diff options
Diffstat (limited to '16446-h')
| -rw-r--r-- | 16446-h/16446-h.htm | 3785 | ||||
| -rw-r--r-- | 16446-h/images/adds1.jpg | bin | 0 -> 44284 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 16446-h/images/adds2.jpg | bin | 0 -> 45311 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 16446-h/images/cover_big.jpg | bin | 0 -> 60157 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 16446-h/images/cover_thumb.jpg | bin | 0 -> 26120 bytes |
5 files changed, 3785 insertions, 0 deletions
diff --git a/16446-h/16446-h.htm b/16446-h/16446-h.htm new file mode 100644 index 0000000..324e3b1 --- /dev/null +++ b/16446-h/16446-h.htm @@ -0,0 +1,3785 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + <title> + The Project Gutenberg eBook of Buntong Hininga, by Pascual De Leon. + </title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + p { text-indent: 1em; + margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; + margin-left: 20%; + margin-right: 20%;} + .right {text-align: right;} + .noind {text-indent: 0em;} + .floatl {float: left;} + .ind {text-indent: 1em;} + .curs {font-style: italic;} + + h1,h2,h3,h4,h5,h6 { + text-align: center; + clear: both;} + + hr { margin-top: 2em; + margin-bottom: 2em; + margin-left: auto; + margin-right: auto; + clear: both;} + .narrow {margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em;} + + .coverfont {font-size: 0.5em;} + + .pquote {margin-left: 40%; + margin-right: 30%; + text-align: justify; } + .quote {margin-left: 30%; + margin-right: 30%; + text-align: justify;} + .indexquot {margin-left: 25%; + margin-right: 25%;} + ol {text-align: left; + margin-left: 40%; + font-style: italic; + list-style-type: upper-roman;} + ul {list-style-type: none;} + + table {margin-left: auto; margin-right: auto;} + + body{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + font-family: Times New Roman, Times, serif;} + + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: center;} + + .center {text-align: center;} + + .figcenter {margin: auto; text-align: center;} + a img { border: 0; } + + .poem {margin-left:30%; margin-right:15%; text-align: left;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .i2 {display: block; margin-left: 2em;} + .i3 {display: block; margin-left: 3em;} + .verseind {text-indent: 1em; + margin-top: 0em; + margin-bottom: 0em;} + .verse {margin: 0em; + padding-left: 3em; + text-indent: -3em; + margin-top: 0em; + margin-bottom: 0em;} + // --> + /* XML end ]]>*/ + </style> + </head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Buntong Hininga, by Pascual De Leon + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Buntong Hininga + Mga Tulang Tagalog + +Author: Pascual De Leon + +Release Date: August 5, 2005 [EBook #16446] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUNTONG HININGA *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad, +Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders from page +scans provided by University of Michigan. + + + + + + +</pre> + +<hr style="width: 30%;" /> +<div class="figcenter"> +<a href="images/cover_big.jpg"> +<img src="images/cover_thumb.jpg" alt="Cover" title="Cover" /></a> +</div> +<hr style="width: 30%;" /> +<h1>BUNTONG HINING̃A</h1> + +<h3>MGA TULANG TAGALOG</h3> + +<h4>NI</h4> + +<h2>PASCUAL DE LEON <span class="coverfont">(<i>Pasleo</i>)<br/> +<i>Mánunulat sa páhayagang "Ang Mithi"</i> (<i>"El Ideal"</i>)<br/> +<i>at kasapi sa "Aklatang Bayan"</i></span></h2> + +<p><br/></p> + +<h4>UNANG PAGKÁPALIMBÁG</h4> + +<p><br/></p> + +<h4><i>Limbagang "LA FRATERNIDAD" Ilaya 672, Tundó</i></h4> + +<h3><i>MAYNILA, K.P.—1915.</i></h3> + + +<hr style="width: 40%;" /> +<h2>TALAAN NG NILALAMAN</h2> +<div class="indexquot"> +<ul> +<li><a href="#pangbungad">PANGBUNG̃AD</a></li> +<li><a href="#buntong">BUNTONG HINING̃A</a></li> +<li><a href="#pagsisisi">PAGSISISI......</a></li> +<li><a href="#dalaga">ALBUM NG DALAGA...</a></li> +<li><a href="#ina">ANG ALBUM NI INA...</a></li> +<li><a href="#papurit">MGA PAPURI'T PARANG̃AL SA KUMATHA NITO</a></li> +</ul> +</div> + +<hr style="width: 65%;" /> +<h2><a name="pangbungad" id="pangbungad"></a>PANGBUNG̃AD</h2> + +<hr style="width: 40%;" /> + +<h3>PANGBUNG̃AD</h3> + +<div class="pquote ind curs"> +Pasleo: Pagdamutan ang +nakayang handog ng̃ kapatid +sa kapatid:</div> + +<div class="poem curs"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Tunay at ang mundó'y maginto't mamutya:</div> +<div class="verse">may dunong, may pilak, may ganda, may tuwa,</div> +<div class="verse">may puri, may lahi't may bahay... datapwa,</div> +<div class="verse">ang lalong marang̃ál sa ami'y: ang tula.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem curs"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ako'y hindi siláw sa ningning ng̃ ginto;</div> +<div class="verse">di takót sa dunong; di gulát sa tayo;</div> +<div class="verse">sa mutya'y di kimi't sa ganda'y di dung̃o,</div> +<div class="verse">ng̃uni't sa dakilang tula'y: yukong-yuko.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem curs"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Pano, sa ang tula sa isáng panulat</div> +<div class="verse">ay siyang lahat na: dunong, puri, pilak...</div> +<div class="verse">sa isáng makata ang tula'y: ¡lahát-lahát!...</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem curs"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ayán si Pasleo: ayá't ang namana</div> +<div class="verse">niyáng Diwa't Puso'y ipinababasa...</div> +<div class="verse">Lahát na'y naritó: apóy, tamís, gandá...</div> +</div> +<div class="right"><b><i>Pedro Gatmaitan.</i></b></div> +</div> +<div class="quote"><i>Maynila, Sept., 1915.</i></div> + + + +<hr style='width: 60%;' /> + +<h2><a name="buntong" id="buntong"></a>I.</h2> + +<h2>BUNTONG HINING̃A</h2> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_9" id="Page_9">Páhiná 9</a></span></div> + +<h3>BUNTONG HINING̃A...</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ako'y nagtataka! Aywan ko kung bakit</div> +<div class="verse">nagbabago yaring damdamin ko't isip,</div> +<div class="verse">ganyan na ng̃a yata sa silong ng̃ lang̃it</div> +<div class="verse">ang gawang mamuhay sa laot ng̃ hapis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Aywan ko kung bakit! Sa aki'y pumanaw</div> +<div class="verse">ang lahat ng̃ tamis nitong kabuhayan,</div> +<div class="verse">sa aki'y nag-iba ang lahat ng̃ kulay,</div> +<div class="verse">sa aki'y pag-api ang lahat ng̃ bagay!...</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Talaga ng̃a yatang balot ng̃ hiwaga,</div> +<div class="verse">balot ng̃ pang̃arap at pagdadalita</div> +<div class="verse">ang palad ng̃ tao kung magkabisala!</div> +<div class="verse">Pawang agam-agam ang laman ng̃ lupa...!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Walang kilos na di paghamak sa akin,</div> +<div class="verse">walang bagay na di anyaya ng̃ lagim,</div> +<div class="verse">walang dulot na di sa aking paning̃i'y</div> +<div class="verse">aninong malungkot ng̃ mg̃a hilahil.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Aywan ko kung bakit nagbago ang lahat</div> +<div class="verse">sa kabuhayan ko't matimtimang palad;</div> +<div class="verse">Samantalang ako'y inaalapaap</div> +<div class="verse">ay masasabi kong: ¡Lahat ay pang̃arap!...</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_10" id="Page_10">Páhiná 10</a></span></div> + +<h3>¡HINAGPIS.....!</h3> + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi ka na bago! Dati mo ng̃ alam</div> +<div class="verse">ang hindi pag-imik kung naguulayaw;</div> +<div class="verse">ako'y pinipipi ng̃ aking paggalang,</div> +<div class="verse">ng̃ aking pagsuyong mataos, dalisay.</div> +</div></div> +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Pinunit sa harap upang makilala</div> +<div class="verse">ang alab ng̃ aking sinimpang pag-sinta,</div> +<div class="verse">diyan masusubok ang mithi ko't pita,</div> +<div class="verse">diyan masisinag ang luksang pag-asa.</div> +</div></div> +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Wala ka ng̃ang sala...! Ang kurus ng̃ hirap</div> +<div class="verse">ay dapat matirik sa dusta kong palad!</div> +<div class="verse">Ako ang pulubing sa tinawag-tawag</div> +<div class="verse">ay lalong inapi... binigyang bagabag...!</div> +</div></div> +<h4>IV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Di ko akalaing ang lang̃it ng̃ puso</div> +<div class="verse">ay mang̃ung̃ulimlim... biglang maglalaho,</div> +<div class="verse">di ko akalaing sa likod ng̃ samyo</div> +<div class="verse">ng̃ mg̃a sampaga'y may lihim na suro...!</div> +</div></div> +<h4>V.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Animo'y nagtikom sa gayong sandali</div> +<div class="verse">ang pintong maramot ng̃ awa't lwalhati,</div> +<div class="verse">sa aki'y para nang ang kahilihiling</div> +<div class="verse">sinag ng̃ ligaya'y lumubog, napawi...!</div> +</div></div> +<h4>VI.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃ayo'y pamuli pang umaawit-awit</div> +<div class="verse">sa dilag mong kimkim, gandang maka-Lang̃it,</div> +<div class="verse">kung may alinlang̃an sa taghoy, sa hibik,</div> +<div class="verse">ay maging saksi pa ang aking <i>hinagpis</i>.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_11" id="Page_11">Páhiná 11</a></span></div> + +<h3>¡DALAMHATI!...</h3> + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Aninong malungkot noong kahirapan</div> +<div class="verse">ang buhay ng̃ tao sa Sangsinukuban,</div> +<div class="verse">ang tuwa't ligaya'y hinihiram lamang</div> +<div class="verse">kaya't ulap waring dagling napaparam.</div> +</div></div> +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mabuhay dito'y kapang̃ápang̃anib</div> +<div class="verse">sa munting paghakbang ay silo ng̃ sakit,</div> +<div class="verse">umiibig ka na ng̃ buong pagibig</div> +<div class="verse">ay ayaw pang dinggin ¡ay himalang lang̃it!</div> +</div></div> +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi ka tatamo ng̃ bahagyang galak</div> +<div class="verse">kundi pa matulog at saka mang̃arap,</div> +<div class="verse">gayon man, kung minsa'y paos na nanawag</div> +<div class="verse">sa pagkakahimbing ang tinig ng̃ hirap.</div> +</div></div> +<h4>IV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa paminsanminsan, sa aking gunita</div> +<div class="verse">mg̃a pagsisisi yaong tumutudla.</div> +<div class="verse">Bakit pa lumaki't natutong humang̃a't</div> +<div class="verse">ang paghang̃a pala'y kapatid ng̃ luha?</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_12" id="Page_12">Páhiná 12</a></span></div> + +<h3>¡AKO...!</h3> + +<div class="pquote">(... estoy enfermo y pálido +de tanto no dormir... +<div class="right">ACUÑA.)</div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Puso ko'y malungkot! Malungkot na tila</div> +<div class="verse">Ibong walang laya't lagas na sampaga,</div> +<div class="verse">Sa pasan-pasan kong mabigat na sala'y</div> +<div class="verse">Lason at patalim ang magpapabawa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang ayos ng̃ mundo ay isang kabaong,</div> +<div class="verse">Nagtayong kalansay ang puno ng̃ kahoy,</div> +<div class="verse">Dila ng̃ halimaw iyang mg̃a dahon</div> +<div class="verse">At sigaw ng̃ api ang ing̃ay ng̃ alon.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¡Ano't ganito na ang pasan kong hirap!</div> +<div class="verse">¡Ano't ganito na ang aking pang̃arap!</div> +<div class="verse">Ang lahat ng̃ bagay ay napatatawad,</div> +<div class="verse">¿Patawarin kaya ang imbi kong palad?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Gabi-gabi ako'y hindi matahimik</div> +<div class="verse">Na parang sa aki'y mayrong nagagalit,</div> +<div class="verse">Ang pasan kong <i>sala'y</i> laging umuusig</div> +<div class="verse">Sa kabuhayan kong di man managinip.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_13" id="Page_13">Páhiná 13</a></span></div> + +<h3>¡ULAP...!</h3> + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa aking pagdaing, sa aking pagtawag,</div> +<div class="verse">sa sinamo-samo ng̃ dusta kong palad</div> +<div class="verse">ay palaging dilim at libing̃ang ulap</div> +<div class="verse">ang hangang sa ng̃ayo'y nagiging katapat.</div> +</div></div> +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Lahat na'y nabata ng̃ aking pag-ibig,</div> +<div class="verse">lahat na'y nasukat nitong pagtitiis,</div> +<div class="verse">lahat na'y napasan sa silong ng̃ Lang̃it</div> +<div class="verse">maging ang parusang pagkalupit-lupit.</div> +</div></div> +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nagbago ang lahat! Subali't ang sagot</div> +<div class="verse">ng̃ irog at buhay, sa aking pag-luhog</div> +<div class="verse">ay sadyang hindi pa binabagong lubos,</div> +<div class="verse">waring inu-uri ang aking pag-irog...</div> +</div></div> +<h4>IV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃uni't kaylan kaya sa kanya'y papanaw</div> +<div class="verse">ang ulap ng̃ isang wari'y alinlang̃an?</div> +<div class="verse">at sa akin kaya'y kaylan mabubuksan</div> +<div class="verse">ang pintong may susing katumbas ng̃ buhay.</div> +</div></div> +<div><span class="pagenum"><a name="Page_14" id="Page_14">Páhiná 14</a></span></div> +<h4>V.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang nakakatulad ng̃ aking pag-giliw</div> +<div class="verse">ay isang pulubing dumadaing-daing</div> +<div class="verse">na sa kanyang taghoy at pananalang̃in</div> +<div class="verse">ay walang maawang maglimos ng̃ aliw!</div> +</div></div> +<h4>VI.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kanyang sinusubok ang aking pagsuyo,</div> +<div class="verse">kanyang tinatarok ang luha ng̃ puso,</div> +<div class="verse">kanyang binabasa sa pamimintuho</div> +<div class="verse">yaong katunayan ng̃ sinamo-samo.</div> +</div></div> +<h4>VII.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Samantalang ako'y tumatawag-tawag,</div> +<div class="verse">lumuluha-luha sa gitna ng̃ hirap,</div> +<div class="verse">ay walang kapiling maging sa pang̃arap</div> +<div class="verse">liban sa anino ng̃ mg̃a bagabag.</div> +</div></div> +<h4>VIII.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ulap ng̃ hinagpis, ulap ng̃ parusa</div> +<div class="verse">ang nagpapasasang aking dinadama,</div> +<div class="verse">ng̃uni't kaylan kaya sa aking pagsinta'y</div> +<div class="verse">ang ulap na iya'y magiging ligaya.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_15" id="Page_15">Páhiná 15</a></span></div> + +<h3>¡ANG LUHA NG HIBANG.....!</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ayun, tumatang̃is! Ayun, lumuluha't</div> +<div class="verse">tumataghoy-taghoy na nakaaawa.</div> +<div class="verse">Malasin ang hibang, ang sira ang diwa,</div> +<div class="verse">ang taong nanang̃is sa gabing payapa</div> +<div class="verse">na minsa'y maiyak, at minsa'y matuwa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Malasin ang ayos ng̃ kahabaghabag</div> +<div class="verse">ng̃ pusong dinusta ng̃ kanyang pang̃arap;</div> +<div class="verse">malasin ang luha, ang luha ng̃ palad,</div> +<div class="verse">ang luhang nagmula sa kanyang pagliyag</div> +<div class="verse">na pinagkaitan ng̃ tamis ng̃ ling̃ap.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Tumang̃is na muli! At saka humibik</div> +<div class="verse">na mandi'y puputok ang latok na dibdib;</div> +<div class="verse">kanyang ipinukol ang mata sa lang̃it</div> +<div class="verse">kasabay ang sabing:—"¿Kailan pa sasapit</div> +<div class="verse">ang mithing ligaya ng̃ aking pag-ibig"?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">"¡Oh! Diosa ng̃ aking yaman ng̃ pag-asa,</div> +<div class="verse">¿kailan mo tutubsin ang puso sa dusa?</div> +<div class="verse">¿kailan papalitan ng̃ tunay na saya</div> +<div class="verse">ang nagluluksa kong ulilang pagsinta</div> +<div class="verse">na nananambitan...!"—at saka tumawa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ha! ha! ha! oh! irog! Aking paraluman,</div> +<div class="verse">hantung̃an ng̃ aking buong kabuhayan!</div> +<div class="verse">kung hinihiling mo'y tulang tula lamang</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_16" id="Page_16">Páhiná 16</a></span> +<div class="verse">ng̃ upang ang dusa'y minsang mabawasan,</div> +<div class="verse">naito't dinggin mo ang tula ng̃ buhay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">"Halika! halika! Tangapin mo ng̃ayon</div> +<div class="verse">ang tula ng̃ aking pusong lumalang̃oy;</div> +<div class="verse">basahing madali't dingging mahinahon</div> +<div class="verse">ang hibik ng̃ bawa't talatang nanaghoy,</div> +<div class="verse">ang awit ng̃ palad, ang sigaw, ang tutol.