwellen. Als deze buiten in +den hof zijn middagslaapje hield, en zich zoo gemakkelijk mogelijk op het groene gras +had uitgestrekt, sloop de plaagzieke Apin zachtjes naar hem toe, zag met welgevallen, +dat hij vast sliep, vatte hem voorzichtig bij den staart en wekte hem uit zijne droomen +door een plotselingen ruk aan dit eerwaardig aanhangsel. Woedend sprong de Hond overeind, +en schoot blaffend en knorrend op de Apin toe. Deze nam de meest uitdagende houding +aan, klopte met de eene hand herhaaldelijk op den grond, en wachtte onbezorgd haar +verbitterden vijand af. Deze kon tot zijn grenzenlooze ergernis nooit bij haar komen. +Zoodra hij namelijk naar haar hapte, wipte zij met één sprong over den Hond heen, +en had hem in ’t volgende oogenblik weer bij den staart beet. Het is te begrijpen, +dat de Hond door zulke beleedigingen ten slotte letterlijk razend werd, en werkelijk +schuimbekte van woede. Het baatte hem echter niets; hij moest eindelijk steeds met +den staart tusschen de pooten het veld ruimen. +</p> +<p>Buitengewoon groot was haar scherpzinnigheid. Meesterlijk verstond zij de kunst van +stelen; zij maakte deuren open en dicht, en was bijzonder knap in ’t losmaken van +knoopen, wanneer zij meende hierdoor iets, wat dan ook, meester te kunnen worden. +Doozen en kisten opende zij eveneens, en plunderde ze daarna altijd schoon leeg. Wij +plachten haar dikwijls verschrikt te maken door een hoopje kruit vóór haar op den +grond te strooien, en dit dan met zwam aan te steken. Gewoonlijk begon zij hard te +schreeuwen, zoodra het kruit in brand vloog, en deed een zijsprong, zoover als haar +touw dit toeliet. Toch liet zij zich een dergelijke bangmakerij slechts eenige malen +welgevallen. Later was zij loos genoeg om het glimmende zwam met de handen uit te +knijpen, en zoo het ontbranden van het kruit te voorkomen! Dan vrat zij in den regel +het kruit op, waarschijnlijk, omdat de salpetersmaak haar aanstond. +</p> +<p>Haar genegenheid voor mij ging alle grenzen te buiten. Wat ik ook deed, haar gehechtheid +aan mij verloochende zich niet. Naar het scheen, hield zij mij altijd voor volkomen +onschuldig aan al het leed, dat haar wedervoer. Als ik haar kastijden moest, werd +zij nooit woedend op mij, maar altijd op hen, die toevallig aanwezig waren, waarschijnlijk, +omdat zij meende, dat deze schuld hadden aan de afstraffing, die zij ondergaan had. +Mij gaf zij in alle omstandigheden de voorkeur boven al hare kennissen: als ik naderde, +werd zij oogenblikkelijk een vijand van ieder, dien zij zooeven nog geliefkoosd had. +</p> +<p>Door vriendelijke woorden gevoelde zij zich zeer gevleid; gelach bracht haar uit haar +humeur, vooral als zij bemerkte, dat het haar gold. Telkens als wij haar riepen, antwoordde +zij; ook kwam zij bij mij, zoodra ik dit wenschte. Ik kon verre wandelingen met haar +maken, zonder haar aan een touw te houden. Zij volgde mij als een Hond, hoewel zij +naar eigen verkiezing links en rechts van den weg afweek. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>De reeds meermalen genoemde Baviaan, die zoowel wegens zijn gestalte als wegens zijn +uitmuntend verstand, en misschien ook op grond van minder beminnelijke eigenschappen, +bij de oude Egyptenaren een groote rol speelde, is de <span class="ex">Hamadryas</span> of <span class="ex">Mantel-Baviaan</span> (<i lang="la">Cynocephalus hamadryas</i>). Hoe het komt, dat hem de eer te beurt gevallen is, naar een oud-grieksche boom-nymf +genoemd te worden, weet ik niet; in zijne gestalte en in zijn wezen ligt waarlijk +niets van „<span lang="de">das ewig Weibliche, das uns hinanzieht</span>”. Van de volken der oudheid heeft hij dezen naam niet gekregen. <span class="sc">Herodotus</span>, <span class="sc">Plutarchus</span> en <span class="sc">Plinius</span> noemen hem <i lang="la">Cynocephalus</i>, bij <span class="sc">Strabo</span> heet hij <i lang="la">Cebus</i>, bij <span class="sc">Juvenalis</span> <i lang="la">Cercopithecus</i>, bij <span class="sc">Agatharchides</span> <i lang="la">Sphinx</i>. Bij de hedendaagsche Abessiniërs is <span class="ex">Hebe</span>, bij de Arabieren <span class="ex">Robah</span> en in Egypte eindelijk <span class="ex">Khird</span> de naam, waaronder hij bekend is. Bij al die namen is er geen, die aan de een of +andere nymf herinnert, tenzij men „sphinx” als zulk een naam aanmerken wil. +</p> +<p>Van de vereering, die den Hamadryas van wege de oude Egyptenaars ten deel viel, heeft +<span class="sc">Duméril</span> ons op de hoogte gebracht. Op de Egyptische oudheden wordt onze Baviaan als ’t ware +als opperhoofd van zijn geslacht aangeduid. Het heilige hiëroglyphen-schrift bevat +dikwijls afbeeldingen van Apen; alleen de Hamadryas, en dan nog wel steeds het oude +mannetje komt er in voor, gezeten op het altaar, de eerbewijzen der menschen ontvangend. +Herhaaldelijk ziet men hem ook afgebeeld als rechter, die over de goede werken en +misdrijven der menschen oordeelt; hij heeft een weegschaal voor zich, en beschouwt +met ernstigen blik den stand der schalen. Een hooge achting voor de godheid, welker +zinnebeeld hij was, spreekt uit alle oud-Egyptische afbeeldingen. Waarschijnlijk had +de vereering van den Hamadryas en die van den Krokodil denzelfden grondslag: zij vloeide +voort uit vrees; want toen reeds waren er menschen, die hun God vreesden, in plaats +van hem lief te hebben. +</p> +<p>Merkwaardig is het, dat niet alleen de Egyptenaars aan dezen Aap achting betoonden, +maar dat ook bij andere volken een dergelijk gevoel wordt waargenomen. Alle bewoners +van de steppen van Centraal-Afrika en ook een groot deel van de Abessiniërs dragen +hun haar <span class="pageNum" id="pb37">[<a href="#pb37">37</a>]</span>precies op dezelfde wijze gekamd en gescheiden als de Hamadryas; hij heeft klaarblijkelijk +deze menschen als model gediend, al hebben zij ook meer het afgebeelde dan het levende +dier voor oogen gehad. In den tegenwoordigen tijd wordt den Hamadryas in deze landen +geen eer meer bewezen. De schade die hij aanricht, is te groot, dan dat hij zich de +vriendschap van den mensch zou hebben verworven. +</p> +<p>In onzen tijd vindt men dit dier in Egypte nergens meer in ’t wild. <span class="sc">Prosper Alpinus</span>, die in ’t jaar 1580 in Egypte was, zegt uitdrukkelijk, dat daar geen Apen gevonden +worden, maar dat deze uit Arabië worden ingevoerd. „Zij zijn zoo talentvol,” zegt +hij verder, „dat men hun het verstand niet ontzeggen kan. De dierentemmers leeren +hun zeer gemakkelijk wat zij willen, soms hoogst vernuftige spelen, waarmede zij de +toeschouwers vermaken. Zulke afgerichte Apen ziet men dikwijls in Kaïro, Alexandrië +en op andere plaatsen.”—Ik ontmoette den Mantel-Baviaan gedurende mijn eerste reis +in Afrika nergens in wilden staat, des te vaker overkwam mij dit echter gedurende +mijn, ongelukkig maar zeer kort, uitstapje naar Abessinië in de lente van 1862; ik +kan dus op grond van eigen ervaring over hem spreken. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1037width"><img src="images/p1037.jpg" alt="Hamadryas of Mantel-Baviaan (Cynocephalus hamadryas). ½ v.d. ware grootte." width="720" height="714"><p class="figureHead"><span class="ex">Hamadryas</span> of <span class="ex">Mantel-Baviaan</span> (<i lang="la">Cynocephalus hamadryas</i>). ½ v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p>De Hamadryaden bewonen in vrij groot aantal het geheele kustgebied van Abessinië en +Zuid-Nubië, noordwaarts zoover er regen valt. Hoe rijker aan planten de bergstreken +zijn, des te beter bevallen zij hun. De nabijheid van water is een noodzakelijke voorwaarde +voor het welzijn van een apenbende. Soms begeven de gezelschappen van Apen zich van +de hoogere bergen naar de lagere heuvelrijen van de Samchara (de woestijnstrook langs +de zeekust); de meeste echter blijven altijd in het hooge gebergte. Hier bewoont elke +bende een gebied van misschien 1½ à 2 mijlen middellijn. Kleine gezelschappen ontmoet +men veel zeldzamer dan groote. Een enkele maal zag ik een troep van 15 à 20 stuks, +overigens echter altijd benden, die volgens de laagste schatting uit 150 exemplaren +bestonden. Daarbij zijn dan ongeveer 10 à 15 geheel volwassen mannetjes (echte monsters +van aanzienlijke grootte en met een gebit, dat door de sterkte en lengte der tanden +veel meer indruk maakt dan dat van den Luipaard) en omstreeks dubbel zooveel volwassene +wijfjes. De andere zijn jongen en halfvolwassen. De oude mannetjes onderscheiden zich +door hun geweldige grootte en den langen haarmantel; bij een door mij geschoten mannetje +van middelbaren leeftijd waren de mantelharen 27 cM. lang; de wijfjes zijn korter +behaard en donkerder, n.l. olijfbruin, van kleur; de jongen gelijken op de moeder. +Onze afbeelding ontslaat mij van de moeite een beschrijving te geven van de haren +op den kop van den Hamadryas, welker zonderlinge stand bij de Afrikanen zoo grooten +bijval vond; van de kleur moet ik echter opmerken, dat ieder afzonderlijk haar afwisselend +groenachtig bruin en geelachtig geringd is; hierdoor wordt het zeer moeilijk den totalen +indruk van de kleur van het haarkleed te beschrijven: het meest gelijkt het op verdord +gras. De zijden van den kop en de achterpooten zijn altijd lichter van kleur, meestal +aschgrauw. Het zitvlak is vuurrood, het onbehaarde gelaat vuil vleeschkleurig. Hoe +ouder de mannetjes worden, des te lichter wordt de kleur van hun mantel. Het komt +mij echter waarschijnlijk voor, dat er minstens twee verschillende soorten van deze +Bavianen zijn: een kleinere, met aschgrauwen mantel, die Azië bewoont, en een aanmerkelijk +grootere, Afrikaansche soort, bij welke de kleur van den mantel tot in den hoogsten +ouderdom nog altijd groenachtig blauwgrijs is. Onze afbeelding <span class="pageNum" id="pb38">[<a href="#pb38">38</a>]</span>stelt de eerstbedoelde soort voor. De lengte van het volwassen mannetje bedraagt 0.9 +à 1 M., waarvan 20 à 25 cM. op den in een kwast eindigenden staart komen; de hoogte +van de schoften bedraagt 50 cM. +</p> +<p>In den vroegen morgen en als het weder regenachtig is, vindt men de geheele bende +op hare slaapplaats, n.l. in groote en kleine holen van onbeklimbare rotswanden en +op rotsterrassen, die door overhangende <span class="corr" id="xd31e1665" title="Bron: steenmassas">steenmassa’s</span> gedekt zijn. De Apen zitten hier zoo dicht mogelijk bijeengehurkt; de jongere en +zwakkere leden van het gezelschap vleien zich tegen het lichaam van hun moeder en +ook wel van hun vader aan. Bij goed weder verlaten de Apen hunne slaapplaatsen in +den loop van den voormiddag, om langzaam en op hun gemak een wandeling over de rotsen +te doen; hier en daar trekken zij een plant uit, waarvan de wortel, naar het schijnt, +hun voornaamste voedsel uitmaakt; iedere niet al te groote steen wordt omgewenteld, +omdat de hieronder verborgen Insecten, Slakken en Wormen als buitengewone lekkernijen +worden beschouwd. Na het nuttigen van dit ontbijt klauteren allen naar de hooge kammen +van het gebergte. De mannetjes gaan hier ernstig en vol waardigheid met den rug naar +den wind gekeerd op de steenen zitten; de wijfjes houden toezicht op de onverpoosd +stoeiende en spelende jongen, en bewegen zich te midden van deze. In de late namiddaguren +begeeft de troep zich naar het naastbij gelegen water om daar te drinken; vervolgens +gaan de Apen nogmaals voedsel zoeken, waarna zij een geschikte slaapplaats uitkiezen. +Als deze bijzonder gunstig gelegen is, ziet men de Bavianen iederen dag tegen den +avond er heentrekken, natuurlijk slechts zoolang zij zich hier veilig achten, en niet, +als zij er herhaaldelijk vervolgingen hebben te verduren. Gunstig gelegen achten zij +hun woonplaats ook, wanneer er in de nabijheid doerra-akkers voorkomen. De eigenaars +van deze akkers mogen ze wel zorgvuldig bewaken, om er nog van te kunnen oogsten; +daar zij iederen dag een bezoek hebben te duchten van de brutale roovers die op de +rotsen verblijf houden; deze vernielen nog meer dan zij opeten, zoodat dikwijls de +geheele oogst verloren gaat. +</p> +<p>Als de Mantel-Bavianen stil zitten, laten zij hun stem niet hooren, tenzij er iets +gebeurt, wat hun aandacht trekt; zoodra zich echter het een of ander voorwerp in de +verte vertoont, b.v. menschen of een kudde vee, laat een van de Apen zeer zonderlinge +geluiden hooren, die nog het meest gelijken op het geblaf van sommige Honden, en waarschijnlijk +niets anders ten doel hebben, dan den geheelen troep tot opmerkzaamheid aan te sporen. +Wanneer er echter gevaar te duchten is door de nadering van een mensch of van een +Roofdier, worden van allerlei leden van het gezelschap de meest verschillende geluiden +vernomen. Het best kan men het mengelmoes van stemmen van een opgewondene Hamadryas-bende +met het knorren en krijschen van een talrijke kudde Zwijnen vergelijken. Daartusschen +verneemt men klanken, die soms herinneren aan het doffe gebrul van den Luipaard, soms +aan het zware gebrom van een stier, die voor de veiligheid van zijn gezin bezorgd +is. Het geheele gezelschap brult, bromt, blaft, schreeuwt, knort en krijscht ordeloos +dooreen. Alle voor den strijd geschikte mannetjes begeven zich naar den rand van de +rots, en kijken oplettend naar beneden in het dal om het gevaar nauwkeuriger te leeren +kennen; de jongen zoeken bescherming bij de ouderen; de kleinen gaan aan de borst +van de moeder hangen, of klimmen ook wel op haar rug; de geheele troep stelt zich +in beweging, en snelt, op alle vier loopend en springend, heen. +</p> +<p>Voor de inboorlingen gevoelt de Hamadryas zoo goed als geen vrees. Hij trekt, zonder +zich te bekommeren om de bruine menschen, hen op korten afstand voorbij, en drinkt +met hen uit dezelfde beek. Een blanke boezemt hem meer wantrouwen in; ofschoon het +overdreven zou zijn te beweren, dat de Apen hem schuw ontvluchten. Meer nog dan andere +leden hunner familie toonen onze Bavianen de bedachtzame bedaardheid van iemand, die +nooit naar een uitweg behoeft te zoeken, hoe nabij het gevaar ook moge zijn. Hun gelatenheid +wordt echter op een harde proef gesteld, als zij Honden of, wat nog erger is, Luipaarden +opmerken. Dan beginnen de oude mannetjes vreeselijk te brullen en te brommen, laten +de tanden zien, en kijken met fonkelende oogen op de rustverstoorders neer, blijkbaar +bereid om hen gemeenschappelijk aan te vallen. +</p> +<p>De eerste bende, die ik ontmoette, was bezig uit te rusten van de morgenwandeling. +Zij zat op den kant van een naar beide zijden tamelijk steil afhellenden rotskam. +Van verre reeds had ik de hooge gestalten der mannetjes waargenomen; ik hield ze toen +echter voor op den kam liggende steenklompen, want hiermede hebben onze Apen, zoolang +zij stil zitten, een groote overeenkomst. Ik bemerkte mijn vergissing eerst, toen +ik een geblaf hoorde, dat ongeveer geleek op den schel uitgeschreeuwden en eenige +malen herhaalden klank „koek”. Alle mannelijke Apen keken naar ons; de jongen echter +speelden nog onbezorgd; eenige wijfjes gaven hun lievelingsbedrijf nog niet op, maar +zochten nog ijverig in de vacht van een ouden heer naar ongedierte. Waarschijnlijk +zou het geheele gezelschap in deze onderzoekende houding gebleven zijn, als wij niet +twee flinke, op avonturen beluste Honden bij ons hadden gehad: mooie, slanke Windhonden, +gewoon om Hyaena’s uit hun leger te verdrijven, en zelfs beproefd in den strijd tegen +den hier inheemschen Wolf. Toen zij het geschreeuw der Apen met geblaf beantwoordden, +kwam dadelijk de geheele bende in opstand. Waarschijnlijk met de bedoeling om een +nog veiliger verblijfplaats op te zoeken, trokken de Apen langs den kam af, en verdwenen +voor onze blikken. Toch zagen wij tot onze verrassing bij de volgende ombuiging van +het dal dat geheele bende voor ons, ditmaal tegen een schijnbaar loodrecht opstijgenden, +zeer hoogen rotswand; op een mij thans nog onverklaarbare wijze kleefden zij als ’t +ware aan de rotsen en vormden een lange reeks. Deze reeks kwam ons te aanlokkelijk +voor, om haar rustig te laten zitten. De jachtlust werd ons te machtig. Van het medelijden, +dat iederen jager bevangt, als hij kleine Apen jaagt of jagen wil, gevoelden wij in +dit geval geen zweem; wij zagen in de Hamadryaden geen wezens, die op menschen gelijken, +maar woedende, grimmige roofdieren, die niet verdienden gespaard te worden en voor +het jachtvermaak in alle opzichten geschikt waren. Ongelukkig was de rotswand zoo +hoog, dat wij niet zeker konden zijn een van de dieren te zullen treffen. Het ging +echter niet aan, verder te trekken zonder de rust van het gezelschap te verstoren. +De knal van het eerste schot had een onbeschrijfelijke uitwerking. Het werd door een +razend gebrul, gehuil, gebrom, geblaf en gekrijsch beantwoord, waarna de geheele stoet +in beweging geraakte, en over den rotswand verder golfde; dit geschiedde met zulk +een zekerheid van beweging, alsof het gezelschap zich op den vlakken bodem bevond, +hoewel wij niet konden begrijpen, hoe het mogelijk kon zijn, daar vasten voet te krijgen. +Een smalle lijst werd, naar het schijnt, <span class="pageNum" id="pb39">[<a href="#pb39">39</a>]</span>door de Apen als een hoogst gemakkelijken weg beschouwd. Slechts op twee plaatsen +bewoog de stoet zich langzamer en voorzichtiger; op een van deze moest hij omstreeks +3 M. ver afdalen en bijna evenveel weer omhoog klauteren. Wij losten ongeveer zes +schoten; het was ons echter onmogelijk goed te mikken, onder andere ook omdat het +schouwspel zoo verrassend was, dat wij de noodige kalmte niet konden behouden. Toch +waren onze kogels nog goed genoeg gericht om den schrik der Apen tot ontsteltenis +te doen toenemen. In de hoogste mate comisch was het te zien, hoe de geheele bende +na ieder schot zich oogenblikkelijk aan de rots vastklemde, alsof het te vreezen was, +dat zij door den schok reeds in de diepte zou worden gestort. Naar het scheen, werd +geen hunner door onze kogels gekwetst. De schrik had hen echter blijkbaar overmeesterd; +het kwam ons voor, dat zij de bedachtzaamheid, die hen gewoonlijk onderscheidt, geheel +uit het oog verloren. Toen wij de volgende kromming van het dal bereikten, zagen wij +den troep opnieuw, nu echter niet meer in de hoogte, maar op den vlakken bodem; de +Apen waren juist voornemens het dal over te steken om op de hoogten aan den anderen +kant een schuilplaats te zoeken. Een goed deel van de bende was reeds aan de andere +zijde aangekomen; de hoofdmacht was echter nog achtergebleven. Toen onze Honden het +golvende gewemel zagen, waren zij een oogenblik als verbijsterd, maar snelden onmiddellijk +daarna onder luid geblaf op de bende toe. Dit gaf aanleiding tot een tooneel, zooals +ons nog nooit onder de oogen was gekomen. Toen de Honden kwamen aanrennen, sprongen +de oude mannetjes op eens van de rotsen af in het dal, de vijanden tegemoet; in een +oogwenk waren de aanvallers omgeven door een kring van Apen: deze brulden vreeselijk, +sperden den met dreigende tanden gewapenden bek wijd open, sloegen grimmig met de +handen op den grond, en vestigden op hunne tegenstanders zulke boosaardige, van woede +fonkelende blikken, dat de gewoonlijk zoo moedige en