diff options
Diffstat (limited to '16312-h')
| -rw-r--r-- | 16312-h/16312-h.htm | 3710 | ||||
| -rw-r--r-- | 16312-h/images/001.jpg | bin | 0 -> 102312 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 16312-h/images/001_thumb.jpg | bin | 0 -> 28177 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 16312-h/images/decor.jpg | bin | 0 -> 8597 bytes |
4 files changed, 3710 insertions, 0 deletions
diff --git a/16312-h/16312-h.htm b/16312-h/16312-h.htm new file mode 100644 index 0000000..b203b8d --- /dev/null +++ b/16312-h/16312-h.htm @@ -0,0 +1,3710 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + <title> + The Project Gutenberg eBook of Talinhagang Buhay ni Eliseo at ni Hortensio, by Joaquin Tuason. + </title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + p { text-indent: 1em; + margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; } + .negind {text-indent: -1em; } + .right {text-align: right; } + .noind {text-indent: 0em; } + .floatr {float: right; + padding-left: 3em; + text-align: right; + right: 85%;} + + h1,h2,h3,h4,h5,h6 { + text-align: center; + clear: both;} + + hr { width: 33%; + margin-top: 2em; + margin-bottom: 2em; + margin-left: auto; + margin-right: auto; + clear: both; } + + body{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; +font-family: Times New Roman, Times, serif;} + + .blockquot{margin-left: 20%; margin-right: 15%;} + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: 70%; text-align: center;} + + .figcenter {margin: auto; text-align: center;} + a img { border: 0; } + + .footnote {margin-left: 2em; + margin-right: 2em; + margin-bottom: 1em; + font-size: 0.9em; } + .fnanchor {vertical-align: 2px; + font-size: 0.7em; + text-decoration: none; } + + .poem {margin-left:30%; margin-right:20%; text-align: left;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .poem .verse {margin: 0em; + padding-left: 3em; + text-indent: -3em; + margin-top: 0em; + margin-bottom: 0em;} + .verseind {margin: 0em; + padding-left: 3em; + text-indent: -2em; + margin-top: 0em; + margin-bottom: 0em;} + // --> + /* XML end ]]>*/ + </style> + </head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang Buhay +ni Eliseo at ni Hortensio, by Joaquin Tuason + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang Buhay ni Eliseo at ni Hortensio + +Author: Joaquin Tuason + +Release Date: July 16, 2005 [EBook #16312] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PATNUBAY NANG CABATAAN Ó *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad, +Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders. Special +thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for +this project. This ebook edition was typed page by page +from digital images taken of the book which was too fragile +to scan. + + + + + + +</pre> + +<pre> +[Transcriber's note: The original publisher of this book used two +types of diacritical mark on "g", breve and tilde.] + +[Paalala ng nagsalin: Ang orihinal na naglimbag nang librong ito ay +gumamit ng dalawang klaseng tuldík sa "g", breve at tilde.] +</pre> +<p><br/></p> +<div class="figcenter"> +<a href="images/001.jpg"><img src="images/001_thumb.jpg" alt="Cover" title="Cover" /></a> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h2>PATNUBAY NANG CABATAAN</h2> + +<h5>Ó</h5> + +<h3>TALINHAGANG BUHAY</h3> + +<h5>NI</h5> + +<h1>ELISEO AT NI HORTENSIO</h1> + +<h5>NA QUINATHA</h5> + +<h3>NI JOAQUIN TUASON</h3> + +<h3>nang may cunang uliran ang sinomang babasa.</h3> + +<h5>Inihandog sa calinislinisan at lubhang</h5> + +<h3>MAPAGCALIÑGANG PUSO NI MARÍA</h3> + +<h5>Sa dulo,i, linag-yan nang isang pagpupuri</h5> + +<h3>CAY S. LUIS GONZAGA</h3> + +<h5>TAÑGING PINTACASI NANG CABATAAN</h5> + +<p><br/></p> + +<h3>May lubos na capahintulutan</h3> + +<p><br/></p> + +<h3>MANILA</h3> + +<h4>Establecimiento Tipográfico de Modesto Reyes y C.<sup>a</sup><br/> +Salcedo núm. 190 (Sta Cruz)<br/> +1901</h4> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="blockquot"> +<p class="negind">¿Quod mimus Reiplublicae majus, meliusve +affere possumus, quam si docemus, atque +erudimus juventutem? Cic. II, de Div.</p> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="blockquot"> +<h2><a name="INDICE" id="INDICE"></a>INDICE</h2> + +<p class="negind"><span class="floatr"><b>Página</b></span> </p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#sa_calinis">3</a></span>Sa calinis-linisan at lubhang mapagcaliñgang puso ni Maria</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#sa_manga">5</a></span>Sa mañga dalagang babasa nito</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#pasimula">7</a></span>Pasimula</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_i">10</a></span>Capítulo I. Ang magandang asal na dapat pasimulan mulang cabataan</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_ii">15</a></span>Capítulo II. Ang pinagcautañgan nang buhay</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_iii">16</a></span>Capítulo III. Ang hiyas nang isip</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_iv">21</a></span>Capítulo IV. Cung ano ang buhay siyang camatayan</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_v">27</a></span>Capítulo V. Si Hortensio at ang pagcabaligtad nang mundo</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_vi">34</a></span>Capítulo VI. Ang uliran nang mañga dalaga</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_vii">38</a></span>Capítulo VII. Ang pagpili nang cacasamahin at ang mabuting paraan nang +mangyaring macamtan</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_viii">44</a></span>Capítulo VIII. Ang pusong garing na di malamuyot</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_ix">50</a></span>Capítulo IX. May dalahirang banayad at may mahinhing talipandas</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_x">53</a></span>Capítulo X. Ang catampalasanan ni Neron, at ang matandang mangagauay</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_xi">58</a></span>Capítulo XI. Ang pagtatagumpay nang cababaan at pagcaduhagui nang +capalaluan</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_xii">65</a></span>Capítulo XII. Isang cabaitan ang maghunos dili cung may cagalitan</p> + +<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_xiii">72</a></span>Capítulo XIII. Ang buhay taga lañgit at ang pahimacas</p> + +</div> + +<p><br/></p> +<p><br/></p> +<hr style="width: 30%;" /> +<div class="figcenter"> +<img src="images/decor.jpg" width="60%" alt="Decorative" /> +</div> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_3" id="Page_3">Páhiná 3</a></span></div> + +<h2><a name="sa_calinis"></a>SA CALINIS-LINISAN</h2> + +<h4>AT LUBHANG</h4> + +<h2>MAPAGCALIÑGANG PUSO NI MARÍA</h2> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">O <i>Pusong</i> hindi man nalahirang libag</div> +<div class="verse">nang sala ni Adang minana nang lahat,</div> +<div class="verse">magsaganang bucal na di na-aampat</div> +<div class="verse">pagdaloy nang aua</div> +<div class="verse">sa balang dumulog na napaliling̃ap.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cutang sadyang tibay na nacababacod</div> +<div class="verse">sa canino pa man palaring pacupcop,</div> +<div class="verse">mariquit na jarding hindi mapapasoc</div> +<div class="verse">nang lalong pang̃ahas,</div> +<div class="verse">sucab na caauay at may budhing hayop.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Oh daong ni Noé, na pinagpitagan</div> +<div class="verse">nang gahasang tubig sa mundo,i, gumunao,</div> +<div class="verse">tantong maliligtas sa capahamacan</div> +<div class="verse">ang lumulang tauo,</div> +<div class="verse">cahima,t, busabos na macasalanan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Gayon ma,i, ang lalong iyong quinucupcop</div> +<div class="verse">ang napa-aauang malinis na loob,</div> +<div class="verse">ipinang̃ang̃anib ang lubhang marupoc</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_4" id="Page_4" >Páhiná 4</a></span> +<div class="verse">na catauang lupa</div> +<div class="verse">na sa ati,i, laguing naquiquihamoc.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Caya ang samo co, <i>Pusong</i> lubhang uagas;</div> +<div class="verse">aco,t, ang babasa,i, tapunan nang ling̃ap,</div> +<div class="verse">na houag itulot cami,i mapahamac</div> +<div class="verse">habang nabubuhay</div> +<div class="verse">sa balat nang lupang lipos nang bagabag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mapagpalang Ina,i, iyong caling̃ain</div> +<div class="verse">aco nang <i>Puso mong</i> lubhang mahabaguin;</div> +<div class="verse">houag pabayaang quita ay purihin</div> +<div class="verse">sa mundo, at saca</div> +<div class="verse">doon sa cabilang buhay caaua-yin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cundi ang luhog co,i, yaring pagdiriuang</div> +<div class="verse">ng̃ayon sa dang̃al mo, buti,t, cariquitan,</div> +<div class="verse">lubos na lumagui habang aco,i, buhay</div> +<div class="verse">at hangang sapitin</div> +<div class="verse">yaong bayang puspos nang caligayahan.</div> +</div> +<p class="right">JOAQUIN TUASON.</p> +</div> + + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_5" id="Page_5">Páhiná 5</a></span></div> + +<h2><a name="sa_manga"></a>Sa mañga dalagang babasa nito.</h2> + + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung capanahunan nang pamumucadcad</div> +<div class="verse">nang balabalaqui na mang̃a bulaclac,</div> +<div class="verse">sa mata at puso,i, nagsisipag-gauad</div> +<div class="verse">nang caligayahang lubhang aliualas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Di sucat masabi ang pagcacaling̃a</div> +<div class="verse">nang baua,t, may-ari na nag-aalaga,t,</div> +<div class="verse">baca cun malanta ang pananariua</div> +<div class="verse">tambing na malagas, lumagpac sa lupa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sapagca nğa,t, cayo ang nacacatulad</div> +<div class="verse">nang aquing binanguit na mang̃a bulaclac,</div> +<div class="verse">at capanahunan nang pamumucadcad</div> +<div class="verse">nang sigla nang iyong catauang marilag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa arao at gabi pauang caaliuan</div> +<div class="verse">sa iyo ay halos ang pumapatnubay,</div> +<div class="verse">ang dusang mapait bahag-ya na lamang</div> +<div class="verse">ihandog ang caniyang lilong cabang̃isan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang masayang tinig nang mang̃a música</div> +<div class="verse">ay iguinagauad sa inyo touina;</div> +<div class="verse">sa bayan ó nayon, cayo ang ligaya</div> +<div class="verse">anopa,t, cauang̃is nang mang̃a sampaga.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Alin mang ligaya anaqui ay culang</div> +<div class="verse">cundi macasama ang cadalagahan,</div> +<div class="verse">malungcot ang bahay, ualang cahusayan</div> +<div class="verse">ito,i, hindi sucat ipag-alinglang̃an.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cayo ng̃a ang laguing hinahanap-hanap</div> +<div class="verse">nang ibig cumita nang maguiguing palad;</div> +<div class="verse">baga ma,t, cung minsa,i, napapauacauac</div> +<div class="verse">ang mapanibulos sa inyo,i, lumiyag.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_6" id="Page_6">Páhiná 6</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">At cayo rin naman ang guinagauaran</div> +<div class="verse">nang labis na puri at lampas na galang,</div> +<div class="verse">sa inyo ay madla ang nag-uunahan</div> +<div class="verse">sumunod nang baua ninyong maibigan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bagama,t, marahil ang inadhica,i,</div> +<div class="verse">ang bung̃a nang inyong pagcapang̃anyaya,</div> +<div class="verse">cahima,t, di ninyo sinasapantaha,t,</div> +<div class="verse">malayong malayo uari sa gunita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At sa inyo naman aquing inihandog</div> +<div class="verse">yaring duc-hang gugol nang isip na capos,</div> +<div class="verse">marapatin nauang tangapin nang loob</div> +<div class="verse">ang inadhica co na icalulugod.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa oras na tila ibig mamanglao</div> +<div class="verse">ang dibdib na gaui sa caligayahan:</div> +<div class="verse">at nang sa pagbasa ay houag manamnam</div> +<div class="verse">ang saclap na gauad nang capighatian.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bumabasang irog, houag ipagtaca</div> +<div class="verse">ang lagda nang aquing mabagal na pluma</div> +<div class="verse">sa gusot na hanay acalain mo nang</div> +<div class="verse">sa salat ay ¿anong hahanapin baga?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Inaasahang cong mayroon din naman</div> +<div class="verse">na puputihin cang bung̃a,t, paquinabang,</div> +<div class="verse">at houag manğamba sa catitisuran</div> +<div class="verse">na macarurung̃is sa pusong dalisay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa may tauang uica na parang aglahi</div> +<div class="verse">ang magandang aral parang itinahi</div> +<div class="verse">at sa di nangyaring buhay ay nagbinhi</div> +<div class="verse">nang isang maayos na pag uugali.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung baga,t, mabuti ang iyong matunghan</div> +<div class="verse">Dios ang purihin at pasalamatan;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, cung masama nama,i, cahabagan</div> +<div class="verse">ang laqui nang aquing hindi carunung̃an.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_7" id="Page_7">Páhiná 7</a></span></div> + +<h2><a name="pasimula"></a>PASIMULA</h2> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa tabi nang isang malauac na dagat</div> +<div class="verse">na pinanununghan nang bundoc at gubat,</div> +<div class="verse">may isang lalaquing doo,i, lumalacad</div> +<div class="verse">ulol ang cauang̃is, ualang tinatahac.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa lagay nang anyo,t, mapanglao na muc-ha</div> +<div class="verse">mapagquiquilalang may dinaralita,</div> +<div class="verse">ang buntong hining̃ang hindi quinucusa</div> +<div class="verse">nag-aabot-abot na uala nang tila.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang pananamit pa,i, ualang munting ayos</div> +<div class="verse">at basa nang pauis sa harap at licod,</div> +<div class="verse">hindi anumana munti man sa loob</div> +<div class="verse">ang init nang arao na catacot-tacot.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mariquit na buhoc gulong gulong lubha</div> +<div class="verse">anopa,t, mistulang guinusot na cusa,</div> +<div class="verse">at namamalisbis na manacanaca</div> +<div class="verse">sa mata ang lalong mapait na luha.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Anaqui ay ualang matutuhan gauin</div> +<div class="verse">lalacad nang munti, at saca titiguil,</div> +<div class="verse">uupo sa cahoy, papagdadaupin</div> +<div class="verse">ang dalauang camay, labi,i, cacagatin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Itong tauong lipos nang dalita,t, dusa,i,</div> +<div class="verse">marilag ang tindig na caaya-aya,</div> +<div class="verse">ang tabas nang muc-ha,i, caliga-ligaya</div> +<div class="verse">at buháy na buháy ang daluang mata.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Noo,i, maliuanag, malago ang buhoc,</div> +<div class="verse">mapula ang pisng̃i, ilong ay matang̃os,</div> +<div class="verse">ang guitling nang liig ay calugod-lugod,</div> +<div class="verse">daliri,i, maliit at sadyang bibilog.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_8" id="Page_8">Páhiná 8</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang dibdib ay buo, paa ay cabagay</div> +<div class="verse">nang ugaling laqui nang pang̃ang̃atauan,</div> +<div class="verse">malicsi ang quilos; ng̃uni,t, namamasdan</div> +<div class="verse">na nahahalo rin ang cabanayaran.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa caniyang lagay ay mapaghuhulo</div> +<div class="verse">na may catiisan siyang catutubo</div> +<div class="verse">baga ma,t, cung minsan ay tila susuco</div> +<div class="verse">sa dahas nang dusang nanaca sa puso.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At sa muc-ha niya,i, mapag-uunaua</div> +<div class="verse">nang macaquiquitang siya,i, batang bata</div> +<div class="verse">cahit nalilipos nang hindi cauasa</div> +<div class="verse">at lubhang mabang̃is na pagdaralita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa guitna nang saquit niya,t, pag-iisa</div> +<div class="verse">humahanap mandin nang macacasama,</div> +<div class="verse">ang boong acala ay cung maihing̃a</div> +<div class="verse">maiisban-isban ang tindi nang dusa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Di caguinsaguinsa siya,i, nacarinig</div> +<div class="verse">nang yabag nang paa sa dacong malapit,</div> +<div class="verse">agad natilihan, at ang sumaisip,</div> +<div class="verse">ito,i, capara cong may sucal sa dibdib.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mapamaya maya lamang ay naquita</div> +<div class="verse">ang quinaugitlahang hinabol nang mata,</div> +<div class="verse">pagdating sa harap niya ay nagbadya</div> +<div class="verse">«¿Eliseo,i, baquit, at narito ca?»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Salamat, Hortensio, catoto cong liyag</div> +<div class="verse">at natagpuan mo acong lipos hirap,</div> +<div class="verse">sa lagay na yari ay humahaguilap</div> +<div class="verse">nang isang gaya mong may loob na tapat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«At aquing bubucsan laman niyaring dibdib</div> +<div class="verse">na pauang dalita,t, suson-susong hapis,</div> +<div class="verse">diua ay uala nang lunas na macapit</div> +<div class="verse">sa binilogbilog nitong sang daigdig.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_9" id="Page_9">Páhiná 9</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">«Caya naparito,i, aquing linilibang</div> +<div class="verse">ang dusang habilin nang mama cong hirang,</div> +<div class="verse">tila tumatangui sampong calang̃itan</div> +<div class="verse">umalio sa aquing pusong nalulumbay.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Houag magca-gayon, anang bagong dating,</div> +<div class="verse">laganap ang aua nang Dios sa atin:</div> +<div class="verse">pacaasahan mong hindi magmamalio</div> +<div class="verse">ang dating caling̃a sa nahihilahil.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Caya sabihin mo ang puno at ugat</div> +<div class="verse">niyang dalita mong sa muc-ha,i, nalimbag:</div> +<div class="verse">isinusumpa cong caramay mo, liyag,</div> +<div class="verse">ang bagong catoto, bagama,t, di dapat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«At cung sacali ma,t, sa sang lingo lamang</div> +<div class="verse">pagquiquilala ta, Eliseong hirang,</div> +<div class="verse">sumapanatag ca,t, iyong namamasdan</div> +<div class="verse">ang uri nang aquing pag-ibig na tunay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Tahas na uica cong malayong di palac</div> +<div class="verse">sa abang Hortensio ang gauang magsucab,</div> +<div class="verse">lalo,t, sa para mong sa aqui,i, nagligtas</div> +<div class="verse">doon sa nagnasang buhay co,i, mautas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Yaring boong buhay alang̃an pa mandin</div> +<div class="verse">ibayad sa iyong pagling̃ap sa aquin,</div> +<div class="verse">dahil sa tulong mo,i, siyang nacapiguil</div> +<div class="verse">sa camatayan cong biglang sasapitin.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Cung gayo,i, halica,t, tayo,i, mag-agapay</div> +<div class="verse">sa lilim nang cahoy na lubhang malabay:</div> +<div class="verse">di lamang ang dusa cundi boong buhay</div> +<div class="verse">ang sasalitin co,i, mangyaring paquingan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«At ligaya co nang iyong matalastas</div> +<div class="verse">ang buhay na yaring silo-silong hirap,</div> +<div class="verse">nang ang pagling̃ap mo,i, siyang maguing lunas</div> +<div class="verse">na lubhang mabisa sa pusong may sugat.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_10" id="Page_10">Páhiná 10</a></span></div> + +<h3><a name="capitulo_i"></a>CAPÍTULO I.—<i>Ang magandang asal na dapat pasimulan mula sa +cabataan.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Sa Limang<a name="FNanchor_1_1" id="FNanchor_1_1"></a><a href="#Footnote_1_1" class="fnanchor">[1]</a> capital nang Perúng calac-han</div> +<div class="verse">masaganang ciudad nang maraming yaman;</div> +<div class="verse">siyang naguing palad na quinamulatan</div> +<div class="verse">niring mang̃a matang sa pagluha,i, laan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nanariua ng̃ayon dini sa gunita</div> +<div class="verse">ang camusmusan cong quinandong nang toua;</div> +<div class="verse">mang̃a magulang co,i, ang laquing adhica</div> +<div class="verse">masunod ang aquing balang ninanasa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Caya,t, ang uica co,i, sa buhay nang tauo,</div> +<div class="verse">oh catotong ibig, guilio na Hortensio,</div> +<div class="verse">ay maicacapit ang ng̃alang paraiso</div> +<div class="verse">sa buhay nang batang bago pa sa mundo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sapagca at ualang munting ala-ala</div> +<div class="verse">sa gutom at puyat, sa dusa,t, pang̃amba;</div> +<div class="verse">loob ay payapa, laguing nagsasaya</div> +<div class="verse">sa inang candung̃an na nagcacalara.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang lahat nang bagay sa sang daigdigan</div> +<div class="verse">pauang naghahandog nang caligayahan,</div> +<div class="verse">di nagugunita yaong camatayan</div> +<div class="verse">quiquitil nang buhay sa sang catauhan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Balang macaquita ay nang̃alulugod</div> +<div class="verse">at catuoa-toua ang lahat nang quilos,</div> +<div class="verse">pagca palibhasa,i, malinis ang loob</div> +<div class="verse">at ang cumacasi,i, ang gracia nang Dios.