1 files changed, 1775 insertions, 0 deletions

diff --git a/16642-8.txt b/16642-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..6915a5c
--- /dev/null
+++ b/16642-8.txt
@@ -0,0 +1,1775 @@
+The Project Gutenberg EBook of Reizen en vechten in het Zuiden van de
+Philippijnen, by Reginald Kann
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reizen en vechten in het Zuiden van de Philippijnen
+       De Aarde en haar volken, Jaargang 1908
+
+Author: Reginald Kann
+
+Release Date: September 4, 2005 [EBook #16642]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIZEN EN VECHTEN IN HET ZUIDEN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+Reizen en vechten in het Zuiden van de Philippijnen.
+
+Naar het Fransch van _Reginald Kann_.
+
+
+
+Ik kwam op het eind van Januari 1906 te Manilla met het plan, de
+organisatie der inlandsche troepen te bestudeeren, die de Amerikanen
+op de Philippijnen hadden gevormd. Ik stelde mij voor, mij dadelijk
+in verbinding te stellen met den militairen gouverneur, ten einde
+de inlichtingen te verkrijgen, die ik bij mijn onderzoek noodig had;
+maar ik vernam, dat de commandant van het bezettingscorps op het punt
+stond zich in te schepen, om naar de Vereenigde Staten te vertrekken
+en dat zijn opvolger, generaal Wood, eerst over veertien dagen of
+drie weken zou aankomen, om hem te vervangen. Ik was dus verplicht
+al wachtend, den steun in te roepen van de civiele autoriteiten.
+
+Het burgerlijk bestuur van den Archipel is sedert April 1900
+geconstitueerd door een commissie, bestaande uit acht leden, van wie
+vijf Amerikanen en drie Philippino's zijn. Die commissie is belast
+met het ontwerpen van wetten en moest, nadat ze door het Congres van
+Washington bekrachtigd waren, de wetten van kracht doen zijn en voor de
+naleving waken; met dat doel is aan de vijf amerikaansche leden, boven
+en behalve hun wetgevende macht, ook ministeriëel gezag toegekend.
+
+Op die wijze zijn in het leven geroepen de departementen van
+Binnenlandsche Zaken, van Handel, en Politie, van Openbaar Onderwijs en
+van Justitie en Financiën; de vijfde amerikaansche commissaris neemt
+den titel aan van gouverneur-generaal zonder bepaald aangewezen
+functies. Deze organisatie, met de opeenhooping van macht, is
+mogelijk geworden door de zeer uitgebreide prerogatieven, gegund aan
+de provinciale gouverneurs, die met de commissie in betrekking staan
+door tusschenkomst van den Uitvoerenden Secretaris. Tot dien ambtenaar
+wendde ik mij met een schrijven van den franschen consul, waarbij
+mij op het hart werd gedrukt, geen misbruik te maken van des heeren
+Fergusson's tijd, daar hij de meest bezette man was op de Philippijnen.
+
+De echt amerikaansche manier, waarop de heer Fergusson audiëntie
+verleent, de juistheid, waarmee hij zijn ondervrager op de hoogte
+brengt van hetgeen deze verlangt te weten, vergunt mij te zeggen,
+dat als niemand het drukker heeft dan hij in den Archipel, ook niemand
+actiever en practischer en beter ingelicht is.
+
+Ik begaf mij rechtstreeks van het consulaat naar het paleis van de
+Ayuntamiento, waar de leden van de regeering zetelen. De portier
+deelde mij mee, dat de heer Fergusson aanwezig was en dat zijn
+kantoor zich op de eerste verdieping bevond. Ik ging naar boven,
+maar zocht te vergeefs naar een bediende of zelfs een jongen, wien ik
+mijn kaartje ter hand kon stellen en den brief van den consul, om een
+audiëntie aan te vragen. Ik dwaalde lang in een doolhof van gangen en
+vond ten slotte een half openstaande deur met het opschrift erboven:
+"Executive Secretary".
+
+Er kwam een geluid van stemmen uit het vertrek. Na eenige aarzeling
+klopte ik meermalen aan de deur, en daar ik in het geheel geen
+antwoord kreeg, besloot ik binnen te treden. Er was in de kamer als
+eenig ameublement een rij stoelen, bezet door verscheiden bezoekers,
+Amerikanen en Philippino's, en een lessenaar, waarachter de heer
+Fergusson was gezeten. Zonder het woord tot mij te richten, gaf
+hij mij een wenk, om te gaan zitten naast de andere personen, wier
+verzoeken hij met een paar woorden afdeed, terwijl hij met eenzelfde
+gemak Engelsch als Spaansch sprak.
+
+Toen mijn beurt kwam, nam hij kennis van den brief, die mij bij
+hem introduceerde, en verzekerde mij daarna in vriendelijke woorden
+en even vrij van étiquette als zijn ontvangst was geweest, dat hij
+alles, wat hem mogelijk, zou doen, om mij de vervulling van mijn taak
+gemakkelijk te maken. "De eenige man, die u werkelijk van dienst kan
+zijn", voegde hij erbij, "is generaal Wood, die op het oogenblik in het
+Zuiden is. Ik raad u aan, hem hier af te wachten, want als u hem gingt
+zoeken, zoudt u gevaar hebben, hem mis te loopen. Wat onze inlandsche
+troepen aangaat, die bestaan zoowel uit geregelde troepen, die wij
+'native scouts' of nationale verkenners noemen, als uit een militie,
+de constabulary, die, hoewel op militaire manier georganiseerd,
+onder de burgerlijke regeering staat en dus aan de Commissie moet
+gehoorzamen. Ik zal u dadelijk een paar woorden van introductie aan
+den kapitein meegeven en voor enkele andere ambtenaren, tot wie u
+zich met goed gevolg zult kunnen richten."
+
+Zoo gezegd, zoo gedaan; de heer Fergusson riep een klerk, die onder
+zijn dictée stenografeerde. Daarna leidde hij mij voor een groote
+kaart van den Archipel, welke kaart met enkele reclamebiljetten van
+scheepvaartmaatschappijen de eenige wandversiering van de zaal was,
+en zei:
+
+"Als u onze inlandsche troepen wilt bestudeeren, schijnt het mij
+noodig, dat u zich vooraf eenigszins op de hoogte stelt van de
+verschillende volksstammen, die de eilanden bewonen, van den algemeenen
+toestand van het land en van de staatkunde, die wij volgen ten opzichte
+van de onder ons bestuur gekomen menschen. Ik zal u terstond doen
+toekomen het werk, dat drie jaar geleden geschreven is door het hoofd
+van den dienst der volkstelling naar aanleiding van zijn werkzaamheden,
+alsook de rapporten, die wij jaarlijks naar Washington zenden. Dat
+zal u helpen, de avonden te slijten, want wij hebben hier nog geen
+vermaken, geen schouwburg, noch music hall. Intusschen zal ik even
+in een paar woorden voor u samenvatten, wat u meer in bijzonderheden
+zult kunnen lezen in de geschriften, die ik u noemde.
+
+"Wij verdeelen de bevolking van de Philippijnen in drie algemeene
+groepen naar hun godsdienst. Vooreerst de heidenen, inboorlingen, die
+in de bergstreken wonen, waar de werkzaamheid der spaansche zendelingen
+hen niet heeft bereikt. Ofschoon de verschillende stammen vaak met
+elkaar in onderlingen strijd zijn, vallen ze de hooger staande rassen
+niet aan en hebben nooit reden van bezorgdheid gegeven, noch aan
+de Spanjaarden, noch aan ons. Het zijn in den vollen zin des woords
+barbaren, en men heeft ze zelfs wel beschuldigd van menscheneten. Wij
+beginnen nog pas, ons met hen te bemoeien, door een paar scholen op
+te richten, die tot nu toe maar poovere resultaten hebben opgeleverd.
+
+"De tweede groep is die der Mohammedanen, die het Zuidwesten van
+den Archipel bewonen, waar vele districten zijn samengevoegd tot wat
+wij de Moro-provincie noemen, een streek, die aan een afzonderlijk
+bestuur is onderworpen, dat onder de militaire autoriteiten staat en
+waar generaal Wood het bevel voert.
+
+"Eindelijk de groote meerderheid der inlandsche bevolking, meer dan
+negen tienden, bestaande uit de christenen, Maleiers, als de Moro's,
+maar vermengd met spaansch of chineesch bloed.
+
+"In de steden vindt men bijna niet anders dan zulke kleurlingen,
+en daar vertoont dan ook de christelijke bevolking alle tinten, waar
+de menschenhuid voor vatbaar is, en alle beschavingen ook. Naast den
+blanke, die nauwelijks aan de nagels nog laat zien, dat er gemengd
+bloed door zijn aderen stroomt, die voor rechtsgeleerde of geneesheer
+is opgeleid aan een europeesche universiteit, zult u den bergbewoner
+vinden, die een afgod bezit, beschermer van zijn dorp, en aan dien
+god menschen ten offer brengt.
+
+"Zoo is het volk, dat wij geroepen zijn te bestudeeren, zoo
+ingewikkeld, dat alle bestuursmaatregelen tot bezwaren aanleiding
+geven en zeer moeilijk zijn toe te passen".
+
+Daar de brieven, die mijn beminnelijke vraagbaak voor mij had
+gedicteerd, inmiddels in het net overgeschreven, waren binnengebracht,
+nam ik afscheid, om te gaan kennis maken met degenen, tot wie ze
+waren gericht. Toen ik een uur later in mijn hotel kwam, vond ik er
+de twaalf deelen, beloofd door den heer Fergusson, reeds wachtend op
+mijn schrijftafel.
+
+Ik verdeelde nu verder mijn tijd tusschen het lezen van die documenten,
+de studie van de organisatie van de constabulary in het hoofdkwartier
+van Binondo, en het bezoek aan Manilla en de omstreken.
+
+Manilla is geen stad in den eigenlijken zin des woords, maar de
+vereeniging van verschillende neerzettingen langs de zee en de
+rivier de Pasig. Eerst ligt boven de monding aan den zuidelijken
+oever de oude spaansche stad, omringd door een wal met bastions en
+een gracht, die thans gedempt wordt ten behoeve van den algemeenen
+gezondheidstoestand. De oude esplanade, die zeer uitgestrekt is,
+werd gedeeltelijk in een bescheiden Botanischen Tuin herschapen, niet
+te vergelijken met die der andere steden aan de Chineesche Zee. De
+open ruimte aan zee aan den voet der wallen wordt ingenomen door een
+groote grasvlakte, waar twee muziekkiosken staan, enkele lantaarns
+met booglampen en houten rustbanken. Het is de Luneta, de beroemde
+promenade van Manilla, waar de met wapens in de hand gevangen genomen
+opstandelingen zijn terechtgesteld. Achter de Luneta vindt men de
+aangename nieuwe wijken Ermita en Malate, waar in vrij goede villa's
+de hooge ambtenaren en rijke kooplieden wonen.
+
+De rechteroever van de Pasig loopt langs de handelswijk, in haar
+geheele lengte doorsneden door een groote straat, de Escolta, die
+voor Manilla is wat het Strand voor Londen, en de Avenue de l'Opéra
+voor Parijs is. Daarna volgt de chineesche wijk Binondo. Eindelijk
+breidt zich rondom deze kern, waar alleen vreemdelingen en rijke
+Philippino's wonen, een breede kring uit van inlandsche dorpen, een
+waar woud van hutten van bamboes, op palen gebouwd en met nipabladeren
+gedekt, het riet uit dit land. Het aantal inwoners van de heele stad
+is meer dan 200 000.