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">"Oh! pusong maramot! Pusong mapang-api,</div> +<div class="verse">walang awang tala sa pagkaduhagi,</div> +<div class="verse">halika! ha! ha! ha! ang dilim ng̃ gabi,</div> +<div class="verse">ang halík ng̃ hang̃in ay pawa kong saksí</div> +<div class="verse">sa panunumpa kong kita'y kinakasi.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Halika't sinagin sa luha ng̃ puso</div> +<div class="verse">ang kulay ng̃ aking sinimpang pagsamo,</div> +<div class="verse">halika't basahin sa pamimintuho</div> +<div class="verse">ang gintong pang̃arap ng̃ aking pagsuyo</div> +<div class="verse">na nananawagan hanggang masiphayo",</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div> +<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div> +<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Dito na natapos yaóng panambitan,</div> +<div class="verse">dito na naputol ang pananawagan</div> +<div class="verse">ng̃ sira ang bait, ng̃ ulól, ng̃ hibang,</div> +<div class="verse">ng̃ pusong ginahís at pinagkaitan</div> +<div class="verse">niyang luwalhating katumbas ng̃ buhay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¡Anóng hirap pala ng̃ gawang humibik</div> +<div class="verse">sa isang ayaw mang tumugo't makiníg!</div> +<div class="verse">¡Anóng hirap pala ng̃ gawang umibig</div> +<div class="verse">lalo't aapihín sa silong ng̃ lang̃it</div> +<div class="verse">ng̃ hiníhibikang pinapanaginip.....!</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_17" id="Page_17">Páhiná 17</a></span></div> + +<h3>¡KURUS AT LIBING̃AN..!</h3> + +<h5>(PAMAMANGLAW)</h5> + +<div class="pquote ind">(Irog: Kung ang kalungkutan +ko'y tinutugon ng̃ iyong +damdamin ay pamuli't muling +basahin mo lamang ang +awit na ito. At ako'y talagang +may ugali na <i>matapang</i> sa +likod, at <i>duwag</i> sa harap.) +</div> + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Narito't malasin itong kalagayan</div> +<div class="verse">At tutop ang noó sa kapighatian,</div> +<div class="verse">Aking binabakas yaong kasayahang</div> +<div class="verse">Nasulat sa dahon nitong kabuhayan.</div> +</div></div> +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi makakatkat ang mg̃a talata</div> +<div class="verse">Na tikóm sa guhit ng̃ mg̃a biyaya,</div> +<div class="verse">At kung mayroon pang tagistis ng̃ luha</div> +<div class="verse">Ay luhang nanggaling sa pagkariwara.</div> +</div></div> +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa aking kalupi, sa aklat ng̃ palad</div> +<div class="verse">Ay may mg̃a bagay na nang̃asusulat,</div> +<div class="verse">Diyan makikita ang mukhang may hirap</div> +<div class="verse">At pusong malaong lunod sa pang̃arap.</div> +</div></div> +<div><span class="pagenum"><a name="Page_18" id="Page_18">Páhiná 18</a></span></div> +<h4>IV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Diyan mamamalas ang isang larawang</div> +<div class="verse">Sipi sa ulila't payapang libing̃an,</div> +<div class="verse">Diyan makikita ang dusta kong buhay</div> +<div class="verse">Na sawang-sawa na sa kawáy ng̃ hukay.</div> +</div></div> +<h4>V.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi ko matalos itong nangyayari't</div> +<div class="verse">Ang namamalas ko'y dilím na parati,</div> +<div class="verse">Bulo sa pagsuyo, bigo sa pagkasi,</div> +<div class="verse">Kurus sa baunan ng̃ naduduhagi.</div> +</div></div> +<h4>VI.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa pinto ng̃ puso'y nanawag na lagi</div> +<div class="verse">Ang tinig ng̃ dusang nakaaaglahi,</div> +<div class="verse">Parang nananadyang sa aki'y bumati</div> +<div class="verse">Ang labi ng̃ hirap, tinik, dalamhati.</div> +</div></div> +<h4>VII.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nais kong umibig. Ng̃uni't natatakot</div> +<div class="verse">Na ako'y umibig at saka lumuhog,</div> +<div class="verse">Pagka't nang̃ang̃ambang sa aki'y matapos</div> +<div class="verse">Ang lahat ng̃ aliw nitong Sangsinukob.</div> +</div></div> +<h4>VIII.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Wala nang parusang gaya ng̃ tumang̃is</div> +<div class="verse">Sa harap ng̃ isang hindi umiibig,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_19" id="Page_19">Páhiná 19</a></span> +<div class="verse">Wala nang parusang gaya ng̃ tumitig</div> +<div class="verse">Sa sung̃it ng̃ dilím ng̃ gabing tahimik.</div> +</div></div> +<h4>IX.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sukat na sa akin ang ako'y malagak</div> +<div class="verse">Sa pamamangka ko sa ilog ng̃ hirap,</div> +<div class="verse">Sukat nang masabing lagi kang pang̃arap.</div> +<div class="verse">At matitiis na ang pasang bagabag.</div> +</div></div> +<h4>X.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Walang kailang̃ang mamatay sa dusa</div> +<div class="verse">Huwag ang bawiin ang pagkikilala,</div> +<div class="verse">Aking katuwaan kung ikaw'y makita</div> +<div class="verse">Sa piling ng̃ aliw na di magbabawa.</div> +</div></div> +<h4>XI.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Aking matitiis na sarilihin ko</div> +<div class="verse">Ang lahat ng̃ pait sa buhay na ito</div> +<div class="verse">Kahit ang magtimpi'y halik ng̃ simbuyó</div> +<div class="verse">Huwag ang abuting ikaw pa'y magtampo.</div> +</div></div> +<h4>XII.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ipalalagay kong masayang aliwan</div> +<div class="verse">Ang namamalas kong kurus at libing̃an,</div> +<div class="verse">Sapagka't sa aki'y darating ang araw</div> +<div class="verse">At diyan uuwi ang hiram kong buhay.</div> +</div></div> +<div><span class="pagenum"><a name="Page_20" id="Page_20">Páhiná 20</a></span></div> +<h4>XIII.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Di ko pinupukaw ang pagkamapalad</div> +<div class="verse">Niyang iyong buhay na bagong ninikat,</div> +<div class="verse">Ikaw ang bituwing takpan man ng̃ ulap</div> +<div class="verse">Ay maghahari din ang ningning na ing̃at.</div> +</div></div> +<h4>XIV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Lamang ang hang̃ad kong iyong mapaglining.</div> +<div class="verse">Ay ang aking lungkot na di nagmamaliw,</div> +<div class="verse">Lungkot na aywan ko kung saan nanggaling</div> +<div class="verse">Kung sa mg̃a aklat ng̃ isang paggiliw.</div> +</div></div> +<h4>XV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Matapos mabasa ang awit ng̃ buhay</div> +<div class="verse">Ay limutin mo na ang aking kundiman,</div> +<div class="verse">Sapagka't ayokong mahawa kang tunay</div> +<div class="verse">Sa taglay kong lungkot at kapighatian.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_21" id="Page_21">Páhiná 21</a></span></div> + +<h3>KUNG AKO'Y SINO...</h3> + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Huwàg nang itanong; iyong akalaing</div> +<div class="verse">akong naghahayag ng̃ maraming lihim</div> +<div class="verse">ay isang binihag ng̃ mg̃a hilahil,</div> +<div class="verse">isang kaluluwang busabos ng̃ lagim,</div> +<div class="verse">isang nang̃ang̃arap sa ganda mong kimkim,</div> +<div class="verse">isang tumatang̃is, isang dumadaing,</div> +<div class="verse">isang nagaalay ng̃ kanyang paggiliw,</div> +<div class="verse">isang umaasang hindi hahabagin.</div> +</div></div> +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">At kung ako'y sino? Sukat na ng̃a sinta!</div> +<div class="verse">ako ang tutugon sa mithi mo't pita...¡</div> +<div class="verse">Ninanais mo bang ako'y makilala...?</div> +<div class="verse">Kung gayo'y makinig:—Akong sumasamba</div> +<div class="verse">sa iyong larawan sa tuwi-tuwina'y</div> +<div class="verse">pusong laging bihag ng̃ hirap, ng̃ dusa,</div> +<div class="verse">ako ang linikhang uhaw sa ginhawa't</div> +<div class="verse">may ulap na lagi ang aking pag-asa.</div> +</div></div> +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">At kung ako'y sino? Isang nang̃ang̃arap</div> +<div class="verse">magtamong biyaya sa iyong pagling̃ap...</div> +<div class="verse">Isang umaawit ng̃ lihim at hayag,</div> +<div class="verse">isang kandong kandong ng̃ mg̃a bagabag,</div> +<div class="verse">isang nasasabik uminom, lumasap</div> +<div class="verse">sa saro ng̃ buhay ng̃ tuwa, ng̃ galak,</div> +<div class="verse">isang binabayo ng̃ mg̃a pahirap,</div> +<div class="verse">isang umiibig sa iyó ng̃ ganap.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_22" id="Page_22">Páhiná 22</a></span></div> + +<h3>Si Puring...!</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sabihin na ninyong ako'y nang̃ang̃arap</div> +<div class="verse">ó nananaginip sa Sangmaliwanag</div> +<div class="verse">ay di babawiin itong pag-uulat</div> +<div class="verse">sa isang dalagang may magandang palad.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">May tikas-bayani at tindig Sultana,</div> +<div class="verse">may hinhing kaagaw ng̃ mg̃a sampaga,</div> +<div class="verse">may samyong kundimang hindi magbabawa</div> +<div class="verse">datnan ma't panawan ng̃ gabi't umaga.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang matáng katalo ng̃ mayuming tala'y</div> +<div class="verse">sapat nang bumihis sa pusong naluha,</div> +<div class="verse">ang ng̃iting animo'y kaban ng̃ biyaya'y</div> +<div class="verse">makaliligaya sa mg̃a kawawa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Si <i>José Vendido'y</i> subukang buhayi't</div> +<div class="verse">sa diwatang ito'y pilit na gigiliw,</div> +<div class="verse">paano'y may gandang batis ng̃ tulain,</div> +<div class="verse">paano'y may yuming aklat ng̃ damdamin.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_23" id="Page_23">Páhiná 23</a></span></div> + +<h3>¡NOON...!</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Noon, ikaw'y aking minamalasmalas</div> +<div class="verse">sa pusod ng̃ gayong tahimik na gubat,</div> +<div class="verse">ang iyong larawan noo'y nasisinag</div> +<div class="verse">sa linaw ng̃ batis na awit ng̃ palad.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ikaw'y namimili ng̃ batong mainam</div> +<div class="verse">at nilalaro mo ang mg̃a halaman,</div> +<div class="verse">sa damdam ko baga'y ang bawa't hawakan</div> +<div class="verse">ng̃ mg̃a kamay mo'y nagtataglay buhay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Yaong "makahiyang" mahinhi't mayumi</div> +<div class="verse">ng̃ iyong hawaka'y hindi man nang̃imi,</div> +<div class="verse">paano'y may galing ang iyong daliri't</div> +<div class="verse">ang mg̃a kamay mo'y banal, tang̃ing tang̃i.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa puso'y tumubo ang isang paghang̃a,</div> +<div class="verse">naguhit sa pitak ang isang diwata,</div> +<div class="verse">aywan ko kung ikaw! At tila ikaw ng̃a!</div> +<div class="verse">Subali't Mayumi, ¿ikaw'y maaawa?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Magsabi ang aklat na iyong binasa</div> +<div class="verse">kundi ang buhay ko'y siniklot ng̃ dusa,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_24" id="Page_24">Páhiná 24</a></span> +<div class="verse">magsabi ang gubat kung hindi natayang</div> +<div class="verse">ang tulog kong puso'y iyong binalisa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Mayumi, buhayin ang yumaong araw</div> +<div class="verse">sa tabi ng̃ batis at lilim ng̃ parang,</div> +<div class="verse">kung magunita na'y dapat mong malamang</div> +<div class="verse">naririto akong tigib kalumbayan.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_25" id="Page_25">Páhiná 25</a></span></div> + +<h3>Bagong Taon...</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi ko matalos kung ang aking puso'y</div> +<div class="verse">Magbabagong taón sa pagkasiphayo,</div> +<div class="verse">Ako'y naririto't ikaw ay malayo</div> +<div class="verse">Na animo'y buwang sa aki'y nagtago.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Inaasahan ko ng̃ buong pagasa</div> +<div class="verse">Na ikaw sa aki'y sadyang lumimot na,</div> +<div class="verse">Kung magkakagayo'y iyong makikita</div> +<div class="verse">Ang maputlang bangkay sa gitna ng̃ dusa.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ako, sakali mang iniwan sa hirap</div> +<div class="verse">Ay nagsasaya rin kahit sa pang̃arap,</div> +<div class="verse">Sapagka't nais ko na iyong mamalas</div> +<div class="verse">Na ako'y marunong magdalá ng̃ palad.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">At sa pagpasok ng̃a ng̃ bagong taon mo</div> +<div class="verse">Ay pawang ligaya ang hinahang̃ad ko</div> +<div class="verse">Na iyong tamuhin sa buhay na ito</div> +<div class="verse">Kahit pang̃arap daw ang lahat sa mundo.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_26" id="Page_26">Páhiná 26</a></span></div> + +<h4>KUNDIMAN NG PUSO</h4> + +<h3>¡...............!</h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pang̃alang sing-bang̃o ng̃ mg̃a sampaga,</div> +<div class="verse">laman ng̃ tulain, hamog sa umaga,</div> +<div class="verse">awitan ng̃ ibong kahalihalina,</div> +<div class="verse">bulong ng̃ batisang badha ng̃ ligaya.</div> +<div class="verseind">Sa aki'y sukat na ang ikaw'y mamalas,</div> +<div class="verse">upang magkadiwa ang aking panulat,</div> +<div class="verse">sa aki'y sukat na ang bang̃o mong ing̃at</div> +<div class="verse">upang ikabuhay ng̃ imbi kong palad.</div> +<div class="verseind">Ikaw ang may sala! Bulaang makata</div> +<div class="verse">ang hindi sa iyo'y mahibang na kusa,</div> +<div class="verse">bulaang damdamin ang di magtiwala</div> +<div class="verse">sa ganda mong iyan, ng̃ lahat ng̃ nasa.</div> +<div class="verseind">Yamang ginulo mo ang aking isipan</div> +<div class="verse">at naging ng̃iti ka sa aking kundiman,</div> +<div class="verse">bayaan mo ng̃ayong sa iyo'y ialay</div> +<div class="verse">ang buong palad kong tang̃ing iyo lamang.</div> +<div class="verseind">Napakatagal nang ikaw'y natatago</div> +<div class="verse">sa pitak ng̃ aking lumuluhang puso,</div> +<div class="verse">ang iyong larawa'y talang walang labo</div> +<div class="verse">at siyang handugan ng̃ aking pagsuyo.</div> +<div class="verseind">Kung nagbabasa ka'y tapunan ng̃ malay</div> +<div class="verse">ang kabuhayan kong walang kasayahan,</div> +<div class="verse">kung masasamid ka'y iyo nang asahan</div> +<div class="verse">na ikaw ang aking laging gunamgunam.</div> +<div class="verseind">Sa paminsanminsa'y tapunan ng̃ titig</div> +<div class="verse">ang isang makatang hibang sa pagibig,</div> +<div class="verse">bago ka mahiga'y tuming̃in sa lang̃it</div> +<div class="verse">at mababakas mong ako'y umaawit.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_27" id="Page_27">Páhiná 27</a></span></div> + +<h3>¡ALA-ALA....!</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Huwág mong isiping kita'y linilimot,</div> +<div class="verse">huwag mong asahang ang aking pag-irog</div> +<div class="i3">ay wala't kupas na</div> +<div class="i3">sa kimkim mong ganda,</div> +<div class="verse">huwag, aking kasi. Walang pagkatapos</div> +<div class="verse">ang tibok ng̃ pusong napabubusabos.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ikaw'y nagmalaki! Ako'y di binati</div> +<div class="verse">at parang hindi na kakilalang tang̃i,</div> +<div class="i3">ganyan ng̃ang talaga</div> +<div class="i3">ang taong maganda,</div> +<div class="verse">mapagmalakihin sapagka't may uri</div> +<div class="verse">na lubhang mataas kay sa isang Hari.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ako'y linimot mo. Kahit magkakita'y</div> +<div class="verse">hindi man ng̃itian, gayong kakilala,</div> +<div class="i3">hindi ba't diwata</div> +<div class="i3">ikaw nitong diwa?</div> +<div class="verse">Hindi ba't batisan ikaw ng̃ pag-asa</div> +<div class="verse">at ikaw'y may bang̃ong sipi sa sampaga?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Tapunan ng̃ malas ang masayang araw</div> +<div class="verse">na ako'y busabos niyang kagandahang</div> +<div class="i3">pumukaw na muli</div> +<div class="i3">sa aking kudyapi,</div> +<div class="verse">doo'y mababakas ang isang larawang</div> +<div class="verse">ako'y nakaluhod at nananambitan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_28" id="Page_28">Páhiná 28</a></span> +<div class="verse">Iyan ang larawan ng̃ isang makata</div> +<div class="verse">na uhaw na uhaw sa kimkim mong awa,</div> +<div class="i3">Iyan ang umawit</div> +<div class="i3">sa lahat ng̃ sakit</div> +<div class="verse">na taglay ng̃ pusong laging lumuluha</div> +<div class="verse">at sabik na sabik sa iyong kaling̃a.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃ayo'y naririto't muling umaawit</div> +<div class="verse">ang iyong makatang inapi't hinapis,</div> +<div class="i3">habang inaapi'y</div> +<div class="i3">lalong lumalaki</div> +<div class="verse">sa dilag mong iyan, ang aking pag-ibig</div> +<div class="verse">pagka't ang puso ko'y singlawak ng̃ lang̃it.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_29" id="Page_29">Páhiná 29</a></span></div> + +<h3>Saksi...!