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_11" id="Page_11">Páhiná 11</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ganito ang aquing dinaanang buhay</div> +<div class="verse">nang cabataan co cay inang namatay:</div> +<div class="verse">¡oh cung mangyayari sanang pagbalican</div> +<div class="verse">ang cauili-uili,t, mapalad na arao!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Di co na nalasap ang layao cay ama,</div> +<div class="verse">yayamang hindi co siya naquiquilala,</div> +<div class="verse">icalauang taon nang edad cong dala</div> +<div class="verse">siyang pagcamatay aco,i, nanğulila!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang aquing sapitin icapat na taon</div> +<div class="verse">pang̃ung̃ulila co,i, lalo pang nag-ulol,</div> +<div class="verse">ang masintang inang lubhang mapag-ampon</div> +<div class="verse">binauiang buhay nang Dios na Poon.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa pagpipighati di lubhang nalugmoc,</div> +<div class="verse">palibhasa aco,i, cabataang puspos,</div> +<div class="verse">natuyo ang luhang sa mata,i, naagos,</div> +<div class="verse">ang ama co,t, ina,i, lubos na nalimot.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Naguing parang ama na nagcacaling̃a</div> +<div class="verse">capatid na bunso nang ina cong mutya,</div> +<div class="verse">ang pagpapalayao ay cahang̃a-hang̃a</div> +<div class="verse">sa palad cong yari na napaca-aba.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mama cong ito,i, isang bagong tauo,</div> +<div class="verse">ang edad na dala ay dalauang puo,t, pito,</div> +<div class="verse">may loob matanda at di nagugulo</div> +<div class="verse">sa mang̃a dalagang paroo,t, parito.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pang̃ala,i, Prudencio, banayad ang asal</div> +<div class="verse">at sampo nang quilos ay hindi magaslao,</div> +<div class="verse">mahusay mang̃usap naman at magalang</div> +<div class="verse">sa cahima,t, sino na macapanayam.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ualang pang̃alauang magturo,t, humatol</div> +<div class="verse">sa nasasalatan, para co ng̃a ng̃ayon,</div> +<div class="verse">dunong na umalio sa nalilingatong,</div> +<div class="verse">sa ulila nama,i, lubhang mapag-ampon.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_12" id="Page_12">Páhiná 12</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa boong maghapo,i, hindi nauaualan</div> +<div class="verse">nang quinacaling̃a na caabalahan,</div> +<div class="verse">at namamahala sa naiuang yaman</div> +<div class="verse">nang mang̃a nuno cong caniyang magulang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagdating nang gabi aco,i, tinatauag,</div> +<div class="verse">at tinuturuan nang gagauing dapat,</div> +<div class="verse">caya sa puso co,i, dili nacacatcat</div> +<div class="verse">ang aral nang aquing mamang liniliyag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang aco,i, arala,i, bata pang maliit</div> +<div class="verse">nang dapat asalin nang tauong may bait:</div> +<div class="verse">pinang̃ung̃unahan aco sa pagsambit</div> +<div class="verse">sa ng̃alan nang Dios, lumic-ha nang lang̃it.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa touing umaga, ay bago co lisan</div> +<div class="verse">ang lubhang malambot na aquing hihigan,</div> +<div class="verse">unang babatii,t, pasasalamatan</div> +<div class="verse">ang lang̃it sa dilang biyayang quinamtan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pinag-iing̃atan ang bata cong dibdib</div> +<div class="verse">na houag sayaran nang sa salang dung̃is,</div> +<div class="verse">at lagui na acong pinapananalig</div> +<div class="verse">sa aua ni Mariang Inang matangquilic.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tacot ay di gayon nang mama cong irog</div> +<div class="verse">aco ay mahilig sa may lasong lugod,</div> +<div class="verse">na ipinapain sa bata cong loob</div> +<div class="verse">nang marayang mundong madaling matapos.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At sa aquing puso ay ipinupunla</div> +<div class="verse">pagsinta sa Hari nang lang̃it at lupa,</div> +<div class="verse">gayon sa sarili, at sa tauong capoua,</div> +<div class="verse">saca ang maganda,t, loob na payapa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Halay ay di gayon, nitong mama co,</div> +<div class="verse">nang batang lagui nang naquipagtalo,</div> +<div class="verse">palalong mang̃usap, anaqu,i, demonio,</div> +<div class="verse">ualang munting aua sa capoua tauo.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_13" id="Page_13">Páhiná 13</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Dila,i, tampalasa,t, ualang pacundang̃an</div> +<div class="verse">sa matandang tauo,i, hindi gumagalang,</div> +<div class="verse">ang masamang bibig binubuca lamang</div> +<div class="verse">ay ang sinasabi,i, di na-aalaman.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang pagbubulaa,t, pag-uupasala,</div> +<div class="verse">paninirang puri, paglibac, pagcuta</div> +<div class="verse">at iba pang sing̃ao nang masamang dila</div> +<div class="verse">inuulit-ulit na ibinabala.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Di mamacailang sabihin sa aquin</div> +<div class="verse">na ang catamara,i, aquing susupilin,</div> +<div class="verse">at hangang bata pa,i, dapat hiratihin</div> +<div class="verse">sa pagod at puyat ang catauan co rin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang tauong touina,i, ualang guinagaua</div> +<div class="verse">sa boong maghapon cundi magsalita,</div> +<div class="verse">sa nacaquiquita ay cahiyahiya,</div> +<div class="verse">at nacamumuhi sa loob nang madla.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cataua,i, masagal, di paquinabang̃an</div> +<div class="verse">tungcol sa gagauin na may casaysayan,</div> +<div class="verse">paroo,t, parito siyang catungculan</div> +<div class="verse">at ang inuuncat buhay nang may buhay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang ganitong asal ay tantong malapit</div> +<div class="verse">sa madlang dalita, hirap at pang̃anib,</div> +<div class="verse">pagca palibhasa,i, hindi iniisip</div> +<div class="verse">ang huling sandaling sasapiting pilit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Inaalintana,t, di nahihinayang</div> +<div class="verse">sa arao, at oras na nacararaan,</div> +<div class="verse">sa toui-touina,i, tila namamanglao</div> +<div class="verse">at ualang magaua na anoman lamang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tayong nauiuili sa pagsasalita</div> +<div class="verse">nang bago at bago na mang̃a balita:</div> +<div class="verse">¿ano caya bagang ating mapapala</div> +<div class="verse">sa buhay na itong dapat icacutya?</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_14" id="Page_14">Páhiná 14</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Dili natin tanto,t, darating na pilit</div> +<div class="verse">ang arao at oras, na tacda nang lang̃it,</div> +<div class="verse">na hihing̃an tayo nang cuentang mahigpit</div> +<div class="verse">sa tanang guinauang buctot at matouid?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tayo na ng̃a lamang ay napararaya</div> +<div class="verse">sa hiling nang ating catauang masama;</div> +<div class="verse">ang mama mong imbi unang una na ng̃a:</div> +<div class="verse">¡iyong patauarin Dios na daquila!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Di pa sucat ito ay idinuructong</div> +<div class="verse">parang pahimacas sa lahat nang hatol,</div> +<div class="verse">icao ay bata pa,i, dapat na magtipon</div> +<div class="verse">nang magandang asal habang may panahon.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At nang cung tumandai,i, houag cang magsisi</div> +<div class="verse">sa di carunung̃an nang bait mong imbi,</div> +<div class="verse">at pag nagcataon masasabisabi</div> +<div class="verse">dica tinuruan nang gauang mabuti.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Anopa,t, sa aral nang mama cong ibig</div> +<div class="verse">nabubucsan naman yaring pag-iisip,</div> +<div class="verse">saca unti-unti nanasoc sa dibdib</div> +<div class="verse">ang sintang dalisay sa Hari nang lang̃it.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Capagdating dito,i, nag-uica pagcouan</div> +<div class="verse">itong si Hortensiong parang napamaang:</div> +<div class="verse">«pasalamatan mo yaong calang̃itan,</div> +<div class="verse">ang naguing mama mo,i, dunong na umaral.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa cay Eliseo namang isinagot,</div> +<div class="verse">«di co linilimot ang aua nang Dios,</div> +<div class="verse">palalaguiin co hangang sa malagot</div> +<div class="verse">ang tang̃ang hining̃a,t, buhay co,i, matapos.»</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_15" id="Page_15">Páhiná 15</a></span></div> + +<h3><a name="capitulo_ii"></a>CAPÍTULO II.—<i>Ang pinagcautañgan nang buhay.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Isa namang gabi,i, aco,i, quinauayan</div> +<div class="verse">nang guilio cong mamang labis na magmahal,</div> +<div class="verse">aniya,i, dinguin mo ang ipagsasaysay</div> +<div class="verse">cun sa natutulog ay parang pamucao.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pacatandaan mo ito at iguhit</div> +<div class="verse">sa caibuturan nang puso at dibdib,</div> +<div class="verse">at isa sa samong utos niyong lang̃it</div> +<div class="verse">sa lahat nang tauo nitong sangdaigdig.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Icao ay bata pa niyong camatayan</div> +<div class="verse">nang masintang ama,t, inang mapalayao:</div> +<div class="verse">houag mo rin, bunso, namang calimutan,</div> +<div class="verse">iyong idalang̃in sila nang mataman.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Liban na sa Dios bilang pang̃alaua</div> +<div class="verse">dapat na suyuin ang ama at ina,</div> +<div class="verse">igalang at sundin utos na bala na</div> +<div class="verse">at houag bibig-yan anomang balisa,</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang uica ni Platon,<a name="FNanchor_2_2" id="FNanchor_2_2"></a><a href="#Footnote_2_2" class="fnanchor">[2]</a> filosofong paham,</div> +<div class="verse">ay Dios sa lupa ang mang̃a magulang,</div> +<div class="verse">pagca,t, pang̃alauang pinagcautang̃an,</div> +<div class="verse">nang tauo sa mundo nang ing̃at na buhay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang sila,i, igalang tantong nararapat,</div> +<div class="verse">suyo at pagdama,i, laguing igagauad,</div> +<div class="verse">tuloy abuluyan sa madlang bagabag,</div> +<div class="verse">pighati,t, dalita, ó anomang hirap.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_16" id="Page_16">Páhiná 16</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">At ang mang̃a anac na nagsisigalang</div> +<div class="verse">sa canicanila na mang̃a magulang,</div> +<div class="verse">tantong naghahanda nang caguinhauahan</div> +<div class="verse">dito,t, saca doon sa cabilang buhay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dapoua,t, ang lilo na may asal ganid</div> +<div class="verse">sa mang̃a magulang culang nang pag-ibig,</div> +<div class="verse">dito pa sa lupa,i, lalasap na pilit</div> +<div class="verse">nang pait nang dusa,t, saclap nang hinagpis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Para nang nasapit niyong si Absalon</div> +<div class="verse">nasabit ang buhoc sa puno nang cahoy</div> +<div class="verse">at doon namatay: ¡Oh parusang ucol</div> +<div class="verse">niyong calang̃itan sa may pusong gayon!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang nasapit naman niyong ualang galang</div> +<div class="verse">na anac ni Noè na pang̃alan ay Cam,</div> +<div class="verse">siya,i, naruhagui sampong boong angcan,</div> +<div class="verse">sa canilang muc-ha sumpa,i, napaquintal.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Caya, Eliseo, cung tanto mong ibig</div> +<div class="verse">na ang iyong buhay sa mundo,i, lumauig,</div> +<div class="verse">mang̃a magulang mo,i, mamatay man cahit</div> +<div class="verse">sa lupa ay houag catcatin sa dibdib.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Yamang hindi na mangyayari naman</div> +<div class="verse">ang paglingcuran mo sila at igalang,</div> +<div class="verse">iyong idalang̃in sa Poong may capal</div> +<div class="verse">caloloua nilang sa mundo,i, pumanao.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h3><a name="capitulo_iii"></a>CAPÍTULO III.—<i>Ang hiyas nang isip.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Icapitong taon nang aco,i, sumapit,</div> +<div class="verse">na capanahunang pagsilang nang bait,</div> +<div class="verse">tantong minarapat nang mama cong ibig</div> +<div class="verse">sa isang maestro aco,i, ipahatid.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_17" id="Page_17">Páhiná 17</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang ng̃ala,i, Pancracio, pang̃alauang Mentor<a name="FNanchor_3_3" id="FNanchor_3_3"></a><a href="#Footnote_3_3" class="fnanchor">[3]</a></div> +<div class="verse">cung sa cabaita,t, gayondin sa dunong,</div> +<div class="verse">siyang minabuting sa aqui,i, mag-ampon,</div> +<div class="verse">magturo,t, umaral nang gagauing ucol.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa anyo at muc-ha parang naquiquintal</div> +<div class="verse">ang caguilio-guilio na magandang asal;</div> +<div class="verse">at sa bahay niya,i, aco,i, pinatahan</div> +<div class="verse">yamang nalalapit ang caniyang bayan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Minulan na niyang tiquis isinabog</div> +<div class="verse">ang lunas na aral sa bata cong loob,</div> +<div class="verse">at sa aquing bait ay ipinapasoc</div> +<div class="verse">yaong carunung̃ang camahala,i, puspos.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃uni,t, pahintulot niya ang maglibang</div> +<div class="verse">sa capoua co batang nagsisipag-aral,</div> +<div class="verse">at isa ng̃a rito,i, naguing caibigan</div> +<div class="verse">mahiguit sa isang capatid na tunay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pang̃alan ay Fidel, matalinong bait</div> +<div class="verse">pandac na lalaqui,t, mariquit ang voces,</div> +<div class="verse">quinauiuilihan nang balang duming̃ig</div> +<div class="verse">ang lubhang maayos niyang pagsusulit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mapusoc ang loob, lubhang salangapan</div> +<div class="verse">ang aquing napiling unang caibigan;</div> +<div class="verse">datapoua,t, dahil sa mabuting aral</div> +<div class="verse">ay cabaitan din ang namamag-itan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Puso,i, bahag-ya na dalauin nang sindac,</div> +<div class="verse">anaqui ay laguing nasa sa panatag,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_18" id="Page_18">Páhiná 18</a></span> +<div class="verse">inaalintana anomang bagabag,</div> +<div class="verse">caya ng̃a,t, malapit sa pagcapahamac.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagca,t, ualang hantong sa balang maisip</div> +<div class="verse">at dili gunita anomang pang̃anib,</div> +<div class="verse">houag lamang hindi masunod ang nais;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, sa hatol co,i, siya,i, naquiquinig.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang ugaling ito ay binagong cusa</div> +<div class="verse">nang naturang Fidel, aquing cababata</div> +<div class="verse">mulang mapag-uari niya,t, maunaua</div> +<div class="verse">na sa cotouira,i, tantong nalilisiya.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Aquing quinasama habang nag-aaral</div> +<div class="verse">ang tapat na loob na catotong hirang;</div> +<div class="verse">dito nalathala yaong catalasan</div> +<div class="verse">nang isip ni Fidel na quinahang̃aan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Aming iniraos ang pagsusumaquit</div> +<div class="verse">nang maliuanagan ang malabong bait:</div> +<div class="verse">lacad nang bituin aming iniisip,</div> +<div class="verse">saca ang sa arao na laguing pagliguid.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang lahat nang bagay nating natitingnan</div> +<div class="verse">sa balat nang lupa na may caramdaman:</div> +<div class="verse">ang tauo,t, ang hayop, at ang uala naman</div> +<div class="verse">na para nan bato at mang̃a halaman.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Gayon din ng̃a naman yaong mang̃a diua</div> +<div class="verse">na ualang cataua,t, espiritung paua:</div> +<div class="verse">ang Hari sa Lang̃it na di matingcala,</div> +<div class="verse">caloloua nati,t, Angeles na madla.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At itinuturo nang maestro namin</div> +<div class="verse">ang ugaling dapat sa mundo,i, asalin:</div> +<div class="verse">na <i>ang catouirang aalinsunurin;</i></div> +<div class="verse"><i>ang masamang gaui nama,i, susupilin</i>.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang tatlong daquila nating catungculan:</div> +<div class="verse">una ay sa Dios na dapat igalang,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_19" id="Page_19">Páhiná 19</a></span> +<div class="verse">at sintahin lalo sa lahat nang bagay,</div> +<div class="verse">itanim sa puso habang nabubuhay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¿At paano cayang hindi iibiguin</div> +<div class="verse">yaong cagaling̃ang ualang macahambing?</div> +<div class="verse">malauac na dagat na hindi malining</div> +<div class="verse">nang lalong mataas paham na Querubin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang caniyang sinta,i, laguing nag-aalab</div> +<div class="verse">sa linic-hang tauo na aliping hamac,</div> +<div class="verse">na pinapanaog ang bugtong na Anac</div> +<div class="verse">sa caalipinan nang tayo,i, maligtas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tungcol sa sarili pang̃alaua bilang</div> +<div class="verse">nang aquing sinabing mang̃a catungculan,</div> +<div class="verse">pag-ing̃atan baga,t, mahalin ang buhay;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, lalo pa ng̃a yaong ualan hangan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Saca ang icatlo,i, pag-ibig sa capoua,</div> +<div class="verse">tulung̃an sa dusa, pighati,t, dalita:</div> +<div class="verse">di co na sayuri,t, lalauig na lubha</div> +<div class="verse">ang itinuturong cagaling̃ang paua.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa oras nang aming pagpapahing̃alay</div> +<div class="verse">sari-saring laro,i, pinag-aaliuan,</div> +<div class="verse">na may tumutula,t, may nag-aauitan:</div> +<div class="verse">tignan mo ang aquing sa Virgen ay alay:</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h3>«<i>Pag-asa sa Ina nang aua.</i>»</h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Icau na tacbuhan niyaring abang puso</div> +<div class="verse">»sa anomang dusa na sumisiphayo,</div> +<div class="verse">»sa lilim nang iyong ampo,i, nagtatago</div> +<div class="verse">»itong alipin mo, taglay ang pagsuyo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Icao ang ligaya cung aco,i, malumbay,</div> +<div class="verse">»matibay na moog niring cahinaan,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_20" id="Page_20">Páhiná 20</a></span> +<div class="verse">»saclolo cong tang̃i sa capang̃aniban</div> +<div class="verse">»at sa aquing isip ay caliuanagan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Icao ang tinudlá nang aquing pag-irog,</div> +<div class="verse">»bilang pang̃alaua nang anac mong Jesus,</div> +<div class="verse">»pagsambit sa iyong ng̃ala,i, naghahandog,</div> +<div class="verse">»sa puso nang lalong dalisay na lugod.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Icao ang maestra nang di carunung̃an,</div> +<div class="verse">»mabisa cang lunas nang saquit na tanan,</div> +<div class="verse">»masaganang batis na binubucalan</div> +<div class="verse">»nang tubig nang graciang mapagbigay buhay</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Dahilan sa iyo,i, ang bayan nang hirap</div> +<div class="verse">»ay inaari co na Edeng<a name="FNanchor_4_4" id="FNanchor_4_4"></a><a href="#Footnote_4_4" class="fnanchor">[4]</a> mapalad,</div> +<div class="verse">»mahina cong loob ay mapapanatag</div> +<div class="verse">»sa huling sandali na casindac-sindac.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Dahil sa tulong mo ay madadalisay,</div> +<div class="verse">»lilinis ang pusong sa dilag mo,i, alay;</div> +<div class="verse">»ang bininhing sinta,i, iyong alalayan</div> +<div class="verse">»nang houag malanta magpacailan man.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Dahilan sa iyo,i, mapapauing pilit</div> +<div class="verse">»ang ulap nang ibang sintang maligalig,</div> +<div class="verse">»lulucso ang diuá, tatahip ang dibdib</div> +<div class="verse">»sa caligayahan na gauad nang lang̃it.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Hangan dito, Ina,t, ticang pagtamanan</div> +<div class="verse">»pagpuri sa iyong mang̃a cagaling̃an;</div> +<div class="verse">»di linilimot naman ang pag-galang</div> +<div class="verse">»sa iyong Esposong calinis-linisan.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ano,i, nang matapos ang pagbasa nito;</div> +<div class="verse">tila mabuti na, uica ni Hortensio,</div> +<div class="verse">na tayo,i, umoui, at sa cuarto mo</div> +<div class="verse">ay ualang diring̃ig cundi lamang aco.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_21" id="Page_21">Páhiná 21</a></span></div> + +<h3><a name="capitulo_iv"></a>CAPÍTULO IV.—<i>Cung ano ang buhay siyang camatayan.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa bahay nang isang laqui,i, ugali,</div> +<div class="verse">pinto,i, bahag-ya na nabuc-san nang munti,</div> +<div class="verse">at sa loob nito ay may natatali</div> +<div class="verse">isang asong galgo na nacalupagui.