diff options
Diffstat (limited to '16312-8.txt')
| -rw-r--r-- | 16312-8.txt | 3459 |
1 files changed, 3459 insertions, 0 deletions
diff --git a/16312-8.txt b/16312-8.txt new file mode 100644 index 0000000..41f4a9f --- /dev/null +++ b/16312-8.txt @@ -0,0 +1,3459 @@ +The Project Gutenberg EBook of Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang Buhay +ni Eliseo at ni Hortensio, by Joaquin Tuason + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang Buhay ni Eliseo at ni Hortensio + +Author: Joaquin Tuason + +Release Date: July 16, 2005 [EBook #16312] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PATNUBAY NANG CABATAAN Ó *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad, +Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders. Special +thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for +this project. This ebook edition was typed page by page +from digital images taken of the book which was too fragile +to scan. + + + + + +[Transcriber's note: Two diacritical marks on g were used by the +original publisher of this book. We have marked breve g as [)g] and +tilde g is marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: Dalawang klaseng tuldík ang ginamit sa g ng orihinal +na naglimbag ng librong ito. Minarka namin ang breve g na [)g] at ang +tilde naman ay minarka ng ~g.] + + + +PATNUBAY NANG CABATAAN + +Ó + +TALINHAGANG BUHAY + +NI + +ELISEO AT NI HORTENSIO + +NA QUINATHA + +NI JOAQUIN TUASON + +nang may cunang uliran ang sinomang babasa. + +Inihandog sa calinislinisan at lubhang + +MAPAGCALIÑGANG PUSO NI MARÍA + +Sa dulo,i, linag-yan nang isang pagpupuri + +CAY S. LUIS GONZAGA + +TAÑGING PINTACASI NANG CABATAAN + +May lubos na capahintulutan + + +MANILA + +Establecimiento Tipográfico de Modesto Reyes y C.^{a} + +Salcedo núm. 190 (Sta Cruz) + +1901 + + + +¿Quod mimus Reiplublicae majus, meliusve +affere possumus, quam si docemus, atque +erudimus juventutem? Cic. II, de Div. + + + + +SA CALINIS-LINISAN AT LUBHANG MAPAGCALIÑGANG PUSO NI MARÍA + + + O _Pusong_ hindi man nalahirang libag +nang sala ni Adang minana nang lahat, +magsaganang bucal na di na-aampat +pagdaloy nang aua +sa balang dumulog na napalilin~gap. + + Cutang sadyang tibay na nacababacod +sa canino pa man palaring pacupcop, +mariquit na jarding hindi mapapasoc +nang lalong pan~gahas, +sucab na caauay at may budhing hayop. + + Oh daong ni Noé, na pinagpitagan +nang gahasang tubig sa mundo,i, gumunao, +tantong maliligtas sa capahamacan +ang lumulang tauo, +cahima,t, busabos na macasalanan. + + Gayon ma,i, ang lalong iyong quinucupcop +ang napa-aauang malinis na loob, +ipinan~gan~ganib ang lubhang marupoc +na catauang lupa +na sa ati,i, laguing naquiquihamoc. + + Caya ang samo co, _Pusong_ lubhang uagas; +aco,t, ang babasa,i, tapunan nang lin~gap, +na houag itulot cami,i mapahamac +habang nabubuhay +sa balat nang lupang lipos nang bagabag. + + Mapagpalang Ina,i, iyong calin~gain +aco nang _Puso mong_ lubhang mahabaguin; +houag pabayaang quita ay purihin +sa mundo, at saca +doon sa cabilang buhay caaua-yin. + + Cundi ang luhog co,i, yaring pagdiriuang +n~gayon sa dan~gal mo, buti,t, cariquitan, +lubos na lumagui habang aco,i, buhay +at hangang sapitin +yaong bayang puspos nang caligayahan. + + +JOAQUIN TUASON. + + + + +Sa mañga dalagang babasa nito. + + + Cung capanahunan nang pamumucadcad +nang balabalaqui na man~ga bulaclac, +sa mata at puso,i, nagsisipag-gauad +nang caligayahang lubhang aliualas. + + Di sucat masabi ang pagcacalin~ga +nang baua,t, may-ari na nag-aalaga,t, +baca cun malanta ang pananariua +tambing na malagas, lumagpac sa lupa. + + Sapagca n[)g]a,t, cayo ang nacacatulad +nang aquing binanguit na man~ga bulaclac, +at capanahunan nang pamumucadcad +nang sigla nang iyong catauang marilag. + + Sa arao at gabi pauang caaliuan +sa iyo ay halos ang pumapatnubay, +ang dusang mapait bahag-ya na lamang +ihandog ang caniyang lilong caban~gisan. + + Ang masayang tinig nang man~ga música +ay iguinagauad sa inyo touina; +sa bayan ó nayon, cayo ang ligaya +anopa,t, cauan~gis nang man~ga sampaga. + + Alin mang ligaya anaqui ay culang +cundi macasama ang cadalagahan, +malungcot ang bahay, ualang cahusayan +ito,i, hindi sucat ipag-alinglan~gan. + + Cayo n~ga ang laguing hinahanap-hanap +nang ibig cumita nang maguiguing palad; +baga ma,t, cung minsa,i, napapauacauac +ang mapanibulos sa inyo,i, lumiyag. + + At cayo rin naman ang guinagauaran +nang labis na puri at lampas na galang, +sa inyo ay madla ang nag-uunahan +sumunod nang baua ninyong maibigan. + + Bagama,t, marahil ang inadhica,i, +ang bun~ga nang inyong pagcapan~ganyaya, +cahima,t, di ninyo sinasapantaha,t, +malayong malayo uari sa gunita. + + At sa inyo naman aquing inihandog +yaring duc-hang gugol nang isip na capos, +marapatin nauang tangapin nang loob +ang inadhica co na icalulugod. + + Sa oras na tila ibig mamanglao +ang dibdib na gaui sa caligayahan: +at nang sa pagbasa ay houag manamnam +ang saclap na gauad nang capighatian. + + Bumabasang irog, houag ipagtaca +ang lagda nang aquing mabagal na pluma +sa gusot na hanay acalain mo nang +sa salat ay ¿anong hahanapin baga? + + Inaasahang cong mayroon din naman +na puputihin cang bun~ga,t, paquinabang, +at houag man[)g]amba sa catitisuran +na macarurun~gis sa pusong dalisay. + + Sa may tauang uica na parang aglahi +ang magandang aral parang itinahi +at sa di nangyaring buhay ay nagbinhi +nang isang maayos na pag uugali. + + Cung baga,t, mabuti ang iyong matunghan +Dios ang purihin at pasalamatan; +n~guni,t, cung masama nama,i, cahabagan +ang laqui nang aquing hindi carunun~gan. + + + + +PASIMULA + + + Sa tabi nang isang malauac na dagat +na pinanununghan nang bundoc at gubat, +may isang lalaquing doo,i, lumalacad +ulol ang cauan~gis, ualang tinatahac. + + Sa lagay nang anyo,t, mapanglao na muc-ha +mapagquiquilalang may dinaralita, +ang buntong hinin~gang hindi quinucusa +nag-aabot-abot na uala nang tila. + + Ang pananamit pa,i, ualang munting ayos +at basa nang pauis sa harap at licod, +hindi anumana munti man sa loob +ang init nang arao na catacot-tacot. + + Mariquit na buhoc gulong gulong lubha +anopa,t, mistulang guinusot na cusa, +at namamalisbis na manacanaca +sa mata ang lalong mapait na luha. + + Anaqui ay ualang matutuhan gauin +lalacad nang munti, at saca titiguil, +uupo sa cahoy, papagdadaupin +ang dalauang camay, labi,i, cacagatin. + + Itong tauong lipos nang dalita,t, dusa,i, +marilag ang tindig na caaya-aya, +ang tabas nang muc-ha,i, caliga-ligaya +at buháy na buháy ang daluang mata. + + Noo,i, maliuanag, malago ang buhoc, +mapula ang pisn~gi, ilong ay matan~gos, +ang guitling nang liig ay calugod-lugod, +daliri,i, maliit at sadyang bibilog. + + Ang dibdib ay buo, paa ay cabagay +nang ugaling laqui nang pan~gan~gatauan, +malicsi ang quilos; n~guni,t, namamasdan +na nahahalo rin ang cabanayaran. + + Sa caniyang lagay ay mapaghuhulo +na may catiisan siyang catutubo +baga ma,t, cung minsan ay tila susuco +sa dahas nang dusang nanaca sa puso. + + At sa muc-ha niya,i, mapag-uunaua +nang macaquiquitang siya,i, batang bata +cahit nalilipos nang hindi cauasa +at lubhang maban~gis na pagdaralita. + + Sa guitna nang saquit niya,t, pag-iisa +humahanap mandin nang macacasama, +ang boong acala ay cung maihin~ga +maiisban-isban ang tindi nang dusa. + + Di caguinsaguinsa siya,i, nacarinig +nang yabag nang paa sa dacong malapit, +agad natilihan, at ang sumaisip, +ito,i, capara cong may sucal sa dibdib. + + Mapamaya maya lamang ay naquita +ang quinaugitlahang hinabol nang mata, +pagdating sa harap niya ay nagbadya +«¿Eliseo,i, baquit, at narito ca?» + + «Salamat, Hortensio, catoto cong liyag +at natagpuan mo acong lipos hirap, +sa lagay na yari ay humahaguilap +nang isang gaya mong may loob na tapat. + + «At aquing bubucsan laman niyaring dibdib +na pauang dalita,t, suson-susong hapis, +diua ay uala nang lunas na macapit +sa binilogbilog nitong sang daigdig. + + «Caya naparito,i, aquing linilibang +ang dusang habilin nang mama cong hirang, +tila tumatangui sampong calan~gitan +umalio sa aquing pusong nalulumbay.» + + «Houag magca-gayon, anang bagong dating, +laganap ang aua nang Dios sa atin: +pacaasahan mong hindi magmamalio +ang dating calin~ga sa nahihilahil. + + «Caya sabihin mo ang puno at ugat +niyang dalita mong sa muc-ha,i, nalimbag: +isinusumpa cong caramay mo, liyag, +ang bagong catoto, bagama,t, di dapat. + + «At cung sacali ma,t, sa sang lingo lamang +pagquiquilala ta, Eliseong hirang, +sumapanatag ca,t, iyong namamasdan +ang uri nang aquing pag-ibig na tunay. + + «Tahas na uica cong malayong di palac +sa abang Hortensio ang gauang magsucab, +lalo,t, sa para mong sa aqui,i, nagligtas +doon sa nagnasang buhay co,i, mautas. + + «Yaring boong buhay alan~gan pa mandin +ibayad sa iyong paglin~gap sa aquin, +dahil sa tulong mo,i, siyang nacapiguil +sa camatayan cong biglang sasapitin.» + + «Cung gayo,i, halica,t, tayo,i, mag-agapay +sa lilim nang cahoy na lubhang malabay: +di lamang ang dusa cundi boong buhay +ang sasalitin co,i, mangyaring paquingan. + + «At ligaya co nang iyong matalastas +ang buhay na yaring silo-silong hirap, +nang ang paglin~gap mo,i, siyang maguing lunas +na lubhang mabisa sa pusong may sugat. + + + + +CAPÍTULO I.--_Ang magandang asal na dapat pasimulan mula sa +cabataan_. + + + «Sa Limang[1] capital nang Perúng calac-han +masaganang ciudad nang maraming yaman; +siyang naguing palad na quinamulatan +niring man~ga matang sa pagluha,i, laan. + + Nanariua n~gayon dini sa gunita +ang camusmusan cong quinandong nang toua; +man~ga magulang co,i, ang laquing adhica +masunod ang aquing balang ninanasa. + + Caya,t, ang uica co,i, sa buhay nang tauo, +oh catotong ibig, guilio na Hortensio, +ay maicacapit ang n~galang paraiso +sa buhay nang batang bago pa sa mundo. + + Sapagca at ualang munting ala-ala +sa gutom at puyat, sa dusa,t, pan~gamba; +loob ay payapa, laguing nagsasaya +sa inang candun~gan na nagcacalara. + + Ang lahat nang bagay sa sang daigdigan +pauang naghahandog nang caligayahan, +di nagugunita yaong camatayan +quiquitil nang buhay sa sang catauhan. + + Balang macaquita ay nan~galulugod +at catuoa-toua ang lahat nang quilos, +pagca palibhasa,i, malinis ang loob +at ang cumacasi,i, ang gracia nang Dios. + + Ganito ang aquing dinaanang buhay +nang cabataan co cay inang namatay: +¡oh cung mangyayari sanang pagbalican +ang cauili-uili,t, mapalad na arao! + + Di co na nalasap ang layao cay ama, +yayamang hindi co siya naquiquilala, +icalauang taon nang edad cong dala +siyang pagcamatay aco,i, nan[)g]ulila! + + Nang aquing sapitin icapat na taon +pan~gun~gulila co,i, lalo pang nag-ulol, +ang masintang inang lubhang mapag-ampon +binauiang buhay nang Dios na Poon. + + Sa pagpipighati di lubhang nalugmoc, +palibhasa aco,i, cabataang puspos, +natuyo ang luhang sa mata,i, naagos, +ang ama co,t, ina,i, lubos na nalimot. + + Naguing parang ama na nagcacalin~ga +capatid na bunso nang ina cong mutya, +ang pagpapalayao ay cahan~ga-han~ga +sa palad cong yari na napaca-aba. + + Ang mama cong ito,i, isang bagong tauo, +ang edad na dala ay dalauang puo,t, pito, +may loob matanda at di nagugulo +sa man~ga dalagang paroo,t, parito. + + Pan~gala,i, Prudencio, banayad ang asal +at sampo nang quilos ay hindi magaslao, +mahusay man~gusap naman at magalang +sa cahima,t, sino na macapanayam. + + Ualang pan~galauang magturo,t, humatol +sa nasasalatan, para co n~ga n~gayon, +dunong na umalio sa nalilingatong, +sa ulila nama,i, lubhang mapag-ampon. + + Sa boong maghapo,i, hindi nauaualan +nang quinacalin~ga na caabalahan, +at namamahala sa naiuang yaman +nang man~ga nuno cong caniyang magulang. + + Pagdating nang gabi aco,i, tinatauag, +at