</h3> + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ikaw nga'y dapat kong mahalin nang labis</div> +<div class="verse">at ukulang tang̃i ng̃ aking pagibig,</div> +<div class="verse">pagka't natunayang ikaw'y isang lang̃it</div> +<div class="verse">na di dadalawin ng̃ mg̃a pang̃anib.</div> +</div></div> +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nananalig akong napakadalisay</div> +<div class="verse">ng̃ iyong pag-ibig sa ating suyuan,</div> +<div class="verse">kaya't ang puso ko'y nagpapakatibay</div> +<div class="verse">hanggang sa sumapit ang dakilang araw.</div> +</div></div> +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagaaralan ko, hanggang makakaya</div> +<div class="verse">na ikaw'y malagak sa tuwa't ginhawa,</div> +<div class="verse">pagiing̃atan kong huwag kang magdusa</div> +<div class="verse">kung na sa sa akin ang iyong ligaya.</div> +</div></div> +<h4>IV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kaya't aking irog: Ikaw'y pumanatag;</div> +<div class="verse">at kung sakali mang tayo'y mabagabag</div> +<div class="verse">ay huwag magtaká sa Sangmaliwanag</div> +<div class="verse">pagka't ang lang̃it ma'y nagaalapaap..!</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_30" id="Page_30">Páhiná 30</a></span></div> + +<h3>Kundiman...!</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Dalagang butihin: Huwag kang humang̃a</div> +<div class="verse">kung iyong makitang ang mata'y may luha,</div> +<div class="verse">ang kabuhayan ko'y hindi maapula</div> +<div class="verse">sa ikatatamo ng̃ tang̃ing biyaya.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang luha sa mata'y laging bumabalong,</div> +<div class="verse">ang aking damdamin ay linilingatong,</div> +<div class="verse">ang kulay ng̃ madla'y malamlam na hapon,</div> +<div class="verse">ang ayos ng̃ lahat ay parang kabaong.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa aking paghiga'y laging nakikita</div> +<div class="verse">ang iyong larawan, dakilang dalaga</div> +<div class="verse">ikaw'y maniwalang ako'y umaasa</div> +<div class="verse">na di aabutin ako ng̃ umaga.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kaya't kung sakaling ikaw'y may pagling̃ap</div> +<div class="verse">kung may pagting̃in ka sa imbi kong palad,</div> +<div class="verse">ay mangyari mo ng̃ang iligtas sa hirap</div> +<div class="verse">ang kabuhayan kong sawa sa pang̃arap.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_31" id="Page_31">Páhiná 31</a></span></div> + +<h3>Ang iyong pangako</h3> + +<div class="pquote right"><i>Sa iyo, Pitiminí.</i></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Bago ka umalis at naglakbay baya'y</div> +<div class="verse">may naging pang̃akong sa aki'y iniwan</div> +<div class="verse">pang̃akong sa aki'y naging bagong araw</div> +<div class="verse">na nikat sa gitna ng̃ katanghalian,</div> +<div class="verse">paano'y pang̃akong sa katotohana'y</div> +<div class="verse">nagbukas ng̃ pinto ng̃ kaligayahan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Ikaw'y napalayo. Ako'y ilinagak</div> +<div class="verse">sa lang̃it ng̃ isang masung̃it na palad</div> +<div class="verse">napatulad ako sa kimpal ng̃ ulap</div> +<div class="verse">na walang bituwing magarang ninikat,</div> +<div class="verse">ang kabuhayan ko'y naging isang dagat</div> +<div class="verse">na di matatawid kahit sa pang̃arap.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Pinag-aralan kong lumang̃oy sa sakit</div> +<div class="verse">at buong lakas ko ang siyang ginamit</div> +<div class="verse">ang iyong pang̃ako sa aking pang̃anib</div> +<div class="verse">ay siyang timbulang kawáy ng̃ pagibig,</div> +<div class="verse">noon ko nalamang ang taglay kong hapis</div> +<div class="verse">ay di magbabawa't singlawak ng̃ lang̃it.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Pinagtiisan kong labanan ang aking</div> +<div class="verse">pasanpasang hirap at mg̃a damdamin,</div> +<div class="verse">ang kawikaan ko'y ang gabing malalim</div> +<div class="verse">na napakasung̃it ay natatapos din.</div> +<div class="verse">Ang taglay kong dusa kung ako'y palarin</div> +<div class="verse">ay magiging sayáng hindi magmamaliw.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Walang saglit na di ang iyong pang̃ako</div> +<div class="verse">ang napapasulat sa aklat ng̃ puso,</div> +<div class="verse">walang araw na di ang aking pagsuyo</div> +<div class="verse">ay sabik sa tuwang kapintupintuho</div> +<div class="verse">kaya't nangyayaring madalas maligo</div> +<div class="verse">itong aking palad sa luhang nunulo.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_32" id="Page_32">Páhiná 32</a></span> +<div class="verse">Isinulit mo pang sa iyong pagdating</div> +<div class="verse">ang iyong pang̃ako'y sadyang tutuparin,</div> +<div class="verse">ang aking pagasang puyapos ng̃ dilim</div> +<div class="verse">ay kinabakasan ng̃ bahagyang aliw,</div> +<div class="verse">paano'y umasang iyong tutubusin</div> +<div class="verse">ang kunis ng̃ buhay sa guhit ng̃ libing.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Magmula na noo'y naging maliwanag</div> +<div class="verse">ang lang̃it ng̃ pusong nagaalapaap,</div> +<div class="verse">ang kurus na aking laging namamalas</div> +<div class="verse">sa mg̃a libing̃an ng̃ nang̃apahamak,</div> +<div class="verse">sa aking paning̃in ay naging watawat</div> +<div class="verse">na kulay lungtiang kapang̃apang̃arap!</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Ikaw'y napabalik, at tayo'y nagkita!</div> +<div class="verse">ang lamang palagi nitong alaala'y</div> +<div class="verse">ang iyong pang̃akong hindi magbabawa</div> +<div class="verse">na ng̃ayo'y ibig kong tuparin mo sana,</div> +<div class="verse">ng̃unit hinding hindi. Ang aking pagasa'y</div> +<div class="verse">iyong ipinako sa kurus ng̃ dusa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Sa ganyang paraa'y di kaya manglambot</div> +<div class="verse">ang kabuhayan kong puyapos ng̃ lungkot?</div> +<div class="verse">At sa pagkabigo'y hindi ba himutok</div> +<div class="verse">ang sa damdamin ko'y minsang maglalagos?</div> +<div class="verse">Ang mukha ng̃ araw ay biglang lumubog</div> +<div class="verse">sa likod ng̃ isang mapanglaw na bundok.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Sulyapan mo ng̃ayon itong kalagaya't</div> +<div class="verse">balisang balisa sa kapighatian,</div> +<div class="verse">at hanggang hindi mo binibigyang tibay</div> +<div class="verse">ang naging pang̃ako sa dusta kong buhay</div> +<div class="verse">ang kaluluwa ko'y magiging larawan</div> +<div class="verse">ng̃ nakalulumong kurus at libing̃an.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_33" id="Page_33">Páhiná 33</a></span></div> + +<h3>¡ANG REYNA ELENA.....!</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ayu't lumalakad. Magarang magarang</div> +<div class="verse">animo'y bituing nahulog sa lupa,</div> +<div class="verse">kung minsa'y nagiging hibang itong diwa</div> +<div class="verse">at kung magkaminsa'y para akong bata,</div> +<div class="verse">paano'y hindi ko masukat sa haka</div> +<div class="verse">ang nararapat kong ihaing paghang̃a.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung kita'y itulad sa dakilang araw</div> +<div class="verse">at ako ang lupa, ang lupang tuntung̃an,</div> +<div class="verse">ay masasabi mong ako'y walang galang</div> +<div class="verse">at ako ay bihag niyong gunam-gunam.</div> +<div class="verse">Subali't butihin! Ang aking tinuran</div> +<div class="verse">ay tibok at utos ng̃ katotohanan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung ikaw'y Reyna man sa ganda't ugali,</div> +<div class="verse">naman sa pang̃arap, ako'y isang Hari;</div> +<div class="verse">kaya't kung sabihi'y tala kang mayumi,</div> +<div class="verse">hamog sa umaga, bang̃ong walang pawi,</div> +<div class="verse">ikaw ay manalig, manalig kang tang̃i</div> +<div class="verse">at ang nagsasabi'y nabatu-balani.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hanggang tumataas iyang kalagayan</div> +<div class="verse">nama'y naiingit itong kapalaran,</div> +<div class="verse">ang gunitain ko ay baka mawalay</div> +<div class="verse">sa puso mo't diwa ang aking pang̃alan,</div> +<div class="verse">kung magkakagayon, irog ay asahang</div> +<div class="verse">sa aki'y babagsak ang Sangkatauhan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_34" id="Page_34">Páhiná 34</a></span> +<div class="verse">Sa iyo'y bagay ng̃a yaong pagka-Reyna,</div> +<div class="verse">pagka't sa ayos mo'y isa kang Zenobia,</div> +<div class="verse">may puso kang Judith, may ng̃iting Ofelia,</div> +<div class="verse">may diwang de Arco't may samyo kang Portia,</div> +<div class="verse">samantalang ako, akong umaasa'y</div> +<div class="verse">isa lamang kawal na lunód sa dusa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa paminsan-minsa'y maanong kuruing</div> +<div class="verse">wala nang itagal ang aking damdamin,</div> +<div class="verse">kung magdaramot ka, Reyna kong butihin</div> +<div class="verse">at di mahahabag sa pagkahilahil</div> +<div class="verse">ay iyong asahang ang aking paggiliw</div> +<div class="verse">ay magkakalbaryong walang págmamaliw.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_35" id="Page_35">Páhiná 35</a></span></div> + +<h3>¡Huwag kang manganib...!</h3> + +<h4>(SAGOT SA LIHAM MO)</h4> + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Maasahan mo ang aking pag-ibig,</div> +<div class="verse">ang buong buhay ko hanggang mayrong lang̃it,</div> +<div class="verse">hanggang mayrong araw, tala, gubat, batis</div> +<div class="verse">ang iyong pang̃ala'y laging na sa isip.</div> +</div></div> +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Huwag kang mang̃anib! Di ko malilimot</div> +<div class="verse">ang ganda mong iyang sipi sa kampupot,</div> +<div class="verse">ang bang̃o at tamis ng̃ isang pag-irog</div> +<div class="verse">ay na sa sa iyo't hindi mauubos.</div> +</div></div> +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang matunghayan ko ang padalang liham,</div> +<div class="verse">luha ko'y tumulo sa kapighatian,</div> +<div class="verse">paano'y gumuhit sa aking isipan</div> +<div class="verse">na: <i>ang tagumpáy ko'y iyong kamatayan</i>.</div> +</div></div> +<h4>IV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Di ko akalaing iyong ikahapis</div> +<div class="verse">ang pagtatagumpay ng̃ ating pag-ibig,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_36" id="Page_36">Páhiná 36</a></span> +<div class="verse">ang mg̃a luha mo'y ulan ng̃ pasakit,</div> +<div class="verse">ang kalumbayan mo'y pagdilim ng̃ lang̃it.</div> +</div></div> +<h4>V.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang pagtiwala'y tibay ng̃ pagkasi,</div> +<div class="verse">timbulan ng̃ puso ng̃ naruruhagi,</div> +<div class="verse">panilo sa mg̃a tapat na lalaki,</div> +<div class="verse">pag-asa ng̃ palad na di mapuputi.</div> +</div></div> +<h4>VI.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Huwag mong isiping ako'y magsasawa</div> +<div class="verse">sa ating suyuang busog sa biyaya,</div> +<div class="verse">ang iyong larawa'y laging na sa diwa't</div> +<div class="verse">ang iyong pang̃alan ay aking dambana.</div> +</div></div> +<h4>VII.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Aking natunghayan sa padalang sulat</div> +<div class="verse">ang kalungkutan mo't sinisimpang hirap.</div> +<div class="verse">Kay hirap maghintay ng̃ masayang bukas!</div> +<div class="verse">Kay hirap sabikin ng̃ isang pang̃arap!</div> +</div></div> +<h4>VIII.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Magtiis ka irog! Darating ang araw</div> +<div class="verse">na ikaw at ako ay magkakapisan,</div> +<div class="verse">ang ulap sa ati'y biglang mapaparam</div> +<div class="verse">at magliliwanag ang Sangkatauhan.</div> +</div></div> +<div><span class="pagenum"><a name="Page_37" id="Page_37">Páhiná 37</a></span></div> +<h4>IX.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Huwag kang mang̃anib! Darating sa atin</div> +<div class="verse">ang isang sandaling batis ng̃ paggiliw,</div> +<div class="verse">diyán matataya ang di magmamaliw</div> +<div class="verse">na aking pagling̃ap sa pagkabutihin.</div> +</div></div> +<h4>X.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">At kung katunayan ng̃ aking pag-ibig</div> +<div class="verse">ang hinihintay mong sa iyo'y isulit</div> +<div class="verse">ay narito akong gaya mong may hapis</div> +<div class="verse">at isinusumpa ang nunung̃ong lang̃it.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_38" id="Page_38">Páhiná 38</a></span></div> + +<h3>¡Lihim ng mga titig!...</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ibig kong hulaan sa silong ng̃ Lang̃it</div> +<div class="verse">ang lihim na saklaw niyang mg̃a titig,</div> +<div class="verse">isang suliraning nagpapahiwatig,</div> +<div class="verse">ng̃ maraming bagay, ng̃ luha't pag-ibig.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ako'y manghuhula sa bagay na iyan,</div> +<div class="verse">pagka't nababasa, sa hugis, sa galaw</div> +<div class="verse">ng̃ mg̃a titig mong halik ng̃ kundiman</div> +<div class="verse">ang ibig sabihin at pita ng̃ buhay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ikaw'y nagtatapon nang minsa'y pagsuyo,</div> +<div class="verse">minsa'y pang-aaba't minsa'y panibugho,</div> +<div class="verse">minsa'y paanyaya sa tibok ng̃ puso</div> +<div class="verse">nang upang sumamba't sa iyo'y sumamo.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mg̃a titig mo'y may saklaw na lihim,</div> +<div class="verse">at maraming bagay ang ibig sabihin,</div> +<div class="verse">ng̃uni't sa palad ko'y isang suliraning</div> +<div class="verse">nagkakahulugang ako'y ginigiliw.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_39" id="Page_39">Páhiná 39</a></span></div> + +<h3>¡CHOLENG...!</h3> + +<div class="pquote ind">(Tang̃ing sinulat upang +ihandog sa kaarawan mo—<br/> +ika 13 ng̃ Nov.) +</div> + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Guhit ng̃ liwanag, kislap ng̃ ligaya,</div> +<div class="verse">talutot na ginto ng̃ isang sampaga,</div> +<div class="verse">kalupi ng̃ buhay, hamog sa umaga,</div> +<div class="verse">Bathalang ang awa'y hindi magbabawa,</div> +<div class="verse">kaban ng̃ kundimang sa nang̃ung̃ulila'y</div> +<div class="verse">halik ng̃ biyaya't sugo ng̃ ginhawa,</div> +<div class="verse">timbulan ng̃ palad sa mg̃a parusa,</div> +<div class="verse">tinig na mayumi ng̃ mahinhing maya.</div> +</div></div> +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Larawang kalasag sa mg̃a pasakit,</div> +<div class="verse">tulay ng̃ lwalhating patung̃o sa lang̃it,</div> +<div class="verse">halamang magarang sa paligid-ligid</div> +<div class="verse">ay mg̃a bulaklak na kaakitakit,</div> +<div class="verse">bundok na palaging sa libis ay batis</div> +<div class="verse">na maiinuman ng̃ budhing malinis,</div> +<div class="verse">dagat na payapang katapat ng̃ lang̃it</div> +<div class="verse">na minsa'y magbang̃ong kapang̃apang̃anib.</div> +</div></div> +<div><span class="pagenum"><a name="Page_40" id="Page_40">Páhiná 40</a></span></div> +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sultana ng̃ Pasig, mahinhing Makiling,</div> +<div class="verse">sa ganda'y reyna nang dapat pang̃arapin,</div> +<div class="verse">isang Sinukuang anang salaysayi'y</div> +<div class="verse">babaing bumihag sa libong damdamin,</div> +<div class="verse">usok ng̃ kamanyang na di magmamaliw,</div> +<div class="verse">Lang̃it na masaya at Buwang butihin,</div> +<div class="verse">Olimpong mayaman sa mg̃a awitin,</div> +<div class="verse">buhay na badhaan ng̃ isang paggiliw.</div> +</div></div> +<h4>IV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Tahimik na lang̃it na nang̃ang̃aninag</div> +<div class="verse">ang lamang biyayang tugon sa pang̃arap,</div> +<div class="verse">mg̃a kayamanang hindi matitinag,</div> +<div class="verse">sampagang sa bang̃o'y tulang walang kupas,</div> +<div class="verse">talang nagsasayang may mayuming sinag,</div> +<div class="verse">aklat na talaan ng̃ aliw ng̃ palad,</div> +<div class="verse">dahon ng̃ kaluping yaong nasusulat</div> +<div class="verse">ay kadakilaan ng̃ damdaming ing̃at.</div> +</div></div> +<h4>V.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Tingkad ng̃ pagasa, tuhog ng̃ kampupot,</div> +<div class="verse">kudyapi ng̃ palad, tamis ng̃ pagirog,</div> +<div class="verse">watawat na sipi sa lalong matayog</div> +<div class="verse">na kaligayahang hindi mauubos,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_41" id="Page_41">Páhiná 41</a></span> +<div class="verse">haligi ng̃ buhay na di matutupok</div> +<div class="verse">ng̃ apoy ng̃ samang dito'y nagsianod,</div> +<div class="verse">bathala ng̃ gandang kung siyang magutos</div> +<div class="verse">sa matatakuti'y mawawalang takot.