+
+Manilla bezit weinig belangwekkende bouwwerken buiten een massa zeer
+oude kerken van een bijzonder stevigen bouwtrant, omdat ze bestemd
+waren om weerstand te moeten bieden aan de hevige aardbevingen,
+die het eiland Luzon herhaaldelijk teisteren. Eenige ervan hebben
+houten en bronzen versiering van beeldhouwwerk, maar de versiering is
+zoowel binnen als buiten de kerk armoedig en van slechten smaak. De
+eenige curiositeiten van de stad, die waard zijn bezocht te worden,
+zijn het kerkhof van Paco en de gevangenis van Bilibid.
+
+Het Pacokerkhof wordt alleen gebruikt voor de klasse der rijken;
+het aantal dooden, dat er wordt toegelaten, is zeer beperkt en
+de huur van de nissen van het columbarium is verbazend hoog. Daar
+iedere familie, die zich respecteert, aan haar leden om haren rang
+op te houden, althans tijdelijk een graf op het kerkhof van Paco moet
+verzekeren, worden de lijken er voor een bepaalden tijd heengebracht,
+waarvan de duur afhangt van de geldmiddelen der bloedverwanten
+van den overledene. Als de familie ophoudt met het betalen van de
+maandelijksche bijdragen, worden de lijken opgegraven en opeengehoopt
+in een gemetselde gang, die rondom het kerkhof loopt en die de
+deposito wordt genoemd. Daar de lijken daar dikwijls reeds eenige
+weken na den dood worden heengebracht, wordt die doodengang, vooral in
+een tijd van epidemieën, veranderd in een waar lijkenhuis in de open
+lucht, dat zeer veel gevaar voor de levenden oplevert. De Amerikanen
+hebben gepoogd, het gebruik van de deposito tegen te gaan, maar ze
+moesten dat plan laten varen om de tegenwerpingen van de bewoners,
+die weigerden afstand te doen van de gewoonte hunner voorvaderen.
+
+De gevangenis van Bilibid, die ruim is en weelderig ingericht, is
+tegelijk voor blanke en inlandsche veroordeelden in gebruik. Evenals op
+het kerkhof van Paco, leveren de hoogere klassen van de bevolking een
+groot deel van de tijdelijke bewoners. Men ontmoet daar, broederlijk
+naast elkander, oud-opstandelingengeneraals en amerikaansche ambtenaren
+die al te veel hielden van de staatsdollars. Allen dragen de zwart en
+grijze jersey van de dwangarbeiders en hun haar is afgeschoren; maar
+zelfs in die weinig flatteerende uniform houden ze het prestige van hun
+vroegeren rang, en de bewakers spreken tot hen met een zekeren eerbied.
+
+Als iedere tropische stad, en eigenlijk nog meer dan elke andere,
+is Manilla het grootste deel van den dag in slaap. Des morgens zijn
+alleen de Escolta en de aangrenzende straten een beetje levendig;
+alle beweging houdt om elf uur ongeveer op, en de wandelaar, die
+door de verlaten straat loopt, heeft een zware stilte om zich heen,
+alleen afgebroken door het getik van de schrijfmachines onder de
+handen van de amerikaansche klerken, die op hun kantoren zitten te
+werken in hemdsmouwen, met een groen schermpje op het voorhoofd. De
+bewoners ontrukken zich met moeite aan hun slaapje tegen vier uur
+en gaan dan in menigte naar de Luneta, waar duizenden menschen uit
+Manilla zich in groepjes op het gras uitspreiden, om het afgebroken
+dutje te hervatten, in slaap gewiegd door de tonen van een militair
+orkest. Rondom het plein rijden ruiters en met vlugge, kleine poney's
+bespannen rijtuigen voortdurend in het rond, als in een draaimolen.
+
+De stad der inlanders is nog doodscher dan die van de
+Europeanen. Menschen en dieren rusten er onafgebroken; zelfs de
+voertuigen, getrokken door reusachtige buffels, die zwaarder en
+langzamer zijn dan kameelen, geven een indruk van slaperigheid en
+verdooving. De man uit het volk voegt de luiheid van den Maleier bij
+de indolentie vol minachting van den Spanjaard; hij wordt alleen des
+Zondags wakker, om 's morgens naar de kerk te gaan en in den namiddag
+naar de hanengevechten.
+
+Altijd in Manilla teruggehouden door de mogelijkheid van de terugkomst
+van generaal Wood, verliet ik de hoofdstad niet dan enkel voor kleine
+uitstapjes van niet langer dan een dag. Het interessantste was dat
+naar Malolos, waar ik een bezoek bracht aan eenige officieren, die mij
+hadden uitgenoodigd, om hun troep te komen inspecteeren. Malolos,
+hoofdstad van de provincie Bulacan, is beroemd geworden door
+Aguinaldo, die er in het begin van den opstand de hoofdstad had van
+zijn kortstondige republiek.
+
+Men gaat naar die stad met den spoorweg, dat is langs de eenige lijn
+die in den Archipel bestaat en die Manilla met Dagupan verbindt aan
+de Lingayengolf. Het is merkwaardig, op te merken, dat de Amerikanen,
+die de grootste spoorwegondernemers ter wereld zijn, tot nu toe geen
+kilometer nieuwen spoorweg op de Philippijnen hebben aangelegd, want
+de lijn van Dagupan dateert uit den spaanschen tijd en is door een
+engelsche maatschappij uitgevoerd.
+
+In het algemeen zijn de openbare werken van den kant der regeering
+volstrekt niet het voorwerp eener aanhoudende zorg geweest, en de
+onverschilligheid der Commissie in dit opzicht is een der ernstigste
+grieven van de Philippino's tegen de nieuwe meesters, die de taak op
+zich hebben genomen, om hen te besturen. Niet enkel is geen spoorweg
+aangelegd, maar zelfs het wegennet wordt zeer slecht onderhouden en
+weinig uitgebreid, ofschoon dat de voorwaarde is voor de welvaart der
+boeren, die hun waren aan de markt moeten brengen en naar de havens van
+uitvoer. De inboorlingen klagen ook over de zelfzucht der gezaghebbers
+uit Amerika in het verdeelen der middelen van gemeenschap, als ze die
+een enkele maal in het leven roepen. Bijna altijd komen de ondernomen
+werken slechts aan de amerikanen zelf ten goede en strekken in geringe
+mate ten voordeele van de massa der bevolking.
+
+Dat is bij voorbeeld het geval met de talrijke wegen, die de
+garnizoenen uit het binnenland in gemeenschap stellen met de
+aanlegplaatsen aan de kust. Men kan eveneens als voorbeeld wijzen op
+den met groote kosten aangelegden spoorweg in de provincie Benguet,
+om toegang te geven tot het hooge plateau van Baguio, waar de
+regeering voornemens is, een sanatorium te laten bouwen voor de hooge
+burgerlijke ambtenaren en militairen, die in de warmste weken naar
+een koeler klimaat moeten gaan. Dit werk heeft het budget der eilanden
+bezwaard met niet minder dan 12 millioen francs, en het is zoo slecht
+uitgevoerd, dat op sommige punten van den weg de overstroomingen
+hem periodiek maken tot een pad, voor rijtuigen onbruikbaar, zoodat
+de toeristen verplicht zijn, te paard te reizen en hun bagage per
+muildier te laten vervoeren. Op andere wegen van den Archipel heeft
+men nog minder schitterende resultaten verkregen.
+
+De strategische weg, die de garnizoenen van Malabang en Parang verbond
+en die ook groote uitgaven noodig heeft gemaakt, is geheel door den
+plantengroei overweldigd, zoodat er thans geen spoor meer van over is,
+en men zich nu niet van den eenen naar den anderen post kan begeven
+dan over zee, ofschoon ze maar tien kilometer van elkaar verwijderd
+zijn. Die middelmatige resultaten zijn gemakkelijk te begrijpen,
+als men zich voor den geest roept, op welke manier de amerikaansche
+ingenieurs hun wegen aanleggen op moerassige terreinen. In plaats
+van een verhooging aan te brengen op een solieden onderbouw en goten
+open te laten voor de afvloeiing van het water, bepalen ze zich er
+toe, zoo maar op den grond de ruw bewerkte boomen neer te leggen;
+dat noemt men de corduroy. De schokken over den hobbeligen weg zijn
+een marteling voor de reizigers, en het duurt gewoonlijk niet lang,
+of die boomen zakken in den grond, worden met aarde overdekt, de weg
+verdwijnt snel en het werk kan weer van voren af aan beginnen.
+
+Ik was sedert veertien dagen in Manilla, en na de kantoren van de
+militaire administratie te hebben bezocht, enkele garnizoenen uit den
+omtrek en een aantal kerken, begon ik onder den indruk te komen van
+de aanstekelijke loomheid, die iemand overvalt in de hoofdstad der
+Philippijnen, toen men mij kwam meedeelen, dat de nieuwe commandant
+terug was en mijn bezoek verwachtte op zijn kantoor in het fort
+Santiago.
+
+Generaal Leonard Wood is een der voornaamste officieren uit het leger
+der Vereenigde Staten en zeker degene, wiens loopbaan het snelst is
+gemaakt en over wiens carrière het meest is gesproken. Acht jaar
+geleden, vóór den oorlog met Spanje, diende hij als officier van
+gezondheid en had nooit een zuiver militaire betrekking bekleed;
+maar hij had al de aandacht getrokken door zijn vakkennis en door
+onderzoekingsreizen in het Noorden van Mexico. President Mac Kinley
+benoemde hem tot geneesheer op het Witte Huis, en daar maakte hij
+kennis met een der voornaamste republikeinsche leiders, den heer
+Theodoor Roosevelt, den lateren President, wiens vriend hij weldra
+werd.
+
+Toen brak de oorlog op Cuba uit. De heer Roosevelt, die er de
+voornaamste aanstichter van was geweest, wenschte ook zijn deel te
+hebben van de gevaren en van den roem, die de strijd aan zoovelen van
+zijn landgenooten bracht, en had het denkbeeld om met zijn vrienden
+uit de salons van New-York en van de ranches uit het Verre Westen
+een regiment van vrijwilligers te vormen. Op het laatste oogenblik
+deinsde hij er voor terug, zelf het commando op zich te nemen, want
+hij wist volstrekt niets van militaire quaesties en was niet zeker,
+of hij wel de ervaring en de kennis bezat, noodig voor de leiding van
+verscheiden escadrons. Bij die gelegenheid dacht hij aan generaal
+Wood, die zijn geheele leven in de garnizoenen en in de kampen had
+gesleten, en stelde dien aan het hoofd van zijn corps, terwijl hij voor
+zichzelven den graad en de bezigheid van luitenant-kolonel bewaarde.
+
+Nauwelijks was de veldtocht begonnen, of de latere president gaf er
+zich rekenschap van, dat zijn bezwaren overdreven waren geweest en
+hij voelde zich volkomen in staat, zijn mannetjes te leiden zonder
+de hulp van wien ook; zoo werd kolonel Wood benoemd tot generaal der
+vrijwilligers, terwijl de luitenant kolonel zijn plaats innam als
+chef der rough riders.
+
+De militaire operaties tegen de Spanjaarden waren niet van langen duur,
+maar weldra had het expeditionnaire corps van Cuba te vechten tegen een
+oneindig gevaarlijker vijand, de ongezondheid van het land. De troepen,
+die het garnizoen van Santiago vormden, namen in het volle regenseizoen
+bezit van de posten en woningen, waarin hun tegenstanders gewoond
+hadden gedurende het beleg, en waar de hongersnood en de ontberingen
+van allerlei aard vreeselijke epidemieën hadden doen uitbreken. De
+gele koorts en de malaria vielen al spoedig de nieuwe bewoners aan;
+verschillende generaals werden zelf aangetast en hun jonge kameraad
+Wood, die de oudste was, werd geroepen tot den post van gouverneur
+der stad. Zijn medische kennis was hem toen tot grooten steun; hij
+schreef aan de bevolking en aan de troepen een hygiënische leefwijze
+voor, die zeer streng was, waakte met de grootste stiptheid voor de
+naleving en wist ten slotte over de bezoeking te triomfeeren.