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa lual nang bahay may isang halaman</div> +<div class="verse">na di co masabi cung ano ang ng̃alan,</div> +<div class="verse">daho,i, malalapad, sang̃a,i, malalabay</div> +<div class="verse">at ang isang silid ay nalililiman.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa lupa,i, nagcalat na lumilipana</div> +<div class="verse">yaong tinatauag nating macahiya,</div> +<div class="verse">ito,i, tumutungo,t, nang̃ang̃ayupapa</div> +<div class="verse">sa capoua damo, anang mang̃a bata.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang isang tanghali mana ay pumasoc</div> +<div class="verse">dalauang binatang tumatacbo halos,</div> +<div class="verse">sa pauis nang muc-ha,t, hing̃ang nang̃ang̃apos</div> +<div class="verse">mapagquiquilalang malaqui ang pagod.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang dalauang ito,i, di co na sabihin</div> +<div class="verse">at quilala mo na, bumabasang guilio,</div> +<div class="verse">ating pabayaan cung anong gagauin,</div> +<div class="verse">salitaan nila,i, pilit tatapusin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Di naghantonghantong camunti man lamang</div> +<div class="verse">nagtuloy pumanhic sa naturang bahay,</div> +<div class="verse">at ang isang silid agad na binucsan</div> +<div class="verse">at capagcapasoc ay muling sinarhan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nag-upuan sila,t, tica,i, mag-uusap</div> +<div class="verse">sa dalauang silla na nagcacatapat,</div> +<div class="verse">isa sa canila,i, pagdaca,i, nang̃usap:</div> +<div class="verse">ganito ang dinguin, bumabasang liyag.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_22" id="Page_22">Páhiná 22</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ani Eliseo sa catotong ibig,</div> +<div class="verse">labing ualong taon ano,i, nang sumapit,</div> +<div class="verse">dumating ang isang sulat na pahatid</div> +<div class="verse">niyong aquing mama, ganito ang sulit:</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Guilio cong pamanquin, yaring caraing̃an</div> +<div class="verse">»ay talastasin mo at panaing̃ahan,</div> +<div class="verse">»na cung mangyayari,i, muling pagbalican</div> +<div class="verse">»ang bahay na itong iyong quinaguisnan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Tanto mo na, bunso,t, aco,i, nag-iisa</div> +<div class="verse">»ualang magcaling̃a baquit matanda na,</div> +<div class="verse">»icao ang pangdugtong nang tang̃ang hininga</div> +<div class="verse">»at caligayahan nang dalauang mata.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Icao ang tuncod cong pang̃unğunyapitan</div> +<div class="verse">»nang mahinang lacas niring catandaan</div> +<div class="verse">»at cung ang buhay co,i, malapit nang manao</div> +<div class="verse">»sa manğa camay mo nasa cong mamatay».</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nahambal ang aquing puso sa pagbasa</div> +<div class="verse">nang liham na lagda nang boong pagsinta,</div> +<div class="verse">caya ng̃a,t, niyon din aquing pinasiya</div> +<div class="verse">na ganaping agad ang caniyang pita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Linisan co na ng̃a iyong pag-aaral</div> +<div class="verse">at aquing tinung̃o, ang iniuang bayan,</div> +<div class="verse">nang aco,i, dumating sa mama cong bahay</div> +<div class="verse">toua,i, dili gayon nang aco,i, mamasdan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At saca nag-uica, guilio cong pamanquin,</div> +<div class="verse">paquimat-yagan mo yaring sasabihin,</div> +<div class="verse">pagca,t, panahon nang dapat mong lasapin</div> +<div class="verse">ang pait nang dusang pamana sa atin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang nunong si Adan na pinatamaan</div> +<div class="verse">nang sumpa nang Hari nang sangcalang̃itan,</div> +<div class="verse"><i>na sa iyong pauis</i>, aniya,t, <i>capagalan</i></div> +<div class="verse"><i>doon mo cucunin ang icabubuhay</i>.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_23" id="Page_23">Páhiná 23</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Munti man ay hindi nagdamdam nang hapis</div> +<div class="verse">yaring aquing puso sa gayong narinig,</div> +<div class="verse">sapagca ng̃a,t, tantong ayon sa matouid</div> +<div class="verse">ang caniyang aral na ipinagsulit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bagcus pa ng̃ang aquing pinasalamatan</div> +<div class="verse">ang pagling̃ap niya sa aba cong buhay,</div> +<div class="verse">tuloy na tinicang siya,i, paglincoran</div> +<div class="verse">hangang may hining̃a na iniing̃atan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mangyayari caya ang maghinanaquit</div> +<div class="verse">sa hatol na lagda nang boong pag-ibig,</div> +<div class="verse">pagca,t, ang mama co,i, may tapat na dibdib</div> +<div class="verse">at lubhang marunog siyang magmasaquit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nagsama na caming hustong pitong boan</div> +<div class="verse">nitong̃ amain cong labis na magmahal;</div> +<div class="verse">mana,i, isang hapo,i, nag-uica pagcouan:</div> +<div class="verse">«di na malalaon yaring aquing buhay.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tila di mangyaring aco,i, maniuala</div> +<div class="verse">sa bagay na yaong caniyang uinica;</div> +<div class="verse">ng̃uni,i, niyong din cusang inihanda</div> +<div class="verse">ang naquiquinitang pagpanao sa lupa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Uala acong sucat na pagcaquitaan</div> +<div class="verse">nang icalalagot nang hining̃ang tang̃an;</div> +<div class="verse">malacas na lubha naman ang catauan,</div> +<div class="verse">bagama,t, ang muc-ha,i, uari namamanglao.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi co napiguil pagtulo nang luha</div> +<div class="verse">sa paglinğap niya touing magunita,</div> +<div class="verse">dinguin mo ang caniyang matamis na uica</div> +<div class="verse">udyoc nang malaquing pag-ibig at aua.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Itanim sa iyong puso at panimdim</div> +<div class="verse">»itong sa mama mong huling tagubilin:</div> +<div class="verse">»sa arao at gabi,i, houag lilimutin</div> +<div class="verse">»ang Dios na Haring lumic-há sa atin.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_24" id="Page_24">Páhiná 24</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">»Ang pananagano sa Ina nang aua</div> +<div class="verse">»ay palaguiin mo sa puso at dila,</div> +<div class="verse">»siyang pagsacdalan sa hirap, dalita</div> +<div class="verse">»habang nabubuhay sa balat nang lupa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»At ang balang duc-hang sa iyo,i, dumulog</div> +<div class="verse">»ay paquitaan mo nang magandang loob,</div> +<div class="verse">»houag mahinayang masayang iabot</div> +<div class="verse">»ang macacayanang ipagcacaloob.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Ang sinomang tauong may magandang asal</div> +<div class="verse">»siyang catotohing itang̃i sa tanan;</div> +<div class="verse">»puso mo,i, cung baga,i, may capighatian</div> +<div class="verse">»ay maguiguing lunas at caguinhauahan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»At sa balang sucab magpacailag ca,</div> +<div class="verse">»pagca,t, ang casaman ay nacahahaua:</div> +<div class="verse">»iyong hihirang̃in ang macacasama</div> +<div class="verse">»nang di ang buhay mo ay mapalamara.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Cung magca utang cang loob sa sinoman</div> +<div class="verse">»ay iyong gantihin nang loob din naman:</div> +<div class="verse">»ang na sa sacuna,i, agad saclolohan</div> +<div class="verse">»mayaman ma,t, duc-ha ó cahit caauay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Icao na bunso co, bahalang maglining,</div> +<div class="verse">»yamang batid mo na masama,t, magaling,</div> +<div class="verse">»malibing man aco,i, houag lilimutin</div> +<div class="verse">»ang madla cong aral, ¡ay pamangquing guilio!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Bucod dito,i, dapat, yamang panahon na</div> +<div class="verse">»na icao,i, humanap nang macacasama,</div> +<div class="verse">»ang ibig co sana,i, maraos ca muna</div> +<div class="verse">»hangang aco,i, buhay matulung̃an quita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»¿Anong gagauin ta,i, ito na ang guhit,</div> +<div class="verse">»ito na ang hanga na taning nang lang̃it?</div> +<div class="verse">»ng̃uni,t, ang bilin co,i, magpapaca-bait</div> +<div class="verse">»at ang pipiliin timbanğin sa isip.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_25" id="Page_25">Páhiná 25</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">»Houag cang hihirang nang lubhang butihin,</div> +<div class="verse">»cundi yaong lalong timtima,t, mahinhin,</div> +<div class="verse">»pagca,t, aco,i, ayao ng̃ quequendeng quendeng</div> +<div class="verse">»lason sa mata co,t, nacaririmarim.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Hindi co rin ibig ang sumasagadsad</div> +<div class="verse">»laylayan nang saya ay puno nang lusac,</div> +<div class="verse">»anaqui,i, may buntot na quinacaladcad</div> +<div class="verse">»hayop na mistula ang nacacatulad.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Ang hahanapin mo,i, may loob sa Dios,</div> +<div class="verse">»banayad mang̃usap at hindi mataros,</div> +<div class="verse">»ayao naman aco nang iing̃os-ing̃os</div> +<div class="verse">»na sa tingnan lamang ay nacayayamot.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Cung baga sacali,t, icao ay macasal</div> +<div class="verse">»ang pagtitiis mo ay cararagdagan</div> +<div class="verse">»sa asaua,t, bayao, hipag at bianan,</div> +<div class="verse">»gayon din sa iyong boong casambahay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">»Hangan dito aco,t, pagpalain ca rin,</div> +<div class="verse">»amponin touina nang mag-Inang Virgen,</div> +<div class="verse">»sa capayapaa,i, tantong palaguiin;</div> +<div class="verse">»at houag mo namang aco,i, lilimutin.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagcauica nito,i, nagtindig pagcouan,</div> +<div class="verse">umacbay sa aqui,t, napasahihigan,</div> +<div class="verse">saca nagpatauag isang paring banal</div> +<div class="verse">at ang tanang sala,i, ipinang̃umpisal.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mapamayamaya,i, aquing nahalata</div> +<div class="verse">siya,i, nalalagnat mainit ang muc-ha;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, hindi naman totoong malubha,</div> +<div class="verse">¿paano bagang ito,i, mamamatay caya?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At ang médico mang sa caniya,i, tuming̃in,</div> +<div class="verse">malayong mamatay, ang uica sa aquin;</div> +<div class="verse">nğuni,t, unti-unti naming napaglining</div> +<div class="verse">na tunay ang sabi na ipinagturing.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_26" id="Page_26">Páhiná 26</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Sino cayang tauo ang hindi mamaang</div> +<div class="verse">sa lubhang magandang sa mundo,i, pagpanao?</div> +<div class="verse">totoo ng̃a palang <i>cung ano ang buhay</i></div> +<div class="verse"><i>ay siya ring hanga nama,t, camatayan</i>.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At quinabucasan ay biglang naglubha</div> +<div class="verse">cataua,i, balisa,t, malatang malata,</div> +<div class="verse">hindi macaquiling sa cana,t, caliua,</div> +<div class="verse">at nagagaril na sa pagsasalita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Aco,i, pajesusan ang ipinagturing</div> +<div class="verse">at sa santo Cristo,i, mata,i, itining̃in,</div> +<div class="verse">aniya,i, <i>sa camay mo,i, inihahabilin</i></div> +<div class="verse"><i>yaring caloloua nang iyong alipin</i>.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang mauica ito,i, siyang pagcalagot</div> +<div class="verse">nang tanğang hining̃a nang mama cong irog,</div> +<div class="verse">ang puso co nama,i, parang pinaglabot</div> +<div class="verse">nang lahat nang dusa nitong sang sinucob.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nagsipagcatipon mapamayamaya</div> +<div class="verse">ang manğa catotong dinatnang balita,</div> +<div class="verse">sila,i, para parang mata,i, lumuluha</div> +<div class="verse">sa panghihinayang na ualang camuc-ha.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃ayo,i, natapos na ang lahat mong hirap,</div> +<div class="verse">at ang humalili ualang hangang galac:</div> +<div class="verse">aco,i, iniuan mo na tiguib nang sindac</div> +<div class="verse">sa guitna nang mundong lipos nang bagabag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Lang̃it ang gumanti sa iyong pag-ibig</div> +<div class="verse">nang ligayang hindi sucat na malirip;</div> +<div class="verse">aco,i, iniuan mo sa madlang pang̃anib,</div> +<div class="verse">¡oh pang̃ung̃ulila na cahapis-hapis!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Di co na narinig cahit aling̃ao-ng̃ao</div> +<div class="verse">nang iyong pagtauag na lubhang malayao:</div> +<div class="verse">aco,i, iniuan mo sa capighatian,</div> +<div class="verse">nacaisa-isa,t, ualang caaliuan.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_27" id="Page_27">Páhiná 27</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Anopa,t, sa aquin ay naguing camandag</div> +<div class="verse">ang pagpapalayao niya at paglinğap;</div> +<div class="verse">¡oh buhay na imbi at cahabag-habag!</div> +<div class="verse">¿saan ihahanga, lang̃it, yaring hirap?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ito,i, siyang dahil nang aquing dalita</div> +<div class="verse">na dini sa puso,i, laguing umiiua:</div> +<div class="verse">¿batid mo na baga, catoto, ang mula</div> +<div class="verse">niring dalamhati at linuhaluha?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Caya,t, cung ibig mo, hirang na Hortensio,</div> +<div class="verse">ay samahan mo na ang abang catoto,</div> +<div class="verse">upang matiuasay ang sinicdosicdo</div> +<div class="verse">niring gulong dibdib na di magcatuto.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h3><a name="capitulo_v"></a>CAPÍTULO V.—<i>Si Hortensio at ang pagcabaligtad nang mundo.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ito,i, bagong tauo, na lalabing siyam</div> +<div class="verse">ang bilang nang taon na linalacaran,</div> +<div class="verse">naguing caquilala,t, laguing capanayam</div> +<div class="verse">niyong Eliseo sa caulilahan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Siya,i, unang bugtong na ipinang̃anac</div> +<div class="verse">nang inang si Florang di na nagcapalad</div> +<div class="verse">na hagca,t, calung̃in ang angel sa dilag,</div> +<div class="verse">caya,t, sa cay Fabiong ama ay nalagac.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nğuni,t, inihandog nang masintang ina</div> +<div class="verse">nang bago malagot ang tang̃ang hining̃a</div> +<div class="verse">sa mapagcalinğa,t, lubhang macalara,</div> +<div class="verse">dalisay na Virgeng ualang bahid sala.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Naiuan sa ama na caaua-aua,</div> +<div class="verse">salat sa ligaya,t, sa dusa,i, sagana,</div> +<div class="verse">naualay sa ina baquit batang bata</div> +<div class="verse">bagama,t, sa bait ay lubhang matanda.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_28" id="Page_28">Páhiná 28</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Dang̃ang may capatid isang binibini</div> +<div class="verse">dito sa mag-ama ay siyang nag-iui:</div> +<div class="verse">pang̃ala,i, Emilia, mahinhing babayi,</div> +<div class="verse">matalinong isip, daig ang lalaqui.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang caniyang edad apat na puo,t, isa</div> +<div class="verse">na di nabighani nang pag-aasaua,</div> +<div class="verse">at sa boong loob tantong pinasiya</div> +<div class="verse">ihandog cay Jesus puso,t, caloloua.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bagama,t, marami niyong dacong arao</div> +<div class="verse">nabihag nang ganda niya,t, cariquitan;</div> +<div class="verse">dapoua,t, ang baua,t, magsabi nang pacay</div> +<div class="verse">hindi na macuhang muling ipagsaysay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sapagca,t, pagdaca,i, cusang tinatapat</div> +<div class="verse">nang uicang mariing, conoua,i, banayad;</div> +<div class="verse">«Sa bagay na iyan ang hing̃i co,i, tauad</div> +<div class="verse">«at dini sa puso,i, lason at camandag.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung pinaliligoy ang pagsasalita</div> +<div class="verse">nang adhicang sinta ninomang binata,</div> +<div class="verse">agad sasagutin nang ganitong uica:</div> +<div class="verse">«Linauan po ninyo at nang maunaua.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Saca sasabihing masasayang lamang</div> +<div class="verse">tanang guguguling dusa,t, capagalan,</div> +<div class="verse">idinudugtong pa nang lalong tumibay:</div> +<div class="verse">«Ito,i, una,t, huling aquing casagutan.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At cung maramdamang ibig magtiyaga</div> +<div class="verse">di na paquiquita,t, magtatagong cusa,</div> +<div class="verse">cundi macaiuas sasabihing bigla:</div> +<div class="verse">«Sucat na sa iyo ang catagang uica.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ito ang nag-iui dito cay Hortensio,</div> +<div class="verse">capatid nang amang pang̃alan ay Fabio,</div> +<div class="verse">at sa isang pinsan ipinaquinuso,</div> +<div class="verse">ang batang ulila paglabas sa mundo.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_29" id="Page_29">Páhiná 29</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Icapitong taon ang edad nang bata</div> +<div class="verse">ay sa isang pare,i, ipinacaling̃a</div> +<div class="verse">mabait, marunong, at ang labi,t, dila</div> +<div class="verse">ay batis nang aral na cahang̃a-hang̃a.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Daquila ang toua mula nang mamalas</div> +<div class="verse">ang sa cay Hortensiong loob na banayad,</div> +<div class="verse">at ang cabaitang caguila-guilalas</div> +<div class="verse">anaqui,i, sinusong casama nang gatas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Lalo nang matantong lubhang mapagtiis</div> +<div class="verse">sa pagod at puyat, sa pighati,i, hapis;</div> +<div class="verse">at cahit mayroong maramdaming dibdib</div> +<div class="verse">ay hindi sumuco sa dahas nang saquit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Baquit parang sadya na itinalaga</div> +<div class="verse">nang lang̃it sa madla,t, sari-saring dusa,</div> +<div class="verse">quinaguisna,i, lucsa,t, ulila sa ina</div> +<div class="verse">at ang caruc-haa,i, ualang pang̃alaua.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa lahat nang bagay ay capos na capos</div> +<div class="verse">sa canin at damit, sampong sa pagtulog;</div> +<div class="verse">sa tanang casama na sa paring lingcod</div> +<div class="verse">ay uala isa man na nagdalang lunos.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Puso,i, nalipos nang lumbay at hapis,</div> +<div class="verse">ang luha sa mata,i, laguing nagbabatis,</div> +<div class="verse">naualay sa ama,t, aling nagtangquilic:</div> +<div class="verse">anopa at naguing hantung̃an nang saquit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">May alagang pari sabihin ang aua,</div> +<div class="verse">dapoua,t, quinusang di nagpahalata,</div> +<div class="verse">nang lalong mauagas ang puso at diua,</div> +<div class="verse">luminis sa apoy nang madlang dalita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Aling cabaitan ang hindi magmalio</div> +<div class="verse">sa guitna nang gayong hirap at hilahil,</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, ang bayaning lubhang matiisin</div> +<div class="verse">dusa ay hindi man lamang naidaing.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_30" id="Page_30">Páhiná 30</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Capag dinadatnan anomang balisa</div> +<div class="verse">sa lang̃it na lamang siya umaasa,</div> +<div class="verse">sa sariling loob ay ang uica niya</div> +<div class="verse">«Maguing bayad naua sa lahat cong sala.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Napagtanto mo na, bumabasang liyag</div> +<div class="verse">ang cay Eliseo na causap-usap,</div> +<div class="verse">caya naquilala,i, siya ang nagligtas</div> +<div class="verse">sa lubhang daquila na pagcapahamac.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sapagca,t, ang isang pamangquin nang pari,</div> +<div class="verse">Valerio ang ng̃alan ay may panaghili,</div> +<div class="verse">doon cay Hortensio,t, ang mula at sanhi</div> +<div class="verse">dahil sa dalagang sa iba,i, natang̃i.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sari-saring bagay ipinadadala</div> +<div class="verse">nito cay Hortensio,t, natatanto niya,</div> +<div class="verse">na ualang mabisang pang-aquit sa sinta</div> +<div class="verse">gaya nang mabuting loob na paquita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Puso ni Hortensio,i, hindi naligalig</div> +<div class="verse">sa mapulang pisng̃i,t, malagquit na titig,</div> +<div class="verse">at maputing noong capilas nang lang̃it</div> +<div class="verse">nang isang babaying ng̃ala,i, Eduvigis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¡Oh diamanteng pusong ualang casing tigas</div> +<div class="verse">at quinucusa na,i, ayao pang pumayag!</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, ¿ano caya,t, tila nabaligtad</div> +<div class="verse">ang dating ugali nang sa mundong lacad?