</div> +</div></div> +<h4>VI.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Iyan ang si Choleng na sadyang mayumi't</div> +<div class="verse">laman ng̃ panulat na kahilihili,</div> +<div class="verse">iyan ang larawang aking binabati</div> +<div class="verse">at isang dalagang hiyas nitong Lahi,</div> +<div class="verse">iyan ang diwatang ang paguugali'y</div> +<div class="verse">mayamang talaan ng̃ saya't lwalhati,</div> +<div class="verse">iyan ang sampagang ang samyo, ang uri'y</div> +<div class="verse">pawang kapalarang walang pagkapawi.</div> +</div></div> +<h4>VII.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">At ng̃ayo'y araw mo! Ng̃uni't ano kaya</div> +<div class="verse">ang maiaalay sa isang himala?</div> +<div class="verse">Walang wala Choleng! Hindi mg̃a tula,</div> +<div class="verse">ni hindi pang̃arap sa gitna ng̃ tuwa,</div> +<div class="verse">kundi mg̃a mithing: <i>buhay</i>, <i>lakás</i>, <i>tyaga</i>,</div> +<div class="verse">ang sa talaan mo ay mang̃apatala,</div> +<div class="verse">iyan ang mabuting kalasag na handa</div> +<div class="verse">upang sapitin mo ang inaadhika.</div> +</div></div> +<div><span class="pagenum"><a name="Page_42" id="Page_42">Páhiná 42</a></span></div> +<h4>VIII.</h4> +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Basahin pa Choleng sa aklat ng̃ buhay</div> +<div class="verse">ang tingkad ng̃ aking dalang̃ing dalisay;</div> +<div class="verse">"Buhay mo'y maglayag sa kaligayahang</div> +<div class="verse">pang̃arap ng̃ lahat sa Sangkatauhan.</div> +<div class="verse">Isang pagtatapat: Sa lupang ibabaw</div> +<div class="verse">ang palad ng̃ madla ay isang digmaan,</div> +<div class="verse">ang iyong paglakad ay pakaing̃ata't</div> +<div class="verse">ang buhay ng̃ tao'y panaginip lamang.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_43" id="Page_43">Páhiná 43</a></span></div> + +<h3>TINDING...</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Magsabi ang Lang̃it kundi ikaw'y talang</div> +<div class="verse">Nagbigay sa akin ng̃ tuwa't biyaya,</div> +<div class="verse">Magsabi ang lahat kung hindi diwata</div> +<div class="verse">Ikaw ng̃ lalo mang pihikang makata.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ikaw'y maniwalang ang musmos kong puso'y</div> +<div class="verse">Natuto sa iyong humag̃a't sumamo,</div> +<div class="verse">Sisihin ang iyong dikit na nagturo</div> +<div class="verse">Sa kabuhayan ko, ng̃ pamimintuho.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">At sino sa iyo ang hindi hahang̃a?</div> +<div class="verse">Ikaw'y paralumang batis ng̃ biyaya,</div> +<div class="verse">Pakpak ng̃ pang̃arap at Reyna ng̃ awa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang dilim ng̃ gabi sa aki'y natapos,</div> +<div class="verse">Ng̃umiti sa tangkay ang mg̃a kampupot,</div> +<div class="verse">Gayon ma'y narito't puso ko'y busabos.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_44" id="Page_44">Páhiná 44</a></span></div> + +<h3>Noo'y isang hapon...</h3> + +<div class="pquote ind">(Kay......................)</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Noo'y isáng hapon! Ikaw'y nakadung̃aw</div> +<div class="verse">At waring inip na sa lagay ng̃ araw,</div> +<div class="verse">Ang ayos mo noon ay nakalarawan</div> +<div class="verse">Sa puso kong itong tigíb kalumbayan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Anománg gawin ko'y hindi na mapawi</div> +<div class="verse">Ang naging anyo mong pagkayumi-yumi,</div> +<div class="verse">¡Itóng aking pusong nagdadalamhati'y</div> +<div class="verse">Tinuruan mo pang umibig na tang̃i!</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung nang unang dako'y hindi ko nasabi</div> +<div class="verse">Sa iyo ang aking tunay na pagkasi</div> +<div class="verse">Ay pagka't ang aking puso ay napipi</div> +<div class="verse">Sa haráp ng̃ dikít na kawiliwili.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa ng̃ayo'y naritó at iyong busabos</div> +<div class="verse">Ang aking panulat at aking pag-irog;</div> +<div class="verse">Ang aking panitik: walang pagkapagod,</div> +<div class="verse">Ang aking pag-ibig: walang pagkatapos.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung pang̃arapin ko ang lamlam ng̃ araw</div> +<div class="verse">At nagíng anyo mo sa pagkakadung̃aw</div> +<div class="verse">Ay minsang sumagi sa aking isipang</div> +<div class="verse">"¿Ikaw kaya'y aking magíng Paraluman?"</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_45" id="Page_45">Páhiná 45</a></span></div> + +<h3>Daglian...</h3> + +<div class="pquote ind">(Sa iyo rin...)</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung sa iyong pag-iisá</div> +<div class="verse">O sa iyong pagbabasá</div> +<div class="verse">Ay may matutunghayan ka</div> +<div class="verse">Na tunay na sumisintá,</div> +<div class="verse">Yaón ay wala nang ibá</div> +<div class="verse">Kungdi akong nagbabatá.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Akin na ng̃ang naiulat</div> +<div class="verse">sa iyo, ang aking palad,</div> +<div class="verse">Ng̃uni't ang aking panulat</div> +<div class="verse">Ay di makapagsisiwalat</div> +<div class="verse">Ng̃ <i>layon</i> ko at <i>pang̃arap</i>.</div> +<div class="verse">Kakambal ko kaya'y hirap?</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Tinding: ikaw'y maniwala</div> +<div class="verse">Na ang aking puso't diwa</div> +<div class="verse">Sa iyo'y sangla kong pawa;</div> +<div class="verse">Ang puso ko'y humahang̃a,</div> +<div class="verse">Ng̃uni't umíd itong dila,</div> +<div class="verse">Ito kaya'y malikmata?</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang may pagsintang malabis</div> +<div class="verse">Ay umid at nahahapis,</div> +<div class="verse">Ligaya na ng̃ang masilip</div> +<div class="verse">Yaong kanyang nilalang̃it,</div> +<div class="verse">¿Tubsin mo kaya sa sakit</div> +<div class="verse">Ang pagkasi kong malinis?</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_46" id="Page_46">Páhiná 46</a></span></div> + +<h3>Unang damdamin!</h3> + +<div class="pquote ind">(Sa iyo.....)</div> + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Bathala ng̃ ganda! Hindi kailang̃ang</div> +<div class="verse">sa aki'y magtaka sakaling alayan</div> +<div class="verse">ng̃ paos na tinig ng̃ aking kundiman,</div> +<div class="verse">pagka't alam mo nang diwata kang tunay.</div> +</div></div> +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ikaw ang pumukaw sa aking panulat</div> +<div class="verse">upang maawit ko ang yumi mong ing̃at,</div> +<div class="verse">ikaw ang sa aking kalupi ng̃ palad</div> +<div class="verse">ay unang nagtitik ng̃ isang pang̃arap.</div> +</div></div> +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ipagpatawad mong sa iyo'y sabihing</div> +<div class="verse">ikaw ang bathalang pumukaw sa akin,</div> +<div class="verse">ikaw ang nagbukas sa aking damdamin</div> +<div class="verse">ng̃ lihim at unang pinto ng̃ paggiliw.</div> +</div></div> +<h4>IV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kundi kasalanan ang gawang tumang̃is</div> +<div class="verse">ay ibilang mo nang kita'y iniibig</div> +<div class="verse">at kung ang luhog ko'y iyong ikagalit</div> +<div class="verse">ay ibibilang kong isang panaginip.</div> +</div></div> + + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_47" id="Page_47">Páhiná 47</a></span></div> + +<h3>¡INFIERNO....!</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Tinatakhan mo ba ang aking pag-irog?</div> +<div class="verse">Dinaramdam mo ba ang aking paglimot?</div> +<div class="verse">Huwag kang mamangha't di mo masusubok</div> +<div class="verse">ang kadalisayan ng̃ aking pagluhog.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa aki'y di sukat ang mg̃a babae,</div> +<div class="verse">sa aki'y di sukat ang iyong pagkasi,</div> +<div class="verse">ako'y inianak sa pagkaduhagi</div> +<div class="verse">kaya't magagawa ang minamabuti.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ako'y malilimot kung siya mong nais</div> +<div class="verse">at pakasumpain sa silong ng̃ lang̃it,</div> +<div class="verse">ikaw'y may laya pang sa iba'y umibig</div> +<div class="verse">pagka't may ganda kang hiraman ng̃ awit.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Subali't alaming... ikaw'y masasayang</div> +<div class="verse">kung mahihilig ka sa ibang kandung̃an,</div> +<div class="verse">sapagka't ang ating nang̃agdaang araw</div> +<div class="verse">ay di malalanta sa iyong isipan!</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang lahat sa lupa'y iyong mahahamak</div> +<div class="verse">at maaari kang magbago ng̃ palad,</div> +<div class="verse">ng̃uni't susundan ka sa iyong paglakad</div> +<div class="verse">ng̃ isang anino ng̃ ating lumipas.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Iyong magagawa ang ako'y limutin</div> +<div class="verse">at matitiis ko ang pagkahilahil,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_48" id="Page_48">Páhiná 48</a></span> +<div class="verse">iyo mang isangla ang iyong paggiliw</div> +<div class="verse">sa ibang binata'y... di ko daramdamin!</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung tunay mang <i>lang̃it</i> ang iyong pagkasi'y</div> +<div class="verse">isang <i>Infierno</i> ring aking masasabi,</div> +<div class="verse">bihira sa mg̃a magandang babae</div> +<div class="verse">ang di salawaha't taksil sa lalaki.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Limutin mo ako kung siya mong nasa't</div> +<div class="verse">saka pa umibig sa ibang binata,</div> +<div class="verse">ang pagtataksil mo'y di ko iluluha</div> +<div class="verse">pagka't ang babae'y taong mahiwaga.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang paglilihim mo'y aking kamatayan,</div> +<div class="verse">ang ginagawa mo'y parusa ng̃ buhay,</div> +<div class="verse">kundi ka tutupad sa bilin ko't aral</div> +<div class="verse">ay ako'y walin na sa iyong isipan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Di ko tinatakhan ang palad ng̃ tao</div> +<div class="verse">sapagka't ang lahat ay mayrong Kalbaryo</div> +<div class="verse">kung ang aking puso'y iyong <i>Paraiso</i>,</div> +<div class="verse">ang iyong pag-ibig ay aking <i>Infierno</i>.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_49" id="Page_49">Páhiná 49</a></span></div> + +<h3>¡Kamanyang...!</h3> + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Ang hapong malamlam ay naging tadhana</div> +<div class="verse">ng̃ bagong panahon sa aklat ng̃ diwa,</div> +<div class="verse">ang gabing madilim na di nagsasawa</div> +<div class="verse">sa pagmamaramot sa mg̃a biyaya</div> +<div class="verse">ay naging umagang sa aking akala'y</div> +<div class="verse">batbat ng̃ bulaklak na lubhang sagana,</div> +<div class="verse">ang buwang mayuming ayaw magmagara</div> +<div class="verse">ay naging dalagang kaagáw ng̃ tala.</div> +</div></div> +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Ang mg̃a aliw-iw ng̃ palalong tubig</div> +<div class="verse">sa kabuhayan ko'y naging mg̃a tinig</div> +<div class="verse">ng̃ lalong mapalad sa silong ng̃ lang̃it,</div> +<div class="verse">ang kulay ng̃ hirap na namimiyapis</div> +<div class="verse">ay biglang nagmaliw na di ko malirip,</div> +<div class="verse">ang mundo kong batbat ng̃ luha at sakit</div> +<div class="verse">ay naging mundo na ng̃ Haring makisig</div> +<div class="verse">ó isang palásyong malayo sa hapis.</div> +</div></div> +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Ang tikóm na labi ng̃ mg̃a sampaga'y</div> +<div class="verse">namukád na bigla't naglabing ligaya,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_50" id="Page_50">Páhiná 50</a></span> +<div class="verse">ang dilim at ulap ng̃ aking pagasa'y</div> +<div class="verse">naging bagong araw na di magbabawa,</div> +<div class="verse">ang kukó ng̃ hirap at, bang̃is ng̃ dusa'y</div> +<div class="verse">naging mg̃a hamog sa dapit umaga,</div> +<div class="verse">ang guhit at ulos ng̃ mg̃a parusa'y</div> +<div class="verse">naging mg̃a ng̃iti ng̃ bagong Ofelia.</div> +</div></div> +<h4>IV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Huwag kang magtaka, dalagang mayumi</div> +<div class="verse">sakaling sabihing sa aki'y napawi</div> +<div class="verse">ang tinik ng̃ dusa't mg̃a dalamhati,</div> +<div class="verse">sapagka't sa ng̃ayo'y aking napaglimi</div> +<div class="verse">na iyong pagsilang nang buong lwalhati</div> +<div class="verse">ang mg̃a nabagong nadama't nasuri,</div> +<div class="verse">ang mg̃a nakita't nabakas sa labi'y</div> +<div class="verse">tanda ng̃ paghang̃a't sa iyo'y pagbati.</div> +</div></div> +<h4>V.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verse">At ng̃ayo'y araw mo! Darakilang araw</div> +<div class="verse">ang siyang sumaksi sa iyong pagsilang,</div> +<div class="verse">at yamang ganito'y aking katungkulang</div> +<div class="verse">ikaw ay suubin ng̃ aking kundiman</div> +<div class="verse">bagama't, alam kong ang awit ng̃ buhay</div> +<div class="verse">ay awit ng̃ mg̃a naaaping tunay</div> +<div class="verse">bagama't talos kong ang "lira" kong tang̃an</div> +<div class="verse">ay hamak na "kurus" sa isang libing̃an.</div> +</div></div> +<div><span class="pagenum"><a name="Page_51" id="Page_51">Páhiná 51</a></span></div> +<h4>VI.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verse">Walang kailang̃an! At tila ng̃a dapat</div> +<div class="verse">na ika'w batiin ng̃ aking panulat:</div> +<div class="verse">Dakilang dalaga, ang Sangmaliwanag</div> +<div class="verse">ay busog sa silo at mg̃a bagabag,</div> +<div class="verse">tayo'y isinilang upang makilamas</div> +<div class="verse">sa ng̃itng̃it ng̃ dilim at sigwa ng̃ palad,</div> +<div class="verse">matapos batii'y iyong isahagap</div> +<div class="verse">na ang buhay natin ay isang pang̃arap.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_52" id="Page_52">Páhiná 52</a></span></div> + +<h3>Ang abaniko mo...</h3> + +<div class="pquote ind">(<i>Sa isang bulaklak.</i>)</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Parang isang pilas ng̃ lang̃it na bughaw</div> +<div class="verse">ang namamalas ko kung ikaw'y magpaypay,</div> +<div class="verse">parang isang "mundo, ang pinagagalaw</div> +<div class="verse">ng̃ napakaputi't nilalik mong kamay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Iyan ang pamaymay na iyong ginamit</div> +<div class="verse">nang ako'y darang̃in ng̃ dila ng̃ init,</div> +<div class="verse">diyan napasama ang patak ng̃ pawis,</div> +<div class="verse">diyan napalipat ang pisng̃i ng̃ lang̃it.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Anopa't sa aki'y naging malikmata</div> +<div class="verse">ang buhay kong iyong binigyang biyaya,</div> +<div class="verse">nalimot kong minsang ang tao sa lupa</div> +<div class="verse">ay may kamataya't sariling tadhana.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang sung̃it ng̃ gabi, sa aki'y napawi</div> +<div class="verse">at bagong umaga ang siyang naghari,</div> +<div class="verse">ang damdam ko baga'y pawang nanaghili</div> +<div class="verse">sa akin ang mg̃a taong mapagsurí.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Subukang igawad ang Sangkatauhan</div> +<div class="verse">at hindi sasaya itong kabuhayan,</div> +<div class="verse">ng̃uni't kung ang iyong "abanikong tang̃an,</div> +<div class="verse">patay ma'y babang̃o't ikaw'y aawitan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa aki'y sukat na ang ikaw'y mamalas</div> +<div class="verse">upang ang lang̃it ko'y mawalan ng̃ ulap,</div> +<div class="verse">ang iyong pamaypay kung siya mong hawak,</div> +<div class="verse">ako'y dinaraíg ng̃ mg̃a pang̃arap.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_53" id="Page_53">Páhiná 53</a></span></div> + +<h3>Kung ikaw'y umibig</h3> + +<div class="pquote ind">(<i>Sa aking Reyna.</i>)</div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Huwag nang sabihing ang tang̃ing Julieta</div> +<div class="verse">ng̃ isang Romeo'y batis ng̃ ligaya,</div> +<div class="verse">huwag nang banggitin ang isang Ofelia't</div> +<div class="verse">hindi mapapantay sa irog kong Reyna.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Subukang buhayin ang lima mang Venus</div> +<div class="verse">at di maiinggit ako sa pagluhog,</div> +<div class="verse">tinatawanan ko si Marteng umirog</div> +<div class="verse">sa isang babaeng lumitaw sa agos.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang pulá ng̃ labi, ang puti ng̃ bisig,</div> +<div class="verse">ang kinis ng̃ noong wari'y walang hapis,</div> +<div class="verse">ang lahat ng̃ samyo sa silong ng̃ lang̃it</div> +<div class="verse">ay isinangla mo kung ikaw'y umibig.