strijdlustige dieren geheel ontsteld +afdeinsden en vol angst bij ons bescherming wilden zoeken. Zooals van zelf spreekt, +hitsten wij ze opnieuw tot den strijd aan; het gelukte ons, hun ijver weer aan te +wakkeren. Er was echter in den tusschentijd een verandering van tooneel gekomen; de +Apen, die de overwinning meenden behaald te hebben, waren de andere gevolgd. +</p> +<p>Toen de Honden opnieuw op de Apen afkwamen, waren er nog maar weinige op den bodem +van het dal; daarbij bevond zich een jong van een half jaar oud. Het schreeuwde luid, +toen het de Honden zag naderen, vluchtte ten spoedigste op een rotsblok, en werd hier +door onze uitmuntende bondgenooten volgens de regels van de kunst staande gehouden. +Wij vleiden ons reeds met de hoop, dezen Aap te zullen buit maken; het kwam echter +anders uit. Trotsch en vol waardigheid, zonder zich ook maar eenigszins te haasten +en zonder acht op ons te slaan, kwam van den anderen kant een van de sterkste mannetjes +naar omlaag; onbevreesd ging het de Honden tegemoet, wierp hun als bliksemschichten +zijne stekende blikken toe, waardoor zij volkomen in bedwang werden gehouden, beklom +toen langzaam het rotsblok, waarop het jong zich bevond, liefkoosde dit, en aanvaardde +met de hulpbehoevende kleine den terugtocht, dicht bij de Honden langs; deze waren +zoo verbluft, dat zij den redder en zijn beschermeling ongehinderd lieten trekken. +De moedige daad van den stamvader der bende boezemde ook ons eerbied in; geen van +ons dacht er aan, zijn ontvluchting te verhinderen, hoewel hij zich zoo dicht bij +ons bevond, dat wij hem zeker hadden kunnen treffen. +</p> +<p>Op latere jachttochten leerde ik de Hamadryaden nog beter kennen, en was toen in de +gelegenheid de taaiheid van ’t leven dezer dieren te bewonderen. Als de kogel hen +niet onmiddellijk in het hart of in den kop had geraakt, waren wij onzen jachtbuit +geregeld kwijt. Zij snelden, zelfs na een zware verwonding, nog zoo wakker voort, +dat zij ons altijd ontsnapten. Een lading hagel werkte in ’t geheel niets uit bij +zulk een Aap. Hij betastte even de gewonde plaats, wreef er met de hand overheen, +en vervolgde zijn weg, alsof er niets gebeurd was. +</p> +<p>Sedert ik zelf deze dieren in vrijheid gezien heb, acht ik het in ’t geheel niet onwaarschijnlijk +meer, dat zij een mensch, die niet met een geweer gewapend is, in ’t oogenblik van +’t grootste gevaar moedig te gemoet gaan, en hem gezamenlijk aanvallen; in dit opzicht +worden de verhalen van de Arabieren en Abessyniërs trouwens bevestigd door de onderling +overeenstemmende mededeelingen van goede waarnemers zooals <span class="sc">Rüppell</span> en <span class="sc">Schimper</span>. Persoonlijk heb ik dit wel is waar niet ervaren, maar wel heb ik gezien, dat de +Hamadryaden zelfs voor een gewapend mensch slechts hoogst langzaam de wijk nemen, +en dat zij daarbij op een zeer veel beteekenende wijze de tanden laten zien. <span class="sc">Schimper</span> verzekerde mij, dat de Hamadryas zonder schroom den mensch aanvalt niet alleen, maar +ook hem overwint en om ’t leven brengt. Naar men zegt, hebben oude mannetjes herhaaldelijk +zonder eenige aanleiding meisjes, die naar ’t bosch gegaan waren om hout te sprokkelen, +aangevallen en gedood. Ook <span class="sc">Rüppell</span> bericht, dat deze afschuwelijke Aap onder de gevaarlijkste tegenstanders van den +mensch gerekend moet worden. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>In de onmiddellijke nabijheid van den Hamadryas woont een tweede Mantel-Baviaan, de +<span class="ex">Dsjelada</span> van de Abessyniërs (<i lang="la">Cynocephalus gelada</i>). Deze is de grootste van de geheele familie; hij is zelfs aanmerkelijk grooter dan +de Hamadryas, hoewel dit door den Duitschen reiziger <span class="sc">Rüppell</span>, aan wien de eerste berichten over den Dsjelada te danken zijn, ontkend wordt. <span class="sc">Schimper</span>, die meer dan 30 jaren in Abessynië doorbracht, en <span class="sc">Heuglin</span> zeggen beiden, dat het bedoelde dier soms de grootte van een mensch bereikt. Van +den Hamadryas onderscheidt hij zich op den eersten aanblik. De zeer dicht behaarde +vacht, die zich op het achterste gedeelte van den hals, in den nek en op den rug tot +een mantel verlengt, is zwartachtig bruin, vooral aan ’t aangezicht, aan de kin en +aan de keel; de mantel en de lange staartkwast zijn geelachtig bruin; het haar op +de keel, het voorste deel van den hals, de borst, het midden van den buik en de voorarmen +is bruinachtig zwart; het gelaat is zwart. De beide kale plekken op het voorste deel +van den hals en de borst zijn driehoekig, en hebben gezamenlijk, daar zij met de toppen +naar elkander toegekeerd zijn, ongeveer den vorm van een zandlooper; zij zijn omgeven +door grijs en wit gespikkelde haren. Geheel anders dan de Hamadryas, heeft de Dsjelada +slechts zeer kleine eeltplekken, die volkomen van elkander gescheiden en zwartachtig +grijs van kleur zijn. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Niet zonder reden heeft men de beide afschuwelijkste Bavianen, die tot dusver bekend +geworden zijn, van de overigen leden van dit geslacht afgescheiden, want in belangrijke +opzichten verschillen zij van deze, hoewel zij er door den bouw van den romp mede +overeenstemmen. <span class="pageNum" id="pb40">[<a href="#pb40">40</a>]</span>Bij de twee soorten, die nu aan de beurt komen, is de kop, en meer bepaaldelijk de +schedel, onevenredig groot; de zeer kleine oogen staan dicht bijeen; de rand van den +oogkas verheft zich tot een soort van lijst. Aan weerszijden van den neus bevindt +zich een overlangsche verhevenheid, die sterk opzwellen kan. De ledematen zijn zeer +krachtig, de staart is een kort, rechtopstaand stompje, de eeltplekken breiden zich +over het geheele achterste uit. Ook het haarkleed is eigenaardig: aan het achterste +gedeelte van den kop en in den nek is het eenigszins verlengd; bovendien komt, althans +bij de eene soort, een zeer levendig gekleurde, spits toeloopende kinbaard voor. De +beide bedoelde Bavianen-soorten bewonen het westen van Afrika en komen reeds sedert +300 jaar niet zelden levend tot ons. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1040width"><img src="images/p1040.jpg" alt="Mandril of Boschduivel (Cynocephalus mormon). 1⁄10 v.d. ware grootte." width="687" height="717"><p class="figureHead"><span class="ex">Mandril</span> of <span class="ex">Boschduivel</span> (<i lang="la">Cynocephalus mormon</i>). 1⁄10 v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p>Wij noemden den Guereza de schoonste van alle Apen, met hetzelfde recht kunnen wij +den <span class="ex">Mandril</span> (<i lang="la">Cynocephalus mormon</i>) als den leelijksten aanwijzen. Als hij oud geworden is, verdient hij in alle opzichten, +zoowel om zijne lichamelijke eigenschappen als wegens zijn gemoed, een afschuwelijk +beest genoemd te worden. Zijn lichaam is zeer krachtig, men zou haast zeggen eenigszins +plomp gebouwd; de kop is afzichtelijk leelijk, het gebit werkelijk vreeswekkend, de +beharing eigenaardig ruig en borstelig; de kleur van de onbehaarde lichaamsdeelen +is in den hoogsten graad schel en afstootend. Ieder haar is zwart en olijfgroen geringd, +waardoor de beharing van de rugzijde een donkerbruine, olijfgroen getinte kleur verkrijgt; +de haren aan de borst zijn geelachtig, die aan den buik witachtig, die van de zijden +licht bruinachtig; de kinbaard is hel citroengeel; achter het oor bevindt zich een +grijsachtig witte vlek. De handen en de ooren zijn zwart, de neus en hare omgeving +zijn vermiljoenrood, de opzwellingen langs de wangen korenbloemen-blauw, de hierin +voorkomende groeven zwart; de eeltplekken en andere achterdeelen zijn rood en blauw. +De oude mannetjes bereiken een lengte van 1 M. en meer, bij ongeveer 60 cM. hoogte +in de schoften, het staartstompje daarentegen is weinig langer dan 3 cM. +</p> +<p>De <span class="ex">Dril</span> (<i lang="la">Cynocephalus leucophaeus</i>) is een weinig kleiner dan zijn stamgenoot; de vacht is aan de bovendeelen olijfbruin, +van onderen en aan de binnenzijde witachtig, de wangbaard is vaal witachtig, het aangezicht +zwart; de handen en voeten zijn koperkleurig bruinachtig. +</p> +<p>Het is opvallend genoeg, dat van het leven in vrijen toestand van deze beide Apen, +die reeds sedert zoovele jaren in gevangenschap zijn waargenomen, niets zekers bekend +is. Beide soorten zijn van de kust van Guinea afkomstig, en worden hoofdzakelijk van +de Goudkust naar Europa vervoerd. Naar gezegd wordt, leven beide soorten tot troepen +vereenigd in bergachtige bosschen, deels op rotsen, deels op boomen; zij verlaten +echter niet zelden hunne gewone verblijfplaatsen om de nabijliggende volksplantingen +te bezoeken en hier naar hartelust te plunderen. Men zegt ook, dat benden van deze +dieren de dorpen overvallen en, bij afwezigheid van de mannen, de vrouwen en kinderen +mishandelen. Men verhaalt, dat de inboorlingen den Mandril meer vreezen dan den Leeuw, +nooit een strijd met hem wagen, ja zelfs niet eens de bosschen durven bezoeken, waarin +deze Aap zich ophoudt, behalve wanneer de mannen in grooten getale en met goede wapens +voorzien, een echten kruistocht tegen hunne vijanden ondernemen. +</p> +<p>Een jonge Mandril is een allerliefst dier, dat op uitstekende wijze de rol van komiek +vervult te midden van een uitgelezen gezelschap van stamgenooten in het apenhuis; +hij is een liefhebber van potsen en dolle streken van allerlei soort, met een onverstoorbaar +goed humeur begaafd, en in weerwil van zijn onverbeterlijke onbeschaamdheid geenszins +afkeerwekkend. Maar al te spoedig komt hierin verandering, veel vroeger dan bij andere +Bavianen; reeds na verloop van weinige jaren vertoont de Mandril zich in al zijn afschuwelijkheid. +De toorn van andere Apen is, volgens de woorden van een Engelschen schrijver, „het +zachte suizen van den <span class="pageNum" id="pb41">[<a href="#pb41">41</a>]</span>wind in vergelijking met de woede van den Mandril, die op een van de ontzettende, +alles vernielende orkanen, der keerkringslanden gelijkt”. Zijn hartstochtelijkheid +is grenzeloos. Als hij toornig wordt, geraakt hij in een vreeselijken toestand van +opgewondenheid, vergeet alles om zich heen, en werpt zich als zinneloos op zijn vijand. +Een waarlijk duivelsche glans straalt dan uit de oogen van het wilde beest, dat met +demonische kracht en boosaardigheid begaafd schijnt te zijn. Slechts één gedachte +bezielt hem nu: hij wil zijn tegenstander verscheuren, en alles wat hem verhindert +dit te doen, uit den weg ruimen. Hij bekommert zich niet in het minst om de zweep, +zelfs niet om het blanke wapen. Zijn aanval is geen bewijs van stoutmoedigheid meer, +maar van ware dolzinnigheid. De opzichters in een dierentuin hebben geen dier meer +te vreezen dan een woedenden Mandril. De Leeuw en de Tijger zijn lammetjes bij hem +vergeleken; zij schikken zich althans op een verstandige wijze in de omstandigheden; +de Hamadryaden en andere Bavianen zijn nevens hem slechts kindertjes of stumpers. +</p> +<p>Over de aard der Mandrillen, die <span class="sc">Pechuel-Loesche</span> jaren lang te Tschintschotso op de Loango-kust heeft nagegaan, schrijft deze onderzoeker +het volgende: „Wij hielden drie Mandrillen op ons erf; zij waren met touwen vastgemaakt +aan staken, waarop hun woning stond; zij ontvluchtten niet, wanneer zij zich nu en +dan in volle vrijheid mochten bewegen. Het waren echte Bavianen, vol list en sluwheid, +ongemanierd, uitgelaten, altijd zinnend op kattekwaad, en wel bewust, dat zij ons +met hunne handelingen vermaakten. Toch was bij alle drie een verschil in karakter +op te merken. <span class="ex">Pavy</span>, een mannetje, was zeer lieftallig, vleiend en buitengewoon aan ons gehecht. <span class="ex">Jack</span>, een zwak wijfje, was een volleerde humorist, maakte gekheid met alle menschen (met +uitzondering van vrouwen, daar zij aan dezen een hekel had), was echter niemand bijzonder +genegen. <span class="ex">Isabella</span>, een zeer sterk wijfje, dat reeds geheel volwassen was, toen het ons geschonken werd, +daar het wegens haar boosaardigheid niet meer geduld kon worden in de factorij, waar +het vroeger gehuisvest was, viel woedend op alle menschen aan, die in haar nabijheid +kwamen, zonder op sekse, leeftijd of huidkleur te letten. Het duurde lang, voordat +zij—door een doelmatige, vriendelijke behandeling tot kalmte gebracht—ons, Europeanen, +althans niet meer als vijanden beschouwde. Haar karakter was bedorven: zij liet zich +al het goede welgevallen, maar toonde geen erkentelijkheid er voor.” +</p> +<p>„<span class="ex">Pavy</span> en <span class="ex">Jack</span> waren bijna zoo waakzaam als Honden. Op hunne hooge huisjes gezeten, keken zij oplettend +rond; ongewone verschijnselen in de omgeving en het naderen van bezoekers kondigden +zij altijd aan. Daar wij voor hen, evenals voor de andere huisdieren, van onze uitstapjes +gaarne eenige zeer door hen gewaardeerde snoeperijen—lekkere vruchten, zoete grashalmen, +bladen, Kevers, Sprinkhanen, enz.—medebrachten, hadden zij de gewoonte aangenomen, +om onze terugkomst in spanning af te wachten, en ons reeds op een afstand van eenige +honderden schreden met vroolijk kakelen en kraaien te begroeten, waarbij zij den kop +op een grappige wijze naar boven staken, of de meest gewaagde kunstsprongen vertoonden. +Zij deden dit nog veel meer, als wij hen aanriepen. Daar ook de Zwarte Baviaan zijn +eigenaardige redevoering begon te houden, en de overige dieren (de Cimpanzees met +hun oorverdoovend geschreeuw niet uitgezonderd) eveneens drukte begonnen te maken, +zoodra zij onze stemmen vernamen, was het dikwijls, alsof ons geheele erf in opstand +kwam. +</p> +<p>„Het was voor mij een geheel nieuw verschijnsel, dat de Bavianen zich het een of ander +levenloos voorwerp tot speelgoed uitkozen, en dit (op gelijke wijze als de kinderen +hunne poppen naar bed medenemen) in hunne slaaphokken medevoerden en het hier ook +overdag bewaarden. Zoo hield <span class="ex">Isabella</span> gedurende langen tijd zeer veel van een klein, blank, blikken doosje, <span class="ex">Pavy</span> van een krom stukje hout, dat hij onder de vroolijkste kapriolen van den bodem in +de lucht liet springen, door er met de hand op te slaan. Eens vloog het te ver, zoodat +<span class="ex">Jack</span> zich er meester van maakte. Hierover ontbrandde tusschen de beide Apen een grimmige +vijandschap. Daar echter de lange lijnen waaraan de beide kampioenen vast lagen, zoo +ingericht waren, dat zij niet bij elkander konden komen, schoot hun niets ander over, +dan zoo dicht mogelijk bij elkander te gaan staan, de woedendste grimassen te maken +en onderling te kijven. De <span class="corr" id="xd31e1785" title="Bron: ploseling">plotseling</span> uitgebarsten vijandschap bleef onverminderd voortduren, nadat ik <span class="ex">Pavy</span> zijn houtje teruggegeven had. Later vermaakte hij zich ook zeer lief met een geweerkogel. +<span class="ex">Jack</span> daarentegen had een hartstocht opgevat voor mijn insolatie-thermometer: als hij vrijgelaten +werd, en wist, dat men niet naar hem keek, sprong hij op dit voorwerp toe en nam het +weg. Hij had blijkbaar schik in het glinsteren van het glas, ging er echter zoo zorgvuldig +mede om, dat het instrument geen schade leed, zelfs als hij het medegenomen had boven +in een boom of op een dak, en het hem afgevleid moest worden.” +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>Een der meest afwijkende soorten van het geheele geslacht en tevens een der fraaiste +Apen, is de <span class="ex">Nilbandar</span>, <span class="ex">Schiabander</span>, <span class="ex">Wanderoe</span> enz. van de Indiërs, onze <span class="ex">Zwarte Baard-Aap</span> (<i lang="la">Cynocephalus silenus</i>). Hij is gekenmerkt door den gedrongen lichaamsbouw, door een zwaren ringbaard, die +het geheele aangezicht omsluit, en door een middelmatig langen, in een kwast eindigenden +staart. De zeer dichte, langharige vacht is glanzig zwart, aan de onderzijde licht +bruinachtig grijs; de bij wijze van manen verlengde ringbaard daarentegen is wit, +gedurende de jeugd grijsachtig; de handen en voeten zijn dof van kleur; de goedaardige +oogen hebben een bruin regenboogvlies. In volwassen toestand is deze Aap iets minder +dan 1 M. lang. +</p> +<p>Over het vaderland van den Baard-Aap heeft men tot in den laatsten tijd in dwaling +verkeerd, daar men meestal Ceylon hiervoor gehouden heeft. Volgens latere berichten +is het dier niet op het genoemde eiland, maar in Malabar inheemsch; hij bewoont hier +uitsluitend de dichte bosschen van hooggelegen gewesten en leeft in troepen van 12 +à 20 stuks. Zijn verbreidingsgebied strekt zich van ongeveer 14° N.B. tot aan Kaap +Comorin uit. +</p> +<hr class="tb line"><p> +</p> +<p>Wegens het in ’t oogloopend verschil tusschen de tropische gewesten van het oostelijke +en die van het westelijke halfrond, zou hij, die lust tot reizen heeft, en wien het +geluk ten deel valt, zijn reislust te kunnen bevredigen, bij een bezoek aan Zuid-Amerika +zich in een tooverwereld verplaatst wanen, waar de bekoring van het nieuwe hem geheel +bevangt. De overweldigende rijkdom der natuur zou hem zelfs allicht voor eenigen tijd +de talrijke voorrechten van het oude wereldhalfrond uit het oog doen verliezen. Met +weinig dragen de Zuid-Amerikaansche diervormen tot dezen indruk bij; <span class="pageNum" id="pb42">[<a href="#pb42">42</a>]</span>ook die, welke nu behandeld moeten worden—de <span class="ex">Apen van de Nieuwe Wereld</span>—, kunnen dit gevoel wekken of versterken, daar zij in belangrijke opzichten afwijken +van de Smalneuzen, die in het oostelijk halfrond de orde der Apen vertegenwoordigen. +</p> +<p>Hoewel de <span class="ex">Breedneuzen</span> of <span class="ex">Apen met breed neusmiddelschot</span> (<i lang="la">Platyrrhini</i>) zeer merkwaardige wezens zijn, kunnen zij echter niet, of althans slechts bij uitzondering +schoon genoemd worden; bijna alle zijn onbeholpener, trager, droefgeestiger en geesteloozer +dan de Apen van de Oude Wereld; terecht noemt men ze veel onschuldiger, goedaardiger +en onschadelijker dan deze; maar juist daarom zijn het geen echte Apen. Want deze +zouden ons niet voldoen zonder hunne kenmerkende eigenschappen, zonder hun vroolijkheid, +dartelheid, overmoedigheid, onbeschaamdheid, ja zelfs, zou ik er bij willen voegen, +zonder hun nutteloosheid. Wij zijn er nu eenmaal aan gewoon, in deze merkwaardige +wezens caricaturen van ons zelf te aanschouwen, en gevoelen ons onbevredigd, als zij +dit alleen naar het uitwendige en niet tevens naar het inwendige zijn. +</p> +<p>Alle Breedneuzen verschillen door den bouw van den stam en van de ledematen, alsook +door het tandenstelsel, van hunne verwanten in het oostelijk halfrond. Hun lichaam +is gewoonlijk rank; de ledematen zijn slank; de staart ontbreekt nooit en wordt ook +nooit geheel rudimentair; daarentegen doet hij dikwijls dienst als een vijfde hand, +daar hij aan den top door krachtige spieren opgerold en derhalve als grijporgaan gebruikt +kan worden. De duim van de voorhanden kan niet zoo goed aan de overige vingers