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang bato balani ang siyang lumapit</div> +<div class="verse">lumapit sa bacal na di co ma-isip,</div> +<div class="verse">¿ano caya itong hiuaga nang lang̃it,</div> +<div class="verse">hindi mapaghaca nang pantas na bait?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Isang arao ng̃ani ay parang nagtipan</div> +<div class="verse">itong si Hortensio,t, ang dalaga naman</div> +<div class="verse">sa bahay na isa,t, nagcasalitaan</div> +<div class="verse">nang tungcol sa mundong manğa cahirapan.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_31" id="Page_31">Páhiná 31</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa aming babayi, ani Eduvigis</div> +<div class="verse">ay loualhati nang pang̃alauang lang̃it,</div> +<div class="verse">ang cami tumama lalaquing mabait,</div> +<div class="verse">marunong dumamay sa hirap at saquit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At cung mayroon pa sa sang maliuanag</div> +<div class="verse">na isang lalaqui na iyong catulad,</div> +<div class="verse">ó ibang Hortensiong asal na banayad</div> +<div class="verse">maiisban-isban ang tindi nang hirap.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagca,t, ang Hortensiong aquing capanayam,</div> +<div class="verse">uala manding aua sa boo cong damdam,</div> +<div class="verse">sa mauica ito mata,i, itinunghay</div> +<div class="verse">dito sa ulilang nagcacamamanghan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa salitang ito,i, biglang namutla</div> +<div class="verse">ang buroc na pisng̃i nang ating binata,</div> +<div class="verse">at ang sumaisip nang lipos dalita</div> +<div class="verse">ang babaying yari,i, labis na manuya.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi maniuala ang mababang loob</div> +<div class="verse">na sa lagay niya,i, mayroong iirog,</div> +<div class="verse">caya sa dalaga,i, ualang isinagot</div> +<div class="verse">cundi «sucat na po ang iyong pag-ayop.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa oras na ito ay siyang pagdating</div> +<div class="verse">niyong si Valeriong sa paring pamangquin,</div> +<div class="verse">ito,i, may pagsinta na laong inangquin</div> +<div class="verse">sa cay Eduvigis babaying butihin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Isang bagong tauong maring̃al ang ticas</div> +<div class="verse">magandang lalaqui,t, marahang mang̃usap,</div> +<div class="verse">mang̃a panucala,i, lubhang matataas,</div> +<div class="verse">at ang pananamit ay nacagugulat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa yama,i, sagana, malacas, matapang,</div> +<div class="verse">ualang pang̃alaua sa binatang tanan,</div> +<div class="verse">laguing tinatanghal sa mang̃a lansang̃an</div> +<div class="verse">sapagca,t, bihirang tumira nang bahay.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_32" id="Page_32">Páhiná 32</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang tabas nang muc-ha niya ay mahauas,</div> +<div class="verse">at saca ang puti ay lubhang matingcad;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, maganda ma,i, parang nalilimbag</div> +<div class="verse">ang capalalua,t, pagcabudhing sucab.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ualang hindi siya pinaghimasucan,</div> +<div class="verse">na sinalicsic ang sa ibang buhay;</div> +<div class="verse">ang malicsing bibig hindi nang̃ang̃alay</div> +<div class="verse">sa puri nang capoua niyong paghahapay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi bibihira ang nang̃atatacot</div> +<div class="verse">sa malicsing dilang ualang munting pagod,</div> +<div class="verse">naguguniguning matalas pa halos</div> +<div class="verse">sa talim nang tabac talagang panghamoc.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mapusoc na loob hindi mapasucan</div> +<div class="verse">nang hatol na dapat sa ganoong asal,</div> +<div class="verse">tanang camag-anac pauang naninimbang</div> +<div class="verse">dito sa binatang lubhang tampalasan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Masiglang cataua,i, hindi nagsasaua</div> +<div class="verse">sa ugali niyang magpagalagala;</div> +<div class="verse">ang mang̃a casama,i, lalong nagpalalá</div> +<div class="verse">sa caniyang asal na dating masama.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagdating nang gabi,i, hindi linilisan</div> +<div class="verse">ang taglay touinang matulis na puñal;</div> +<div class="verse">paglilibot niya,i, pinaglalamayan,</div> +<div class="verse">saca ang pagtulog naman ay sa arao.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ito,i, nanibugho,t, acala,i, ninibig</div> +<div class="verse">yaong si Hortensio sa cay Eduvigis,</div> +<div class="verse">at sa salitaan siya ay lumapit</div> +<div class="verse">catulad nang isang tauong ualang bait.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nag-uaualauala,t, nang di mahalata</div> +<div class="verse">ang lihim na galit na taglay nang diua;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, sa caniyang quilos at salita</div> +<div class="verse">ang sucal nang puso,i, mapag-uunaua.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_33" id="Page_33">Páhiná 33</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Si Hortensio naman at si Eduvigis</div> +<div class="verse">sa pagdating niya,i, hindi na umimic,</div> +<div class="verse">na siya pang lalong na ipinagnğalit</div> +<div class="verse">nang naninibughong haling sa pag-ibig.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dito na nag-isip itong alibugha</div> +<div class="verse">nang cay Hortensiong icapang̃anyaya,</div> +<div class="verse">hindi nang̃ilabot ang sariling diua</div> +<div class="verse">magnasang lasunin ang caaua-aua.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Lihim na sinabi sa cay Eliseo</div> +<div class="verse">nang may budhing sucab ng̃ala,i, si Valerio</div> +<div class="verse">ang lihis na nasang udioc nang demonio</div> +<div class="verse">pagca,t, malaon nang sila,i, magcatoto.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nahambal ang puso nang pinagsabihan</div> +<div class="verse">caya,t, cay Hortensio sinabi ang bagay:</div> +<div class="verse">icao ay lalasunin niyong tampalasan</div> +<div class="verse">at sa panibugho yata ang dahilan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dito na lumayo ang ulilang aba</div> +<div class="verse">sa lilong Valerio hayop ang camuc-ha,</div> +<div class="verse">talaga nang lang̃it at malaquing aua,i,</div> +<div class="verse">sa cuco nang ganid di napang̃anyaya.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nagmula na rito ang pag-iibigan</div> +<div class="verse">nang dalauang laguing magcasalitaan</div> +<div class="verse">ang canilang puso,i, pinag-isang tunay</div> +<div class="verse">parang magcapatid ang nacacabagay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi man ugali nitong si Hortensio</div> +<div class="verse">ang siya,i, magtanim sa sinoman tauo;</div> +<div class="verse">gayon ma,i, nang̃ilag sa nang̃ing̃imbulo,</div> +<div class="verse">at di na minarapat na gauing catoto.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At si Eliseo naman ay gayon din</div> +<div class="verse">sa lilong Valerio,i, tantong narimarim;</div> +<div class="verse">na hindi mangyari cahima,t, pilitin</div> +<div class="verse">ang may asal hayop na gayo,i, guiliuin.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_34" id="Page_34">Páhiná 34</a></span></div> + +<h3><a name="capitulo_vi"></a>CAPÍTULO VI.—<i>Ang uliran nang mang̃a dalaga.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ugali nang tauong maganda ang asal</div> +<div class="verse">sa may dalang hapis puso,i, nahahambal,</div> +<div class="verse">caya si Hortensio,i, tambing napaalam</div> +<div class="verse">sa nagcacaling̃a. Ganito ang saysay,</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Houag pong magdalang cagalitan ng̃ayon,</div> +<div class="verse">at ang pag-alis co,i, hindi malalaon,</div> +<div class="verse">aquing sasamahan ang nalilingatong</div> +<div class="verse">na si Eliseong catoto cong bugtong.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pinahintulutan siya sa pagpanao,</div> +<div class="verse">sa pagca,t, mabuti ang nasa at pacay;</div> +<div class="verse">nğuni,t, nagdamdam din ang pari nang lumbay</div> +<div class="verse">dahil sa daquila niyang pagmamahal.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nagcasama nang̃ang parang magcapatid</div> +<div class="verse">itong si Hortensio,t, Eliseong ibig;</div> +<div class="verse">mana,i, isang hapo,i, canilang na-isip</div> +<div class="verse">na pa sa vintana,t, mag-alio nang dibdib.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nagcataon naman siyang pagpapasial</div> +<div class="verse">sa jardin nang isang dalagang timtiman,</div> +<div class="verse">hindi sumasala yaong paglilibang</div> +<div class="verse">capag malapit nang lumubog ang arao.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sapagca at hindi nalalayong lubha,</div> +<div class="verse">cun caya,t, naquita nang mang̃a binata,</div> +<div class="verse">nagcaca-abutang suliap sa vintana,</div> +<div class="verse">di lamang macuha ang pagsasalita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang tinatahanan ay calugod-lugod</div> +<div class="verse">libid nang halaman sa harap at licod;</div> +<div class="verse">ang ibig pumitas hindi mapapagod</div> +<div class="verse">mula sa vintana bunğa,i, na-aabot.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_35" id="Page_35">Páhiná 35</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nagbibigay alio sa pusong may sindac</div> +<div class="verse">ang balabalaqui na mang̃a bulaclac,</div> +<div class="verse">sa dacong umaga,i, cung namumucadcad</div> +<div class="verse">ang cahalimbaua,i, ang lupang mapalad.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang babaying ito,i, di lubhang maganda</div> +<div class="verse">dapoua,t, mayroon sucat icapuna,</div> +<div class="verse">masaya ang muc-ha,t, ang hinhin nang mata</div> +<div class="verse">ay cagalang-galang sa macacaquita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Labi ay mapula sa pisng̃i may lunal,</div> +<div class="verse">ang tubo nang buhoc sa noo,i, mahusay,</div> +<div class="verse">catauang butihin ay bagay na bagay</div> +<div class="verse">sa catoua-touang maliit na bayuang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang hubog candilang caniyang daliri</div> +<div class="verse">ay parang sinadya nang pagcayari,</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, ang lalong nagbigay uri,</div> +<div class="verse">ang cabanayara,t, buti nang ugali.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bihirang mang̃usap at ang catabilan</div> +<div class="verse">malayong-malayo,t, quinayayamutan;</div> +<div class="verse">gayon ma,i, cung mayroon siyang capanayam</div> +<div class="verse">ang saya nang loob ay pinatatanao.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Maminsan-minsan lamang namintana,</div> +<div class="verse">ang catahimica,i, siyang laguing nasa:</div> +<div class="verse">at cung may pumanhic na mang̃a binata</div> +<div class="verse">ay di maitunghay ang mata sa hiya.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Lalabing anim pa hustong cabilanğan</div> +<div class="verse">nang caniyang taon na linalacaran,</div> +<div class="verse">na cun sa bulaclac cabubuca lamang</div> +<div class="verse">bagong calilipat sa cadalagahan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sucat cauiliha,t, lubhan matatamis</div> +<div class="verse">lahat nang caniyang mang̃a bucang bibig,</div> +<div class="verse">mabini ang quilos na naca-aaquit</div> +<div class="verse">sa ibang dalagang palaring tumitig.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_36" id="Page_36">Páhiná 36</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi mayamuti,t, mababang mang̃usap,</div> +<div class="verse">mapagbigay loob sa quinacaharap,</div> +<div class="verse">minsan man ay hindi narinig pumintas</div> +<div class="verse">cahima,t, sa tauong may loob na sucab.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Loob ay di hilig sa pagmamariquit,</div> +<div class="verse">magsoot nang madla,t, mahalagang damit:</div> +<div class="verse">sa catauan niya,t, ualang masisilip</div> +<div class="verse">cundi caraniuan lamang at malinis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sapagca,t, di taglay ang palalong nasa</div> +<div class="verse">nang ibang dalagang matang̃i sa madla,</div> +<div class="verse">na cung magcagayo,i, ang boong acala</div> +<div class="verse">pupulot nang puri,i, hindi pala,t, pula.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃uni,t, ang ugali niyang pananamit</div> +<div class="verse">ay cauili-uili sa baua,t, tumitig,</div> +<div class="verse">yaong caayusa,t, palaguing malinis</div> +<div class="verse">larauan nang caniyang dalisay na dibdib.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Taglay na palagui ang magandang loob,</div> +<div class="verse">cahiman at duc-ha,i, hindi inaayop,</div> +<div class="verse">ang pag-ibig, niya ay lubos na lubos</div> +<div class="verse">di sa bibig lamang at sa puso,i, taos.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa mag-uumagang tila nag-aauay</div> +<div class="verse">ang ulap nang dilim at caliuanagan,</div> +<div class="verse">unang tutung̃uhin yaong pag-aalay</div> +<div class="verse">nang cay Jesucristong dugo at catauan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At sa bahay nitong lumic-ha nang lahat</div> +<div class="verse">tantong nauiuili yaong pusong uagas,</div> +<div class="verse">ang pagsinta niya,i, lalong nag-aalab</div> +<div class="verse">na cung mangyayari,i, doon ay lumagac.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Muli,t, muli niya na iniluluhog</div> +<div class="verse">ang icagagaling nitong isang sinucob,</div> +<div class="verse">na inihahadlang sa galit nang Dios</div> +<div class="verse">ang sa anac niyang dugong ibinuhos.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_37" id="Page_37">Páhiná 37</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Saca ihahain ang cataua,t, buhay</div> +<div class="verse"><i>Sa napapalihim na anyong tinapay</i></div> +<div class="verse">at bago aalis nang boong pag-galang,</div> +<div class="verse">mahinhing uui sa caniyang bahay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung na sa bahay na,t, iyong mapanood</div> +<div class="verse">yaong paglilinis niya,t, pag-aayos,</div> +<div class="verse">ay mauiuica mo sa sariling loob</div> +<div class="verse">ito ay babaying sa iba,i, nabucod.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At cung maquita mo yaong casipagan</div> +<div class="verse">niyong pananahi at paghabi naman,</div> +<div class="verse">baca mo sabihin ito ang matapang</div> +<div class="verse">babaying pinuri ni Salomong paham.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ito,i, siyang bung̃a nang laguing paglapit</div> +<div class="verse">sa mahal na dulang na piguing nang Lang̃it,</div> +<div class="verse">cung caya ang diua,i, lagui nang tahimic</div> +<div class="verse">mahinhin ang asal na caibig-ibig.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cabaitang ito,i, napag-uunaua</div> +<div class="verse">nang na sa bintanang dalauang binata,</div> +<div class="verse">at ang isa rito,i, malaon nang lubhang</div> +<div class="verse">nag-ing̃at sa puso nang lihim na nasa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dili iba,t, ito ay si Eliseo,</div> +<div class="verse">caya ng̃a,t, nag-uica dito cay Hortensio:</div> +<div class="verse">¿sa dalagang iyan ano ang uica mo,</div> +<div class="verse">iibiguin baga ang abang lagay co?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Napang̃iti muna,t, mata,i, itinunghay</div> +<div class="verse">nitong tinatanong, at saca nagsaysay:</div> +<div class="verse">panaing̃ahan mo yaring casagutan</div> +<div class="verse">at hatol nang isang matandang datihan.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_38" id="Page_38">Páhiná 38</a></span></div> + +<h3><a name="capitulo_vii"></a>CAPÍTULO VII.—<i>Ang pagpili nang cacasamahin</i><a name="FNanchor_5_5" id="FNanchor_5_5"></a><a href="#Footnote_5_5" class="fnanchor"><sup>[5]</sup></a> <i>at ang mabuting +paraan nang nangyaring macamtan</i>.<a name="FNanchor_6_6" id="FNanchor_6_6"></a><a href="#Footnote_6_6" class="fnanchor"><sup>[6]</sup></a></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Niyong dacong arao cami,i, nag-uusap</div> +<div class="verse">para-parang batang casiglahang lahat,</div> +<div class="verse">may isang matandang tambing naquisabad,</div> +<div class="verse">aquing sasabihin ang ipinahayag:</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Mang̃a bata, aniyang aquing guilio,</div> +<div class="verse">ang magandang palad nasa sa atin din,</div> +<div class="verse">sapagca,t, cung ano ang punla,t, pananim</div> +<div class="verse">ay siya ring bung̃a namang aanihin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃ayo,i, panahon na dapat na magpunla,</div> +<div class="verse">cayo na ng̃ang lahat nang mabuting gaua,</div> +<div class="verse">nang upang maputi ang catoua-toua</div> +<div class="verse">matamis na bung̃a sa bayang payapa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mana ay sumagot ang isa sa amin</div> +<div class="verse">ang ituro ninyo,i, cung anong magaling</div> +<div class="verse">paraang marapat na alinsunurin</div> +<div class="verse">tungcol sa pagpili nang cacasamahin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sagot nang matanda ay maraming bagay</div> +<div class="verse">diyan sa pagpili na dapat tandaan,</div> +<div class="verse">nang di lumalauig ay atin nang lisan</div> +<div class="verse">ang hindi totoong mang̃a cailang̃an.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_39" id="Page_39">Páhiná 39</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Houag maniuala sa balibalita</div> +<div class="verse">na ang caraniua,i, cabulaanang paua;</div> +<div class="verse">gayon ma,i, sa lagay nang nagsasalita</div> +<div class="verse">ang catotohana,i, mapag-uunaua.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung saca-sacaling cayo,i, may mamasdan</div> +<div class="verse">na isang dalagang mahinhin ang asal,</div> +<div class="verse">houag mabighani mana capagcouan</div> +<div class="verse">hangang di mauri ang catotohanan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang balang babaying maraming salita</div> +<div class="verse">caraniua,i, tamad ualang guinagaua,</div> +<div class="verse">at ang mapintasin ay lalong masama</div> +<div class="verse">sa pinipintasan siya caipala.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Capag nagsabi dalagang sinoman</div> +<div class="verse">nang sarili niyang manğa cailang̃an,</div> +<div class="verse">ay isa nang tanda nang capalaluan,</div> +<div class="verse">malupit na ina nang casamang tanan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At cung batiin man ay ayao sumagot</div> +<div class="verse">ay tandaan ninyong ang tono,i, matayog,</div> +<div class="verse">ang naghihicab nama,i, pala-antoc</div> +<div class="verse">na ualang adhica cung hindi matulog.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Capag ang dalaga,i, madaling pa oo</div> +<div class="verse">ay tandang maraming lubhang catrato,</div> +<div class="verse">ang mahinanacti,i, itatanği ninyo,t,</div> +<div class="verse">may lihim na sinta at malaquing gusto.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At capag sa gabi,i, ang ulo,i, may bigquis</div> +<div class="verse">houag maniualang tunay na may saquit,</div> +<div class="verse">ang dahilan nito,i, tantong naiinip</div> +<div class="verse">at di dumadating ang toua nang dibdib.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Saca ang dalaga na taua nang taua,i,</div> +<div class="verse">ibig nang totoong macapag-asaua,</div> +<div class="verse">cung aling binata ang pinagmumura</div> +<div class="verse">ay siya cung minsang bubugbog sa caniya.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_40" id="Page_40">Páhiná 40</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Dapoua,t, ang ayao na maquipanayam</div> +<div class="verse">at cung sumagot ma,i, nagmumuc-hang calan,</div> +<div class="verse">ay hindi malayo na mapagculian,</div> +<div class="verse">sinintang sandali,t, saca inayauan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang gayong babayi ay nacacataua</div> +<div class="verse">na tila aayao na totoong tumugpa;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, cung lumao,t, tumandang dalaga</div> +<div class="verse">caraniua,i, bao naguiguing asaua.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sapagca,t, ang dapat sila,i, tumahimic</div> +<div class="verse">capag tumanda na,t, sa bahay lumigpit</div> +<div class="verse">harapin nang lubos ang santong pag-ibig</div> +<div class="verse">at ang paglilingcod sa Hari nang lang̃it.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ipalagay nating maganda ang ticas,</div> +<div class="verse">mabait, mahinhi,t, ualang ipipintas;</div> +<div class="verse">ng̃uni,i, ang dapat namang matalastas</div> +<div class="verse">cung sa inyong hiling caya ay papayag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Caya cailang̃ang inyong maunaua</div> +<div class="verse">ang manğa paraang mabubuting paua,</div> +<div class="verse">at uala munti man na cahalong daya</div> +<div class="verse">ganito ay dinguin nang mang̃a binata.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Iyong dadagdagan ang paquitang loob,</div> +<div class="verse">susunod na tambing sa balang iutos;</div> +<div class="verse">paca-iinğatan ang iyong icapopoot</div> +<div class="verse">at ang pagpipilita,i, ang icalulugod.