+
+Intusschen was te Havana de gezondheidstoestand al niet veel beter
+dan te Santiago. Generaal Wood werd erheen geroepen in alle haast en
+slaagde er daar nog beter in, de ziekte tot staan te brengen dan op
+zijn eersten post. Door de hoofdstad van de gele koorts te bevrijden,
+verminderde de nieuwe gouverneur niet alleen de sterfte onder
+zijn troepen, hij behaalde daardoor ook een schitterend diplomatiek
+succes. De bewoners van de hoofdstad van Cuba, bevrijd van de grootste
+hunner kwellingen, beschouwden hem als hun weldoener, en de besluiten,
+die hij nam in den naam der amerikaansche regeering, werden altijd in
+acht genomen. Zijn naam werd over het geheele eiland geëerbiedigd,
+en de onderhandelingen van de inboorlingen met de Vereenigde Staten
+konden aldus een snel verloop nemen. Toen generaal Wood Havana verliet
+na een verblijf van twee en een halfjaar, werd zijn vertrek betreurd
+door de geheele bevolking.
+
+In dien tijd had de ex-kolonel Roosevelt Mac Kinley vervangen op
+het Witte Huis, en daar volgens de wetgeving der Vereenigde Staten
+de president de officieren benoemt naar zijn welgevallen en zonder
+de ancienniteit in acht te nemen of den staat van dienst, liet hij
+zijn vriend met zijn verkregen graad in het gewone leger overgaan en
+verhief hem na korten tijd tot divisie-generaal.
+
+Men kan nagaan, dat zulk een duizelingwekkend snelle carrière,
+die in zes jaren een dokter met drie strepen tot divisie-generaal
+verhief, weldra belast met het belangrijkste commando van het leger,
+veel afgunst heeft gewekt en jaloerschen heeft gemaakt. Maar ieder
+is niettemin van oordeel, dat degene, die van die snelle bevordering
+heeft geprofiteerd, niet misplaatst is in zijn nieuwe waardigheid. De
+machtige vriendschap, die ertoe heeft medegewerkt, den generaal zijn
+benoeming te bezorgen, heeft zich in zijn keuze niet vergist. Ik heb
+zoo goed als alleen verscheiden dagen met generaal Wood gereisd, en ik
+ben verrast geworden door de manier, waarop hij zich op de hoogte heeft
+gesteld van alle militaire vraagstukken, ondanks de zoo verschillende
+en talrijke werkzaamheden, die hem waren opgedragen sedert zijn intrede
+in het eigenlijk gezegde leger. Zijn wetenschappelijke ontwikkeling
+vormt een sterke tegenstelling met de onwetenschappelijkheid, de
+onwetendheid zelfs der oude kolonels, die achter hem aankomen, en die
+veelal niet anders hebben gelezen dan de reglementen der manoeuvres,
+terwijl de kunst van oorlogvoeren zich voor hen bepaalt tot eenige
+indiaansche krijgslisten, ontleend aan de boeken van Fennimore Cooper
+en Gustave Aymard.
+
+Generaal Wood is een man van 45 jaar, vriendelijk, maar koel. Hij vroeg
+mij, wat hij voor mij kon doen en wat ik wenschte te zien tijdens
+mijn verblijf in den Archipel. Ik antwoordde hem, dat ik de troepen
+in de kazerne had waargenomen en op het excercitieveld, dat ik de
+organisatie der troepen kende en de manier, waarop ze werden bestuurd
+en onderricht, en dat ik, om mij rekenschap te geven van hun militaire
+waarde, ze wenschte te volgen in den strijd of tenminste op expeditie.
+
+"Dat vraagstuk is nog al moeilijk op te lossen," antwoordde de
+generaal, "want het land is op het oogenblik volkomen tot rust
+gebracht. Van den vroegeren opstand zijn alleen een paar rooverbenden
+overgebleven, die meestal uit niet meer dan een dozijn personen
+bestaan en volstrekt niet interessant zijn, zoodat ik u niet kan
+aanraden, die achterna te loopen; dat zou even vermoeiend als weinig
+belangwekkend wezen.
+
+"Op het eiland Samar vermoorden groepen pulajana's, dat zijn
+godsdienstige dwepers, met bolo's, een soort van messen, gewapend,
+hun landgenooten onder godsdienstige voorwendsels, maar die menschen
+vluchten, als de soldaten naderen en wagen slechts uiterst zelden
+een gevecht. De Moro-provincie, waar ik nu juist het bevel heb
+overgedragen, zal u misschien de voor uw reis voordeeligste gelegenheid
+bieden. Op dit oogenblik houden de stammen zich rustig, maar u weet,
+hoe de Mohammedanen zijn; ze kunnen niet lang weerstand bieden aan
+de verzoeking, een christen den hals af te snijden, een bewerking,
+die hun het dubbele voordeel oplevert, zich voor deze wereld een
+repeteergeweer te verschaffen en voor de toekomst het paradijs.
+
+"Misdaden van dien aard worden altijd gevolgd door de zending van een
+colonne met de opdracht, zich van den misdadiger meester te maken,
+als het hoofd van den stam hem niet uitlevert. Het spijt mij, dat ik
+er niet met opzet een voor u kan uitrusten, maar gaat u daarginder
+heen, en als het toeval u gunstig is, zult u mogelijk het een of ander
+bijwonen. En dan het is een mooi land, de bewoners zijn interessant,
+en het militaire leven van onze troepen, die altijd op hun qui vive
+moeten wezen, is minder eentonig dan in de kazernen van Manilla. Op
+alle manieren zal uw tijd niet verloren zijn. Een schip moet weldra
+naar Zamboanga vertrekken, het middelpunt der provincie Moro, daarop
+zal ik een plaats voor u laten reserveeren en ik zal aan de militaire
+autoriteiten instructies zenden, waardoor u zich vrij zult kunnen
+bewegen en een actiever leven leiden dan hier."
+
+Den dag na dit gesprek zat ik tegen één uur rustig in mijn
+hotel te ontbijten, toen een soldaat mij een brief bracht van den
+hoofdcommandant; daarin werd mij medegedeeld, dat de stoomboot Sabah
+de haven precies om twee uur zou verlaten en dat ik mij daarop moest
+inschepen. Daar men niet minder dan drie kwartier noodig heeft,
+om van het Bayview-hotel naar de kade voor de militaire inscheping
+te komen, hield ik slechts een kwartier over, om een rijtuig te
+krijgen, mijn uitgaven te regelen, voor mijn uitrusting te zorgen en
+datgene in te pakken, dat men voor een reis van twee maanden noodig
+heeft. Men ziet het, generaal Wood was zijn belofte nagekomen en
+zette mij aan het werk, mogelijk wel een weinig haastiger dan ik zou
+hebben gewenscht. De zee werkte er toe mee, mij in beweging te houden
+gedurende de drie volgende dagen, die de overtocht duurde en ik had
+de luiheid van de bewoners van Manilla grondig van mij afgeschud,
+toen ik te Zamboanga aankwam.
+
+De hoofdstad van de Moro-provincie, gelegen op het westelijkste punt
+van het eiland Mindanao, is de derde stad der Philippijnen. Toch
+is het een zeer bescheiden plaatsje, waar buiten het garnizoen en
+ongeveer twee duizend inboorlingen slechts een veertigtal ambtenaren
+en kooplieden wonen. De handel bepaalt zich tot den uitvoer van
+copra, aangevoerd van de groote aanplantingen van kokospalmen, die
+zich rondom de stad uitstrekken en zich vele mijlen langs de kust
+voortzetten. Alle veertien dagen komen duitsche paketbooten groote
+scheepsladingen weghalen van de gedroogde vruchtvleeschmassa, een pulp,
+die ze rechtstreeks naar Singapore brengen. De inboorlingen breiden
+de kokospalmaanplantingen steeds uit. Er is weinig onderhoud mee en
+het product vindt gemakkelijk plaatsing, vooral sedert het copravet
+te Marseille in veel fabrieken voor de zeepbereiding wordt gebruikt.
+
+Ofschoon Zamboanga hoofdstad is, wonen er bijna niet anders dan
+inlandsche christenen, afstammelingen van de kolonisten der vroegere
+strafkolonie, die de Spanjaarden er sinds een eeuw in stand hielden. De
+weinige Moro's, die men in de omstreken ontmoet, zijn visschers, arme,
+beschroomde menschen, zeer verschillend van hun woeste geloofsgenooten
+uit het binnenland.
+
+Ik bleef maar enkele uren te Zamboanga en scheepte mij nog denzelfden
+dag in op onze stoomboot, die naar Cottabatto vertrok met een kolonel
+aan boord, belast met de inspectie van alle militaire posten in het
+gebied van de Rio Grande, aan welker monding wij den volgenden morgen
+voor anker lagen.
+
+We waren toen midden in den drogen tijd, wat ons verplichtte, om,
+wilden we hooger de rivier opgaan, de Sabah te verlaten en op een
+mooie, kleine kanonneerboot over te gaan, met één stuk bewapend, en
+onder het commando staand van een jeugdig philippijnsch kapitein. Wij
+zouden achtereenvolgens bezoeken brengen aan de garnizoenen van Reina
+Regente, Fort-Pikit, Doeloean en daarna te Cottabatto terugkeeren. Dat
+kleine stadje is de hoofdstad van de provincie van denzelfden naam, die
+bijna een vierde deel beslaat van de oppervlakte van Mindanao. Het is
+een geheel moro's-district, en op het grondgebied wonen de talrijkste
+en welvarendste mohammedaansche stammen van den Archipel.
+
+Daar de revue over het garnizoen eerst zou plaats hebben bij onze
+terugkomst, bleven wij enkel in de stad, om er te ontbijten en
+brandstof in te nemen voor de boot. Tegen twee uur in den middag stak
+ons kanonneerbootje weer van wal. De benedenloop van de Rio Grande
+loopt door een vlakke streek, die kaal en arm is aan planten, buiten
+den smallen gordel van enkele palmen aan de oevers. Er zijn niet veel
+dorpen, en die er zijn, beteekenen niet veel, ondanks de vruchtbaarheid
+van den grond rondom, want de Moro's zijn geen knappe landbouwers,
+kweeken slechts een beetje rijst en geven aan vechten en razzia's
+houden de voorkeur boven het landbouwwerk. Toch is tegenwoordig
+de geheele bevolking van het dal onderworpen; maar het aantal en de
+uitgebreidheid van de garnizoenen, die langs de rivier zijn geplaatst,
+bewijzen wel, dat de regeering niet al te vast op den duur van die
+onderworpenheid rekent. Tijdens de reis bleven alle soldaten dichtbij
+de verschansing zitten, met een geweer onder het bereik van hun hand,
+om op de talrijke krokodillen te schieten, die op de zandbanken
+liggen te slapen. Dat zijn zeer gevaarlijke dieren; om zich tegen
+hun aanvallen te beschermen, moeten de vrouwen uit de rivier water
+scheppen achter daarvoor met opzet gemaakte schuttingen van bamboes.