tegenovergesteld +worden als die van de achterhanden. Het gebit bestaat niet uit 32 tanden, zooals bij +de Menschen en bij de Apen van de Oude Wereld, maar uit 36. Deze vermeerdering komt +vanwege het aantal valsche of kleine kiezen, waarvan er in elke kaakhelft (in plaats +van 2) 3 zijn. Wangzakken en eeltplekken aan het zitvlak komen bij hen nooit voor. +Het neusmiddelschot is breed. Geen enkel lid van deze familie bereikt een voor de +Apen aanzienlijke grootte, geen van hen heeft een vooruitstekenden snuit. Hun kleur, +hoewel bij verschillende soorten zeer uiteenloopend, is nooit zoo bont als die van +vele Aziatische en Afrikaansche Apen. +</p> +<p>Het verbreidingsgebied van de Breedneuzen is beperkt tot Zuid-Amerika. De 29e graad +N.B. vormt ongeveer de noordelijke grens van dit gebied. In westelijke richting is +het begrensd door den Andes-keten, naar het oosten door den Atlantischen Oceaan en +ten zuiden door den 25en graad Z.B. +</p> +<p>Alle Breedneuzen zijn uitsluitend boomdieren en behooren dus vooral in de oerwouden +tehuis. Van waterrijke of moerassige gewesten houden zij meer, dan van droge. Op den +bodem dalen zij slechts in gevallen van uitersten nood af; ook gaan zij niet, evenals +de andere dieren dezer orde, naar het water om te drinken; maar laten zich bij slingerplanten, +overhangende takken en dergelijke hulpmiddelen tot op den waterspiegel zakken, zoodat +zij drinken zonder de takken te verlaten. Het is wel mogelijk, dat enkele dezer dieren +honderden van mijlen afleggen, zonder op hun weg ooit met den bodem in aanraking te +komen. De boomen bieden hun alles aan, wat zij noodig hebben; want hun voedsel bestaat +uitsluitend uit allerlei plantdeelen, Insecten, Spinnen, vogeleieren of jonge nestvogels, +en honig; slechts weinige begeven zich nu en dan naar een plantage om haar te plunderen. +</p> +<p>De meeste leden dezer familie zijn overdag bezig, eenige weinige soorten zijn schemering +dieren of echte nachtdieren. Zoowel deze als gene zijn in wakende toestand vlug en +<span class="corr" id="xd31e1842" title="Bron: behending">behendig</span>; toch zijn er onder hen uiterst trage soorten, als ’t ware de Orang-Oetans van de +Nieuwe Wereld. Alle kunnen voortreffelijk klimmen, vele maken hierbij, zooals reeds +gezegd werd een uitmuntend gebruik van hun voor dit doel uitstekend geschikten staart. +Deze is in den letterlijken zin van ’t woord onmisbaar voor vele van deze overigens +zeer onhandige dieren; zij zouden zich zonder dit orgaan niet kunnen redden. Hun onhandigheid +maakt een voortdurende beveiliging van het lichaam tegen het vallen noodig, en deze +wordt hun in alle omstandigheden door den grijpstaart (p. <a href="#pb43">43</a>) of den rolstaart (p. <a href="#pb47">47</a>) verschaft. Bijna in iedere houding, ook gedurende de diepste rust, slingeren de +bedoelden Apen hun staart om het een of ander voorwerp, zij het dan ook slechts om +een van hun eigen lichaamsdeelen. Van dit merkwaardig geschenk der natuur, welks spierkracht +die van de andere lichaamsdeelen ver overtreft, en welks spits zich door fijngevoeligheid +onderscheidt, maken zij gedurende hun kalm leven een zeer uitgebreid gebruik; het +verschaft hun eenige vergoeding voor het gemis van de vlugheid naar lichaam en geest, +die hunne overzeesche verwanten kenmerkt. Maar toch nemen de echte boomapen van de +Oude Wereld, hoewel zij dit hulpmiddel missen, onder de Apen zonder eenigen twijfel +den eersten rang in, wat de geschiktheid tot springen en klimmen betreft. Wanneer +de Apen van de Nieuwe Wereld zich op den grond bewegen, gaan zij bijna altijd op alle +vier ledematen en doen dit steeds waggelend en op een onbeholpen wijze. +</p> +<p>Hunne geestvermogens zijn veel geringer dan die van hunne smalneuzige verwanten. Over +’t geheel genomen zijn zij zachtaardig, goedmoedig en gezellig, maar tevens dom, onhandig, +onleerzaam en log. Sommige toonen nieuwsgierigheid, dartelheid en plaagzucht, andere +echter brommigheid, eigenzinnigheid, boosaardigheid, arglist en lust tot bijten. Ook +zij zijn geil, snoeplustig, diefachtig en hebzuchtig; aan slechte eigenschappen ontbreekt +het hun dus niet;—de goede hoedanigheden van de Apen der Oude Wereld missen zij echter. +Wie te kiezen heeft tusschen de Apen der Oude Wereld en die van de Nieuwe, en beslissen +moet, welke hem het best bevallen, zal wel nooit lang in twijfel verkeeren. In vrijen +toestand zijn de Breedneuzen in den regel schuw en vreesachtig, en niet in staat een +wezenlijk gevaar van een denkbeeldig te onderscheiden. Daarom nemen zij voor elk ongewoon +verschijnsel de vlucht, en trachten zich ten spoedigste te verbergen te midden van +het dichte doolhof van takken en twijgen. Die, welke aangeschoten zijn, bijten verwoed +naar den jager, die hen grijpen wil. Waarschijnlijk bieden zij alleen aan kleine Roofdieren +weerstand. Het zijn krachtelooze, lafhartige wezens. +</p> +<p>Als zij gevangen zijn, gedragen zij zich weldra lief en vertrouwelijk; soms, doch +niet altijd, worden zij op meer gevorderden leeftijd boosaardig en bijtlustig. Hun +traagheid naar lichaam en geest, hun zwaarmoedig voorkomen, de jammerende geluiden, +die zij dikwijls met merkwaardige volharding voortbrengen, hun onzindelijkheid, weekelijkheid +en gering weerstandsvermogen tegen veranderde levensomstandigheden: al deze eigenaardigheden +en gewoonten maken, dat zij geen aanbeveling verdienen als huisgenooten van den mensch, +hem geen aangenaam tijdverdrijf kunnen verschaffen. Op dezen regel vormen eenige weinige +soorten echter een gunstige uitzondering; deze komen daarom dikwijls in getemden toestand +voor, en loonen de zorg, die <span class="pageNum" id="pb43">[<a href="#pb43">43</a>]</span>men hun wijdt. Vele zijn zeer gevoelig voor indrukken van buiten; zij geven hunne +gewaarwordingen door vriendelijk kijken of door klagen te kennen, en hebben daardoor +de vriendschap van sommige menschen, vooral van teerhartige dames, weten te verwerven. +</p> +<p>Hun moederliefde is even treffend als die van de Apen der Oude Wereld. Zij brengen +bij elken worp 1 of 2 jongen ter wereld, die zij liefhebben, koesteren, verzorgen +en beschermen met een nauwgezetheid en hartelijkheid, welke door iederen ooggetuige +terecht bewonderd wordt. +</p> +<p>Voor den mensch worden de Apen der Nieuwe Wereld niet of slechts in enkele gevallen +schadelijk. Het uitgestrekte, rijke woud is hun vaderland; het voedt en verzorgt hen; +zij hebben den beheerscher der aarde en de voortbrengselen van zijn arbeid niet noodig. +Slechts weinige soorten doen nu en dan een strooptocht op de akkers, die dicht bij +het woud gelegen zijn; de belasting die zij heffen, is evenwel van geen beteekenis +in vergelijking met de afpersingen, waaraan de Apen van de Oude Wereld zich schuldig +maken. De mensch jaagt ze ter wille van hun vleesch en hun pels. Menig reiziger in +Amerika is gedwongen geweest de Apen gedurende langen tijd als zeer begeerlijk wild +te beschouwen, en ze in den vorm van soep of gebraad te gebruiken. Menige schoone +dame bergt en verwarmt hare zachte handen in een hulsel, dat eertijds het lichaam +van een Aap bekleedde. +</p> +<p>Voor de inboorlingen van Amerika is de Aap een uiterst belangrijk dier, want hun voedsel +bestaat grootendeels uit zijn vleesch. Zij maken ijverig jacht op hem. Gewoonlijk +maken zij hierbij gebruik van een boog, niet zelden echter ook van een blaaspijp, +waarmede zij kleine pijlen schieten, die vooraf met de spits in een der vreeselijkste +vergiften gedoopt zijn. Hoewel alle Apen den pijl zoo spoedig mogelijk uit de wonde +trachten te verwijderen, baat hun dit niet; daar de listige jager het werptuig half +doorgesneden heeft, zoodat in verreweg de meeste gevallen de vergiftigde spits afbreekt +en steken blijft in de wonde, die hierdoor gevaarlijk genoeg wordt, om zelfs aan veel +sterkere dieren het leven te benemen. +</p> +<p>Met ditzelfde wapen maken de Indianen zich ook meester van de Apen, die zij levend +wenschen te bezitten. „Als de Arekoenas,” zegt <span class="sc">Schomburgk</span>, „een ouden, koppigen Aap willen temmen, bestrijken zij het pijltje, dat hem treffen +zal, met verzwakt woerari-gif. Als hij naar beneden valt, wordt de wonde dadelijk +uitgezogen; daarna begraven zij hem tot aan den hals in den grond, en gieten hem een +sterke oplossing van salpeterhoudende aarde of sap van suikerriet in. Als de patiënt +een weinig bijgekomen is, wordt hij uit den grond genomen en als een bakerkind ingewikkeld. +Terwijl hij in dit dwangbuis zit, krijgt hij eenige dagen achtereen tot drank niets +anders dan suikeroplossing en tot voedsel spijzen, die in een salpeteroplossing gekookt +en sterk met spaansche peper gekruid zijn. Als na deze paardenkuur de gewenschte gevolgen +uitblijven, wordt het moeilijk te temmen dier een tijdlang in den rook opgehangen. +Weldra kalmeert zich nu zijn woede, het boosaardig oog verkrijgt een zachtere uitdrukking +en smeekt om erbarming. Dan worden de banden losgemaakt, en zelfs de bijtlustigste +Aap schijnt nu volkomen vergeten te hebben, dat hij eertijds vrij in ’t woud geleefd +heeft.” +</p> +<p>Er komen betrekkelijk niet vele soorten van deze apenfamilie in de Europeesche diergaarden +voor, en ook deze ziet men er niet algemeen. Het meest ziet men Rolapen op onze wilde-dierenmarkt, +veel zeldzamer een Slinger-, hoogst zelden een Eekhoornaap, een Saki of een Nachtaap. +Voor zoover mij bekend is, zijn slechts weinige exemplaren van Brul-apen in levenden +toestand in Europa aangekomen. +</p> +<p>De Breedneuzen worden verdeeld in twee onderfamiliën, waarvan wij aan die der <span class="ex">Grijpstaartapen</span> (<i lang="la">Cebidae</i>) den voorrang geven. Door hun grijpstaart onderscheiden zij zich van de leden der +andere groep, die der <span class="ex">Slapstaartapen</span> (<i lang="la">Pithecidae</i>). +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>Van de Grijpstaartapen willen wij het geslacht der <span class="ex">Brulapen</span> (<i lang="la">Mycetes</i>) het eerst behandelen. Hun romp is ineengedrongen, hun kop hoog, piramidevormig, +de snuit vooruitstekend; de duim van de voorhand is dun. Het dichte haarkleed is aan +de kin bij wijze van een baard verlengd. Als een eigenaardig kenmerk van de Brulapen, +moeten wij in de eerste plaats het blaasvormig gezwollen tongbeen vermelden. <span class="sc">Alexander von Humboldt</span> was de eerste natuuronderzoeker, die dit orgaan ontleedde. „Terwijl de kleine Amerikaansche +Apen,” zegt hij, „die als Musschen tjilpen, een eenvoudig, dun tongbeen hebben, ligt +de tong bij de groote Apen op een groote, beenige trommel. Het strottenhoofd heeft +zes zakken, waarin de stem blijft hangen en waarvan twee, die den vorm van een duivennest +hebben, veel gelijken op het onderste strottenhoofd der Vogels. De jammerende toon, +die aan den Brulaap eigen is, ontstaat, als de lucht met geweld de beenige trommel +binnenstroomt. Als men bedenkt, hoe groot deze beenige doos is, verwondert men zich +niet meer over de sterkte en den omvang van de stem dezer dieren, die hun naam met +het volste recht dragen.” De staart van de Brulapen is zeer lang, met een aan de onderzijde +onbehaard uiteinde voorzien, rijk aan zenuwen en bloedvaten en zeer gespierd; dit +orgaan is dus zeer geschikt tot grijpwerktuig. +</p> +<p>De Brulapen zijn zeer verbreid; zij worden in bijna alle landen en gewesten van Zuid-Amerika +aangetroffen. Bij voorkeur bewonen zij dichte, hoogstammige en vochtige wouden; in +de steppen komen zij alleen daar voor, waar de afzonderlijke boomgroepen zich vergroot +hebben tot kleine bosschen, in welker nabijheid water te vinden is. In droge streken +vestigen zij zich in ’t geheel niet, van koelere gewesten zijn zij minder afkeerig. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>De <span class="ex">Aloeate</span> of <span class="ex">Roode Brulaap</span> (<i lang="la">Mycetes seniculus</i>) heeft een roodachtig bruine, op het midden van den rug goudgele vacht; de haren +zijn kort, min of meer stijf en aan hun onderste gedeelte effen van kleur; het wolhaar +ontbreekt. De lengte bedraagt 1.35 M., waarvan trouwens 70 cM. op den staart komen. +Het wijfje is kleiner en donkerder van kleur. +</p> +<p>Bij den <span class="ex">Caraya</span> of <span class="ex">Zwarten Brulaap</span> (<i lang="la">Mycetes niger</i>) is het haar aanmerkelijk langer en eenkleurig zwart, slechts aan de zijden een weinig +roodachtig, bij het wijfje ook aan de onderzijde geelachtig. Zijn lengte bedraagt +ongeveer 1.3 M., waarvan de helft op den staart komt. Dit dier komt alleen in Paraguay +voor, de <span class="ex">Aloeate</span> echter in het geheele oosten van Zuid-Amerika. +</p> +<p>De Brulaap behoort tot die Amerikaansche dieren, waarmede de reizigers reeds sedert +den aanvang van het geschiedkundig tijdperk in dit werelddeel bekend geworden zijn. +De eerste berichten waren natuurlijk zeer onvolledig en met vele fabels vermengd. +Eenige van deze fabels zijn ook nu nog in omloop onder de Indianen en de blanken, +die de genoemde Apen alleen <span class="pageNum" id="pb44">[<a href="#pb44">44</a>]</span>van hooren zeggen kennen. Wij laten deze verhalen achterwege en bepalen ons tot de +mededeelingen van ervaren onderzoekers. +</p> +<p>„Na mijn aankomst”, zegt de door zijne uitmuntende beschrijvingen bekende <span class="sc">Schomburgk</span>, „had ik bij het op- en ondergaan van de zon het verschrikkelijk gehuil van de talrijke +Brulapen uit het oerwoud tot mij hooren komen, zonder dat het mij op mijne zwerftochten +gelukt was, de dieren zelf te vinden. Toen ik mij eens op een morgen met een jachtgeweer +gewapend naar het oerwoud begaf, klonk mij van daar opnieuw een uit de verte komend +woest gehuil tegemoet, dat mijn jachtlust sterk aanwakkerde. Ik snelde daarom door +dik en dun op het gebrul af, en bereikte na veel inspanning en lang zoeken, zonder +opgemerkt te worden, het geraas makende gezelschap. Vóór mij op een hoogen boom zaten +zij, en voerden een allerverschrikkelijkst concert uit; het was alsof alle wilde dieren +van het woud daar bijeengekomen waren, om met elkander een strijd op leven en dood +te voeren. Om billijk te zijn, mag ik echter niet verzwijgen, dat er tusschen de zangers +een soort van overeenstemming bestond. Soms zwegen alle leden van het over den geheelen +boom verspreide gezelschap, alle tegelijkertijd, en bleven in rust, totdat even onverwacht +een van de zangers zijn onwelluidende stem opnieuw weerklinken liet, en het gehuil +van voren af begon. Het op en neer bewegen van de beenige trommel aan het tongbeen, +die door zijn resonance aan de stem zijn merkwaardige kracht verschaft, kan men gedurende +het schreeuwen duidelijk zien. In ’t eene oogenblik geleek het geluid op het knorren +van een varken, in ’t volgende kwam het overeen met het brullen van den Jaguar, die +zijn prooi bespringt, om kort daarna over te gaan in het zware en verschrikkelijke +gebrom, dat hetzelfde Roofdier laat hooren als het, aan alle zijden omsingeld, het +hem dreigende gevaar inziet. Hoe onbehagelijk deze muziek ook was, toch had het gezelschap, +dat zich op deze wijze vermaakte, iets grappigs over zich. Zelfs het gelaat van den +sombersten menschenhater zou op sommige oogenblikken sporen van een glimlach vertoond +hebben, als hij gezien had, hoe stijf en ernstig deze zwaar gebaarde concertgevers +elkander aankeken. Men had mij gezegd, dat iedere bende haar eigen voorzanger heeft, +wiens fijne, piepende stem een scherpe tegenstelling vormt met het zware basgeluid +der overige zangers, en die zich bovendien door een veel slankere en fijnere gestalte +onderscheidt. Ik vond de eerste mededeeling bij deze bende volkomen bevestigd; maar +de fijnere en schralere gestalte zocht ik tevergeefs; in plaats van deze bespeurde +ik op een der naastbijstaande boomen twee zwijgende Apen, die ik voor uitgezette schildwachten +hield;—zoo zij dit waren, vervulden zij hun plicht slecht genoeg; want onopgemerkt +stond ik in hun nabijheid.” +</p> +<p></p> +<div class="figure p1044width"><img src="images/p1044.jpg" alt="Zwarte Brulaap (Mycetes niger). ½ v.d. ware grootte." width="720" height="706"><p class="figureHead"><span class="ex">Zwarte Brulaap</span> (<i lang="la">Mycetes niger</i>). ½ v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p>Deze levendige beschrijving bewijst ons voldoende, dat de Brulapen hoogst eigenaardige +wezens zijn. Zonder eenige overdrijving kan men beweren, dat hun geheele handel en +wandel een samenvoeging van allerlei zonderlingheden is, en daardoor aan den waarnemer +een ruim onderzoekingsveld aanbiedt; terwijl men aan den anderen kant erkennen moet, +dat de Indianen te verontschuldigen zijn, als zij de Brulapen wegens hun droefgeestig +voorkomen en vervelend gezang minachten en haten. Zelfs de lasteringen, waaraan zij +zich schuldig maakten, zijn verklaarbaar, als men bedenkt, dat de bedoelde dieren +zoomin in vrijen als in gevangen toestand iets aangenaams voor den toeschouwer opleveren, +en dat ook hun levenswijze geen tafereelen aanbiedt, waarin hij behagen kan scheppen. +</p> +<p>Over dag houden de Brulapen zich bij voorkeur op <span class="pageNum" id="pb45">[<a href="#pb45">45</a>]</span>in de hoogste boomen van het woud; bij ’t begin van de schemering trekken zij zich +in het dichte, met slingerplanten doorvlochten loover van de lage boomen terug en +gaan hier slapen. Langzaam, bijna kruipend klauteren zij van tak tot tak, zoeken bladen +en knoppen uit, die zij langzaam met de hand afplukken en even langzaam naar den mond +brengen. Als zij verzadigd zijn, hurken zij neder op een tak en blijven hier bewegingloos +zitten; zij gelijken dan op stokoude, slapende aardmannetjes. Ook gaan zij wel languit +op den tak liggen, laten de vier ledematen naar beide zijden stijf afhangen, en houden +zich alleen met den grijpstaart vast. Wat de eene Aap doet, wordt door den anderen +langzaam en gedachteloos nagedaan. +</p> +<p>Weinige dieren zijn zoo geheel aan de boomen gebonden als de Brulapen. Zij komen hoogst +zelden op den grond, waarschijnlijk dan, als het hun onmogelijk is te drinken op de +gewone wijze, n.l. door te gaan hangen aan de takken en slingerplanten, die het dichtst +bij den oever groeien. <span class="sc">Humboldt</span> zegt, dat zij niet in staat zijn om reizen of zelfs wandelingen over den vlakken +bodem te doen. De Indianen beweren, dat de Brulapen menigmaal breede stroomen overtrekken. +<span class="sc">Rengger</span> houdt dit bericht voor een sprookje, dat den vreemdeling op de mouw wordt gespeld. +„Zij zijn,” zegt hij, „zoo bang voor het water, dat zij eerder verhongeren zullen, +dan pogingen aan te wenden om zwemmend een anderen boom te bereiken, wanneer zij na +een snelle rijzing van den waterstand in den stroom door het hun antipathische element +op een boom zijn ingesloten. Zoo ontmoette ik eens zulk een bende Apen in een boom, +die aan alle zijden door ’t water omringd was; deze dieren <span class="corr" id="xd31e1954" title="Niet in bron">waren</span> uiterst vermagerd en konden zich uit zwakte nauwelijks meer bewegen. Zij hadden niet +slechts alle bladen en jonge takken, maar zelfs een deel