tinuturuan nang gagauing dapat, +caya sa puso co,i, dili nacacatcat +ang aral nang aquing mamang liniliyag. + + Nang aco,i, arala,i, bata pang maliit +nang dapat asalin nang tauong may bait: +pinan~gun~gunahan aco sa pagsambit +sa n~galan nang Dios, lumic-ha nang lan~git. + + Sa touing umaga, ay bago co lisan +ang lubhang malambot na aquing hihigan, +unang babatii,t, pasasalamatan +ang lan~git sa dilang biyayang quinamtan. + + Pinag-iin~gatan ang bata cong dibdib +na houag sayaran nang sa salang dun~gis, +at lagui na acong pinapananalig +sa aua ni Mariang Inang matangquilic. + + Tacot ay di gayon nang mama cong irog +aco ay mahilig sa may lasong lugod, +na ipinapain sa bata cong loob +nang marayang mundong madaling matapos. + + At sa aquing puso ay ipinupunla +pagsinta sa Hari nang lan~git at lupa, +gayon sa sarili, at sa tauong capoua, +saca ang maganda,t, loob na payapa. + + Halay ay di gayon, nitong mama co, +nang batang lagui nang naquipagtalo, +palalong man~gusap, anaqu,i, demonio, +ualang munting aua sa capoua tauo. + + Dila,i, tampalasa,t, ualang pacundan~gan +sa matandang tauo,i, hindi gumagalang, +ang masamang bibig binubuca lamang +ay ang sinasabi,i, di na-aalaman. + + Ang pagbubulaa,t, pag-uupasala, +paninirang puri, paglibac, pagcuta +at iba pang sin~gao nang masamang dila +inuulit-ulit na ibinabala. + + Di mamacailang sabihin sa aquin +na ang catamara,i, aquing susupilin, +at hangang bata pa,i, dapat hiratihin +sa pagod at puyat ang catauan co rin. + + Ang tauong touina,i, ualang guinagaua +sa boong maghapon cundi magsalita, +sa nacaquiquita ay cahiyahiya, +at nacamumuhi sa loob nang madla. + + Cataua,i, masagal, di paquinaban~gan +tungcol sa gagauin na may casaysayan, +paroo,t, parito siyang catungculan +at ang inuuncat buhay nang may buhay. + + Ang ganitong asal ay tantong malapit +sa madlang dalita, hirap at pan~ganib, +pagca palibhasa,i, hindi iniisip +ang huling sandaling sasapiting pilit. + + Inaalintana,t, di nahihinayang +sa arao, at oras na nacararaan, +sa toui-touina,i, tila namamanglao +at ualang magaua na anoman lamang. + + Tayong nauiuili sa pagsasalita +nang bago at bago na man~ga balita: +¿ano caya bagang ating mapapala +sa buhay na itong dapat icacutya? + + ¿Dili natin tanto,t, darating na pilit +ang arao at oras, na tacda nang lan~git, +na hihin~gan tayo nang cuentang mahigpit +sa tanang guinauang buctot at matouid? + + Tayo na n~ga lamang ay napararaya +sa hiling nang ating catauang masama; +ang mama mong imbi unang una na n~ga: +¡iyong patauarin Dios na daquila! + + Di pa sucat ito ay idinuructong +parang pahimacas sa lahat nang hatol, +icao ay bata pa,i, dapat na magtipon +nang magandang asal habang may panahon. + + At nang cung tumandai,i, houag cang magsisi +sa di carunun~gan nang bait mong imbi, +at pag nagcataon masasabisabi +dica tinuruan nang gauang mabuti. + + Anopa,t, sa aral nang mama cong ibig +nabubucsan naman yaring pag-iisip, +saca unti-unti nanasoc sa dibdib +ang sintang dalisay sa Hari nang lan~git.» + + Capagdating dito,i, nag-uica pagcouan +itong si Hortensiong parang napamaang: +«pasalamatan mo yaong calan~gitan, +ang naguing mama mo,i, dunong na umaral.» + + Sa cay Eliseo namang isinagot, +«di co linilimot ang aua nang Dios, +palalaguiin co hangang sa malagot +ang tan~gang hinin~ga,t, buhay co,i, matapos.» + + + + +CAPÍTULO II.--_Ang pinagcautañgan nang buhay._ + + + «Isa namang gabi,i, aco,i, quinauayan +nang guilio cong mamang labis na magmahal, +aniya,i, dinguin mo ang ipagsasaysay +cun sa natutulog ay parang pamucao. + + Pacatandaan mo ito at iguhit +sa caibuturan nang puso at dibdib, +at isa sa samong utos niyong lan~git +sa lahat nang tauo nitong sangdaigdig. + + Icao ay bata pa niyong camatayan +nang masintang ama,t, inang mapalayao: +houag mo rin, bunso, namang calimutan, +iyong idalan~gin sila nang mataman. + + Liban na sa Dios bilang pan~galaua +dapat na suyuin ang ama at ina, +igalang at sundin utos na bala na +at houag bibig-yan anomang balisa, + + Ang uica ni Platon,[2] filosofong paham, +ay Dios sa lupa ang man~ga magulang, +pagca,t, pan~galauang pinagcautan~gan, +nang tauo sa mundo nang in~gat na buhay. + + Ang sila,i, igalang tantong nararapat, +suyo at pagdama,i, laguing igagauad, +tuloy abuluyan sa madlang bagabag, +pighati,t, dalita, ó anomang hirap. + + At ang man~ga anac na nagsisigalang +sa canicanila na man~ga magulang, +tantong naghahanda nang caguinhauahan +dito,t, saca doon sa cabilang buhay. + + Dapoua,t, ang lilo na may asal ganid +sa man~ga magulang culang nang pag-ibig, +dito pa sa lupa,i, lalasap na pilit +nang pait nang dusa,t, saclap nang hinagpis. + + Para nang nasapit niyong si Absalon +nasabit ang buhoc sa puno nang cahoy +at doon namatay: ¡Oh parusang ucol +niyong calan~gitan sa may pusong gayon! + + Ang nasapit naman niyong ualang galang +na anac ni Noè na pan~galan ay Cam, +siya,i, naruhagui sampong boong angcan, +sa canilang muc-ha sumpa,i, napaquintal. + + Caya, Eliseo, cung tanto mong ibig +na ang iyong buhay sa mundo,i, lumauig, +man~ga magulang mo,i, mamatay man cahit +sa lupa ay houag catcatin sa dibdib. + + Yamang hindi na mangyayari naman +ang paglingcuran mo sila at igalang, +iyong idalan~gin sa Poong may capal +caloloua nilang sa mundo,i, pumanao. + + + + +CAPÍTULO III.--_Ang hiyas nang isip._ + + + Icapitong taon nang aco,i, sumapit, +na capanahunang pagsilang nang bait, +tantong minarapat nang mama cong ibig +sa isang maestro aco,i, ipahatid. + + Ang n~gala,i, Pancracio, pan~galauang Mentor[3] +cung sa cabaita,t, gayondin sa dunong, +siyang minabuting sa aqui,i, mag-ampon, +magturo,t, umaral nang gagauing ucol. + + Sa anyo at muc-ha parang naquiquintal +ang caguilio-guilio na magandang asal; +at sa bahay niya,i, aco,i, pinatahan +yamang nalalapit ang caniyang bayan. + + Minulan na niyang tiquis isinabog +ang lunas na aral sa bata cong loob, +at sa aquing bait ay ipinapasoc +yaong carunun~gang camahala,i, puspos. + + N~guni,t, pahintulot niya ang maglibang +sa capoua co batang nagsisipag-aral, +at isa n~ga rito,i, naguing caibigan +mahiguit sa isang capatid na tunay. + + Pan~galan ay Fidel, matalinong bait +pandac na lalaqui,t, mariquit ang voces, +quinauiuilihan nang balang dumin~gig +ang lubhang maayos niyang pagsusulit. + + Mapusoc ang loob, lubhang salangapan +ang aquing napiling unang caibigan; +datapoua,t, dahil sa mabuting aral +ay cabaitan din ang namamag-itan. + + Puso,i, bahag-ya na dalauin nang sindac, +anaqui ay laguing nasa sa panatag, +inaalintana anomang bagabag, +caya n~ga,t, malapit sa pagcapahamac. + + Pagca,t, ualang hantong sa balang maisip +at dili gunita anomang pan~ganib, +houag lamang hindi masunod ang nais; +n~guni,t, sa hatol co,i, siya,i, naquiquinig. + + Ang ugaling ito ay binagong cusa +nang naturang Fidel, aquing cababata +mulang mapag-uari niya,t, maunaua +na sa cotouira,i, tantong nalilisiya. + + Aquing quinasama habang nag-aaral +ang tapat na loob na catotong hirang; +dito nalathala yaong catalasan +nang isip ni Fidel na quinahan~gaan. + + Aming iniraos ang pagsusumaquit +nang maliuanagan ang malabong bait: +lacad nang bituin aming iniisip, +saca ang sa arao na laguing pagliguid. + + Ang lahat nang bagay nating natitingnan +sa balat nang lupa na may caramdaman: +ang tauo,t, ang hayop, at ang uala naman +na para nan bato at man~ga halaman. + + Gayon din n~ga naman yaong man~ga diua +na ualang cataua,t, espiritung paua: +ang Hari sa Lan~git na di matingcala, +caloloua nati,t, Angeles na madla. + + At itinuturo nang maestro namin +ang ugaling dapat sa mundo,i, asalin: +na _ang catouirang aalinsunurin; +ang masamang gaui nama,i, susupilin_. + + Ang tatlong daquila nating catungculan: +una ay sa Dios na dapat igalang, +at sintahin lalo sa lahat nang bagay, +itanim sa puso habang nabubuhay. + + ¿At paano cayang hindi iibiguin +yaong cagalin~gang ualang macahambing? +malauac na dagat na hindi malining +nang lalong mataas paham na Querubin. + + Ang caniyang sinta,i, laguing nag-aalab +sa linic-hang tauo na aliping hamac, +na pinapanaog ang bugtong na Anac +sa caalipinan nang tayo,i, maligtas. + + Tungcol sa sarili pan~galaua bilang +nang aquing sinabing man~ga catungculan, +pag-in~gatan baga,t, mahalin ang buhay; +n~guni,t, lalo pa n~ga yaong ualan hangan. + + Saca ang icatlo,i, pag-ibig sa capoua, +tulun~gan sa dusa, pighati,t, dalita: +di co na sayuri,t, lalauig na lubha +ang itinuturong cagalin~gang paua. + + Sa oras nang aming pagpapahin~galay +sari-saring laro,i, pinag-aaliuan, +na may tumutula,t, may nag-aauitan: +tignan mo ang aquing sa Virgen ay alay: + + + +«_Pag-asa sa Ina nang aua._» + + «Icau na tacbuhan niyaring abang puso +»sa anomang dusa na sumisiphayo, +»sa lilim nang iyong ampo,i, nagtatago +»itong alipin mo, taglay ang pagsuyo. + + »Icao ang ligaya cung aco,i, malumbay, +»matibay na moog niring cahinaan, +»saclolo cong tan~gi sa capan~ganiban +»at sa aquing isip ay caliuanagan. + + »Icao ang tinudlá nang aquing pag-irog, +»bilang pan~galaua nang anac mong Jesus, +»pagsambit sa iyong n~gala,i, naghahandog, +»sa puso nang lalong dalisay na lugod. + + »Icao ang maestra nang di carunun~gan, +»mabisa cang lunas nang saquit na tanan, +»masaganang batis na binubucalan +»nang tubig nang graciang mapagbigay buhay + + »Dahilan sa iyo,i, ang bayan nang hirap +»ay inaari co na Edeng[4] mapalad, +»mahina cong loob ay mapapanatag +»sa huling sandali na casindac-sindac. + + »Dahil sa tulong mo ay madadalisay, +»lilinis ang pusong sa dilag mo,i, alay; +»ang bininhing sinta,i, iyong alalayan +»nang houag malanta magpacailan man. + + »Dahilan sa iyo,i, mapapauing pilit +»ang ulap nang ibang sintang maligalig, +»lulucso ang diuá, tatahip ang dibdib +»sa caligayahan na gauad nang lan~git. + + »Hangan dito, Ina,t, ticang pagtamanan +»pagpuri sa iyong man~ga cagalin~gan; +»di linilimot naman ang pag-galang +»sa iyong Esposong calinis-linisan.» + + Ano,i, nang matapos ang pagbasa nito; +tila mabuti na, uica ni Hortensio, +na tayo,i, umoui, at sa cuarto mo +ay ualang dirin~gig cundi lamang aco. + + + + +CAPÍTULO IV.