+
+Op den post Reina Regente zijn gestationneerd twee compagnieën van het
+20ste amerikaansche infanterieregiment. De naam geeft al aan, dat het
+een oude spaansche vestiging is. Trouwens de Amerikanen hebben zich
+bevlijtigd, overal dezelfde punten te bezetten, die hun voorgangers
+hadden gekozen, en daarom lieten ze hier het cordon van blokhuizen in
+den steek, dat de garnizoenen onderling verbond en dat men elke paar
+mijlen langs de Rio Grande terugvindt. De spaansche forten bestaan
+uit een rechthoekige steenen versterking, twee meter breed en vier
+meter hoog, op de hoeken door sterke bastions verdedigd. Ondanks de
+afwezigheid van een gracht, zijn deze bouwwerken volkomen voldoende,
+om de aanvallen te weerstaan van alle Moro's van den Archipel, want
+de artillerie van de inboorlingen is al heel primitief.
+
+Binnen in den vierhoek vindt men de kazernementen, van steen en
+hout voor de blanke troepen en van bamboes voor de inlandsche
+soldaten. Ofschoon veel minder weelderig dan de huisvesting te
+Manilla en te Zamboanga, is er ruimte genoeg; ze zijn hoog van
+verdieping en goed geventileerd. De keukens bevinden zich in een
+gebouw, dat afzonderlijk staat, evenals de douchetoestellen, waar
+ieder soldaat tweemaal per dag onder gaat staan, bij het gaan naar en
+het terugkeeren van de manoeuvres. De post Reina Regente heeft niet,
+als die aan de kust, toestellen om water te destilleeren en evenmin
+ijsmachines, maar men krijgt er dagelijks van Cottabatto een zending
+ijs, die voldoende is, om een zeer lage temperatuur te houden in de
+spijskamers, waar het vleesch wordt bewaard, dat in de koelkamers
+van schepen uit Australië is gekomen. Wat er over is, dient om de
+dranken van de officieren en van de manschappen af te koelen. Daar de
+dysenterie zeer gevreesd wordt over den geheelen Archipel, gebruiken
+de soldaten alleen gedestilleerd of gekookt water.
+
+Een andere kwelling van de streek aan de Rio Grande is de overvloed
+van muggen, vooral in den regentijd. Ieder bed is voorzien van drie
+muskietennetten over elkander heen. De soldaten zijn genoodzaakt
+te eten, vóór het donker is geworden; wat de officieren aangaat,
+zij eten en werken des avonds in een soort van kooien van metaalgaas,
+waar ze zich in verbergen, als de avond valt, en die ze enkel verlaten
+om naar bed te gaan.
+
+Te Fort-Pikit, waar we den volgenden dag aankwamen, ligt slechts
+een compagnie van inlandsche soldaten, behoorend tot het corps
+der nationale verkenners. Er bestaan vijftig van die compagnieën
+van honderd man ieder. Die "native scouts" zijn allen inlandsche
+soldaten onder het commando van amerikaansche en philippijnsche
+officieren. Den ganschen morgen woonden wij de oefeningen der compagnie
+bij. De soldaten waren in veldtenue, een trouwe navolging van die,
+welke het voetvolk in de Vereenigde Staten draagt; zware kleeren,
+grove schoenen, overbodige equipementsstukken, absoluut overcompleet
+voor de inboorlingen, wier natuurlijke vlugheid en lenigheid erdoor
+verminderen. De bewegingen werden vrij goed uitgevoerd zoolang men met
+het gebruik der wapens en met de bewegingen in gesloten colonnes bezig
+was, maar toen de inspecteur gevechtsmanoeuvres wilde doen uitvoeren,
+schenen noch de officieren, noch de manschappen te begrijpen waar
+het eigenlijk op aankwam.
+
+Den volgenden dag voeren wij de Rio Grande af, om de posten aan den
+benedenloop te inspecteeren. Onze kanonneerboot hield eerst stil
+aan den post te Doeloean. Ik liet den kolonel de twee compagnieën
+verkenners de revue passeeren, om een uurtje te gaan roeien stroomop
+en daarbij een bezoek te brengen aan een beroemdheid van het land, het
+hoofd Piang. Dit hoofd is op het oogenblik de machtigste der vorsten of
+dato's van de provincie; toch is hij van geringe afkomst, want twintig
+jaar geleden arbeidde hij nog als slaaf van zijn voorganger; hij is
+zelfs niet van zuiver ras, maar zoon van een Chinees en een inlandsche.
+
+Piang begon met de gunst van zijn heer en meester te winnen, door te
+diens voordeele handel te drijven. Uit dankbaarheid voor zijn diensten
+werd hij in het genot van de vrijheid gesteld en begon voor eigen
+rekening te werken. Hij was reeds de rijkste man der streek, toen de
+Spanjaarden hun militaire operaties in het dal begonnen. Piang knoopte
+onderhandelingen met hen aan, werd de leider van hun spionnendienst
+en was hun weldra onontbeerlijk geworden. Bij den dood van zijn
+ouden meester benoemden ze hem tot dato in diens plaats en legden
+aan de rivierbewoners op, hem gehoorzaamheid te bewijzen. Trots zijn
+vrijgevigheid werd de nieuwe vorst door zijn onderdanen verfoeid, en
+vooral ook door de andere stammen, waarvan de hoofden zijn dood hadden
+gezworen. Zijn eigen schoonzoon, de dato Ali, de dapperste krijger
+en de bekwaamste van  het land, was zijn onverbiddelijke vijand
+geworden. Piang wist de Amerikanen te overtuigen, dat het eiland
+niet anders tot rust kon worden gebracht, dan door de verwijdering
+van zijn mededinger. Na verschillende nuttelooze expedities werd Ali
+gedood in October 1905 door de troepen van kapitein F. Mac Coy.
+
+Het dorp van het hoofd Piang is omgeven door een palissade van bamboes,
+waarop lange bronzen kokers staan, die op kanonnen lijken; ze worden
+lantaka's genoemd. In het inwendige van de omheinde ruimte is de
+grond bedekt met een dikke laag vuil en afval van allerlei soort,
+en ondanks de nabijheid der rivier blijft al het overbodige maar
+bij de huizen liggen. De eenige riolen zijn de magen van kleine
+varkens, zwarte beesten, die in menigte over den weg loopen te
+midden van de morokinderen. In het midden van het dorp, dat zich
+in niets onderscheidt van alle andere, die wij aan de rivier hadden
+zien liggen, van Cottabatto tot Pikit, staat een tweede omheining,
+waar de woningen binnen liggen van de familie van het hoofd. De
+ontvangst bij den dato was uiterst vriendelijk. Hij wijst ons met
+trots een blinden grijsaard, afkomstig uit Bokhara, die daar op de
+een of andere onbekende wijze schipbreuk had geleden en die nu des
+dato's particuliere secretaris was. Onze gastheer is er fier op, dat
+hij naast zich heeft den eenigen man, die in het land de taal van
+den Koran kan spreken, want de godsdienstige kennis van de Moro's
+is al zeer gering, en hun praktijk bepaalt zich tot het opzeggen
+van het gebed, dagelijks éénmaal. Wat de wasschingen betreft en de
+inachtneming van den Ramadan, dat zijn bij hen onbekende zaken. Zij
+eten met smaak en overvloedig varkensvleesch en hun vrouwen weten niets
+van een sluier. Daarentegen hebben ze wel een woesten haat tegen de
+Christenen, onverschillig of het vreemdelingen of inboorlingen zijn,
+en ze zijn doodsverachters zoozeer, dat ze den dood zoeken, als ze
+door de ongeloovigen overwonnen zijn.
+
+Om den vorst, die mij ontving, eer te bewijzen, begon ik met den
+priester een langzaam en moeilijk gesprek, mijn best doende, partij
+te trekken van de enkele arabische woorden, die ik kende en die mij
+te binnen schoten. Piang kon zich haast niet houden van blijdschap;
+hij verplichtte al zijn vrouwen, een salam te brengen, zelfs zijn
+ongelukkige dochter, de weduwe van Ali, die nog ziek was ten gevolge
+van een wonde, opgedaan in den schouder bij haar pogingen om haar
+man te verdedigen. Ik had groote moeite, mij van de overmatige
+gastvrijheid van den ouden dato los te maken; hij gaf mij nog bij
+mijn vertrek een kris ten geschenke met een prachtig golvend lemmet.
+
+Toen de kolonel de inspectie van de troepen had beëindigd, die als
+lijfwacht van Piang dienst doen, vertrokken we naar Cottabatto. Ik
+begaf mij naar de kazerne der compagnie van de politie, waarvan de
+chef, een jonge luitenant, van mijn aanstaande komst op de hoogte was
+gebracht en aanbood, mij in bijzonderheden de manier te laten zien,
+waarop hij zijn mannetjes onderwees en leidde. Ik had veel soldaten
+van dat corps in de omstreken van Manilla gezien; maar hier waren
+het allen Moro's, wat een nieuwe aantrekkelijkheid was.
+
+Dit laatste bezoek bevestigde mij in mijn te voren opgevatte
+meening. De miliciens van het burgerlijk bestuur, ofschoon van zeer
+betwistbare militaire waarde, zijn toch ver te verkiezen boven de
+compagnieën nationale verkenners. Al laat de instructie somtijds te
+wenschen over, de organisatie is tegelijk veel minder kostbaar en veel
+beter. De officieren worden niet gekozen uit de oude sergeanten van
+het actieve leger, die slaven zijn van de routine en niet in staat
+zijn, zich te schikken naar de eischen van een nieuwe instelling,
+maar zijn jonge mannen van hooger intellectueel standpunt, vol van den
+geest van initiatief en belangstellend in hun manschappen. De soldaten
+zijn oordeelkundig uitgerust, loopen op bloote voeten en dragen noch
+tent noch rugzak; zij voeden zich op de manier der inboorlingen en
+leven van wat het land levert, in plaats van zich te laten volgen
+door koelies, die hun amerikaansche levensmiddelen nadragen.
+
+Ik vernam, toen ik van Cottabatto naar Zamboanga terugkwam, dat
+de geheele provincie Lanao in beroering was, want op den post
+Parang was een zieke soldaat, die in een tent afgezonderd was,
+door een dweepzuchtige met een dolksteek gedood, en te Malabang
+eenige kilometers van daar, was een korporaal, die alleen van het
+schietterrein kwam, vermoord op niet meer dan 200 meter afstands van
+de kazernen. De misdadigers hadden zich verscholen bij de bergstammen,
+die ten zuiden van het Lanaomeer wonen, en toen men tot de hoofden het
+verzoek richtte, ze uit te leveren, antwoordden zij: "Kom en haal ze!"
+
+Van alle omringende posten kwamen de troepen der mobiele colonnes naar
+de opstandelingen toe. De vergunning, mij bij een dier expedities aan
+te sluiten, werd mij gegeven, toen ik er om vroeg; maar ongelukkig
+moest ik te Zamboanga verscheiden dagen wachten op de aankomst van
+de boot, die mij naar Overton zou brengen, het punt, dat ten noorden
+van de landengte van Lanao is gelegen.
+
+Ik maakte van mijn gedwongen werkeloosheid gebruik, om een bezoek te
+brengen aan Zamboanga en de omstreken. Eerst wees men mij de lagere
+scholen, die door de Moro's van de kust worden bezocht en door de
+christelijke bewoners van de stad. De inlandsche onderwijzers laten er
+de kinderen werken onder de leiding van amerikaansche inspecteurs en
+inspectrices. Het openbaar onderwijs is van alle takken van bestuur
+die, welken de Amerikanen het best hebben verzorgd en voor welks
+ontwikkeling ze het ijverigst geld en moeite hebben overgehad.