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang lahat sa iyo'y kulay ng̃ ligaya,</div> +<div class="verse">ang lahat sa aki'y ng̃iti ng̃ sampaga,</div> +<div class="verse">kung magkakapisan ang ating pag-asa</div> +<div class="verse">ay magiging mundong walang bahid dusa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi mo pansin na ako'y lalaki,</div> +<div class="verse">hindi mo naisip na ikaw'y babae,</div> +<div class="verse">paano'y talagang kung ikaw'y kumasi</div> +<div class="verse">sa tapat na sinta'y nagpapakabuti.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_54" id="Page_54">Páhiná 54</a></span> +<div class="verseind">Gabing maliwanag at batbat ng̃ tala,</div> +<div class="verse">maligayang Edeng bahay ng̃ biyaya,</div> +<div class="verse">iyan ang larawang hindi magtitila</div> +<div class="verse">ng̃ iyong pag-ibig sa balat ng̃ lupa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang buhay ng̃ tao'y hindi panaginip,</div> +<div class="verse">ang mundo'y di mundo ng̃ hirap at sakit,</div> +<div class="verse">aking mapapasan ang bigat ng̃ lang̃it</div> +<div class="verse">kung sasabihin kong: <i>Kung ikaw'y umibig</i>.</div> +</div></div> + + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_55" id="Page_55">Páhiná 55</a></span></div> + +<h3>Tag-ulan...</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">May nang̃agsasabing masama ang ulan,</div> +<div class="verse">may nang̃agagalit sa lusak na daan,</div> +<div class="verse">ako ang tanung̃i't... aking isasaysay</div> +<div class="verse">na ang tang̃ing <i>gloria'y</i> ang pagtatampisaw.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mg̃a halama'y nang̃ananariwa</div> +<div class="verse">sa patak ng̃ ulang hindi nagtitila,</div> +<div class="verse">ang aking pagkasing ibig mamayapa</div> +<div class="verse">kung ganyang tagula'y nagbabagong diwa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Walang kailang̃ang sa aki'y magtago</div> +<div class="verse">ang mukha ng̃ araw na di ko makuro,</div> +<div class="verse">sa aki'y sukat na ang iya'y maglaho</div> +<div class="verse">upang pasayahin ang kimkim kong puso.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Walang kailang̃ang sa Sangmaliwanag</div> +<div class="verse">ay laging maghari ang dilim at ulap,</div> +<div class="verse">ang patak ng̃ ulan sa imbi kong palad</div> +<div class="verse">ay bang̃ong masansang na di mang̃ung̃upas.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung may mag-uulat na sa kalang̃itan</div> +<div class="verse">ay may unos, baha, at patak ng̃ ulan,</div> +<div class="verse">ay kunin na ako't hindi mamamanglaw</div> +<div class="verse">pagka't masasama sa kawal ng̃ banal.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang patak ng̃ ulan ay awa ng̃ lang̃it,</div> +<div class="verse">lihim na biyaya sa mg̃a ninibig,</div> +<div class="verse">laman ng̃ panulat sa mg̃a pag-awit,</div> +<div class="verse">sariwang bulaklak sa pitak ng̃ isip.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung ang tang̃ing Musa'y may tampo sa akin</div> +<div class="verse">at ayaw sumunod sa aking paggiliw,</div> +<div class="verse">ang patak ng̃ ula'y sukat ang malasin</div> +<div class="verse">upang ang <i>lira</i> ko'y sumuyo't sumaliw.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung sakasakaling ako'y maging bangkay</div> +<div class="verse">at saka ilagak sa isang mapanglaw</div> +<div class="verse">na labi ng̃ libing... mangyaring ang ula'y</div> +<div class="verse">bayaang tumagos sa aking katawán.</div> +</div></div> + + +<hr style='width: 65%;' /> + +<h2><a name="pagsisisi" id="pagsisisi"></a>II.</h2> + +<h2>PAGSISISI......</h2> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<h4>(TULANG MAY ANIM NA BAHAGI.)</h4> + +<div class="curs"> +<ol> +<li>—<a href="#pagsisisi_1">Nasilaw sa dilím.</a></li> +<li>—<a href="#pagsisisi_2">Ang hamak na palad.</a></li> +<li>—<a href="#pagsisisi_3">Gayon man, gayon ma'y...</a></li> +<li>—<a href="#pagsisisi_4">Ang panghihinayang...</a></li> +<li>—<a href="#pagsisisi_5">Kung ikaw'y binata...</a></li> +<li>—<a href="#pagsisisi_6">Sa abó babang̃on...</a></li> +</ol> +</div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_59" id="Page_59">Páhiná 59</a></span></div> + +<h3>¡PAGSISISI.....!</h3> + +<div class="pquote ind">Sa iyo...</div> + +<p><a name="pagsisisi_1" id="pagsisisi_1"></a><b><i>Nasilaw sa dilim...</i></b></p> + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Anang mg̃a tao: <i>Ang mg̃a makata'y</i></div> +<div class="verse"><i>Sadyang isinilang upang magsiluha.</i></div> +<div class="verse">Nang una'y ayokong dito'y maniwala</div> +<div class="verse">Subali't sa ng̃ayo'y nakita kong tama.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang luha ng̃ tao ay may mg̃a dahil,</div> +<div class="verse">May luhang nagmula sa pagkahilahil,</div> +<div class="verse">May sa pagkaapi sa isang giniliw,</div> +<div class="verse">May sa pagkalayo sa inang butihin.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang luha ng̃ aking nagsisising puso</div> +<div class="verse">Ay hindi nanggaling sa pagkasiphayo,</div> +<div class="verse">Ni sa pagkaapi ng̃ aking pagsuyo,</div> +<div class="verse">Ni sa pagkagahis ng̃ isang palalo.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang luha ko'y buhat sa di pagkataya</div> +<div class="verse">Na ang tao'y mayrong <i>balon</i> ng̃ parusa,</div> +<div class="verse">Ang pagsisisi ko ay bumabalisa't</div> +<div class="verse">Bumawi sa akin ng̃ aking ligaya.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Talagang ang tao'y sadyang walang tigil,</div> +<div class="verse">Namali nang minsa'y ibig pang ulitin,</div> +<div class="verse">Ang tanaw sa <i>mundo'y mundong</i> walang lihim</div> +<div class="verse">At sa <i>Dios</i> ay <i>Dios</i> na di matandain.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_60" id="Page_60">Páhiná 60</a></span> +<div class="verseind">Ang mundo ng̃a nama'y batbat ng̃ paraya't</div> +<div class="verse">Nagkalat ang silo sa balat ng̃ lupa,</div> +<div class="verse">Dito kung mayron mang sampagang dakila</div> +<div class="verse">Ay may tinik namang pamutol ng̃ nasa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang pagkamasakim sa bang̃o at puri</div> +<div class="verse">Ang isinasama ng̃ lalong mabuti,</div> +<div class="verse">Ang pagting̃ing labis sa pagsintang iwi'y</div> +<div class="verse">Siyang pagkabagsak ng̃ isang lalaki.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Oh! <i>bang̃ong</i> pang̃arap ng̃ uhaw na puso!</div> +<div class="verse">Oh! <i>puring</i> nagbuwal sa lalong maamo!</div> +<div class="verse">Kayo ang <i>berdugong</i> may bihis-pagsuyo</div> +<div class="verse">Ng̃uni't iyang loob ay pagkasiphayo.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang sabik sa bang̃o ng̃ isang sampaga't</div> +<div class="verse">Ang uhaw sa puri ng̃ isang dalaga'y</div> +<div class="verse">Siyang sumusunog sa kanyang pagasa't</div> +<div class="verse">Siyang nagsasabog niyong mg̃a Troya.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Dakilang bulaklak: Ako'y naniwala</div> +<div class="verse">Na ang nagawa ko'y kahibang̃ang pawa,</div> +<div class="verse">Ng̃ayon ko natantong <i>birhen</i> kang dakila,</div> +<div class="verse">May wagas kang puso't banal na akala.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ako'y naririto't pinagsisisihan</div> +<div class="verse">Ang aking nagawang mg̃a kasalanan,</div> +<div class="verse">Aking babaunin hanggang sa libing̃an</div> +<div class="verse">Ang hinanakit mo't magagandang aral.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Talagang nalisya ang aking pang̃arap,</div> +<div class="verse">Puso ko'y inabot ng̃ bagyo sa dagat,</div> +<div class="verse">¿Ano't ikaw pa ng̃a yaong binagabag</div> +<div class="verse">Gayong ikaw'y isang <i>anghel</i> na mapalad?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_61" id="Page_61">Páhiná 61</a></span> +<div class="verseind">Pawiin sa puso ang mg̃a nangyari</div> +<div class="verse">At iyong alaming may bang̃o ka't puri,</div> +<div class="verse">Samantalang gayon, ako'y nagsisisi</div> +<div class="verse">At binabawi ko ang mg̃a sinabi.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃uni't isang tanong: ¿Kaya ang patawad</div> +<div class="verse">Sa namaling puso ay iyong igawad?</div> +<div class="verse">Ang mg̃a <i>luha</i> ko'y siyang ihuhugas</div> +<div class="verse">Sa napaligaw ko't nagsisising palad.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 20%;' /> + +<p><a name="pagsisisi_2" id="pagsisisi_2"></a><b><i>Ang hamak na palad...</i></b></p> + +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Aywan ko kung ikaw'y magtaglay pang awa</div> +<div class="verse">sa nagsisi ko nang lakad at akala,</div> +<div class="verse">aywan ko kung ikaw'y kulang pang tiwala</div> +<div class="verse">sa mg̃a nasayang at natak kong luha.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung natatalos mo ang luhang nasayang</div> +<div class="verse">sa mata ko't pusong laging naglalamay,</div> +<div class="verse">sana'y nasabi mong mayrong katunayan</div> +<div class="verse">ang dinaranas kong mg̃a kahirapan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang hinanakit mo, sumbat at paglait</div> +<div class="verse">ay pawang nakintal sa dila ko't isip,</div> +<div class="verse">at ang ating lihim sa silong ng̃ lang̃it</div> +<div class="verse">ay siyang sa aki'y nakakaligalig.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Pinag-aralan kong ikaw'y kausapin</div> +<div class="verse">nang upang ihayag ang buo kong lihim,</div> +<div class="verse">lihim ng̃ sa wari'y nagbigay hilahil</div> +<div class="verse">sa napakabatang puso mo't paggiliw.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_62" id="Page_62">Páhiná 62</a></span> +<div class="verseind">Ang pagtatapat ko'y di mo minarapat</div> +<div class="verse">ang kawikaan mo, ako'y isang hamak,</div> +<div class="verse">ang naging ganti mo sa aking pagling̃ap</div> +<div class="verse">ay isang <i>libing̃an</i> at <i>kurus</i> ng̃ hirap.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang hamak ng̃a nama'y hindi naaayos</div> +<div class="verse">umibig sa isang Reyna ng̃ Kampupot,</div> +<div class="verse">ang <i>hamak</i> na palad ay dapat umirog</div> +<div class="verse">sa kaisa niyang <i>hamak</i> di't <i>busabos</i>.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Maaari kayang ang isang <i>granada'y</i></div> +<div class="verse">maihulog sa di gusto ng̃ <i>princesa?</i></div> +<div class="verse">¿maaari kayang ang isang sampaga'y</div> +<div class="verse">makuha at sukat ng̃ taong bala na?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kay laki ng̃ agwat ng̃ palad ta't uri,</div> +<div class="verse">ikaw'y isang lang̃it na kahilihili</div> +<div class="verse">at ako ay isang hamak na pusali,</div> +<div class="verse">ikaw ay sariwa at ako'y unsyami.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang panghihinayang ang siyang nagtulak</div> +<div class="verse">na kita'y mahalin ng̃ buo kong palad.</div> +<div class="verse">Ang panghihinayang ang siyang nagatas</div> +<div class="verse">na kita'y itala sa aking pang̃arap.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung ikaw sa akin ay walang hinayang</div> +<div class="verse">sa aki'y sayang ka at sayang na tunay,</div> +<div class="verse">sabihin na akong kasakimsakiman</div> +<div class="verse">at ikaw sa iba'y di mapapayagan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Lalo pang mabuting kanin ka ng̃ lupa</div> +<div class="verse">kay sa mahulog ka sa ibang binata,</div> +<div class="verse">¿Iba pa ang iyong bibigyang biyaya</div> +<div class="verse">gayong ako'y uhaw sa iyong kaling̃a...?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_63" id="Page_63">Páhiná 63</a></span> +<div class="verseind">Ipinipilit mong tayo'y pupulaan</div> +<div class="verse">kung sa lihim nati'y mayrong makamalay,</div> +<div class="verse">¿at sinong pang̃ahas ang pagsasabihan.</div> +<div class="verse">nitong ating lihim sa sangkatauhan?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ako'y nagsisisi't nabigyang bagabag</div> +<div class="verse">na naman ang iyong tahimik na palad,</div> +<div class="verse">kundang̃a'y ang iyong bang̃ong walang kupas</div> +<div class="verse">sa pagiisa ko'y siyang nasasagap!</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa kahiling̃an mo, kita'y lilimutin</div> +<div class="verse">kahit nalalaban sa aking damdamin,</div> +<div class="verse">ng̃uni't ang samo ko'y iyong idalang̃in</div> +<div class="verse">ang papanaw ko nang ulilang paggiliw.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 20%;' /> + +<p><a name="pagsisisi_3" id="pagsisisi_3"></a><b><i>Gayon man, gayon ma'y...</i></b></p> + +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung may kasayahan ang tao sa lupa</div> +<div class="verse">naman ay mayron ding pagkabigo't luha.</div> +<div class="verse">Kaya ng̃a't ang tao, sa aking akala</div> +<div class="verse">ay laruan lamang ng̃ kanyang tadhana.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Yamang walang taong likas na mabuti't</div> +<div class="verse">walang nang̃amaling hindi nang̃agsisi.</div> +<div class="verse">Sa ikasisiya ng̃ iyong sarili'y</div> +<div class="verse">itatakwil ko na ang aking pagkasi.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Lulunurin ko na sa hukay ng̃ puso</div> +<div class="verse">ang aking yayaong nasawing pagsuyo,</div> +<div class="verse">ipagluluksa ko ang pagkasiphayo</div> +<div class="verse">ng̃ aking pag-ibig na di mo inako.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_64" id="Page_64">Páhiná 64</a></span> +<div class="verseind">Pag-aaralan kong lumang̃oy sa dagat</div> +<div class="verse">na puno ng̃ aking sariling bagabag,</div> +<div class="verse">pag-aaralan kong lumaban sa hirap</div> +<div class="verse">yamang siyang takda ng̃ buhay ko't palad.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Aking natatantong walang pagkasayang</div> +<div class="verse">sa iyo ang aking maralitang buhay,</div> +<div class="verse">sa iyo'y ligaya ang aking pagpanaw,</div> +<div class="verse">sa iyo'y lwalhati ang <i>kurus</i> ko't <i>hukay</i>.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung ikaw ay walang hinayang sa aki't</div> +<div class="verse">wala pang hinayang sa aking paggiliw,</div> +<div class="verse">ay iyong asahang aking sasapitin</div> +<div class="verse">ang ninanasa mong balón ng̃ hilahil.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Di mo nalalamang itong umi-ibig</div> +<div class="verse">sa lahat ng̃ bagay ay di nang̃ang̃anib,</div> +<div class="verse">ang kamatayan ma'y kanyang malalait</div> +<div class="verse">kundi na makaya ang taglay na hapis?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Gayon man, gayon ma'y hindi masisira</div> +<div class="verse">sa akin ang iyong hiling at pithaya,</div> +<div class="verse">gaya ng̃ hiling mo, ako'y magkukusang</div> +<div class="verse">maghandog ng̃ iyong ikapapayapa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃uni't manumbalik kaya ang pagling̃ap</div> +<div class="verse">sa aking namali't nagsising pang̃arap?</div> +<div class="verse">¿manumbalik kaya at hindi kumupas</div> +<div class="verse">ang iyong pagting̃in sa imbi kong palad?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Iyan ang isa pang di ko ikatulog</div> +<div class="verse">gayong nagsisi na ang aking pagirog,</div> +<div class="verse">iyan ang sa aki'y nagbibigay takot,</div> +<div class="verse">iyan ang sa ng̃ayo'y di ko mapag-abot.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_65" id="Page_65">Páhiná 65</a></span> +<div class="verseind">Hinuhulaan kong ang iyong pagling̃ap</div> +<div class="verse">ay magbabago na sa imbi kong palad,</div> +<div class="verse">ang kawikaan mo'y ang isang nabasag</div> +<div class="verse">mabuo ma'y mayrong natitirang lamat.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa isang gawi ng̃a'y may katotohanan</div> +<div class="verse">kung ganyan ang iyong magiging isipan,</div> +<div class="verse">ng̃uni't alamin mong malinis na tunay</div> +<div class="verse">ang isang maruming nagbago ng̃ buhay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Magpahangga ng̃ayo'y iyong mawiwika</div> +<div class="verse">na ikaw'y akin pang <i>sinisintang kusa</i>,</div> +<div class="verse">magiging totoo ang iyong hinala</div> +<div class="verse">kung ang puso'y muling hagkan ng̃ paghang̃a.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung muling gumiit ang panghihinayang</div> +<div class="verse">ikaw ay muli kong sisintahing tunay,</div> +<div class="verse">ang isa pa'y iyo namang nalalamang</div> +<div class="verse">ang <i>pagsisisi</i> ko'y <i>pagbibigay</i> lamang!</div> +</div></div> + + +<hr style='width: 20%;' /> + +<p><a name="pagsisisi_4" id="pagsisisi_4"></a><b><i>Ang panghihinayang...