--_Cung ano ang buhay siyang camatayan_. + + + Sa bahay nang isang laqui,i, ugali, +pinto,i, bahag-ya na nabuc-san nang munti, +at sa loob nito ay may natatali +isang asong galgo na nacalupagui. + + Sa lual nang bahay may isang halaman +na di co masabi cung ano ang n~galan, +daho,i, malalapad, san~ga,i, malalabay +at ang isang silid ay nalililiman. + + Sa lupa,i, nagcalat na lumilipana +yaong tinatauag nating macahiya, +ito,i, tumutungo,t, nan~gan~gayupapa +sa capoua damo, anang man~ga bata. + + Nang isang tanghali mana ay pumasoc +dalauang binatang tumatacbo halos, +sa pauis nang muc-ha,t, hin~gang nan~gan~gapos +mapagquiquilalang malaqui ang pagod. + + Ang dalauang ito,i, di co na sabihin +at quilala mo na, bumabasang guilio, +ating pabayaan cung anong gagauin, +salitaan nila,i, pilit tatapusin. + + Di naghantonghantong camunti man lamang +nagtuloy pumanhic sa naturang bahay, +at ang isang silid agad na binucsan +at capagcapasoc ay muling sinarhan. + + Nag-upuan sila,t, tica,i, mag-uusap +sa dalauang silla na nagcacatapat, +isa sa canila,i, pagdaca,i, nan~gusap: +ganito ang dinguin, bumabasang liyag. + + Ani Eliseo sa catotong ibig, +labing ualong taon ano,i, nang sumapit, +dumating ang isang sulat na pahatid +niyong aquing mama, ganito ang sulit: + + »Guilio cong pamanquin, yaring carain~gan +»ay talastasin mo at panain~gahan, +»na cung mangyayari,i, muling pagbalican +»ang bahay na itong iyong quinaguisnan. + + »Tanto mo na, bunso,t, aco,i, nag-iisa +»ualang magcalin~ga baquit matanda na, +»icao ang pangdugtong nang tan~gang hininga +»at caligayahan nang dalauang mata. + + »Icao ang tuncod cong pan~gun[)g]unyapitan +»nang mahinang lacas niring catandaan +»at cung ang buhay co,i, malapit nang manao +»sa man[)g]a camay mo nasa cong mamatay». + + Nahambal ang aquing puso sa pagbasa +nang liham na lagda nang boong pagsinta, +caya n~ga,t, niyon din aquing pinasiya +na ganaping agad ang caniyang pita. + + Linisan co na n~ga iyong pag-aaral +at aquing tinun~go, ang iniuang bayan, +nang aco,i, dumating sa mama cong bahay +toua,i, dili gayon nang aco,i, mamasdan. + + At saca nag-uica, guilio cong pamanquin, +paquimat-yagan mo yaring sasabihin, +pagca,t, panahon nang dapat mong lasapin +ang pait nang dusang pamana sa atin. + + Nang nunong si Adan na pinatamaan +nang sumpa nang Hari nang sangcalan~gitan, +_na sa iyong pauis_, aniya,t, _capagalan +doon mo cucunin ang icabubuhay_. + + Munti man ay hindi nagdamdam nang hapis +yaring aquing puso sa gayong narinig, +sapagca n~ga,t, tantong ayon sa matouid +ang caniyang aral na ipinagsulit. + + Bagcus pa n~gang aquing pinasalamatan +ang paglin~gap niya sa aba cong buhay, +tuloy na tinicang siya,i, paglincoran +hangang may hinin~ga na iniin~gatan. + + Mangyayari caya ang maghinanaquit +sa hatol na lagda nang boong pag-ibig, +pagca,t, ang mama co,i, may tapat na dibdib +at lubhang marunog siyang magmasaquit. + + Nagsama na caming hustong pitong boan +niton~g amain cong labis na magmahal; +mana,i, isang hapo,i, nag-uica pagcouan: +«di na malalaon yaring aquing buhay.» + + Tila di mangyaring aco,i, maniuala +sa bagay na yaong caniyang uinica; +n~guni,i, niyong din cusang inihanda +ang naquiquinitang pagpanao sa lupa. + + Uala acong sucat na pagcaquitaan +nang icalalagot nang hinin~gang tan~gan; +malacas na lubha naman ang catauan, +bagama,t, ang muc-ha,i, uari namamanglao. + + Hindi co napiguil pagtulo nang luha +sa paglin[)g]ap niya touing magunita, +dinguin mo ang caniyang matamis na uica +udyoc nang malaquing pag-ibig at aua. + + «Itanim sa iyong puso at panimdim +»itong sa mama mong huling tagubilin: +»sa arao at gabi,i, houag lilimutin +»ang Dios na Haring lumic-há sa atin. + + »Ang pananagano sa Ina nang aua +»ay palaguiin mo sa puso at dila, +»siyang pagsacdalan sa hirap, dalita +»habang nabubuhay sa balat nang lupa. + + »At ang balang duc-hang sa iyo,i, dumulog +»ay paquitaan mo nang magandang loob, +»houag mahinayang masayang iabot +»ang macacayanang ipagcacaloob. + + »Ang sinomang tauong may magandang asal +»siyang catotohing itan~gi sa tanan; +»puso mo,i, cung baga,i, may capighatian +»ay maguiguing lunas at caguinhauahan. + + »At sa balang sucab magpacailag ca, +»pagca,t, ang casaman ay nacahahaua: +»iyong hihiran~gin ang macacasama +»nang di ang buhay mo ay mapalamara. + + »Cung magca utang cang loob sa sinoman +»ay iyong gantihin nang loob din naman: +»ang na sa sacuna,i, agad saclolohan +»mayaman ma,t, duc-ha ó cahit caauay. + + »Icao na bunso co, bahalang maglining, +»yamang batid mo na masama,t, magaling, +»malibing man aco,i, houag lilimutin +»ang madla cong aral, ¡ay pamangquing guilio! + + »Bucod dito,i, dapat, yamang panahon na +»na icao,i, humanap nang macacasama, +»ang ibig co sana,i, maraos ca muna +»hangang aco,i, buhay matulun~gan quita. + + »¿Anong gagauin ta,i, ito na ang guhit, +»ito na ang hanga na taning nang lan~git? +»n~guni,t, ang bilin co,i, magpapaca-bait +»at ang pipiliin timban[)g]in sa isip. + + »Houag cang hihirang nang lubhang butihin, +»cundi yaong lalong timtima,t, mahinhin, +»pagca,t, aco,i, ayao n~g quequendeng quendeng +»lason sa mata co,t, nacaririmarim. + + »Hindi co rin ibig ang sumasagadsad +»laylayan nang saya ay puno nang lusac, +»anaqui,i, may buntot na quinacaladcad +»hayop na mistula ang nacacatulad. + + »Ang hahanapin mo,i, may loob sa Dios, +»banayad man~gusap at hindi mataros, +»ayao naman aco nang iin~gos-in~gos +»na sa tingnan lamang ay nacayayamot. + + »Cung baga sacali,t, icao ay macasal +»ang pagtitiis mo ay cararagdagan +»sa asaua,t, bayao, hipag at bianan, +»gayon din sa iyong boong casambahay. + + »Hangan dito aco,t, pagpalain ca rin, +»amponin touina nang mag-Inang Virgen, +»sa capayapaa,i, tantong palaguiin; +»at houag mo namang aco,i, lilimutin.» + + Pagcauica nito,i, nagtindig pagcouan, +umacbay sa aqui,t, napasahihigan, +saca nagpatauag isang paring banal +at ang tanang sala,i, ipinan~gumpisal. + + Mapamayamaya,i, aquing nahalata +siya,i, nalalagnat mainit ang muc-ha; +n~guni,t, hindi naman totoong malubha, +¿paano bagang ito,i, mamamatay caya? + + At ang médico mang sa caniya,i, tumin~gin, +malayong mamatay, ang uica sa aquin; +n[)g]uni,t, unti-unti naming napaglining +na tunay ang sabi na ipinagturing. + + ¿Sino cayang tauo ang hindi mamaang +sa lubhang magandang sa mundo,i, pagpanao? +totoo n~ga palang _cung ano ang buhay +ay siya ring hanga nama,t, camatayan_. + + At quinabucasan ay biglang naglubha +cataua,i, balisa,t, malatang malata, +hindi macaquiling sa cana,t, caliua, +at nagagaril na sa pagsasalita. + + Aco,i, pajesusan ang ipinagturing +at sa santo Cristo,i, mata,i, itinin~gin, +aniya,i, _sa camay mo,i, inihahabilin +yaring caloloua nang iyong alipin_. + + Nang mauica ito,i, siyang pagcalagot +nang tan[)g]ang hinin~ga nang mama cong irog, +ang puso co nama,i, parang pinaglabot +nang lahat nang dusa nitong sang sinucob. + + Nagsipagcatipon mapamayamaya +ang man[)g]a catotong dinatnang balita, +sila,i, para parang mata,i, lumuluha +sa panghihinayang na ualang camuc-ha. + + N~gayo,i, natapos na ang lahat mong hirap, +at ang humalili ualang hangang galac: +aco,i, iniuan mo na tiguib nang sindac +sa guitna nang mundong lipos nang bagabag. + + Lan~git ang gumanti sa iyong pag-ibig +nang ligayang hindi sucat na malirip; +aco,i, iniuan mo sa madlang pan~ganib, +¡oh pan~gun~gulila na cahapis-hapis! + + Di co na narinig cahit alin~gao-n~gao +nang iyong pagtauag na lubhang malayao: +aco,i, iniuan mo sa capighatian, +nacaisa-isa,t, ualang caaliuan. + + Anopa,t, sa aquin ay naguing camandag +ang pagpapalayao niya at paglin[)g]ap; +¡oh buhay na imbi at cahabag-habag! +¿saan ihahanga, lan~git, yaring hirap? + + Ito,i, siyang dahil nang aquing dalita +na dini sa puso,i, laguing umiiua: +¿batid mo na baga, catoto, ang mula +niring dalamhati at linuhaluha? + + Caya,t, cung ibig mo, hirang na Hortensio, +ay samahan mo na ang abang catoto, +upang matiuasay ang sinicdosicdo +niring gulong dibdib na di magcatuto. + + + + +CAPÍTULO V.--_Si Hortensio at ang pagcabaligtad nang mundo_. + + + Ito,i, bagong tauo, na lalabing siyam +ang bilang nang taon na linalacaran, +naguing caquilala,t, laguing capanayam +niyong Eliseo sa caulilahan. + + Siya,i, unang bugtong na ipinan~ganac +nang inang si Florang di na nagcapalad +na hagca,t, calun~gin ang angel sa dilag, +caya,t, sa cay Fabiong ama ay nalagac. + + N[)g]uni,t, inihandog nang masintang ina +nang bago malagot ang tan~gang hinin~ga +sa mapagcalin[)g]a,t, lubhang macalara, +dalisay na Virgeng ualang bahid sala. + + Naiuan sa ama na caaua-aua, +salat sa ligaya,t, sa dusa,i, sagana, +naualay sa ina baquit batang bata +bagama,t, sa bait ay lubhang matanda. + + Dan~gang may capatid isang binibini +dito sa mag-ama ay siyang nag-iui: +pan~gala,i, Emilia, mahinhing babayi, +matalinong isip, daig ang lalaqui. + + Ang caniyang edad apat na puo,t, isa +na di nabighani nang pag-aasaua, +at sa boong loob tantong pinasiya +ihandog cay Jesus puso,t, caloloua. + + Bagama,t, marami niyong dacong arao +nabihag nang ganda niya,t, cariquitan; +dapoua,t, ang baua,t, magsabi nang pacay +hindi na macuhang muling ipagsaysay. + + Sapagca,t, pagdaca,i, cusang tinatapat +nang uicang mariing, conoua,i, banayad; +«Sa bagay na iyan ang hin~gi co,i, tauad +«at dini sa puso,i, lason at camandag.» + + Cung pinaliligoy ang pagsasalita +nang adhicang sinta ninomang binata, +agad sasagutin nang ganitong uica: +«Linauan po ninyo at nang maunaua.» + + Saca sasabihing masasayang lamang +tanang guguguling dusa,t, capagalan, +idinudugtong pa nang lalong tumibay: +«Ito,i, una,t, huling aquing casagutan.» + + At cung maramdamang ibig magtiyaga +di na paquiquita,t, magtatagong cusa, +cundi macaiuas sasabihing bigla: +«Sucat na sa iyo ang catagang uica.» + + Ito ang nag-iui dito cay Hortensio, +capatid nang amang pan~galan ay Fabio, +at sa isang pinsan ipinaquinuso, +ang batang ulila paglabas sa mundo. + + Icapitong taon ang edad nang bata +ay sa isang pare,i, ipinacalin~ga +mabait, marunong, at ang labi,t, dila +ay batis nang aral na cahan~ga-han~ga. + + Daquila ang toua mula nang mamalas +ang sa cay Hortensiong loob na banayad, +at ang cabaitang caguila-guilalas +anaqui,i, sinusong casama nang gatas. + + Lalo nang matantong lubhang mapagtiis +sa pagod at puyat, sa pighati,i, hapis; +at cahit mayroong maramdaming dibdib +ay hindi sumuco sa dahas nang saquit. + + Baquit parang sadya na itinalaga +nang lan~git sa madla,t, sari-saring dusa, +quinaguisna,i, lucsa,t, ulila sa ina +at ang caruc-haa,i, ualang pan~galaua. + + Sa lahat nang bagay ay capos na capos +sa canin at damit, sampong sa pagtulog; +sa tanang casama na sa paring lingcod +ay uala isa man na nagdalang lunos. + + Puso,i, nalipos nang lumbay at hapis, +ang luha sa mata,i, laguing nagbabatis, +naualay sa ama,t, aling nagtangquilic: +anopa at naguing hantun~gan nang saquit. + + May alagang pari sabihin ang aua, +dapoua,t, quinusang di nagpahalata, +nang lalong mauagas ang puso at diua, +luminis sa apoy nang madlang dalita. + + ¿Aling cabaitan ang hindi magmalio +sa guitna nang gayong hirap at hilahil, +n~guni,t, ang bayaning lubhang matiisin +dusa ay hindi man lamang naidaing. + + Capag dinadatnan anomang balisa +sa lan~git na lamang siya umaasa, +sa sariling loob ay ang uica niya +«Maguing bayad naua sa lahat cong sala.» + + Napagtanto mo na, bumabasang liyag +ang cay Eliseo na causap-usap, +caya naquilala,i, siya ang nagligtas +sa lubhang daquila na pagcapahamac. + + Sapagca,t, ang isang pamangquin nang pari, +Valerio ang n~galan ay may panaghili, +doon cay Hortensio,t, ang mula at sanhi +dahil sa dalagang sa iba,i, natan~gi. + + Sari-saring bagay ipinadadala +nito cay Hortensio,t, natatanto niya, +na ualang mabisang pang-aquit sa sinta +gaya nang mabuting loob na paquita. + + Puso ni Hortensio,i, hindi naligalig +sa mapulang pisn~gi,t, malagquit na titig, +at maputing noong capilas nang lan~git +nang isang babaying n~gala,i, Eduvigis. + + ¡Oh diamanteng pusong ualang casing tigas +at quinucusa na,i, ayao pang pumayag! +n~guni,t, ¿ano caya,t, tila nabaligtad +ang dating ugali nang sa mundong lacad? + + Ang bato balani ang siyang lumapit +lumapit sa bacal na di co ma-isip, +¿ano caya itong hiuaga nang lan~git, +hindi mapaghaca nang pantas na bait? + + Isang arao n~gani ay parang nagtipan +itong si Hortensio,t, ang dalaga naman +sa bahay na isa,t, nagcasalitaan +nang tungcol sa mundong man[)g]a cahirapan. + + Sa aming babayi, ani Eduvigis +ay loualhati nang pan~galauang lan~git, +ang cami tumama lalaquing mabait, +marunong dumamay sa hirap at saquit. + + At cung mayroon pa sa sang maliuanag +na isang lalaqui na iyong catulad, +ó ibang Hortensiong asal na banayad +maiisban-isban ang tindi nang hirap. + + Pagca,t, ang Hortensiong aquing capanayam, +uala manding aua sa boo cong damdam, +sa mauica ito mata,i, itinunghay +dito sa ulilang nagcacamamanghan. + + Sa salitang ito,i, biglang namutla +ang buroc na pisn~gi nang ating binata, +at ang sumaisip nang lipos dalita +ang babaying yari,i, labis na manuya. + + Hindi maniuala ang mababang loob +na sa lagay niya,i, mayroong iirog, +caya sa dalaga,i, ualang isinagot +cundi «sucat na po ang iyong pag-ayop.» + + Sa oras na ito ay siyang pagdating +niyong si Valeriong sa paring pamangquin, +ito,i, may pagsinta na laong inangquin +sa cay