+
+Dat onderwijs zal zonder eenigen twijfel goede resultaten opleveren,
+onverschillig welke beslissing de regeering ten slotte zal nemen ten
+opzichte van de Philippijnen. Als men met de tegenwoordige politiek
+voortgaat en den Archipel in den toestand van nu laat blijven,
+namelijk als een dépendance van de Republiek der Vereenigde Staten,
+zal de kennis van de engelsche taal, die weldra algemeen onder de
+inboorlingen zal verspreid zijn, hen nader brengen tot hun meesters,
+en aan de laatsten vergunnen, beter te strijden tegen de nationale
+gevoelens en tegen de mogelijke begeerigheid van ondernemende naburen.
+
+Indien echter de Amerikanen zich houden aan de beloften van
+president Mac Kinley, zooals de democratische partij verlangt, en
+op een goeden dag aan de Philippijnen hun onafhankelijkheid geheel
+teruggeven, zullen zij tegen dien tijd, dank zij het onderwijs, het
+verstandelijke niveau der eilanders in voldoende mate hebben verhoogd,
+dat de laatsten zichzelven zullen kunnen besturen. Die overwegingen
+hebben het Departement van onderwijs teruggehouden van de aarzeling
+en halve maatregelen, waaraan de andere takken van dienst zich hebben
+schuldig gemaakt, omdat ze altijd vreesden, uitgaven te doen, die
+bij een verandering van regime binnen korten tijd volkomen overbodig
+zouden blijken.
+
+Men heeft er een uitstekend onderwijzend personeel heen gelokt
+door middel van hooge salarissen. Een normaalschool, gesticht te
+Manilla, levert ieder jaar een aanzienlijk aantal onderwijzers
+en philippijnsche meesters. Bij de jongste volkstelling waren er
+niet minder dan 772 amerikaansche ambtenaren en 3489 inboorlingen
+werkzaam gesteld bij de lagere scholen, en bij het meer gevorderd en
+middelbaar onderwijs, die of door den staat of door de gemeenten werden
+bezoldigd. Dat onderwijs voor meer gevorderde leerlingen is nog slechts
+in schetsmatigen toestand aanwezig; er bestaan inderdaad slechts 50 van
+die inrichtingen in de meest bevolkte plaatsen te zamen. Daarentegen
+zijn er 2233 openbare lagere scholen, verspreid over het geheele land
+en waar een aantal van 120 000 leerlingen onderwijs ontvangen. Dit
+succes is verkregen door de bemoeiingen van de provinciale gouverneurs,
+gesteund door de gemeentebesturen, onder wie een voortdurende naijver
+wordt levendig gehouden door de belofte van steeds grooter vrijheden,
+naarmate de resultaten van het onderwijs beter zijn.
+
+Men kan niet genoeg bewondering hebben voor een systeem, dat reeds zoo
+goede vruchten draagt, want in acht jaren is het aan de Amerikanen
+gelukt, hun taal reeds te doen spreken door driemaal meer kinderen
+dan de Spanjaarden na een overheersching van drie eeuwen tot de
+europeesche taal konden brengen.
+
+De politiek van die laatsten heeft altijd bestaan in het houden van de
+inboorlingen in onwetendheid omtrent de taal en zelfs den godsdienst
+hunner heeren. Alleen de rijken, de illustrado's, ontvingen eenig
+elementair onderwijs van den monnik, die godsdienstige leider der
+gemeente was, zoowel als civiel en rechterlijk bestuurder. Dit stelsel,
+dat veel gelijkt op dat der Hollanders op Java, (sic! Vert.), heeft
+het Spanje mogelijk gemaakt, de massa te besturen door tusschenkomst
+van de illustrado's en der broeders, en de bevolking hield men met
+weinig kosten rustig, door zich van een slechts zeer klein aantal
+Europeanen te bedienen. Men ziet, hoe de beide regeeringsstelsels,
+waaraan de Philippijnen onderworpen zijn geworden, lijnrecht tegen
+elkaar indruischen, daar het eene gegrond is op het houden der
+inboorlingen in onwetendheid en het andere zich ten doel stelt de
+snelle en algemeene ontwikkeling door onderwijs.
+
+Ondanks de groote inspanning van de Commissie voor de Philippijnen
+is men er nog niet in geslaagd, meer dan het tiende deel der jeugdige
+Philippino's op de schoolbanken te doen plaats nemen, want de scholen
+worden bezocht door 120.000 kinderen, terwijl het aantal kinderen
+tusschen 6 en 18 jaar op 1.200.000 wordt geschat. Men ziet ook wel
+met eenige verbazing de oprichting van zoo talrijke scholen voor
+de jonge heidenen en Mohammedanen. De laatsten vooral zijn weinig
+intelligente leerlingen en altijd zijn ze onwillig, zoodat zelfs het
+eenvoudigste onderwijs een talrijk personeel vordert, dat men stellig
+beter elders zou kunnen gebruiken. De stichting van al die scholen is
+te bevreemdender, daar de Amerikanen besloten schijnen te zijn, in
+de provincie Moro een politiek tegenover de inboorlingen te volgen,
+die veel verschilt van de elders toegepaste in het overige deel van
+den Archipel.
+
+Terwijl ze in de christelijke districten niets hebben gedaan,
+om de vestiging van emigranten uit de Vereenigde Staten te
+bevorderen, trachten ze Mindanao en omliggende eilanden te maken
+tot amerikaansche centra. Zij begunstigen de immigratie door het
+uitgeven van concessies aan civiele personen en aan soldaten, die in
+het land wenschen te blijven na afloop van den tijd, waarvoor ze zich
+hebben verbonden. Wat de Moro's betreft, voor hen schijnt het weinig
+benijdbare lot der Roodhuiden weggelegd; daar ze weigeren te werken en
+in de maatschappij der overwinnaars op te gaan, zullen ze verdwijnen
+voor de superioriteit der blanken. Er is zelfs sprake van geweest,
+Mindanao in politiek opzicht af te scheiden van het overige van den
+Archipel en er een territorium van de Unie van te maken; maar door
+het heftig verzet van de zijde der Philippino's heeft men van dat
+annexatieplan moeten afzien.
+
+Om aan de kolonisten een goed voorbeeld te geven, hebben enkele
+geestdriftige ambtenaren uit Manilla vereenigingen gesticht voor het
+ondernemen van plantages. Zij gebruiken hun tweemaandelijksch verlof
+ieder jaar met om beurten de exploitatie te leiden van aanplantingen
+van kokospalmen en tabak, die ze gemeenschappelijk hebben aangelegd. Om
+hun die taak te vergemakkelijken, heeft de regeering den proeftuin
+van San Ramon, die vroeger door den spaanschen generaal Ramon Blanco
+was gesticht, weer in goeden staat laten brengen. Tijdens mijn
+verblijf te Zamboanga bezocht ik die inrichting, die op 20 kilometer
+afstands van de stad is gelegen. Het is een alleraardigst doel voor
+uitstapjes voor ruiters, die er zich langs een goeden weg heen kunnen
+begeven door kokosbosschen aan het strand. Een oud-kapitein van
+het vrijwilligerscorps, die er vriendelijk gastvrijheid uitoefent,
+maar wiens kennis van landbouwaangelegenheden gering is, houdt in
+San Ramon een aanplanting van abaca, een plant, die in uiterlijk op
+bananen of pisang gelijkt en welker lange, stevige, soepele vezels
+de kostbare Manillahennep leveren.
+
+Daar de abaca nog nergens elders geacclimatizeerd is dan op de
+Philippijnen, en daar het kweeken en bereiden van de hennep zeer
+gemakkelijk is, worden er overal plantages aangelegd, die jaar op
+jaar in aantal en uitgebreidheid toenemen; dat product neemt op het
+oogenblik de eerste plaats in in den uitvoer uit de Philippijnen.
+
+Ik verliet zonder leedwezen het dorre en zandige Zamboanga acht dagen
+nadat ik er was aangekomen en stapte, na een overtocht van enkele
+uren, te Overton aan wal. Ik werd ontvangen door den kolonel van het
+vierde cavalerieregiment, die mij reeds den volgenden dag een paard
+en een geleide van vijf soldaten aanbood voor een bezoek aan den
+post Keithley op den noordelijken oever van het meer. Een kapitein,
+die eveneens dien tocht wenschte te maken, vergezelde mij.
+
+Wij stegen in den vroegen morgen te paard en een uur later verlieten
+we den grooten weg, om een half uur verder naar het oosten een kamp
+van dwangarbeiders te gaan bezoeken, niet ver van de watervallen der
+rivier Agus. Die vallen zijn zonder twijfel de hoogste der wereld,
+want ze stroomen van een verticale hoogte van 200 meter. Ongelukkig
+is het volume water, vooral in het droge jaargetijde maar gering,
+zoodat de waterval niet kan vergeleken worden met den Niagaraval of
+dien van de Zambezi. Toch is het schouwspel van de kloof indrukwekkend;
+de wanden zijn begroeid met een warreling van klimplanten, bestraald
+door den regenboog, dien de zon in den waterval te voorschijn toovert.
+
+Na een rit van zes uren, die een aanhoudend stijgen was, kwamen
+we aan het kamp van Keithley, de voornaamste vestiging van
+militairen aard op het eiland; een bergbatterij en het geheele 15de
+infanterieregiment waren er opgesteld. Wij vernamen, toen we afstapten,
+dat de krijgsverrichtingen tot dien tijd nog geen resultaat hadden
+opgeleverd; de Moro's bleven ongrijpbaar, en de afdeeling van het 15de,
+die te hunner vervolging was uitgezonden, was naar den oever van het
+meer moeten terugkeeren, om zich van proviand te voorzien. Zij zouden
+versterking ontvangen van een compagnie, die den volgenden dag zou
+vertrekken en waar ik mij bij zou mogen aansluiten.
+
+De overtocht over het meer werd volbracht met oude kanonneerbooten,
+die de officieren van den spaanschen generaal Weyler indertijd tot
+boven op het plateau hadden opgesleept met ongeloofelijke moeite;
+maar ze hadden hun booten liever laten zinken, dan dat zij ze aan de
+Amerikanen overlieten, toen het tractaat van Parijs hen noodzaakte
+de Philippijnen te ontruimen.
+
+Men was er in geslaagd, de booten weer te lichten; en ondanks een
+verblijf van vier jaren onder water, waren ze nog in zeer goeden
+staat en konden onmiddellijk weer worden gebruikt. De overtocht
+duurde een uur; na een bezwaarlijke ontscheping voegden wij ons bij
+de compagnie, die ons op het strand wachtte en gingen toen dadelijk
+op weg, afgaande op het kompas naar een punt aan den bovenloop van de
+rivier Malaig, waar een verzameling gewapende Moro's dicht bij een dorp
+was gesignaleerd. Niets is lastiger dan een expeditie van dezen aard;
+om beurten zakten wij tot de knieën in de modder van de rijstvelden,
+moesten door plaatsen van laag water waden met de golfjes kabbelend
+tot ons midden, trokken door rietvelden, die als bosschen vier meter
+hoog waren, om daarna weer een steilen heuvel te beklimmen en op den
+top een inlandsche versterking of cotta te doorzoeken, die door de
+Moro's in den steek was gelaten.
+
+Daar werden dan vrij groote hoeveelheden levensmiddelen, als rijst en
+comotes of zoete aardappelen vernietigd, en vervolgens werd de tocht
+hervat door de cogone, een dichten plantengroei van doornstruiken, zoo
+opeengehoopt, dat iedere twintig meter de voorman, die het vermoeiende
+werk had te doen, om voor de colonne een weg te banen, moest verwisseld
+worden. Na twee uren worstelens kwamen we uit die wildernis en
+ontdekten toen gauw de rivier en eenige hutten van inlanders.