</i></b></p> + +<h4>IV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">May ilang araw nang ako'y kalung kalong</div> +<div class="verse">ng̃ bisig ng̃ dusa't kamay ng̃ linggatong</div> +<div class="verse">may ilang araw nang sa mata'y nanalong</div> +<div class="verse">ang pait ng̃ luhang usbong ng̃ paglung̃oy.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nakikita, mo mang ako'y tumatawa</div> +<div class="verse">nama'y tawang pilit at busog sa dusa,</div> +<div class="verse">di lahat ng̃ ng̃iti'y lagda ng̃ ligaya,</div> +<div class="verse">may ng̃iting singpait ng̃ luha't parusa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_66" id="Page_66">Páhiná 66</a></span> +<div class="verseind">Ang nakakatulad nitong aking buhay</div> +<div class="verse">ay mundong ulila sa sikat ng̃ araw,</div> +<div class="verse">katulad ko'y isang <i>prinsipeng</i> mayaman</div> +<div class="verse">na uhaw at salat sa aliw at layaw.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Upang pumanatag ang aking pagluha'y</div> +<div class="verse">aking kailang̃an ang ling̃ap mo't awa,</div> +<div class="verse">awang magbibigay ng̃ yutang biyaya,</div> +<div class="verse">awang sa lungkot ko'y tang̃ing papayapa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nasabi ko na ng̃ang nagsisi ang buhay</div> +<div class="verse">sa nais na kita'y mapagbigyan lamang,</div> +<div class="verse">kung susunurin ko itong kalagaya'y</div> +<div class="verse">di ka malilimot hanggang kamatayan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Paano ang aking gagawing paglimot</div> +<div class="verse">sa iyong ang bang̃o'y higit sa kampupot?</div> +<div class="verse">Sa ganda ng̃ iyong dibdib, baywang, batok,</div> +<div class="verse">ay sinong banal pa ang hindi iirog?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Sa puti ng̃ iyong kamay na nilalik,</div> +<div class="verse">sa mg̃a labi mong may pulot at init,</div> +<div class="verse">sa mg̃a paa mo't binting makikinis</div> +<div class="verse">ay sinong pihikan ang hindi iibig?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung sinusukat ko ang ganda mong ari,</div> +<div class="verse">puso ko'y ninibok at nananaghili,</div> +<div class="verse">aking nasasabing <i>Talo ko ang Hari</i></div> +<div class="verse"><i>kung ako ang iyong mamahál na tang̃i</i>!</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang panghihinayang ang siyang sa aking</div> +<div class="verse">puso'y bumabayo't sumusupilsupil,</div> +<div class="verse">kung ikaw'y bigla ko't buong makakai'y</div> +<div class="verse">kinain na kita nang ikaw'y malihim.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_67" id="Page_67">Páhiná 67</a></span> +<div class="verseind">Huwag mong sabihin na ako'y gahaman</div> +<div class="verse">kung kagahaman ng̃a ang layon ko't pakay,</div> +<div class="verse">para ko sabihin ang katotohana'y</div> +<div class="verse">walang taong hindi may <i>imbot</i> sa buhay...</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sakaling sa aki'y ayaw kang manalig</div> +<div class="verse">ang lahat ng̃ sumbat sa aki'y ikapit,</div> +<div class="verse">ang mg̃a sumbat mo nama'y itititik</div> +<div class="verse">sa dahon ng̃ aking lagás na pagibig.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ikaw'y maniniwalang ang aking pagasa</div> +<div class="verse">sa iyo, kaylan ma'y hindi magbabawa,</div> +<div class="verse">sa iyo sisikat ang isang umaga</div> +<div class="verse">na dala ang aking magiging ligaya.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung walang tiwala sa aking pang̃ako'y</div> +<div class="verse">saksi ang halik kong iyong itinago.</div> +<div class="verse">halik na sa iyong pisng̃ing maaamo'y</div> +<div class="verse">nakintal na tanda ng̃ aking pagsuyo.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung kulang ka pa ring tiwala buhay,</div> +<div class="verse">ako'y magtitiis sa kapighatian,</div> +<div class="verse">magtitiis ako, kahit nalalamang</div> +<div class="verse">ang <i>lungkot</i> ng̃ tao'y isang <i>karamdaman</i>.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 20%;' /> + +<p><a name="pagsisisi_5" id="pagsisisi_5"></a><b><i>Kung ikaw'y binata...</i></b></p> + +<h4>V.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Gaya nang hula ko: ikaw'y untiunting</div> +<div class="verse">nalayo sa aki't nagtatampong wari,</div> +<div class="verse">ikaw'y umilap at nabibighaning</div> +<div class="verse">ako'y pakanin mo ng̃ dusa't aglahi.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_68" id="Page_68">Páhiná 68</a></span> +<div class="verseind">Panibagong lungkot na naman ang aking</div> +<div class="verse">naragdag sa iyong pihikang damdamin,</div> +<div class="verse">talaga na yatang ang aking paggiliw</div> +<div class="verse">ay di matutubos sa <i>sala't hilahil</i>.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ninanais ko nang ako'y makaguhit</div> +<div class="verse">ng̃ bagong palad kong walang bahid dung̃is</div> +<div class="verse">ay kung bakit ako'y lalong nabibing̃it</div> +<div class="verse">sa pagkakasala at ikatatang̃is...!</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hanggang nagiing̃at itong kabuhaya'y</div> +<div class="verse">lalong nabubulid sa kapighatian,</div> +<div class="verse">hanggang ninanais yaong kalinisa'y</div> +<div class="verse">lalong dumurung̃is itong kapalaran...</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi ko malaman itong nangyayari</div> +<div class="verse">sa kabuhayan kong bihag mong parati,</div> +<div class="verse">ang Aklat ng̃ aking tunay na Pagkasi'y</div> +<div class="verse">puno na ng̃ aking mg̃a pagsisisi.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Aking nalalamang hindi makukuha</div> +<div class="verse">ng̃ pagsisisi ko itong mg̃a sala,</div> +<div class="verse">ng̃uni't bayaan mong ang aking pag-asa'y</div> +<div class="verse">mag-abang sa iyo, ng̃ awa't ligaya.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung ikaw'y hindi ko makatkat sa diwa'y</div> +<div class="verse">sapagka't <i>lunas</i> ka sa aking pagluha,</div> +<div class="verse">ikaw sa <i>lungkot</i> ko'y kamay ng̃ biyaya,</div> +<div class="verse">ikaw sa <i>uhaw</i> ko'y hamog na mabisa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Para ka mawaglit sa aking isipa'y</div> +<div class="verse">kailang̃an ko pa ang isang libing̃an,</div> +<div class="verse">at para maubos ang aking kundima'y</div> +<div class="verse">magbalik ka muna sa pinanggaling̃an.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_69" id="Page_69">Páhiná 69</a></span> +<div class="verseind">Gaya ng̃ alam mo: kita'y iniibig</div> +<div class="verse">ng̃ isang pagsintang singlawak ng̃ lang̃it</div> +<div class="verse">ng̃uni... ano't ikaw'y tila nahahapis</div> +<div class="verse">sa pagmamahal kong wagas at malinis?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Nalulungkot ka ba? Di ko akalaing</div> +<div class="verse">iyong ikalungkot ang aking paggiliw,</div> +<div class="verse">di ko inasahang <i>dung̃is</i> na ituring</div> +<div class="verse">ang pagmamahal kong may wastong layunin.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¿At kung ikaw kaya ang naging lalaki't</div> +<div class="verse">ako ang pinalad na maging babae,</div> +<div class="verse">kung hinahamak ko ang iyong pagkasi</div> +<div class="verse">ay ilang puso mo ang di maruhagi?</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sana'y nalaman mo, kung ikaw'y binata</div> +<div class="verse">ang hirap sa mundo nang lumuhaluha,</div> +<div class="verse">sana'y natalos mong ang lalong dakila</div> +<div class="verse">ay nagiging taksil sa laki ng̃ nasa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Huwag kang malungkot! Busugin sa layaw</div> +<div class="verse">ang uhaw sa iyong aking kabuhayan,</div> +<div class="verse">sa mg̃a labi mo, ako'y nauuhaw,</div> +<div class="verse">sa mg̃a pisng̃i mo, ako'y mabubuhay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung marung̃isan ka ng̃ aking pagibig</div> +<div class="verse">ay pagibig ko rin ang siyang lilinis,</div> +<div class="verse">at kung nahawa ka sa taglay kong hapis,</div> +<div class="verse">hapis mo't hapis ko ay magiging lang̃it.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 20%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_70" id="Page_70">Páhiná 70</a></span></div> + +<p><a name="pagsisisi_6" id="pagsisisi_6"></a><b><i>Sa abo babangon...</i></b></p> + +<h4>VI.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa huli'y natumpak itong aking puso't</div> +<div class="verse">natutong tumupad sa aral mo't samo</div> +<div class="verse">titiisin ko nang ang aking pagsuyo'y</div> +<div class="verse">malibing sa hukay ng̃ pagkasiphayo.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃ayon ko nalamang ang aking landasi'y</div> +<div class="verse">singdilim ng̃ iyong tinamong damdamin,</div> +<div class="verse">ng̃ayon ko natalos na ako'y sinupil</div> +<div class="verse">ng̃ matinding udyok ng̃ isang paggiliw.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Yamang sumikat na sa puso ko't isip</div> +<div class="verse">ang kaliwanagang bumihis sa hapis,</div> +<div class="verse">ay masasabi kong ang aking pagibig</div> +<div class="verse">ay handang lumagak sa pananahimik.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Magmula sa ng̃ayon, kita'y igagalang</div> +<div class="verse">sa ng̃alan ng̃ ating pagkakapatiran,</div> +<div class="verse">kinikilala ko itong kamalian</div> +<div class="verse">na siyang naglagpak sa aking pang̃alan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ituring sa wala ang mg̃a nangyari't</div> +<div class="verse">iguhit sa tubig ang mg̃a nasabi,</div> +<div class="verse">ang laki at alab ng̃ aking pagkasi,</div> +<div class="verse">ng̃ayo'y gawing abo nitong pagsisisi.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi pagkang̃alay ng̃ aking panitik</div> +<div class="verse">ang naging dahilan ng̃ pananahimik,</div> +<div class="verse">kung hindi sa nasang huwag maligalig</div> +<div class="verse">ikaw pa ng̃ aking bulag na pagibig.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Napagaralan kong ikaw'y isang talang</div> +<div class="verse">kakambal ng̃ aking damdamin at diwa,</div> +<div class="verse">aking natutuhang tumpak ng̃a at tama</div> +<div class="verse">ang mg̃a aral mong mahalagang pawa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_71" id="Page_71">Páhiná 71</a></span> +<div class="verseind">Ang mg̃a lungkot mo ay aking damdamin</div> +<div class="verse">at ang damdaming ko ay damdamin mo rin,</div> +<div class="verse">ang <i>akin</i> ay <i>iyo't</i> ang <i>iyo</i> ay <i>akin</i></div> +<div class="verse">at tayong dalawa'y may isang layunin.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Huwag nang ituring na ako'y kalaban</div> +<div class="verse">pagka't nagbago na ang aking isipan,</div> +<div class="verse">ang puso ko ng̃ayon ay naliwanagan</div> +<div class="verse">pa kislap ng̃ iyong mahalagang aral.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Dapat nang lumaki ang iyong pagasa</div> +<div class="verse">sa pagliliwayway ng̃ bagong umaga,</div> +<div class="verse">ang daan mo ng̃ayo'y puno ng̃ sampaga't</div> +<div class="verse">ang daan ko'y puno ng̃ tinik at dusa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Magkakahiwalay itong ating palad</div> +<div class="verse">na gaya ng̃ Dilim at Haring Liwanag,</div> +<div class="verse">ikaw'y magtatago't... sa pamamanang</div> +<div class="verse">at may ibayo kang gayuma't pang̃arap.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Samantalang ako'y tang̃ing magtatago</div> +<div class="verse">sa utos sa akin ng̃ Hukóm na Puso,</div> +<div class="verse">sa pagliliwayway ay talang malabo</div> +<div class="verse">ang makakatulad ng̃ aking pagsuyo.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Napakapait man sa aking pagibig,</div> +<div class="verse">kita'y iwawalay sa pitak ng̃ isip,</div> +<div class="verse">sa abo ng̃ aking papanaw na awit</div> +<div class="verse">ay babang̃on itong buhay kong malinis.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung walang tiwala sa aking sinabi'y</div> +<div class="verse">saksi ko ang bagu't bagong mangyayari,</div> +<div class="verse">kung muling malisya ang aking pagkasi'y</div> +<div class="verse">tugunin ng̃ <i>sumpa</i> itong pagsisisi.</div> +</div></div> + + +<hr style='width: 65%;' /> + +<h2><a name="dalaga" id="dalaga"></a>III.</h2> + +<h2>ALBUM NG DALAGA...</h2> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div class="quote"><h3>HANDOG:</h3> +<h4><i>Kay Bb. Concepcion T. Garcia.</i></h4> +<div class="right"><i>San Nikolas, Maynila.</i></div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_75" id="Page_75">Páhiná 75</a></span></div> + +<h3>Album ng Dalaga...</h3> + +<h4>I.</h4> + +<h4><i>Simula.</i></h4> + +<div class="pquote"><i>La princesita está bella.</i> +<div class="right"><b>Ruben Dario.</b></div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ipahintulot mo, dalagang mayumi,</div> +<div class="verse">Na ilarawan ko ang ganda mong ari,</div> +<div class="verse">Ipahintulot mong awitin kong lagi</div> +<div class="verse">Ang kagandahan mong makahibang-pari.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Bulaan ang madlang balitang <i>Prinsesa</i></div> +<div class="verse">Kung sa ganda mo ng̃a'y makahihigit pa,</div> +<div class="verse">At para sa akin, ikaw'y siyang <i>Reyna</i></div> +<div class="verse">Ng̃ mg̃a kapwa mong masamyong sampaga.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang kaharian mo'y iyang kagandahan,</div> +<div class="verse">Ang mg̃a buhok mo't matang mapupung̃ay,</div> +<div class="verse">Ang paa't pisng̃i mo ay siya mong yaman.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa dalang ugali, ikaw'y isang birhen,</div> +<div class="verse">Kamia ka sa bang̃o't sa pagkabutihin,</div> +<div class="verse">Sa hinhi'y sampaga't sa ganda'y... tulain.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 20%;' /> + +<h4>II.</h4> + +<h4><i>Ang mga buhok mo...</i></h4> + +<div class="pquote"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind"><i>Tu pelo es una</i></div> +<div class="verse"><i>nube del Oriente.</i></div> +</div> +<div class="right"><b>Salvador Rueda.</b></div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mg̃a buhok mo'y mahahabang ahas</div> +<div class="verse">Kung nakasalalay sa iyong balikat,</div> +<div class="verse">Mg̃a ulang waring di lupa ang hanap</div> +<div class="verse">Kundi sampagitang humahalimuyak.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_76" id="Page_76">Páhiná 76</a></span> +<div class="verse">Sa itim ay gabing walang buwa't tala,</div> +<div class="verse">Sa haba ay halos humalik sa lupa,</div> +<div class="verse">Sa lago'y halamang malago't sariwa,</div> +<div class="verse">Sa sinsi'y masinsin at nakahahang̃a.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Naging katulad ka niyong Penelopeng</div> +<div class="verse">may timtimang pusong miminsang kumasi't</div> +<div class="verse">Ang naging aliwa'y luha't paghahabi.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa haba ng̃ iyong buhok nakilala</div> +<div class="verse">Ang kadalisayan ng̃ pagkadalaga</div> +<div class="verse">At ang kahabaan ng̃ isang pag-asa.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 20%;' /> + +<h4>III.</h4> + +<h4><i>Ang mga mata mo...</i></h4> + +<div class="pquote"><i>Cantar quise tus ojos.</i> +<div class="right"><b>Campoamor.</b></div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang ikaw ay bago sumipot sa lupa'y</div> +<div class="verse">Ipinanghiram ka ng̃ mata sa tala,</div> +<div class="verse">Dalawang bituing sa hinhi'y sagana</div> +<div class="verse">Ang naging mata mong mayaman sa awa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa mg̃a mata mo'y aking nasisilip</div> +<div class="verse">Ang bughaw na pilas ng̃ nunung̃ong lang̃it,</div> +<div class="verse">Mababaw na dagat ang nasa sa gilid</div> +<div class="verse">Na ang naglalayag ay pusong malinis.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Di ayos matalim, ni hugis matapang,</div> +<div class="verse">Ni hindi maliit, ni di kalakihan,</div> +<div class="verse">Ang mg̃a mata mo'y maamo't mapung̃ay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kahinhina't amo ang nang̃ang̃aninag,</div> +<div class="verse">Kalinisa't puri ang namamanaag,</div> +<div class="verse">Umaga ang laging handog mo sa palad.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 20%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_77" id="Page_77">Páhiná 77</a></span></div> + +<h4>IV.</h4> + +<h4><i>Ang mga pisngi mo.</i></h4> + +<div class="pquote"><i>Naciente luz te corona.</i> +<div class="right"><b>Espronceda.