Eduvigis babaying butihin. + + Isang bagong tauong marin~gal ang ticas +magandang lalaqui,t, marahang man~gusap, +man~ga panucala,i, lubhang matataas, +at ang pananamit ay nacagugulat. + + Sa yama,i, sagana, malacas, matapang, +ualang pan~galaua sa binatang tanan, +laguing tinatanghal sa man~ga lansan~gan +sapagca,t, bihirang tumira nang bahay. + + Ang tabas nang muc-ha niya ay mahauas, +at saca ang puti ay lubhang matingcad; +n~guni,t, maganda ma,i, parang nalilimbag +ang capalalua,t, pagcabudhing sucab. + + Ualang hindi siya pinaghimasucan, +na sinalicsic ang sa ibang buhay; +ang malicsing bibig hindi nan~gan~galay +sa puri nang capoua niyong paghahapay. + + Hindi bibihira ang nan~gatatacot +sa malicsing dilang ualang munting pagod, +naguguniguning matalas pa halos +sa talim nang tabac talagang panghamoc. + + Mapusoc na loob hindi mapasucan +nang hatol na dapat sa ganoong asal, +tanang camag-anac pauang naninimbang +dito sa binatang lubhang tampalasan. + + Masiglang cataua,i, hindi nagsasaua +sa ugali niyang magpagalagala; +ang man~ga casama,i, lalong nagpalalá +sa caniyang asal na dating masama. + + Pagdating nang gabi,i, hindi linilisan +ang taglay touinang matulis na puñal; +paglilibot niya,i, pinaglalamayan, +saca ang pagtulog naman ay sa arao. + + Ito,i, nanibugho,t, acala,i, ninibig +yaong si Hortensio sa cay Eduvigis, +at sa salitaan siya ay lumapit +catulad nang isang tauong ualang bait. + + Nag-uaualauala,t, nang di mahalata +ang lihim na galit na taglay nang diua; +n~guni,t, sa caniyang quilos at salita +ang sucal nang puso,i, mapag-uunaua. + + Si Hortensio naman at si Eduvigis +sa pagdating niya,i, hindi na umimic, +na siya pang lalong na ipinagn[)g]alit +nang naninibughong haling sa pag-ibig. + + Dito na nag-isip itong alibugha +nang cay Hortensiong icapan~ganyaya, +hindi nan~gilabot ang sariling diua +magnasang lasunin ang caaua-aua. + + Lihim na sinabi sa cay Eliseo +nang may budhing sucab n~gala,i, si Valerio +ang lihis na nasang udioc nang demonio +pagca,t, malaon nang sila,i, magcatoto. + + Nahambal ang puso nang pinagsabihan +caya,t, cay Hortensio sinabi ang bagay: +icao ay lalasunin niyong tampalasan +at sa panibugho yata ang dahilan. + + Dito na lumayo ang ulilang aba +sa lilong Valerio hayop ang camuc-ha, +talaga nang lan~git at malaquing aua,i, +sa cuco nang ganid di napan~ganyaya. + + Nagmula na rito ang pag-iibigan +nang dalauang laguing magcasalitaan +ang canilang puso,i, pinag-isang tunay +parang magcapatid ang nacacabagay. + + Hindi man ugali nitong si Hortensio +ang siya,i, magtanim sa sinoman tauo; +gayon ma,i, nan~gilag sa nan~gin~gimbulo, +at di na minarapat na gauing catoto. + + At si Eliseo naman ay gayon din +sa lilong Valerio,i, tantong narimarim; +na hindi mangyari cahima,t, pilitin +ang may asal hayop na gayo,i, guiliuin. + + + + +CAPÍTULO VI.--_Ang uliran nang man~ga dalaga._ + + + Ugali nang tauong maganda ang asal +sa may dalang hapis puso,i, nahahambal, +caya si Hortensio,i, tambing napaalam +sa nagcacalin~ga. Ganito ang saysay, + + Houag pong magdalang cagalitan n~gayon, +at ang pag-alis co,i, hindi malalaon, +aquing sasamahan ang nalilingatong +na si Eliseong catoto cong bugtong. + + Pinahintulutan siya sa pagpanao, +sa pagca,t, mabuti ang nasa at pacay; +n[)g]uni,t, nagdamdam din ang pari nang lumbay +dahil sa daquila niyang pagmamahal. + + Nagcasama nan~gang parang magcapatid +itong si Hortensio,t, Eliseong ibig; +mana,i, isang hapo,i, canilang na-isip +na pa sa vintana,t, mag-alio nang dibdib. + + Nagcataon naman siyang pagpapasial +sa jardin nang isang dalagang timtiman, +hindi sumasala yaong paglilibang +capag malapit nang lumubog ang arao. + + Sapagca at hindi nalalayong lubha, +cun caya,t, naquita nang man~ga binata, +nagcaca-abutang suliap sa vintana, +di lamang macuha ang pagsasalita. + + Ang tinatahanan ay calugod-lugod +libid nang halaman sa harap at licod; +ang ibig pumitas hindi mapapagod +mula sa vintana bun[)g]a,i, na-aabot. + + Nagbibigay alio sa pusong may sindac +ang balabalaqui na man~ga bulaclac, +sa dacong umaga,i, cung namumucadcad +ang cahalimbaua,i, ang lupang mapalad. + + Ang babaying ito,i, di lubhang maganda +dapoua,t, mayroon sucat icapuna, +masaya ang muc-ha,t, ang hinhin nang mata +ay cagalang-galang sa macacaquita. + + Labi ay mapula sa pisn~gi may lunal, +ang tubo nang buhoc sa noo,i, mahusay, +catauang butihin ay bagay na bagay +sa catoua-touang maliit na bayuang. + + Ang hubog candilang caniyang daliri +ay parang sinadya nang pagcayari, +n~guni,t, ang lalong nagbigay uri, +ang cabanayara,t, buti nang ugali. + + Bihirang man~gusap at ang catabilan +malayong-malayo,t, quinayayamutan; +gayon ma,i, cung mayroon siyang capanayam +ang saya nang loob ay pinatatanao. + + Maminsan-minsan lamang namintana, +ang catahimica,i, siyang laguing nasa: +at cung may pumanhic na man~ga binata +ay di maitunghay ang mata sa hiya. + + Lalabing anim pa hustong cabilan[)g]an +nang caniyang taon na linalacaran, +na cun sa bulaclac cabubuca lamang +bagong calilipat sa cadalagahan. + + Sucat cauiliha,t, lubhan matatamis +lahat nang caniyang man~ga bucang bibig, +mabini ang quilos na naca-aaquit +sa ibang dalagang palaring tumitig. + + Hindi mayamuti,t, mababang man~gusap, +mapagbigay loob sa quinacaharap, +minsan man ay hindi narinig pumintas +cahima,t, sa tauong may loob na sucab. + + Loob ay di hilig sa pagmamariquit, +magsoot nang madla,t, mahalagang damit: +sa catauan niya,t, ualang masisilip +cundi caraniuan lamang at malinis. + + Sapagca,t, di taglay ang palalong nasa +nang ibang dalagang matan~gi sa madla, +na cung magcagayo,i, ang boong acala +pupulot nang puri,i, hindi pala,t, pula. + + N~guni,t, ang ugali niyang pananamit +ay cauili-uili sa baua,t, tumitig, +yaong caayusa,t, palaguing malinis +larauan nang caniyang dalisay na dibdib. + + Taglay na palagui ang magandang loob, +cahiman at duc-ha,i, hindi inaayop, +ang pag-ibig, niya ay lubos na lubos +di sa bibig lamang at sa puso,i, taos. + + Sa mag-uumagang tila nag-aauay +ang ulap nang dilim at caliuanagan, +unang tutun~guhin yaong pag-aalay +nang cay Jesucristong dugo at catauan. + + At sa bahay nitong lumic-ha nang lahat +tantong nauiuili yaong pusong uagas, +ang pagsinta niya,i, lalong nag-aalab +na cung mangyayari,i, doon ay lumagac. + + Muli,t, muli niya na iniluluhog +ang icagagaling nitong isang sinucob, +na inihahadlang sa galit nang Dios +ang sa anac niyang dugong ibinuhos. + + Saca ihahain ang cataua,t, buhay +_Sa napapalihim na anyong tinapay_ +at bago aalis nang boong pag-galang, +mahinhing uui sa caniyang bahay. + + Cung na sa bahay na,t, iyong mapanood +yaong paglilinis niya,t, pag-aayos, +ay mauiuica mo sa sariling loob +ito ay babaying sa iba,i, nabucod. + + At cung maquita mo yaong casipagan +niyong pananahi at paghabi naman, +baca mo sabihin ito ang matapang +babaying pinuri ni Salomong paham. + + Ito,i, siyang bun~ga nang laguing paglapit +sa mahal na dulang na piguing nang Lan~git, +cung caya ang diua,i, lagui nang tahimic +mahinhin ang asal na caibig-ibig. + + Cabaitang ito,i, napag-uunaua +nang na sa bintanang dalauang binata, +at ang isa rito,i, malaon nang lubhang +nag-in~gat sa puso nang lihim na nasa. + + Dili iba,t, ito ay si Eliseo, +caya n~ga,t, nag-uica dito cay Hortensio: +¿sa dalagang iyan ano ang uica mo, +iibiguin baga ang abang lagay co? + + Napan~giti muna,t, mata,i, itinunghay +nitong tinatanong, at saca nagsaysay: +panain~gahan mo yaring casagutan +at hatol nang isang matandang datihan. + + + + +CAPÍTULO VII.--_Ang pagpili nang cacasamahin[5] at ang mabuting +paraan nang nangyaring macamtan_.[6] + + + Niyong dacong arao cami,i, nag-uusap +para-parang batang casiglahang lahat, +may isang matandang tambing naquisabad, +aquing sasabihin ang ipinahayag: + + «Man~ga bata, aniyang aquing guilio, +ang magandang palad nasa sa atin din, +sapagca,t, cung ano ang punla,t, pananim +ay siya ring bun~ga namang aanihin. + + N~gayo,i, panahon na dapat na magpunla, +cayo na n~gang lahat nang mabuting gaua, +nang upang maputi ang catoua-toua +matamis na bun~ga sa bayang payapa. + + Mana ay sumagot ang isa sa amin +ang ituro ninyo,i, cung anong magaling +paraang marapat na alinsunurin +tungcol sa pagpili nang cacasamahin. + + Sagot nang matanda ay maraming bagay +diyan sa pagpili na dapat tandaan, +nang di lumalauig ay atin nang lisan +ang hindi totoong man~ga cailan~gan. + + Houag maniuala sa balibalita +na ang caraniua,i, cabulaanang paua; +gayon ma,i, sa lagay nang nagsasalita +ang catotohana,i, mapag-uunaua. + + Cung saca-sacaling cayo,i, may mamasdan +na isang dalagang mahinhin ang asal, +houag mabighani mana capagcouan +hangang di mauri ang catotohanan. + + Ang balang babaying maraming salita +caraniua,i, tamad ualang guinagaua, +at ang mapintasin ay lalong masama +sa pinipintasan siya caipala. + + Capag nagsabi dalagang sinoman +nang sarili niyang man[)g]a cailan~gan, +ay isa nang tanda nang capalaluan, +malupit na ina nang casamang tanan. + + At cung batiin man ay ayao sumagot +ay tandaan ninyong ang tono,i, matayog, +ang naghihicab nama,i, pala-antoc +na ualang adhica cung hindi matulog. + + Capag ang dalaga,i, madaling pa oo +ay tandang maraming lubhang catrato, +ang mahinanacti,i, itatan[)g]i ninyo,t, +may lihim na sinta at malaquing gusto. + + At capag sa gabi,i, ang ulo,i, may bigquis +houag maniualang tunay na may saquit, +ang dahilan nito,i, tantong naiinip +at di dumadating ang toua nang dibdib. + + Saca ang dalaga na taua nang taua,i, +ibig nang totoong macapag-asaua, +cung aling binata ang pinagmumura +ay siya cung minsang bubugbog sa caniya. + + Dapoua,t, ang ayao na maquipanayam +at cung sumagot ma,i, nagmumuc-hang calan, +ay hindi malayo na mapagculian, +sinintang sandali,t, saca inayauan. + + Ang gayong babayi ay nacacataua +na tila aayao na totoong tumugpa; +n~guni,t, cung lumao,t, tumandang dalaga +caraniua,i, bao naguiguing asaua. + + Sapagca,t, ang dapat sila,i, tumahimic +capag tumanda na,t, sa bahay lumigpit +harapin nang lubos ang santong pag-ibig +at ang paglilingcod sa Hari nang lan~git. + + Ipalagay nating maganda ang ticas, +mabait, mahinhi,t, ualang ipipintas; +n~guni,i, ang dapat namang matalastas +cung sa inyong hiling caya ay papayag. + + Caya cailan~gang inyong maunaua +ang man[)g]a paraang mabubuting paua, +at uala munti man na cahalong daya +ganito ay dinguin nang man~ga binata. + + Iyong dadagdagan ang paquitang loob, +susunod na tambing sa balang iutos; +paca-iin[)g]atan ang iyong icapopoot +at ang pagpipilita,i, ang icalulugod. + + Laguing huhulihin ang caugalian, +cun baga,t, may galit houag lalapitan +n~guni,t, ang babayi,i, may caugalian +cahit umiibig conoua,i, aayao.» + + Hindi na napiguil biglang napataua +ang hinahatula,t, nag-uica pagdaca: +«¡datihang matanda,t, lubhang dulubasa +dapoua,t, ang iba,i, dagdag mo na tila.» + + Sagot ni Hortensio,i, catoto cong liyag, +¿baquit baga icao ay nanguiguilalas? +tauo,i, tumatanda,i, dapat matalastas +ang caliua,t, canan nang sa mundong lacad. + + Datapoua,t, n~gayon atin nang tapusin +ang lahat nang bagay na dapat mong gauin, +cung baga sacali,t, iyo nang malining +na may daan ca nang sucat pasuquin. + + Taunin mo siyang mabuti ang loob +saca mo lapitan nang galang na puspos, +bago mo sabihin ang iyong pag-irog +ay macaitlo ca munang maghimutoc. + + N~guni,t, nauucol iyong pag-in~gatan +ang masamang anyo,t, quilos na mahalay +gaya nang ugali nang hindi nag-aral +at ualang inimpoc na magandang asal. + + Pag-ayusin naman ang pagsasalita +sa dalagang iyan,nang di ca malisiya, +sapagca,t, ang tauo,i, sa gaua at uica +mapagquiquilala ang may turo,t, uala. + + Cahit natatanto na may capintasan +sinomang binatang nagnanasa