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Laguing huhulihin ang caugalian,</div> +<div class="verse">cun baga,t, may galit houag lalapitan</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, ang babayi,i, may caugalian</div> +<div class="verse">cahit umiibig conoua,i, aayao.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi na napiguil biglang napataua</div> +<div class="verse">ang hinahatula,t, nag-uica pagdaca:</div> +<div class="verse">«¡datihang matanda,t, lubhang dulubasa</div> +<div class="verse">dapoua,t, ang iba,i, dagdag mo na tila.»</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_41" id="Page_41">Páhiná 41</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sagot ni Hortensio,i, catoto cong liyag,</div> +<div class="verse">¿baquit baga icao ay nanguiguilalas?</div> +<div class="verse">tauo,i, tumatanda,i, dapat matalastas</div> +<div class="verse">ang caliua,t, canan nang sa mundong lacad.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Datapoua,t, ng̃ayon atin nang tapusin</div> +<div class="verse">ang lahat nang bagay na dapat mong gauin,</div> +<div class="verse">cung baga sacali,t, iyo nang malining</div> +<div class="verse">na may daan ca nang sucat pasuquin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Taunin mo siyang mabuti ang loob</div> +<div class="verse">saca mo lapitan nang galang na puspos,</div> +<div class="verse">bago mo sabihin ang iyong pag-irog</div> +<div class="verse">ay macaitlo ca munang maghimutoc.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃uni,t, nauucol iyong pag-ing̃atan</div> +<div class="verse">ang masamang anyo,t, quilos na mahalay</div> +<div class="verse">gaya nang ugali nang hindi nag-aral</div> +<div class="verse">at ualang inimpoc na magandang asal.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pag-ayusin naman ang pagsasalita</div> +<div class="verse">sa dalagang iyan,nang di ca malisiya,</div> +<div class="verse">sapagca,t, ang tauo,i, sa gaua at uica</div> +<div class="verse">mapagquiquilala ang may turo,t, uala.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cahit natatanto na may capintasan</div> +<div class="verse">sinomang binatang nagnanasa naman,</div> +<div class="verse">ay houag sabihin nang hindi mahapay</div> +<div class="verse">ang puri nang capouang dapat pag-ing̃atan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi natin tanto na cung tayo pa ng̃a</div> +<div class="verse">sa mata nang Dios ang lalong masama;</div> +<div class="verse">caya cailang̃ang piguilin ang dila</div> +<div class="verse">nang houag manğahas sa iba,i, pumula.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Di dapat saysayin ang yamang sarili,</div> +<div class="verse">sapagca nğa,t, ito ay pagmamapuri</div> +<div class="verse">bagcus na ilihim na cung mangyayari</div> +<div class="verse">ay ipagcaila cung baga,t, masabi.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_42" id="Page_42">Páhiná 42</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Dapoua,t, houag acalain naman</div> +<div class="verse">na ang iyong nasa,i, agad aayunan,</div> +<div class="verse">at macalilibong naca-iibig man</div> +<div class="verse">di caraca-raca ay magpapamalay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sapagca,t, totoong malaqui ang hiya</div> +<div class="verse">cung caya aayao na magpahalata,</div> +<div class="verse">at baca uicain nang masamang dila</div> +<div class="verse">sila sa lalaqui,i, nagcacandarapa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa madlang paraan na sinabi co na</div> +<div class="verse">cung baca sacali,t, di mo rin macuha,</div> +<div class="verse">aco ay mayroon na ituturo pa,</div> +<div class="verse">cagaling̃an nito,i, mahiguit sa una.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cundi mabighani ipalagay natin</div> +<div class="verse">sa muli,t, muli mong himutoc at daing,</div> +<div class="verse">ang maraming pagod houag nang sayang̃in</div> +<div class="verse">sapagca,t, ang ayao di dapat pilitin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cundi gumanito, ay matutulad ca</div> +<div class="verse">doon sa nagtanim nang isang sampaga,</div> +<div class="verse">ang lahat nang daho,i, naquita nang lanta</div> +<div class="verse">cung anong dahil at dinidilig pa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ani Eliseo,i, tila cailang̃an</div> +<div class="verse">na ang ating gauin muna ay sulatan,</div> +<div class="verse">Sagot ni Hortensio,i, mangyayari naman</div> +<div class="verse">sa lahat nang bagay quita,i, tutulung̃an.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa oras ding yao,i, tambing isinulat</div> +<div class="verse">ang cay Eliseo na sa pusong ing̃at</div> +<div class="verse">saca nang mayari,i, cusang iguinauad</div> +<div class="verse">sa caniyang catoto,t, baca may pintas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Marahang binasa nitong caibigan,</div> +<div class="verse">baua,t, isang letra ay pinagninilay,</div> +<div class="verse">sa sobre nang sulat ay nababalatay</div> +<div class="verse">ang ganitong uica: <i>Sa tinatang̃isan</i>.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_43" id="Page_43">Páhiná 43</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">«Magpahangan oras na tang̃an sa camay</div> +<div class="verse">«ang plumang lumagda nitong caraing̃an,</div> +<div class="verse">«iniisip co pa cung aquin nang taglay</div> +<div class="verse">«yaong catutubong limang caramdaman.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Sa pagca,t, touinang pilitin ang dila</div> +<div class="verse">«na ipasalual ang lihim na nasa,</div> +<div class="verse">«parang tumatapon sa aquin ang diua</div> +<div class="verse">«at di co macuha ang pagsasalita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Dang̃ang nang̃ang̃anib baca magtumulin</div> +<div class="verse">«tacbo niring buhay patung̃o sa libing,</div> +<div class="verse">«mag-ulol ang unos nang madlang hilahil</div> +<div class="verse">«at sa dalamhati hining̃a,i, maquitil.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Caya mabalinong daluyan nang aua</div> +<div class="verse">«itong lumuluhog na napacaaba,</div> +<div class="verse">«gutom sa ligaya,t, busog sa dalita,</div> +<div class="verse">«mata ay uala nang ipatac na luha.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«At cung mangyayaring sa iyo,i, igauad</div> +<div class="verse">«ang lahat nang toua sa sang maliuanag,</div> +<div class="verse">«disi,i, inihandog sa mahal mong yapac</div> +<div class="verse">«calaquip ang aquing tunay na pagliyag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Dapoua,t, yayamang ualang maihain</div> +<div class="verse">«cundi yaring pusong tiguib nang hilahil,</div> +<div class="verse">«isinasamo cong iyong marapatin</div> +<div class="verse">«sapagca,t, di baual nang lang̃it ang daing.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Iyong paglubaguin matigas na loob</div> +<div class="verse">«para nang pagsaguip cung sa nalulunod,</div> +<div class="verse">«icao ay may puso,i, ¿baquit di malunos</div> +<div class="verse">«sa capoua puso na naghihimutoc?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Di co calauigan ang hinibic-hibic</div> +<div class="verse">«yamang dili bato ang mahal mong dibdib;</div> +<div class="verse">«gayon ma,i, cung lalong hirap ang icapit</div> +<div class="verse">«mangyaring sabihi,t, nang aquing mabatid.»</div> +</div> + +<p class="right"><b>Ang iyong alipin na suma sa yapac.</b></p> + +<span class="pagenum"><a name="Page_44" id="Page_44">Páhiná 44</a></span> + +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Iya,i, ma-aari, cay Hortensiong uica;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, caraniua,i, lampas ang salita,</div> +<div class="verse">gayon ma,i, sa sobre ipasoc mo na ng̃a</div> +<div class="verse">saca ipadala sa isang alila.</div> +</div> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h3><a name="capitulo_viii"></a>CAPÍTULO VIII.—<i>Ang pusong garing na di malamuyot.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nagcataon namang doroon sa jardin</div> +<div class="verse">ang bunying dalaga na may pusong garing,</div> +<div class="verse">ang sariling diua parang inaalio,</div> +<div class="verse">sa tanang bulaclac at simoy nang hang̃in.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Siyang pag-aabot nang naturang liham</div> +<div class="verse">sa parang linalic at maputing camay,</div> +<div class="verse">quinuha at saca tumanong pagcouan:</div> +<div class="verse">¿sino caya baga ang pinangaling̃an?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Basahin po ninyo upang matalastas,</div> +<div class="verse">uica nang alila, cung sinong may sulat,</div> +<div class="verse">ang pagcating̃in co,i, sa puso,i, may sugat</div> +<div class="verse">at ang ninanasa marahil ay lunas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Agad napang̃iti at di napiguilan</div> +<div class="verse">niyong catutubong bait, cahinhinan,</div> +<div class="verse">sa malaquing hiya,i, tumung̃o na lamang;</div> +<div class="verse">pinunit ang sobre,t, binasa pagcouan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa calaguitnaan nang pagbasa niya</div> +<div class="verse">sandaling tumiguil nagmasid pagdaca,</div> +<div class="verse">at baca sacaling may nacacaquiquita,</div> +<div class="verse">cauicaan niya,i, cahiyahiya pa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mana,i, nang matapos pagbasa nang sulat</div> +<div class="verse">sa puno nang cahoy humilig na agad,</div> +<div class="verse">na larauang bato ang nacacatulad:</div> +<div class="verse">ganito ay dinguin mang̃a pang̃ung̃usap.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_45" id="Page_45">Páhiná 45</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">«Mundong sinong̃aling, sumandaling layao,</div> +<div class="verse">«touang sa sangquisap, asóng mapaparam,</div> +<div class="verse">«lumayo ca hayo,t, ualang cararatnan</div> +<div class="verse">«sa aquin ang iyong camandag na alay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Carang̃ala,t, yaman agad cumucupas,</div> +<div class="verse">«tulad sa sampagang biglang nalalagas,</div> +<div class="verse">«isinusumpa cong di ca matatangap</div> +<div class="verse">«niring aquing pusong dili pabibihag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Malicmatang ganda,t, balo-balong diquit,</div> +<div class="verse">«magdarayang touang may paing pang̃anib,</div> +<div class="verse">«magbago cang hanay at di mahihilig</div> +<div class="verse">«aco sa ligayang puno nang ligalig.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Mahabaguin lang̃it, iyong tinutunghan</div> +<div class="verse">«acong na sa guitna nang casacunaan,</div> +<div class="verse">«mahina cong lacas iyong saclolohan</div> +<div class="verse">«nang upang matamo ang pagtatagumpay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«At icao, o Virgeng matibay na cuta,</div> +<div class="verse">«sa baua,t, dumulog na napa-aaua,</div> +<div class="verse">«sa mahal mong puso,i, nagtatagong cusa</div> +<div class="verse">«itong alipin mong napacacaling̃a.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Sa harap co,t, licod sa caliua,t, canan</div> +<div class="verse">«nagcalat ang silo nang lilong caauay,</div> +<div class="verse">«cundi mo amponi,t, anong cararatnan</div> +<div class="verse">«niring catutubong aquing cahinaan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«¿Mangyayari caya namang paghatiin</div> +<div class="verse">«yaring aquing puso,t, papagdalauahin,</div> +<div class="verse">«ang isa,i, ibigay sa Nacop sa aquin,</div> +<div class="verse">«at ang icalaua,i, sa may sintang hain?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Cayong sari-saring naritong bulaclac,</div> +<div class="verse">«ang sinasacsi co nitong pang̃ung̃usap,</div> +<div class="verse">«na sucdang maguho ang sang maliuanag</div> +<div class="verse">«di co dudung̃isan yaring pagca-uagas.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_46" id="Page_46">Páhiná 46</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">«Sucdan sa madurog magcauaray-uaray</div> +<div class="verse">«ang laman at buto nang aquing catauan,</div> +<div class="verse">»cay Jesus cong poon aquing iaalay</div> +<div class="verse">«ang libo mang puso,t, ang libo mang buhay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Cung pag-uariin co,t, timbang̃in sa isip</div> +<div class="verse">«ang lahat nang yaman nitong sandaigdig,</div> +<div class="verse">«sa dalagang buhay at ing̃at na linis</div> +<div class="verse">«alang̃ang di palac na ipaquiparis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Icao, camatayang aquing iniirog,</div> +<div class="verse">«baga man sa iba,i, caquilaquilabot,</div> +<div class="verse">«gamitin mo hayo tabac na pang-lagot</div> +<div class="verse">«pagca,t, ang nasa co,i, hining̃a,i, matapos.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Cung gunitain ca,i, iquinalulumbay</div> +<div class="verse">«nang pusong alipin nang samundong layao,</div> +<div class="verse">«ng̃uni,t, cung sa aqui,i, quita,i, minamahal</div> +<div class="verse">«at inaanantay ca sa gabi at arao.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Camatayan lamang ang nacapipinid</div> +<div class="verse">«sa aqui,t, sa Poong ligaya nang dibdib,</div> +<div class="verse">«icao,i, siyang uacas nang dalita,t, saquit,</div> +<div class="verse">«at mula nang toua na hindi malirip.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa mauica ito,i, tambing na linisan</div> +<div class="verse">ang masayang jardin na dating aliuan,</div> +<div class="verse">binalot nang paño ang binasang liham</div> +<div class="verse">at saca nagtuloy pumanhic sa bahay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagca,t, binaui na sa sang maliuanag</div> +<div class="verse">nang arao ang huli,t, malamig na sinag;</div> +<div class="verse">saca unti-unti namang nacacadcad</div> +<div class="verse">ang tabing sa gabing maitim na ulap.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang macapanhic na ang bunying dalaga</div> +<div class="verse">umupo sa sillang malapit sa mesa,</div> +<div class="verse">tintero,i, binuhat, guinamit ang pluma,</div> +<div class="verse">sinagot ang sulat ganito ang badya.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div><span class="pagenum"><a name="Page_47" id="Page_47">Páhiná 47</a></span></div> + +<h3>«<i>Sa may sintang handog</i>.»</h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Houag mong hanapin, sa imbi cong sulat</div> +<div class="verse">«ang maranghang tula nang mang̃a poetas</div> +<div class="verse">«ualang talinghaga aco cung mang̃usap,</div> +<div class="verse">«dati cong ugali,i, magsabi nang tapat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Averno,t,<a name="FNanchor_7_7" id="FNanchor_7_7"></a><a href="#Footnote_7_7" class="fnanchor">[7]</a> Olimpio<a name="FNanchor_8_8" id="FNanchor_8_8"></a><a href="#Footnote_8_8" class="fnanchor">[8]</a> hindi maquiquita</div> +<div class="verse">«sa titic nang aquing maralitang pluma,</div> +<div class="verse">«gayon si Apolo,t,<a name="FNanchor_9_9" id="FNanchor_9_9"></a><a href="#Footnote_9_9" class="fnanchor">[9]</a> masayang musa</div> +<div class="verse">«sucat ang matanto ang ipagbabadya.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Ligaya sa mundo ang iyong pang̃aco</div> +<div class="verse">«igauad sa aquing tumatang̃ing puso,</div> +<div class="verse">«dalisay na sinta,t, tunay na pagsuyo</div> +<div class="verse">«ng̃uni,t, ualang daan ang iyong pagsamo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Tahas na nica cong bilang pahimacas</div> +<div class="verse">«na di magmamalio, buhay ma,i, mautas</div> +<div class="verse">«at cung uulitin ang hing̃i co,i, tauad</div> +<div class="verse">«ito,i, mabuti ring iyong matalastas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Madla na sa aquin ang nagsipagsaysay</div> +<div class="verse">«nang tungcol sa sinta na gaya mo naman;</div> +<div class="verse">«ng̃uni,t, tiniyac cong anomang caratnan</div> +<div class="verse">«dili matatangap niring calooban.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Pagca,t, malaon nang tinica nang diua</div> +<div class="verse">«na aquing lisanin ang sa mundong daya,</div> +<div class="verse">«at sa isang silid na lubhang payapa,i,</div> +<div class="verse">«maglingcod sa Hari nang lang̃it at lupa.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_48" id="Page_48">Páhiná 48</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">«Hanganan co rito,t, dapat nang mabatid</div> +<div class="verse">«na ang iyong nasa,i, camandag sa dibdib:</div> +<div class="verse">«Pag-utusan naman itong nagnanais</div> +<div class="verse">«mabilang sa tanang lingcod mo at cabig».</div> +</div> + +<p class="right">Ang taguisuyo mo.</p> + +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ano,i, sa mayari,i, biglang isinara</div> +<div class="verse">nang bunying dalagang ng̃ala,i, Eufrasia,</div> +<div class="verse">saca sinutsutan ang alilang isa,</div> +<div class="verse">cusang ibinulong ang pagpapadala.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Anong loob caya itong nag-aantay</div> +<div class="verse">na pilit lalasap nang malaquing lumbay?</div> +<div class="verse">mana,i, sa mabasa ang may lasong liham</div> +<div class="verse">limang buan halos na umotay-otay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa nagpipighati,i, marahang nag-uica</div> +<div class="verse">yaong si Hortensio,t, malaqui ang aua</div> +<div class="verse">aco sa lagay mo,i, nagtatacang lubha</div> +<div class="verse">ang dating ugali,i, tila sinisira.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bayani mong loob cusang napatalo</div> +<div class="verse">sa dahas nang sintang iquinagugulo,</div> +<div class="verse">iyong linilimot sampong pagca tauo,</div> +<div class="verse">anaqui,i, uala nang babayi sa mundo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pag-uari catoto,i, dili yata dapat</div> +<div class="verse">na ang buong puso,i, lubos na pabihag,</div> +<div class="verse">at siyang isipin sa lahat nang oras</div> +<div class="verse">ang di nabighani sa iyong pagliyag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Gayon ma,i, mabuti ang iyong parunan,</div> +<div class="verse">baca hari na ng̃ang siya,i, malunusan:</div> +<div class="verse">isang gabi ng̃ani pinagsadya naman</div> +<div class="verse">pagsunod sa hatol nitong caibigan.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_49" id="Page_49">Páhiná 49</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Tinangap din siya nang magandang loob</div> +<div class="verse">bagaman sa nasa,i, ayao pahinuhod,</div> +<div class="verse">anyong sasabihin ang haing pag-irog</div> +<div class="verse">mahal na dalaga,i, tambing na sumagot.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Banta co,i, sucat na ang catagang uica</div> +<div class="verse">sa isang gaya mong marunong maghaca;</div> +<div class="verse">doon pa sa sulat dapat na maunaua</div> +<div class="verse">ang aquing pag-ayao, yamang di ca bata.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa pagcacagayo,i, hindi nacaquibo</div> +<div class="verse">itong sumisinta,t, parang ipinaco,</div> +<div class="verse">mata,i, itinung̃o, at ang quinucuro</div> +<div class="verse">ang cahalay-halay na pagcasiphayo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dalaga ay parang naacay nang habag</div> +<div class="verse">sa cay Eliseo,i, tambing na nang̃usap:</div> +<div class="verse">puso,i, itahimic houag mabagabag:</div> +<div class="verse">¿anóng magagaua ay hindi mo palad?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang nangyaring yao,i, parang di pinansin</div> +<div class="verse">at sa ibang bagay cusang inahinguil</div> +<div class="verse">yaong salitaan, at nang di mailing,</div> +<div class="verse">malubos ang hiya at pagcahilahil.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At ang uica niya,i, ang tauong mahiya</div> +<div class="verse">dapat cahabagan at caaua-aua,</div> +<div class="verse">baga ma,t, di ibig ayunang ang nasa</div> +<div class="verse">nang houag malubos ang pagdaralita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mapamayamaya,i, parang natauhan</div> +<div class="verse">ang naabang sintang tumangap nang ayao,</div> +<div class="verse">sa caniyang puso,i, nanariua naman</div> +<div class="verse">ang hatol nang pili niyang caibigan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Yaong si Hortensio, ang uica sa aquin,</div> +<div class="verse">ang talagang ayao ay houag pilitin</div> +<div class="verse">at baca matulad aco sa nagtanim</div> +<div class="verse">nang halamang lanta ay dinidilig din.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_50" id="Page_50">Páhiná 50</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Inari lamang tunay na capatid</div> +<div class="verse">ang di nabighani sa suyo,t, pag-ibig,</div> +<div class="verse">sa sarili lamang nihang pag-iisip:</div> +<div class="verse">¿Anong gagauin co,i, di loob nang lang̃it?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Yayamang hindi mo aco capalaran,</div> +<div class="verse">uica nang dalaga, quita,i, tuturuan</div> +<div class="verse">«magmula na rito ay icao,i, bumilang</div> +<div class="verse">at sa icaualong bahay ca humangan.»</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h3><a name="capitulo_ix"></a>CAPÍTULO IX.—<i>May dalahirang banayad at may mahinhing talipandas.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Sa bahay na yaon ay may magcapatid</div> +<div class="verse">dalauang dalaga unahan nang diquit,</div> +<div class="verse">aquing sasabihin nang iyong mabatid</div> +<div class="verse">ang cani-canilang ugali at hilig.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang bilang pang̃anay ng̃ala,i, Esperanza,</div> +<div class="verse">malouag ang loob na ualang balisa,</div> +<div class="verse">cataua,i, magaan at lubhang masigla</div> +<div class="verse">ang ano mang hirap inaalintana.