</b></div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang lahat ng̃ buti'y natipon na yata</div> +<div class="verse">Sa kabataan mong ilag sa paraya,</div> +<div class="verse">Pati ng̃ pisng̃i mong pisng̃i niyong saga</div> +<div class="verse">Ay nakahihibang at nakahahang̃a.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mg̃a pisng̃i mo'y malambot, maamo,</div> +<div class="verse">Mayumi, manipis at hindi palalo,</div> +<div class="verse">Ang sang̃ahang ugat kahit humahalo,</div> +<div class="verse">Ay napapabadha't... di makapagtago.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung ikaw'y hindi ko dating kakilala</div> +<div class="verse">Ako'y mamamangha kung aking makita</div> +<div class="verse">Ang mg̃a pisng̃i mong wari'y gumamela.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Naiinggit ako sa paminsanminsan</div> +<div class="verse">Sa dampi ng̃ hang̃ing walang-walang malay,</div> +<div class="verse">Pano'y kanyang-kanya ang lahat ng̃ bagay..!</div> +</div></div> + +<hr style='width: 20%;' /> + +<h4>V.</h4> + +<h4><i>Ang mga labi mo.</i></h4> + +<div class="pquote"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind"><i>Los labios del arcangel</i></div> +<div class="verse"><i>en sus labios...</i></div> +</div> +<div class="right"><b>Menendez Pelayo.</b></div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mg̃a labi mo ay dalawang lang̃it,</div> +<div class="verse">Lang̃it-na di bughaw, ni lang̃it ng̃ hapis,</div> +<div class="verse">Labi ng̃ bulaklak na kapwa ninibig</div> +<div class="verse">Labing mababang̃o, sariwa't malinis.</div> +</div><div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_78" id="Page_78">Páhiná 78</a></span> +<div class="verse">Labi ng̃ sampagang may pait at awa,</div> +<div class="verse">Tipunan ng̃ pulót, tamis at biyaya,</div> +<div class="verse">Sisidlang ang lama'y kabang̃uhang pawa,</div> +<div class="verse">Pook na tipanan ng̃ hamog at diwa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tagapamalita ng̃ lihim ng̃ puso,</div> +<div class="verse">May <i>oo</i> at <i>hindi</i>, may <i>tutol</i> at <i>samo</i>,</div> +<div class="verse">May buhay at palad, may tula't pagsuyo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang̃ mg̃a labi mo'y may pulót na tang̃i</div> +<div class="verse">Kung iyan ang aking pagkaing palagi'y</div> +<div class="verse">Talo ko ang lahat, talo ko ang Hari.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 20%;' /> + +<h4>VI.</h4> + +<h4><i>Ang mga kamay mo.</i></h4> + +<div class="pquote"> +<div class="stanza"> +<div class="verse"><i>Pudiera yo tu mano de azucena</i></div> +<div class="verseind"><i>Besar solo una vez..!</i></div> +</div> +<div class="right"><b>Heine.</b></div></div> + +<div class="poem" +><div class="stanza"> +<div class="verseind">Aywan kung mayron pang hihigit sa kinis</div> +<div class="verse">Sa mg̃a kamay mong biluga't nilalik,</div> +<div class="verse">Garing na mistula sa puti at linis,</div> +<div class="verse">Sa lambot ay bulak, sa ganda'y pagibig.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mg̃a daliring yaman mo't biyaya</div> +<div class="verse">Ay di hugis tikin, ni hubog kandila;</div> +<div class="verse">Ang ayos at hugis ay bagay at tama</div> +<div class="verse">Sa sutla mong palad na laman ng̃ diwa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang makakandong mo't maaalagaan,</div> +<div class="verse">Ang mahahaplos mo't mahihiranghirang,</div> +<div class="verse">Ang kahit patay na'y muling mabubuhay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Mahagkan ko lamang ang iyong daliri,</div> +<div class="verse">Sa kapwa makata, ako'y matatang̃i</div> +<div class="verse">At marahil ako'y isa na ring Hari.</div> +</div></div> + +<hr style='width: 20%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_79" id="Page_79">Páhiná 79</a></span></div> + +<h4>VII.</h4> + +<h4><i>¡Ang mga paa mo..!</i></h4> + +<div class="pquote"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind"><i>Tus pequeños pies</i></div> +<div class="verse"><i>Son tropos</i></div> +<div class="verse"><i>Para mis piropos.</i></div> +</div> +<div class="right"><b>Machado.</b></div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Takpan ma't ipikit ang mg̃a mata ko</div> +<div class="verse">Ay naguguhit din ang mg̃a paá mo,</div> +<div class="verse">Paang mapuputing nakababalino</div> +<div class="verse">Sa isip at buhay ng̃ payapang tao.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Paáng makikinis at makaulul-palad,</div> +<div class="verse">Ang hubog ay bagay sa laki mo't sukat,</div> +<div class="verse">Ang mg̃a sakong mo'y may pulang banayad,</div> +<div class="verse">Ang mg̃a paá mo'y singlambot ng̃ bulak.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Parang mg̃a paá ng̃ nababalitang</div> +<div class="verse">Cleopatra at Leda ng̃ panahong luma,</div> +<div class="verse">Pano'y mg̃a paáng sa ganda'y bihira.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Naiinggit ako sa bawa't yapaka't</div> +<div class="verse">siyang nagsasawa sa paá mong hirang,</div> +<div class="verse">¿Ano't di pa ako ang maging tuntung̃an?</div> +</div></div> + +<hr style='width: 20%;' /> + + +<h4>VIII.</h4> + +<h4><i>Wakas...</i></h4> + +<div class="pquote"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind"><i>Tan dulce, tan bella,</i></div> +<div class="verse"><i>tan tierna, tan pura.</i></div> +</div> +<div class="right"><b>J. de Dios Peza.</b></div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Talagang natipon ang lahat ng̃ buti</div> +<div class="verse">Sa kabataan mong di pa kumakasi,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_80" id="Page_80">Páhiná 80</a></span> +<div class="verse">Ang lahat ng̃ yaman ng̃ isang babae</div> +<div class="verse">Ay nasa sa iyong sariwang parati.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nasa sa iyo ng̃a ang lahat ng̃ bagay,</div> +<div class="verse">Ang bang̃o, ang tamis, ang kasariwaan,</div> +<div class="verse">Ang yumi, ang awit, ang uri, ang kulay</div> +<div class="verse">Ang hamog, ang sinag, ang tuwa't ang buhay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ikaw'y pagpalain, dalagang mapalad,</div> +<div class="verse">Ang kagandahan mo'y aking ikakalat</div> +<div class="verse">Sa silong ng̃ lang̃it, sa Sangmaliwanag.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung may naghahanap sa bukang liwayway</div> +<div class="verse">Sa kabataan mo ay matatagpuan,</div> +<div class="verse">¡Di ko malilimot ang ganda mong iyan!</div> +</div></div> + +<hr style='width: 40%;' /> + + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_81" id="Page_81">Páhiná 81</a></span></div> + +<h3>ANG PANYO...</h3> + + +<h4>I.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Pamahid ng̃ luha kung ginigiyagis</div> +<div class="i2">ng̃ masidhing panglaw,</div> +<div class="verse">pamawi ng̃ luhang sadyang tumitigis</div> +<div class="i2">sa pusong luhaan,</div> +<div class="verse">isáng kasangkapang ipinananakíp</div> +<div class="i2">sa mukhang may lumbay,</div> +<div class="verse">isáng mahiwagang tagapaghiwatig</div> +<div class="i2">ng̃ lihim na saklaw</div> +<div class="verse">ng̃ pusong sapupo ng̃ isáng pag-ibig</div> +<div class="i2">sa gitna ng̃ buhay.</div> +</div></div> +<h4>II.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Panakíp sa bibig kung may simpang hiya</div> +<div class="i2">sa kinákaharáp,</div> +<div class="verse">isáng kagamitáng kung walang tiwala'y</div> +<div class="i2">pangbalot ng̃ sulat,</div> +<div class="verse">at páunang saksing minsang lumilikha</div> +<div class="i2">ng̃ lúbusang galák,</div> +<div class="verse">na mandi'y nánabi ng̃ masuyong wikang</div> +<div class="i2">tugon sa pang̃arap:—</div> +<div class="verse"><i>Sa inyong ibiga'y ang unang magdaya'y</i></div> +<div class="i2"><i>pang̃ang̃anlang sukáb.</i></div> +</div></div> +<h4>III.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Isáng kasangkapang ang nagkakalayo'y</div> +<div class="i2">pinapaglalapít</div> +<div class="verse">kung binabalaan at sinisiphayo</div> +<div class="i2">ng̃ <i>isáng</i> may galit;</div> +<div class="verse">tagapamalitang may giliw at suyo</div> +<div class="i2">kung naghihiwatig</div> +<div class="verse">sa nagkakalayo't nagtitipáng puso</div> +<div class="i2">dahil sa pag-ibig.</div> +<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div> +<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_82" id="Page_82">Páhiná 82</a></span> +<div class="verse">Iyán ang halagá at bisa ng̃ panyo</div> +<div class="i2">sa silong ng̃ Lang̃it.</div> +</div></div> +<h4>IV.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang panyo'y pamahid sa luhaáng matá</div> +<div class="i2">ng̃ lahát at lahát,</div> +<div class="verse">ang panyó ay piping nakapagbabadya</div> +<div class="i2">ng̃ bawa't máhang̃ád,</div> +<div class="verse">ang lahat ng̃ galáw na inyong makita'y</div> +<div class="i2">may lihim na sangkap,</div> +<div class="verse">katugón ng̃ mithi ng̃ mg̃a ninintang</div> +<div class="i2">hindi magkáusap;</div> +<div class="verse">may lihim na uring kalakip ang dusa</div> +<div class="i2">at maging ng̃ galák.</div> +</div></div> +<h4>V.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang panyong idampi sa labi, sa bibíg,</div> +<div class="i2">ay may kahulugáng:—</div> +<div class="verse"><i>kitá'y sinisinta, kitá'y iniibig</i></div> +<div class="i2"><i>hanggang sa libing̃an;</i></div> +<div class="verse">at sakasakaling sa matá ipahid:—</div> +<div class="i2"><i>ako'y namamanglaw</i></div> +<div class="verse"><i>kung di ka makita, kung di ka masilip</i></div> +<div class="i2"><i>ng̃ dusta kong buhay;</i></div> +<div class="verse">at sakasakaling ihaplos sa dibdib:—</div> +<div class="i2"><i>ako'y mamamatáy</i>.</div> +</div></div> +<h4>VI.</h4> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">May tang̃ing halagá at tagláy na galíng</div> +<div class="i2">ang lahat ng̃ panyo,</div> +<div class="verse">kaya't minimithing halos na agawin</div> +<div class="i2">ng̃ mg̃a nunuyo,</div> +<div class="verse">minsang magpatibók sa mg̃a damdaming</div> +<div class="i2">patáy sa pagsamo,</div> +<div class="verse">malimit lumikha ng̃ isang paggiliw</div> +<div class="i2">at pamimintuho't</div> +<div class="verse">madalas tumubos sa piping pagdaing</div> +<div class="i2">ng̃ luhaáng puso.</div> +</div></div> + + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_83" id="Page_83">Páhiná 83</a></span></div> + +<h3>¡Ang Pamaypay!</h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang lahat at lahat sa Sangkatauhan</div> +<div class="verse">ay may kanya-kanyang uri't kalagayan,</div> +<div class="verse">may ibig sabihin ang lahat ng̃ bagay</div> +<div class="verse">na abot ó hindi ng̃ damdam at malay,</div> +<div class="verse">ang panyo'y may lihim sa nagiibigan</div> +<div class="verse">gaya ng̃ bulaklak at mg̃a halaman,</div> +<div class="verse">itong abaniko'y isang kasangkapang</div> +<div class="verse">pangdagdag sa puso ng̃ init at buhay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa Aklat ng̃ Puso't Aklat ng̃ Paggiliw</div> +<div class="verse">yaong abaniko'y may ibig sabihin,</div> +<div class="verse">may sariling uri't sariling tuntunin</div> +<div class="verse">may sariling layon at sariling lihim,</div> +<div class="verse">sa Talating̃igan ng̃ mg̃a Damdamin</div> +<div class="verse">ang wikang Pamaypay ay tuwa't hilahil,</div> +<div class="verse">palad at tagumpay, at kung kukurui'y</div> +<div class="verse">taga pamalita niyong bukas natin.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kalihim ng̃ Puso't Patnubay ng̃ Palad,</div> +<div class="verse">ng̃iti ng̃ liwayway sa likod ng̃ ulap,</div> +<div class="verse">sa gitna ng̃ buhay ay "isang watawat</div> +<div class="verse">na kulay lungtiang pakpak ng̃ pang̃arap,</div> +<div class="verse">sagisag ng̃ hinhin ng̃ mg̃a mapalad,</div> +<div class="verse">baluti ng̃ mg̃a babaeng banayad,</div> +<div class="verse">kublihan ng̃ mukhang maramot maglagak</div> +<div class="verse">ng̃ masayang ng̃iting yaman ng̃ panulat.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Isang kasangkapang gamit ng̃ babae</div> +<div class="verse">at kung magkaminsa'y pati ng̃ lalaki,</div> +<div class="verse">bibig na malayang nakapagsasabi</div> +<div class="verse">ng̃ <i>oo</i> at <i>hindi</i> ng̃ <i>sama</i> at <i>buti</i>,</div> +<div class="verse">isang kasangkapang sa nagsisikasi'y</div> +<div class="verse">papel at panulat, gayuma't buhawi,</div> +<div class="verse">sangla ng̃ pag-ibig, na namamayani</div> +<div class="verse">sa lahat ng̃ pusong bihag na parati.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<span class="pagenum"><a name="Page_84" id="Page_84">Páhiná 84</a></span> +<div class="verseind">Ang bawa't ikilos ng̃ isang pamaypay</div> +<div class="verse">ay may isang wika, uri t kahulugan,</div> +<div class="verse">parang isang aklat na nagsasalaysay</div> +<div class="verse">ng̃ hirap at tuwa, ng̃ aliw at panglaw;</div> +<div class="verse">kung iyong dalasin ang mg̃a paggalaw</div> +<div class="verse">ang ibig sabihin: <i>Kita'y minamahal</i>;</div> +<div class="verse">kung biglang isara: <i>Ako'y nasusuklam,</i></div> +<div class="verse"><i>huwag nang lumapit at nang di magdamdam</i>.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Yaong abanikong idampi sa labi,</div> +<div class="verse">ang ibig sabihi'y <i>Ikaw ang lwalhati</i>,</div> +<div class="verse">kung minsang itago'y <i>Hindi maaari</i></div> +<div class="verse"><i>ang iyong pagkasi't ang sa pusong susi'y</i></div> +<div class="verse"><i>hawak na ng̃ isang pang̃arap kong lagi</i>,</div> +<div class="verse">at kung pisil-pisil ng̃ mg̃a daliri'y:</div> +<div class="verse"><i>inaantay kita't ang ama kong Hari'y</i></div> +<div class="verse"><i>wala at sa monte'y nagbakasakali</i>.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung kagat ang borlas—<i>Ako'y nahahapis</i></div> +<div class="verse"><i>dahil sa ginawang sa ati'y paglait</i>,</div> +<div class="verse">kung buksang marahan—<i>Huwag kang mang̃anib</i></div> +<div class="verse"><i>at ang ating ulap ay magiging lang̃it</i>,</div> +<div class="verse">kung buksang pabigla—<i>Sila'y nagagalit</i></div> +<div class="verse"><i>dahil sa sulat mong kanilang nalirip</i>,</div> +<div class="verse">kung biglang ilaglag—<i>Si Kulasa'y bwisit</i></div> +<div class="verse"><i>at siyang nagsumbong nang tayo'y magniig</i>.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Idampi sa pisng̃i—<i>Huwág kang matulog</i></div> +<div class="verse"><i>at sa sine Luna, kami ay papasok</i>,</div> +<div class="verse">idampi sa dibdib—<i>Ako'y nagseselos</i></div> +<div class="verse"><i>dahil sa kasamang tila lumuluhog</i>,</div> +<div class="verse">kung biglang ipukol—<i>Sa iba ibuhos</i></div> +<div class="verse"><i>ang iyong pagsinta. Ikaw'y pahinuhod</i>!</div> +<div class="verse">. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .</div> +<div class="verse">Itong abaniko'y Dila sa Pag-irog,</div> +<div class="verse">Talatang may dusa, kamanyang, kampupot.</div> +</div></div> + + +<hr style='width: 65%;' /> + +<h2><a name="ina" id="ina"></a>IV.</h2> + +<h2>ANG ALBUM NI INA...</h2> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div class="quote ind">(<i>Ala-ala sa aking inang pumanaw: Rosa San +Miguel ni de Leon, tagá Samal, Bataan at namatáy +sa Tundo, Maynila, noong taong 1902.</i>)</div> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_87" id="Page_87">Páhiná 87</a></span></div> + +<h3>I.</h3> + +<h3><i>Ang aking Ina.</i></h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Gaya rin ng̃ iba, ang ina kong giliw</div> +<div class="verse">Ay inang mayumi't lubhang maramdamin,</div> +<div class="verse">Inang hindi yuko sa mg̃a hilahil,</div> +<div class="verse">Inang mapagbata at siya kong virgen.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Mayrong isang Diyos na kinikilala,</div> +<div class="verse">May isang dakilang pananampalataya,</div> +<div class="verse">Sa kanya ang madla'y kulay ng̃ umaga,</div> +<div class="verse">Ang galit ay awa't sa poot ay tawa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Siya ang dakilang Batas sa tahanan,</div> +<div class="verse">Kamay na masipag, Kampana ng̃ buhay,</div> +<div class="verse">Susi ng̃ pag-ibig na kagalanggalang.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa kanya ang lahat ay pawang mabuti,</div> +<div class="verse">Ang dukha't mayaman ay kapuripuri</div> +<div class="verse">Palibhasa'y inang may puso't pagkasi.</div> +</div></div> + + + +<h3>II.</h3> + +<h3><i>Pag-ibig ni Ina.</i></h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang puso ni ina'y kaban ng̃ pagling̃ap,</div> +<div class="verse">May dalawang tibok na karapat-dapat,</div> +<div class="verse">Ang isa'y kay ama, kay amang mapalad</div> +<div class="verse">At ang isa nama'y sa amin nalagak.