naman, +ay houag sabihin nang hindi mahapay +ang puri nang capouang dapat pag-in~gatan. + + Hindi natin tanto na cung tayo pa n~ga +sa mata nang Dios ang lalong masama; +caya cailan~gang piguilin ang dila +nang houag man[)g]ahas sa iba,i, pumula. + + Di dapat saysayin ang yamang sarili, +sapagca n[)g]a,t, ito ay pagmamapuri +bagcus na ilihim na cung mangyayari +ay ipagcaila cung baga,t, masabi. + + Dapoua,t, houag acalain naman +na ang iyong nasa,i, agad aayunan, +at macalilibong naca-iibig man +di caraca-raca ay magpapamalay. + + Sapagca,t, totoong malaqui ang hiya +cung caya aayao na magpahalata, +at baca uicain nang masamang dila +sila sa lalaqui,i, nagcacandarapa. + + Sa madlang paraan na sinabi co na +cung baca sacali,t, di mo rin macuha, +aco ay mayroon na ituturo pa, +cagalin~gan nito,i, mahiguit sa una. + + Cundi mabighani ipalagay natin +sa muli,t, muli mong himutoc at daing, +ang maraming pagod houag nang sayan~gin +sapagca,t, ang ayao di dapat pilitin. + + Cundi gumanito, ay matutulad ca +doon sa nagtanim nang isang sampaga, +ang lahat nang daho,i, naquita nang lanta +cung anong dahil at dinidilig pa. + + Ani Eliseo,i, tila cailan~gan +na ang ating gauin muna ay sulatan, +Sagot ni Hortensio,i, mangyayari naman +sa lahat nang bagay quita,i, tutulun~gan. + + Sa oras ding yao,i, tambing isinulat +ang cay Eliseo na sa pusong in~gat +saca nang mayari,i, cusang iguinauad +sa caniyang catoto,t, baca may pintas. + + Marahang binasa nitong caibigan, +baua,t, isang letra ay pinagninilay, +sa sobre nang sulat ay nababalatay +ang ganitong uica: _Sa tinatan~gisan_. + + «Magpahangan oras na tan~gan sa camay +«ang plumang lumagda nitong carain~gan, +«iniisip co pa cung aquin nang taglay +«yaong catutubong limang caramdaman. + + «Sa pagca,t, touinang pilitin ang dila +«na ipasalual ang lihim na nasa, +«parang tumatapon sa aquin ang diua +«at di co macuha ang pagsasalita. + + «Dan~gang nan~gan~ganib baca magtumulin +«tacbo niring buhay patun~go sa libing, +«mag-ulol ang unos nang madlang hilahil +«at sa dalamhati hinin~ga,i, maquitil. + + «Caya mabalinong daluyan nang aua +«itong lumuluhog na napacaaba, +«gutom sa ligaya,t, busog sa dalita, +«mata ay uala nang ipatac na luha. + + «At cung mangyayaring sa iyo,i, igauad +«ang lahat nang toua sa sang maliuanag, +«disi,i, inihandog sa mahal mong yapac +«calaquip ang aquing tunay na pagliyag. + + «Dapoua,t, yayamang ualang maihain +«cundi yaring pusong tiguib nang hilahil, +«isinasamo cong iyong marapatin +«sapagca,t, di baual nang lan~git ang daing. + + «Iyong paglubaguin matigas na loob +«para nang pagsaguip cung sa nalulunod, +«icao ay may puso,i, ¿baquit di malunos +«sa capoua puso na naghihimutoc? + + «Di co calauigan ang hinibic-hibic +«yamang dili bato ang mahal mong dibdib; +«gayon ma,i, cung lalong hirap ang icapit +«mangyaring sabihi,t, nang aquing mabatid.» + +=Ang iyong alipin na suma sa yapac=. + + + Iya,i, ma-aari, cay Hortensiong uica; +n~guni,t, caraniua,i, lampas ang salita, +gayon ma,i, sa sobre ipasoc mo na n~ga +saca ipadala sa isang alila. + + + + +CAPÍTULO VIII.--_Ang pusong garing na di malamuyot._ + + + Nagcataon namang doroon sa jardin +ang bunying dalaga na may pusong garing, +ang sariling diua parang inaalio, +sa tanang bulaclac at simoy nang han~gin. + + Siyang pag-aabot nang naturang liham +sa parang linalic at maputing camay, +quinuha at saca tumanong pagcouan: +¿sino caya baga ang pinangalin~gan? + + Basahin po ninyo upang matalastas, +uica nang alila, cung sinong may sulat, +ang pagcatin~gin co,i, sa puso,i, may sugat +at ang ninanasa marahil ay lunas. + + Agad napan~giti at di napiguilan +niyong catutubong bait, cahinhinan, +sa malaquing hiya,i, tumun~go na lamang; +pinunit ang sobre,t, binasa pagcouan. + + Sa calaguitnaan nang pagbasa niya +sandaling tumiguil nagmasid pagdaca, +at baca sacaling may nacacaquiquita, +cauicaan niya,i, cahiyahiya pa. + + Mana,i, nang matapos pagbasa nang sulat +sa puno nang cahoy humilig na agad, +na larauang bato ang nacacatulad: +ganito ay dinguin man~ga pan~gun~gusap. + + «Mundong sinon~galing, sumandaling layao, +«touang sa sangquisap, asóng mapaparam, +«lumayo ca hayo,t, ualang cararatnan +«sa aquin ang iyong camandag na alay. + + «Caran~gala,t, yaman agad cumucupas, +«tulad sa sampagang biglang nalalagas, +«isinusumpa cong di ca matatangap +«niring aquing pusong dili pabibihag. + + «Malicmatang ganda,t, balo-balong diquit, +«magdarayang touang may paing pan~ganib, +«magbago cang hanay at di mahihilig +«aco sa ligayang puno nang ligalig. + + «Mahabaguin lan~git, iyong tinutunghan +«acong na sa guitna nang casacunaan, +«mahina cong lacas iyong saclolohan +«nang upang matamo ang pagtatagumpay. + + «At icao, o Virgeng matibay na cuta, +«sa baua,t, dumulog na napa-aaua, +«sa mahal mong puso,i, nagtatagong cusa +«itong alipin mong napacacalin~ga. + + «Sa harap co,t, licod sa caliua,t, canan +«nagcalat ang silo nang lilong caauay, +«cundi mo amponi,t, anong cararatnan +«niring catutubong aquing cahinaan. + + «¿Mangyayari caya namang paghatiin +«yaring aquing puso,t, papagdalauahin, +«ang isa,i, ibigay sa Nacop sa aquin, +«at ang icalaua,i, sa may sintang hain? + + «Cayong sari-saring naritong bulaclac, +«ang sinasacsi co nitong pan~gun~gusap, +«na sucdang maguho ang sang maliuanag +«di co dudun~gisan yaring pagca-uagas. + + «Sucdan sa madurog magcauaray-uaray +«ang laman at buto nang aquing catauan, +»cay Jesus cong poon aquing iaalay +«ang libo mang puso,t, ang libo mang buhay. + + «Cung pag-uariin co,t, timban~gin sa isip +«ang lahat nang yaman nitong sandaigdig, +«sa dalagang buhay at in~gat na linis +«alan~gang di palac na ipaquiparis. + + «Icao, camatayang aquing iniirog, +«baga man sa iba,i, caquilaquilabot, +«gamitin mo hayo tabac na pang-lagot +«pagca,t, ang nasa co,i, hinin~ga,i, matapos. + + «Cung gunitain ca,i, iquinalulumbay +«nang pusong alipin nang samundong layao, +«n~guni,t, cung sa aqui,i, quita,i, minamahal +«at inaanantay ca sa gabi at arao. + + «Camatayan lamang ang nacapipinid +«sa aqui,t, sa Poong ligaya nang dibdib, +«icao,i, siyang uacas nang dalita,t, saquit, +«at mula nang toua na hindi malirip.» + + Sa mauica ito,i, tambing na linisan +ang masayang jardin na dating aliuan, +binalot nang paño ang binasang liham +at saca nagtuloy pumanhic sa bahay. + + Pagca,t, binaui na sa sang maliuanag +nang arao ang huli,t, malamig na sinag; +saca unti-unti namang nacacadcad +ang tabing sa gabing maitim na ulap. + + Nang macapanhic na ang bunying dalaga +umupo sa sillang malapit sa mesa, +tintero,i, binuhat, guinamit ang pluma, +sinagot ang sulat ganito ang badya. + + +«_Sa may sintang handog_.» + + «Houag mong hanapin, sa imbi cong sulat +«ang maranghang tula nang man~ga poetas +«ualang talinghaga aco cung man~gusap, +«dati cong ugali,i, magsabi nang tapat. + + «Averno,t,[7] Olimpio[8] hindi maquiquita +«sa titic nang aquing maralitang pluma, +«gayon si Apolo,t,[9] masayang musa +«sucat ang matanto ang ipagbabadya. + + «Ligaya sa mundo ang iyong pan~gaco +«igauad sa aquing tumatan~ging puso, +«dalisay na sinta,t, tunay na pagsuyo +«n~guni,t, ualang daan ang iyong pagsamo. + + «Tahas na nica cong bilang pahimacas +«na di magmamalio, buhay ma,i, mautas +«at cung uulitin ang hin~gi co,i, tauad +«ito,i, mabuti ring iyong matalastas. + + «Madla na sa aquin ang nagsipagsaysay +«nang tungcol sa sinta na gaya mo naman; +«n~guni,t, tiniyac cong anomang caratnan +«dili matatangap niring calooban. + + «Pagca,t, malaon nang tinica nang diua +«na aquing lisanin ang sa mundong daya, +«at sa isang silid na lubhang payapa,i, +«maglingcod sa Hari nang lan~git at lupa. + + «Hanganan co rito,t, dapat nang mabatid +«na ang iyong nasa,i, camandag sa dibdib: +«Pag-utusan naman itong nagnanais +«mabilang sa tanang lingcod mo at cabig». + +Ang taguisuyo mo. + + + Ano,i, sa mayari,i, biglang isinara +nang bunying dalagang n~gala,i, Eufrasia, +saca sinutsutan ang alilang isa, +cusang ibinulong ang pagpapadala. + + ¿Anong loob caya itong nag-aantay +na pilit lalasap nang malaquing lumbay? +mana,i, sa mabasa ang may lasong liham +limang buan halos na umotay-otay. + + Sa nagpipighati,i, marahang nag-uica +yaong si Hortensio,t, malaqui ang aua +aco sa lagay mo,i, nagtatacang lubha +ang dating ugali,i, tila sinisira. + + Bayani mong loob cusang napatalo +sa dahas nang sintang iquinagugulo, +iyong linilimot sampong pagca tauo, +anaqui,i, uala nang babayi sa mundo. + + Pag-uari catoto,i, dili yata dapat +na ang buong puso,i, lubos na pabihag, +at siyang isipin sa lahat nang oras +ang di nabighani sa iyong pagliyag. + + Gayon ma,i, mabuti ang iyong parunan, +baca hari na n~gang siya,i, malunusan: +isang gabi n~gani pinagsadya naman +pagsunod sa hatol nitong caibigan. + + Tinangap din siya nang magandang loob +bagaman sa nasa,i, ayao pahinuhod, +anyong sasabihin ang haing pag-irog +mahal na dalaga,i, tambing na sumagot. + + Banta co,i, sucat na ang catagang uica +sa isang gaya mong marunong maghaca; +doon pa sa sulat dapat na maunaua +ang aquing pag-ayao, yamang di ca bata. + + Sa pagcacagayo,i, hindi nacaquibo +itong sumisinta,t, parang ipinaco, +mata,i, itinun~go, at ang quinucuro +ang cahalay-halay na pagcasiphayo. + + Dalaga ay parang naacay nang habag +sa cay Eliseo,i, tambing na nan~gusap: +puso,i, itahimic houag mabagabag: +¿anóng magagaua ay hindi mo palad? + + Ang nangyaring yao,i, parang di pinansin +at sa ibang bagay cusang inahinguil +yaong salitaan, at nang di mailing, +malubos ang hiya at pagcahilahil. + + At ang uica niya,i, ang tauong mahiya +dapat cahabagan at caaua-aua, +baga ma,t, di ibig ayunang ang nasa +nang houag malubos ang pagdaralita. + + Mapamayamaya,i, parang natauhan +ang naabang sintang tumangap nang ayao, +sa caniyang puso,i, nanariua naman +ang hatol nang pili niyang caibigan. + + Yaong si Hortensio, ang uica sa aquin, +ang talagang ayao ay houag pilitin +at baca matulad aco sa nagtanim +nang halamang lanta ay dinidilig din. + + Inari lamang tunay na capatid +ang di nabighani sa suyo,t, pag-ibig, +sa sarili lamang nihang pag-iisip: +¿Anong gagauin co,i, di loob nang lan~git? + + Yayamang hindi mo aco capalaran, +uica nang dalaga, quita,i, tuturuan +«magmula na rito ay icao,i, bumilang +at sa icaualong bahay ca humangan.» + + + + +CAPÍTULO IX.