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa caniya,i, uala munti mang bagabag</div> +<div class="verse">parang namamayan sa lupang mapalad,</div> +<div class="verse">sa capoua tauo,i, lubos ang pagliyag</div> +<div class="verse">inaari niyang capatid na lahat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mumunting sira ay pinaraan,</div> +<div class="verse">hindi alumana cahit masahol man,</div> +<div class="verse">dunong na mag-ing̃at sa capahamacan</div> +<div class="verse">nang paraang sucat na macahahadlang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">May magandang nasa, at ang panaghili</div> +<div class="verse">ay di man sumung̃ao sa pinto nang budhi,</div> +<div class="verse">mababa ang loob na di caugali</div> +<div class="verse">ang nacacatulad isang batang munti.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_51" id="Page_51">Páhiná 51</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung maquita niya sino mang may hapis</div> +<div class="verse">ang luha sa mata,i, dadaloy na pilit,</div> +<div class="verse">at di pa magcasiya sa habag ang dibdib</div> +<div class="verse">ang tulong at ling̃ap agad icacapit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nğuni,t, cung sacali nama,t, ang mamasdan</div> +<div class="verse">ay ang nagtatamong toua,t, capalaran,</div> +<div class="verse">puso,i, lumulucso sa caligayahan,</div> +<div class="verse">iquinalulugod ang sa ibang dang̃al.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa cay Esperanza,i, ualang masisilip</div> +<div class="verse">na hindi mabuti at ugaling pang̃it</div> +<div class="verse">liban sa salita nang masamang bibig</div> +<div class="verse">na ang cahinhina,i, nagculang nang muntic.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sapagca,t, sa loob na lubhang masaya</div> +<div class="verse">at magaang bibig sa balang maquita,</div> +<div class="verse">ang naguiguing dahil ipula nang iba</div> +<div class="verse">dito sa uliran nang mang̃a dalaga.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Capatid na bunso ng̃ala,i, Eduvigis,</div> +<div class="verse">timtimang babayi, anaqui,i, tahimic,</div> +<div class="verse">at sa silid niya,i, laguing lumiligpit</div> +<div class="verse">anopa at parang buhay, taga lang̃it.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Yaong cagaslaua,i, malayong malayo,</div> +<div class="verse">at ang cahihina,i, parang catutubo,</div> +<div class="verse">ang lahat nang quilos mabini at uasto;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, hindi gayon ang lagay nang puso.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang manğa salita,i, hindi nasisinsay</div> +<div class="verse">sa iguinuguhit nang magandang asal,</div> +<div class="verse">dili maibiguin lumabas nang bahay</div> +<div class="verse">at cung sacali ma,i, tung̃o,i, sa simbahan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Caya,t, sa caniyang isip, uica,t, gaua</div> +<div class="verse">ualang ipipintas, mabuting paua,</div> +<div class="verse">sampo pa nang tanang mang̃a binabanta</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, nalilihim ang nacasasama.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_52" id="Page_52">Páhiná 52</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sapagca,t, ang boo niyang pagca-isip</div> +<div class="verse">ay caniya na lamang ang tang̃ing matouid:</div> +<div class="verse">ang sa ibang uica cung baga,t, marinig</div> +<div class="verse">cahit di masama ay minamapait.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang quilos nang iba cahit hindi mahalay</div> +<div class="verse">ay minamasama,t, quinamumuhían,</div> +<div class="verse">ang caniyang haca ay siya na lamang</div> +<div class="verse">babaying nabucod sa sang sinucuban.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ualang puno,t, mula biglang napopoot</div> +<div class="verse">ang babaying itong cabanala,i, bantog,</div> +<div class="verse">lahat nang marinig iquinababagot,</div> +<div class="verse">at hindi macuhang magtipid nang loob.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Baquit lubhang hilig sa pagtataniman</div> +<div class="verse">ang dalagang bunyi cung sa cabaitan,</div> +<div class="verse">ang muc-hang payapa,t, quilos na timtiman</div> +<div class="verse">di taglay sa puso,t, paimbabao lamang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sucat masuclam ang macamamalas</div> +<div class="verse">capag-nagagalit mata,i, nagnining̃as,</div> +<div class="verse">at uala mang quibo,t, hindi nang̃ung̃usap</div> +<div class="verse">ay daig ang tanang halimao sa gubat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃uni,t, ang lalong camandag sa budhi</div> +<div class="verse">ang siya,i, magcusa na unang bumati,</div> +<div class="verse">ito,i, catutubong caniyang ugali</div> +<div class="verse">na inaari pang carang̃alang tang̃i.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Capag nangyayari ang nasa at ibig</div> +<div class="verse">muc-ha,i, maligayang parang taga lang̃it;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, pag hindi na,i, agad magng̃ing̃itnğit</div> +<div class="verse">at ualang demonio acong maiparis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Magandang ugali,i, agad mabibiling</div> +<div class="verse">sising̃ao na pilit ang casamang lihim,</div> +<div class="verse">ang capalaloua,t, pagca-masumbatin</div> +<div class="verse">at saca ang nasa na siya,i, purihin.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_53" id="Page_53">Páhiná 53</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">At cung sacali pa,t, mayroon umayo</div> +<div class="verse">lalong mag-uulol ang malaquing labo,</div> +<div class="verse">at ang paimbabao na hinhing palalo</div> +<div class="verse">ay di na maquita,t, cung saan nagtago.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Lubos sa uari co,i, ang nacacabagay</div> +<div class="verse">ay tubig sa laua cundi guinagalao,</div> +<div class="verse">anaqui ay bubog na lubhang malinao,</div> +<div class="verse">nğuni,t, ang ilalim ay carumal-dumal.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Itong magcapatid alit ang ugali,</div> +<div class="verse">caya sa dalaua icao ay mamili,</div> +<div class="verse">nang houag sisihin aco cung sacaling</div> +<div class="verse">mapalisiya ca sa iyong pagpili.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang cay Eliseo na ipinagturing</div> +<div class="verse">aco,i, uala riang itulac cabiguin;</div> +<div class="verse">ang isa,i, masaya,t, ang isa,i, mahinhin;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, ang panğanay yata ang magaling.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung gayon ang uica nitong capanayam,</div> +<div class="verse">icao ang bahala nang upang macamtan;</div> +<div class="verse">ang isa cong bili,i, pacatatandaan</div> +<div class="verse">sa paquiquiusap ay magpacarahan.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h3><a name="capitulo_x"></a>CAPÍTULO X.—<i>Ang catampalasanan ni Neron at ang matandang +mangagauay.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mana,i, sa matapos yaong salitaan</div> +<div class="verse">ay si Eliseo,i, umoui nang bahay;</div> +<div class="verse">agad sinalubong mula sa hagdanan</div> +<div class="verse">nang parang capatid niyang caibigan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Di agad tinanong muna ang nasapit</div> +<div class="verse">nitong si Hortensiong may ing̃at na bait,</div> +<div class="verse">niyayang cumain nang macapagbihis</div> +<div class="verse">ang parang nagdaan sa landas na guipit.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_54" id="Page_54">Páhiná 54</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang cumacain na,i, napagsalitaan</div> +<div class="verse">yaong sa cay Nerong catampalasanan;</div> +<div class="verse">ang bagay na ito,i, tiquis na binucsan</div> +<div class="verse">nang ang nagugulong loob ay malibang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Ang lilong si Neron, uica ni Hortensio,</div> +<div class="verse">cung sa calupita,i, pang-ulo sa mundo,</div> +<div class="verse">sampo nang asaua<a name="FNanchor_10_10" id="FNanchor_10_10"></a><a href="#Footnote_10_10" class="fnanchor">[10]</a> ay pinatay nito</div> +<div class="verse">si Burro,t, Séneca<a name="FNanchor_11_11" id="FNanchor_11_11"></a><a href="#Footnote_11_11" class="fnanchor">[11]</a> at si Británíco.<a name="FNanchor_12_12" id="FNanchor_12_12"></a><a href="#Footnote_12_12" class="fnanchor">[12]</a></div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At inibig niyang ang sang catauohan</div> +<div class="verse">ualang maguing ulo cundi isa lamang,</div> +<div class="verse">nang sa minsang taga,i, mapucsang paminsan</div> +<div class="verse">ang lahat nang tauo sa sang sinucuban.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tila nacucutya ang mang̃a dila co</div> +<div class="verse">tumauag sa gayon nang pang̃alang tauo,</div> +<div class="verse">cundi isang Furiang galing sa infierno,</div> +<div class="verse">sunğay ang corona na putong sa ulo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ito,i, Emperador sa Romang calac-han,</div> +<div class="verse">cuhila,t, mabagsic, daig ang halimao,</div> +<div class="verse">may alilang tigreng pinacamamahal,</div> +<div class="verse">na catulad niya cung sa cabang̃isan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Febea sa tigre ang ipinamagat</div> +<div class="verse">nang capoua tigreng may coronang hauac,</div> +<div class="verse">laguing guinagamit nitong lilo,t, sucab</div> +<div class="verse">sa mang̃a cristiano nang pagpapahirap.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_55" id="Page_55">Páhiná 55</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sapagca,t, si Nero,i, malupit na ganid</div> +<div class="verse">na uala munti mang aua at pag-ibig,</div> +<div class="verse">cung caya ang puso ay doon nahilig</div> +<div class="verse">sa capoua niyang hayop na mabang̃is.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ng̃uni,t, ano caya, sagot nang causap,</div> +<div class="verse">ang napala niya,t, anong naguing uacas</div> +<div class="verse">niyong gayong asal, puso,i, nagagalac</div> +<div class="verse">pumatay nang tauo,t, laguing magpahirap.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa palaciong bantog nang lilong si Pluton<a name="FNanchor_13_13" id="FNanchor_13_13"></a><a href="#Footnote_13_13" class="fnanchor">[13]</a></div> +<div class="verse">caloloua niya ay doon humantong,</div> +<div class="verse">ang hirap, dalita, pighati,t, lingatong</div> +<div class="verse">laguing linalasap nitong tauong pusong.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Di maca aalis magpacailan man</div> +<div class="verse">ang Can-Cerbero,i,<a name="FNanchor_14_14" id="FNanchor_14_14"></a><a href="#Footnote_14_14" class="fnanchor">[14]</a> bantay sa pintuan</div> +<div class="verse">ang balang pumasoc pinababayaan,</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, ang paglabas ay ibinabaual.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang Can-Cerbero ay may tatlong ulo,</div> +<div class="verse">at pauang serpiente yaong balahibo,</div> +<div class="verse">ualang casing bang̃is na ang cagat nito</div> +<div class="verse">ay nacatataos sa utac nang buto.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa tabing Estigia,i,<a name="FNanchor_15_15" id="FNanchor_15_15"></a><a href="#Footnote_15_15" class="fnanchor">[15]</a> doon nagtatanod,</div> +<div class="verse">tanicalang ajas siyang nacagapos,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_56" id="Page_56">Páhiná 56</a></span> +<div class="verse">ito ang tinalo niyong semi-dios</div> +<div class="verse">anac ni Jupiter, Hércules<a name="FNanchor_16_16" id="FNanchor_16_16"></a><a href="#Footnote_16_16" class="fnanchor">[16]</a> na bantog.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang sinomang tauo,i, dapat quilabutan</div> +<div class="verse">sa dalitang hindi masayod na turan,</div> +<div class="verse">ang lalong-lalo na tanang tampalasan,</div> +<div class="verse">catulad ni Neron niyong nabubuhay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ani Eliseo,i, may isang matanda,</div> +<div class="verse">Bárbara ang nğalan lubhang solipica,</div> +<div class="verse">na cay Eufrasiang tunay na alila,</div> +<div class="verse">ang muc-hai,i, masung̃it, baquit sadyang tina.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Maputi ang buhoc, madilim ang noo,</div> +<div class="verse">matulis ang cucong parang alimang̃o,</div> +<div class="verse">ng̃ipi,i, sincol-sincol, at cung may catalo</div> +<div class="verse">mata,i, nanlilisic, daig ang demonio.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang caniyang ulo naman ay mahaba,</div> +<div class="verse">taing̃a,i, piing-piing na parang sinadya,</div> +<div class="verse">muc-hang mangagauay, pagca,t, ualang baba</div> +<div class="verse">quinatatacutan nang lahat nang bata.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Maing̃ay ang bibig na tila pacacac,</div> +<div class="verse">anaqui ang dila,i, puno nang camandag</div> +<div class="verse">loob ay sucaban, ualang pagtatapat,</div> +<div class="verse">saca cung maupo ang tuhod ay yacap.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa gayong catanda ay lubhang masiba,</div> +<div class="verse">laguing nagbubuncal siya sa cusina,</div> +<div class="verse">nagdadahandaha,t, baca mahalata</div> +<div class="verse">nang mang̃a casama na capoua alila.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ualang quinausap na di nacaauay,</div> +<div class="verse">ang balang maquita ay pinipintasan,</div> +<div class="verse">damit sa cataua,i, mistulang basahan</div> +<div class="verse">at ng̃ung̃uyang̃uyang parang camatayan.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_57" id="Page_57">Páhiná 57</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi co malaman cung saan nunuha</div> +<div class="verse">nang ipagtitiis ang mang̃a casama,</div> +<div class="verse">lalong lalo na ng̃a ang bunying dalaga</div> +<div class="verse">na di nababagot sa matandang bruja.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At canina lamang aco ay doroon</div> +<div class="verse">ay nang̃ung̃uaco at ung̃ol nang ung̃ol,</div> +<div class="verse">saca nang utusang pacunin nang apoy</div> +<div class="verse">malaonlaon din na nagmuc-hang tuntong.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Aquing napagmasdan anyong malalapit</div> +<div class="verse">na ang paa pala,i, tila sa sulyasid,</div> +<div class="verse">tatlo ang daliri na nagcacadiquit,</div> +<div class="verse">aco,i, napaling̃on at di co matiis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dahil sa ugali ay aquing nasabi</div> +<div class="verse">ito,i, siyang Neron nang mang̃a babayi,</div> +<div class="verse">na uala isa mang guinauang mabuti,</div> +<div class="verse">matulis ang dila na parang putacti.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Houag nang litisin ang matandang iyan</div> +<div class="verse">pinalalaqui mo ang mumunting bagay,</div> +<div class="verse">uica ni Hortensio,t, ang sabihin naman</div> +<div class="verse">cung anong nasapit nang iyong pinacay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ani Eliseo,i, hindi ninanasa</div> +<div class="verse">ang pag-aasaua,t, cusang isinumpa</div> +<div class="verse">sa harap nang lalong Mahal at Daquila</div> +<div class="verse">ang tica nang puso halos pagcabata.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Gayon man ay aco,i, pinamili niya</div> +<div class="verse">sa cay Eduvigis at cay Esperanza,</div> +<div class="verse">sila,i, magcapatid hiuaga nang ganda,</div> +<div class="verse">at mang̃a ulila sa ama at ina.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Itong si Hortensio,i, nang̃iti nang muntic</div> +<div class="verse">at naala-ala niya ang nasapit,</div> +<div class="verse">niyong dacong arao na si Eduvigis</div> +<div class="verse">nag-asal lalaqui tungcol sa pag-ibig.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_58" id="Page_58">Páhiná 58</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Datapoua,t, hindi ibig ipamalay</div> +<div class="verse">gayong sa catoto,t, sa tauong sinoman,</div> +<div class="verse">cusang inilihim nang di madung̃isan</div> +<div class="verse">puri nang dalagang nabucod sa tanan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bagcus ang sinabi iyo nang tung̃uhin</div> +<div class="verse">cung sinong lalo mo na minamagaling</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, ang hatol co,i, iyong paglining̃in</div> +<div class="verse">ang sa habang buhay ay cacasamahin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Datapoua,t, tayo ay magpahing̃alay,</div> +<div class="verse">bucas na tapusin itong salitaan;</div> +<div class="verse">dalauang binata,i, agad nagtindigan</div> +<div class="verse">sa cani-canilang quinaluluclucan.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h3><a name="capitulo_xi"></a>CAPÍTULO XI.—<i>Ang pagtatagumpay nang cababaan at pagcaduhagui nang +capalaluan.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bahag-ya na lamang ipinamamalas</div> +<div class="verse">nang arao ang muc-ha niyang maliuanag;</div> +<div class="verse">ay nanğaguising na itong magcausap,</div> +<div class="verse">tila may gagauing hindi nalulutas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Malicsing nagbihis, nanaog sa bahay,</div> +<div class="verse">parang inaalio ang pusong may lumbay,</div> +<div class="verse">nag-uica ang isa, catoto,i, pagdaha,t,</div> +<div class="verse">ibig cong matanto ang tung̃o nang pacay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sagot nang tinanong ang aquing pasiya</div> +<div class="verse">ay ang piliing co ay si Esperanza,</div> +<div class="verse">at si Eduvigis cung iyong macuha</div> +<div class="verse">magbibilas tayo na ualang pagsala.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung sa ganang aquin, cay Hortensiong uica,</div> +<div class="verse">ang bagay na iya,i, di co ninanasa,</div> +<div class="verse">tanto mo nang lubos aco,i, maralita</div> +<div class="verse">sa isang mataas ma-aalipusta.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_59" id="Page_59">Páhiná 59</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi nila tantong may nacaririnig</div> +<div class="verse">na dalauang tauong lacad ay mabilis,</div> +<div class="verse">nang malalapit na,i, pagdaca,i, nagsulit</div> +<div class="verse">binabanta ninyo,i, lisiya sa matouid.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nahahaling yata, ani Eliseo,</div> +<div class="verse">ang ating casabay na dalauang tauo,</div> +<div class="verse">¿anong mauauala sa alin ma,t, sino</div> +<div class="verse">sa mabuti,i, dili ang ninanasa co?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang muling magsulit agad naquilalang</div> +<div class="verse">isa sa canila,i, si Valerio pala;</div> +<div class="verse">uica,i, houag ninyong iraos ang tica</div> +<div class="verse">sa cay Eduvigis at cay Esperanza.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Di pa natatapos ang sinabing ito,i,</div> +<div class="verse">pagdaca,i, sumagot bunying si Hortensio;</div> +<div class="verse">(na parang paglibac sa sucab at lilo)</div> +<div class="verse">cami,i, sumusunod sa baua,t, utos mo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Agad nahalatang siya,i, tinutuya</div> +<div class="verse">caya biglang biglang namula ang muc-ha,</div> +<div class="verse">puñal ay binunot patain ang nasa</div> +<div class="verse">itong si Hortensiong dating inaaba.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang casama niya,i, dili macaimic,</div> +<div class="verse">pagca,t, natatantong uala sa matouid,</div> +<div class="verse">sucab na Valerio ulol ang caparis,</div> +<div class="verse">at munti ma,i, hindi nabahirang bait.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dinaluhong na ng̃a,t, parang inudyocan</div> +<div class="verse">nang sang infierno itong tampalasan,</div> +<div class="verse">ang dalauang mata ay binubucalan</div> +<div class="verse">nang gahasang apuy niyong cagalitan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Abang si Hortensio,i, iniuaang agad,</div> +<div class="verse">¡salamat sa lang̃it siya,i, nacaiuas!;</div> +<div class="verse">dalauang casama nama,i, nagmamalas</div> +<div class="verse">sa maguiguing hanga niyong paglalamas.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_60" id="Page_60">Páhiná 60</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa muling pag-iua,i, pagdaca,i, naagao</div> +<div class="verse">sa camay nang lilo ang puñal na tang̃an,</div> +<div class="verse">tuloy inihaguis na pina-ilandang</div> +<div class="verse">pang di nagnanasang matay sa sinoman.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang capoua uala nang sandata,t, naghamoc</div> +<div class="verse">dalauang bayaning lumilipad halos;</div> +<div class="verse">ang suntoc at sicad caquila-quilabot,</div> +<div class="verse">na daig pa mandin ang taga at ulos.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang init nang arao di pa dinaramdam</div> +<div class="verse">nang pamulan nila itong paglalaban</div> +<div class="verse">hangang sa mataas di pa nagtatahan</div> +<div class="verse">at nang mag-uauagui dili maalaman.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang lacas nang suntoc lintic ang catulad</div> +<div class="verse">cahiman at sino,i, pilit magugulat;</div> +<div class="verse">at cung ang dugo ma,i, hindi nagdaranac</div> +<div class="verse">ay ang pauis naman ang tumatagactac.