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Noong nabubuhay ang ina kong irog</div> +<div class="verse">Ang kanyang pagkasi'y samyo ng̃ kampupot,</div> +<div class="verse">Ang lakas ng̃ puso'y parang nag-uutos</div> +<div class="verse">Na ako, kaylan ma'y huwag matatakot...</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagibig ni ina ang siyang yumari</div> +<div class="verse">Ng̃ magandang bahay na kahilihili,</div> +<div class="verse">At nawag sa palad na katang̃itang̃i.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Timtimang umirog! Hanggang sa libing̃a'y</div> +<div class="verse">Dala ang pagkasing malinis, dalisay,</div> +<div class="verse">Dala ang damdaming kabanalbanalan.</div> +</div></div> + + + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_88" id="Page_88">Páhiná 88</a></span></div> + +<h3>III.</h3> + +<h3><i>Ang halik ni Ina.</i></h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mata ni ina'y bukalan ng̃ luha</div> +<div class="verse">Kung may dala-dalang damdamin at awa,</div> +<div class="verse">Ang lahi ni ina'y sampagang sariwa</div> +<div class="verse">Na may laging laang halik at kaling̃a.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa halik ni Ina ay doon nalagas</div> +<div class="verse">Ang tinik at bulo ng̃ musmos kong palad,</div> +<div class="verse">Sa halik ni ina'y aking napagmalas</div> +<div class="verse">Na ako'y <i>tao</i> na't dapat makilamas.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang bibig ni inang bibig ng̃ sampaga'y</div> +<div class="verse">Bibig na sinipi kina Clara't Sisa</div> +<div class="verse">Kaya't mayrong bisang kahalihalina.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang halik ng̃ ina'y apoy sa pagsuyo,</div> +<div class="verse">Hamog sa bulaklak, Pag-asa sa puso't</div> +<div class="verse">Liwanag sa mg̃a isipang malabo.</div> +</div></div> + + + +<h3>IV.</h3> + +<h3><i>Ugali ni Ina.</i></h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Kung mamamana ko lamang ang ugali</div> +<div class="verse">Ni inang sa aki'y nagpala't nag-ari'y</div> +<div class="verse">Marami sa akin ang mananaghili't</div> +<div class="verse">Sa aki'y tatang̃a lamang yaong Hari.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang asal ni ina'y aklat ng̃ pagling̃ap,</div> +<div class="verse">Salaming malinaw, bang̃ong walang kupas,</div> +<div class="verse">Suhay ng̃ mahinhin, sulo ng̃ mapalad,</div> +<div class="verse">Mundong walang gabi, gabi ng̃ walang ulap.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang salitang damot ay di kakilala,</div> +<div class="verse">Ang kamay ay lahad, hanggang nakakaya't</div> +<div class="verse">Tang̃ing kayamanan ang pakikisama.</div> +<div class="verse">Sa kanya ay Diyos ang mg̃a pulubi,</div> +<div class="verse">Ang dukha ay Hari't Kristo ang duhagi,</div> +<div class="verse">Iyan ang ugali ng̃ ina kong kasi.</div> +</div></div> + + + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_89" id="Page_89">Páhiná 89</a></span></div> + +<h3>V.</h3> + +<h3><i>Ang awit ni Ina.</i></h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang buhay si ina't ako'y kilik-kilik</div> +<div class="verse">ako'y pinagsawa sa alo at awit,</div> +<div class="verse">malaki na ako't may sapat ng̃ isip</div> +<div class="verse">ay inaalo pa nang buong pag-ibig.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang musmos na patak ng̃ nulo kong luha</div> +<div class="verse">sa kanya'y kundima't awiting dakila,</div> +<div class="verse">makarinig lamang ng̃ iyak ng̃ bata</div> +<div class="verse">sa aki'y lalapit at maguusisa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ako'y kakalung̃in at ipaghehele,</div> +<div class="verse">ang awit-tagalog ay mamamayani</div> +<div class="verse">hanggang sa magsawa't ako'y mapabuti.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang awit ni ina'y laging yumayakap,</div> +<div class="verse">sa mg̃a awitin ng̃ aking panulat</div> +<div class="verse">kaya't ang awit ko'y mayumi't banayad.</div> +</div></div> + + +<h3>VI.</h3> + +<h3><i>Libingan ni Ina.</i></h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang buhay ng̃ tao'y parang isang araw</div> +<div class="verse">Na kung mayrong bago'y mayrong nang̃ang̃alay,</div> +<div class="verse">Ang palad ni ina'y di na nakalaban</div> +<div class="verse">Kaya't napatalo sa tawag ng̃ hukay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang buhay ni inang inutang sa lupa'y</div> +<div class="verse">Sa lupa rin namang nabayad na kusa,</div> +<div class="verse">Ang mg̃a mata kong maramot sa luha</div> +<div class="verse">Noo'y naging dagat na kahang̃ahang̃a.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¡Wala na si ina! Ang lahat sa amin</div> +<div class="verse">Ay ng̃iti ng̃ dusa't kaway ng̃ hilahil,</div> +<div class="verse">Lubog na ang araw na kagiliwgiliw.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nagtaglay si ina ng̃ dalawang hukay:</div> +<div class="verse">Ang isa'y sa lupang sanglaan ng̃ buhay,</div> +<div class="verse">Ang isa'y sa aking pusong gumagalang.</div> +</div></div> + + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_90" id="Page_90">Páhiná 90</a></span></div> + +<h3>VII.</h3> + +<h3><i>Ang aral ni Ina.</i></h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang tang̃ing pamanang sa aki'y naiwan</div> +<div class="verse">Ay malaking gusi ng̃ mayamang aral:</div> +<div class="verse">—Anak ko: hanapin iyang karunung̃an,</div> +<div class="verse">Ang dunong ay pilak, ang aklat ay buhay.</div> +<div class="verse">—Sa harap ng̃ bait, ay silaw ang lakas,</div> +<div class="verse">Sa harap ng̃ matwid ay yuko ang lahat,</div> +<div class="verse">Ang mundo'y niyari ng̃ paham at pantas,</div> +<div class="verse">Ang babae'y tinik ng̃ isang bulaklak.</div> +<div class="verse">—Ang palalong tao'y halakhak ng̃ hang̃in,</div> +<div class="verse">Ang aping mabait ay dapat ling̃apin</div> +<div class="verse">At pagkailagan iyang sinung̃aling.</div> +<div class="verse">—Huwag kakayahin ang hindi mo kaya,</div> +<div class="verse">Nang ikaw'y malayo sa pula at tawa,</div> +<div class="verse">Umibig sa baya't magpakabait ka".</div> +</div></div> + + +<h3>VIII.</h3> + +<h3><i>Bulaklak kay Ina.</i></h3> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Wala na si ina! Gayon ma'y naiwan</div> +<div class="verse">sa akin ang kanyang mahalagang aral,</div> +<div class="verse">aral na sa ningning ay ningning ng̃ araw,</div> +<div class="verse">aral na sa buti'y palad, diwa't yaman.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Larawang larawan lamang ang nalagak</div> +<div class="verse">sa akin ng̃ siya'y pumanaw at sukat,</div> +<div class="verse">larawan ni inang yaman ng̃ panulat,</div> +<div class="verse">larawang kakambal ng̃ aking pang̃arap.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Darakilang ina: ang iyong libing̃a'y</div> +<div class="verse">sinasabugan ko ng̃ tala't kundiman,</div> +<div class="verse">ng̃ awit na siyang bulaklak ng̃ buhay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa harap ng̃ iyong larawang dakila</div> +<div class="verse">ay may nagnining̃as na isang kandila</div> +<div class="verse">panulat ng̃ iyong anak na naluha.</div> +</div></div> + + +<hr style='width: 65%;' /> + +<h2><a name="papurit" id="papurit"></a>MGA PAPURI'T PARANG̃AL</h2> + +<h3>SA KUMATHA NITO</h3> +<hr style='width: 65%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_93" id="Page_93">Páhiná 93</a></span></div> + +<h3>Pagkatapos tunghayan...</h3> + +<div class="pquote"><i>Sa makatang</i> +<div class="right"><i>Pascual de León</i></div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Bulaklak, bulaklak, bulaklak sa bung̃ad,</div> +<div class="verse">Bulaklak sa gitna't sa dulo'y bulaklak,</div> +<div class="verse">Ito'y halamanang mayaman sa lahat,</div> +<div class="verse">Mayaman sa tamís, sa tuwa't pang̃arap.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa mg̃a talulot nito'y sumusung̃aw</div> +<div class="verse">Ang diwa ng̃ isang apó ni Baltazar,</div> +<div class="verse">At sa mg̃a dahong sariwa't makulay</div> +<div class="verse">Ay napapatitik ang kanyang tagumpáy.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Malungkot kung minsan, kung minsa'y masayá,</div> +<div class="verse">Ng̃uni't kadalasa'y uhaw sa pag-asa;</div> +<div class="verse">Sa hang̃ad ay labis, at labis sa kaya,</div> +<div class="verse">Subali't sa tuwa'y ulilang-ulila.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Makatang Pasleo: Ang aking <i>Bulaklak</i></div> +<div class="verse">Ay narito't handog sa una mong aklát.</div> +</div> + +<div class="right">BENIGNO R. RAMOS (<i>Ben Ruben</i>)</div> +</div> + +<p>Bulakan, Bul., 1915.</p> + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_94" id="Page_94">Páhiná 94</a></span></div> + +<h3>Ramo de Laurel</h3> + +<div class="pquote"><i>Para el poeta vernacular</i>, +<div class="right"><i><b>Pascual de Leon.</b></i></div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Para tu jóven frente de tagalo poeta,</div> +<div class="verse">De poeta que entona sus versos de pasión,</div> +<div class="verse">Ofrezco una corona de flores de violeta</div> +<div class="verse">Y entónate mi lira su mágica canción.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Es tu canto armonioso inspiración de ondinas,</div> +<div class="verse">Es tu verbo potente como el brillo del sol,</div> +<div class="verse">Y tus musas son todas dalagas filipinas</div> +<div class="verse">Que habitan en las ondas azules del pansol.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Tu lira multiforme con sus cuerdas de oro</div> +<div class="verse">Tiene cantos dolientes, tiene ayes de lloro,</div> +<div class="verse">Tiene dulces lamentos y suspiros de miel.</div> +</div></div> +<hr class="narrow" style='width: 10%;' /> +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Tiene versos de rosa que disipan tristezas</div> +<div class="verse">De las bellas morenas filipinas princesas</div> +<div class="verse">Que te ofrecen sonrientes un <i>ramo de laurel</i>.</div> +</div> + +<div class="right"><b><i>Octavio C. Madrid.</i></b></div> +</div> +<p>Septiembre 18, 1915.</p> + + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_95" id="Page_95">Páhiná 95</a></span></div> + +<h3>PANUOB...</h3> + +<div class="pquote"><i>Sa katotong makatang</i> +<div class="right"><i><b>Pascual de Leon.</b></i></div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hayan ang makata. Haya't umaawit</div> +<div class="verse">ng̃ mg̃a kundimang pang-lupa't pang-lang̃it,</div> +<div class="verse">hawak ang kudyaping malambing ang tinig</div> +<div class="verse">at pinangsasaliw sa ligaya't sakit.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Kung siya ay sino? Iyan ang makatang</div> +<div class="verse">ang tula't tulain ay matalinghaga,</div> +<div class="verse">mg̃a lungkot, dusa, daing, hirap, luha,</div> +<div class="verse">Galit, sumpa't lambing ang puso at diwa.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang kanyang tulai'y sing-lambot, sing-linaw</div> +<div class="verse">ng̃ tubig sa wawa, sa sapa't batisang</div> +<div class="verse">Balana'y sumimsim sa tamis na taglay.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hayan ang makata. Kayó ang magsabi</div> +<div class="verse">Kundi siya'y dapat na <i>Dang̃al at Puri</i></div> +<div class="verse">at maging <i>putong</i> pa ng̃ Wikang sarili.</div> +</div> + +<div class="right">HERMÓGENES T. REYES.<br/> +(Sa <i>Ilaw at Panitik</i>)</div> +</div> + +<p>Tundó, Set., 1915.</p> + + +<hr style='width: 40%;' /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_96" id="Page_96">Páhiná 96</a></span></div> + +<h3>¡Bulalakaw...!</h3> + +<div class="pquote"><i>Sa Katotong</i> +<div class="right"><i><b>Pascual de Leon.</b></i></div></div> + +<div class="poem"> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa harap ng̃ iyong magarang pagsikat</div> +<div class="verse">ay pinaglaho mo ang aking liwanag.</div> +<div class="verse">Araw kang nagbang̃on sa himlayang palad</div> +<div class="verse">at kinasilawan ng̃ aking banaag.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa lang̃it mo, ako ay balang̃áw lamang,</div> +<div class="verse">sa ilaw mo, akó ang aninong tunay...</div> +<div class="verse">Diwa mo sa aking diwa ay isilay</div> +<div class="verse">at aawitin ko ang iyong pang̃alan.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Tulóy!... Hanggang ako'y di pa nagsasawang</div> +<div class="verse">umawit sa lihim ng̃ mg̃a hiwaga,</div> +<div class="verse">ako'y kasama mong hahanap ng̃ pala.</div> +</div> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa iyong hantung̃ang lang̃it ng̃ pagasa</div> +<div class="verse">ay doón nároon ang mg̃a sampaga...</div> +<div class="verse">Pupulin mo't yao'y sa WIKA mong mana!</div> +</div> + +<div class="right">CIRIO H. PAÑGANIBAN.<br/> +(Sa <i>Ilaw at Panitik</i>)</div> +</div> + +<p>Bukawe, Bul., 1915.</p> + +<hr style='width: 65%;' /> + +<h2>Mga mali sa pagkakalimbag</h2> + + +<div class='center'> +<table border="0" cellpadding="4" cellspacing="2" summary="errata"> +<tr><td align='center'>Nababasa</td><td align='center'>Dapat basahin</td><td align='center'>Dahon</td></tr> +<tr><td align='left'>luwalhati</td><td align='left'><i>lwahati</i></td><td align='left'>10</td></tr> +<tr><td align='left'>mayroong</td><td align='left'><i>mayrong</i></td><td align='left'>12</td></tr> +<tr><td align='left'>liyaga</td><td align='left'><i>ligaya</i></td><td align='left'>15</td></tr> +<tr><td align='left'>hangtung̃an</td><td align='left'><i>hantung̃an</i></td><td align='left'>15</td></tr> +<tr><td align='left'>kalika't</td><td align='left'><i>halika't</i></td><td align='left'>16</td></tr> +<tr><td align='left'>magalak</td><td align='left'><i>malagak</i></td><td align='left'>19</td></tr> +<tr><td align='left'>Sukat na sinta!</td><td align='left'><i>Sukat na ng̃a sinta!</i></td><td align='left'>21</td></tr> +<tr><td align='left'>sigaw</td><td align='left'><i>sigwa</i></td><td align='left'>51</td></tr> +<tr><td align='left'>maamo</td><td align='left'><i>maaamo</i></td><td align='left'>67</td></tr> +<tr><td align='left'>virgen</td><td align='left'><i>birhen</i></td><td align='left'>75</td></tr> +<tr><td align='left'>pagkabutihin</td><td align='left'><i>sa pagkabutihin</i></td><td align='left'>75</td></tr> +<tr><td align='left'>nu ve</td><td align='left'><i>nube</i></td><td align='left'>75</td></tr> +<tr><td align='left'>Paano</td><td align='left'><i>Pano</i></td><td align='left'>77</td></tr> +<tr><td align='left'>Besarlo</td><td align='left'><i>Besar solo</i></td><td align='left'>78</td></tr> +<tr><td align='left'>Tagpan</td><td align='left'><i>Takpan</i></td><td align='left'>79</td></tr> +<tr><td align='left'>Naiingit</td><td align='left'><i>Naiinggit</i></td><td align='left'>79</td></tr> +<tr><td align='left'>Paano'y</td><td align='left'><i>Pano'y</i></td><td align='left'>79</td></tr> +<tr><td align='left'>Tu dulce</td><td align='left'><i>Tan dulce</i></td><td align='left'>79</td></tr> +<tr><td align='left'>magpatibook</td><td align='left'><i>magpatibok</i></td><td align='left'>82</td></tr> +<tr><td align='left'>nagbabakasakali</td><td align='left'><i>nagbakasakali</i></td><td align='left'>84</td></tr> +<tr><td align='left'></td></tr> +</table></div> + + +<p><i>Basahin ang <b>Martir del Golgota</b>, isang mainam +na aklat na nahahati sa dalawang toma.</i></p> + +<div class="quote"><i>Ipinagbibili sa lahat ng̃ Aklatan.</i></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="figcenter"> +<img src="images/adds1.jpg" alt="Advertisement" title="Advertisement" /> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="figcenter"> +<img src="images/adds2.jpg" alt="Advertisement" title="Advertisement" /> +</div> + + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Buntong Hininga, by Pascual De Leon + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BUNTONG HININGA *** + +***** This file should be named 16446-h.htm or 16446-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/6/4/4/16446/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad, +Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders from page +scans provided by University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/16446-h/images/adds1.jpg b/16446-h/images/adds1.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2fe9525 --- /dev/null +++ b/16446-h/images/adds1.jpg diff --git a/16446-h/images/adds2.jpg b/16446-h/images/adds2.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ee0ae35 --- /dev/null +++ b/16446-h/images/adds2.jpg diff --git a/16446-h/images/cover_big.jpg b/16446-h/images/cover_big.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c75e89e --- /dev/null +++ b/16446-h/images/cover_big.jpg diff --git a/16446-h/images/cover_thumb.jpg b/16446-h/images/cover_thumb.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..15736a1 --- /dev/null +++ b/16446-h/images/cover_thumb.jpg |