+
+De colonne plaatste zich dadelijk in gevechtsstelling; maar men
+bemerkte, toen men het gevaarlijke punt naderde, dat de Moro's ons
+niet hadden afgewacht; wij vonden er integendeel een amerikaansch
+detachement, dat ons hielp de dorpen te verbranden. Wij dachten op
+die plek ons bivak op te slaan, maar de aanwijzingen van den troep,
+dien wij zoo juist hadden ontmoet, gaven den chef van onze colonne
+hoop, de hand te kunnen leggen op een vijandelijke groep en de marsch
+werd hervat.
+
+Hier verlieten wij de vlakte, om ons in een bergachtig terrein
+te wagen, dat met kloven was doorsneden en bedekt met bosch. Het
+pad, dat wij in den aanvang volgden, verdween na korten tijd, en
+wij moesten ons een weg banen dwars door lianen en struiken. Des
+avonds waren we eenige kilometers in het binnenland binnengedrongen,
+en hadden slechts een half dozijn inlanders ontmoet, afzonderlijke
+menschen, die bij onze nadering de vlucht namen en van wie twee met
+geweerschoten gedood werden.
+
+Het kamp werd midden in het bosch opgeslagen; de dragers haalden in
+hun lange bamboekokers water, waarmee wij een frugaal maal van spek
+en beschuit besproeiden, het gewone rantsoen van den amerikaanschen
+soldaat te velde. De nacht ging zonder incidenten voorbij, en den
+volgenden dag begaven we ons weer terug naar het meer, dat door
+de colonne werd bereikt bij de monding van de rivier Sauir. De
+kanonneerboot voegde zich daar bij ons; er stapte een officier
+van den staf uit en vertelde ons, dat daar de andere afdeelingen
+geen beter resultaten hadden verkregen dan wij, de kolonel, die
+de troepen in de provincie aanvoerde, het bevel had gegeven, de
+vervolging te staken en de soldaten naar hun garnizoenen te doen
+terugkeeren. De krijgsverrichtingen hadden tien dagen geduurd;
+er waren een twintigtal oproerlingen gedood en bijna al hun dorpen
+verbrand, terwijl de Amerikanen slechts twee man hadden verloren,
+van wie één verdronken was.
+
+Ik kwam weer te Keithley met de troepen aan en stak het meer opnieuw
+over, om mij naar het Vicarskamp te begeven, aan het einde van
+den weg, die van Malabang komt, de haven op het zuidelijke punt der
+landengte. Een nieuw escorte en een paard stonden bij de aanlegplaats
+op mij te wachten; mijn kist met levensmiddelen werd op een pakezel
+geladen, die in galop voor ons uitging. Na twee uren klimmens in
+den nacht kwamen we bij den post, die na eerst de voornaamste op de
+Philippijnen te zijn geweest, thans nog twee compagnieën bevat. Ik
+bracht er den nacht door. Den overtocht over de Lanaolandengte
+volbracht ik den volgenden dag in een wagen van den troep, die leeg
+naar Malabang terugging; de weg, die, tegen de amerikaansche gewoonte,
+zeer goed was onderhouden, gaat door een prachtig, tropisch woud,
+dat even weelderig is als de bosschen op Java. Nog dien eigen avond
+was ik te Malabang, een stadje van ongeveer vier honderd inwoners,
+half Philippino's, half Moro's.
+
+De gebrekkige inrichting van het scheepvaartverkeer dwong mij hier
+tot een derde periode van werkeloosheid, in afwachting van een boot
+voor Manilla, die Malabang aandeed. Ondanks de twee belangwekkende
+uitstapjes, die ik op het eiland Mindanao kon doen, was het mij een
+teleurstelling, dat ik geen enkel gevecht had bijgewoond en ik zag
+zonder geestdrift het oogenblik naderen, waarop ik de provincie Moro
+zou moeten verlaten, om platzak in de hoofdstad terug te keeren.
+
+Op den dag van mijn vertrek kwamen de officieren van het garnizoen
+in de club samen, om mij goede reis te wenschen. Wij zaten allen aan
+tafel, toen de bevelvoerende kolonel buiten adem kwam aanloopen,
+met een papier zwaaiend. Het was een telegram, dat hij juist van
+het hoofdkwartier had ontvangen en dat hij ons liet lezen, zoodra
+een glas whisky hem op zijn verhaal had gebracht. Hem werd bevolen,
+dienzelfden dag twee compagnieën infanterie en een half escadron
+onder bevel van kapitein Rivers te laten vertrekken naar het eiland
+Jolo, waar een gevecht onvermijdelijk was geworden. Een storm van
+toejuichingen ontving het telegram, en terwijl de getrouwde officieren,
+die voor den tocht waren aangewezen, gauw verdwenen, om afscheid te
+nemen van hun gezinnen, ledigden de ongetrouwden de kelders van de
+club en dronken op hun toekomstige heldendaden.
+
+Des avonds had de inscheping der troepen plaats, en daar men de
+voorzorg had genomen, het materieel te voren te pakken, ging alles
+vlug en goed in de volslagen duisternis. Onze boot was een kleine
+stoomer, de _Busuanga_, van zoo wat 200 tonnen inhoud en kustbewaker
+gedoopt, zeker omdat er een mitrailleuse aan boord was. Er zijn twaalf
+schepen van dien aard op de Philippijnen; alle onder het bevel van
+vredelievende kapiteins van de groote vaart. Ze worden gebruikt voor
+het vervoer van ambtenaren en reizigers naar de kleine eilanden van
+den Archipel, waar de geregeld varende booten niet komen.
+
+Op de _Busuanga_ is plaats voor elf passagiers, en wij waren aan boord
+met 260 man. Het was er niet om uit te houden, en men kon geen vin
+verroeren. De soldaten lagen mannetje aan mannetje, en enkelen konden
+zich niet eens flink uitstrekken, en telkens als men zich even wilde
+verplaatsen, moest men over de slapers heen stappen, met gevaar van
+iemand te trappen. Wat de officieren aangaat, die waren genoodzaakt,
+den geheelen nacht op te blijven in de kleine hut, die als salon
+dienst deed. Den volgenden morgen werd de situatie er niet beter op
+door een vrij harden wind, die ons aangreep van ter zijde nadat we
+de Basilanstraat door waren. Wij schepten herhaaldelijk stortzeeën,
+maar de lastige douches deden geen afbreuk aan de vroolijkheid der
+soldaten. Zij waren blij met dien eigenaardigen doop, die hen voor
+het vuur der Moro's zou beveiligen.
+
+Om zes uur in den avond van den 3den Maart kwamen wij in de kleine
+haven van Jolo en sprongen aan land, gelukkig de beenen eens te kunnen
+strekken na onze 22 uren van gedwongen stilzitten. Wij werden verdeeld
+over de verschillende woningen van het dorp; ik werd de gast van den
+eskadronchef Wilcox, commandant van de plaats, die zich haastte mij op
+de hoogte te brengen van den stand van zaken en van de gebeurtenissen,
+die onze expeditie noodig hadden gemaakt.
+
+De Moro's van Jolo zijn de dweepziekste van den geheelen
+Archipel. Ondanks hun gering aantal van ten hoogste twintig
+duizend, met inbegrip van de uit Borneo gekomenen, hebben ze
+altijd den Spanjaarden veel last bezorgd en hun ook wel verliezen
+berokkend. Toen in 1902 de sultan van Jolo zich aan de Amerikanen
+onderwierp, lieten hem zijn onderdanen in den steek en weigerden
+gehoorzaamheid aan iemand, die de slaaf der christenen was geworden
+en wiens gezag zij dus niet langer konden erkennen. Sedert dien is
+het eiland nooit volkomen tot rust gebracht. Eenige maanden geleden
+weigerde een der voornaamste hoofden, de dato Addam, voor zijn stam
+het hoofdgeld te betalen en versterkte zich op den top van een vulkaan,
+een uitgedoofden wel te verstaan, den Dajo.
+
+Na vruchtelooze onderhandelingen stond men hem toe, te blijven in
+zijn fort en hetgeen hij met de betaling achter was niet te storten,
+op voorwaarde, dat zijn stam zich rustig hield en geen overlast
+aandeed aan de onderworpen stammen in den omtrek. Alles ging
+eenigen tijd goed, maar weldra begonnen de bewoners van den Dajo,
+die de verzoeking niet konden weerstaan, razzia's te houden bij hun
+buren. Eenige dagen vóór onze aankomst vermoordde een juramentado,
+dat is iemand, die op den Koran heeft gezworen niet te sterven eer
+hij een Christen heeft vermoord, met messteken een Philippino en twee
+soldaten van het amerikaansche leger, die een luchtje schepten voor
+de poort der stad. De schuldige was niet gevat, maar zijn signalement
+was bekend en hij werd van den dato opgeëischt. Deze antwoordde,
+dat hij rondom zijn verblijf onneembare barricaden had opgericht,
+dat hij lachte om alle Amerikanen der wereld en hen uitnoodigde,
+zich eens van hun onmacht rekenschap te komen geven.
+
+Terstond werd er besloten, de onbeschaamdheid van het rebellische
+hoofd te straffen, vooral omdat hij straffeloosheid en een schuilplaats
+waarborgde aan alle misdadigers van het land. Het garnizoen van Jolo,
+dat enkel uit een eskadron en een batterij bestaat, was nauwelijks
+voldoende om de plaats zelve te verdedigen en daarom waren er
+versterkingen gevraagd aan alle posten in de Moro-provincie, om een
+marschvaardig corps te vormen onder bevel van kolonel Duncan van
+het 6de infanterie. Dat corps omvatte een compagnie morosoldaten,
+vijf compagnieën amerikaansche infanterie, een eskadron cavalerie,
+vier veldstukken en drie mitrailleuses.
+
+Den volgenden morgen in de vroegte vertrok de chef der expeditie met
+een klein gevolg van ruiters, gidsen en enkele inlandsche helpers,
+om de omgeving van den berg te onderzoeken en een plan van optreden
+te ontwerpen; hij had mij uitgenoodigd hem te vergezellen. De Moro's
+zijn niet gewoon, in de vlakte te vechten, en bepalen er zich steeds
+toe, den vijand af te wachten achter hun verschansingen. Zoo kwam ook
+onze troep ongestoord aan den voet der hoogte, die op 12 kilometer
+afstands van de stad was gelegen. De hellingen van den berg Dajo,
+die buitengewoon steil waren en begroeid waren met een onontwarbaar
+struikgewas, konden alleen worden bestegen langs drie voetpaden
+van maar eenige decimeter breedte. Wij bezochten achtervolgens de
+plaatsen, waar die paadjes in de vlakte uitliepen; er werden bronnen
+in de buurt gezocht, opdat de troepen er hun kampen konden opslaan,
+en toen riep de kolonel de drie oudste officieren tot zich. Ieder
+van hen moest een colonne aanvoeren en zou den volgenden dag met
+zijn detachement overgaan tot de beklimming van den berg langs het
+hem aangewezen pad. Voorloopige maatregelen werden genomen, en wij
+kwamen in den namiddag te Jolo terug.
+
+Den volgenden avond begaven de drie colonnes zich op weg, vroeg genoeg
+om de tenten te kunnen opslaan en de verkenning van het terrein te
+kunnen voltooien, eer de zon was opgegaan. De staf, waar ik mij bij
+bevond, kwam eerst op het terrein tegen het midden van den dag. Het
+gevecht was al aan den gang tegen de moro'sche voorposten, die over
+de helling waren verspreid en handgemeen waren met de voorposten
+der drie afdeelingen, genoemd de colonne Rivers, Bundy en Lawton,
+naar de namen der aanvoerders.