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagtataca,i, labis nang piling catoto</div> +<div class="verse">sa naquitang dahas nitong si Hortensio,</div> +<div class="verse">na di nagpalalo sa sino mang tauo</div> +<div class="verse">ay cung maquihamoc parang ipo-ipo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang caniyang asal, quilos at salita,</div> +<div class="verse">sampong pag-iisip niya,t, ninanasa,</div> +<div class="verse">ualang cataasan at budhing cuhila,</div> +<div class="verse">palibhasa,i, galing sa pusong payapa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nasa ni Valerio,i, cumitil nang buhay,</div> +<div class="verse">si Hortensio,i, hindi,t, nagtatangol lamang,</div> +<div class="verse">di caguinsa-guinsa,i, biglang napipilan</div> +<div class="verse">yaong may masama,t, budhing tampalasan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Saca ang guinaua ay ibinaligtad,</div> +<div class="verse">tinampal sa muc-ha,t, binayo nang sicad,</div> +<div class="verse">ang boong cataua,i, binugbog nang hampas;</div> +<div class="verse">nang di mamihasa sa gauang magsucab.</div> +</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_61" id="Page_61">Páhiná 61</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Itong nagtagumpay na bagong bayani</div> +<div class="verse">quinulong nang isang Homerong<a name="FNanchor_17_17" id="FNanchor_17_17"></a><a href="#Footnote_17_17" class="fnanchor">[17]</a> magpuri</div> +<div class="verse">na bucod sa lacas, catapanğa,t, licsi,i,</div> +<div class="verse">may uagas na pusong ayao maghiganti.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung pag-iisip ang tanang guinaua</div> +<div class="verse">nitong si Valerio sa ulila,t, duc-ha,</div> +<div class="verse">di man camag-anac tutulo ang luha</div> +<div class="verse">at acayin din nang gauing maaua.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang dalauang ito,i, nang nagcacasama</div> +<div class="verse">sa bahay nang pari na binanguit co na,</div> +<div class="verse">gaua ni Valeriong may budhing vivora</div> +<div class="verse">ang imbing Hortensio,i, laguing minumura.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa balang mauala,i, pinagbibintang̃an</div> +<div class="verse">ang abang ulilang ualang casalanan,</div> +<div class="verse">hindi nang̃ing̃imi yaong mang̃a camay</div> +<div class="verse">na ang maralita,i, hampasi,t, sugatan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sampo nang cacaning ipinacucuha</div> +<div class="verse">itong tampalasan sa ibang casama,</div> +<div class="verse">caunting tinapay ang itinitira,t,</div> +<div class="verse">ang lalong masama ang pinipili pa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At ang guinagaua na parang aliuan</div> +<div class="verse">paglibac, pagcut-ya, pag-api,t, pag-uyam</div> +<div class="verse">dito cay Hortensiong inaalalayan</div> +<div class="verse">nang daquilang aua ninyong calang̃itan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tatlong taong sincad binata nang diua</div> +<div class="verse">ang balabalaquing hirap at dalita,</div> +<div class="verse">¿baquit natitiis caya nitong lupa</div> +<div class="verse">at hindi lamunin yaong alibugha.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Baquit, mang̃a lang̃it, at di ibulusoc</div> +<div class="verse">sa bayan nang apoy, nang doon magduop?</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_62" id="Page_62">Páhiná 62</a></span> +<div class="verse">at hangang may mundo,t, ang Dios ay Dios</div> +<div class="verse">yaong pagdurusa,i, hindi matatapos.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Iyong inaampon at pinagpapala</div> +<div class="verse">ang tanang malupit at budhing masama,</div> +<div class="verse">sa lahat nang bagay pinapagsasaua</div> +<div class="verse">at ang mabubuti siyang inaaba.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¡Oh hindi mataroc na lihim nang lang̃it!</div> +<div class="verse">¡oh dagat na ualang pangpang mang ó guilid!</div> +<div class="verse">¡oh daquilang Dios iyong nababatid</div> +<div class="verse">ang lahat nang bagay nitong sandaigdig!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa buhay na ito,i, itinutulot mo</div> +<div class="verse">sambahi,t, igalang ang sucaba,t, lilo;</div> +<div class="verse">saca sa cabila naman ibubunto</div> +<div class="verse">ang tanang pahirap doon sa infierno.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang tapat na loob pinapag-titiis</div> +<div class="verse">sa balat nang lupa nang dalita,t, saquit,</div> +<div class="verse">saca puputung̃an sa bayang tahimic</div> +<div class="verse">nang coronang ualang sucat macauang̃is.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Datapoua,t, ng̃ayo,i, ipatuloy co na</div> +<div class="verse">ang guinaua nitong Marteng panğalaua,</div> +<div class="verse">sandaling inisip ang masamang tica</div> +<div class="verse">nang maghihiganting lilong nacabaca.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung caya ng̃a hindi niya itinulot</div> +<div class="verse">na macapagbang̃on sa pagcasubasob,</div> +<div class="verse">ang dalauang camay binaliting bagcus,</div> +<div class="verse">nang upang magbauas pagca-asal hayop.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At pinag-uicaan sa pagayong anyo:</div> +<div class="verse">iyo nang natatap, Valeriong palalo,</div> +<div class="verse">ang bung̃ang masaclap niyang panibugho</div> +<div class="verse">na lumilingatong na lagui sa puso.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Masdan mo ang iyong dang̃al na quinamtan,</div> +<div class="verse">aco,i, alipin mo lamang cung sa bagay?</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_63" id="Page_63">Páhiná 63</a></span> +<div class="verse">¿nahan ang maraming iyong cayamanan</div> +<div class="verse">sa oras na ito,i, di ca matulung̃an?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cundi ca susuco,i, anomang masapit</div> +<div class="verse">sa lagay na iya,i, di ca ma-aalis;</div> +<div class="verse">itong pang̃ung̃usap ano,i, sa marinig</div> +<div class="verse">ay halos magputoc cay Valeriong dibdib.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Datapoua,t, di rin munti man lumubag</div> +<div class="verse">yaong pusong bato yata ang catulad,</div> +<div class="verse">yayamang ayao rin biglang nagsilacad</div> +<div class="verse">ang bagong nag-uagui,t, ang catotong liyag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pinabayaan nang baliti ang camay</div> +<div class="verse">culang na maghapon sa guitna nang arao,</div> +<div class="verse">cung caya guinaua ang ganitong bagay</div> +<div class="verse">nitong si Hortensio,i, nang magbagong asal.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Saca ang casama nang lilong Valerio</div> +<div class="verse">ay pinagsabihan nang dalauang ito,</div> +<div class="verse">na houag calaga,t, nang upang magbago</div> +<div class="verse">ang caniyang ugaling higuit sa demonio.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Siyang naguing dahil nang pagcacasaquit,</div> +<div class="verse">pitong bouang halos naratay sa banig:</div> +<div class="verse">ang nangyaring ito,i, ano,i, nang mabatid</div> +<div class="verse">nang amaing pari ay naghinanaquit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Doon sa inampon halos pagcabata,</div> +<div class="verse">caya ng̃a,t, ang bagay ay pinag-usisa,</div> +<div class="verse">at si Hortensio rin ang nagpaunaua</div> +<div class="verse">nang dahil nang caniyang doo,i, ninanasa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi co po ticang patai,t, masactan</div> +<div class="verse">ang iyong pamanquing pinacamamahal,</div> +<div class="verse">at ang guinaua co,i, nang madala lamang</div> +<div class="verse">magbauas nang munti ang capalaluan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bucod dito,i, dapat mo pong matalastas</div> +<div class="verse">ang caniyang pita,i, buhay co,i, mautas,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_64" id="Page_64">Páhiná 64</a></span> +<div class="verse">at cung sacali pang ng̃ayon ay malacas</div> +<div class="verse">pilit na quiquitlin hining̃a cong ing̃at.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Natanto co pong dapat patauarin</div> +<div class="verse">ang balang caauay at may nasang linsil;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, hindi baual nang Dios sa atin</div> +<div class="verse">na pacaing̃atan ang buhay na angquin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cundi co guinayo,i, inaacala co</div> +<div class="verse">na aco,i, uala na,t, nasa isang mundo;</div> +<div class="verse">cayo ang magsabi, yamang alam ninyo</div> +<div class="verse">ang asal na ganid nitong si Valerio.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pari,i, naniuala at lalong minahal</div> +<div class="verse">ang hindi pamangquin na may cabaitan</div> +<div class="verse">sapagca,t, minsan ma,i, hindi nadung̃isan</div> +<div class="verse">bibig ni Hortensio nang cabulaanan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Toto,t, sa caniyang loob na sarili</div> +<div class="verse">ay siya ang tang̃i na hamac at imbi;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, ang matouid capag sinasabi</div> +<div class="verse">hindi nang̃ing̃imi na parang bayani.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Laguing uiniuicang ang catotohana,i,</div> +<div class="verse">tiquis ilaladlad sa harap ninoman;</div> +<div class="verse">at ang puso niya,i, sapagca,t, dalisay</div> +<div class="verse">ay di nagagahis niyong catacutan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dili maibiguing maquisalamuha</div> +<div class="verse">sa manğa guinoo, mayama,t, timaua;</div> +<div class="verse">datapoua,t, hindi iquinahihiya</div> +<div class="verse">yaong casalatan niya,t, pagcaaba.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mama ni Valerio,i, sumapayapa na,</div> +<div class="verse">at hindi sinisi tauong ualang sala:</div> +<div class="verse">dito napanatag yaong magcasama</div> +<div class="verse">pagca,t, masusunod ang canilang pita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Isang gabi ng̃aning parang nabibitin</div> +<div class="verse">ang buan sa caniyang liuanag na angquin,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_65" id="Page_65">Páhiná 65</a></span> +<div class="verse">itong si Hortensio,i, ganito ang turing</div> +<div class="verse">sa catoto niyang lubhang guiniguilio.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Samantalahin mo ang caliuanagan</div> +<div class="verse">nang tanglao sa gabi,t, sa madaling arao,</div> +<div class="verse">ng̃ayon di,i, lumacad, pagca,t, caraniuan</div> +<div class="verse">malamig ang ulo nang cadalagahan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At si Eliseo pagdaca,i, sumunod</div> +<div class="verse">sa mabuting hatol niyong nag-uutos</div> +<div class="verse">minulan na rito yaong paglilingcod</div> +<div class="verse">sa cay Esperanzang may ugaling ayos:</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mataric na bundoc ang nacacatulad,</div> +<div class="verse">na cung salung̃ahin ay lubhang mahirap;</div> +<div class="verse">tatlong taon halos saca pa naagnas</div> +<div class="verse">yaong batong pusong ualang casing-tigas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang bagay na ito,i, sandaling ihimpil</div> +<div class="verse">pagbalican natin ang linisang Fidel,</div> +<div class="verse">sa cay Eliseo mana,i, sa darating,</div> +<div class="verse">doon sa colegio,i, bagong cagagaling.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h3><a name="capitulo_xii"></a>CAPÍTULO XII.—<i>Isang cabaitan ang maghunos dili cung may cagalitan.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dalaua,i, nagyacap capoua lumuluha</div> +<div class="verse">sa malaquing touang quinamtan nang diua,</div> +<div class="verse">hindi magcamayao nang pag uusisa</div> +<div class="verse">sa canicanilang palad ó dalita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Nabalitaang co, ang uica ni Fidel,</div> +<div class="verse">«na si Esperanza ang casi mo,t, guilio;</div> +<div class="verse">«aco cung sa bagay naliligaya rin</div> +<div class="verse">«at may landas ca nang binucsan sa aquin.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa bigcas nang sabi,i, agad nahalata</div> +<div class="verse">nitong matalino niyang casalita,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_66" id="Page_66">Páhiná 66</a></span> +<div class="verse">caya ng̃a,t, ang tugon cung gayo,i, humanda</div> +<div class="verse">at mamayang gabi,i, tayo,i, magsasadya.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa sariling loob nang bagong ninibig,</div> +<div class="verse">ay nacatagpo rin siya nang mainit;</div> +<div class="verse">aco,i, antain mo, ang ipinagsulit,</div> +<div class="verse">ang ama,t, ina co,i, baca naiinip.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Itong sa cay Fidel na mang̃a magulang</div> +<div class="verse">ay lubhang sagana sa lahat nang bagay,</div> +<div class="verse">dalaua ang bung̃a nang pag-iibigan</div> +<div class="verse">dalaga ang isa,t, bagong sumisilang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mana,i, nang sumapit yaong tacdang oras</div> +<div class="verse">dalauang may pacay pagdaca,i, lumacad</div> +<div class="verse">bago pang nananhic nahalatang agad</div> +<div class="verse">na tila mabuti ang maguiguing uacas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nagcatotoo ng̃a,t, di pinaghirapan</div> +<div class="verse">ang bunsong capatid gaya nang pang̃anay;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, si Hortensio,i, cung anong dahila,t,</div> +<div class="verse">dili naquisama cahiman at minsan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cung caya ganoo,i, may lihim na nasa</div> +<div class="verse">na di napapacnit sa puso at diua,</div> +<div class="verse">loob na timtima,i, ang inaadhica,i,</div> +<div class="verse">maguing cahalili ni Cristo sa lupa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Caya ng̃a,t, touina,i, ninanais-nais</div> +<div class="verse">na maparaos na ang catotong ibig,</div> +<div class="verse">sa pagayong buhay parang naiinip,</div> +<div class="verse">pagca,t, tinutugtog ang puso nang lang̃it.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Baquit ang caniyang banayad na asal</div> +<div class="verse">nagpapaquilalang talaga sa altar,</div> +<div class="verse">at ang laguing nasa,i, yaong capurihan</div> +<div class="verse">nang lalong Daquila sa sang sinucuban.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang sala nang tauo,i, iquinahahapis,</div> +<div class="verse">tandang maliuanag nang pagmamasaquit</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_67" id="Page_67">Páhiná 67</a></span> +<div class="verse">sa capoua niya,t, tunay na pag-ibig</div> +<div class="verse">doon sa lumic-ha nitong sang daigdig.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Datapoua,t, ating ipatuloy muna</div> +<div class="verse">yaong nagca-isang puso sa pagsinta,</div> +<div class="verse">na si Eliseo at ni Esperanza</div> +<div class="verse">dumating ang arao pagcacasal nila.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Lilisaning co na ang laqui nang galac</div> +<div class="verse">nang dalauang sintang nagca-isang palad,</div> +<div class="verse">sa piguing na yao,i, inubos ang cayas,</div> +<div class="verse">at casalamuha tanang camag-anac.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Gayon din si Fidel doroon din naman</div> +<div class="verse">at si Eduvigis siyang capanayam:</div> +<div class="verse">uica nang lalaqui,i, tayo,i, naunahan</div> +<div class="verse">houag ca na sanang mag-ayaoayauan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nahahalata cong iyong iniibig</div> +<div class="verse">aco,i, ang ligaya nang puso mo,t, dibdib,</div> +<div class="verse">dang̃an marami ca na patumpic-tumpic</div> +<div class="verse">tingnan mo ang atin ng̃ayo,i, nasasapit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa aglahing ito,i, ang bunying dalaga</div> +<div class="verse">alang̃ang magalit, alang̃ang tumaua,</div> +<div class="verse">guinanti ang biro: pabayaan mo na</div> +<div class="verse">at may panahon ding mararaos quita.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi ng̃a malao,t, tatlong buan lamang</div> +<div class="verse">ang nang̃ahuhuli nama,i, napacasal:</div> +<div class="verse">nagsasama sila nang lubhang hinusay;</div> +<div class="verse">nğuni,t, may nangyari na malaquing bagay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Itong magcapatid ay may caquilala</div> +<div class="verse">na isang dalagang butihi,t, maganda,</div> +<div class="verse">ang lahat nang quilos nacaliligaya</div> +<div class="verse">mata ay mapung̃ay at mapanghalina.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tila naglalambing cung siya,i, mang̃usap,</div> +<div class="verse">na nacalulugod sa quinacaharap,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_68" id="Page_68">Páhiná 68</a></span> +<div class="verse">at cung lumacad pa,i, tila umiindac,</div> +<div class="verse">sampo nang pag-imbay ay tama sa cumupas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi naman landi,t, cacanyahan niya</div> +<div class="verse">ang gayong ugali capagcabata na,</div> +<div class="verse">ang pang̃alan nito ay si Efigenia,</div> +<div class="verse">at lalabing ualo ang edad na dala.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dalauang magbilas sabay tinamaan</div> +<div class="verse">nang titig na tila tunod ang cabagay,</div> +<div class="verse">tumaos sa puso,t, hindi maiuasan;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, sa sinoma,i, ayao ipamalay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Gaon ma,i, sa pagca,t, di maililihim</div> +<div class="verse">ang sinta at pilit na mahahayag din,</div> +<div class="verse">agad nahalata,t, naguiguing butihin</div> +<div class="verse">dalauang magbilas cung ano ang dahil.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Lalong-lalo na ng̃a capag dumadalao</div> +<div class="verse">ang himalang lagda niyong cagandahan,</div> +<div class="verse">sila,i, nagbibihis na nag-uunahan,</div> +<div class="verse">at sampo nang buhoc ay pinaghuhusay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Agad nanibugho bunsong Eduvigis</div> +<div class="verse">asaua,i, di ibig maualay sa titig,</div> +<div class="verse">lalong-lalo na nğa cung siya,i, malapit</div> +<div class="verse">doon sa dalagang diua,i, may pang-aquit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi macatulog sa gabi at arao,</div> +<div class="verse">balisa ang puso niya,t, agam-agam,</div> +<div class="verse">ang caniyang isip parang naulapan</div> +<div class="verse">niyong panibugho at malaquing lumbay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Parang binabatac nang dating ugali</div> +<div class="verse">nanglisic ang mata,t, nagulo ang budhi,</div> +<div class="verse">ibig nang isabog ang puring calapi</div> +<div class="verse">nang caniyang puring doo,i, natatali.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dang̃an sa caniya,i, biglang umalalay</div> +<div class="verse">ang cay Esperanzang loob na tiuasay:</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_69" id="Page_69">Páhiná 69</a></span> +<div class="verse">«magmuli muli ca bunso, at paquingan</div> +<div class="verse">«ang pamanang hatol nang ating magulang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Cung cayo, aniya,i, dalauin nang hapis</div> +<div class="verse">«ay maghunos dili,t, tumauag sa lang̃it,</div> +<div class="verse">«sa sucal nang loob houag pagagahis</div> +<div class="verse">«nang di maululan ang pagcaligalig.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Cung sa bagay aco ay caparis mo rin</div> +<div class="verse">«sa dinadalita,t, taglay na hilahil;</div> +<div class="verse">«ng̃uni,t, nararapat ay ating isipin</div> +<div class="verse">«ang paraang ucol na lalong magaling.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«At ang gauin natin tayo ay dumalao</div> +<div class="verse">«sa cay Efigenian quinahihiligan,</div> +<div class="verse">«nang canilang pusong ng̃ayo,i, nadidimlan:</div> +<div class="verse">«¡Mahabaguing lang̃it sila,i, liuanagan!</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Sa gahasa,t, galit di dapat daanin</div> +<div class="verse">«ang canilang puri,i, puri naman natin,</div> +<div class="verse">«at cahalay-halay na ito,i, pagdinguin,</div> +<div class="verse">«caya,t, sa malubay ang lalong magaling.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mana ay nang gauin ang gayong paraan</div> +<div class="verse">may puring dalaga,i, agad nacamalay,</div> +<div class="verse">magmula na noo,i, pinutol pagcouan</div> +<div class="verse">ang dating ugali na pagdadalauan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nagdamdam nang hiya naman ang magbilas</div> +<div class="verse">nadidimlang isip tambing lumiuanag,</div> +<div class="verse">Mang̃a bagong casal ang mata,i, imulat</div> +<div class="verse">masdan ang mabuti na paraang dapat.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa lubhang mahinhing tacbo nang panahon</div> +<div class="verse">Fidel sa asaua,i, nagcamit lingatong,</div> +<div class="verse">pagca,t, nalasap din ang masidhing lason</div> +<div class="verse">nang casamang asal na tinagong laon.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tunay at cung biglang abutin nang suliap</div> +<div class="verse">ay ang cahinhina,i, cabagay nang dilag,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_70" id="Page_70">Páhiná 70</a></span> +<div class="verse">nğuni,t, cung litisin ang sa pusong ugat</div> +<div class="verse">ang lihim na dung̃is ay mapagmamalas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang matimping loob nang masintang Fidel</div> +<div class="verse">sa dahas nang dusa,i, munti nang magmalio:</div> +<div class="verse">gaua nang asauang pagcamasumbatin</div> +<div class="verse">naguiguing camandag tila sa panimdim.