van den schors van den boom +verslonden. Om het naastbijgelegen woud te bereiken, zouden zij slechts 18 à 20 M. +ver hebben moeten zwemmen.” Dezelfde natuuronderzoeker verzekert, dat hij nog nooit +een Brulaap op het vrije veld gezien, of zijn spoor ergens op den bodem aangetroffen +heeft. +</p> +<p><span class="sc">Kappler</span> zegt van den Rooden Brulaap in Guyana: „Hij leeft in kleine troepen, die zelden uit +meer dan tien individuën bestaan, waarbij zich echter altijd een volwassen mannetje +bevindt, dat op de boomen een hoogere zitplaats inneemt dan de anderen; dit dier fungeert +als kapelmeester bij het afschuwelijk concert dat de Apen geven. Telkens als ik in +de gelegenheid was om de schreeuwers van zeer nabij na te gaan, zat er een oud mannetje +boven in den boom, dat zich met de voorpooten vast hield en den langen grijpstaart +om een tak geslingerd had, terwijl de andere mannetjes met de wijfjes en de jongen +in verschillende houdingen iets lager zaten. Plotseling begon de oude met een afgrijselijk +rochelende stem „Rochoe, rochoe” te schreeuwen, en liet, nadat hij dit vijf- of zesmaal +achtereen gedaan had, hierop een gebrul volgen, waarmede alle overigen zoo krachtig +instemden, dat men vreezen moest er doof van te zullen worden. Dit geluid is zoo sterk, +dat men het in stille nachten wel 2 uren ver (?) hooren kan. Toen <span class="sc">Pichegru</span> en zijne gezellen van Cayenne naar Suriname vluchtten, joeg het gebrul van de Tijgers +hun veel schrik aan; blijkbaar is dit gebrul niets anders geweest dan het geschreeuw +van den Brulaap; stellig zal iedereen, die dit geluid voor de eerste maal hoort, en +niet weet, dat het van onschadelijke Apen afkomstig is, er door met vrees vervuld +worden. Waarom deze dieren zoo schreeuwen, weet men niet. In de kolonie gelooft men, +dat zij het alleen doen, als de vloed komt opzetten; dit is echter een dwaling, want +men hoort het schreeuwen op elken tijd van den dag. De Brulaap is traag en droefgeestig; +hij springt alleen, als hij vervolgd wordt; in alle andere gevallen klautert hij behoedzaam +op de boomen rond, terwijl hij zich met den staart vasthoudt. Jong gevangen dieren +worden zeer tam en gezellig; zij spelen wel met Katten en Honden, maar zijn meestal +treurig. Als de persoon, waaraan de Brulaap zich gehecht heeft, voor eenigen tijd +afwezig is, dan hoort men den Aap aanhoudend rochelen en schreeuwen, hetwelk hoogst +onaangenaam is. Bovendien verbreidt hij een eigenaardigen walgelijken reuk, die zoo +sterk is, dat men de nabijheid van Brulapen in het woud gemakkelijk door den reuk +kan gewaar worden. Zij brengen slechts één jong ter wereld. Hun voornaamste vijand +is de „Kuif-Arend.” +</p> +<p>Als men op Brulapen schiet, loopen zij zoo schielijk mogelijk weg; zelfs ongewonde +dieren laten soms gedurende hun vlucht uitwerpselen vallen; dit is geregeld het geval +bij zwaar gewonde dieren, die zich niet meer redden kunnen, vooral als zij van den +eenen boom op den anderen willen overgaan, en in den hoogsten angst geraken. Een hoogst +vermakelijken indruk maakt het, te zien hoe een van de bijna half volwassene jongen +in den eersten schrik een van de oude mannetjes op den rug springt, om spoediger voort +te kunnen komen; maar door een krachtige oorvijg van den vertoornden man onderricht +wordt, dat het bewijzen van dezen ongevraagden liefdedienst niet tot de plichten van +den familievader behoort. +</p> +<p>Onze beste geweren kunnen trouwens niet concurreeren met de blaaspijp, het vreeselijk +en toch zoo eenvoudig wapen der Indianen. Daarom valt het den Roodhuiden veel gemakkelijker +dan ons, om Brulapen te dooden. In weerwil van de onovertroffen behendigheid, waarmede +zij hun wapen weten te gebruiken, beklimmen zij, om zeker te zijn van hun schot, toch +gaarne een naburigen boom en zenden uit diens top het doodelijk werptuig naar de argelooze +bende. +</p> +<p>In een groot deel van Paraguay wordt op de Brulapen ijverig jacht gemaakt. Hun vel +is als pelswerk gezocht en het vleesch wordt door de Indianen gaarne gegeten. +</p> +<p>Slechts zelden geeft men zich de moeite een Brulaap te temmen; bovendien biedt de +opvoeding van deze dieren eigenaardige moeilijkheden aan. <span class="sc">Rengger</span> zag er slechts twee tam, die beide meer dan een jaar oud waren. Zij werden met allerlei +boombladen gevoederd, en gaven hieraan de voorkeur boven ieder ander voedsel. Van +verstand was bij hen weinig te bespeuren: zij gaven niet veel meer om hun oppasser +dan om vreemdelingen en lieten zich niet tot iets africhten.—Van andere getemde Brulapen +verhaalt <span class="sc">Von Wied</span>, dat zij voor hun heer een buitengewone genegenheid gevoelden, en dat zij jammerlijk +begonnen te schreeuwen, als deze zich slechts voor een oogenblik verwijderde. Hun +traagheid, droefgeestigheid en knorrigheid, benevens de knersende, rochelende stem, +die de jongen dikwijls laten hooren, maakt ze echter voor iedereen, zelfs voor hun +meester, onaangenaam en afkeerwekkend. +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>Een uiterst slank lichaam met lange, zeer schrale ledematen, kenmerkt de <span class="ex">Slingerapen</span> (<i lang="la">Ateles</i>). De natuuronderzoeker, die ze het eerst <span class="ex">„Spin-Aap”</span> noemde, heeft ze den naam gegeven, die het meest overeenkomt met den indruk, dien +zij wekken;—zelfs de leek komt onwillekeurig tot zulk een vergelijking. Om de dieren +duidelijk te omschrijven, willen <span class="pageNum" id="pb46">[<a href="#pb46">46</a>]</span>wij er alleen nog maar aan toevoegen, dat de kop zeer klein, het aangezicht baardeloos, +en de duim van de voorhand zeer kort en gebrekkig ontwikkeld, bij sommige soorten +zelfs in ’t geheel niet zichtbaar is. <span class="sc">A. Vosmaer</span> (1768) zegt van den Slingeraap (<i lang="la">Ateles paniscus</i>), die door hem <span class="ex">Boschduivel</span> wordt genoemd: „Eenige jaren geleden zag ik dezen <span class="ex">Aap</span> voor de eerste maal te Amsterdam in de diergaarde van den heer <span class="sc">Bergmeier</span>. Het was met een ketting en ring vastgemaakt aan een lang gespannen koord, en wist +zijn staart om dat koord zoo vast te slaan, dat hij, zonder zich verder vast te houden, +daaraan hing, allerlei grimassen maakte en verwonderlijk slingerde. Wanneer men hem +den staart om de hand liet slaan, kneep hij daar zoo vast mede, dat het zeer deed.” +</p> +<p>Zuid-Amerika tot den 25en Z.-B.-graad is het vaderland van de Slingerapen, de kroon +van de hoogste boomen hun plaats van verblijf. +</p> +<p>Hun leven is, naar het schijnt, buitengewoon eenvormig en ook voor de verschillende +soorten in hoofdzaak gelijk. „Zij leven”, zegt <span class="sc">Tschudi</span> in overeenstemming met andere onderzoekers, „in troepen van 10 à 12 stuks; somtijds +treft men ze ook paarsgewijs, niet zelden zelfs alleen aan. Gedurende verscheidene +maanden zagen wij een alleen levenden Aap van dit geslacht voortdurend in hetzelfde +gebied, dit was een mannetje van nog niet hoogen leeftijd; zooals bleek, toen hij +gedood werd. De aanwezigheid van een troep Slingerapen verraadt zich door het voortdurend +ritselen der boomtakken, die zij zeer behendig ombuigen, om, zonder gedruisch te maken, +verder te klimmen. Het aangeschoten dier laat een luid gillend geschreeuw hooren en +tracht te ontvluchten. De zeer jonge dieren verlaten hun moeder niet, zelfs wanneer +deze gedood is; zij houden haar vast omklemd, en liefkozen haar nog als zij reeds +geheel verstijfd aan een boomtak hangt; het is daarom zeer gemakkelijk de jongen te +vangen. Het kost geen moeite ze te temmen; zij zijn goedmoedig, gemeenzaam en aanhankelijk, +maar blijven in de gevangenschap niet lang in leven. Zij lijden vaak aan uitslag en +buikloop, en maken dan zeer jammerlijke gebaren.” +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Tusschen de soorten van Slingerapen, bestaat slechts een gering verschil. Van die, +welke in Guyana voorkomen, zijn vooral zeer veelvuldig: de <span class="ex">Koata</span> of <span class="ex">Coaita</span> (<i lang="la">Ateles paniscus</i>) en de <span class="ex">Marimanda</span> of <span class="ex">Aroe</span> (<i lang="la">Ateles beëlzebuth</i>). De eerstgenoemde is een der grootste van zijn geslacht. Zijn lichaamslengte bedraagt +ongeveer 1.35 M., waarvan meer dan de helft op den staart komt; de hoogte in de schoften +is ongeveer 40 cM. Het haar is grof, aan de schouders verlengd, op den rug over ’t +geheel dichter dan aan de onderdeelen; op het voorhoofd staat het bij wijze van een +kam overeind; het is donkerzwart van kleur, alleen op het aangezicht roodachtig; de +huidkleur is donker, op de handpalm geheel zwart. Het goedaardige gelaat verkrijgt +door een paar levendige, bruine oogen een innemende uitdrukking. +</p> +<p>In Ecuador (Quito), op de landengte van Panama en in Peru zijn de genoemde soorten +vervangen door den <span class="ex">Tsjamek</span> (<i lang="la">Ateles pentadactylus</i>). Hij bereikt een lengte van ongeveer 1.3 M., waarvan de staart echter meer dan de +helft in beslag neemt, heeft een langharige, donker-zwarte vacht en een kort stompje +op de plaats van den duim. +</p> +<p>De <span class="ex">Miriki</span> (<i lang="la">Ateles hypoxanthus</i>), dien wij voornamelijk door <span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Max von Wied</span> hebben leeren kennen, bewoont het binnenland van Brazilië. Hij is ongeveer 1.4 M. +lang, dik van lijf, met een kleinen kop en een korten hals; de ledematen zijn lang; +de beharing is dicht, bijna wollig. Gewoonlijk is de vacht vaalgeel, soms echter witachtig +grauwgeel; de binnenzijde van de ledematen is gewoonlijk lichter van kleur. Het onbehaarde +gelaat is in de jeugd zwartbruin, op lateren leeftijd donkergrijs, in het midden echter +vleeschrood. De duim van de voorhand is een kort stompje zonder nagel. +</p> +<p>De schoonste van alle Slingerapen is waarschijnlijk die, welke eerst onlangs door +den jongen <span class="sc">Bartlett</span> in het oosten van Peru gevonden is, en ter eere van zijn ontdekker <span class="sc">Bartlett’s</span> <span class="ex">Slingeraap</span> (<i lang="la">Ateles Bartletti</i>) wordt genoemd. De goedgevulde, lange, zachtharige vacht heeft aan de geheele boven- +en buitenzijde een donkerzwarte kleur; een streep over het voorhoofd is goudgeel, +de wangbaard is wit; de onderzijde van romp en staart, de binnenzijde van de ledematen +en de buitenzijde van het onderbeen zijn bruinachtig geel, een weinig lichter van +kleur dan de streep over het voorhoofd, hier en daar gespikkeld door de aanwezigheid +van enkele zwarte haren. Alle onbehaarde gedeelten van het aangezicht en van de handen +zien er bruinachtig zwart uit. De grootte van dezen prachtigen Aap schijnt overeen +te stemmen met die van de hem verwante soorten. +</p> +<p><span class="sc">Humboldt</span>, <span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Max von Wied</span> en <span class="sc">Schomburgk</span> hebben ons het leven der Slingerapen in vrijen toestand leeren kennen. In Guyana +vindt men ze slechts in de donkerste wouden, niet hooger dan 500 M. boven den zeespiegel: +zij vermijden het kale woud der hooger gelegen streken geheel. In den regel vindt +men ze tot benden van ongeveer zes stuks vereenigd, zeldzamer alleen of bij paren +en nog minder dikwijls in grootere gezelschappen. Elk van deze benden gaat gedurende +het zoeken van ’t voedsel kalm en rustig haar gang zonder zich om andere ongevaarlijke +wezens te bekommeren. Hun beweging verdient den naam van vlug, wanneer men haar met +die der Brulapen vergelijkt. De geschiktheid tot klimmen en loopen op de boomen wordt +bevorderd door de aanzienlijke lengte van de ledematen. Daar zij met de lange armen +verafgelegen steunpunten kunnen bereiken, snellen zij, zelfs zonder groote inspanning, +zoo vlug voort, dat de jager volstrekt geen tijd te verliezen heeft, als hij hen volgen +wil. In hunne boomtoppen bewegen zij zich behendig: zij klauteren zeer goed en doen +soms kleine sprongen. Bij alle bewegingen werpen of slingeren zij hunne ledematen +op een zonderlinge wijze heen en weer. De staart wordt gewoonlijk vooruitgezonden +om een steunpunt te zoeken, voordat de Aap er toe komt om den tak waarop hij zit, +te verlaten. Somtijds vindt men een aantal Slingerapen, die aan den staart hangen, +tot een zeer in ’t oog vallende groep vereenigd. Met zelden zit of ligt de familie +in trage rust, op takken en twijgen, zich behaaglijk in de zon te koesteren; de kop +is dan dikwijls achterover gebogen, de armen zijn op den rug over elkander gelegd, +de oogen omhoog gericht. Op den vlakken bodem hompelen zij met moeite voort; men zou +medelijden met hen kunnen krijgen, als men ze ziet gaan. Hun gang is in de hoogste +mate wankelend en onzeker, en de lange staart, die, om het evenwicht te bewaren, wanhopig +heen en weer bewogen wordt, doet den indruk van onbeholpenheid, welke door deze bewegingswijze +gewekt wordt, nog toenemen. Geen der Europeesche natuuronderzoekers heeft trouwens +ooit Slingerapen op den bodem gezien. <span class="pageNum" id="pb47">[<a href="#pb47">47</a>]</span><span class="ex">Prins</span> <span class="sc">Max von Wied</span> beweert, dat zij, zoolang zij gezond zijn, slechts dan op den grond afdalen, als +het hun onmogelijk is geworden van uit de laagst groeiende takken het water te bereiken, +om op hun eigenaardige wijze te drinken. Men maakt ijverig jacht op hen. De Portugeezen +gebruiken hun vel, de wilden eten hun vleesch, vele Indiaansche stammen verkiezen +dit wild boven al het overige. +</p> +<p>Men ziet deze dieren niet zeer dikwijls in den gevangen staat. Hier te lande behooren +zij altijd nog tot de zeldzaamheden. Toch zijn zij wel in staat om de genegenheid +van den mensch te wekken. Moedwil en boosaardigheid zijn hun vreemd, en hun toorn, +die zij door grimassen te kennen geven, gaat even schielijk voorbij, als hij gekomen +is. Door hunne zonderlinge houdingen en lichaamsverdraaiingen weten zij iemand bezig +te houden. Een goede behandeling is aan hen welbesteed; zij trachten haar te beloonen +door liefkoozingen. +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>De <span class="ex">Rolstaartapen</span> of <span class="ex">Rolapen</span> (<i lang="la">Cebus</i>) verschillen van de Grijpstaartapen, doordat hun staart tot aan den top geheel behaard +is, wèl om een tak gewikkeld kan worden, maar als eigenlijk grijporgaan niet deugt. +Terwijl de reeds besprokene geslachten van Breed-neuzige Apen in onze dierentuinen +tot dusver tot de zeldzaamheden behooren, ziet men deze of gene vertegenwoordiger +van de Rolstaartapen bijna in ieder beestenspel. Deze Apen onderscheiden zich van +de vroeger behandelde door hun lichaamsbouw. De schedel is rondachtig; de armen zijn +slechts middelmatig van lengte, de handen hebben vijf vingers. Een meer of minder +ontwikkelde baard versiert het aangezicht, voor ’t overige is de beharing dicht en +kort. +</p> +<p>Men zou de Rolstaartapen de Meerkatten van Amerika kunnen noemen. Zij gelijken veel +op deze vroolijke klanten, hoewel meer door hunne handelingen dan door hun gestalte. +Zij zijn echte Apen, d.w.z. beweeglijke, leerzame, moedwillige, nieuwsgierige en wispelturige +dieren. Juist daarom worden zij door den mensch veel vaker getemd dan alle overige +Apen van de Nieuwe Wereld, en worden zij veelvuldiger naar Europa overgebracht. Aan +<span class="corr" id="xd31e2110" title="Bron: hen">hun</span> schreierige, zachte stem hebben zij den naam „Huilende” Apen te danken. Men hoort +deze stem echter alleen, zoolang zij goed gehumeurd zijn. Bij de geringste opwinding +schreeuwen en krijschen zij op een afschuwelijke wijze. Zij leven uitsluitend op boomen +en zijn hier even goed thuis, als hunne overzeesche verwanten op de mimosa’s en tamarinden. +Reeds in den voortijd waren zij in Brazilië inheemsch, ook thans is dit het geval +en bevolken zij in grooten getale de uitgestrekte wouden van de zuidelijke staten. +Men vindt ze hier tot vrij talrijke gezelschappen vereenigd en dikwijls gemengd met +andere, hun verwante soorten. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1047width"><img src="images/p1047.jpg" alt="Tsjamek (Ateles pentadactylus) ⅕ v.d. ware grootte." width="720" height="678"><p class="figureHead"><span class="ex">Tsjamek</span> (<i lang="la">Ateles pentadactylus</i>) ⅕ v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p>In de gevangenschap toonen de Rolstaartapen bijna alle eigenaardigheden van de Meerkatten +en menige andere bovendien. Ondanks hun (zelfs onder de Apen buitengewone) onzindelijkheid +zijn zij de lievelingen van de Indianen, bij welke men ze in getemden staat ontmoet. +Evenals de Bavianen houden zij van bedwelmende en dronkenmakende middelen. „Als men,” +zegt <span class="sc">Schomburgk</span>, „een tammen Rolstaartaap tabaksrook toeblaast, of hem een snuifje voorhoudt, wrijft +hij zich het geheele lichaam met een echt wellustige opgewondenheid en sluit de oogen. +Dezelfde verrukking geeft hij te kennen na het ontvangen van een aangestoken sigaar. +Thee, koffie, brandewijn en andere opwekkende dranken brengen een soortgelijke uitwerking +teweeg.”—A. <span class="sc">Vosmaer</span> (1770) zegt van een dezer dieren, dat in Suriname <span class="ex">Meekoê</span> of <span class="ex">Mico</span> genoemd wordt: „De bijzondere eigenschap waarom <span class="pageNum" id="pb48">[<a href="#pb48">48</a>]</span>wij hem den naam van Fluiter gegeven hebben, is aanmerkelijk. Verscheidene Apen maken +een min of meer fluitend geluid, doch deze bezit die kunst meesterlijk, zoodat men +wezenlijk dacht, dat er iemand floot. Het geluid was eentonig, zeer hard, doch verflauwend, +en dit herhaalde hij dikwijls uit zich zelf, tot vermaak; want, als hij boos was, +schreeuwde hij.