+
+Wij bezochten eerst den laatsten troep, die reeds twee man buiten
+gevecht had moeten stellen. Om het oprukken te vergemakkelijken,
+liet de kolonel het vuur openen uit twee bergstukken, gericht op de
+versterking van palen, die men duidelijk kon zien op den rand van den
+krater. Maar het verschil in niveau van ongeveer 600 meter was zeer
+hinderlijk bij het schieten, dat dan ook weinig uitwerking scheen
+te hebben.
+
+Ik vroeg en verkreeg verlof, mij bij de colonne Rivers te voegen, die
+bestond uit mijn vrienden uit Malabang en ik kwam ongeveer een uur
+later bij hun kamp aan. De krijgsverrichtingen waren hier nog veel
+minder ver gevorderd; want de verkenning was bemoeilijkt door het
+vuur van een barricade, die niet was opgemerkt den vorigen avond en
+die slechts 200 meter boven de vlakte lag. Kapitein Rivers, die zonder
+achterdocht met zijn mannen van dien kant naderde, werd getroffen door
+een kogel uit een Remingtongeweer, die hem de knie doorboorde en toen
+bleef zitten tusschen het been en de slobkous. Ik voegde mij bij hem,
+toen hij getransporteerd werd naar zijn tent; na een eerste verband
+steeg hij te paard en keerde naar de stad terug, het bevel over zijn
+eskadron aan commandant overlatend. Het overige van den dag verliep
+met kleine schermutselingen zonder veel effect. De wond van kapitein
+Rivers maakte, dat ik zijn tent kon erven en zijn veldbed, waarin ik
+een heerlijken nacht doorbracht. Den volgenden morgen in de vroegte
+werd ons een bergstuk toegevoegd, dat de colonne-chef had gerequireerd
+en dat hij onder mijn bevelen plaatste, met bevel de eerste barricade
+te bombardeeren, terwijl twee pelotons zich er van zouden trachten
+meester te maken door een omtrekkende beweging, die mogelijk was,
+doordat de helling hier betrekkelijk zwak was. Ik liet het stuk op
+een heuveltje plaatsen op ongeveer 1200 meter afstands van het doel;
+een dozijn kogels waren voldoende om de Moro's te verjagen uit hunne
+verschansing, en wij zagen ze weldra weer den berg opgaan en achter de
+boomen verdwijnen. De vesting werd intusschen eerst tegen den middag
+bezet, ten gevolge van de natuurlijke hindernissen, die de infanterie
+ontmoette bij het stijgen door het struikgewas.
+
+Kapitein Köhler zond mij heen, om over dit eerste succes aan den
+bevelhebber der expeditie rapport te brengen. Ik moest naar het kamp
+van de colonne Bundy gaan. Na mijn rapport te hebben uitgebracht,
+gaf de kolonel zijn definitieve instructies. De colonnes Lawton
+en Bundy zouden den volgenden morgen bij zonsopgang aanvallen; de
+colonne Rivers zou er zich toe bepalen haar tegenwoordige positie te
+bewaren. De bevelen van den chef der expeditie deden mij besluiten,
+mij onverwijld te voegen bij het detachement Bundy, en dadelijk begon
+ik het steile pad te beklimmen, dat door hem gevolgd was. Met mij ging
+een afdeeling dragers, die de vechtenden van water en levensmiddelen
+moest voorzien. De bestijging was zeer bezwaarlijk; men moest bijna
+voortdurend zijn handen gebruiken en zich aan de wortels vastgrijpen,
+om naar boven te komen. Hier en daar waren zelfs touwen opgehangen,
+waar de soldaten zich aan konden optrekken tegen enkele zoo goed als
+loodrechte einden.
+
+Na twee uur krabbelens voegde ik mij bij den staart van de colonne, die
+in ganzenmarsch omhoog trok. De voorhoede werd gevormd door inlandsche
+militie, die met geregelde tusschenpoozen geweerschoten wisselde
+met de groote afdeeling op den top, die men door het gebladerte kon
+onderscheiden. Ze vonden daar een groote barricade van een twintigtal
+meters lengte en een omheining van 2 1/2 meter hoogte. Een minder
+belangrijke versterking, die iets lager het voetpad versperde, was
+reeds in de handen der Amerikanen gevallen, maar alle pogingen, om
+er voorbij te komen, hadden schipbreuk geleden en hadden het leven
+gekost aan vele soldaten, die door de Moro's waren getroffen uit de
+hinderlagen en door de bamboesschietgaten in de omheining.
+
+Bij de ontvangst der laatste bevelen verzamelde commandant Bundy
+al zijn officieren, om de regeling van den aanval te treffen. Het
+detachement der inlandsche politie zou voorop gaan, gesteund door
+twee compagnieën amerikaansche infanterie; twee secties infanterie
+en het peloton cavalerie zouden in reserve blijven. Toen de laatste
+voorschriften aldus gegeven waren, ging men over tot het nuttigen
+van den mondvoorraad, dien ieder van ons bij zich had. Dergelijke
+maaltijden zijn zelden vroolijk; hoe dapper en hoe opgewekt de
+aanzittenden ook mogen wezen, zij kunnen niet laten, hun gedachten
+van tijd tot tijd te richten op het gevecht van den volgenden dag
+en zich af te vragen, of de maaltijd van dien dag hen weer te zamen
+zal brengen. De nacht ging zonder incidenten voorbij, ondanks de
+nabijheid van den vijand, die ons nu en dan eenige schoten toezond
+uit hun kleine kanonnen, met uitdagingen en scheldwoorden er tusschen.
+
+Den volgenden morgen was ieder bij de hand lang voordat de zon opging,
+ieder op zijn gevechtspost. Eindelijk gaven vijf kanonschoten uit de
+vlakte het afgesproken teeken. Kapitein White, chef van de inlandsche
+compagnie, stelde zich aan het hoofd van den troep en begon onder een
+zeer levendig vuur de bestrijking van de 50 meter terrein, dat open
+lag tusschen hem en de versterking. De steilheid van de helling meer
+nog dan het vuur van den vijand maakte de vorderingen uiterst langzaam;
+gelukkig werd het pad breeder en wij konden dus een paar man in linie
+opstellen, om het vuur van de moro'sche schutters te beantwoorden.
+
+Die laatsten, niet tevreden met hun tegenstanders dood te schieten
+door de schietgaten, klommen weldra op de omheining en schoten
+erover heen. Van onzen kant werden allen neergeschoten, die zich
+door hun dweepzucht tot onvoorzichtigheid lieten verleiden. De
+inlandsche militie leed groote verliezen, en spoedig moesten de beide
+hulpcompagnieën aanrukken tot steun. Op dat oogenblik was kapitein
+White aangekomen bij de barricade, die hij ging beklimmen met zijn
+sergeant majoor en een soldaat; alle drie vielen voor ze den top hadden
+bereikt. Het amerikaansche voetvolk slaagde er ten koste van groote
+verliezen in, de steilte te bestijgen met de inlandsche soldaten,
+die even waren teruggeweken, toen hun chef buiten gevecht was gesteld
+evenals hun onderofficieren; de stoutmoedigsten waren weer aan den
+voet der versterking gekomen, toen een twintigtal Moro's zich met het
+blanke wapen in de hand tusschen hen stortten en het gevecht man tegen
+man begon. De bajonetten en pistolen van de officieren weerden dien
+tegenaanval af; maar toch werd de toestand kritiek voor de Amerikanen;
+een onafgebroken reeks gewonden begon het pad af te dalen en veel
+dooden lagen boven op het plateau.
+
+Commandant Bundy liet toen zijn reserve aanrukken, die zich naar de
+beide hoeken van de gevechtscolonne begaf en den aanval blies. Een
+kapitein, twee luitenants en een sergeant bereikten het eerst de
+verschansing; de sergeant werd gedood door een kogel, de beide
+luitenants vielen ernstig gewond neer; maar kapitein Ryther bleef
+overeind en schoot zijn revolver op de verdedigers af. De dato Addam,
+die een kind van enkele maanden op zijn linker arm had, wierp zich op
+den amerikaanschen kapitein en hief zijn kris op om hem te treffen,
+toen hij, door vele kogels getroffen, terugviel. De omtrekkende
+beweging was aan den rechterkant gelukt, en de soldaten, die met hun
+karabijnen binnendrongen in de versterking, waren er weldra meester
+van het terrein. Geen van de Moro's dacht erover te vluchten en allen
+stierven met de wapens in de hand; de gewonden zelfs hieven zich nog
+op, om een laatste schot te lossen op den overwinnenden vijand. Er
+werden 175 lijken geteld in de omheinde ruimte en op de helling aan
+den anderen kant van den krater.
+
+Nauwelijks meesteres van dit deel van den berg, zag de colonne Bundy
+zich blootgesteld aan een frontaanval, komend uit de versterkingen
+bij de beide andere voetpaden, waarvan zij gescheiden was door een
+diepe kloof. De inlandsche militie, die veel geleden had, werd in
+veiligheid gesteld, terwijl de Amerikanen zich richtten naar de Moro's
+tegenover de colonne Lawton. Door een onverklaarbaar misverstand had
+deze geen enkele mededeeling van kolonel Duncan ontvangen en bleef
+werkeloos op bevelen wachten. Eerst tegen drie uur in den namiddag
+kwam een triomfgeschreeuw ons berichten, dat zij ook haar werk had
+verricht. Weldra zagen wij onze wapenmakers op den top, terwijl ze
+met bajonetsteken de Moro's afmaakten, die ons zooveel last hadden
+gegeven in de laatst verloopen uren.
+
+Er bleef nu nog slechts een enkele versterking te vermeesteren,
+namelijk een bastion, het sterkste van alle, op de hoogte van het
+derde voetpad. Op dat oogenblik werd, ik weet niet hoe, een bergkanon
+opgeheschen en een mitrailleuse, waarna de artillerie onmiddellijk
+aan het bombardement van de laatste colta begon, terwijl de rest van
+onze troepen de gevallen Moro's begroeven of in den afgrond wierpen,
+want we waren op vier graden afstands van den aequator en de lijken
+gingen dadelijk tot ontbinding over.
+
+Het artillerievuur had het garnizoen van de Moro-versterking sterk
+gedund en toen de verdedigers zagen, dat ze overwonnen waren, besloten
+ze te sterven. Zij kwamen langzaam naar buiten uit hun citadel,
+schaarden zich duidelijk in het gezicht op den top en hieven toen,
+zich het hoofd met hun mantels bedekkend, het doodenlied aan. Het
+vuur van geweren en mitrailleuses velde de ongelukkigen met één slag;
+in enkele minuten was alles afgeloopen.
+
+De zon ging onder. Op de hoogte, waar we waren, is het des nachts
+geducht koud, en daar wij allen onze dekens hadden afgestaan, om er
+draagbaren voor de gewonden van te maken, konden we niet aan slapen
+denken. Den geheelen nacht trachtten we te vergeefs ons te verwarmen
+rondom brandende boomstammen, maar de rook verstikte ons bijna,
+zonder ander gevolg. Bij zonsopgang begaf het detachement Lawton zich
+op marsch, om den vijand in zijn versterking te overvallen, maar werd
+door een onverwacht geweervuur ontvangen. Een dertigtal Moro's waren
+binnen in de vesting gebleven, vastbesloten, om nog eenige christenen
+te dooden, eer ze zelf stierven. Geen van hen had getracht in den nacht
+te ontvluchten, wat hun gemakkelijk zou zijn gevallen, door gebruik te
+maken van een vierde voetpad, dat eerst later ontdekt werd en dat niet
+bewaakt werd, want onze gidsen wisten niets van zijn bestaan af. De
+tactiek van den vorigen dag herhalend, verlieten die wanhopigen de
+citadel, om zich met hun krissen op de aanvallers te storten, maar
+allen stortten dood neer, eer ze de Amerikanen hadden bereikt.
+
+De laatste verdedigers van den berg Dajo waren bezweken, toen wij
+op den bergtop generaal Wood zagen verschijnen, vergezeld door
+zijn staf, met het plan het gevecht bij te wonen, waarvoor ze met
+opzet uit Manilla waren gekomen. Hij gaf aan kleine colonnes bevel,
+den heelen krater te doorzoeken en ook de hutten en schuilplaatsen,
+die nog niet verbrand waren. Een uur daarna kwamen de soldaten terug,
+beladen met trofeeën, krissen, lansen, geweren, zijden stoffen, tabaks-
+en beteldoozen. Daarna daalden wij den berg af, wat een gevaarlijk
+werkje was voor de zwaar beladen soldaten.
+
+Wij vonden onze paarden in de vlakte terug en sloegen dadelijk
+den weg naar de stad in. De expeditie was den Amerikanen op het
+verlies van 90 man te staan gekomen, terwijl buiten gevecht gesteld
+waren een totaal van 500 man. Bijna al die verliezen waren door de
+colonne Bundy geleden, daar de twee andere samen maar 20 man uit de
+gelederen misten. Het zwaarst beproefd was de inlandsche militie,
+die niet minder dan 30 percent had verloren. Geen der officieren
+was gedood, maar zeven van hen waren in het hospitaal opgenomen,
+daar ze meer of minder zwaar gewond waren, onder hen kapitein White,
+gewond in de kuit. Van den vijand was er niemand ontkomen.
+
+De troepen, die niet thuis behoorden in het garnizoen te Jolo, werden
+terstond ingescheept voor de posten, waar ze vandaan kwamen. Ook
+moesten alle gewonden, die vervoerd konden worden, naar Zamboanga
+worden getransporteerd, want in het hospitaal van Jolo was geen plaats
+genoeg. Geheel Zamboanga wachtte ons bij aankomst in spanning af,
+want geen telegraafkabel verbindt die plaats met Jolo en ieder kwam
+berichten inwinnen van een kameraad of een familielid. Wij konden
+de familiën der officieren gauw gerust stellen, doordat geen der
+hunnen in levensgevaar verkeerde. De dokters stonden voor het leven
+van kapitein White in, daar de bloeding bijtijds gestuit was. De
+inboorlingen daarentegen klaagden luid en trokken zich de haren uit,
+naar mohammedaanschen trant.
+
+Generaal Wood scheepte zich met zijn staf dienzelfden avond in naar
+Manilla; drie dagen later legden wij aan bij dezelfde kade, die ik
+vijf weken te voren zoo overhaast had verlaten. De tijd, dien ik mij
+voor de Philippijnen had gegund, was reeds overschreden; ik vertrok
+dus naar Hongkong, niet zonder leedwezen het mooie land verlatend,
+waar ik door de vriendelijkheid der autoriteiten zooveel belangwekkends
+had mogen hooren en waar ik enkele van de meest bewogen uren van mijn
+leven had doorgebracht.
+
+
+
+
+
+
+De Ajita's of Aeta's van de Philippijnen.
+
+
+Wanneer men de Europeanen en de Chineezen uitzondert, kan men de
+bewoners van de Philippijnen tot twee rassen brengen, de Maleiers
+en de Negrito's, de eersten, die uit Malakka en andere zuidelijker
+streken zijn gekomen, en de Negrito's, wier afkomst nog niet met
+zekerheid bekend is. Negrito's, dat is kleine negers, werden ze door
+de Spanjaarden genoemd naar hun kleine gestalte en donkere huidskleur.
+
+Hun eigenlijke naam was op Luzon Ajita's of Aëta's. Ofschoon ze vroeger
+in groot aantal het eiland bewoonden, treft men ze tegenwoordig enkel
+aan in de bosschen van het binnenland. Ze zijn klein, gemiddeld 1.40
+meter groot, zijn goed gebouwd en over het algemeen niet leelijk,
+alleen is de neus zeer breed en plat. Hun haar is wollig als dat der
+Papoea's op Nieuw-Guinea.
+
+De Ajita's leven van de jacht en van wat het bosch hun aan vruchten
+levert. Aan landbouw doen ze nog niet, en hun wapens bestaan eenvoudig
+uit pijl en boog en scherpgepunte lansen. Maar de uitwerking dezer
+wapens weten ze te versterken door planten-vergiften. In vroeger jaren
+moeten de Ajita's in voortdurenden strijd met de omwonende volken
+hebben geleefd, wat thans niet meer het geval is. Hooge ambtenaren
+in Manilla hielden vooral een twintig of dertig jaren geleden wel
+Ajita-bedienden, die flink en ijverig waren, maar het toch op den duur
+niet in de beschaafde wereld konden uithouden en naar hun bosschen
+terug verlangden.
+
+Reizigers achten het noodig, voorzichtig te zijn, als ze met de Ajita's
+in aanraking komen, maar wat A.B. Piehler in het tijdschrift Globus
+van hen vertelt, is niet afschrikwekkend. Wanneer men hun vriendelijk
+tegemoet komt en geschenken meebrengt, zijn ze tot toeschietelijkheid
+te bewegen. Piehler trok er met een vriend en een tolk op uit, om
+hun levenswijze te leeren kennen en werd voorkomend ontvangen.
+
+In het bosch zich tusschen boomen en struiken een weg banend, troffen
+ze plotseling een groep van ongeveer dertig Ajita's, mannen en vrouwen
+van verschillenden leeftijd. Zooals ze daar aan den oever van een
+riviertje om een groot vuur lagen, zagen ze er woest uit. Op aanraden
+van onzen maleischen tolk traden wij moedig op hen toe, en de tolk
+wist hen te doen begrijpen, dat we goede bedoelingen hadden. Hij
+liet hun eenige pakjes sigaren zien, die wij in de hand hielden,
+om ze te verdeelen. Toen ze dat hadden begrepen, gingen ze op een
+rij staan en wij verdeelden de begeerde lekkernij op de eerlijkste
+wijze. Na de verdeeling was de vriendschap gesloten; ze schenen ons
+te vertrouwen en namen hun plaatsen om het vuur weer in.
+
+In de nabijheid van het vuur hing een gedood hert aan den boom. Het
+hoofd sneed drie groote stukken er voor ons van af en wierp ze in het
+vuur, om ze na een oogenblik eruit te halen en ons aan te bieden. Van
+buiten was het vleesch zeer verbrand en met asch bedekt, terwijl
+het van binnen nog rauw en bloederig was. Wij vreesden door tegenzin
+te toonen onze gastheeren te krenken, en daar wij met hen op goeden
+voet wilden blijven, schikten we ons in het onvermijdelijke en aten
+ons wildbraad, waarvan per slot van rekening de smaak nog zoo kwaad
+niet was.
+
+De kleine menschen waren ons nu zeer gunstig gezind en door den tolk
+vroegen de vreemden naar gebruiken en gewoonten van den stam. Ze
+leven in groepen van hoogstens vijftig personen onder een hoofd,
+hebben geen vaste woonplaatsen, maar trekken door de dichte bosschen,
+waar het wild hen lokt.
+
+Hun hutten zijn uiterst primitief, en steeds brandt er een vuur,
+waaromheen de ouden en de kinderen zich ophouden, als de anderen op de
+jacht zijn. De oudste van een schaar Ajita's is het hoofd, en over het
+geheel worden de oude lieden vereerd. Elke man heeft slechts één vrouw,
+en beide echtgenooten hechten veel aan de huwelijkstrouw. Zoodra een
+jonge Ajita trouwen wil, vraagt hij de ouders van zijn uitverkorene om
+hun toestemming. Dan zenden dezen het meisje op een vooraf bepaalden
+dag vóór zonsopgang in het bosch, en een uur later gaat de jongeling
+ook daarheen, om haar te zoeken. Heeft hij het meisje gevonden en
+keert hij met haar vóór zonsondergang terug, dan stemmen de ouders
+toe. In het andere geval, als hij dus alleen terug komt, moet hij van
+het meisje afzien. Hieruit blijkt wel, dat hier de keus een recht van
+het meisje is, want zij kan zich gemakkelijk verschuilen, dat ze niet
+gevonden wordt, of weigeren met hem naar haar ouders terug te keeren.
+
+Bij de Ajita's heerscht nog een eigenaardig gebruik, dat ook op
+Nieuw-Guinea bij eenige volksstammen voorkomt, wat zou kunnen bewijzen,
+dat de Negrito's aan de Papoea's verwant zijn. Zoodra namelijk iemand
+sterft, zijn zijn kameraden verplicht, hun wapens op te nemen en het
+land in te trekken, tot ze een levend wezen ontmoeten, dat ze dan,
+onverschillig of het een mensch of een dier is, moeten dooden. Als ze
+op zoo'n vervolgingstocht uit zijn, knakken ze de takken van de boomen
+op een bijzondere manier en waarschuwen aldus ieder, hen niet in den
+weg te komen. Zelfs een lid van hun eigen stam zou ontwijfelbaar
+een kind des doods zijn, als ze hem als eerste ontmoeten na een
+sterfgeval. Dit gebruik is voor ieder een waarschuwing, voorzichtig
+te wezen bij het reizen door het gebied der Ajita's.
+
+Tot aan de grenzen van het oerwoud vergezelden de kleine boschbewoners
+de duitsche reizigers, die tot afscheid nog een paar braadpannen en
+twee kleine revolvers cadeau gaven, zoodat de wilden overgelukkig
+afscheid namen. Toen de Europeanen naar Manilla terug keerden,
+werden ze daar door allen benijd, daar het tegenwoordig aan niet
+velen vergund is, met deze boschmenschen in aanraking te komen.
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+Wat de Chineezen eten.
+
+Vaak wordt gezegd, dat rijst het hoofdvoedsel van de Chineezen is,
+maar dat is slechts tot op zekere hoogte waar. De rijke en welgestelde
+klassen van de talrijke bevolking verorberen inderdaad veel rijst en
+misschien kan die graansoort wel voor hen als hoofdvoedsel gelden, maar
+de massa van het volk en vooral de plattelandsbevolking, die alleen
+nu en dan rijst eet, zooals in Europa de armere klassen niet geregeld
+vleesch eten. Het voornaamste voedsel is er gierst, in water gekookt,
+dan maïsmeel, tarwemeel en sorghomeel, (ook een korensoort) terwijl
+eveneens veel groenten worden gegeten, rauw of onvoldoende gewasschen.
+
+De Chineezen eten weinig vleesch behalve in den tijd van het Nieuwe
+Jaar, de periode van smulpartijen. Daarentegen worden in China ook
+door de armere klassen der bevolking zeer veel eieren genuttigd,
+die hard en geconserveerd worden gegeten. Bij dat bewaren worden de
+eieren tusschen geurige planten gelegd in gebluschte kalk gedurende
+minstens vijf of zes weken. Soms worden ze jaren bewaard en dan in den
+aanlokkelijken staat, waarin ze gekomen zijn, toch naar binnen gewerkt.
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reizen en vechten in het Zuiden van de
+Philippijnen, by Reginald Kann
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIZEN EN VECHTEN IN HET ZUIDEN ***
+
+***** This file should be named 16642-8.txt or 16642-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/6/6/4/16642/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.