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang caniyang puso ay pinamamahayan</div> +<div class="verse">nang lalong mabang̃is na capighatian,</div> +<div class="verse">lalo nang matantong paimbabao lamang</div> +<div class="verse">yaong naquiquita na magandang asal.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Datapoua,t, hindi nasira ang loob</div> +<div class="verse">siya ay nanalig sa aua nang Dios,</div> +<div class="verse">at sa arao arao ay iniluluhog</div> +<div class="verse">iyong sa asauang asal na pahayop.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bagama,t, ang lagui niyang naririnig</div> +<div class="verse">ay mang̃a salitang pauang masasaquit,</div> +<div class="verse">na nababagot sa lalong matipid</div> +<div class="verse">at payapang pusong marunong magtiis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bagaman aayao gumanti nang pala</div> +<div class="verse">sa mabuting loob niya at caling̃a,</div> +<div class="verse">ay minamahal di,t, ang caniyang uica:</div> +<div class="verse">ito ay palad co loob nang Maygaua.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bagama,t, ang lagui niyang namamasid</div> +<div class="verse">ay masamang muc-hang may paquitan galit</div> +<div class="verse">dilí pinapansin at ang suma-isip</div> +<div class="verse">ito,i, cung punahin mananadyang pilit.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagca,t, ang babaying ugali masama,</div> +<div class="verse">capag-pinuna mo,i, lalong lumalala,</div> +<div class="verse">at cahit pamalong bacal ang ihanda</div> +<div class="verse">hindi magbabago muc-ha ma,i, mapasa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At saca ang dila nang gayong babayi</div> +<div class="verse">cung may guinagaua,i, hindi natatali,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_71" id="Page_71">Páhiná 71</a></span> +<div class="verse">ibig na maturang masipag, malicsi,</div> +<div class="verse">anaqui cung sino yata ang pupuri.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Inuulit-ulit na uala isa man</div> +<div class="verse">marunong gumaua sa loob nang bahay,</div> +<div class="verse">caya ang mabuti,i, patapunan naman</div> +<div class="verse">nang camunting puri cahit paimbabao.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Talastas ni Fidel ang bagay na ito</div> +<div class="verse">niyong pa mang unang siya,i, bagong-tauo,</div> +<div class="verse">pagca,t, bihasa rin sa lacad nang mundo,</div> +<div class="verse">caya,t, sa paraan lubos na natuto.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi pinapansin ang asauang ibig</div> +<div class="verse">capag naquitang siya,i, nagagalit,</div> +<div class="verse">bagcus pinupuri, upang tumahimic</div> +<div class="verse">ang di nang̃ang̃alay na dila at bibig.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nğuni,t, cung mamasdang mabuti ang loob</div> +<div class="verse">agad sinasabi nang boong pag-irog,</div> +<div class="verse">catulad mo hija,i, ang inahing manoc</div> +<div class="verse">sa pinutac-putac hindi napapagod.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Houag acalaing icao,i, napupuri,</div> +<div class="verse">ineng, cundi bagcus lalong naiimbi:</div> +<div class="verse">mag-uariuari ca,t, ang lalong mabuti</div> +<div class="verse">ay magpacababa ang isang babayi.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang bibig touinang hindi natiticom</div> +<div class="verse">ay nacacapara na sa asong tahol,</div> +<div class="verse">caya catitiis, pagca,t, nauucol</div> +<div class="verse">sa balat nang lupang bayan nang lingatong.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang sala nang iba,i, iyong titiisin</div> +<div class="verse">pagca,t, tayong lahat nagcacamali rin:</div> +<div class="verse">pagbata na hija,t, baca acalain</div> +<div class="verse">nang tauong hindi co icao sinusupil.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Masasabi-sabing aco,i, natatacot</div> +<div class="verse">sa iyo,t, cung baquit di ca binubugbog,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_72" id="Page_72">Páhiná 72</a></span> +<div class="verse">caya, aquing ineng, icao ay sumunod</div> +<div class="verse">sa mang̃a hatol co,t, banayad na himoc.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tantoin mo, hijang, isang cabaitan</div> +<div class="verse">ang maghunos dili cung may cagalitan;</div> +<div class="verse">dito na nagbago sa asauang asal</div> +<div class="verse">dahilan cay Fidel mabuting umaral.</div> +</div></div> + +<hr style="width: 30%;" /> + +<h3><a name="capitulo_xiii"></a>CAPÍTULO XIII.—<i>Ang buhay taga lañgit at ang pahimacas.</i></h3> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Si Hortensio nama,i, ating pagbalican</div> +<div class="verse">ang catoto niya,i, ano,i, nang macasal,</div> +<div class="verse">ay hindi naglao,t, tambing nagpaalam,</div> +<div class="verse">ticang tutuparin ang laon nang pacay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Daquila ang lumbay niyong si Eliseo</div> +<div class="verse">sa pagpapaalam nitong si Hortensio,</div> +<div class="verse">hinadlang̃an sana ang pag-alis nito</div> +<div class="verse">dang̃an ang dahila,i, malaquing totoo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa isang convento,i, pagdaca,i, pumasoc</div> +<div class="verse">pagsunod sa lihim na tauag nang Dios,</div> +<div class="verse">ualang iniisip cundi big-yang lugod</div> +<div class="verse">ang nagpacamatay dahil sa pag-irog.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Uala na ng̃ang dapat tayong pagsicapan</div> +<div class="verse">cundi mamintuho habang nabubuhay,</div> +<div class="verse">sa Poong lumic-ha nang sang daigdigan,</div> +<div class="verse">gaya ni Hortensiong humandog na tunay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Saca iguinauad sa caniya nang lang̃it</div> +<div class="verse">ang capangyarihang ualang cahulilip,</div> +<div class="verse">na di ibinigay sa tanang Angeles</div> +<div class="verse">sucat na mamaang ang pantas na isip.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hamac na tinapay ay sa uica lamang</div> +<div class="verse">naguiguing mistulang cay Cristong catauan,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_73" id="Page_73">Páhiná 73</a></span> +<div class="verse">tauong nasa sala ay quinacalasan,</div> +<div class="verse">ang yaman sa lang̃it parang na sa camay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Taga pamag-itan sa dios na galit,</div> +<div class="verse">guinhaua at alio nang dalita,t, saquit,</div> +<div class="verse">sa puso nang tauo,i, siyang naghahasic,</div> +<div class="verse">nang cay Jesucristong aral na matamis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tungcol sa mabait na si Eufrasia,</div> +<div class="verse">iniraos naman ang lagui nang pita,</div> +<div class="verse">linisan ang mundo, at nagreligiosa</div> +<div class="verse">sa mag-inang Virgen ito ay panata.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ipinamahagui ang lahat nang yaman</div> +<div class="verse">sa maraming duc-ha at mang̃a simbahan</div> +<div class="verse">matandang Bárbara,i, biniguian din naman</div> +<div class="verse">bagaman at tila muc-hang mangagauay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa pagpasoc niya sa mahal na claustro</div> +<div class="verse">nang bunying Serafin<a name="FNanchor_18_18" id="FNanchor_18_18"></a><a href="#Footnote_18_18" class="fnanchor">[18]</a> may catauan tauo,</div> +<div class="verse">agad nagparali ang sabi,i, ganito</div> +<div class="verse">«Paalam paalam magdarayang mundo.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Linisan quita,t, di co hinahang̃ad</div> +<div class="verse">«ang toua at layao na handog mo,t, gauad,</div> +<div class="verse">«idulot sa iba,t, di co matatangap,</div> +<div class="verse">«at ang aquing ibig ay dalita,t, hirap.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Camataya,t, dusa,i, siyang ninanasa</div> +<div class="verse">«nang bunying Teresa, inang daraquila,</div> +<div class="verse">«ang cay Pazis nama,i, sucat ang dalita</div> +<div class="verse">«at houag mamatay sa laguing pagluha.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">«Mapalad na saquit, matamis na hirap,</div> +<div class="verse">«na pinapalitan nang ligayang uagas:</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_74" id="Page_74">Páhiná 74</a></span> +<div class="verse">«mapait na toua,t, guinhauang camandag,</div> +<div class="verse">«na hinahalinhan nang saliuang palad.»</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dito na lumagui ang bunying dalaga,</div> +<div class="verse">at pinapagsaua puso sa pagsinta:</div> +<div class="verse">ang pagod at puyat inaalintana,</div> +<div class="verse">sampong camataya,i, hindi anumana.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At ang uica niya,i, cung ualang dalita</div> +<div class="verse">uala ring hihinting ligaya at toua,</div> +<div class="verse">ang hindi nagbata sa balat nang lupa</div> +<div class="verse">sa cabilang buhay naman ay luluha.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Minahal sa guinto, diamante at perlas</div> +<div class="verse">yaong caruc-haan, cilicio at hirap</div> +<div class="verse">mahalagang damit lubos na hinamac</div> +<div class="verse">pinili ang lalong magaspang, magalas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nacaliligaya sa isipin lamang</div> +<div class="verse">yaong sa dalagang doo,i, pamumuhay</div> +<div class="verse">ualang ini-iisip sa gabi at arao</div> +<div class="verse">cundi ang maglingcod cay Cristo,t, gumalang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa caniya,i, hindi nacacagambala</div> +<div class="verse">tungcol salitaan ualang napapala</div> +<div class="verse">ang mang̃a casama niya palibhasa</div> +<div class="verse">ay pauang uliran nang tauo pala.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Datapoua,t, yamang hindi matularan</div> +<div class="verse">nang madlang dalaga ang ganitong buhay,</div> +<div class="verse">ay tupdin na lamang ang macacayanan</div> +<div class="verse">sa cani-canilang bahay na tahanan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">O baca sacali cayang tinutugtog</div> +<div class="verse">nang lang̃it sa gayong buhay na maayos,</div> +<div class="verse">cung hindi mangyari ang iyong pagpasoc</div> +<div class="verse">ay cay <i>Mariang Puso</i> cayo ay pacupcop.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hayo na,t, pasuquin yaong Pusong mahal,</div> +<div class="verse">lubhang maauain at mapagtangcacal,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_75" id="Page_75">Páhiná 75</a></span> +<div class="verse">doo,i, ipinatag caloloua,t, buhay</div> +<div class="verse">at sampo nang liriong inyong calinisan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hanganan co rito, bumabasang guilio,</div> +<div class="verse">icao na ang siyang bahalang maglining,</div> +<div class="verse">ang mabuting asal ay alinsunurin;</div> +<div class="verse">ng̃uni,t, sa masama nama,i, marimarim.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Natatalastas mong ito ay tadhana</div> +<div class="verse">nang dapat asalin mulang pagcabata,</div> +<div class="verse">nang upang calugdan ay aquing tinula,</div> +<div class="verse">sa icatataua,i, pinaca-sagana.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tantoin mo namang dapat sa sumunod</div> +<div class="verse">cung mapagquilala ang tugtog nang Dios,</div> +<div class="verse">at nang cung maganap mahal niyang utos</div> +<div class="verse">sa Siong<a name="FNanchor_19_19" id="FNanchor_19_19"></a><a href="#Footnote_19_19" class="fnanchor">[19]</a> mapalad magtamo nang lugod.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Madla cong sinabi ay inilalagay</div> +<div class="verse">sa santa Iglesia na capangyarihan,</div> +<div class="verse">at isinusumpang hangang sa libing̃an</div> +<div class="verse">sa caniyang aral ay hindi sisinsay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At isinasamo sa Ina nang aua</div> +<div class="verse">ang tunay na aral ay lumagui naua,</div> +<div class="verse">sa sang capuloa,t, ang toua,i, payapa</div> +<div class="verse">maghari sa puso nang toua sa lupa.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Bilang icaapat nang buang masaya:</div> +<div class="verse">mapalad na Mayong laan sa cay Maria,</div> +<div class="verse">at pamumulaclac nang mang̃a sampaga</div> +<div class="verse">ang quinathang tula,i, binigyan cong hanga.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mang̃a bulaclac ay iniaalay</div> +<div class="verse">sa hindi nagmana sa sala ni Adan,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_76" id="Page_76">Páhiná 76</a></span> +<div class="verse">na siyang sampagang sadyang cabang̃uhan</div> +<div class="verse">sa masayang jardin niyong calang̃itan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sari-saring rosas siyang dinadala</div> +<div class="verse">niyong mabait na anac ni Maria,</div> +<div class="verse">at taglay sa puso ang toua,t, ligaya</div> +<div class="verse">niyong paghahandog sa canilang Reina.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Oh mayong mapalad, buang pagdiriuang</div> +<div class="verse">sa mahal na Virgen nang capayapaan,</div> +<div class="verse">lalaqui,t, babayi, mahirap, mayaman</div> +<div class="verse">bayang Antipolo ay pinaglalacbay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hindi anumana ang hirap at pagod</div> +<div class="verse">sa sinasalung̃ang mataric na bundoc,</div> +<div class="verse">hangang sa sumapit doon sa taluctoc</div> +<div class="verse">na quinalalag-yan nang Ina nang Dios.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa nagsisidayo,i, ualang nalulumbay,</div> +<div class="verse">cundi paraparang nagcacatouaan,</div> +<div class="verse">pagca palibhasa,i, ang naca-aacay</div> +<div class="verse">pag-ibig sa ualang dung̃is camunti man.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mula sa Cainta hangang Antipolo</div> +<div class="verse">ay lumilipana ang dami nang tauo,</div> +<div class="verse">na ang iniisip nila,i, pasaclolo</div> +<div class="verse">sa Ina nang gracia nilang tinutung̃o,</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¿Natatalastas mo na, bumabasang irog</div> +<div class="verse">ang arao at buan na iquinatapos</div> +<div class="verse">nang pinangugulan nang puyat at pagod</div> +<div class="verse">na sa Inang Virgen ay inihahandog?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Dito sa daquila,t, mapagpalang Reina</div> +<div class="verse">dapat na magsacdal ang tauo touina,</div> +<div class="verse">at gayon din naman sa Esposo niya,</div> +<div class="verse">san Joséng natang̃i sa lalaquing iba.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At sa cay san Roqueng hinirang nang Dios</div> +<div class="verse">na magcacalara sa nang̃asasalot,</div> +<span class="pagenum"><a name="Page_77" id="Page_77">Páhiná 77</a></span> +<div class="verse">ay magmacaauang taimtim sa loob</div> +<div class="verse">dito sa panahong caquilaquilabot.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Aquing ninanasa cung maguiguing dapat</div> +<div class="verse">at cung bibig-yan pa nang buhay at lacas,</div> +<div class="verse">tulain ang buhay na lubhang mapalad</div> +<div class="verse">nang daquilang Santo na nagpacahirap.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Nang tularan natin mang̃a cabanalan</div> +<div class="verse">na iniuang bacas sa lupang ibabao,</div> +<div class="verse">at sa panalang̃in niya ay mahambal</div> +<div class="verse">ang puso ni Jesus sa sang capuluan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Hanganan co rito,t, tayo namang lahat</div> +<div class="verse">ay mang̃a panuto sa tunay na landas,</div> +<div class="verse">nang ating sapitin ang bayang mapalad</div> +<div class="verse">pang̃aco nang Dios sa may pusong tapat.</div> +</div></div> + +<p><br/></p> + +<h3>Sa lalong capurihan nang Dios.</h3> + +<hr style="width: 45%;" /> + +<h2><a name="FOOTNOTES" id="FOOTNOTES"></a>MGA TALABABA:</h2> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_1_1" id="Footnote_1_1"></a><a href="#FNanchor_1_1">[1]</a></p><p>Lima capital nang república nang Perú, may silla +arzobispal; may universidad, at iba pang establecimientos literarios; +ang mang̃a simbahan ay sagana sa mang̃a alhajas at ornamentos. Sa +ciudad din namang ito ay lumitao ang cabalitaang Sta. Rosa de Sta. +Maria Patrona de las Indias.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_2_2" id="Footnote_2_2"></a><a href="#FNanchor_2_2">[2]</a></p><p>Platon, balitang filosofong taga Atenas, discipulo ni +Pitágoras at maestro ni Aristóteles. Lumitao nang di pa nagcacatauan +tauo ang Dios Anac.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_3_3" id="Footnote_3_3"></a><a href="#FNanchor_3_3">[3]</a></p><p>Mentor, ng̃alan nang balitang ayo ó tagapagturo cay +Telémaco, anac nang Haring Ulises; ang pamagat na ito,i, caraniuang +ibinibigay sa mang̃a maestrong marunong magturo, humatol at +magcaling̃a sa canilang discipulo.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_4_4" id="Footnote_4_4"></a><a href="#FNanchor_4_4">[4]</a></p><p>Eden, ay ang Paraiso.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_5_5" id="Footnote_5_5"></a><a href="#FNanchor_5_5">[5]</a></p><p>Itong mang̃a tanda sa pagpili na maquiquita dito ay +pauang catatauanan lamang, bagama,t, cung minsa,i, nagcacatotoo rin; +at di dapat alinsunurin, sapagca,t, maguiguing daang icapipintás at +icapupula sa di dapat pintasan.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_6_6" id="Footnote_6_6"></a><a href="#FNanchor_6_6">[6]</a></p><p>Itong mang̃a paraang naririto tungcol sa pang̃ang̃asaua +ay isang tunay na catatauanan din, at ualang anomang cahalayan.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_7_7" id="Footnote_7_7"></a><a href="#FNanchor_7_7">[7]</a></p><p>Averno ang infierno.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_8_8" id="Footnote_8_8"></a><a href="#FNanchor_8_8">[8]</a></p><p>Olimpio, ang lañgit.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_9_9" id="Footnote_9_9"></a><a href="#FNanchor_9_9">[9]</a></p><p>Apolo, Dios nang poesia música at medicina. Ang mañga +salitang ito,i, madalas na guinagamit nang mañga poeta.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_10_10" id="Footnote_10_10"></a><a href="#FNanchor_10_10">[10]</a></p><p>Ang asaua ni Neron ay ang mabait na si Octavia.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_11_11" id="Footnote_11_11"></a><a href="#FNanchor_11_11">[11]</a></p><p>Si Burro at Séneca ay siya niyang director ó +tagapatnubay. Ang sabi sa historia ay niyong umaalinsunod si Neron sa +dalauang ito ay naquiquitaan siya nang cagandahan nang loob; +datapoua,t, nang caniyang ipapatay ay naguing tunay na halimao.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_12_12" id="Footnote_12_12"></a><a href="#FNanchor_12_12">[12]</a></p><p>Si Británico ay caniyang capatid; at ang lahat nang +nasabi na,i, para-parang ipinapatay nitong quilabot nang +catampalasanan.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_13_13" id="Footnote_13_13"></a><a href="#FNanchor_13_13">[13]</a></p><p>Pluton, anac ni Saturno at ni Ope, at dios sa infierno, +anang mañga poetas.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_14_14" id="Footnote_14_14"></a><a href="#FNanchor_14_14">[14]</a></p><p>Can-Cerbero, isang malaquing aso na may tatlong ulo, ang +pinaca balahibo ay pauang serpiente, ipinañganac nang gigante Tifon at +nang monstruo Echidna, siyang nagbabantay sa pinto nang palacio ni +Pluton, pinababayaan ang nagsisipasoc at ibinabaual ang paglabas.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_15_15" id="Footnote_15_15"></a><a href="#FNanchor_15_15">[15]</a></p><p>Estigia; anang mañga poeta, ay isang maitim na dagat sa +infierno at sa guilid nito,i, nagdaraan ang mañga caloloua nang +nañgamamatay.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_16_16" id="Footnote_16_16"></a><a href="#FNanchor_16_16">[16]</a></p><p>Hércules, anac ni Júpiter at ni Almena, asaua ni +Anfitrion, siyang gumahis sa Can-Cerbero.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_17_17" id="Footnote_17_17"></a><a href="#FNanchor_17_17">[17]</a></p><p>Homero, ang lalong balitang poeta griego; autor nang +dalauang poema épico ang Iliada at Odisea.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_18_18" id="Footnote_18_18"></a><a href="#FNanchor_18_18">[18]</a></p><p>Serafin, may catauang tauo ay si S. Francisco dahil sa +pag-aalab nang caniyang puso nang pagsinta sa Dios.</p></div> + +<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_19_19" id="Footnote_19_19"></a><a href="#FNanchor_19_19">[19]</a></p><p>Sion, ang bundoc na canugnog nang Jerusalem doon +natatayo nang una ang palacio ni David; caraniuang inihahalimbaua sa +lañgit.</p></div> + +<p><br/></p> + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang +Buhay ni Eliseo at ni Hortensio, by Joaquin Tuason + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PATNUBAY NANG CABATAAN Ó *** + +***** This file should be named 16312-h.htm or 16312-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/6/3/1/16312/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad, +Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders. Special +thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for +this project. This ebook edition was typed page by page +from digital images taken of the book which was too fragile +to scan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/16312-h/images/001.jpg b/16312-h/images/001.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..94158d4 --- /dev/null +++ b/16312-h/images/001.jpg diff --git a/16312-h/images/001_thumb.jpg b/16312-h/images/001_thumb.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7be11fe --- /dev/null +++ b/16312-h/images/001_thumb.jpg diff --git a/16312-h/images/decor.jpg b/16312-h/images/decor.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e6218da --- /dev/null +++ b/16312-h/images/decor.jpg |