--_May dalahirang banayad at may mahinhing talipandas._ + + + «Sa bahay na yaon ay may magcapatid +dalauang dalaga unahan nang diquit, +aquing sasabihin nang iyong mabatid +ang cani-canilang ugali at hilig. + + Ang bilang pan~ganay n~gala,i, Esperanza, +malouag ang loob na ualang balisa, +cataua,i, magaan at lubhang masigla +ang ano mang hirap inaalintana. + + Sa caniya,i, uala munti mang bagabag +parang namamayan sa lupang mapalad, +sa capoua tauo,i, lubos ang pagliyag +inaari niyang capatid na lahat. + + Ang mumunting sira ay pinaraan, +hindi alumana cahit masahol man, +dunong na mag-in~gat sa capahamacan +nang paraang sucat na macahahadlang. + + May magandang nasa, at ang panaghili +ay di man sumun~gao sa pinto nang budhi, +mababa ang loob na di caugali +ang nacacatulad isang batang munti. + + Cung maquita niya sino mang may hapis +ang luha sa mata,i, dadaloy na pilit, +at di pa magcasiya sa habag ang dibdib +ang tulong at lin~gap agad icacapit. + + N[)g]uni,t, cung sacali nama,t, ang mamasdan +ay ang nagtatamong toua,t, capalaran, +puso,i, lumulucso sa caligayahan, +iquinalulugod ang sa ibang dan~gal. + + Sa cay Esperanza,i, ualang masisilip +na hindi mabuti at ugaling pan~git +liban sa salita nang masamang bibig +na ang cahinhina,i, nagculang nang muntic. + + Sapagca,t, sa loob na lubhang masaya +at magaang bibig sa balang maquita, +ang naguiguing dahil ipula nang iba +dito sa uliran nang man~ga dalaga. + + Capatid na bunso n~gala,i, Eduvigis, +timtimang babayi, anaqui,i, tahimic, +at sa silid niya,i, laguing lumiligpit +anopa at parang buhay, taga lan~git. + + Yaong cagaslaua,i, malayong malayo, +at ang cahihina,i, parang catutubo, +ang lahat nang quilos mabini at uasto; +n~guni,t, hindi gayon ang lagay nang puso. + + Ang man[)g]a salita,i, hindi nasisinsay +sa iguinuguhit nang magandang asal, +dili maibiguin lumabas nang bahay +at cung sacali ma,i, tun~go,i, sa simbahan. + + Caya,t, sa caniyang isip, uica,t, gaua +ualang ipipintas, mabuting paua, +sampo pa nang tanang man~ga binabanta +n~guni,t, nalilihim ang nacasasama. + + Sapagca,t, ang boo niyang pagca-isip +ay caniya na lamang ang tan~ging matouid: +ang sa ibang uica cung baga,t, marinig +cahit di masama ay minamapait. + + Ang quilos nang iba cahit hindi mahalay +ay minamasama,t, quinamumuhían, +ang caniyang haca ay siya na lamang +babaying nabucod sa sang sinucuban. + + Ualang puno,t, mula biglang napopoot +ang babaying itong cabanala,i, bantog, +lahat nang marinig iquinababagot, +at hindi macuhang magtipid nang loob. + + Baquit lubhang hilig sa pagtataniman +ang dalagang bunyi cung sa cabaitan, +ang muc-hang payapa,t, quilos na timtiman +di taglay sa puso,t, paimbabao lamang. + + Sucat masuclam ang macamamalas +capag-nagagalit mata,i, nagninin~gas, +at uala mang quibo,t, hindi nan~gun~gusap +ay daig ang tanang halimao sa gubat. + + N~guni,t, ang lalong camandag sa budhi +ang siya,i, magcusa na unang bumati, +ito,i, catutubong caniyang ugali +na inaari pang caran~galang tan~gi. + + Capag nangyayari ang nasa at ibig +muc-ha,i, maligayang parang taga lan~git; +n~guni,t, pag hindi na,i, agad magn~gin~gitn~git +at ualang demonio acong maiparis. + + Magandang ugali,i, agad mabibiling +sisin~gao na pilit ang casamang lihim, +ang capalaloua,t, pagca-masumbatin +at saca ang nasa na siya,i, purihin. + + At cung sacali pa,t, mayroon umayo +lalong mag-uulol ang malaquing labo, +at ang paimbabao na hinhing palalo +ay di na maquita,t, cung saan nagtago. + + Lubos sa uari co,i, ang nacacabagay +ay tubig sa laua cundi guinagalao, +anaqui ay bubog na lubhang malinao, +n[)g]uni,t, ang ilalim ay carumal-dumal. + + Itong magcapatid alit ang ugali, +caya sa dalaua icao ay mamili, +nang houag sisihin aco cung sacaling +mapalisiya ca sa iyong pagpili. + + Ang cay Eliseo na ipinagturing +aco,i, uala riang itulac cabiguin; +ang isa,i, masaya,t, ang isa,i, mahinhin; +n~guni,t, ang pan[)g]anay yata ang magaling. + + Cung gayon ang uica nitong capanayam, +icao ang bahala nang upang macamtan; +ang isa cong bili,i, pacatatandaan +sa paquiquiusap ay magpacarahan. + + + + +CAPÍTULO X.--_Ang catampalasanan ni Neron at ang matandang +mangagauay_. + + + Mana,i, sa matapos yaong salitaan +ay si Eliseo,i, umoui nang bahay; +agad sinalubong mula sa hagdanan +nang parang capatid niyang caibigan. + + Di agad tinanong muna ang nasapit +nitong si Hortensiong may in~gat na bait, +niyayang cumain nang macapagbihis +ang parang nagdaan sa landas na guipit. + + Nang cumacain na,i, napagsalitaan +yaong sa cay Nerong catampalasanan; +ang bagay na ito,i, tiquis na binucsan +nang ang nagugulong loob ay malibang. + + «Ang lilong si Neron, uica ni Hortensio, +cung sa calupita,i, pang-ulo sa mundo, +sampo nang asaua[10] ay pinatay nito +si Burro,t, Séneca[11] at si Británíco.[12] + + At inibig niyang ang sang catauohan +ualang maguing ulo cundi isa lamang, +nang sa minsang taga,i, mapucsang paminsan +ang lahat nang tauo sa sang sinucuban. + + Tila nacucutya ang man~ga dila co +tumauag sa gayon nang pan~galang tauo, +cundi isang Furiang galing sa infierno, +sun[)g]ay ang corona na putong sa ulo. + + Ito,i, Emperador sa Romang calac-han, +cuhila,t, mabagsic, daig ang halimao, +may alilang tigreng pinacamamahal, +na catulad niya cung sa caban~gisan. + + Febea sa tigre ang ipinamagat +nang capoua tigreng may coronang hauac, +laguing guinagamit nitong lilo,t, sucab +sa man~ga cristiano nang pagpapahirap. + + Sapagca,t, si Nero,i, malupit na ganid +na uala munti mang aua at pag-ibig, +cung caya ang puso ay doon nahilig +sa capoua niyang hayop na maban~gis. + + N~guni,t, ano caya, sagot nang causap, +ang napala niya,t, anong naguing uacas +niyong gayong asal, puso,i, nagagalac +pumatay nang tauo,t, laguing magpahirap. + + Sa palaciong bantog nang lilong si Pluton[13] +caloloua niya ay doon humantong, +ang hirap, dalita, pighati,t, lingatong +laguing linalasap nitong tauong pusong. + + Di maca aalis magpacailan man +ang Can-Cerbero,i,[14] bantay sa pintuan +ang balang pumasoc pinababayaan, +n~guni,t, ang paglabas ay ibinabaual. + + Ang Can-Cerbero ay may tatlong ulo, +at pauang serpiente yaong balahibo, +ualang casing ban~gis na ang cagat nito +ay nacatataos sa utac nang buto. + + Sa tabing Estigia,i,[15] doon nagtatanod, +tanicalang ajas siyang nacagapos, +ito ang tinalo niyong semi-dios +anac ni Jupiter, Hércules[16] na bantog. + + Ang sinomang tauo,i, dapat quilabutan +sa dalitang hindi masayod na turan, +ang lalong-lalo na tanang tampalasan, +catulad ni Neron niyong nabubuhay. + + Ani Eliseo,i, may isang matanda, +Bárbara ang n[)g]alan lubhang solipica, +na cay Eufrasiang tunay na alila, +ang muc-hai,i, masun~git, baquit sadyang tina. + + Maputi ang buhoc, madilim ang noo, +matulis ang cucong parang aliman~go, +n~gipi,i, sincol-sincol, at cung may catalo +mata,i, nanlilisic, daig ang demonio. + + Ang caniyang ulo naman ay mahaba, +tain~ga,i, piing-piing na parang sinadya, +muc-hang mangagauay, pagca,t, ualang baba +quinatatacutan nang lahat nang bata. + + Main~gay ang bibig na tila pacacac, +anaqui ang dila,i, puno nang camandag +loob ay sucaban, ualang pagtatapat, +saca cung maupo ang tuhod ay yacap. + + Sa gayong catanda ay lubhang masiba, +laguing nagbubuncal siya sa cusina, +nagdadahandaha,t, baca mahalata +nang man~ga casama na capoua alila. + + Ualang quinausap na di nacaauay, +ang balang maquita ay pinipintasan, +damit sa cataua,i, mistulang basahan +at n~gun~guyan~guyang parang camatayan. + + Hindi co malaman cung saan nunuha +nang ipagtitiis ang man~ga casama, +lalong lalo na n~ga ang bunying dalaga +na di nababagot sa matandang bruja. + + At canina lamang aco ay doroon +ay nan~gun~guaco at un~gol nang un~gol, +saca nang utusang pacunin nang apoy +malaonlaon din na nagmuc-hang tuntong. + + Aquing napagmasdan anyong malalapit +na ang paa pala,i, tila sa sulyasid, +tatlo ang daliri na nagcacadiquit, +aco,i, napalin~gon at di co matiis. + + Dahil sa ugali ay aquing nasabi +ito,i, siyang Neron nang man~ga babayi, +na uala isa mang guinauang mabuti, +matulis ang dila na parang putacti. + + Houag nang litisin ang matandang iyan +pinalalaqui mo ang mumunting bagay, +uica ni Hortensio,t, ang sabihin naman +cung anong nasapit nang iyong pinacay. + + Ani Eliseo,i, hindi ninanasa +ang pag-aasaua,t, cusang isinumpa +sa harap nang lalong Mahal at Daquila +ang tica nang puso halos pagcabata. + + Gayon man ay aco,i, pinamili niya +sa cay Eduvigis at cay Esperanza, +sila,i, magcapatid hiuaga nang ganda, +at man~ga ulila sa ama at ina. + + Itong si Hortensio,i, nan~giti nang muntic +at naala-ala niya ang nasapit, +niyong dacong arao na si Eduvigis +nag-asal lalaqui tungcol sa pag-ibig. + + Datapoua,t, hindi ibig ipamalay +gayong sa catoto,t, sa tauong sinoman, +cusang inilihim nang di madun~gisan +puri nang dalagang nabucod sa tanan. + + Bagcus ang sinabi iyo nang tun~guhin +cung sinong lalo mo na minamagaling +n~guni,t, ang hatol co,i, iyong paglinin~gin +ang sa habang buhay ay cacasamahin. + + Datapoua,t, tayo ay magpahin~galay, +bucas na tapusin itong salitaan; +dalauang binata,i, agad nagtindigan +sa cani-canilang quinaluluclucan. + + + + +CAPÍTULO XI.--_Ang pagtatagumpay nang cababaan at pagcaduhagui nang +capalaluan_. + + + Bahag-ya na lamang ipinamamalas +nang arao ang muc-ha niyang maliuanag; +ay nan[)g]aguising na itong magcausap, +tila may gagauing hindi nalulutas. + + Malicsing nagbihis, nanaog sa bahay, +parang inaalio ang pusong may lumbay, +nag-uica ang isa, catoto,i, pagdaha,t, +ibig cong matanto ang tun~go nang pacay. + + Sagot nang tinanong ang aquing pasiya +ay ang piliing co ay si Esperanza, +at si Eduvigis cung iyong macuha +magbibilas tayo na ualang pagsala. + + Cung sa ganang aquin, cay Hortensiong uica, +ang bagay na iya,i, di co ninanasa, +tanto mo nang lubos aco,i, maralita +sa isang mataas ma-aalipusta. + + Hindi nila tantong may nacaririnig +na dalauang tauong lacad ay mabilis, +nang malalapit na,i, pagdaca,i, nagsulit +binabanta ninyo,i, lisiya sa matouid. + + Nahahaling yata, ani Eliseo, +ang ating casabay na dalauang tauo, +¿anong mauauala sa alin ma,t, sino +sa mabuti,i, dili ang ninanasa co? + + Nang muling magsulit agad naquilalang +isa sa canila,i, si Valerio pala; +uica,i, houag ninyong iraos ang tica +sa cay Eduvigis at cay Esperanza. + + Di pa natatapos ang sinabing ito,i, +pagdaca,i, sumagot bunying si Hortensio; +(na parang paglibac sa sucab at lilo) +cami,i, sumusunod sa baua,t, utos mo. + + Agad nahalatang siya,i, tinutuya +caya biglang biglang namula ang muc-ha, +puñal ay binunot patain ang nasa +itong si Hortensiong dating inaaba. + + Ang casama niya,i, dili macaimic, +pagca,t, natatantong uala sa matouid, +sucab na Valerio ulol ang caparis, +at munti ma,i, hindi nabahirang bait. + + Dinaluhong na n~ga,t, parang inudyocan +nang sang infierno itong tampalasan, +ang dalauang mata ay binubucalan +nang gahasang apuy niyong cagalitan. + + Abang si Hortensio,i, iniuaang agad, +¡salamat sa lan~git siya,i, nacaiuas!; +dalauang casama nama,i, nagmamalas +sa maguiguing hanga niyong paglalamas. + + Sa muling pag-iua,i, pagdaca,i, naagao +sa camay nang lilo ang puñal na tan~gan, +tuloy inihaguis na pina-ilandang +pang di nagnanasang matay sa sinoman. + + Nang capoua uala nang sandata,t, naghamoc +dalauang bayaning lumilipad halos; +ang suntoc at sicad caquila-quilabot, +na daig pa mandin ang taga at ulos. + + Ang init nang arao di pa dinaramdam +nang pamulan nila itong paglalaban +hangang sa mataas di pa nagtatahan +at nang mag-uauagui dili maalaman. + + Ang lacas nang suntoc lintic ang catulad +cahiman at sino,i, pilit magugulat; +at cung ang dugo ma,i, hindi nagdaranac +ay ang pauis naman ang tumatagactac. + + Pagtataca,i, labis nang piling catoto +sa naquitang dahas nitong si Hortensio, +na di nagpalalo sa sino mang tauo +ay cung maquihamoc parang ipo-ipo. + + Ang caniyang asal, quilos at salita, +sampong pag-iisip niya,t, ninanasa, +ualang cataasan at budhing cuhila, +palibhasa,i, galing sa pusong payapa. + + Nasa ni Valerio,i, cumitil nang buhay, +si Hortensio,i, hindi,t, nagtatangol lamang, +di caguinsa-guinsa,i, biglang napipilan +yaong may masama,t, budhing tampalasan. + + Saca ang guinaua ay ibinaligtad, +tinampal sa muc-ha,t, binayo nang sicad, +ang boong cataua,i, binugbog nang hampas; +nang di mamihasa sa gauang magsucab. + + Itong nagtagumpay na bagong bayani +quinulong nang isang Homerong[17] magpuri +na bucod sa lacas, catapan[)g]a,t, licsi,i, +may uagas na pusong ayao maghiganti. + + Cung pag-iisip ang tanang guinaua +nitong si Valerio sa ulila,t, duc-ha, +di man camag-anac tutulo ang luha +at acayin din nang gauing maaua. + + Ang dalauang ito,i, nang nagcacasama +sa bahay nang pari na binanguit co na, +gaua ni Valeriong may budhing vivora +ang imbing Hortensio,i, laguing minumura. + + Sa balang mauala,i, pinagbibintan~gan +ang abang ulilang ualang casalanan, +hindi nan~gin~gimi yaong man~ga camay +na ang maralita,i, hampasi,t, sugatan. + + Sampo nang cacaning ipinacucuha +itong tampalasan sa ibang casama, +caunting tinapay ang itinitira,t, +ang lalong masama ang pinipili