—Gelijk bijna alle andere dieren van zijn geslacht, at en dronk hij +bijna alles, maar inzonderheid was hij een groot liefhebber van eieren en van Spinnen, +die hij overal opzocht. Zeer graag dronk hij jenever, op welk een en ander de stalknechts +in des vorsten rijschool, daar hij hier verscheidene jaren geleefd heeft, hem nu en +dan al eens onthaalden.” +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Van alle Rolstaartapen is de <span class="ex">Gay</span> of <span class="ex">Sai</span>, de <span class="ex">Kapucijner-aap</span> (<i lang="la">Cebus capucinus</i>) waarschijnlijk de meest bekende. In de taal der Guaranen beteekent „Gay” „bewoner +van het woud”; dit woord is echter door de Europeanen dikwijls verkeerd gebruikt en +thans minder algemeen bekend geworden dan de genoemde, Nederlandsche, met het oog +op het haarkleed werkelijk zeer toepasselijke naam. De Kapucijner-aap behoort, naar +men zegt, tot de grootste soorten van de groep; zijn staart kan 35, het overige lichaam +45 cM. lang worden; in den regel zijn de exemplaren, die naar Europa komen, kleiner. +Hun duidelijkste kenmerk is het reeds in de vroegste jeugd naakte, gerimpelde of geplooide, +licht vleeschkleurige voorhoofd. Grootendeels is de huidkleur meer of minder donkerbruin; +de dun behaarde slapen, de bakkebaard, de keel, de borst en de buik alsmede de bovenarm +zijn lichtbruin. +</p> +<p>Het verbreidingsgebied van den Kapucijner-aap strekt zich tot beneden den Zuider-Keerkring +en tot over de Andes uit. Van Bahia tot Columbia is hij overal gemeen. Hij geeft de +voorkeur aan bosschen, waarvan de bodem niet met struikgewas begroeid is. Het grootste +deel van zijn leven brengt hij door in de boomen; want deze verlaat hij in den regel +alleen, wanneer hij drinken of een maïs-veld bezoeken wil. Hij heeft geen vaste woonplaats. +Over dag zweeft hij van boom tot boom om voedsel te zoeken, des nachts rust hij uit +tusschen de dooreengekronkelde boomtakken. Gewoonlijk ontmoet men deze dieren vereenigd +tot kleine familiën van 5 à 10 individuën, die voor ’t meerendeel wijfjes zijn. Soms, +doch zelden vindt men oude mannetjes, die alleen leven. Men kan de levenswijze van +het in vrijen toestand verkeerende dier moeielijk nagaan, omdat het zeer schuw en +vreesachtig is: <span class="sc">Rengger</span> zegt, dat hij slechts door een toeval in de gelegenheid kwam hierover waarnemingen +te doen. Eens werd zijn aandacht getrokken door welluidende, fluitende tonen; opziende, +zag hij een oud mannetje op de naastbijgelegen boomkruin nader komen; hem volgden +12 of 13 Apen van beiderlei geslacht; de wijfjes droegen ieder een jong gedeeltelijk +op den rug, gedeeltelijk onder den eenen arm. Plotseling merkte een der Apen een nabijstaanden +sinaasappelboom met rijpe vruchten op; hij liet eenige geluiden hooren en sprong op +den boom toe. Weinige oogenblikken later was het geheele gezelschap daar verzameld, +en hield zich bezig met het plukken en eten van de zoete vruchten. Toen de boom half +geledigd was, trachtten de sterkste Apen de zwakkere hun eigendom te ontrooven; zij +trokken de vreemdsoortigste gezichten, lieten de tanden zien, pakten elkander bij +’t haar en waren duchtig aan ’t kibbelen. Andere doorzochten een dood gedeelte van +den boom, lichtten de droge schors behoedzaam op en verslonden de hieronder huizende +larven van Insecten. Toen zij zich verzadigd hadden, gingen zij in de houding, die +reeds bij de Brulapen (p. <a href="#pb44">44</a>) is aangegeven, lang uit liggen op een horizontalen tak om uit te rusten. De jonge +dieren begonnen met elkander te spelen en gaven daarbij bewijzen van groote behendigheid. +Zij schommelden zich aan hun staart, of klommen hierbij als langs een touw omhoog. +</p> +<p>In Januari werpt het wijfje één jong; gedurende de eerste weken draagt zij het aan +de borst, later evenwel op den rug. Nooit verlaat de moeder haar kind, zelfs niet +wanneer zij gewond is. Wel merkte <span class="sc">Rengger</span> op, dat een wijfje, welker onderbeen verbrijzeld was door een kogel van zijn jachtgezel, +haar zuigeling van de borst nam en op een tak zette; waarschijnlijk evenwel geschiedde +dit meer met het doel om de zuigeling buiten gevaar te brengen, dan om zichzelf verlichting +te verschaffen. +</p> +<p>De Kapucijner-aap wordt dikwijls gevangen en getemd. Oude dieren raken niet licht +aan de gevangenschap gewoon; zij beginnen te treuren, willen niet eten, laten zich +nooit temmen en sterven gewoonlijk na weinige weken; de jonge Aap daarentegen vergeet +licht zijn vrijheid, sluit zich bij de menschen aan, en gebruikt, evenals vele andere +dieren zijner orde, na korten tijd dezelfde spijzen en dranken als de mensch. Hij +heeft, evenals alle leden van zijn geslacht, een zachtaardig voorkomen, dat niet in +overeenstemming schijnt met zijne groote behendigheid en slimheid. +</p> +<p>Onder de zintuigelijke vermogens van het dier staat het tastgevoel bovenaan; de overige +zintuigen zijn zwak. Hij is bijziende en kan des nachts in ’t geheel niet zien; hij +hoort slecht, want men kan hem gemakkelijk besluipen. Nog zwakker schijnt de reuk +te zijn: hij houdt ieder voorwerp, dat hij besnuffelen zal, dicht bij den neus en +wordt toch vaak genoeg door den reuk bedrogen: verleid om voorwerpen te proeven, die, +zooals het smaakzintuig hem later leert, oneetbaar zijn. +</p> +<p>De geluiden, die men van den Kapucijner-aap hoort, verschillen naar gelang van zijn +gemoedstoestand. Het meest hoort men van hem een zacht gefluit, dat, naar het schijnt, +als een bewijs van verveling moet worden beschouwd. Hij <span class="sic">steent</span>, als hij iets hebben wil. Verwondering of verlegenheid geeft hij te kennen door een +eenigszins scheller gefluit; als hij toornig is, schreeuwt hij met zware en grove +stem herhaaldelijk „hoe, hoe!” Bij vrees of smart wordt krijschen, bij vroolijke gebeurtenissen +daarentegen grinniken vernomen. Door dezelfde geluiden deelt de apenhoofdman in vrijen +toestand aan zijne onderhoorigen zijne gewaarwordingen mede. Deze worden trouwens +niet alleen, door geluiden en bewegingen geopenbaard, maar ook door een gebaar, dat +op lachen of weenen gelijkt. In het eerste geval worden de mondhoeken teruggetrokken, +doch geen geluiden gemaakt. Bij het weenen vullen zich de oogen met tranen, die echter +nooit over de wangen vloeien. +</p> +<p>Niet zelden komt het voor, dat de Kapucijner-aap in de gevangenschap jongen werpt. +De genegenheid voor de jongen schijnt in deze omstandigheden nog grooter te zijn dan +bij het leven in de vrije natuur. De moeder bemoeit zich gedurende den geheelen dag +met haar kind, duldt niet, dat een mensch het aanraakt, toont het alleen aan lieden, +waarvan zij veel houdt en verdedigt het moedig tegen ieder ander. +</p> +<p>Onze Aap is zeer gevoelig voor koude en vochtigheid. Uit eigen beweging gaat hij nimmer +te water. Ook heeft men nimmer waargenomen, dat hij zich <span class="pageNum" id="pb49">[<a href="#pb49">49</a>]</span>door zwemmen tracht te redden. Wel weet men, dat hij spoedig naar de diepte zinkt, +als hij in ’t water wordt geworpen. In de gevangenschap is hij onderhevig aan vele +ziekten, vooral aan verkoudheid en hoesten; evenals zijne verwanten uit de Oude Wereld +lijdt hij maar al te vaak aan tering. Volgens de schatting van <span class="sc">Rengger</span> zou de ouderdom, die dit dier bereiken kan, omstreeks 15 jaar bedragen. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1049width"><img src="images/p1049.jpg" alt="Faun-Aap (Cebus fatuellus).—Kapucijner-Aap (Cebus capucinus). ⅙ v.d. ware grootte." width="720" height="565"><p class="figureHead"><span class="ex">Faun-Aap</span> (<i lang="la">Cebus fatuellus</i>).—<span class="ex">Kapucijner-Aap</span> (<i lang="la">Cebus capucinus</i>). ⅙ v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p>De geestes-eigenaardigheden van den Kapucijner-aap zijn ten volle onze aandacht waard. +Reeds in de eerste dagen van zijn gevangen leven leert hij zijn meester en verzorger +kennen, zoekt bij hem voedsel, warmte, bescherming en hulp, vertrouwt hem volkomen, +verheugt zich, als hij met hem mag spelen, laat zich al zijne plagerijen welgevallen, +toont na een scheiding bij het wederzien een uitgelatene vreugde en geeft zich ten +slotte zoozeer aan zijn heer over, dat hij zijn vrijheid geheel vergeet en half een +huisdier wordt. Hij sluit trouwens niet alleen met den mensch vriendschap, maar ook +met de kinderen, waarmede hij opgevoed wordt. In Paraguay wordt hij niet zelden opgevoed +met een jongen Hond, die hem als rijpaard moet dienen. Als hij van dezen gescheiden +wordt, begint hij luid te schreeuwen; bij het wederzien overlaadt hij hem met liefkoozingen. +Zijn genegenheid gaat ook met zelfopoffering gepaard; bij vechtpartijen met andere +Honden verdedigt hij zijn vriend met grooten moed. +</p> +<p>Geheel anders wordt het karakter van dezen Aap, wanneer hij mishandelingen heeft te +verduren. Als hij zich sterk genoeg acht, tracht hij geweld met geweld te keeren, +en bijt den mensch, die hem kwaad doet. Als echter zijn tegenstander hem vrees inboezemt, +neemt hij zijn toevlucht tot huichelarij en zoekt zich te wreken, door zijn vijand +te overvallen. +</p> +<p>Ook de Kapucijner-aap is zeer snoeplustig; wanneer zijne dieverijen ontdekt worden, +leert hij spoedig in ’t geheim te stelen en daarbij allerlei listen en knepen in toepassing +te brengen. Op heeter daad betrapt, zal hij uit vrees voor straf dadelijk luid schreeuwen; +wanneer daarentegen zijn misdrijf verborgen blijft, gedraagt hij zich zoo argeloos +en onbekommerd, alsof er niets gebeurd is. Kleine voorwerpen worden ingeval van nood +in den mond verborgen en eerst later opgegeten. Zijn hebzucht is zeer groot. Wat hij +bezit, laat hij zich zoo licht niet weer ontnemen, hoogstens kan zijn meester dit +doen, ingeval deze zich zeer bemind heeft weten te maken. Behalve deze eigenschappen +merkt men zoowel nieuwsgierigheid als vernielzucht in hooge mate bij hem op. +</p> +<p>Slechts noode onderwerpt hij zich aan den wil van den mensch. Daarentegen beijvert +hij zich, andere wezens, zelfs menschen, nu eens door liefkoozingen, dan weer voor +dreigementen naar zijn hand te zetten. Op zijn leerlust heeft dit een zeer verkeerden +invloed: hij leert alleen datgene, wat hem voordeel oplevert, b.v. doozen openen, +de zakken van zijn meester doorzoeken enz. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>De <span class="ex">Apella</span> of <span class="ex">Bruine Rolstaartaap</span> (<i lang="la">Cebus apella</i>) leeft in Guyana. Zijn kleur is niet gemakkelijk te beschrijven, daar deze zeer verschillend +is. Zijn lichaamsbouw is tamelijk gedrongen; de betrekkelijk goed gevulde vacht bestaat +uit glanzige haren, die boven het voorhoofd en aan de beide zijden van den kop zich +tot een hooge kuif verheffen, en in ’t aangezicht een baard vormen; hun over ’t algemeen +bruinzwarte kleur gaat op den rug, den staart en de dijen in zwart over; het aangezicht +en de keel zijn gewoonlijk lichter en op de kruin komt geregeld een donkere streep +voor. Dikwijls zijn ook de zijden van den romp en de pooten helder kastanjebruin van +kleur. In grootte komt deze Aap met den Kapucijner-aap overeen. +</p> +<p>Van het leven van den Apella in de vrije natuur geeft <span class="sc">Schomburgk</span> de volgende uitvoerige beschrijving: „Dicht tegen een boom aangedrukt, wachtten wij +de apenbende af. De voorhoede verscheen voor ons; het hoofdleger volgde spoedig; ongeveer +een kwartier later kwam de laatste troep, dien ik trouwens door een uitbundig gelach, +dat ik niet meer inhouden kon, spoedig in wilden haast de vlucht deed nemen. Wie zou +hier dan ook het lachen hebben kunnen laten, bij het zien van de overdreven haast +en bewegelijkheid waarmede de vlugge dieren zich op de takken voortbewogen, <span class="pageNum" id="pb50">[<a href="#pb50">50</a>]</span>bij het hooren van het klagen, fluiten en zingen van de zwakkere leden van het gezelschap, +bij het opmerken van de boosaardige blikken, die zij op hunne sterkere gezellen wierpen, +omdat zij, deze in den weg komend, door hen gebeten en geslagen werden. Men kon zich +niet bedwingen bij het zien van de oude mannetjesachtige gelaatstrekken van de op +moeders rug als ’t ware vastgelijmde jongen, en bij het waarnemen van den ernst, waarmede +gedurende de reis op ieder blad, in iedere spleet naar Insecten gezocht werd terwijl +nu en dan een vliegende Vlinder of een vluchtende Kever met de grootste behendigheid +gevangen werd. Met zulke grimassen waren misschien ongeveer 400 of 500 Apellas over +ons weggeijld (want een andere beweging schijnen zij in ’t geheel niet te kennen), +toen ik aan den drang tot lachen niet langer weerstand kon bieden. Als door den donder +getroffen bleven de vlak boven ons aanwezige Apen een oogenblik bewegingloos staan, +lieten toen een eigenaardig geschreeuw hooren, dat vóór, achter en naast ons zijn +echo vond; alle keken angstig in alle richtingen, totdat zij ons bemerkten; toen keken +zij ons een oogenblik aan, herhaalden hun geschreeuw nog schriller dan de eerste maal, +en vlogen nu met dubbel zoo groote sprongen in den letterlijken zin van ’t woord over +ons heen, zonder dat eenige andere toon dan het vermeerderde gedruisch in de takken +gehoord werd.” +</p> +<p>De Apella wordt zeer veelvuldig naar ons werelddeel overgebracht, en is daarom in +dierentuinen en beestenspellen vaak genoeg te vinden. De Savoyaarden, die het geheele +zuiden van Europa doorwandelen, gebruiken hem, evenals sommige Meerkatten, om het +hart van gegoede lieden met beter gevolg te verteederen, dan met hunne draaiorgels +kan geschieden. De muziek van deze dikwijls erbarmelijk ontstemde werktuigen is in +de straten van Frankrijk, Spanje en Italië zoo gewoon, dat geen mensch meer let op +den armen smeekeling, die de vroolijke muze te hulp roept, en met klanken en liederen +de harten wil roeren. Ach! juist deze tonen sluiten de harten voor hem; zij wekken +wrevel op, en de beurs blijft gesloten. Nu gaat op bevel en in ’t belang van den toonkunstenaar +de tamme Meerkat, Apella, of Apollo-aap aankloppen aan de gesloten harten der menschen. +Het dier is gebonden aan een lang, dun touw, dat grootendeels om de hand van zijn +meester gewikkeld is; deze laat het touw vieren, en op de klanken van de Marseillaise +of van ’t een of ander straatdeuntje klimt de kleine bedelaar bij regenwaterpijpen +omhoog, loopt langs dakgoten en kroonlijsten, gaat van de eene verdieping naar de +andere, tot hij de dakkamers bereikt heeft. Hij verschijnt aan ’t venster, een kind +merkt hem op, een luide juichkreet wordt gehoord, het regent suikergoed en ander gebak +in zijn nabijheid—ach, had hij maar wangzakken;—maar er valt ook menige sou, menige +cuarto, menige soldo voor zijn beneden wachtenden meester: de Aap heeft het hart van +’t kind geopend en het kindermondje den geldbuidel van de ouders losgeknoopt. Het +dier werpt ieder geldstuk, dat het ontvangt, zijn meester toe; deze zamelt beneden +vroolijk in, zoolang hem van omhoog nog iets wordt toegeworpen, en trekt dan verder +met zijn helper in ’t bedelen, om eenige weinige huizen verderop het spel te hervatten. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>De <span class="ex">Faun-aap</span> (<i lang="la">Cebus fatuelles</i>) onderscheidt zich voor een in twee bundels verdeelde kuif. De oostkust dan Brazilië +is zijn vaderland. +</p> +<hr class="tb line"><p> +</p> +<p>In de tweede onderfamilie van de Breedneuzen vereenigen wij de <span class="ex">Slapstaarten</span> (<i lang="la">Pithecidae</i>), voor ’t meerendeel kleine of middelmatig groote Apen, welke van die der vorige +onder-familie verschillen door hun slappen, geheel en al behaarden, voor ’t grijpen +ongeschikten staart, welks wervels van voren naar achteren gestadig in dikte afnemen. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>De <span class="ex">Pluimstaartapen</span> (<i lang="la">Pithecia</i>) hebben ineengedrongen lichaamsbouw, die door de lange en losse beharing nog plomper +schijnt, dan hij werkelijk is, betrekkelijk krachtige ledematen en een dikken, ruigen +staart, die naar den spits toe meestal met langere haren bezet is. Het haar van ’t +bovenste deel van den kop is mutsvormig gescheiden, dat van de wangen en van de kin +vormt een meer of minder langen, dichten volbaard. +</p> +<p>Het verbreidingsgebied van de weinig talrijke soorten van dit geslacht is tot de noordelijke +gedeelten van Zuid-Amerika beperkt. Hier bewonen zij hooge, droge wouden zonder kreupelhout +en vermijden de nabuurschap van andere Apen. Volgens <span class="sc">Tschudi</span> zijn zij schemeringdieren, welker werkzaamheid eerst na zonsondergang begint, en +tot het opgaan van de zon voortduurt; overdag slapen zij, en zijn dan moeilijk op +te jagen, omdat zij hun tegenwoordigheid door geen gedruisch verraden, en zich alleen, +als zij vervolgd worden, vlugger bewegen. Hoewel gemakkelijk te temmen, blijven zij +toch in de gevangenschap dikwijls knorrig en verdrietig, en als zij overdag waken, +toonen zij zich traag of treurig. „Overal, waar de boomkronen aan den oever dicht +bebladerd zijn,” schrijft <span class="sc">Schomburgk</span>, „vond ik troepen van Apen in de takken, en wel het meest de werkelijk lieve Pluimstaartapen. +Het fraai gescheiden, lange hoofdhaar, de weelderig ontwikkelde baard aan kin en wang, +de lang behaarde staart, welke aan dien van een Vos herinnert, verschaffen aan deze +dieren, die zoo helder en verstandig kijken, een ongemeen lieftallig, maar tevens +een zeer grappig voorkomen.” +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>In de groote bosschen langs den bovenloop van den Maranon en den Orinoko wordt de +meest algemeen verbreide soort van dit geslacht zeer veelvuldig aangetroffen. Deze +is de <span class="ex">Satan-aap</span>, de <span class="ex">Kuxio</span> van de Indianen (<i lang="la">Pithecia satanas</i>), een dier van 55 cM. lichaamslengte met een bijna even langen staart. De nagenoeg +volkomen ronde kop is gekenmerkt door een soort van muts, die uit niet zeer lange, +dicht aanliggende haren bestaat, welk van een gemeenschappelijke kruin aan het hoogste +gedeelte van het achterhoofd uitstralen en op het voorste gedeelte van den kop een +scheiding vertoonen. De wangen en de kin zijn omgeven door een dikken, zwarten baard. +Geen dandy zou baard en haar beter in orde kunnen houden dan dit schoone dier, zegt +<span class="sc">Kappler</span>. De beharing van het bovenlijf is dicht, maar niet lang, die van de onderzijde daarentegen +dun; de staart is zeer ruig. De volwassen mannetjes en wijfjes hebben een zwarte, +aan den rug roetkleurig-vaalgele, de jongen een bruinachtig-grijze kleur. Velerlei +afwijkingen komen veelvuldig voor. Volgens <span class="sc">Kappler</span> wordt dit dier in Guyana <span class="ex">Xiu</span> (Schiu) genoemd; het dier is hier niet veelvuldig, leeft in kleine familiën van 4 +à 6 individuën en verdraagt de gevangenschap zelden goed. +</p> +<p>Een tweede soort van dit geslacht, de <span class="ex">Witkop-aap</span> (<i lang="la">Pithecia leucocephala</i>), vertoont vele van ouderdom en sekse afhangende afwijkingen, en draagt daarom verschillende +namen. Hij bewoont Guyana en de landen <span class="pageNum" id="pb51">[<a href="#pb51">51</a>]</span>langs den Amazonenrivier, leeft meer in het struikgewas dan op hooge boomen, is vereenigd +tot gezelschappen, die in den regel uit minstens 6 en hoogstens 10 individuën bestaan, +en schijnt een vrij traag dier te zijn. Zijn voedsel bestaat, naar men zegt, uit bessen +en andere vruchten benevens honigraten. De wijfjes brengen één jong ter wereld en +dragen dit langen tijd op den rug. <span class="sc">Kappler</span> bevestigt deze berichten, en voegt er bij, dat deze Aap gemakkelijk getemd kan worden, +maar altijd vreesachtig en droefgeestig blijft. +</p> +<p>Ook van het leven van den <span class="ex">zwartkoppigen Pluimstaartaap</span> (<i lang="la">Pithecia melanocephala</i>) is nog niet veel bekend, hoewel hij zich vaak aan de inboorlingen vertoont, naar +men uit het groot aantal namen die hij draagt, kan afleiden. De inboorlingen noemen +hem <span class="ex">Cacajao</span>, <span class="ex">Chucuto</span>, <span class="ex">Chucuzo</span> en <span class="ex">Caruiri</span>. <span class="ex">Mono-feo</span> of „leelijke Aap” en <span class="ex">Mono-Rabon</span> of „Kortstaart.” De laatstgenoemde naam heeft sedert eenigen tijd de voorkeur verworven; +want men heeft den Cacajao (met eenige andere op hem gelijkende soorten, die zich +door hun korten, behaarden staart aanmerkelijk van alle overige Apen van de Nieuwe +Wereld onderscheiden) tot een afzonderlijke groep vereenigd en deze <span class="ex">Kortstaarten</span> (<i lang="la">Brachyurus</i>) genoemd. +</p> +<p>De Cacajao is ongeveer 45 (met den staart echter 60) cM. lang. Zijn dichte, gladde +vacht heeft aan de schouder en de zijden langere haren, maar is aan ’t onderlijf zeer +dun. In den nek komt een haarkruin voor; van waar de haren naar den kop gericht zijn. +De baardgroei is aan de wangen niet weelderig. De dunne, korte staart draagt een dikken, +aan ’t einde afgeknotten haarkwast. De vingers zijn zeer lang en sterk. Het dier is +op den rug grijsgeel, van achteren roestkleurig rood, aan ’t onderbeen en de voeten +zwart. De haren van den kop en van de voorarmen zijn glanzig zwart, evenals de onbehaarde +huid van het aangezicht. De in gevangenschap levende dieren zijn vraatzuchtig en stompzinnig, +evenwel niet boosaardig, maar vreesachtig en onderworpen. Het zien van een Krokodil +of van een Slang veroorzaakt hun zulk een vrees, dat zij over al hunne leden sidderen. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1051width"><img src="images/p1051.jpg" alt="Witkop-aap (Pithecia leucocephala). ½ v.d. ware grootte." width="720" height="690"><p class="figureHead"><span class="ex">Witkop-aap</span> (<i lang="la">Pithecia leucocephala</i>). ½ v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p>Het vaderland van dezen Aap is het noordwesten van Brazilië ten noorden van den Amazonen-stroom, +doch vooral de bosschen langs de oevers van de rivieren van Nieuw-Granada en Ecuador; +naar men zegt, komt hij echter nergens veelvuldig voor. Hij is slechts éénmaal levend +naar Europa gebracht. +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>Een slank lichaam met slanke ledematen en een zeer langen, dunnen en slappen staart, +een ronde kop met baardeloos gelaat en korten snuit, heldere oogen en groote ooren, +vijfteenige handen en voeten kenmerken een kleine groep van Amerikaansche Apen, die, +wegens hunne vlugge bewegingen, <span class="ex">Springapen</span> (<i lang="la">Callithrix</i>) genoemd worden. +</p> +<p>De Springapen leven, tot kleine gezelschappen vereenigd, in de stille wouden van Zuid-Amerika +en trekken hier door hun luide stem zeer de aandacht. Deze stem, welke na die van +de Brulapen, de krachtigste en verst hoorbare is, welke bij de daar inheemsche Apen +voorkomt, verraadt hun aanwezigheid reeds van verre aan den jager, die ze wegens hun +malsch en lekker vleesch ijverig vervolgt. Zij zijn buitengewoon zachtaardig van natuur, +en worden in de hoogste mate tam en aanhankelijk. +<span class="pageNum" id="pb52">[<a href="#pb52">52</a>]</span></p> +<p>Een van de fraaiste leden van dit geslacht is de <span class="ex">Weduwen-aap</span> (<i lang="la">Callithrix lugens</i>). Zijne lengte bedraagt 90 cM., waarvan 50 cM. voor den staart gerekend moeten worden. +„Dit kleine dier,” zegt <span class="sc">Alexander von Humboldt</span>, „heeft fijn, glanzig, fraai zwart haar; op zijn aangezicht bevindt zich een witachtige, +in ’t blauwe spelende, onbehaarde plek, waarin oogen, neus en mond staan; zijn klein, +goed gevormd, bijna onbehaard oor heeft een omgebogen rand. Voor aan den hals ziet +men een witte streep, die ongeveer 2½ cM. breed is, en een halsband vormt; de voeten +zijn zwart, evenals het overige lichaam, de handen echter van buiten wit en van binnen +glanzig zwart. Deze witte lichaamsdeelen worden door de zendelingen vergeleken met +den sluier, den halsdoek en de handschoenen van een weduwe in rouwgewaad.” +</p> +<p>Deze in ’t zuiden van Venezuela inheemsche Aap gaat alleen als hij eet, op de achterste +ledematen staan. Zijn gemoedsaard is anders dan zijn uiterlijk zou doen vermoeden. +Schijnbaar is hij schuchter en zachtaardig. Wanneer hij echter vrij is in zijne bewegingen, +zal hij bij ’t zien van een Vogel zeer opgewonden worden, met verbazende behendigheid +klimmend en loopend dit dier besluipen, het als een Kat bespringen, en elke prooi +dooden die hij grijpen kan. +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>Als overgangsvormen tusschen de Breedneuzen met slingerstaart en die met slappen staart +kan men de <span class="ex">Saimiri’s</span> (<i lang="la">Chrysothrix</i>) beschouwen. Deze Apen zijn slank gebouwd; zij hebben lange ledematen en een zeer +grooten, sterk verlengden, vooral van achteren ontwikkelden kop met hoog voorhoofd, +kort aangezicht, groote, dicht bij elkander geplaatste oogen en eenvoudige, groote +oorschelpen. De vacht bestaat uit haren, die met verschillend gekleurde ringen geteekend +zijn en is niet zeer gevuld. +</p> +<p>De meest bekende soort is het <span class="ex">Doodshoofd-aapje</span>, ook wel <span class="ex">Titi</span> genaamd (<i lang="la">Chrysothrix sciurea</i>); het onderscheidt zich door zijn bevallige gedaante en fraaie, aangename kleur en +evenzeer door de sierlijkheid zijner bewegingen en door zijn vroolijkheid. Het is +een der schoonste Apen van de Nieuwe Wereld. Zijn eenigszins afschrikwekkende volksnaam +zou een zeer verkeerd denkbeeld kunnen geven van de uitdrukking van zijn gelaat; het +dier dankt dien alleen aan een hoogst oppervlakkige en bij nauwkeuriger beschouwing +dadelijk verdwijnende overeenkomst. Het zeer slank gebouwde Doodshoofd-aapje heeft +een zeer langen staart; zijn fijne vacht is aan de bovenzijde roodachtig zwart (bij +zeer oude exemplaren echter helder oranjegeel), aan de ledematen grijs gesprenkeld +en aan de onderzijde wit. Bij sommige exemplaren heeft de grijze kleur de overhand; +bij andere is de kop koolzwart, het lichaam kanariegeel met zwart doorsprenkeld, de +ledematen goudgeel. De totale lengte bedraagt ongeveer 80 cM., de staart is 50 cM. +lang. +</p> +<p>Dit lieve diertje heeft hoofdzakelijk Guyana tot vaderland; het bewoont vooral de +rivieroevers van dit rijk gezegende gebied. Het leeft daar tot groote gezelschappen +vereenigd. Volgens <span class="sc">Schomburgk</span> is het in dit land een der meest verbreide Aap-soorten. Evenals de daar voorkomende +Kapucijner-apen bevolkt hij in talrijke groepen, uit honderd en meer stuks bestaande, +niet het hoogstammige woud, maar het struikgewas van den woudzoom, zoowel aan de kust +als in heuvelachtige gewesten tot op 600 M. hoogte boven den zeespiegel. Niet zelden +komen zij te midden van Kapucijner-apen voor. Overdag vindt men ze voortdurend in +beweging. Den nacht brengen zij in de kronen der palmen door, die hun de veiligste +schuilplaats bieden. Dit dier is zeer schuw en vreesachtig: des nachts durft het zich +niet te bewegen; overdag neemt het onmiddellijk de vlucht, zoodra het eenig gevaar, +hoe gering ook, opmerkt. Dan ziet men de bende in lange reeksen over de boomkronen +wegtrekken. De leidsman, die de geheele optocht regelt, brengt zijne onderhoorigen, +dank zij hunne vlugge bewegingen, zeer spoedig in veiligheid. +</p> +<p><span class="sc">Kappler</span> heeft in Guyana gedurende 26 jaren altijd drie van deze Aapjes gehouden, en als er +een van stierf, steeds het getal weder aangevuld. Volgens hem worden zij <span class="ex">Akalimas</span> en <span class="ex">Kaboeanamas</span> genoemd. „Zij zijn zeer wakker en altijd in beweging, hoewel zij ook over dag een +slaapje doen; zij zijn echter zeer gevoelig voor koude. Ik kreeg ze altijd zeer jong, +en kon ze spoedig aan melk, brood en rijpe bananen gewennen. In den eersten tijd liet +ik ze vrij in de kamer rondloopen, waar zij dan uren achtereen als kleine kinderen +op hun duim zogen. Wegens hun aardig, wit gezichtje, met het scherp begrensde kophaar, +den zwarten mond, de groote, heldere oogen, en wegens hun opgewekten, vertrouwelijken +aard waren zij ieders lievelingen. De valschheid, die aan vele Apen eigen is, komt +bij hen niet voor; wel wordt hun toorn licht opgewekt, maar even spoedig herkrijgen +zij hun goed humeur. Zonder aanleiding trachten zij nooit te bijten; bij goede behandeling +zijn zij de onschuldigste, vroolijkste diertjes, die men zich denken kan. Dikwijls, +als zij vrij rondliepen, gingen zij op de Zwijnen zitten, en lieten zich door de savannahs +ronddragen. Iederen avond om 5 uur, nadat de luiken der besten vertrekken gesloten +waren, werden zij los gelaten. Dan begon een dol jagen en stoeien op den broodvruchtenboom +en de kokospalmen achter het huis; dit duurde, totdat het donker was, dan kwamen zij +uit zich zelf terug, om in hun huisje opgesloten te worden. Ofschoon zij Insecten +eten, kunnen zij, naar het schijnt, de vergiftige niet van de andere onderscheiden; +drie van mijne dieren stierven, omdat zij de Vlinders van de Kokosrups opgegeten hadden. +Leerzaam zijn zij niet; hun verstand is veel geringer dan dat van den Kapucijner-aap. +Als zij zich prettig gevoelen, spinnen zij als jonge Katten; bij schrik laten zij +een kort afgebroken gehemeltegeluid hooren, bij toorn schreeuwen zij als Eksters. +De meeste werden mij van ’t zeestrand gebracht, waar zij vlug op de awarra-palmen +rondspringen, ofschoon deze over en over met 8 cM. lange, naaldscherpe stekels bezet +zijn. De Indianen schieten de moeders, als zij hunne jongen nog op den rug hebben, +of schudden de jongen van de boomen af, wanneer zij daar door de moeders neergezet +zijn, Zelden krijgt men een mannetje in handen; bijna alle exemplaren, die mij gebracht +werden, waren wijfjes.” +</p> +<p class="tb">*</p><p> +</p> +<p>De <span class="ex">Nachtapen</span> zijn vertegenwoordigers van een geslacht (<i lang="la">Nyctipithecus</i>). Aan <span class="sc">Azara</span> danken wij de eerste berichten over dit geslacht, een der merkwaardigste van de geheele +Apen-orde. Kort na hem werd het door <span class="sc">Humboldt</span>, later door <span class="sc">Rengger</span> en <span class="sc">Schomburgk</span>, eindelijk ook door <span class="sc">Bates</span> beschreven. Deze dieren vormen in zekeren zin den overgang van de Eigenlijke Apen +tot de Half-Apen, die evenals zij een nachtelijke levenswijze hebben en ook in andere +opzichten op hen gelijken. Aan den kop en de uitdrukking van het gelaat zijn zij dadelijk +te onderscheiden van alle tot dusver genoemde Apen; deze eigenaardigheden <span class="pageNum" id="pb53">[<a href="#pb53">53</a>]</span>karakteriseeren hen zeer goed. De kleine rondachtige kop heeft groote oogen, welke +aan die van Uilen herinneren; de snuit steekt weinig vooruit en is breed en groot; +de neusgaten zijn benedenwaarts gericht, de ooren klein. Hun romp is langgerekt, zacht +en los behaard; de eenigszins ruige staart is langer dan het lichaam. De nagels zijn +samengedrukt en gebogen. +</p> +<p>Het schrale lichaam van den <span class="ex">Mirikina</span> (<i lang="la">Nyctipithecus trivirgatus</i>) is 35 cM., de staart 50 cM. lang. De kleur van de vacht is aan de bovendeelen grijs-bruin, +meer of min roestkleurig; de staart heeft een zwarte spits. Op de kruin komen drie +even breede, zwarte, onderling evenwijdige streepen voor; van den nek tot aan het +begin van den staart strekt zich een breede, helder geelachtig bruine streep uit. +</p> +<p>Het verbreidingsgebied van den Mirikina omvat het oosten van tropisch Zuid-Amerika, +waar hij echter slechts in enkele gewesten voorkomt. <span class="sc">Rengger</span> beweert, dat dit dier in Paraguay alleen aan den rechteroever van den stroom (en +daar niet verder zuidwaarts dan 25° Z.B.) gevonden wordt, zich aan den linker oever +echter niet ophoudt. Van zijn leven in vrijen toestand is slechts weinig bekend. Hij +brengt zijn leven op en in de boomen door, gaat gedurende den nacht voedsel zoeken, +en verschuilt zich des morgens in een gat van een boom om hier overdag te slapen. +Bij het brandhout inzamelen vonden de lieden van onzen natuuronderzoeker eens een +paartje van de Apen, die in een hollen boom sliepen. De uit hun slaap opgeschrikte +dieren trachtten dadelijk te ontvluchten, waren echter door het zonlicht zoozeer verblind, +dat zij geen juisten sprong maken en ook niet goed klimmen konden. Zij werden daarom +zonder moeite gevangen, ofschoon zij zich met hunne scherpe tanden zochten te verdedigen. +Het leger bestond uit bladen, belegd met een soort van mos, dat op de boomen groeit; +hieruit schijnt te blijken, dat deze dieren op een bepaalde plaats leven en geregeld +in hetzelfde leger gaan rusten. <span class="sc">Rengger</span> beweert, dat men altijd slechts één paar van deze dieren vindt, dat zij nooit grootere +gezelschappen vormen; <span class="sc">Bates</span> bericht echter, dat dit wel gebeurt. +</p> +<p>De jonge Mirikina laat zich licht temmen, de oude daarentegen blijft altijd wild en +bijtlustig. Met zorg behandeld, verdraagt hij de gevangenschap goed; bij onzindelijke +verzorging leeft hij echter niet lang. Men houdt hem in een ruim hok of in de kamer; +men laat hem vrij rondloopen, daar hij licht in het touw verward raakt, wanneer men +hem vastlegt. Gedurende den geheelen dag blijft hij in den donkersten hoek van zijn +verblijfplaats zitten slapen. Hij zit met opgetrokken pooten en sterk voorover gebogen +rug en verbergt het gelaat tusschen de over elkander gekruiste armen. Als men hem +wekt, en niet door aaien of dergelijke liefkoozingen wakker houdt, slaapt hij onmiddellijk +weer in. Op heldere dagen kan hij geen voorwerp onderscheiden; zijn pupil is dan nauwelijks +zichtbaar. Als men hem uit de duisternis plotseling in ’t licht brengt, toonen zijne +gebaren en klagende geluiden, dat het licht bij hem een pijnlijke gewaarwording teweeg +brengt. Zoodra echter de avond valt, wordt hij wakker; zijn pupil vergroot zich al +meer en meer, naarmate de duisternis toeneemt, en wordt ten slotte zoo groot, dat +men het regenboogvlies nauwelijks meer waarneemt. Zijn oog licht in ’t donker, evenals +dat van de Katten en Nachtuilen. Als de schemering aanvangt, begint hij zijn hok rond +te gaan en naar voedsel uit te zien. Hij beweegt zich gemakkelijk, hoewel hij op den +vlakken bodem niet zeer behendig is, omdat zijne achterste ledematen langer zijn dan +de voorste. In ’t klimmen is hij zeer bekwaam; het springen van den eenen boom op +den anderen verstaat hij meesterlijk. <span class="sc">Rengger</span> liet zijn gevangen Mirikina soms bij helder sterren- of maanlicht in een met sinaasappelboomen +bezetten, maar aan alle zijden ingesloten hof vrij rondloopen. Dan ging hij vroolijk +van den eenen boom op den anderen en het was onmogelijk het dier ’s nachts weder op +te vangen. Eerst des morgens kon men hem grijpen, als hij, door ’t zonlicht <span class="corr" id="xd31e2463" title="Bron: verblind">verblindt</span>, rustig in de dichtste gedeelten van de boomkroon zat. Gedurende zijne nachtelijke +zwerftochten maakte hij bijna elken keer een op de boomen slapenden Vogel buit. Andere +Nachtapen, die door <span class="sc">Rengger</span> nagegaan zijn, toonden een buitengewone geschiktheid tot het vangen van Insecten. +Des nachts hoorde men dikwijls een sterk dof geluid van den Mirikina; hij herhaalde +dit altijd verscheidene malen achtereen. Door sommige reizigers werd dit geluid vergeleken +met het gebrul van den Jaguar in de verte. Zijn toorn geeft hij te kennen door herhaaldelijk +„Grr, grr,” te roepen. +</p> +<p>Van alle zintuigen is waarschijnlijk dat van ’t gehoor het volkomenst ontwikkeld. +Het geringste gedruisch trekt onmiddelijk zijn aandacht. Des nachts, bij ’t licht +der sterren is zijn gezichtsvermogen het scherpst. Zijne geestvermogens schijnen gering +te zijn. Nooit leert dit dier zijn meester kennen, het volgt diens roep niet en is +onverschillig voor zijne liefkoozingen. +</p> +<p>Dat er een groote genegenheid tusschen mannetjes en wijfjes bestaat, werd door <span class="sc">Rengger</span> opgemerkt. Als van een gevangen paar er een sterft, kniest de andere zich dood. De +vrijheid gaat bij deze dieren boven alles; van iedere zich aanbiedende gelegenheid +om te ontsnappen maken zij gebruik, zelfs wanneer zij jong gevangen zijn en reeds +jaren in gevangenschap geleefd hebben. +</p> +<hr class="tb line"><p> +</p> +<p>Enkele natuuronderzoekers brengen de dieren, die wij hier tot een afzonderlijke familie +vereenigen, nog tot de vorige afdeeling; de punten van verschil tusschen hen en de +vroeger behandelde Apen zijn echter belangrijk genoeg, om een scheiding, zooals die, +welke wij voorstaan, te rechtvaardigen. +</p> +<p>De <span class="ex">Klauwapen</span> of <span class="ex">Eekhoornapen</span> (<i lang="la">Arctopitheci</i>) onderscheiden zich van alle tot dusver genoemde leden der Apen-orde hoofdzakelijk +hierdoor, dat zij aan alle vingers en teenen, met uitzondering van den duim of binnenteen +van den voet, smalle klauwen, aan den bedoelden duim echter een dakpanvormigen, platten +nagel hebben. Andere kenmerken van deze dieren zijn: de rondachtige kop, met kort, +plat aangezicht, kleine oogen en groote, dikwijls in een haarkwast eindigende ooren, +de slanke romp, de korte ledematen; de staart is lang en ruig, de beharing zijdeachtig +zacht. De handen gelijken op de voorvoeten van andere Zoogdieren, daar de duim niet +van de overige vingers verwijderd staat en ook niet aan deze tegenovergesteld kan +worden, terwijl dit met den duim van de achterhand wel kan geschieden. De handen zijn +dus bij hen voorvoeten geworden; alleen de <span class="corr" id="xd31e2490" title="Bron: eigelijke">eigenlijke</span> voeten hebben nog een soortgelijk maaksel als die der overige Apen. +</p> +<p>Het verbreidingsgebied van de Klauwapen omvat alle noordelijke landen vau Zuid-Amerika, +en strekt zich noordwaarts tot Mexico uit, terwijl het in zuidelijke richting ternauwernood +voorbij Brazilië reikt. Het laatstgenoemde rijk, benevens Guyana en Peru bevatten +de meeste soorten; in Mexico komen er, voor <span class="pageNum" id="pb54">[<a href="#pb54">54</a>]</span>zoover men thans weet, slechts twee voor. Hoe ver zij zich in ’t gebergte omhoog begeven, +is tot nu toe niet met zekerheid uitgemaakt; <span class="sc">Schomburgk</span> ontmoette ze nog op een hoogte van 500 M. boven de oppervlakte der zee; in de Andes +komen zij echter ongetwijfeld op nog grootere hoogte voor. +</p> +<p>Alle Klauwapen zijn boomdieren in den eigenlijken zin van ’t woord. In de uitgestrekte +bosschen van de landen waar zij inheemsch zijn, komen zij in grooten overvloed voor; +niet alleen in de hoogstammige, vochtige bosschen langs de kust of van de vlakten, +maar ook in de lagere, minder welige wouden van het binnenland. Wat aard en gewoonten +betreft, gelijken zij minstens evenveel op Eekhoorntjes als op de eigenlijke Apen. +Een opgerichte houding zooals bij deze komt bij hen niet voor: zij rusten op handen +en voeten, of liggen zelfs plat op den buik, in welk geval de lange, dicht behaarde +staart recht naar beneden hangt; ook houden zij er niet van om zich, evenals hunne +verwanten—de bekwaamste klimmers die ons bekend zijn—te midden van de dunne twijgen +te bewegen, maar blijven liever op de dikken takken; zij gedragen zich hier geheel +op de wijze van de Eekhoorntjes en gebruiken hunne lange klauwen als deze Knaagdieren. +Altijd laten zij de geheele zool op den grond rusten. Nooit ziet men ze op twee voeten +gaan; evenwel richten zij, als zij iets naar den mond willen brengen, bij uitzondering +het voorste deel van ’t lichaam omhoog: de houding, die zij dan aannemen, komt trouwens +ook bij de Eekhoorntjes voor. +</p> +<p>Ook in andere opzichten gelijken zij veel op Eekhoorntjes; zij zijn even ongedurig +en rusteloos, even schuw en vreesachtig als deze. Zij houden hun kopje geen oogenblik +stil; de donkere oogen richten zich nu eens naar het eene dan weer naar een ander +voorwerp, altijd echter met een zekere haast; naar het mij voorkomt, heeft de werkzaamheid +van hun geest niet veel te beteekenen, terwijl zij hunne blikken van de eene plaats +naar de andere laten zwerven, hoewel het den schijn heeft, dat zij intusschen nu eens +aan de eene, dan weer aan de andere zaak denken. Ik geloof niet, dat men aan de Klauwapen +een diep nadenken mag toeschrijven; integendeel, volgens mijn overtuiging staan zij +wat hunne geestvermogens betreft, beneden alle overige Apen; het zijn zeer bekrompen +wezens, welker verstand waarschijnlijk niet grooter is dan dat van de Knaagdieren +van gelijke grootte. Vreesachtig, wantrouwend, terughoudend, kleingeestig en vergeetachtig +van aard, handelt de Klauwaap als ’t ware zonder zelfbewustzijn, laat zich, zonder +dat zijn wil invloed schijnt te oefenen op zijne daden, door de indrukken van het +oogenblik beheerschen, let niet meer op hetgeen hij zooeven heeft nagejaagd, zoodra +een andere prikkel, van welken aard dan ook, op hem werkt. Hij bezit alle eigenschappen +van een lafaard: de klagende stem, de duidelijk merkbare ongeschiktheid of onwil om +te berusten in iets, wat hij niet keeren kan, de neiging om alle gebeurtenissen van +de ongunstigste zijde te beschouwen, de ziekelijke zucht om iedere handeling van een +ander aan te merken als tegen hem gericht, het vurig verlangen om te schitteren, gepaard +met de neiging om zich op den achtergrond te houden, de veranderlijkheid van de uitdrukking +van ’t gelaat zoowel als van de houding van ’t lichaam, de onstandvastigheid in ’t +willen zoowel als in ’t volbrengen. +</p> +<p>Allerlei vruchten, zaden, jonge bladen, bloemen vormen de hoofdbestanddeelen van het +voedsel onzer aapjes; bovendien echter maken zij met den grootsten ijver jacht op +allerlei kleine dieren; aan Insecten, Spinnen enz. geven zij stellig de voorkeur boven +kleine Gewervelde Dieren, die zij echter ook niet versmaden. In allen gevalle zijn +zij meer dan alle overige Apen roofdieren, d.w.z. zij eten meer dan de overige leden +hunner orde dierlijk voedsel naast het plantaardige. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>In de familie der Klauwapen kan men drie hoofdgroepen onderscheiden, die alle tot +één geslacht (<i lang="la">Hapale</i>) behooren: de <span class="ex">Leeuwaapjes</span>, die nevens het naakte gelaat ook onbehaarde ooren hebben, daarentegen manen op den +kop, die zich soms ook over den hals en de schouders uitstrekken, een in een haarkwast +eindigenden staart, die zoo lang is als het overige lichaam: de <span class="ex">Tamarins</span>—in onze <a href="#p1055">afbeelding</a> op p. <a href="#pb55">55</a> vertegenwoordigd door het <span class="ex">Zilveraapje</span> (<i lang="la">Hapale argentata</i>)—, die zich van de eerstgenoemde alleen onderscheiden door den langeren staart en +het meestal ontbreken van de manen, en de <span class="ex">Zijdeaapjes</span> met een haarkwastje aan de ooren. +</p> +<p>Van de laatstgenoemde groep komt, naar het schijnt, het <span class="ex">Sahoei-aapje</span>, de <span class="ex">Sagoeïen</span>, <span class="ex">Oeïstiti</span> of <span class="ex">Marmoset</span> (<i lang="la">Hapale jacchus</i>) het veelvuldigst voor; dit is een middelmatig groot, sierlijk gebouwd Klauwaapje +van 22 à 27 cM. lichaams- en 30 à 35 cM. staartlengte. De kleur van de lange en zachte +vacht is over ’t algemeen een mengeling van zwart, wit en roestgeel. Zij wordt veroorzaakt +door de eigenaardige afwisseling van kleuren op ieder haar afzonderlijk beschouwd: +aan den voet is het zwartachtig, verderop roestkleurig, nog hooger zwart en aan den +top witachtig. Op het voorste deel van den rug zweemt de kleur naar roestgeel, verder +achterwaarts wisselen smalle, zwarte en witte, golvende dwarsstrepen met elkander +af. Aan het onderlijf en aan de ledematen zijn alle haarspitsen witachtig grijs en +heeft deze kleur dus de overhand. De staart is zwart met ongeveer 20 smalle, witachtige +ringen en een witten top. Een witachtige, driehoekige voorhoofdsvlek en een schitterend +wit oorkwastje steken vroolijk af bij de donkerbruine kleur van den kop. Het aangezicht +is donker vleeschkleurig en spaarzaam begroeid met witachtige haartjes. +</p> +<p>Oeïstitis komen vaker levend naar Europa dan eenige andere soort van de familie der +Klauwapen. Men kent ze reeds sedert de ontdekking van Amerika, en is al spoedig begonnen +ze te temmen. Men kan ze met vruchten, groenten, Insecten, Slakken en vleesch zeer +goed voederen; ook hechten zij zich in den regel zeer spoedig aan de menschen, doch +slechts aan die, welke hen bestendig verzorgen. Tegenover vreemden toonen zij zich +wantrouwig en prikkelbaar; over ’t algemeen zijn zij zeer eigenzinnig en gedragen +zich als stoute kinderen. Hun misnoegen geven zij door fluitende toonen te kennen. +Alles wat hun vreemd voorkomt, brengt bij hen ontroering teweeg: zij zijn zoo vreesachtig, +dat het zien van een voorbijvliegende Wesp hun grooten angst inboezemt. Die, welke +al oud waren, toen zij gevangen werden, zijn in den beginne nog al wild en schreeuwen +reeds bij de geringste toenadering; het duurt vrij lang, voordat zij dulden, dat men +ze aanraakt. Als zij eenmaal getemd zijn, sluiten zij niet alleen met de menschen +vriendschap, maar ook met de huisdieren, vooral met de Katten, waarmede zij spelen +en in welker nabijheid zij zich gaarne te slapen leggen, waarschijnlijk ter wille +van de warmte. Voortdurend trachten zij zich zorgvuldig tegen de koude te beschutten; +zij dragen het katoen, de lompen, de vlokjes wol enz., die men hun geeft <span class="pageNum" id="pb55">[<a href="#pb55">55</a>]</span>naar een hoek van hun hok, maken zich daarvan een leger, en hullen zich in, zoo goed +zij kunnen. Het is een aardig schouwspel, het diertje zijn sierlijk kopje uit zijn +bedje te zien steken, zoodra bekenden hem met lekkernijen naderen. +</p> +<p></p> +<div class="figure p1055width" id="p1055"><img src="images/p1055.jpg" alt="1) Oeïstiti (Hapale jacchus).—2) Zilveraapje (Hapale argentata).—3) Penseelaapje (Hapala penicillata). ¼ v.d. ware grootte." width="719" height="720"><p class="figureHead">1) <span class="ex">Oeïstiti</span> (<i lang="la">Hapale jacchus</i>).—2) <span class="ex">Zilveraapje</span> (<i lang="la">Hapale argentata</i>).—3) <span class="ex">Penseelaapje</span> (<i lang="la">Hapala penicillata</i>). ¼ v.d. ware grootte.</p> +</div><p> +</p> +<p>De Oeïstiti heeft in Europa reeds meermalen jongen geworpen, eenmaal in Petersburg, +en hier zelfs in zeer ongunstige omstandigheden. Men hield daar deze dieren zelfs +gedurende vrij ruwe herfst- en lentedagen in een vertrek, waar niet gestookt werd, +en gaf hun volstrekt geen vrijheid; toch brachten zij er in twee jaren drie maal jongen +ter wereld. In weerwil van de geringe zorg, die aan deze dieren besteed werd, groeiden +de jongen voorspoedig op. Deze mededeeling danken wij aan den natuuronderzoeker <span class="sc">Pallas</span>, die tevens van de levenswijze van de bedoelde dieren een zeer uitvoerige beschrijving +geeft, waaraan het volgende ontleend is: „Even als alle langstaartige, kleine, op +Meerkatten gelijkende Apen Van de Nieuwe Wereld is ook de Oeïstiti bij wijze van spreken +veel minder „Aap” dan de grootere soorten van deze diergroep. Wel springt en klimt +hij zeer behendig, wanneer hij dit wil; hij is echter niet, evenals de andere Apen, +voortdurend in beweging, maar toont, vooral wanneer hij verzadigd is en zich in de +zon wil koesteren, een groote traagheid; uren lang blijft hij dan stil in gezelschap +van zijne stamverwanten aan de draden van zijn kooi hangen. Hij klimt op allerlei +wijzen, dikwijls met den kop naar beneden; altijd zijn zijne bewegingen vrij phlegmatisch: +soms laat hij zich met den kop naar beneden hangen, terwijl hij zich alleen met de +achterpooten vasthoudt, of rekt zich als een lui mensch uit, terwijl hij aan de voorpooten +hangt. Bij warm, zonnig weder reinigen deze dieren elkander op de wijze der Apen met +de voorpooten en de tanden; soms doen zij dit, terwijl zij nevens elkander aan het +traliewerk hangen, soms terwijl zij op den bodem rusten, waarbij dan de eene lang +uitgestrekt op den rug ligt. Daarbij laten zij een zacht getjilp en een kirrend geluid +hooren. Gewoonlijk kruipen zij met hetzelfde gekir des avonds bijna altijd op klokslag +van zessen in een van hunne alleen met stroo gevoerde slaapplaatsen, die aan de zijde +van het hok aangebracht zijn; zij vertoonen zich vóór ’s morgens 6 of 7 uur niet weder: +in den tusschentijd hoort men geen geluid van hen. Zelden kwam het voor, dat een van +hen gedurende den voor ’t slapen bestemden tijd zijn leger verliet, om aan een natuurlijke +behoefte te voldoen; toch bevuilen zij nooit hun nest. Gedurende de overige 11 of +12 uren waren zij steeds wakker, en buiten de nesten bezig; soms maakten zij veel, +soms minder beweging, in den regel kon men ze duidelijk hooren. Behalve hun gewoon +gekir, vernam men van hen, vooral als hun aandacht op het voedsel gevestigd werd, +een sterker geluid, dat door hun naam „oeïstitie” vrij goed nagebootst wordt; dit +riepen zij dikwijls meermalen achtereen. Als zij verzadigd waren en uitrustten, of +zich in de zon koesterden, lieten de oudste dieren soms met wijd opengesperden bek +een langdurig, eentonig gefluit hooren. Door ze op te jagen of toe te roepen, kon +men dit geluid, dat buitengewoon doordringend was, zoodat de ooren er zeer van deden, +niet doen ophouden. Als zij iets ongewoons zagen, b.v. Honden, Kraaien enz., vernam +men van hen een gesnater, dat bijna als dat van den Ekster klonk; daarbij bewogen +zij het bovendeel van het lichaam met den teruggetrokken kop telkens heen en weer, +evenals een mensch die loerend naar iets kijkt en het juiste gezichtspunt zoekt. Een +soms knarsend, soms knorrend gekijf hoorde men van de oude mannetjes, als zij geplaagd +werden, b.v. door hun van verre iets aan te bieden en het dan niet te <span class="pageNum" id="pb56">[<a href="#pb56">56</a>]</span>geven. Daarbij rekten zij hun gelaat uit, zooals de andere Apen doen, als zij toornig +worden, stotterden op ongewone wijze en zochten den plaaggeest met de voorpooten te +grijpen en te krabben; zij werden echter zeer angstig, als de poot intusschen door +iemand buiten het hok gegrepen en vastgehouden werd. +</p> +<p>„Omdat zij in Zuid-Amerika thuis behooren, had men mogen verwachten, dat de Oeïstitis +veel kouwelijker zouden zijn, dan werkelijk het geval is. Gedurende de koude herfstdagen, +waarop ik ze bij mij had, verdroegen zij in het niet verwarmde vertrek, voor welks +venster zij zich ophielden, een temperatuur, die steeds dicht bij het vriespunt gelegen +was. Wel zochten zij er den zonneschijn op, of kropen zoo dicht mogelijk bij den vuurpot, +die naast het hok geplaatst was; uren lang warmden zij zich hieraan, terwijl zij aan +het traliewerk van hun hok hingen. Zeer vreemd is het, dat zij de groote hitte van +den zomer hier in Petersburg niet aangenaam vonden. Hun meester verzekerde, dat hij +ze op heete zomerdagen dikwijls met krampachtige stuiptrekkingen had zien neervallen, +hetgeen in andere tijden zelden gebeurde. Roerend was het te zien, hoe ijverig de +gezonde dieren zich oogenblikkelijk met hun op deze wijze ziek geworden kameraad bezig +hielden, en hoe zij trachten hem hulp te bieden”. +</p> +<p class="tb"></p><p> +</p> +<p>Het <span class="ex">Penseelaapje</span> of <span class="ex">Witbandaapje</span> (<i lang="la">Hapale penicillata</i>, vergelijk de afbeelding 3 op p. <a href="#pb55">55</a>), komt bijna even veelvuldig voor als de Oeïstiti, en is ongeveer even groot als +deze; ook de kleur verschilt niet veel. +</p> +<p>De tot de Tamarins behoorende <span class="ex">Pinche</span> (<i lang="la">Hapale oedipus</i>) wordt zeer zelden naar Europa gebracht, en verdraagt de gevangenschap nog minder +lang dan zijne geslachtsgenooten. Deze kleine, fraai geteekende diertjes zijn vooral +merkwaardig door hun stem, welke bedriegelijk gelijkt op die van een Vogel en nu eens +uit zuivere, langgerekte, fluitende toonen, dan weer uit trillers bestaat. +</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<div class="footnote-body"> +<div class="fndiv" id="xd31e697"> +<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e697src">1</a></span> Zeer interessante mededeelingen over het leven van den jongen Orang-Oetan in gevangenschap +komen voor in een opstel van <span class="sc">H. A. A. Niclou</span>, getiteld „Jacob, mijn Orang-Oetan. (Dier of meer?)”, geplaatst in het „Album der +Natuur”, 1882, pp. 195–211, en in een pas verschenen werk van Dr. <span class="sc">Emil Selenka</span> („<span lang="de">Sonnige Welten. Ost-Indische Reiseskizzin</span>”), waarvan een uittreksel onder den titel: „Een jonge Orang-Oetan, door Dr. <span class="sc">T. C. Winkler</span>” voorkomt in het „Album der Natuur”, 1896, p. 71. <a class="fnarrow" href="#xd31e697src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p> +</div> +</div> +</div> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div class="div1" id="toc"> +<h2 class="main">Inhoudsopgave</h2> +<table summary="Inhoudsopgave"> +<tr id="ch1.1.toc"> +<td class="tocDivNum">1. </td> +<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ch1.1">De Apen (<span class="ex" lang="la">Pitheci</span>).</a></td> +<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ch1.1">1</a></td> +</tr> +</table> +</div> +<div class="div1"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> +<h2 class="main">Het Leven der Dieren in Project Gutenberg.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="table"> +<table> +<tr> +<td colspan="3" class="colspan xd31e2618 cellLeft cellRight cellTop xd31e2622">Eerste Deel: Zoogdieren. +</td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 1. </td> +<td>Apen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/16701">16701</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 2. </td> +<td>Halfapen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/17304">17304</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 3. </td> +<td>Vleermuizen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/17304">17304</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 4. </td> +<td>Roofdieren. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/20129">20129</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 5. </td> +<td>Robben. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/18516">18516</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 6. </td> +<td>Insecteneters. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/18516">18516</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 7. </td> +<td>Knaagdieren. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/20530">20530</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 8. </td> +<td>Tandeloozen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/20542">20542</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 9. </td> +<td>Slurfdieren. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/20542">20542</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">10. </td> +<td>Onevenvingerigen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/20542">20542</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">11. </td> +<td>Evenvingerigen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/23925">23925</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">12. </td> +<td>Sirenen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/24008">24008</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">13. </td> +<td>Walvischachtigen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/24008">24008</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">14. </td> +<td>Buideldieren. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/24009">24009</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">15. </td> +<td>Kloakdieren. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/24009">24009</a> +</td> +</tr> +<tr> +<td colspan="3" class="colspan xd31e2618 cellLeft cellRight xd31e2622">Tweede Deel: Vogels. +</td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 1. </td> +<td>Boomvogels. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/28746">28746</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 2. </td> +<td>Papegaaien. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/27945">27945</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 3. </td> +<td>Duifvogels. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/27945">27945</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 4. </td> +<td>Hoendervogels. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/27927">27927</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 5. </td> +<td>Ralvogels. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/27914">27914</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 6. </td> +<td>Kraanvogels. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/27914">27914</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 7. </td> +<td>Pluviervogels. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/32834">32834</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 8. </td> +<td>Vinduikers. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/32824">32824</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 9. </td> +<td>Stormvogels. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/32824">32824</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">10. </td> +<td>Stootvogels. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/39404">39404</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">11. </td> +<td>Hoenderkoeten. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/40808">40808</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">12. </td> +<td>Nandoes. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/40808">40808</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">13. </td> +<td>Kasuarisvogels. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/40808">40808</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">14. </td> +<td>Struisen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/40808">40808</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">15. </td> +<td>Hagedisvogels. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/40808">40808</a> +</td> +</tr> +<tr> +<td colspan="3" class="colspan xd31e2618 cellLeft cellRight xd31e2622">Derde Deel: Kruipende Dieren; Visschen; Insecten; Lagere Dieren. +</td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 1. </td> +<td>Reptielen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/44811">44811</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 2. </td> +<td>Amphibiën. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/44834">44834</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 3. </td> +<td>Visschen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/52341">52341</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 4. </td> +<td>Insecten. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/61275">61275</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 5. </td> +<td>Duizendpooten. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/61275">61275</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 6. </td> +<td>Wormduizendpooten. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/61275">61292</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 7. </td> +<td>Spinachtigen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/61292">61292</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 8. </td> +<td>Zwaardstaarten. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/61292">61292</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft"> 9. </td> +<td>Schaaldieren. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/61292">61292</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">10. </td> +<td>Wormen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/61566">61566</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">11. </td> +<td>Manteldieren. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/61566">61566</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">12. </td> +<td>Weekdieren. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/62626">62626</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">13. </td> +<td>Stekelhuidigen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/62662">62662</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">14. </td> +<td>Plantdieren. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/62662">62662</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft">15. </td> +<td>Sponsen. </td> +<td class="cellRight"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/62662">62662</a></td> +</tr> +<tr> +<td class="xd31e2618 cellLeft cellBottom">16. </td> +<td class="cellBottom">Oerdieren. </td> +<td class="cellRight cellBottom"><a class="pglink xd31e28" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href="https://www.gutenberg.org/ebooks/65664">65664</a></td> +</tr> +</table> +</div><p> +</p> +</div> +</div> +<div class="transcriberNote"> +<h2 class="main">Colofon</h2> +<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3> +<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen +van welke soort dan ook. U mag het kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden +van de Project Gutenberg Licentie in dit eBoek of on-line op <a class="seclink xd31e28" title="Externe link" href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. +</p> +<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions +whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project +Gutenberg License included with this eBook or online at <a class="seclink xd31e28" title="Externe link" href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. +</p> +<h3 class="main">Metadata</h3> +<table class="colophonMetadata" summary="Metadata"> +<tr> +<td><b>Titel:</b></td> +<td>Het Leven der Dieren: De Apen</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td><b>Auteur:</b></td> +<td>Alfred Edmund Brehm (1829–1884)</td> +<td><a href="https://viaf.org/viaf/47553366/" class="seclink">Info</a></td> +</tr> +<tr> +<td><b>Uitgiftedatum:</b></td> +<td>2005-09-15</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td><b>Taal:</b></td> +<td>Nederlands (Spelling De Vries-Te Winkel)</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td><b>Oorspronkelijke uitgiftedatum:</b></td> +<td>[1900]</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td><b>Project Gutenberg:</b></td> +<td><a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/16701" class="seclink">16701</a></td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td><b>QR-code:</b></td> +<td colspan="2"><img src="images/qr16701.png" alt="QR-code van Project Gutenberg URL" width="148" height="148"></td> +</tr> +</table> +<h3 class="main">Codering</h3> +<p class="first">Dit bestand is in de oude spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. +Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn hersteld. +</p> +<p>Merk op dat de Latijnse namen in dit boek in veel gevallen kunnen afwijken van de +moderne zoölogische naamgeving. +</p> +<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> +<ul> +<li>12-SEP-2005 begonnen.</li> +</ul> +<h3 class="main">Externe Referenties</h3> +<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links +voor u niet werken.</p> +<h3 class="main">Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table class="correctionTable" summary="Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +<th>Bewerkingsafstand</th> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e231">6</a></td> +<td class="width40 bottom">ofafscheidelijke</td> +<td class="width40 bottom">onafscheidelijke</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e394">9</a></td> +<td class="width40 bottom">van</td> +<td class="width40 bottom">von</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e426">10</a></td> +<td class="width40 bottom">van</td> +<td class="width40 bottom"> +[<i>Verwijderd</i>] +</td> +<td class="bottom">3</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e780">18</a></td> +<td class="width40 bottom">geberte</td> +<td class="width40 bottom">gebergte</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1018">22</a></td> +<td class="width40 bottom">staat</td> +<td class="width40 bottom">staart</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1077">24</a></td> +<td class="width40 bottom">grendelooze</td> +<td class="width40 bottom">grenzelooze</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1158">27</a></td> +<td class="width40 bottom">hoogtens</td> +<td class="width40 bottom">hoogstens</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1529">34</a></td> +<td class="width40 bottom">steld</td> +<td class="width40 bottom">stelde</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1665">38</a></td> +<td class="width40 bottom">steenmassas</td> +<td class="width40 bottom">steenmassa’s</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1785">41</a></td> +<td class="width40 bottom">ploseling</td> +<td class="width40 bottom">plotseling</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1842">42</a></td> +<td class="width40 bottom">behending</td> +<td class="width40 bottom">behendig</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1954">45</a></td> +<td class="width40 bottom"> +[<i>Niet in bron</i>] +</td> +<td class="width40 bottom">waren</td> +<td class="bottom">5</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2110">47</a></td> +<td class="width40 bottom">hen</td> +<td class="width40 bottom">hun</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2463">53</a></td> +<td class="width40 bottom">verblind</td> +<td class="width40 bottom">verblindt</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2490">53</a></td> +<td class="width40 bottom">eigelijke</td> +<td class="width40 bottom">eigenlijke</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> +<div lang='en' xml:lang='en'> +<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK <span lang='nl' xml:lang='nl'>HET LEVEN DER DIEREN</span> ***</div> +<div style='text-align:left'> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Updated editions will replace the previous one—the old editions will +be renamed. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright +law means that no one owns a United States copyright in these works, +so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United +States without permission and without paying copyright +royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part +of this license, apply to copying and distributing Project +Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ +concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, +and may not be used if you charge for an eBook, except by following +the terms of the trademark license, including paying royalties for use +of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for +copies of this eBook, complying with the trademark license is very +easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation +of derivative works, reports, performances and research. Project +Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may +do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected +by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark +license, especially commercial redistribution. +</div> + +<div style='margin:0.83em 0; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE<br /> +<span style='font-size:smaller'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE<br /> +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</span> +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase “Project +Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full +Project Gutenberg™ License available with this file or online at +www.gutenberg.org/license. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or +destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your +possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a +Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound +by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person +or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this +agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ +electronic works. See paragraph 1.E below. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the +Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection +of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual +works in the collection are in the public domain in the United +States. If an individual work is unprotected by copyright law in the +United States and you are located in the United States, we do not +claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, +displaying or creating derivative works based on the work as long as +all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope +that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting +free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ +works in compliance with the terms of this agreement for keeping the +Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily +comply with the terms of this agreement by keeping this work in the +same format with its attached full Project Gutenberg™ License when +you share it without charge with others. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are +in a constant state of change. If you are outside the United States, +check the laws of your country in addition to the terms of this +agreement before downloading, copying, displaying, performing, +distributing or creating derivative works based on this work or any +other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no +representations concerning the copyright status of any work in any +country other than the United States. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other +immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear +prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work +on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the +phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, +performed, viewed, copied or distributed: +</div> + +<blockquote> + <div style='display:block; margin:1em 0'> + This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most + other parts of the world at no cost and with almost no restrictions + whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms + of the Project Gutenberg License included with this eBook or online + at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you + are not located in the United States, you will have to check the laws + of the country where you are located before using this eBook. + </div> +</blockquote> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is +derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not +contain a notice indicating that it is posted with permission of the +copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in +the United States without paying any fees or charges. If you are +redistributing or providing access to a work with the phrase “Project +Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply +either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or +obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ +trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any +additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms +will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works +posted with the permission of the copyright holder found at the +beginning of this work. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg™. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg™ License. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including +any word processing or hypertext form. However, if you provide access +to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format +other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official +version posted on the official Project Gutenberg™ website +(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense +to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means +of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain +Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the +full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works +provided that: +</div> + +<div style='margin-left:0.7em;'> + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed + to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has + agreed to donate royalties under this paragraph to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid + within 60 days following each date on which you prepare (or are + legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty + payments should be clearly marked as such and sent to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in + Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg + Literary Archive Foundation.” + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ + License. You must require such a user to return or destroy all + copies of the works possessed in a physical medium and discontinue + all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ + works. + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of + any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days of + receipt of the work. + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg™ works. + </div> +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project +Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than +are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing +from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of +the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set +forth in Section 3 below. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +works not protected by U.S. copyright law in creating the Project +Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ +electronic works, and the medium on which they may be stored, may +contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate +or corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged disk or +other medium, a computer virus, or computer codes that damage or +cannot be read by your equipment. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right +of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium +with your written explanation. The person or entity that provided you +with the defective work may elect to provide a replacement copy in +lieu of a refund. If you received the work electronically, the person +or entity providing it to you may choose to give you a second +opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If +the second copy is also defective, you may demand a refund in writing +without further opportunities to fix the problem. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO +OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of +damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement +violates the law of the state applicable to this agreement, the +agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or +limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or +unenforceability of any provision of this agreement shall not void the +remaining provisions. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in +accordance with this agreement, and any volunteers associated with the +production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ +electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, +including legal fees, that arise directly or indirectly from any of +the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this +or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or +additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any +Defect you cause. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™ +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of +computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It +exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations +from people in all walks of life. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s +goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg™ and future +generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see +Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by +U.S. federal laws and your state’s laws. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, +Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up +to date contact information can be found at the Foundation’s website +and official page at www.gutenberg.org/contact +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread +public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine-readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To SEND +DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state +visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Please check the Project Gutenberg web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. To +donate, please visit: www.gutenberg.org/donate +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project +Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be +freely shared with anyone. For forty years, he produced and +distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of +volunteer support. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in +the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not +necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper +edition. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Most people start at our website which has the main PG search +facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +This website includes information about Project Gutenberg™, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. +</div> + +</div> +</div> +</body> +</html> |