pa. + + At ang guinagaua na parang aliuan +paglibac, pagcut-ya, pag-api,t, pag-uyam +dito cay Hortensiong inaalalayan +nang daquilang aua ninyong calan~gitan. + + Tatlong taong sincad binata nang diua +ang balabalaquing hirap at dalita, +¿baquit natitiis caya nitong lupa +at hindi lamunin yaong alibugha. + + ¿Baquit, man~ga lan~git, at di ibulusoc +sa bayan nang apoy, nang doon magduop? +at hangang may mundo,t, ang Dios ay Dios +yaong pagdurusa,i, hindi matatapos. + + Iyong inaampon at pinagpapala +ang tanang malupit at budhing masama, +sa lahat nang bagay pinapagsasaua +at ang mabubuti siyang inaaba. + + ¡Oh hindi mataroc na lihim nang lan~git! +¡oh dagat na ualang pangpang mang ó guilid! +¡oh daquilang Dios iyong nababatid +ang lahat nang bagay nitong sandaigdig! + + Sa buhay na ito,i, itinutulot mo +sambahi,t, igalang ang sucaba,t, lilo; +saca sa cabila naman ibubunto +ang tanang pahirap doon sa infierno. + + Ang tapat na loob pinapag-titiis +sa balat nang lupa nang dalita,t, saquit, +saca puputun~gan sa bayang tahimic +nang coronang ualang sucat macauan~gis. + + Datapoua,t, n~gayo,i, ipatuloy co na +ang guinaua nitong Marteng pan[)g]alaua, +sandaling inisip ang masamang tica +nang maghihiganting lilong nacabaca. + + Cung caya n~ga hindi niya itinulot +na macapagban~gon sa pagcasubasob, +ang dalauang camay binaliting bagcus, +nang upang magbauas pagca-asal hayop. + + At pinag-uicaan sa pagayong anyo: +iyo nang natatap, Valeriong palalo, +ang bun~gang masaclap niyang panibugho +na lumilingatong na lagui sa puso. + + ¿Masdan mo ang iyong dan~gal na quinamtan, +aco,i, alipin mo lamang cung sa bagay? +¿nahan ang maraming iyong cayamanan +sa oras na ito,i, di ca matulun~gan? + + Cundi ca susuco,i, anomang masapit +sa lagay na iya,i, di ca ma-aalis; +itong pan~gun~gusap ano,i, sa marinig +ay halos magputoc cay Valeriong dibdib. + + Datapoua,t, di rin munti man lumubag +yaong pusong bato yata ang catulad, +yayamang ayao rin biglang nagsilacad +ang bagong nag-uagui,t, ang catotong liyag. + + Pinabayaan nang baliti ang camay +culang na maghapon sa guitna nang arao, +cung caya guinaua ang ganitong bagay +nitong si Hortensio,i, nang magbagong asal. + + Saca ang casama nang lilong Valerio +ay pinagsabihan nang dalauang ito, +na houag calaga,t, nang upang magbago +ang caniyang ugaling higuit sa demonio. + + Siyang naguing dahil nang pagcacasaquit, +pitong bouang halos naratay sa banig: +ang nangyaring ito,i, ano,i, nang mabatid +nang amaing pari ay naghinanaquit. + + Doon sa inampon halos pagcabata, +caya n~ga,t, ang bagay ay pinag-usisa, +at si Hortensio rin ang nagpaunaua +nang dahil nang caniyang doo,i, ninanasa. + + Hindi co po ticang patai,t, masactan +ang iyong pamanquing pinacamamahal, +at ang guinaua co,i, nang madala lamang +magbauas nang munti ang capalaluan. + + Bucod dito,i, dapat mo pong matalastas +ang caniyang pita,i, buhay co,i, mautas, +at cung sacali pang n~gayon ay malacas +pilit na quiquitlin hinin~ga cong in~gat. + + Natanto co pong dapat patauarin +ang balang caauay at may nasang linsil; +n~guni,t, hindi baual nang Dios sa atin +na pacain~gatan ang buhay na angquin. + + Cundi co guinayo,i, inaacala co +na aco,i, uala na,t, nasa isang mundo; +cayo ang magsabi, yamang alam ninyo +ang asal na ganid nitong si Valerio. + + Pari,i, naniuala at lalong minahal +ang hindi pamangquin na may cabaitan +sapagca,t, minsan ma,i, hindi nadun~gisan +bibig ni Hortensio nang cabulaanan. + + Toto,t, sa caniyang loob na sarili +ay siya ang tan~gi na hamac at imbi; +n~guni,t, ang matouid capag sinasabi +hindi nan~gin~gimi na parang bayani. + + Laguing uiniuicang ang catotohana,i, +tiquis ilaladlad sa harap ninoman; +at ang puso niya,i, sapagca,t, dalisay +ay di nagagahis niyong catacutan. + + Dili maibiguing maquisalamuha +sa man[)g]a guinoo, mayama,t, timaua; +datapoua,t, hindi iquinahihiya +yaong casalatan niya,t, pagcaaba. + + Mama ni Valerio,i, sumapayapa na, +at hindi sinisi tauong ualang sala: +dito napanatag yaong magcasama +pagca,t, masusunod ang canilang pita. + + Isang gabi n~ganing parang nabibitin +ang buan sa caniyang liuanag na angquin, +itong si Hortensio,i, ganito ang turing +sa catoto niyang lubhang guiniguilio. + + Samantalahin mo ang caliuanagan +nang tanglao sa gabi,t, sa madaling arao, +n~gayon di,i, lumacad, pagca,t, caraniuan +malamig ang ulo nang cadalagahan. + + At si Eliseo pagdaca,i, sumunod +sa mabuting hatol niyong nag-uutos +minulan na rito yaong paglilingcod +sa cay Esperanzang may ugaling ayos: + + Mataric na bundoc ang nacacatulad, +na cung salun~gahin ay lubhang mahirap; +tatlong taon halos saca pa naagnas +yaong batong pusong ualang casing-tigas. + + Ang bagay na ito,i, sandaling ihimpil +pagbalican natin ang linisang Fidel, +sa cay Eliseo mana,i, sa darating, +doon sa colegio,i, bagong cagagaling. + + + + +CAPÍTULO XII.--_Isang cabaitan ang maghunos dili cung may cagalitan._ + + + Dalaua,i, nagyacap capoua lumuluha +sa malaquing touang quinamtan nang diua, +hindi magcamayao nang pag uusisa +sa canicanilang palad ó dalita. + + «Nabalitaang co, ang uica ni Fidel, +«na si Esperanza ang casi mo,t, guilio; +«aco cung sa bagay naliligaya rin +«at may landas ca nang binucsan sa aquin.» + + Sa bigcas nang sabi,i, agad nahalata +nitong matalino niyang casalita, +caya n~ga,t, ang tugon cung gayo,i, humanda +at mamayang gabi,i, tayo,i, magsasadya. + + Sa sariling loob nang bagong ninibig, +ay nacatagpo rin siya nang mainit; +aco,i, antain mo, ang ipinagsulit, +ang ama,t, ina co,i, baca naiinip. + + Itong sa cay Fidel na man~ga magulang +ay lubhang sagana sa lahat nang bagay, +dalaua ang bun~ga nang pag-iibigan +dalaga ang isa,t, bagong sumisilang. + + Mana,i, nang sumapit yaong tacdang oras +dalauang may pacay pagdaca,i, lumacad +bago pang nananhic nahalatang agad +na tila mabuti ang maguiguing uacas. + + Nagcatotoo n~ga,t, di pinaghirapan +ang bunsong capatid gaya nang pan~ganay; +n~guni,t, si Hortensio,i, cung anong dahila,t, +dili naquisama cahiman at minsan. + + Cung caya ganoo,i, may lihim na nasa +na di napapacnit sa puso at diua, +loob na timtima,i, ang inaadhica,i, +maguing cahalili ni Cristo sa lupa. + + Caya n~ga,t, touina,i, ninanais-nais +na maparaos na ang catotong ibig, +sa pagayong buhay parang naiinip, +pagca,t, tinutugtog ang puso nang lan~git. + + Baquit ang caniyang banayad na asal +nagpapaquilalang talaga sa altar, +at ang laguing nasa,i, yaong capurihan +nang lalong Daquila sa sang sinucuban. + + Ang sala nang tauo,i, iquinahahapis, +tandang maliuanag nang pagmamasaquit +sa capoua niya,t, tunay na pag-ibig +doon sa lumic-ha nitong sang daigdig. + + Datapoua,t, ating ipatuloy muna +yaong nagca-isang puso sa pagsinta, +na si Eliseo at ni Esperanza +dumating ang arao pagcacasal nila. + + Lilisaning co na ang laqui nang galac +nang dalauang sintang nagca-isang palad, +sa piguing na yao,i, inubos ang cayas, +at casalamuha tanang camag-anac. + + Gayon din si Fidel doroon din naman +at si Eduvigis siyang capanayam: +uica nang lalaqui,i, tayo,i, naunahan +houag ca na sanang mag-ayaoayauan. + + Nahahalata cong iyong iniibig +aco,i, ang ligaya nang puso mo,t, dibdib, +dan~gan marami ca na patumpic-tumpic +tingnan mo ang atin n~gayo,i, nasasapit. + + Sa aglahing ito,i, ang bunying dalaga +alan~gang magalit, alan~gang tumaua, +guinanti ang biro: pabayaan mo na +at may panahon ding mararaos quita. + + Hindi n~ga malao,t, tatlong buan lamang +ang nan~gahuhuli nama,i, napacasal: +nagsasama sila nang lubhang hinusay; +n[)g]uni,t, may nangyari na malaquing bagay. + + Itong magcapatid ay may caquilala +na isang dalagang butihi,t, maganda, +ang lahat nang quilos nacaliligaya +mata ay mapun~gay at mapanghalina. + + Tila naglalambing cung siya,i, man~gusap, +na nacalulugod sa quinacaharap, +at cung lumacad pa,i, tila umiindac, +sampo nang pag-imbay ay tama sa cumupas. + + Hindi naman landi,t, cacanyahan niya +ang gayong ugali capagcabata na, +ang pan~galan nito ay si Efigenia, +at lalabing ualo ang edad na dala. + + Dalauang magbilas sabay tinamaan +nang titig na tila tunod ang cabagay, +tumaos sa puso,t, hindi maiuasan; +n~guni,t, sa sinoma,i, ayao ipamalay. + + Gaon ma,i, sa pagca,t, di maililihim +ang sinta at pilit na mahahayag din, +agad nahalata,t, naguiguing butihin +dalauang magbilas cung ano ang dahil. + + Lalong-lalo na n~ga capag dumadalao +ang himalang lagda niyong cagandahan, +sila,i, nagbibihis na nag-uunahan, +at sampo nang buhoc ay pinaghuhusay. + + Agad nanibugho bunsong Eduvigis +asaua,i, di ibig maualay sa titig, +lalong-lalo na n[)g]a cung siya,i, malapit +doon sa dalagang diua,i, may pang-aquit. + + Hindi macatulog sa gabi at arao, +balisa ang puso niya,t, agam-agam, +ang caniyang isip parang naulapan +niyong panibugho at malaquing lumbay. + + Parang binabatac nang dating ugali +nanglisic ang mata,t, nagulo ang budhi, +ibig nang isabog ang puring calapi +nang caniyang puring doo,i, natatali. + + Dan~gan sa caniya,i, biglang umalalay +ang cay Esperanzang loob na tiuasay: +«magmuli muli ca bunso, at paquingan +«ang pamanang hatol nang ating magulang. + + «Cung cayo, aniya,i, dalauin nang hapis +«ay maghunos dili,t, tumauag sa lan~git, +«sa sucal nang loob houag pagagahis +«nang di maululan ang pagcaligalig.» + + «Cung sa bagay aco ay caparis mo rin +«sa dinadalita,t, taglay na hilahil; +«n~guni,t, nararapat ay ating isipin +«ang paraang ucol na lalong magaling. + + «At ang gauin natin tayo ay dumalao +«sa cay Efigenian quinahihiligan, +«nang canilang pusong n~gayo,i, nadidimlan: +«¡Mahabaguing lan~git sila,i, liuanagan! + + «Sa gahasa,t, galit di dapat daanin +«ang canilang puri,i, puri naman natin, +«at cahalay-halay na ito,i, pagdinguin, +«caya,t, sa malubay ang lalong magaling.» + + Mana ay nang gauin ang gayong paraan +may puring dalaga,i, agad nacamalay, +magmula na noo,i, pinutol pagcouan +ang dating ugali na pagdadalauan. + + Nagdamdam nang hiya naman ang magbilas +nadidimlang isip tambing lumiuanag, +Man~ga bagong casal ang mata,i, imulat +masdan ang mabuti na paraang dapat. + + Sa lubhang mahinhing tacbo nang panahon +Fidel sa asaua,i, nagcamit lingatong, +pagca,t, nalasap din ang masidhing lason +nang casamang asal na tinagong laon. + + Tunay at cung biglang abutin nang suliap +ay ang cahinhina,i, cabagay nang dilag, +n[)g]uni,t, cung litisin ang sa pusong ugat +ang lihim na dun~gis ay mapagmamalas. + + Ang matimping loob nang masintang Fidel +sa dahas nang dusa,i, munti nang magmalio: +gaua nang asauang pagcamasumbatin +naguiguing camandag tila sa panimdim. + + Ang caniyang puso ay pinamamahayan +nang lalong maban~gis na capighatian, +lalo nang matantong paimbabao lamang +yaong naquiquita na magandang asal. + + Datapoua,t, hindi nasira ang loob +siya ay nanalig sa aua nang Dios, +at sa arao arao ay iniluluhog +iyong sa asauang asal na pahayop. + + Bagama,t, ang lagui niyang naririnig +ay man~ga salitang pauang masasaquit, +na nababagot sa lalong matipid +at payapang pusong marunong magtiis. + + Bagaman aayao gumanti nang pala +sa mabuting loob niya at calin~ga, +ay minamahal di,t, ang caniyang uica: +ito ay palad co loob nang Maygaua. + + Bagama,t, ang lagui niyang namamasid +ay masamang muc-hang may paquitan galit +dilí pinapansin at ang suma-isip +ito,i, cung punahin mananadyang pilit. + + Pagca,t, ang babaying ugali masama, +capag-pinuna mo,i, lalong lumalala, +at cahit pamalong bacal ang ihanda +hindi magbabago muc-ha ma,i, mapasa. + + At saca ang dila nang gayong babayi +cung may guinagaua,i, hindi natatali, +ibig na maturang masipag, malicsi, +anaqui cung sino yata ang pupuri. + + Inuulit-ulit na uala isa man +marunong gumaua sa loob nang bahay, +caya ang mabuti,i, patapunan naman +nang camunting puri cahit paimbabao. + + Talastas ni Fidel ang bagay na ito +niyong pa mang unang siya,i, bagong-tauo, +pagca,t, bihasa rin sa lacad nang mundo, +caya,t, sa paraan lubos na natuto. + + Hindi pinapansin ang asauang ibig +capag naquitang siya,i, nagagalit, +bagcus pinupuri, upang tumahimic +ang di nan~gan~galay na dila at bibig. + + N[)g]uni,t, cung mamasdang mabuti ang loob +agad sinasabi nang boong pag-irog, +catulad mo hija,i, ang inahing manoc +sa pinutac-putac hindi napapagod. + + Houag acalaing icao,i, napupuri, +ineng, cundi bagcus lalong naiimbi: +mag-uariuari ca,t, ang lalong mabuti +ay magpacababa ang isang babayi. + + Ang bibig touinang hindi natiticom +ay nacacapara na sa asong tahol, +caya catitiis, pagca,t, nauucol +sa balat nang lupang bayan nang lingatong. + + Ang sala nang iba,i, iyong titiisin +pagca,t, tayong lahat nagcacamali rin: +pagbata na hija,t, baca acalain +nang tauong hindi co icao sinusupil. + + Masasabi-sabing aco,i, natatacot +sa iyo,t, cung baquit di ca binubugbog, +caya, aquing ineng, icao ay sumunod +sa man~ga hatol co,t, banayad na himoc. + + Tantoin mo, hijang, isang cabaitan +ang maghunos dili cung may cagalitan; +dito na nagbago sa asauang asal +dahilan cay Fidel mabuting umaral. + + + + +CAPÍTULO XIII.--_Ang buhay taga lañgit at ang pahimacas._ + + + Si Hortensio nama,i, ating pagbalican +ang catoto niya,i, ano,i, nang macasal, +ay hindi naglao,t, tambing nagpaalam, +ticang tutuparin ang laon nang pacay. + + Daquila ang lumbay niyong si Eliseo +sa pagpapaalam nitong si Hortensio, +hinadlan~gan sana ang pag-alis nito +dan~gan ang dahila,i, malaquing totoo. + + Sa isang convento,i, pagdaca,i, pumasoc +pagsunod sa lihim na tauag nang Dios, +ualang iniisip cundi big-yang lugod +ang nagpacamatay dahil sa pag-irog. + + Uala na n~gang dapat tayong pagsicapan +cundi mamintuho habang nabubuhay, +sa Poong lumic-ha nang sang daigdigan, +gaya ni Hortensiong humandog na tunay. + + Saca iguinauad sa caniya nang lan~git +ang capangyarihang ualang cahulilip, +na di ibinigay sa tanang Angeles +sucat na mamaang ang pantas na isip. + + Hamac na tinapay ay sa uica lamang +naguiguing mistulang cay Cristong catauan, +tauong nasa sala ay quinacalasan, +ang yaman sa lan~git parang na sa camay. + + Taga pamag-itan sa dios na galit, +guinhaua at alio nang dalita,t, saquit, +sa puso nang tauo,i, siyang naghahasic, +nang cay Jesucristong aral na matamis. + + Tungcol sa mabait na si Eufrasia, +iniraos naman ang lagui nang pita, +linisan ang mundo, at nagreligiosa +sa mag-inang Virgen ito ay panata. + + Ipinamahagui ang lahat nang yaman +sa maraming duc-ha at man~ga simbahan +matandang Bárbara,i, biniguian din naman +bagaman at tila muc-hang mangagauay. + + Sa pagpasoc niya sa mahal na claustro +nang bunying Serafin[18] may catauan tauo, +agad nagparali ang sabi,i, ganito +«Paalam paalam magdarayang mundo. + + «Linisan quita,t, di co hinahan~gad +«ang toua at layao na handog mo,t, gauad, +«idulot sa iba,t, di co matatangap, +«at ang aquing ibig ay dalita,t, hirap. + + «Camataya,t, dusa,i, siyang ninanasa +«nang bunying Teresa, inang daraquila, +«ang cay Pazis nama,i, sucat ang dalita +«at houag mamatay sa laguing pagluha. + + «Mapalad na saquit, matamis na hirap, +«na pinapalitan nang ligayang uagas: +«mapait na toua,t, guinhauang camandag, +«na hinahalinhan nang saliuang palad.» + + Dito na lumagui ang bunying dalaga, +at pinapagsaua puso sa pagsinta: +ang pagod at puyat inaalintana, +sampong camataya,i, hindi anumana. + + At ang uica niya,i, cung ualang dalita +uala ring hihinting ligaya at toua, +ang hindi nagbata sa balat nang lupa +sa cabilang buhay naman ay luluha. + + Minahal sa guinto, diamante at perlas +yaong caruc-haan, cilicio at hirap +mahalagang damit lubos na hinamac +pinili ang lalong magaspang, magalas. + + Nacaliligaya sa isipin lamang +yaong sa dalagang doo,i, pamumuhay +ualang ini-iisip sa gabi at arao +cundi ang maglingcod cay Cristo,t, gumalang. + + Sa caniya,i, hindi nacacagambala +tungcol salitaan ualang napapala +ang man~ga casama niya palibhasa +ay pauang uliran nang tauo pala. + + Datapoua,t, yamang hindi matularan +nang madlang dalaga ang ganitong buhay, +ay tupdin na lamang ang macacayanan +sa cani-canilang bahay na tahanan. + + O baca sacali cayang tinutugtog +nang lan~git sa gayong buhay na maayos, +cung hindi mangyari ang iyong pagpasoc +ay cay _Mariang Puso_ cayo ay pacupcop. + + Hayo na,t, pasuquin yaong Pusong mahal, +lubhang maauain at mapagtangcacal, +doo,i, ipinatag caloloua,t, buhay +at sampo nang liriong inyong calinisan. + + Hanganan co rito, bumabasang guilio, +icao na ang siyang bahalang maglining, +ang mabuting asal ay alinsunurin; +n~guni,t, sa masama nama,i, marimarim. + + Natatalastas mong ito ay tadhana +nang dapat asalin mulang pagcabata, +nang upang calugdan ay aquing tinula, +sa icatataua,i, pinaca-sagana. + + Tantoin mo namang dapat sa sumunod +cung mapagquilala ang tugtog nang Dios, +at nang cung maganap mahal niyang utos +sa Siong[19] mapalad magtamo nang lugod. + + Madla cong sinabi ay inilalagay +sa santa Iglesia na capangyarihan, +at isinusumpang hangang sa libin~gan +sa caniyang aral ay hindi sisinsay. + + At isinasamo sa Ina nang aua +ang tunay na aral ay lumagui naua, +sa sang capuloa,t, ang toua,i, payapa +maghari sa puso nang toua sa lupa. + + Bilang icaapat nang buang masaya: +mapalad na Mayong laan sa cay Maria, +at pamumulaclac nang man~ga sampaga +ang quinathang tula,i, binigyan cong hanga. + + Ang man~ga bulaclac ay iniaalay +sa hindi nagmana sa sala ni Adan, +na siyang sampagang sadyang caban~guhan +sa masayang jardin niyong calan~gitan. + + Sari-saring rosas siyang dinadala +niyong mabait na anac ni Maria, +at taglay sa puso ang toua,t, ligaya +niyong paghahandog sa canilang Reina. + + Oh mayong mapalad, buang pagdiriuang +sa mahal na Virgen nang capayapaan, +lalaqui,t, babayi, mahirap, mayaman +bayang Antipolo ay pinaglalacbay. + + Hindi anumana ang hirap at pagod +sa sinasalun~gang mataric na bundoc, +hangang sa sumapit doon sa taluctoc +na quinalalag-yan nang Ina nang Dios. + + Sa nagsisidayo,i, ualang nalulumbay, +cundi paraparang nagcacatouaan, +pagca palibhasa,i, ang naca-aacay +pag-ibig sa ualang dun~gis camunti man. + + Mula sa Cainta hangang Antipolo +ay lumilipana ang dami nang tauo, +na ang iniisip nila,i, pasaclolo +sa Ina nang gracia nilang tinutun~go, + + ¿Natatalastas mo na, bumabasang irog +ang arao at buan na iquinatapos +nang pinangugulan nang puyat at pagod +na sa Inang Virgen ay inihahandog? + + Dito sa daquila,t, mapagpalang Reina +dapat na magsacdal ang tauo touina, +at gayon din naman sa Esposo niya, +san Joséng natan~gi sa lalaquing iba. + + At sa cay san Roqueng hinirang nang Dios +na magcacalara sa nan~gasasalot, +ay magmacaauang taimtim sa loob +dito sa panahong caquilaquilabot. + + Aquing ninanasa cung maguiguing dapat +at cung bibig-yan pa nang buhay at lacas, +tulain ang buhay na lubhang mapalad +nang daquilang Santo na nagpacahirap. + + Nang tularan natin man~ga cabanalan +na iniuang bacas sa lupang ibabao, +at sa panalan~gin niya ay mahambal +ang puso ni Jesus sa sang capuluan. + + Hanganan co rito,t, tayo namang lahat +ay man~ga panuto sa tunay na landas, +nang ating sapitin ang bayang mapalad +pan~gaco nang Dios sa may pusong tapat. + + +Sa lalong capurihan nang Dios. + + + + +MGA TALABABA: + + +[1] Lima capital nang república nang Perú, may silla arzobispal; may +universidad, at iba pang establecimientos literarios; ang man~ga +simbahan ay sagana sa man~ga alhajas at ornamentos. Sa ciudad din +namang ito ay lumitao ang cabalitaang Sta. Rosa de Sta. Maria Patrona +de las Indias. + +[2] Platon, balitang filosofong taga Atenas, discipulo ni Pitágoras at +maestro ni Aristóteles. Lumitao nang di pa nagcacatauan tauo ang Dios +Anac. + +[3] Mentor, n~galan nang balitang ayo ó tagapagturo cay Telémaco, anac +nang Haring Ulises; ang pamagat na ito,i, caraniuang ibinibigay sa +man~ga maestrong marunong magturo, humatol at magcalin~ga sa canilang +discipulo. + +[4] Eden, ay ang Paraiso. + +[5] Itong man~ga tanda sa pagpili na maquiquita dito ay pauang +catatauanan lamang, bagama,t, cung minsa,i, nagcacatotoo rin; at di +dapat alinsunurin, sapagca,t, maguiguing daang icapipintás at +icapupula sa di dapat pintasan. + +[6] Itong man~ga paraang naririto tungcol sa pan~gan~gasaua ay isang +tunay na catatauanan din, at ualang anomang cahalayan. + +[7] Averno ang infierno. + +[8] Olimpio, ang lañgit. + +[9] Apolo, Dios nang poesia música at medicina. Ang mañga salitang +ito,i, madalas na guinagamit nang mañga poeta. + +[10] Ang asaua ni Neron ay ang mabait na si Octavia. + +[11] Si Burro at Séneca ay siya niyang director ó tagapatnubay. Ang +sabi sa historia ay niyong umaalinsunod si Neron sa dalauang ito ay +naquiquitaan siya nang cagandahan nang loob; datapoua,t, nang caniyang +ipapatay ay naguing tunay na halimao. + +[12] Si Británico ay caniyang capatid; at ang lahat nang nasabi na,i, +para-parang ipinapatay nitong quilabot nang catampalasanan. + +[13] Pluton, anac ni Saturno at ni Ope, at dios sa infierno, anang +mañga poetas. + +[14] Can-Cerbero, isang malaquing aso na may tatlong ulo, ang pinaca +balahibo ay pauang serpiente, ipinañganac nang gigante Tifon at nang +monstruo Echidna, siyang nagbabantay sa pinto nang palacio ni Pluton, +pinababayaan ang nagsisipasoc at ibinabaual ang paglabas. + +[15] Estigia; anang mañga poeta, ay isang maitim na dagat sa infierno +at sa guilid nito,i, nagdaraan ang mañga caloloua nang nañgamamatay. + +[16] Hércules, anac ni Júpiter at ni Almena, asaua ni Anfitrion, +siyang gumahis sa Can-Cerbero. + +[17] Homero, ang lalong balitang poeta griego; autor nang dalauang +poema épico ang Iliada at Odisea. + +[18] Serafin, may catauang tauo ay si S. Francisco dahil sa pag-aalab +nang caniyang puso nang pagsinta sa Dios. + +[19] Sion, ang bundoc na canugnog nang Jerusalem doon natatayo nang +una ang palacio ni David; caraniuang inihahalimbaua sa lañgit. + + + + +INDICE + + +Sa calinis-linisan at lubhang mapagcaliñgang puso ni Maria, 3. + +Sa mañga dalagang babasa nito, 5. + +Pasimula, 7. + +Capítulo I. Ang magandang asal na dapat pasimulan mulang cabataan, 10. + +Capítulo II. Ang pinagcautañgan nang buhay, 15. + +Capítulo III. Ang hiyas nang isip, 16. + +Capítulo IV. Cung ano ang buhay siyang camatayan, 21. + +Capítulo V. Si Hortensio at ang pagcabaligtad nang mundo, 27. + +Capítulo VI. Ang uliran nang mañga dalaga, 34. + +Capítulo VII. Ang pagpili nang cacasamahin at ang mabuting paraan nang +mangyaring macamtan, 38. + +Capítulo VIII. Ang pusong garing na di malamuyot, 44. + +Capítulo IX. May dalahirang banayad at may mahinhing talipandas, 50. + +Capítulo X. Ang catampalasanan ni Neron, at ang matandang mangagauay, +53. + +Capítulo XI. Ang pagtatagumpay nang cababaan at pagcaduhagui nang +capalaluan, 58. + +Capítulo XII. Isang cabaitan ang maghunos dili cung may cagalitan, 65. + +Capítulo XIII. Ang buhay taga lañgit at ang pahimacas, 72. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang +Buhay ni Eliseo at ni Hortensio, by Joaquin Tuason + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PATNUBAY NANG CABATAAN Ó *** + +***** This file should be named 16312-8.txt or 16312-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/6/3/1/16312/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad, +Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders. Special +thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for +this project. This ebook edition was typed page by page +from digital images taken of the book which was too fragile +to scan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + |