initial commit of ebook 16312HEADmain

10 files changed, 7185 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/16312-8.txt b/16312-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..41f4a9f
--- /dev/null
+++ b/16312-8.txt
@@ -0,0 +1,3459 @@
+The Project Gutenberg EBook of Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang Buhay
+ni Eliseo at ni Hortensio, by Joaquin Tuason
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang Buhay ni Eliseo at ni Hortensio
+
+Author: Joaquin Tuason
+
+Release Date: July 16, 2005 [EBook #16312]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PATNUBAY NANG CABATAAN Ó ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad,
+Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders. Special
+thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
+this project. This ebook edition was typed page by page
+from digital images taken of the book which was too fragile
+to scan.
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Two diacritical marks on g were used by the
+original publisher of this book. We have marked breve g as [)g] and
+tilde g is marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: Dalawang klaseng tuldík ang ginamit sa g ng orihinal
+na naglimbag ng librong ito. Minarka namin ang breve g na [)g] at ang
+tilde naman ay minarka ng ~g.]
+
+
+
+PATNUBAY NANG CABATAAN
+
+Ó
+
+TALINHAGANG BUHAY
+
+NI
+
+ELISEO AT NI HORTENSIO
+
+NA QUINATHA
+
+NI JOAQUIN TUASON
+
+nang may cunang uliran ang sinomang babasa.
+
+Inihandog sa calinislinisan at lubhang
+
+MAPAGCALIÑGANG PUSO NI MARÍA
+
+Sa dulo,i, linag-yan nang isang pagpupuri
+
+CAY S. LUIS GONZAGA
+
+TAÑGING PINTACASI NANG CABATAAN
+
+May lubos na capahintulutan
+
+
+MANILA
+
+Establecimiento Tipográfico de Modesto Reyes y C.^{a}
+
+Salcedo núm. 190 (Sta Cruz)
+
+1901
+
+
+
+¿Quod mimus Reiplublicae majus, meliusve
+affere possumus, quam si docemus, atque
+erudimus juventutem? Cic. II, de Div.
+
+
+
+
+SA CALINIS-LINISAN AT LUBHANG MAPAGCALIÑGANG PUSO NI MARÍA
+
+
+  O _Pusong_ hindi man nalahirang libag
+nang sala ni Adang minana nang lahat,
+magsaganang bucal na di na-aampat
+pagdaloy nang aua
+sa balang dumulog na napalilin~gap.
+
+  Cutang sadyang tibay na nacababacod
+sa canino pa man palaring pacupcop,
+mariquit na jarding hindi mapapasoc
+nang lalong pan~gahas,
+sucab na caauay at may budhing hayop.
+
+  Oh daong ni Noé, na pinagpitagan
+nang gahasang tubig sa mundo,i, gumunao,
+tantong maliligtas sa capahamacan
+ang lumulang tauo,
+cahima,t, busabos na macasalanan.
+
+  Gayon ma,i, ang lalong iyong quinucupcop
+ang napa-aauang malinis na loob,
+ipinan~gan~ganib ang lubhang marupoc
+na catauang lupa
+na sa ati,i, laguing naquiquihamoc.
+
+  Caya ang samo co, _Pusong_ lubhang uagas;
+aco,t, ang babasa,i, tapunan nang lin~gap,
+na houag itulot cami,i mapahamac
+habang nabubuhay
+sa balat nang lupang lipos nang bagabag.
+
+  Mapagpalang Ina,i, iyong calin~gain
+aco nang _Puso mong_ lubhang mahabaguin;
+houag pabayaang quita ay purihin
+sa mundo, at saca
+doon sa cabilang buhay caaua-yin.
+
+  Cundi ang luhog co,i, yaring pagdiriuang
+n~gayon sa dan~gal mo, buti,t, cariquitan,
+lubos na lumagui habang aco,i, buhay
+at hangang sapitin
+yaong bayang puspos nang caligayahan.
+
+
+JOAQUIN TUASON.
+
+
+
+
+Sa mañga dalagang babasa nito.
+
+
+  Cung capanahunan nang pamumucadcad
+nang balabalaqui na man~ga bulaclac,
+sa mata at puso,i, nagsisipag-gauad
+nang caligayahang lubhang aliualas.
+
+  Di sucat masabi ang pagcacalin~ga
+nang baua,t, may-ari na nag-aalaga,t,
+baca cun malanta ang pananariua
+tambing na malagas, lumagpac sa lupa.
+
+  Sapagca n[)g]a,t, cayo ang nacacatulad
+nang aquing binanguit na man~ga bulaclac,
+at capanahunan nang pamumucadcad
+nang sigla nang iyong catauang marilag.
+
+  Sa arao at gabi pauang caaliuan
+sa iyo ay halos ang pumapatnubay,
+ang dusang mapait bahag-ya na lamang
+ihandog ang caniyang lilong caban~gisan.
+
+  Ang masayang tinig nang man~ga música
+ay iguinagauad sa inyo touina;
+sa bayan ó nayon, cayo ang ligaya
+anopa,t, cauan~gis nang man~ga sampaga.
+
+  Alin mang ligaya anaqui ay culang
+cundi macasama ang cadalagahan,
+malungcot ang bahay, ualang cahusayan
+ito,i, hindi sucat ipag-alinglan~gan.
+
+  Cayo n~ga ang laguing hinahanap-hanap
+nang ibig cumita nang maguiguing palad;
+baga ma,t, cung minsa,i, napapauacauac
+ang mapanibulos sa inyo,i, lumiyag.
+
+  At cayo rin naman ang guinagauaran
+nang labis na puri at lampas na galang,
+sa inyo ay madla ang nag-uunahan
+sumunod nang baua ninyong maibigan.
+
+  Bagama,t, marahil ang inadhica,i,
+ang bun~ga nang inyong pagcapan~ganyaya,
+cahima,t, di ninyo sinasapantaha,t,
+malayong malayo uari sa gunita.
+
+  At sa inyo naman aquing inihandog
+yaring duc-hang gugol nang isip na capos,
+marapatin nauang tangapin nang loob
+ang inadhica co na icalulugod.
+
+  Sa oras na tila ibig mamanglao
+ang dibdib na gaui sa caligayahan:
+at nang sa pagbasa ay houag manamnam
+ang saclap na gauad nang capighatian.
+
+  Bumabasang irog, houag ipagtaca
+ang lagda nang aquing mabagal na pluma
+sa gusot na hanay acalain mo nang
+sa salat ay ¿anong hahanapin baga?
+
+  Inaasahang cong mayroon din naman
+na puputihin cang bun~ga,t, paquinabang,
+at houag man[)g]amba sa catitisuran
+na macarurun~gis sa pusong dalisay.
+
+  Sa may tauang uica na parang aglahi
+ang magandang aral parang itinahi
+at sa di nangyaring buhay ay nagbinhi
+nang isang maayos na pag uugali.
+
+  Cung baga,t, mabuti ang iyong matunghan
+Dios ang purihin at pasalamatan;
+n~guni,t, cung masama nama,i, cahabagan
+ang laqui nang aquing hindi carunun~gan.
+
+
+
+
+PASIMULA
+
+
+  Sa tabi nang isang malauac na dagat
+na pinanununghan nang bundoc at gubat,
+may isang lalaquing doo,i, lumalacad
+ulol ang cauan~gis, ualang tinatahac.
+
+  Sa lagay nang anyo,t, mapanglao na muc-ha
+mapagquiquilalang may dinaralita,
+ang buntong hinin~gang hindi quinucusa
+nag-aabot-abot na uala nang tila.
+
+  Ang pananamit pa,i, ualang munting ayos
+at basa nang pauis sa harap at licod,
+hindi anumana munti man sa loob
+ang init nang arao na catacot-tacot.
+
+  Mariquit na buhoc gulong gulong lubha
+anopa,t, mistulang guinusot na cusa,
+at namamalisbis na manacanaca
+sa mata ang lalong mapait na luha.
+
+  Anaqui ay ualang matutuhan gauin
+lalacad nang munti, at saca titiguil,
+uupo sa cahoy, papagdadaupin
+ang dalauang camay, labi,i, cacagatin.
+
+  Itong tauong lipos nang dalita,t, dusa,i,
+marilag ang tindig na caaya-aya,
+ang tabas nang muc-ha,i, caliga-ligaya
+at buháy na buháy ang daluang mata.
+
+  Noo,i, maliuanag, malago ang buhoc,
+mapula ang pisn~gi, ilong ay matan~gos,
+ang guitling nang liig ay calugod-lugod,
+daliri,i, maliit at sadyang bibilog.
+
+  Ang dibdib ay buo, paa ay cabagay
+nang ugaling laqui nang pan~gan~gatauan,
+malicsi ang quilos; n~guni,t, namamasdan
+na nahahalo rin ang cabanayaran.
+
+  Sa caniyang lagay ay mapaghuhulo
+na may catiisan siyang catutubo
+baga ma,t, cung minsan ay tila susuco
+sa dahas nang dusang nanaca sa puso.
+
+  At sa muc-ha niya,i, mapag-uunaua
+nang macaquiquitang siya,i, batang bata
+cahit nalilipos nang hindi cauasa
+at lubhang maban~gis na pagdaralita.
+
+  Sa guitna nang saquit niya,t, pag-iisa
+humahanap mandin nang macacasama,
+ang boong acala ay cung maihin~ga
+maiisban-isban ang tindi nang dusa.
+
+  Di caguinsaguinsa siya,i, nacarinig
+nang yabag nang paa sa dacong malapit,
+agad natilihan, at ang sumaisip,
+ito,i, capara cong may sucal sa dibdib.
+
+  Mapamaya maya lamang ay naquita
+ang quinaugitlahang hinabol nang mata,
+pagdating sa harap niya ay nagbadya
+«¿Eliseo,i, baquit, at narito ca?»
+
+   «Salamat, Hortensio, catoto cong liyag
+at natagpuan mo acong lipos hirap,
+sa lagay na yari ay humahaguilap
+nang isang gaya mong may loob na tapat.
+
+   «At aquing bubucsan laman niyaring dibdib
+na pauang dalita,t, suson-susong hapis,
+diua ay uala nang lunas na macapit
+sa binilogbilog nitong sang daigdig.
+
+  «Caya naparito,i, aquing linilibang
+ang dusang habilin nang mama cong hirang,
+tila tumatangui sampong calan~gitan
+umalio sa aquing pusong nalulumbay.»
+
+  «Houag magca-gayon, anang bagong dating,
+laganap ang aua nang Dios sa atin:
+pacaasahan mong hindi magmamalio
+ang dating calin~ga sa nahihilahil.
+
+  «Caya sabihin mo ang puno at ugat
+niyang dalita mong sa muc-ha,i, nalimbag:
+isinusumpa cong caramay mo, liyag,
+ang bagong catoto, bagama,t, di dapat.
+
+  «At cung sacali ma,t, sa sang lingo lamang
+pagquiquilala ta, Eliseong hirang,
+sumapanatag ca,t, iyong namamasdan
+ang uri nang aquing pag-ibig na tunay.
+
+  «Tahas na uica cong malayong di palac
+sa abang Hortensio ang gauang magsucab,
+lalo,t, sa para mong sa aqui,i, nagligtas
+doon sa nagnasang buhay co,i, mautas.
+
+  «Yaring boong buhay alan~gan pa mandin
+ibayad sa iyong paglin~gap sa aquin,
+dahil sa tulong mo,i, siyang nacapiguil
+sa camatayan cong biglang sasapitin.»
+
+  «Cung gayo,i, halica,t, tayo,i, mag-agapay
+sa lilim nang cahoy na lubhang malabay:
+di lamang ang dusa cundi boong buhay
+ang sasalitin co,i, mangyaring paquingan.
+
+  «At ligaya co nang iyong matalastas
+ang buhay na yaring silo-silong hirap,
+nang ang paglin~gap mo,i, siyang maguing lunas
+na lubhang mabisa sa pusong may sugat.
+
+
+
+
+CAPÍTULO I.--_Ang magandang asal na dapat pasimulan mula sa
+cabataan_.
+
+
+  «Sa Limang[1] capital nang Perúng calac-han
+masaganang ciudad nang maraming yaman;
+siyang naguing palad na quinamulatan
+niring man~ga matang sa pagluha,i, laan.
+
+  Nanariua n~gayon dini sa gunita
+ang camusmusan cong quinandong nang toua;
+man~ga magulang co,i, ang laquing adhica
+masunod ang aquing balang ninanasa.
+
+  Caya,t, ang uica co,i, sa buhay nang tauo,
+oh catotong ibig, guilio na Hortensio,
+ay maicacapit ang n~galang paraiso
+sa buhay nang batang bago pa sa mundo.
+
+  Sapagca at ualang munting ala-ala
+sa gutom at puyat, sa dusa,t, pan~gamba;
+loob ay payapa, laguing nagsasaya
+sa inang candun~gan na nagcacalara.
+
+  Ang lahat nang bagay sa sang daigdigan
+pauang naghahandog nang caligayahan,
+di nagugunita yaong camatayan
+quiquitil nang buhay sa sang catauhan.
+
+  Balang macaquita ay nan~galulugod
+at catuoa-toua ang lahat nang quilos,
+pagca palibhasa,i, malinis ang loob
+at ang cumacasi,i, ang gracia nang Dios.
+
+  Ganito ang aquing dinaanang buhay
+nang cabataan co cay inang namatay:
+¡oh cung mangyayari sanang pagbalican
+ang cauili-uili,t, mapalad na arao!
+
+  Di co na nalasap ang layao cay ama,
+yayamang hindi co siya naquiquilala,
+icalauang taon nang edad cong dala
+siyang pagcamatay aco,i, nan[)g]ulila!
+
+  Nang aquing sapitin icapat na taon
+pan~gun~gulila co,i, lalo pang nag-ulol,
+ang masintang inang lubhang mapag-ampon
+binauiang buhay nang Dios na Poon.
+
+  Sa pagpipighati di lubhang nalugmoc,
+palibhasa aco,i, cabataang puspos,
+natuyo ang luhang sa mata,i, naagos,
+ang ama co,t, ina,i, lubos na nalimot.
+
+  Naguing parang ama na nagcacalin~ga
+capatid na bunso nang ina cong mutya,
+ang pagpapalayao ay cahan~ga-han~ga
+sa palad cong yari na napaca-aba.
+
+  Ang mama cong ito,i, isang bagong tauo,
+ang edad na dala ay dalauang puo,t, pito,
+may loob matanda at di nagugulo
+sa man~ga dalagang paroo,t, parito.
+
+  Pan~gala,i, Prudencio, banayad ang asal
+at sampo nang quilos ay hindi magaslao,
+mahusay man~gusap naman at magalang
+sa cahima,t, sino na macapanayam.
+
+  Ualang pan~galauang magturo,t, humatol
+sa nasasalatan, para co n~ga n~gayon,
+dunong na umalio sa nalilingatong,
+sa ulila nama,i, lubhang mapag-ampon.
+
+  Sa boong maghapo,i, hindi nauaualan
+nang quinacalin~ga na caabalahan,
+at namamahala sa naiuang yaman
+nang man~ga nuno cong caniyang magulang.
+
+  Pagdating nang gabi aco,i, tinatauag,
+at tinuturuan nang gagauing dapat,
+caya sa puso co,i, dili nacacatcat
+ang aral nang aquing mamang liniliyag.
+
+  Nang aco,i, arala,i, bata pang maliit
+nang dapat asalin nang tauong may bait:
+pinan~gun~gunahan aco sa pagsambit
+sa n~galan nang Dios, lumic-ha nang lan~git.
+
+  Sa touing umaga, ay bago co lisan
+ang lubhang malambot na aquing hihigan,
+unang babatii,t, pasasalamatan
+ang lan~git sa dilang biyayang quinamtan.
+
+  Pinag-iin~gatan ang bata cong dibdib
+na houag sayaran nang sa salang dun~gis,
+at lagui na acong pinapananalig
+sa aua ni Mariang Inang matangquilic.
+
+  Tacot ay di gayon nang mama cong irog
+aco ay mahilig sa may lasong lugod,
+na ipinapain sa bata cong loob
+nang marayang mundong madaling matapos.
+
+  At sa aquing puso ay ipinupunla
+pagsinta sa Hari nang lan~git at lupa,
+gayon sa sarili, at sa tauong capoua,
+saca ang maganda,t, loob na payapa.
+
+  Halay ay di gayon, nitong mama co,
+nang batang lagui nang naquipagtalo,
+palalong man~gusap, anaqu,i, demonio,
+ualang munting aua sa capoua tauo.
+
+  Dila,i, tampalasa,t, ualang pacundan~gan
+sa matandang tauo,i, hindi gumagalang,
+ang masamang bibig binubuca lamang
+ay ang sinasabi,i, di na-aalaman.
+
+  Ang pagbubulaa,t, pag-uupasala,
+paninirang puri, paglibac, pagcuta
+at iba pang sin~gao nang masamang dila
+inuulit-ulit na ibinabala.
+
+  Di mamacailang sabihin sa aquin
+na ang catamara,i, aquing susupilin,
+at hangang bata pa,i, dapat hiratihin
+sa pagod at puyat ang catauan co rin.
+
+  Ang tauong touina,i, ualang guinagaua
+sa boong maghapon cundi magsalita,
+sa nacaquiquita ay cahiyahiya,
+at nacamumuhi sa loob nang madla.
+
+  Cataua,i, masagal, di paquinaban~gan
+tungcol sa gagauin na may casaysayan,
+paroo,t, parito siyang catungculan
+at ang inuuncat buhay nang may buhay.
+
+  Ang ganitong asal ay tantong malapit
+sa madlang dalita, hirap at pan~ganib,
+pagca palibhasa,i, hindi iniisip
+ang huling sandaling sasapiting pilit.
+
+  Inaalintana,t, di nahihinayang
+sa arao, at oras na nacararaan,
+sa toui-touina,i, tila namamanglao
+at ualang magaua na anoman lamang.
+
+  Tayong nauiuili sa pagsasalita
+nang bago at bago na man~ga balita:
+¿ano caya bagang ating mapapala
+sa buhay na itong dapat icacutya?
+
+  ¿Dili natin tanto,t, darating na pilit
+ang arao at oras, na tacda nang lan~git,
+na hihin~gan tayo nang cuentang mahigpit
+sa tanang guinauang buctot at matouid?
+
+  Tayo na n~ga lamang ay napararaya
+sa hiling nang ating catauang masama;
+ang mama mong imbi unang una na n~ga:
+¡iyong patauarin Dios na daquila!
+
+  Di pa sucat ito ay idinuructong
+parang pahimacas sa lahat nang hatol,
+icao ay bata pa,i, dapat na magtipon
+nang magandang asal habang may panahon.
+
+  At nang cung tumandai,i, houag cang magsisi
+sa di carunun~gan nang bait mong imbi,
+at pag nagcataon masasabisabi
+dica tinuruan nang gauang mabuti.
+
+  Anopa,t, sa aral nang mama cong ibig
+nabubucsan naman yaring pag-iisip,
+saca unti-unti nanasoc sa dibdib
+ang sintang dalisay sa Hari nang lan~git.»
+
+  Capagdating dito,i, nag-uica pagcouan
+itong si Hortensiong parang napamaang:
+«pasalamatan mo yaong calan~gitan,
+ang naguing mama mo,i, dunong na umaral.»
+
+  Sa cay Eliseo namang isinagot,
+«di co linilimot ang aua nang Dios,
+palalaguiin co hangang sa malagot
+ang tan~gang hinin~ga,t, buhay co,i, matapos.»
+
+
+
+
+CAPÍTULO II.--_Ang pinagcautañgan nang buhay._
+
+
+  «Isa namang gabi,i, aco,i, quinauayan
+nang guilio cong mamang labis na magmahal,
+aniya,i, dinguin mo ang ipagsasaysay
+cun sa natutulog ay parang pamucao.
+
+  Pacatandaan mo ito at iguhit
+sa caibuturan nang puso at dibdib,
+at isa sa samong utos niyong lan~git
+sa lahat nang tauo nitong sangdaigdig.
+
+  Icao ay bata pa niyong camatayan
+nang masintang ama,t, inang mapalayao:
+houag mo rin, bunso, namang calimutan,
+iyong idalan~gin sila nang mataman.
+
+  Liban na sa Dios bilang pan~galaua
+dapat na suyuin ang ama at ina,
+igalang at sundin utos na bala na
+at houag bibig-yan anomang balisa,
+
+  Ang uica ni Platon,[2] filosofong paham,
+ay Dios sa lupa ang man~ga magulang,
+pagca,t, pan~galauang pinagcautan~gan,
+nang tauo sa mundo nang in~gat na buhay.
+
+  Ang sila,i, igalang tantong nararapat,
+suyo at pagdama,i, laguing igagauad,
+tuloy abuluyan sa madlang bagabag,
+pighati,t, dalita, ó anomang hirap.
+
+  At ang man~ga anac na nagsisigalang
+sa canicanila na man~ga magulang,
+tantong naghahanda nang caguinhauahan
+dito,t, saca doon sa cabilang buhay.
+
+  Dapoua,t, ang lilo na may asal ganid
+sa man~ga magulang culang nang pag-ibig,
+dito pa sa lupa,i, lalasap na pilit
+nang pait nang dusa,t, saclap nang hinagpis.
+
+  Para nang nasapit niyong si Absalon
+nasabit ang buhoc sa puno nang cahoy
+at doon namatay: ¡Oh parusang ucol
+niyong calan~gitan sa may pusong gayon!
+
+  Ang nasapit naman niyong ualang galang
+na anac ni Noè na pan~galan ay Cam,
+siya,i, naruhagui sampong boong angcan,
+sa canilang muc-ha sumpa,i, napaquintal.
+
+  Caya, Eliseo, cung tanto mong ibig
+na ang iyong buhay sa mundo,i, lumauig,
+man~ga magulang mo,i, mamatay man cahit
+sa lupa ay houag catcatin sa dibdib.
+
+  Yamang hindi na mangyayari naman
+ang paglingcuran mo sila at igalang,
+iyong idalan~gin sa Poong may capal
+caloloua nilang sa mundo,i, pumanao.
+
+
+
+
+CAPÍTULO III.--_Ang hiyas nang isip._
+
+
+  Icapitong taon nang aco,i, sumapit,
+na capanahunang pagsilang nang bait,
+tantong minarapat nang mama cong ibig
+sa isang maestro aco,i, ipahatid.
+
+  Ang n~gala,i, Pancracio, pan~galauang Mentor[3]
+cung sa cabaita,t, gayondin sa dunong,
+siyang minabuting sa aqui,i, mag-ampon,
+magturo,t, umaral nang gagauing ucol.
+
+  Sa anyo at muc-ha parang naquiquintal
+ang caguilio-guilio na magandang asal;
+at sa bahay niya,i, aco,i, pinatahan
+yamang nalalapit ang caniyang bayan.
+
+  Minulan na niyang tiquis isinabog
+ang lunas na aral sa bata cong loob,
+at sa aquing bait ay ipinapasoc
+yaong carunun~gang camahala,i, puspos.
+
+  N~guni,t, pahintulot niya ang maglibang
+sa capoua co batang nagsisipag-aral,
+at isa n~ga rito,i, naguing caibigan
+mahiguit sa isang capatid na tunay.
+
+  Pan~galan ay Fidel, matalinong bait
+pandac na lalaqui,t, mariquit ang voces,
+quinauiuilihan nang balang dumin~gig
+ang lubhang maayos niyang pagsusulit.
+
+  Mapusoc ang loob, lubhang salangapan
+ang aquing napiling unang caibigan;
+datapoua,t, dahil sa mabuting aral
+ay cabaitan din ang namamag-itan.
+
+  Puso,i, bahag-ya na dalauin nang sindac,
+anaqui ay laguing nasa sa panatag,
+inaalintana anomang bagabag,
+caya n~ga,t, malapit sa pagcapahamac.
+
+  Pagca,t, ualang hantong sa balang maisip
+at dili gunita anomang pan~ganib,
+houag lamang hindi masunod ang nais;
+n~guni,t, sa hatol co,i, siya,i, naquiquinig.
+
+  Ang ugaling ito ay binagong cusa
+nang naturang Fidel, aquing cababata
+mulang mapag-uari niya,t, maunaua
+na sa cotouira,i, tantong nalilisiya.
+
+  Aquing quinasama habang nag-aaral
+ang tapat na loob na catotong hirang;
+dito nalathala yaong catalasan
+nang isip ni Fidel na quinahan~gaan.
+
+  Aming iniraos ang pagsusumaquit
+nang maliuanagan ang malabong bait:
+lacad nang bituin aming iniisip,
+saca ang sa arao na laguing pagliguid.
+
+  Ang lahat nang bagay nating natitingnan
+sa balat nang lupa na may caramdaman:
+ang tauo,t, ang hayop, at ang uala naman
+na para nan bato at man~ga halaman.
+
+  Gayon din n~ga naman yaong man~ga diua
+na ualang cataua,t, espiritung paua:
+ang Hari sa Lan~git na di matingcala,
+caloloua nati,t, Angeles na madla.
+
+  At itinuturo nang maestro namin
+ang ugaling dapat sa mundo,i, asalin:
+na _ang catouirang aalinsunurin;
+ang masamang gaui nama,i, susupilin_.
+
+  Ang tatlong daquila nating catungculan:
+una ay sa Dios na dapat igalang,
+at sintahin lalo sa lahat nang bagay,
+itanim sa puso habang nabubuhay.
+
+  ¿At paano cayang hindi iibiguin
+yaong cagalin~gang ualang macahambing?
+malauac na dagat na hindi malining
+nang lalong mataas paham na Querubin.
+
+  Ang caniyang sinta,i, laguing nag-aalab
+sa linic-hang tauo na aliping hamac,
+na pinapanaog ang bugtong na Anac
+sa caalipinan nang tayo,i, maligtas.
+
+  Tungcol sa sarili pan~galaua bilang
+nang aquing sinabing man~ga catungculan,
+pag-in~gatan baga,t, mahalin ang buhay;
+n~guni,t, lalo pa n~ga yaong ualan hangan.
+
+  Saca ang icatlo,i, pag-ibig sa capoua,
+tulun~gan sa dusa, pighati,t, dalita:
+di co na sayuri,t, lalauig na lubha
+ang itinuturong cagalin~gang paua.
+
+  Sa oras nang aming pagpapahin~galay
+sari-saring laro,i, pinag-aaliuan,
+na may tumutula,t, may nag-aauitan:
+tignan mo ang aquing sa Virgen ay alay:
+
+
+
+«_Pag-asa sa Ina nang aua._»
+
+  «Icau na tacbuhan niyaring abang puso
+»sa anomang dusa na sumisiphayo,
+»sa lilim nang iyong ampo,i, nagtatago
+»itong alipin mo, taglay ang pagsuyo.
+
+  »Icao ang ligaya cung aco,i, malumbay,
+»matibay na moog niring cahinaan,
+»saclolo cong tan~gi sa capan~ganiban
+»at sa aquing isip ay caliuanagan.
+
+  »Icao ang tinudlá nang aquing pag-irog,
+»bilang pan~galaua nang anac mong Jesus,
+»pagsambit sa iyong n~gala,i, naghahandog,
+»sa puso nang lalong dalisay na lugod.
+
+  »Icao ang maestra nang di carunun~gan,
+»mabisa cang lunas nang saquit na tanan,
+»masaganang batis na binubucalan
+»nang tubig nang graciang mapagbigay buhay
+
+  »Dahilan sa iyo,i, ang bayan nang hirap
+»ay inaari co na Edeng[4] mapalad,
+»mahina cong loob ay mapapanatag
+»sa huling sandali na casindac-sindac.
+
+  »Dahil sa tulong mo ay madadalisay,
+»lilinis ang pusong sa dilag mo,i, alay;
+»ang bininhing sinta,i, iyong alalayan
+»nang houag malanta magpacailan man.
+
+  »Dahilan sa iyo,i, mapapauing pilit
+»ang ulap nang ibang sintang maligalig,
+»lulucso ang diuá, tatahip ang dibdib
+»sa caligayahan na gauad nang lan~git.
+
+  »Hangan dito, Ina,t, ticang pagtamanan
+»pagpuri sa iyong man~ga cagalin~gan;
+»di linilimot naman ang pag-galang
+»sa iyong Esposong calinis-linisan.»
+
+  Ano,i, nang matapos ang pagbasa nito;
+tila mabuti na, uica ni Hortensio,
+na tayo,i, umoui, at sa cuarto mo
+ay ualang dirin~gig cundi lamang aco.
+
+
+
+
+CAPÍTULO IV.--_Cung ano ang buhay siyang camatayan_.
+
+
+  Sa bahay nang isang laqui,i, ugali,
+pinto,i, bahag-ya na nabuc-san nang munti,
+at sa loob nito ay may natatali
+isang asong galgo na nacalupagui.
+
+  Sa lual nang bahay may isang halaman
+na di co masabi cung ano ang n~galan,
+daho,i, malalapad, san~ga,i, malalabay
+at ang isang silid ay nalililiman.
+
+  Sa lupa,i, nagcalat na lumilipana
+yaong tinatauag nating macahiya,
+ito,i, tumutungo,t, nan~gan~gayupapa
+sa capoua damo, anang man~ga bata.
+
+  Nang isang tanghali mana ay pumasoc
+dalauang binatang tumatacbo halos,
+sa pauis nang muc-ha,t, hin~gang nan~gan~gapos
+mapagquiquilalang malaqui ang pagod.
+
+  Ang dalauang ito,i, di co na sabihin
+at quilala mo na, bumabasang guilio,
+ating pabayaan cung anong gagauin,
+salitaan nila,i, pilit tatapusin.
+
+  Di naghantonghantong camunti man lamang
+nagtuloy pumanhic sa naturang bahay,
+at ang isang silid agad na binucsan
+at capagcapasoc ay muling sinarhan.
+
+  Nag-upuan sila,t, tica,i, mag-uusap
+sa dalauang silla na nagcacatapat,
+isa sa canila,i, pagdaca,i, nan~gusap:
+ganito ang dinguin, bumabasang liyag.
+
+  Ani Eliseo sa catotong ibig,
+labing ualong taon ano,i, nang sumapit,
+dumating ang isang sulat na pahatid
+niyong aquing mama, ganito ang sulit:
+
+  »Guilio cong pamanquin, yaring carain~gan
+»ay talastasin mo at panain~gahan,
+»na cung mangyayari,i, muling pagbalican
+»ang bahay na itong iyong quinaguisnan.
+
+  »Tanto mo na, bunso,t, aco,i, nag-iisa
+»ualang magcalin~ga baquit matanda na,
+»icao ang pangdugtong nang tan~gang hininga
+»at caligayahan nang dalauang mata.
+
+  »Icao ang tuncod cong pan~gun[)g]unyapitan
+»nang mahinang lacas niring catandaan
+»at cung ang buhay co,i, malapit nang manao
+»sa man[)g]a camay mo nasa cong mamatay».
+
+  Nahambal ang aquing puso sa pagbasa
+nang liham na lagda nang boong pagsinta,
+caya n~ga,t, niyon din aquing pinasiya
+na ganaping agad ang caniyang pita.
+
+  Linisan co na n~ga iyong pag-aaral
+at aquing tinun~go, ang iniuang bayan,
+nang aco,i, dumating sa mama cong bahay
+toua,i, dili gayon nang aco,i, mamasdan.
+
+  At saca nag-uica, guilio cong pamanquin,
+paquimat-yagan mo yaring sasabihin,
+pagca,t, panahon nang dapat mong lasapin
+ang pait nang dusang pamana sa atin.
+
+  Nang nunong si Adan na pinatamaan
+nang sumpa nang Hari nang sangcalan~gitan,
+_na sa iyong pauis_, aniya,t, _capagalan
+doon mo cucunin ang icabubuhay_.
+
+  Munti man ay hindi nagdamdam nang hapis
+yaring aquing puso sa gayong narinig,
+sapagca n~ga,t, tantong ayon sa matouid
+ang caniyang aral na ipinagsulit.
+
+  Bagcus pa n~gang aquing pinasalamatan
+ang paglin~gap niya sa aba cong buhay,
+tuloy na tinicang siya,i, paglincoran
+hangang may hinin~ga na iniin~gatan.
+
+  Mangyayari caya ang maghinanaquit
+sa hatol na lagda nang boong pag-ibig,
+pagca,t, ang mama co,i, may tapat na dibdib
+at lubhang marunog siyang magmasaquit.
+
+  Nagsama na caming hustong pitong boan
+niton~g amain cong labis na magmahal;
+mana,i, isang hapo,i, nag-uica pagcouan:
+«di na malalaon yaring aquing buhay.»
+
+  Tila di mangyaring aco,i, maniuala
+sa bagay na yaong caniyang uinica;
+n~guni,i, niyong din cusang inihanda
+ang naquiquinitang pagpanao sa lupa.
+
+  Uala acong sucat na pagcaquitaan
+nang icalalagot nang hinin~gang tan~gan;
+malacas na lubha naman ang catauan,
+bagama,t, ang muc-ha,i, uari namamanglao.
+
+  Hindi co napiguil pagtulo nang luha
+sa paglin[)g]ap niya touing magunita,
+dinguin mo ang caniyang matamis na uica
+udyoc nang malaquing pag-ibig at aua.
+
+  «Itanim sa iyong puso at panimdim
+»itong sa mama mong huling tagubilin:
+»sa arao at gabi,i, houag lilimutin
+»ang Dios na Haring lumic-há sa atin.
+
+  »Ang pananagano sa Ina nang aua
+»ay palaguiin mo sa puso at dila,
+»siyang pagsacdalan sa hirap, dalita
+»habang nabubuhay sa balat nang lupa.
+
+  »At ang balang duc-hang sa iyo,i, dumulog
+»ay paquitaan mo nang magandang loob,
+»houag mahinayang masayang iabot
+»ang macacayanang ipagcacaloob.
+
+  »Ang sinomang tauong may magandang asal
+»siyang catotohing itan~gi sa tanan;
+»puso mo,i, cung baga,i, may capighatian
+»ay maguiguing lunas at caguinhauahan.
+
+  »At sa balang sucab magpacailag ca,
+»pagca,t, ang casaman ay nacahahaua:
+»iyong hihiran~gin ang macacasama
+»nang di ang buhay mo ay mapalamara.
+
+  »Cung magca utang cang loob sa sinoman
+»ay iyong gantihin nang loob din naman:
+»ang na sa sacuna,i, agad saclolohan
+»mayaman ma,t, duc-ha ó cahit caauay.
+
+  »Icao na bunso co, bahalang maglining,
+»yamang batid mo na masama,t, magaling,
+»malibing man aco,i, houag lilimutin
+»ang madla cong aral, ¡ay pamangquing guilio!
+
+  »Bucod dito,i, dapat, yamang panahon na
+»na icao,i, humanap nang macacasama,
+»ang ibig co sana,i, maraos ca muna
+»hangang aco,i, buhay matulun~gan quita.
+
+  »¿Anong gagauin ta,i, ito na ang guhit,
+»ito na ang hanga na taning nang lan~git?
+»n~guni,t, ang bilin co,i, magpapaca-bait
+»at ang pipiliin timban[)g]in sa isip.
+
+  »Houag cang hihirang nang lubhang butihin,
+»cundi yaong lalong timtima,t, mahinhin,
+»pagca,t, aco,i, ayao n~g quequendeng quendeng
+»lason sa mata co,t, nacaririmarim.
+
+  »Hindi co rin ibig ang sumasagadsad
+»laylayan nang saya ay puno nang lusac,
+»anaqui,i, may buntot na quinacaladcad
+»hayop na mistula ang nacacatulad.
+
+  »Ang hahanapin mo,i, may loob sa Dios,
+»banayad man~gusap at hindi mataros,
+»ayao naman aco nang iin~gos-in~gos
+»na sa tingnan lamang ay nacayayamot.
+
+  »Cung baga sacali,t, icao ay macasal
+»ang pagtitiis mo ay cararagdagan
+»sa asaua,t, bayao, hipag at bianan,
+»gayon din sa iyong boong casambahay.
+
+  »Hangan dito aco,t, pagpalain ca rin,
+»amponin touina nang mag-Inang Virgen,
+»sa capayapaa,i, tantong palaguiin;
+»at houag mo namang aco,i, lilimutin.»
+
+  Pagcauica nito,i, nagtindig pagcouan,
+umacbay sa aqui,t, napasahihigan,
+saca nagpatauag isang paring banal
+at ang tanang sala,i, ipinan~gumpisal.
+
+  Mapamayamaya,i, aquing nahalata
+siya,i, nalalagnat mainit ang muc-ha;
+n~guni,t, hindi naman totoong malubha,
+¿paano bagang ito,i, mamamatay caya?
+
+  At ang médico mang sa caniya,i, tumin~gin,
+malayong mamatay, ang uica sa aquin;
+n[)g]uni,t, unti-unti naming napaglining
+na tunay ang sabi na ipinagturing.
+
+  ¿Sino cayang tauo ang hindi mamaang
+sa lubhang magandang sa mundo,i, pagpanao?
+totoo n~ga palang _cung ano ang buhay
+ay siya ring hanga nama,t, camatayan_.
+
+  At quinabucasan ay biglang naglubha
+cataua,i, balisa,t, malatang malata,
+hindi macaquiling sa cana,t, caliua,
+at nagagaril na sa pagsasalita.
+
+  Aco,i, pajesusan ang ipinagturing
+at sa santo Cristo,i, mata,i, itinin~gin,
+aniya,i, _sa camay mo,i, inihahabilin
+yaring caloloua nang iyong alipin_.
+
+  Nang mauica ito,i, siyang pagcalagot
+nang tan[)g]ang hinin~ga nang mama cong irog,
+ang puso co nama,i, parang pinaglabot
+nang lahat nang dusa nitong sang sinucob.
+
+  Nagsipagcatipon mapamayamaya
+ang man[)g]a catotong dinatnang balita,
+sila,i, para parang mata,i, lumuluha
+sa panghihinayang na ualang camuc-ha.
+
+  N~gayo,i, natapos na ang lahat mong hirap,
+at ang humalili ualang hangang galac:
+aco,i, iniuan mo na tiguib nang sindac
+sa guitna nang mundong lipos nang bagabag.
+
+  Lan~git ang gumanti sa iyong pag-ibig
+nang ligayang hindi sucat na malirip;
+aco,i, iniuan mo sa madlang pan~ganib,
+¡oh pan~gun~gulila na cahapis-hapis!
+
+  Di co na narinig cahit alin~gao-n~gao
+nang iyong pagtauag na lubhang malayao:
+aco,i, iniuan mo sa capighatian,
+nacaisa-isa,t, ualang caaliuan.
+
+  Anopa,t, sa aquin ay naguing camandag
+ang pagpapalayao niya at paglin[)g]ap;
+¡oh buhay na imbi at cahabag-habag!
+¿saan ihahanga, lan~git, yaring hirap?
+
+  Ito,i, siyang dahil nang aquing dalita
+na dini sa puso,i, laguing umiiua:
+¿batid mo na baga, catoto, ang mula
+niring dalamhati at linuhaluha?
+
+  Caya,t, cung ibig mo, hirang na Hortensio,
+ay samahan mo na ang abang catoto,
+upang matiuasay ang sinicdosicdo
+niring gulong dibdib na di magcatuto.
+
+
+
+
+CAPÍTULO V.--_Si Hortensio at ang pagcabaligtad nang mundo_.
+
+
+  Ito,i, bagong tauo, na lalabing siyam
+ang bilang nang taon na linalacaran,
+naguing caquilala,t, laguing capanayam
+niyong Eliseo sa caulilahan.
+
+  Siya,i, unang bugtong na ipinan~ganac
+nang inang si Florang di na nagcapalad
+na hagca,t, calun~gin ang angel sa dilag,
+caya,t, sa cay Fabiong ama ay nalagac.
+
+  N[)g]uni,t, inihandog nang masintang ina
+nang bago malagot ang tan~gang hinin~ga
+sa mapagcalin[)g]a,t, lubhang macalara,
+dalisay na Virgeng ualang bahid sala.
+
+  Naiuan sa ama na caaua-aua,
+salat sa ligaya,t, sa dusa,i, sagana,
+naualay sa ina baquit batang bata
+bagama,t, sa bait ay lubhang matanda.
+
+  Dan~gang may capatid isang binibini
+dito sa mag-ama ay siyang nag-iui:
+pan~gala,i, Emilia, mahinhing babayi,
+matalinong isip, daig ang lalaqui.
+
+  Ang caniyang edad apat na puo,t, isa
+na di nabighani nang pag-aasaua,
+at sa boong loob tantong pinasiya
+ihandog cay Jesus puso,t, caloloua.
+
+  Bagama,t, marami niyong dacong arao
+nabihag nang ganda niya,t, cariquitan;
+dapoua,t, ang baua,t, magsabi nang pacay
+hindi na macuhang muling ipagsaysay.
+
+  Sapagca,t, pagdaca,i, cusang tinatapat
+nang uicang mariing, conoua,i, banayad;
+«Sa bagay na iyan ang hin~gi co,i, tauad
+«at dini sa puso,i, lason at camandag.»
+
+  Cung pinaliligoy ang pagsasalita
+nang adhicang sinta ninomang binata,
+agad sasagutin nang ganitong uica:
+«Linauan po ninyo at nang maunaua.»
+
+  Saca sasabihing masasayang lamang
+tanang guguguling dusa,t, capagalan,
+idinudugtong pa nang lalong tumibay:
+«Ito,i, una,t, huling aquing casagutan.»
+
+  At cung maramdamang ibig magtiyaga
+di na paquiquita,t, magtatagong cusa,
+cundi macaiuas sasabihing bigla:
+«Sucat na sa iyo ang catagang uica.»
+
+  Ito ang nag-iui dito cay Hortensio,
+capatid nang amang pan~galan ay Fabio,
+at sa isang pinsan ipinaquinuso,
+ang batang ulila paglabas sa mundo.
+
+  Icapitong taon ang edad nang bata
+ay sa isang pare,i, ipinacalin~ga
+mabait, marunong, at ang labi,t, dila
+ay batis nang aral na cahan~ga-han~ga.
+
+  Daquila ang toua mula nang mamalas
+ang sa cay Hortensiong loob na banayad,
+at ang cabaitang caguila-guilalas
+anaqui,i, sinusong casama nang gatas.
+
+  Lalo nang matantong lubhang mapagtiis
+sa pagod at puyat, sa pighati,i, hapis;
+at cahit mayroong maramdaming dibdib
+ay hindi sumuco sa dahas nang saquit.
+
+  Baquit parang sadya na itinalaga
+nang lan~git sa madla,t, sari-saring dusa,
+quinaguisna,i, lucsa,t, ulila sa ina
+at ang caruc-haa,i, ualang pan~galaua.
+
+  Sa lahat nang bagay ay capos na capos
+sa canin at damit, sampong sa pagtulog;
+sa tanang casama na sa paring lingcod
+ay uala isa man na nagdalang lunos.
+
+  Puso,i, nalipos nang lumbay at hapis,
+ang luha sa mata,i, laguing nagbabatis,
+naualay sa ama,t, aling nagtangquilic:
+anopa at naguing hantun~gan nang saquit.
+
+  May alagang pari sabihin ang aua,
+dapoua,t, quinusang di nagpahalata,
+nang lalong mauagas ang puso at diua,
+luminis sa apoy nang madlang dalita.
+
+  ¿Aling cabaitan ang hindi magmalio
+sa guitna nang gayong hirap at hilahil,
+n~guni,t, ang bayaning lubhang matiisin
+dusa ay hindi man lamang naidaing.
+
+  Capag dinadatnan anomang balisa
+sa lan~git na lamang siya umaasa,
+sa sariling loob ay ang uica niya
+«Maguing bayad naua sa lahat cong sala.»
+
+  Napagtanto mo na, bumabasang liyag
+ang cay Eliseo na causap-usap,
+caya naquilala,i, siya ang nagligtas
+sa lubhang daquila na pagcapahamac.
+
+  Sapagca,t, ang isang pamangquin nang pari,
+Valerio ang n~galan ay may panaghili,
+doon cay Hortensio,t, ang mula at sanhi
+dahil sa dalagang sa iba,i, natan~gi.
+
+  Sari-saring bagay ipinadadala
+nito cay Hortensio,t, natatanto niya,
+na ualang mabisang pang-aquit sa sinta
+gaya nang mabuting loob na paquita.
+
+  Puso ni Hortensio,i, hindi naligalig
+sa mapulang pisn~gi,t, malagquit na titig,
+at maputing noong capilas nang lan~git
+nang isang babaying n~gala,i, Eduvigis.
+
+  ¡Oh diamanteng pusong ualang casing tigas
+at quinucusa na,i, ayao pang pumayag!
+n~guni,t, ¿ano caya,t, tila nabaligtad
+ang dating ugali nang sa mundong lacad?
+
+  Ang bato balani ang siyang lumapit
+lumapit sa bacal na di co ma-isip,
+¿ano caya itong hiuaga nang lan~git,
+hindi mapaghaca nang pantas na bait?
+
+  Isang arao n~gani ay parang nagtipan
+itong si Hortensio,t, ang dalaga naman
+sa bahay na isa,t, nagcasalitaan
+nang tungcol sa mundong man[)g]a cahirapan.
+
+  Sa aming babayi, ani Eduvigis
+ay loualhati nang pan~galauang lan~git,
+ang cami tumama lalaquing mabait,
+marunong dumamay sa hirap at saquit.
+
+  At cung mayroon pa sa sang maliuanag
+na isang lalaqui na iyong catulad,
+ó ibang Hortensiong asal na banayad
+maiisban-isban ang tindi nang hirap.
+
+  Pagca,t, ang Hortensiong aquing capanayam,
+uala manding aua sa boo cong damdam,
+sa mauica ito mata,i, itinunghay
+dito sa ulilang nagcacamamanghan.
+
+  Sa salitang ito,i, biglang namutla
+ang buroc na pisn~gi nang ating binata,
+at ang sumaisip nang lipos dalita
+ang babaying yari,i, labis na manuya.
+
+  Hindi maniuala ang mababang loob
+na sa lagay niya,i, mayroong iirog,
+caya sa dalaga,i, ualang isinagot
+cundi «sucat na po ang iyong pag-ayop.»
+
+  Sa oras na ito ay siyang pagdating
+niyong si Valeriong sa paring pamangquin,
+ito,i, may pagsinta na laong inangquin
+sa cay Eduvigis babaying butihin.
+
+  Isang bagong tauong marin~gal ang ticas
+magandang lalaqui,t, marahang man~gusap,
+man~ga panucala,i, lubhang matataas,
+at ang pananamit ay nacagugulat.
+
+  Sa yama,i, sagana, malacas, matapang,
+ualang pan~galaua sa binatang tanan,
+laguing tinatanghal sa man~ga lansan~gan
+sapagca,t, bihirang tumira nang bahay.
+
+  Ang tabas nang muc-ha niya ay mahauas,
+at saca ang puti ay lubhang matingcad;
+n~guni,t, maganda ma,i, parang nalilimbag
+ang capalalua,t, pagcabudhing sucab.
+
+  Ualang hindi siya pinaghimasucan,
+na sinalicsic ang sa ibang buhay;
+ang malicsing bibig hindi nan~gan~galay
+sa puri nang capoua niyong paghahapay.
+
+  Hindi bibihira ang nan~gatatacot
+sa malicsing dilang ualang munting pagod,
+naguguniguning matalas pa halos
+sa talim nang tabac talagang panghamoc.
+
+  Mapusoc na loob hindi mapasucan
+nang hatol na dapat sa ganoong asal,
+tanang camag-anac pauang naninimbang
+dito sa binatang lubhang tampalasan.
+
+  Masiglang cataua,i, hindi nagsasaua
+sa ugali niyang magpagalagala;
+ang man~ga casama,i, lalong nagpalalá
+sa caniyang asal na dating masama.
+
+  Pagdating nang gabi,i, hindi linilisan
+ang taglay touinang matulis na puñal;
+paglilibot niya,i, pinaglalamayan,
+saca ang pagtulog naman ay sa arao.
+
+  Ito,i, nanibugho,t, acala,i, ninibig
+yaong si Hortensio sa cay Eduvigis,
+at sa salitaan siya ay lumapit
+catulad nang isang tauong ualang bait.
+
+  Nag-uaualauala,t, nang di mahalata
+ang lihim na galit na taglay nang diua;
+n~guni,t, sa caniyang quilos at salita
+ang sucal nang puso,i, mapag-uunaua.
+
+  Si Hortensio naman at si Eduvigis
+sa pagdating niya,i, hindi na umimic,
+na siya pang lalong na ipinagn[)g]alit
+nang naninibughong haling sa pag-ibig.
+
+  Dito na nag-isip itong alibugha
+nang cay Hortensiong icapan~ganyaya,
+hindi nan~gilabot ang sariling diua
+magnasang lasunin ang caaua-aua.
+
+  Lihim na sinabi sa cay Eliseo
+nang may budhing sucab n~gala,i, si Valerio
+ang lihis na nasang udioc nang demonio
+pagca,t, malaon nang sila,i, magcatoto.
+
+  Nahambal ang puso nang pinagsabihan
+caya,t, cay Hortensio sinabi ang bagay:
+icao ay lalasunin niyong tampalasan
+at sa panibugho yata ang dahilan.
+
+  Dito na lumayo ang ulilang aba
+sa lilong Valerio hayop ang camuc-ha,
+talaga nang lan~git at malaquing aua,i,
+sa cuco nang ganid di napan~ganyaya.
+
+  Nagmula na rito ang pag-iibigan
+nang dalauang laguing magcasalitaan
+ang canilang puso,i, pinag-isang tunay
+parang magcapatid ang nacacabagay.
+
+  Hindi man ugali nitong si Hortensio
+ang siya,i, magtanim sa sinoman tauo;
+gayon ma,i, nan~gilag sa nan~gin~gimbulo,
+at di na minarapat na gauing catoto.
+
+  At si Eliseo naman ay gayon din
+sa lilong Valerio,i, tantong narimarim;
+na hindi mangyari cahima,t, pilitin
+ang may asal hayop na gayo,i, guiliuin.
+
+
+
+
+CAPÍTULO VI.--_Ang uliran nang man~ga dalaga._
+
+
+  Ugali nang tauong maganda ang asal
+sa may dalang hapis puso,i, nahahambal,
+caya si Hortensio,i, tambing napaalam
+sa nagcacalin~ga. Ganito ang saysay,
+
+  Houag pong magdalang cagalitan n~gayon,
+at ang pag-alis co,i, hindi malalaon,
+aquing sasamahan ang nalilingatong
+na si Eliseong catoto cong bugtong.
+
+  Pinahintulutan siya sa pagpanao,
+sa pagca,t, mabuti ang nasa at pacay;
+n[)g]uni,t, nagdamdam din ang pari nang lumbay
+dahil sa daquila niyang pagmamahal.
+
+  Nagcasama nan~gang parang magcapatid
+itong si Hortensio,t, Eliseong ibig;
+mana,i, isang hapo,i, canilang na-isip
+na pa sa vintana,t, mag-alio nang dibdib.
+
+  Nagcataon naman siyang pagpapasial
+sa jardin nang isang dalagang timtiman,
+hindi sumasala yaong paglilibang
+capag malapit nang lumubog ang arao.
+
+  Sapagca at hindi nalalayong lubha,
+cun caya,t, naquita nang man~ga binata,
+nagcaca-abutang suliap sa vintana,
+di lamang macuha ang pagsasalita.
+
+  Ang tinatahanan ay calugod-lugod
+libid nang halaman sa harap at licod;
+ang ibig pumitas hindi mapapagod
+mula sa vintana bun[)g]a,i, na-aabot.
+
+  Nagbibigay alio sa pusong may sindac
+ang balabalaqui na man~ga bulaclac,
+sa dacong umaga,i, cung namumucadcad
+ang cahalimbaua,i, ang lupang mapalad.
+
+  Ang babaying ito,i, di lubhang maganda
+dapoua,t, mayroon sucat icapuna,
+masaya ang muc-ha,t, ang hinhin nang mata
+ay cagalang-galang sa macacaquita.
+
+  Labi ay mapula sa pisn~gi may lunal,
+ang tubo nang buhoc sa noo,i, mahusay,
+catauang butihin ay bagay na bagay
+sa catoua-touang maliit na bayuang.
+
+  Ang hubog candilang caniyang daliri
+ay parang sinadya nang pagcayari,
+n~guni,t, ang lalong nagbigay uri,
+ang cabanayara,t, buti nang ugali.
+
+  Bihirang man~gusap at ang catabilan
+malayong-malayo,t, quinayayamutan;
+gayon ma,i, cung mayroon siyang capanayam
+ang saya nang loob ay pinatatanao.
+
+  Maminsan-minsan lamang namintana,
+ang catahimica,i, siyang laguing nasa:
+at cung may pumanhic na man~ga binata
+ay di maitunghay ang mata sa hiya.
+
+  Lalabing anim pa hustong cabilan[)g]an
+nang caniyang taon na linalacaran,
+na cun sa bulaclac cabubuca lamang
+bagong calilipat sa cadalagahan.
+
+  Sucat cauiliha,t, lubhan matatamis
+lahat nang caniyang man~ga bucang bibig,
+mabini ang quilos na naca-aaquit
+sa ibang dalagang palaring tumitig.
+
+  Hindi mayamuti,t, mababang man~gusap,
+mapagbigay loob sa quinacaharap,
+minsan man ay hindi narinig pumintas
+cahima,t, sa tauong may loob na sucab.
+
+  Loob ay di hilig sa pagmamariquit,
+magsoot nang madla,t, mahalagang damit:
+sa catauan niya,t, ualang masisilip
+cundi caraniuan lamang at malinis.
+
+  Sapagca,t, di taglay ang palalong nasa
+nang ibang dalagang matan~gi sa madla,
+na cung magcagayo,i, ang boong acala
+pupulot nang puri,i, hindi pala,t, pula.
+
+  N~guni,t, ang ugali niyang pananamit
+ay cauili-uili sa baua,t, tumitig,
+yaong caayusa,t, palaguing malinis
+larauan nang caniyang dalisay na dibdib.
+
+  Taglay na palagui ang magandang loob,
+cahiman at duc-ha,i, hindi inaayop,
+ang pag-ibig, niya ay lubos na lubos
+di sa bibig lamang at sa puso,i, taos.
+
+  Sa mag-uumagang tila nag-aauay
+ang ulap nang dilim at caliuanagan,
+unang tutun~guhin yaong pag-aalay
+nang cay Jesucristong dugo at catauan.
+
+  At sa bahay nitong lumic-ha nang lahat
+tantong nauiuili yaong pusong uagas,
+ang pagsinta niya,i, lalong nag-aalab
+na cung mangyayari,i, doon ay lumagac.
+
+  Muli,t, muli niya na iniluluhog
+ang icagagaling nitong isang sinucob,
+na inihahadlang sa galit nang Dios
+ang sa anac niyang dugong ibinuhos.
+
+  Saca ihahain ang cataua,t, buhay
+_Sa napapalihim na anyong tinapay_
+at bago aalis nang boong pag-galang,
+mahinhing uui sa caniyang bahay.
+
+  Cung na sa bahay na,t, iyong mapanood
+yaong paglilinis niya,t, pag-aayos,
+ay mauiuica mo sa sariling loob
+ito ay babaying sa iba,i, nabucod.
+
+  At cung maquita mo yaong casipagan
+niyong pananahi at paghabi naman,
+baca mo sabihin ito ang matapang
+babaying pinuri ni Salomong paham.
+
+  Ito,i, siyang bun~ga nang laguing paglapit
+sa mahal na dulang na piguing nang Lan~git,
+cung caya ang diua,i, lagui nang tahimic
+mahinhin ang asal na caibig-ibig.
+
+  Cabaitang ito,i, napag-uunaua
+nang na sa bintanang dalauang binata,
+at ang isa rito,i, malaon nang lubhang
+nag-in~gat sa puso nang lihim na nasa.
+
+  Dili iba,t, ito ay si Eliseo,
+caya n~ga,t, nag-uica dito cay Hortensio:
+¿sa dalagang iyan ano ang uica mo,
+iibiguin baga ang abang lagay co?
+
+  Napan~giti muna,t, mata,i, itinunghay
+nitong tinatanong, at saca nagsaysay:
+panain~gahan mo yaring casagutan
+at hatol nang isang matandang datihan.
+
+
+
+
+CAPÍTULO VII.--_Ang pagpili nang cacasamahin[5] at ang mabuting
+paraan nang nangyaring macamtan_.[6]
+
+
+  Niyong dacong arao cami,i, nag-uusap
+para-parang batang casiglahang lahat,
+may isang matandang tambing naquisabad,
+aquing sasabihin ang ipinahayag:
+
+  «Man~ga bata, aniyang aquing guilio,
+ang magandang palad nasa sa atin din,
+sapagca,t, cung ano ang punla,t, pananim
+ay siya ring bun~ga namang aanihin.
+
+  N~gayo,i, panahon na dapat na magpunla,
+cayo na n~gang lahat nang mabuting gaua,
+nang upang maputi ang catoua-toua
+matamis na bun~ga sa bayang payapa.
+
+  Mana ay sumagot ang isa sa amin
+ang ituro ninyo,i, cung anong magaling
+paraang marapat na alinsunurin
+tungcol sa pagpili nang cacasamahin.
+
+  Sagot nang matanda ay maraming bagay
+diyan sa pagpili na dapat tandaan,
+nang di lumalauig ay atin nang lisan
+ang hindi totoong man~ga cailan~gan.
+
+  Houag maniuala sa balibalita
+na ang caraniua,i, cabulaanang paua;
+gayon ma,i, sa lagay nang nagsasalita
+ang catotohana,i, mapag-uunaua.
+
+  Cung saca-sacaling cayo,i, may mamasdan
+na isang dalagang mahinhin ang asal,
+houag mabighani mana capagcouan
+hangang di mauri ang catotohanan.
+
+  Ang balang babaying maraming salita
+caraniua,i, tamad ualang guinagaua,
+at ang mapintasin ay lalong masama
+sa pinipintasan siya caipala.
+
+  Capag nagsabi dalagang sinoman
+nang sarili niyang man[)g]a cailan~gan,
+ay isa nang tanda nang capalaluan,
+malupit na ina nang casamang tanan.
+
+  At cung batiin man ay ayao sumagot
+ay tandaan ninyong ang tono,i, matayog,
+ang naghihicab nama,i, pala-antoc
+na ualang adhica cung hindi matulog.
+
+  Capag ang dalaga,i, madaling pa oo
+ay tandang maraming lubhang catrato,
+ang mahinanacti,i, itatan[)g]i ninyo,t,
+may lihim na sinta at malaquing gusto.
+
+  At capag sa gabi,i, ang ulo,i, may bigquis
+houag maniualang tunay na may saquit,
+ang dahilan nito,i, tantong naiinip
+at di dumadating ang toua nang dibdib.
+
+  Saca ang dalaga na taua nang taua,i,
+ibig nang totoong macapag-asaua,
+cung aling binata ang pinagmumura
+ay siya cung minsang bubugbog sa caniya.
+
+  Dapoua,t, ang ayao na maquipanayam
+at cung sumagot ma,i, nagmumuc-hang calan,
+ay hindi malayo na mapagculian,
+sinintang sandali,t, saca inayauan.
+
+  Ang gayong babayi ay nacacataua
+na tila aayao na totoong tumugpa;
+n~guni,t, cung lumao,t, tumandang dalaga
+caraniua,i, bao naguiguing asaua.
+
+  Sapagca,t, ang dapat sila,i, tumahimic
+capag tumanda na,t, sa bahay lumigpit
+harapin nang lubos ang santong pag-ibig
+at ang paglilingcod sa Hari nang lan~git.
+
+  Ipalagay nating maganda ang ticas,
+mabait, mahinhi,t, ualang ipipintas;
+n~guni,i, ang dapat namang matalastas
+cung sa inyong hiling caya ay papayag.
+
+  Caya cailan~gang inyong maunaua
+ang man[)g]a paraang mabubuting paua,
+at uala munti man na cahalong daya
+ganito ay dinguin nang man~ga binata.
+
+  Iyong dadagdagan ang paquitang loob,
+susunod na tambing sa balang iutos;
+paca-iin[)g]atan ang iyong icapopoot
+at ang pagpipilita,i, ang icalulugod.
+
+  Laguing huhulihin ang caugalian,
+cun baga,t, may galit houag lalapitan
+n~guni,t, ang babayi,i, may caugalian
+cahit umiibig conoua,i, aayao.»
+
+  Hindi na napiguil biglang napataua
+ang hinahatula,t, nag-uica pagdaca:
+«¡datihang matanda,t, lubhang dulubasa
+dapoua,t, ang iba,i, dagdag mo na tila.»
+
+  Sagot ni Hortensio,i, catoto cong liyag,
+¿baquit baga icao ay nanguiguilalas?
+tauo,i, tumatanda,i, dapat matalastas
+ang caliua,t, canan nang sa mundong lacad.
+
+  Datapoua,t, n~gayon atin nang tapusin
+ang lahat nang bagay na dapat mong gauin,
+cung baga sacali,t, iyo nang malining
+na may daan ca nang sucat pasuquin.
+
+  Taunin mo siyang mabuti ang loob
+saca mo lapitan nang galang na puspos,
+bago mo sabihin ang iyong pag-irog
+ay macaitlo ca munang maghimutoc.
+
+  N~guni,t, nauucol iyong pag-in~gatan
+ang masamang anyo,t, quilos na mahalay
+gaya nang ugali nang hindi nag-aral
+at ualang inimpoc na magandang asal.
+
+  Pag-ayusin naman ang pagsasalita
+sa dalagang iyan,nang di ca malisiya,
+sapagca,t, ang tauo,i, sa gaua at uica
+mapagquiquilala ang may turo,t, uala.
+
+  Cahit natatanto na may capintasan
+sinomang binatang nagnanasa naman,
+ay houag sabihin nang hindi mahapay
+ang puri nang capouang dapat pag-in~gatan.
+
+  Hindi natin tanto na cung tayo pa n~ga
+sa mata nang Dios ang lalong masama;
+caya cailan~gang piguilin ang dila
+nang houag man[)g]ahas sa iba,i, pumula.
+
+  Di dapat saysayin ang yamang sarili,
+sapagca n[)g]a,t, ito ay pagmamapuri
+bagcus na ilihim na cung mangyayari
+ay ipagcaila cung baga,t, masabi.
+
+  Dapoua,t, houag acalain naman
+na ang iyong nasa,i, agad aayunan,
+at macalilibong naca-iibig man
+di caraca-raca ay magpapamalay.
+
+  Sapagca,t, totoong malaqui ang hiya
+cung caya aayao na magpahalata,
+at baca uicain nang masamang dila
+sila sa lalaqui,i, nagcacandarapa.
+
+  Sa madlang paraan na sinabi co na
+cung baca sacali,t, di mo rin macuha,
+aco ay mayroon na ituturo pa,
+cagalin~gan nito,i, mahiguit sa una.
+
+  Cundi mabighani ipalagay natin
+sa muli,t, muli mong himutoc at daing,
+ang maraming pagod houag nang sayan~gin
+sapagca,t, ang ayao di dapat pilitin.
+
+  Cundi gumanito, ay matutulad ca
+doon sa nagtanim nang isang sampaga,
+ang lahat nang daho,i, naquita nang lanta
+cung anong dahil at dinidilig pa.
+
+  Ani Eliseo,i, tila cailan~gan
+na ang ating gauin muna ay sulatan,
+Sagot ni Hortensio,i, mangyayari naman
+sa lahat nang bagay quita,i, tutulun~gan.
+
+  Sa oras ding yao,i, tambing isinulat
+ang cay Eliseo na sa pusong in~gat
+saca nang mayari,i, cusang iguinauad
+sa caniyang catoto,t, baca may pintas.
+
+  Marahang binasa nitong caibigan,
+baua,t, isang letra ay pinagninilay,
+sa sobre nang sulat ay nababalatay
+ang ganitong uica: _Sa tinatan~gisan_.
+
+  «Magpahangan oras na tan~gan sa camay
+«ang plumang lumagda nitong carain~gan,
+«iniisip co pa cung aquin nang taglay
+«yaong catutubong limang caramdaman.
+
+  «Sa pagca,t, touinang pilitin ang dila
+«na ipasalual ang lihim na nasa,
+«parang tumatapon sa aquin ang diua
+«at di co macuha ang pagsasalita.
+
+  «Dan~gang nan~gan~ganib baca magtumulin
+«tacbo niring buhay patun~go sa libing,
+«mag-ulol ang unos nang madlang hilahil
+«at sa dalamhati hinin~ga,i, maquitil.
+
+  «Caya mabalinong daluyan nang aua
+«itong lumuluhog na napacaaba,
+«gutom sa ligaya,t, busog sa dalita,
+«mata ay uala nang ipatac na luha.
+
+  «At cung mangyayaring sa iyo,i, igauad
+«ang lahat nang toua sa sang maliuanag,
+«disi,i, inihandog sa mahal mong yapac
+«calaquip ang aquing tunay na pagliyag.
+
+  «Dapoua,t, yayamang ualang maihain
+«cundi yaring pusong tiguib nang hilahil,
+«isinasamo cong iyong marapatin
+«sapagca,t, di baual nang lan~git ang daing.
+
+  «Iyong paglubaguin matigas na loob
+«para nang pagsaguip cung sa nalulunod,
+«icao ay may puso,i, ¿baquit di malunos
+«sa capoua puso na naghihimutoc?
+
+  «Di co calauigan ang hinibic-hibic
+«yamang dili bato ang mahal mong dibdib;
+«gayon ma,i, cung lalong hirap ang icapit
+«mangyaring sabihi,t, nang aquing mabatid.»
+
+=Ang iyong alipin na suma sa yapac=.
+
+
+  Iya,i, ma-aari, cay Hortensiong uica;
+n~guni,t, caraniua,i, lampas ang salita,
+gayon ma,i, sa sobre ipasoc mo na n~ga
+saca ipadala sa isang alila.
+
+
+
+
+CAPÍTULO VIII.--_Ang pusong garing na di malamuyot._
+
+
+  Nagcataon namang doroon sa jardin
+ang bunying dalaga na may pusong garing,
+ang sariling diua parang inaalio,
+sa tanang bulaclac at simoy nang han~gin.
+
+  Siyang pag-aabot nang naturang liham
+sa parang linalic at maputing camay,
+quinuha at saca tumanong pagcouan:
+¿sino caya baga ang pinangalin~gan?
+
+  Basahin po ninyo upang matalastas,
+uica nang alila, cung sinong may sulat,
+ang pagcatin~gin co,i, sa puso,i, may sugat
+at ang ninanasa marahil ay lunas.
+
+  Agad napan~giti at di napiguilan
+niyong catutubong bait, cahinhinan,
+sa malaquing hiya,i, tumun~go na lamang;
+pinunit ang sobre,t, binasa pagcouan.
+
+  Sa calaguitnaan nang pagbasa niya
+sandaling tumiguil nagmasid pagdaca,
+at baca sacaling may nacacaquiquita,
+cauicaan niya,i, cahiyahiya pa.
+
+  Mana,i, nang matapos pagbasa nang sulat
+sa puno nang cahoy humilig na agad,
+na larauang bato ang nacacatulad:
+ganito ay dinguin man~ga pan~gun~gusap.
+
+  «Mundong sinon~galing, sumandaling layao,
+«touang sa sangquisap, asóng mapaparam,
+«lumayo ca hayo,t, ualang cararatnan
+«sa aquin ang iyong camandag na alay.
+
+  «Caran~gala,t, yaman agad cumucupas,
+«tulad sa sampagang biglang nalalagas,
+«isinusumpa cong di ca matatangap
+«niring aquing pusong dili pabibihag.
+
+  «Malicmatang ganda,t, balo-balong diquit,
+«magdarayang touang may paing pan~ganib,
+«magbago cang hanay at di mahihilig
+«aco sa ligayang puno nang ligalig.
+
+  «Mahabaguin lan~git, iyong tinutunghan
+«acong na sa guitna nang casacunaan,
+«mahina cong lacas iyong saclolohan
+«nang upang matamo ang pagtatagumpay.
+
+  «At icao, o Virgeng matibay na cuta,
+«sa baua,t, dumulog na napa-aaua,
+«sa mahal mong puso,i, nagtatagong cusa
+«itong alipin mong napacacalin~ga.
+
+  «Sa harap co,t, licod sa caliua,t, canan
+«nagcalat ang silo nang lilong caauay,
+«cundi mo amponi,t, anong cararatnan
+«niring catutubong aquing cahinaan.
+
+  «¿Mangyayari caya namang paghatiin
+«yaring aquing puso,t, papagdalauahin,
+«ang isa,i, ibigay sa Nacop sa aquin,
+«at ang icalaua,i, sa may sintang hain?
+
+  «Cayong sari-saring naritong bulaclac,
+«ang sinasacsi co nitong pan~gun~gusap,
+«na sucdang maguho ang sang maliuanag
+«di co dudun~gisan yaring pagca-uagas.
+
+  «Sucdan sa madurog magcauaray-uaray
+«ang laman at buto nang aquing catauan,
+»cay Jesus cong poon aquing iaalay
+«ang libo mang puso,t, ang libo mang buhay.
+
+  «Cung pag-uariin co,t, timban~gin sa isip
+«ang lahat nang yaman nitong sandaigdig,
+«sa dalagang buhay at in~gat na linis
+«alan~gang di palac na ipaquiparis.
+
+  «Icao, camatayang aquing iniirog,
+«baga man sa iba,i, caquilaquilabot,
+«gamitin mo hayo tabac na pang-lagot
+«pagca,t, ang nasa co,i, hinin~ga,i, matapos.
+
+  «Cung gunitain ca,i, iquinalulumbay
+«nang pusong alipin nang samundong layao,
+«n~guni,t, cung sa aqui,i, quita,i, minamahal
+«at inaanantay ca sa gabi at arao.
+
+  «Camatayan lamang ang nacapipinid
+«sa aqui,t, sa Poong ligaya nang dibdib,
+«icao,i, siyang uacas nang dalita,t, saquit,
+«at mula nang toua na hindi malirip.»
+
+  Sa mauica ito,i, tambing na linisan
+ang masayang jardin na dating aliuan,
+binalot nang paño ang binasang liham
+at saca nagtuloy pumanhic sa bahay.
+
+  Pagca,t, binaui na sa sang maliuanag
+nang arao ang huli,t, malamig na sinag;
+saca unti-unti namang nacacadcad
+ang tabing sa gabing maitim na ulap.
+
+  Nang macapanhic na ang bunying dalaga
+umupo sa sillang malapit sa mesa,
+tintero,i, binuhat, guinamit ang pluma,
+sinagot ang sulat ganito ang badya.
+
+
+«_Sa may sintang handog_.»
+
+  «Houag mong hanapin, sa imbi cong sulat
+«ang maranghang tula nang man~ga poetas
+«ualang talinghaga aco cung man~gusap,
+«dati cong ugali,i, magsabi nang tapat.
+
+  «Averno,t,[7] Olimpio[8] hindi maquiquita
+«sa titic nang aquing maralitang pluma,
+«gayon si Apolo,t,[9] masayang musa
+«sucat ang matanto ang ipagbabadya.
+
+  «Ligaya sa mundo ang iyong pan~gaco
+«igauad sa aquing tumatan~ging puso,
+«dalisay na sinta,t, tunay na pagsuyo
+«n~guni,t, ualang daan ang iyong pagsamo.
+
+  «Tahas na nica cong bilang pahimacas
+«na di magmamalio, buhay ma,i, mautas
+«at cung uulitin ang hin~gi co,i, tauad
+«ito,i, mabuti ring iyong matalastas.
+
+  «Madla na sa aquin ang nagsipagsaysay
+«nang tungcol sa sinta na gaya mo naman;
+«n~guni,t, tiniyac cong anomang caratnan
+«dili matatangap niring calooban.
+
+  «Pagca,t, malaon nang tinica nang diua
+«na aquing lisanin ang sa mundong daya,
+«at sa isang silid na lubhang payapa,i,
+«maglingcod sa Hari nang lan~git at lupa.
+
+  «Hanganan co rito,t, dapat nang mabatid
+«na ang iyong nasa,i, camandag sa dibdib:
+«Pag-utusan naman itong nagnanais
+«mabilang sa tanang lingcod mo at cabig».
+
+Ang taguisuyo mo.
+
+
+  Ano,i, sa mayari,i, biglang isinara
+nang bunying dalagang n~gala,i, Eufrasia,
+saca sinutsutan ang alilang isa,
+cusang ibinulong ang pagpapadala.
+
+  ¿Anong loob caya itong nag-aantay
+na pilit lalasap nang malaquing lumbay?
+mana,i, sa mabasa ang may lasong liham
+limang buan halos na umotay-otay.
+
+  Sa nagpipighati,i, marahang nag-uica
+yaong si Hortensio,t, malaqui ang aua
+aco sa lagay mo,i, nagtatacang lubha
+ang dating ugali,i, tila sinisira.
+
+  Bayani mong loob cusang napatalo
+sa dahas nang sintang iquinagugulo,
+iyong linilimot sampong pagca tauo,
+anaqui,i, uala nang babayi sa mundo.
+
+  Pag-uari catoto,i, dili yata dapat
+na ang buong puso,i, lubos na pabihag,
+at siyang isipin sa lahat nang oras
+ang di nabighani sa iyong pagliyag.
+
+  Gayon ma,i, mabuti ang iyong parunan,
+baca hari na n~gang siya,i, malunusan:
+isang gabi n~gani pinagsadya naman
+pagsunod sa hatol nitong caibigan.
+
+  Tinangap din siya nang magandang loob
+bagaman sa nasa,i, ayao pahinuhod,
+anyong sasabihin ang haing pag-irog
+mahal na dalaga,i, tambing na sumagot.
+
+  Banta co,i, sucat na ang catagang uica
+sa isang gaya mong marunong maghaca;
+doon pa sa sulat dapat na maunaua
+ang aquing pag-ayao, yamang di ca bata.
+
+  Sa pagcacagayo,i, hindi nacaquibo
+itong sumisinta,t, parang ipinaco,
+mata,i, itinun~go, at ang quinucuro
+ang cahalay-halay na pagcasiphayo.
+
+  Dalaga ay parang naacay nang habag
+sa cay Eliseo,i, tambing na nan~gusap:
+puso,i, itahimic houag mabagabag:
+¿anóng magagaua ay hindi mo palad?
+
+  Ang nangyaring yao,i, parang di pinansin
+at sa ibang bagay cusang inahinguil
+yaong salitaan, at nang di mailing,
+malubos ang hiya at pagcahilahil.
+
+  At ang uica niya,i, ang tauong mahiya
+dapat cahabagan at caaua-aua,
+baga ma,t, di ibig ayunang ang nasa
+nang houag malubos ang pagdaralita.
+
+  Mapamayamaya,i, parang natauhan
+ang naabang sintang tumangap nang ayao,
+sa caniyang puso,i, nanariua naman
+ang hatol nang pili niyang caibigan.
+
+  Yaong si Hortensio, ang uica sa aquin,
+ang talagang ayao ay houag pilitin
+at baca matulad aco sa nagtanim
+nang halamang lanta ay dinidilig din.
+
+  Inari lamang tunay na capatid
+ang di nabighani sa suyo,t, pag-ibig,
+sa sarili lamang nihang pag-iisip:
+¿Anong gagauin co,i, di loob nang lan~git?
+
+  Yayamang hindi mo aco capalaran,
+uica nang dalaga, quita,i, tuturuan
+«magmula na rito ay icao,i, bumilang
+at sa icaualong bahay ca humangan.»
+
+
+
+
+CAPÍTULO IX.--_May dalahirang banayad at may mahinhing talipandas._
+
+
+  «Sa bahay na yaon ay may magcapatid
+dalauang dalaga unahan nang diquit,
+aquing sasabihin nang iyong mabatid
+ang cani-canilang ugali at hilig.
+
+  Ang bilang pan~ganay n~gala,i, Esperanza,
+malouag ang loob na ualang balisa,
+cataua,i, magaan at lubhang masigla
+ang ano mang hirap inaalintana.
+
+  Sa caniya,i, uala munti mang bagabag
+parang namamayan sa lupang mapalad,
+sa capoua tauo,i, lubos ang pagliyag
+inaari niyang capatid na lahat.
+
+  Ang mumunting sira ay pinaraan,
+hindi alumana cahit masahol man,
+dunong na mag-in~gat sa capahamacan
+nang paraang sucat na macahahadlang.
+
+  May magandang nasa, at ang panaghili
+ay di man sumun~gao sa pinto nang budhi,
+mababa ang loob na di caugali
+ang nacacatulad isang batang munti.
+
+  Cung maquita niya sino mang may hapis
+ang luha sa mata,i, dadaloy na pilit,
+at di pa magcasiya sa habag ang dibdib
+ang tulong at lin~gap agad icacapit.
+
+  N[)g]uni,t, cung sacali nama,t, ang mamasdan
+ay ang nagtatamong toua,t, capalaran,
+puso,i, lumulucso sa caligayahan,
+iquinalulugod ang sa ibang dan~gal.
+
+  Sa cay Esperanza,i, ualang masisilip
+na hindi mabuti at ugaling pan~git
+liban sa salita nang masamang bibig
+na ang cahinhina,i, nagculang nang muntic.
+
+  Sapagca,t, sa loob na lubhang masaya
+at magaang bibig sa balang maquita,
+ang naguiguing dahil ipula nang iba
+dito sa uliran nang man~ga dalaga.
+
+  Capatid na bunso n~gala,i, Eduvigis,
+timtimang babayi, anaqui,i, tahimic,
+at sa silid niya,i, laguing lumiligpit
+anopa at parang buhay, taga lan~git.
+
+  Yaong cagaslaua,i, malayong malayo,
+at ang cahihina,i, parang catutubo,
+ang lahat nang quilos mabini at uasto;
+n~guni,t, hindi gayon ang lagay nang puso.
+
+  Ang man[)g]a salita,i, hindi nasisinsay
+sa iguinuguhit nang magandang asal,
+dili maibiguin lumabas nang bahay
+at cung sacali ma,i, tun~go,i, sa simbahan.
+
+  Caya,t, sa caniyang isip, uica,t, gaua
+ualang ipipintas, mabuting paua,
+sampo pa nang tanang man~ga binabanta
+n~guni,t, nalilihim ang nacasasama.
+
+  Sapagca,t, ang boo niyang pagca-isip
+ay caniya na lamang ang tan~ging matouid:
+ang sa ibang uica cung baga,t, marinig
+cahit di masama ay minamapait.
+
+  Ang quilos nang iba cahit hindi mahalay
+ay minamasama,t, quinamumuhían,
+ang caniyang haca ay siya na lamang
+babaying nabucod sa sang sinucuban.
+
+  Ualang puno,t, mula biglang napopoot
+ang babaying itong cabanala,i, bantog,
+lahat nang marinig iquinababagot,
+at hindi macuhang magtipid nang loob.
+
+  Baquit lubhang hilig sa pagtataniman
+ang dalagang bunyi cung sa cabaitan,
+ang muc-hang payapa,t, quilos na timtiman
+di taglay sa puso,t, paimbabao lamang.
+
+  Sucat masuclam ang macamamalas
+capag-nagagalit mata,i, nagninin~gas,
+at uala mang quibo,t, hindi nan~gun~gusap
+ay daig ang tanang halimao sa gubat.
+
+  N~guni,t, ang lalong camandag sa budhi
+ang siya,i, magcusa na unang bumati,
+ito,i, catutubong caniyang ugali
+na inaari pang caran~galang tan~gi.
+
+  Capag nangyayari ang nasa at ibig
+muc-ha,i, maligayang parang taga lan~git;
+n~guni,t, pag hindi na,i, agad magn~gin~gitn~git
+at ualang demonio acong maiparis.
+
+  Magandang ugali,i, agad mabibiling
+sisin~gao na pilit ang casamang lihim,
+ang capalaloua,t, pagca-masumbatin
+at saca ang nasa na siya,i, purihin.
+
+  At cung sacali pa,t, mayroon umayo
+lalong mag-uulol ang malaquing labo,
+at ang paimbabao na hinhing palalo
+ay di na maquita,t, cung saan nagtago.
+
+  Lubos sa uari co,i, ang nacacabagay
+ay tubig sa laua cundi guinagalao,
+anaqui ay bubog na lubhang malinao,
+n[)g]uni,t, ang ilalim ay carumal-dumal.
+
+  Itong magcapatid alit ang ugali,
+caya sa dalaua icao ay mamili,
+nang houag sisihin aco cung sacaling
+mapalisiya ca sa iyong pagpili.
+
+  Ang cay Eliseo na ipinagturing
+aco,i, uala riang itulac cabiguin;
+ang isa,i, masaya,t, ang isa,i, mahinhin;
+n~guni,t, ang pan[)g]anay yata ang magaling.
+
+  Cung gayon ang uica nitong capanayam,
+icao ang bahala nang upang macamtan;
+ang isa cong bili,i, pacatatandaan
+sa paquiquiusap ay magpacarahan.
+
+
+
+
+CAPÍTULO X.--_Ang catampalasanan ni Neron at ang matandang
+mangagauay_.
+
+
+  Mana,i, sa matapos yaong salitaan
+ay si Eliseo,i, umoui nang bahay;
+agad sinalubong mula sa hagdanan
+nang parang capatid niyang caibigan.
+
+  Di agad tinanong muna ang nasapit
+nitong si Hortensiong may in~gat na bait,
+niyayang cumain nang macapagbihis
+ang parang nagdaan sa landas na guipit.
+
+  Nang cumacain na,i, napagsalitaan
+yaong sa cay Nerong catampalasanan;
+ang bagay na ito,i, tiquis na binucsan
+nang ang nagugulong loob ay malibang.
+
+  «Ang lilong si Neron, uica ni Hortensio,
+cung sa calupita,i, pang-ulo sa mundo,
+sampo nang asaua[10] ay pinatay nito
+si Burro,t, Séneca[11] at si Británíco.[12]
+
+  At inibig niyang ang sang catauohan
+ualang maguing ulo cundi isa lamang,
+nang sa minsang taga,i, mapucsang paminsan
+ang lahat nang tauo sa sang sinucuban.
+
+  Tila nacucutya ang man~ga dila co
+tumauag sa gayon nang pan~galang tauo,
+cundi isang Furiang galing sa infierno,
+sun[)g]ay ang corona na putong sa ulo.
+
+  Ito,i, Emperador sa Romang calac-han,
+cuhila,t, mabagsic, daig ang halimao,
+may alilang tigreng pinacamamahal,
+na catulad niya cung sa caban~gisan.
+
+  Febea sa tigre ang ipinamagat
+nang capoua tigreng may coronang hauac,
+laguing guinagamit nitong lilo,t, sucab
+sa man~ga cristiano nang pagpapahirap.
+
+  Sapagca,t, si Nero,i, malupit na ganid
+na uala munti mang aua at pag-ibig,
+cung caya ang puso ay doon nahilig
+sa capoua niyang hayop na maban~gis.
+
+  N~guni,t, ano caya, sagot nang causap,
+ang napala niya,t, anong naguing uacas
+niyong gayong asal, puso,i, nagagalac
+pumatay nang tauo,t, laguing magpahirap.
+
+  Sa palaciong bantog nang lilong si Pluton[13]
+caloloua niya ay doon humantong,
+ang hirap, dalita, pighati,t, lingatong
+laguing linalasap nitong tauong pusong.
+
+  Di maca aalis magpacailan man
+ang Can-Cerbero,i,[14] bantay sa pintuan
+ang balang pumasoc pinababayaan,
+n~guni,t, ang paglabas ay ibinabaual.
+
+  Ang Can-Cerbero ay may tatlong ulo,
+at pauang serpiente yaong balahibo,
+ualang casing ban~gis na ang cagat nito
+ay nacatataos sa utac nang buto.
+
+  Sa tabing Estigia,i,[15] doon nagtatanod,
+tanicalang ajas siyang nacagapos,
+ito ang tinalo niyong semi-dios
+anac ni Jupiter, Hércules[16] na bantog.
+
+  Ang sinomang tauo,i, dapat quilabutan
+sa dalitang hindi masayod na turan,
+ang lalong-lalo na tanang tampalasan,
+catulad ni Neron niyong nabubuhay.
+
+  Ani Eliseo,i, may isang matanda,
+Bárbara ang n[)g]alan lubhang solipica,
+na cay Eufrasiang tunay na alila,
+ang muc-hai,i, masun~git, baquit sadyang tina.
+
+  Maputi ang buhoc, madilim ang noo,
+matulis ang cucong parang aliman~go,
+n~gipi,i, sincol-sincol, at cung may catalo
+mata,i, nanlilisic, daig ang demonio.
+
+  Ang caniyang ulo naman ay mahaba,
+tain~ga,i, piing-piing na parang sinadya,
+muc-hang mangagauay, pagca,t, ualang baba
+quinatatacutan nang lahat nang bata.
+
+  Main~gay ang bibig na tila pacacac,
+anaqui ang dila,i, puno nang camandag
+loob ay sucaban, ualang pagtatapat,
+saca cung maupo ang tuhod ay yacap.
+
+  Sa gayong catanda ay lubhang masiba,
+laguing nagbubuncal siya sa cusina,
+nagdadahandaha,t, baca mahalata
+nang man~ga casama na capoua alila.
+
+  Ualang quinausap na di nacaauay,
+ang balang maquita ay pinipintasan,
+damit sa cataua,i, mistulang basahan
+at n~gun~guyan~guyang parang camatayan.
+
+  Hindi co malaman cung saan nunuha
+nang ipagtitiis ang man~ga casama,
+lalong lalo na n~ga ang bunying dalaga
+na di nababagot sa matandang bruja.
+
+  At canina lamang aco ay doroon
+ay nan~gun~guaco at un~gol nang un~gol,
+saca nang utusang pacunin nang apoy
+malaonlaon din na nagmuc-hang tuntong.
+
+  Aquing napagmasdan anyong malalapit
+na ang paa pala,i, tila sa sulyasid,
+tatlo ang daliri na nagcacadiquit,
+aco,i, napalin~gon at di co matiis.
+
+  Dahil sa ugali ay aquing nasabi
+ito,i, siyang Neron nang man~ga babayi,
+na uala isa mang guinauang mabuti,
+matulis ang dila na parang putacti.
+
+  Houag nang litisin ang matandang iyan
+pinalalaqui mo ang mumunting bagay,
+uica ni Hortensio,t, ang sabihin naman
+cung anong nasapit nang iyong pinacay.
+
+  Ani Eliseo,i, hindi ninanasa
+ang pag-aasaua,t, cusang isinumpa
+sa harap nang lalong Mahal at Daquila
+ang tica nang puso halos pagcabata.
+
+  Gayon man ay aco,i, pinamili niya
+sa cay Eduvigis at cay Esperanza,
+sila,i, magcapatid hiuaga nang ganda,
+at man~ga ulila sa ama at ina.
+
+  Itong si Hortensio,i, nan~giti nang muntic
+at naala-ala niya ang nasapit,
+niyong dacong arao na si Eduvigis
+nag-asal lalaqui tungcol sa pag-ibig.
+
+  Datapoua,t, hindi ibig ipamalay
+gayong sa catoto,t, sa tauong sinoman,
+cusang inilihim nang di madun~gisan
+puri nang dalagang nabucod sa tanan.
+
+  Bagcus ang sinabi iyo nang tun~guhin
+cung sinong lalo mo na minamagaling
+n~guni,t, ang hatol co,i, iyong paglinin~gin
+ang sa habang buhay ay cacasamahin.
+
+  Datapoua,t, tayo ay magpahin~galay,
+bucas na tapusin itong salitaan;
+dalauang binata,i, agad nagtindigan
+sa cani-canilang quinaluluclucan.
+
+
+
+
+CAPÍTULO XI.--_Ang pagtatagumpay nang cababaan at pagcaduhagui nang
+capalaluan_.
+
+
+  Bahag-ya na lamang ipinamamalas
+nang arao ang muc-ha niyang maliuanag;
+ay nan[)g]aguising na itong magcausap,
+tila may gagauing hindi nalulutas.
+
+  Malicsing nagbihis, nanaog sa bahay,
+parang inaalio ang pusong may lumbay,
+nag-uica ang isa, catoto,i, pagdaha,t,
+ibig cong matanto ang tun~go nang pacay.
+
+  Sagot nang tinanong ang aquing pasiya
+ay ang piliing co ay si Esperanza,
+at si Eduvigis cung iyong macuha
+magbibilas tayo na ualang pagsala.
+
+  Cung sa ganang aquin, cay Hortensiong uica,
+ang bagay na iya,i, di co ninanasa,
+tanto mo nang lubos aco,i, maralita
+sa isang mataas ma-aalipusta.
+
+  Hindi nila tantong may nacaririnig
+na dalauang tauong lacad ay mabilis,
+nang malalapit na,i, pagdaca,i, nagsulit
+binabanta ninyo,i, lisiya sa matouid.
+
+  Nahahaling yata, ani Eliseo,
+ang ating casabay na dalauang tauo,
+¿anong mauauala sa alin ma,t, sino
+sa mabuti,i, dili ang ninanasa co?
+
+  Nang muling magsulit agad naquilalang
+isa sa canila,i, si Valerio pala;
+uica,i, houag ninyong iraos ang tica
+sa cay Eduvigis at cay Esperanza.
+
+  Di pa natatapos ang sinabing ito,i,
+pagdaca,i, sumagot bunying si Hortensio;
+(na parang paglibac sa sucab at lilo)
+cami,i, sumusunod sa baua,t, utos mo.
+
+  Agad nahalatang siya,i, tinutuya
+caya biglang biglang namula ang muc-ha,
+puñal ay binunot patain ang nasa
+itong si Hortensiong dating inaaba.
+
+  Ang casama niya,i, dili macaimic,
+pagca,t, natatantong uala sa matouid,
+sucab na Valerio ulol ang caparis,
+at munti ma,i, hindi nabahirang bait.
+
+  Dinaluhong na n~ga,t, parang inudyocan
+nang sang infierno itong tampalasan,
+ang dalauang mata ay binubucalan
+nang gahasang apuy niyong cagalitan.
+
+  Abang si Hortensio,i, iniuaang agad,
+¡salamat sa lan~git siya,i, nacaiuas!;
+dalauang casama nama,i, nagmamalas
+sa maguiguing hanga niyong paglalamas.
+
+  Sa muling pag-iua,i, pagdaca,i, naagao
+sa camay nang lilo ang puñal na tan~gan,
+tuloy inihaguis na pina-ilandang
+pang di nagnanasang matay sa sinoman.
+
+  Nang capoua uala nang sandata,t, naghamoc
+dalauang bayaning lumilipad halos;
+ang suntoc at sicad caquila-quilabot,
+na daig pa mandin ang taga at ulos.
+
+  Ang init nang arao di pa dinaramdam
+nang pamulan nila itong paglalaban
+hangang sa mataas di pa nagtatahan
+at nang mag-uauagui dili maalaman.
+
+  Ang lacas nang suntoc lintic ang catulad
+cahiman at sino,i, pilit magugulat;
+at cung ang dugo ma,i, hindi nagdaranac
+ay ang pauis naman ang tumatagactac.
+
+  Pagtataca,i, labis nang piling catoto
+sa naquitang dahas nitong si Hortensio,
+na di nagpalalo sa sino mang tauo
+ay cung maquihamoc parang ipo-ipo.
+
+  Ang caniyang asal, quilos at salita,
+sampong pag-iisip niya,t, ninanasa,
+ualang cataasan at budhing cuhila,
+palibhasa,i, galing sa pusong payapa.
+
+  Nasa ni Valerio,i, cumitil nang buhay,
+si Hortensio,i, hindi,t, nagtatangol lamang,
+di caguinsa-guinsa,i, biglang napipilan
+yaong may masama,t, budhing tampalasan.
+
+  Saca ang guinaua ay ibinaligtad,
+tinampal sa muc-ha,t, binayo nang sicad,
+ang boong cataua,i, binugbog nang hampas;
+nang di mamihasa sa gauang magsucab.
+
+  Itong nagtagumpay na bagong bayani
+quinulong nang isang Homerong[17] magpuri
+na bucod sa lacas, catapan[)g]a,t, licsi,i,
+may uagas na pusong ayao maghiganti.
+
+  Cung pag-iisip ang tanang guinaua
+nitong si Valerio sa ulila,t, duc-ha,
+di man camag-anac tutulo ang luha
+at acayin din nang gauing maaua.
+
+  Ang dalauang ito,i, nang nagcacasama
+sa bahay nang pari na binanguit co na,
+gaua ni Valeriong may budhing vivora
+ang imbing Hortensio,i, laguing minumura.
+
+  Sa balang mauala,i, pinagbibintan~gan
+ang abang ulilang ualang casalanan,
+hindi nan~gin~gimi yaong man~ga camay
+na ang maralita,i, hampasi,t, sugatan.
+
+  Sampo nang cacaning ipinacucuha
+itong tampalasan sa ibang casama,
+caunting tinapay ang itinitira,t,
+ang lalong masama ang pinipili pa.
+
+  At ang guinagaua na parang aliuan
+paglibac, pagcut-ya, pag-api,t, pag-uyam
+dito cay Hortensiong inaalalayan
+nang daquilang aua ninyong calan~gitan.
+
+  Tatlong taong sincad binata nang diua
+ang balabalaquing hirap at dalita,
+¿baquit natitiis caya nitong lupa
+at hindi lamunin yaong alibugha.
+
+  ¿Baquit, man~ga lan~git, at di ibulusoc
+sa bayan nang apoy, nang doon magduop?
+at hangang may mundo,t, ang Dios ay Dios
+yaong pagdurusa,i, hindi matatapos.
+
+  Iyong inaampon at pinagpapala
+ang tanang malupit at budhing masama,
+sa lahat nang bagay pinapagsasaua
+at ang mabubuti siyang inaaba.
+
+  ¡Oh hindi mataroc na lihim nang lan~git!
+¡oh dagat na ualang pangpang mang ó guilid!
+¡oh daquilang Dios iyong nababatid
+ang lahat nang bagay nitong sandaigdig!
+
+  Sa buhay na ito,i, itinutulot mo
+sambahi,t, igalang ang sucaba,t, lilo;
+saca sa cabila naman ibubunto
+ang tanang pahirap doon sa infierno.
+
+  Ang tapat na loob pinapag-titiis
+sa balat nang lupa nang dalita,t, saquit,
+saca puputun~gan sa bayang tahimic
+nang coronang ualang sucat macauan~gis.
+
+  Datapoua,t, n~gayo,i, ipatuloy co na
+ang guinaua nitong Marteng pan[)g]alaua,
+sandaling inisip ang masamang tica
+nang maghihiganting lilong nacabaca.
+
+  Cung caya n~ga hindi niya itinulot
+na macapagban~gon sa pagcasubasob,
+ang dalauang camay binaliting bagcus,
+nang upang magbauas pagca-asal hayop.
+
+  At pinag-uicaan sa pagayong anyo:
+iyo nang natatap, Valeriong palalo,
+ang bun~gang masaclap niyang panibugho
+na lumilingatong na lagui sa puso.
+
+  ¿Masdan mo ang iyong dan~gal na quinamtan,
+aco,i, alipin mo lamang cung sa bagay?
+¿nahan ang maraming iyong cayamanan
+sa oras na ito,i, di ca matulun~gan?
+
+  Cundi ca susuco,i, anomang masapit
+sa lagay na iya,i, di ca ma-aalis;
+itong pan~gun~gusap ano,i, sa marinig
+ay halos magputoc cay Valeriong dibdib.
+
+  Datapoua,t, di rin munti man lumubag
+yaong pusong bato yata ang catulad,
+yayamang ayao rin biglang nagsilacad
+ang bagong nag-uagui,t, ang catotong liyag.
+
+  Pinabayaan nang baliti ang camay
+culang na maghapon sa guitna nang arao,
+cung caya guinaua ang ganitong bagay
+nitong si Hortensio,i, nang magbagong asal.
+
+  Saca ang casama nang lilong Valerio
+ay pinagsabihan nang dalauang ito,
+na houag calaga,t, nang upang magbago
+ang caniyang ugaling higuit sa demonio.
+
+  Siyang naguing dahil nang pagcacasaquit,
+pitong bouang halos naratay sa banig:
+ang nangyaring ito,i, ano,i, nang mabatid
+nang amaing pari ay naghinanaquit.
+
+  Doon sa inampon halos pagcabata,
+caya n~ga,t, ang bagay ay pinag-usisa,
+at si Hortensio rin ang nagpaunaua
+nang dahil nang caniyang doo,i, ninanasa.
+
+  Hindi co po ticang patai,t, masactan
+ang iyong pamanquing pinacamamahal,
+at ang guinaua co,i, nang madala lamang
+magbauas nang munti ang capalaluan.
+
+  Bucod dito,i, dapat mo pong matalastas
+ang caniyang pita,i, buhay co,i, mautas,
+at cung sacali pang n~gayon ay malacas
+pilit na quiquitlin hinin~ga cong in~gat.
+
+  Natanto co pong dapat patauarin
+ang balang caauay at may nasang linsil;
+n~guni,t, hindi baual nang Dios sa atin
+na pacain~gatan ang buhay na angquin.
+
+  Cundi co guinayo,i, inaacala co
+na aco,i, uala na,t, nasa isang mundo;
+cayo ang magsabi, yamang alam ninyo
+ang asal na ganid nitong si Valerio.
+
+  Pari,i, naniuala at lalong minahal
+ang hindi pamangquin na may cabaitan
+sapagca,t, minsan ma,i, hindi nadun~gisan
+bibig ni Hortensio nang cabulaanan.
+
+  Toto,t, sa caniyang loob na sarili
+ay siya ang tan~gi na hamac at imbi;
+n~guni,t, ang matouid capag sinasabi
+hindi nan~gin~gimi na parang bayani.
+
+  Laguing uiniuicang ang catotohana,i,
+tiquis ilaladlad sa harap ninoman;
+at ang puso niya,i, sapagca,t, dalisay
+ay di nagagahis niyong catacutan.
+
+  Dili maibiguing maquisalamuha
+sa man[)g]a guinoo, mayama,t, timaua;
+datapoua,t, hindi iquinahihiya
+yaong casalatan niya,t, pagcaaba.
+
+  Mama ni Valerio,i, sumapayapa na,
+at hindi sinisi tauong ualang sala:
+dito napanatag yaong magcasama
+pagca,t, masusunod ang canilang pita.
+
+  Isang gabi n~ganing parang nabibitin
+ang buan sa caniyang liuanag na angquin,
+itong si Hortensio,i, ganito ang turing
+sa catoto niyang lubhang guiniguilio.
+
+  Samantalahin mo ang caliuanagan
+nang tanglao sa gabi,t, sa madaling arao,
+n~gayon di,i, lumacad, pagca,t, caraniuan
+malamig ang ulo nang cadalagahan.
+
+  At si Eliseo pagdaca,i, sumunod
+sa mabuting hatol niyong nag-uutos
+minulan na rito yaong paglilingcod
+sa cay Esperanzang may ugaling ayos:
+
+  Mataric na bundoc ang nacacatulad,
+na cung salun~gahin ay lubhang mahirap;
+tatlong taon halos saca pa naagnas
+yaong batong pusong ualang casing-tigas.
+
+  Ang bagay na ito,i, sandaling ihimpil
+pagbalican natin ang linisang Fidel,
+sa cay Eliseo mana,i, sa darating,
+doon sa colegio,i, bagong cagagaling.
+
+
+
+
+CAPÍTULO XII.--_Isang cabaitan ang maghunos dili cung may cagalitan._
+
+
+  Dalaua,i, nagyacap capoua lumuluha
+sa malaquing touang quinamtan nang diua,
+hindi magcamayao nang pag uusisa
+sa canicanilang palad ó dalita.
+
+  «Nabalitaang co, ang uica ni Fidel,
+«na si Esperanza ang casi mo,t, guilio;
+«aco cung sa bagay naliligaya rin
+«at may landas ca nang binucsan sa aquin.»
+
+  Sa bigcas nang sabi,i, agad nahalata
+nitong matalino niyang casalita,
+caya n~ga,t, ang tugon cung gayo,i, humanda
+at mamayang gabi,i, tayo,i, magsasadya.
+
+  Sa sariling loob nang bagong ninibig,
+ay nacatagpo rin siya nang mainit;
+aco,i, antain mo, ang ipinagsulit,
+ang ama,t, ina co,i, baca naiinip.
+
+  Itong sa cay Fidel na man~ga magulang
+ay lubhang sagana sa lahat nang bagay,
+dalaua ang bun~ga nang pag-iibigan
+dalaga ang isa,t, bagong sumisilang.
+
+  Mana,i, nang sumapit yaong tacdang oras
+dalauang may pacay pagdaca,i, lumacad
+bago pang nananhic nahalatang agad
+na tila mabuti ang maguiguing uacas.
+
+  Nagcatotoo n~ga,t, di pinaghirapan
+ang bunsong capatid gaya nang pan~ganay;
+n~guni,t, si Hortensio,i, cung anong dahila,t,
+dili naquisama cahiman at minsan.
+
+  Cung caya ganoo,i, may lihim na nasa
+na di napapacnit sa puso at diua,
+loob na timtima,i, ang inaadhica,i,
+maguing cahalili ni Cristo sa lupa.
+
+  Caya n~ga,t, touina,i, ninanais-nais
+na maparaos na ang catotong ibig,
+sa pagayong buhay parang naiinip,
+pagca,t, tinutugtog ang puso nang lan~git.
+
+  Baquit ang caniyang banayad na asal
+nagpapaquilalang talaga sa altar,
+at ang laguing nasa,i, yaong capurihan
+nang lalong Daquila sa sang sinucuban.
+
+  Ang sala nang tauo,i, iquinahahapis,
+tandang maliuanag nang pagmamasaquit
+sa capoua niya,t, tunay na pag-ibig
+doon sa lumic-ha nitong sang daigdig.
+
+  Datapoua,t, ating ipatuloy muna
+yaong nagca-isang puso sa pagsinta,
+na si Eliseo at ni Esperanza
+dumating ang arao pagcacasal nila.
+
+  Lilisaning co na ang laqui nang galac
+nang dalauang sintang nagca-isang palad,
+sa piguing na yao,i, inubos ang cayas,
+at casalamuha tanang camag-anac.
+
+  Gayon din si Fidel doroon din naman
+at si Eduvigis siyang capanayam:
+uica nang lalaqui,i, tayo,i, naunahan
+houag ca na sanang mag-ayaoayauan.
+
+  Nahahalata cong iyong iniibig
+aco,i, ang ligaya nang puso mo,t, dibdib,
+dan~gan marami ca na patumpic-tumpic
+tingnan mo ang atin n~gayo,i, nasasapit.
+
+  Sa aglahing ito,i, ang bunying dalaga
+alan~gang magalit, alan~gang tumaua,
+guinanti ang biro: pabayaan mo na
+at may panahon ding mararaos quita.
+
+  Hindi n~ga malao,t, tatlong buan lamang
+ang nan~gahuhuli nama,i, napacasal:
+nagsasama sila nang lubhang hinusay;
+n[)g]uni,t, may nangyari na malaquing bagay.
+
+  Itong magcapatid ay may caquilala
+na isang dalagang butihi,t, maganda,
+ang lahat nang quilos nacaliligaya
+mata ay mapun~gay at mapanghalina.
+
+  Tila naglalambing cung siya,i, man~gusap,
+na nacalulugod sa quinacaharap,
+at cung lumacad pa,i, tila umiindac,
+sampo nang pag-imbay ay tama sa cumupas.
+
+  Hindi naman landi,t, cacanyahan niya
+ang gayong ugali capagcabata na,
+ang pan~galan nito ay si Efigenia,
+at lalabing ualo ang edad na dala.
+
+  Dalauang magbilas sabay tinamaan
+nang titig na tila tunod ang cabagay,
+tumaos sa puso,t, hindi maiuasan;
+n~guni,t, sa sinoma,i, ayao ipamalay.
+
+  Gaon ma,i, sa pagca,t, di maililihim
+ang sinta at pilit na mahahayag din,
+agad nahalata,t, naguiguing butihin
+dalauang magbilas cung ano ang dahil.
+
+  Lalong-lalo na n~ga capag dumadalao
+ang himalang lagda niyong cagandahan,
+sila,i, nagbibihis na nag-uunahan,
+at sampo nang buhoc ay pinaghuhusay.
+
+  Agad nanibugho bunsong Eduvigis
+asaua,i, di ibig maualay sa titig,
+lalong-lalo na n[)g]a cung siya,i, malapit
+doon sa dalagang diua,i, may pang-aquit.
+
+  Hindi macatulog sa gabi at arao,
+balisa ang puso niya,t, agam-agam,
+ang caniyang isip parang naulapan
+niyong panibugho at malaquing lumbay.
+
+  Parang binabatac nang dating ugali
+nanglisic ang mata,t, nagulo ang budhi,
+ibig nang isabog ang puring calapi
+nang caniyang puring doo,i, natatali.
+
+  Dan~gan sa caniya,i, biglang umalalay
+ang cay Esperanzang loob na tiuasay:
+«magmuli muli ca bunso, at paquingan
+«ang pamanang hatol nang ating magulang.
+
+  «Cung cayo, aniya,i, dalauin nang hapis
+«ay maghunos dili,t, tumauag sa lan~git,
+«sa sucal nang loob houag pagagahis
+«nang di maululan ang pagcaligalig.»
+
+  «Cung sa bagay aco ay caparis mo rin
+«sa dinadalita,t, taglay na hilahil;
+«n~guni,t, nararapat ay ating isipin
+«ang paraang ucol na lalong magaling.
+
+  «At ang gauin natin tayo ay dumalao
+«sa cay Efigenian quinahihiligan,
+«nang canilang pusong n~gayo,i, nadidimlan:
+«¡Mahabaguing lan~git sila,i, liuanagan!
+
+  «Sa gahasa,t, galit di dapat daanin
+«ang canilang puri,i, puri naman natin,
+«at cahalay-halay na ito,i, pagdinguin,
+«caya,t, sa malubay ang lalong magaling.»
+
+  Mana ay nang gauin ang gayong paraan
+may puring dalaga,i, agad nacamalay,
+magmula na noo,i, pinutol pagcouan
+ang dating ugali na pagdadalauan.
+
+  Nagdamdam nang hiya naman ang magbilas
+nadidimlang isip tambing lumiuanag,
+Man~ga bagong casal ang mata,i, imulat
+masdan ang mabuti na paraang dapat.
+
+  Sa lubhang mahinhing tacbo nang panahon
+Fidel sa asaua,i, nagcamit lingatong,
+pagca,t, nalasap din ang masidhing lason
+nang casamang asal na tinagong laon.
+
+  Tunay at cung biglang abutin nang suliap
+ay ang cahinhina,i, cabagay nang dilag,
+n[)g]uni,t, cung litisin ang sa pusong ugat
+ang lihim na dun~gis ay mapagmamalas.
+
+  Ang matimping loob nang masintang Fidel
+sa dahas nang dusa,i, munti nang magmalio:
+gaua nang asauang pagcamasumbatin
+naguiguing camandag tila sa panimdim.
+
+  Ang caniyang puso ay pinamamahayan
+nang lalong maban~gis na capighatian,
+lalo nang matantong paimbabao lamang
+yaong naquiquita na magandang asal.
+
+  Datapoua,t, hindi nasira ang loob
+siya ay nanalig sa aua nang Dios,
+at sa arao arao ay iniluluhog
+iyong sa asauang asal na pahayop.
+
+  Bagama,t, ang lagui niyang naririnig
+ay man~ga salitang pauang masasaquit,
+na nababagot sa lalong matipid
+at payapang pusong marunong magtiis.
+
+  Bagaman aayao gumanti nang pala
+sa mabuting loob niya at calin~ga,
+ay minamahal di,t, ang caniyang uica:
+ito ay palad co loob nang Maygaua.
+
+  Bagama,t, ang lagui niyang namamasid
+ay masamang muc-hang may paquitan galit
+dilí pinapansin at ang suma-isip
+ito,i, cung punahin mananadyang pilit.
+
+  Pagca,t, ang babaying ugali masama,
+capag-pinuna mo,i, lalong lumalala,
+at cahit pamalong bacal ang ihanda
+hindi magbabago muc-ha ma,i, mapasa.
+
+  At saca ang dila nang gayong babayi
+cung may guinagaua,i, hindi natatali,
+ibig na maturang masipag, malicsi,
+anaqui cung sino yata ang pupuri.
+
+  Inuulit-ulit na uala isa man
+marunong gumaua sa loob nang bahay,
+caya ang mabuti,i, patapunan naman
+nang camunting puri cahit paimbabao.
+
+  Talastas ni Fidel ang bagay na ito
+niyong pa mang unang siya,i, bagong-tauo,
+pagca,t, bihasa rin sa lacad nang mundo,
+caya,t, sa paraan lubos na natuto.
+
+  Hindi pinapansin ang asauang ibig
+capag naquitang siya,i, nagagalit,
+bagcus pinupuri, upang tumahimic
+ang di nan~gan~galay na dila at bibig.
+
+  N[)g]uni,t, cung mamasdang mabuti ang loob
+agad sinasabi nang boong pag-irog,
+catulad mo hija,i, ang inahing manoc
+sa pinutac-putac hindi napapagod.
+
+  Houag acalaing icao,i, napupuri,
+ineng, cundi bagcus lalong naiimbi:
+mag-uariuari ca,t, ang lalong mabuti
+ay magpacababa ang isang babayi.
+
+  Ang bibig touinang hindi natiticom
+ay nacacapara na sa asong tahol,
+caya catitiis, pagca,t, nauucol
+sa balat nang lupang bayan nang lingatong.
+
+  Ang sala nang iba,i, iyong titiisin
+pagca,t, tayong lahat nagcacamali rin:
+pagbata na hija,t, baca acalain
+nang tauong hindi co icao sinusupil.
+
+  Masasabi-sabing aco,i, natatacot
+sa iyo,t, cung baquit di ca binubugbog,
+caya, aquing ineng, icao ay sumunod
+sa man~ga hatol co,t, banayad na himoc.
+
+  Tantoin mo, hijang, isang cabaitan
+ang maghunos dili cung may cagalitan;
+dito na nagbago sa asauang asal
+dahilan cay Fidel mabuting umaral.
+
+
+
+
+CAPÍTULO XIII.--_Ang buhay taga lañgit at ang pahimacas._
+
+
+  Si Hortensio nama,i, ating pagbalican
+ang catoto niya,i, ano,i, nang macasal,
+ay hindi naglao,t, tambing nagpaalam,
+ticang tutuparin ang laon nang pacay.
+
+  Daquila ang lumbay niyong si Eliseo
+sa pagpapaalam nitong si Hortensio,
+hinadlan~gan sana ang pag-alis nito
+dan~gan ang dahila,i, malaquing totoo.
+
+  Sa isang convento,i, pagdaca,i, pumasoc
+pagsunod sa lihim na tauag nang Dios,
+ualang iniisip cundi big-yang lugod
+ang nagpacamatay dahil sa pag-irog.
+
+  Uala na n~gang dapat tayong pagsicapan
+cundi mamintuho habang nabubuhay,
+sa Poong lumic-ha nang sang daigdigan,
+gaya ni Hortensiong humandog na tunay.
+
+  Saca iguinauad sa caniya nang lan~git
+ang capangyarihang ualang cahulilip,
+na di ibinigay sa tanang Angeles
+sucat na mamaang ang pantas na isip.
+
+  Hamac na tinapay ay sa uica lamang
+naguiguing mistulang cay Cristong catauan,
+tauong nasa sala ay quinacalasan,
+ang yaman sa lan~git parang na sa camay.
+
+  Taga pamag-itan sa dios na galit,
+guinhaua at alio nang dalita,t, saquit,
+sa puso nang tauo,i, siyang naghahasic,
+nang cay Jesucristong aral na matamis.
+
+  Tungcol sa mabait na si Eufrasia,
+iniraos naman ang lagui nang pita,
+linisan ang mundo, at nagreligiosa
+sa mag-inang Virgen ito ay panata.
+
+  Ipinamahagui ang lahat nang yaman
+sa maraming duc-ha at man~ga simbahan
+matandang Bárbara,i, biniguian din naman
+bagaman at tila muc-hang mangagauay.
+
+  Sa pagpasoc niya sa mahal na claustro
+nang bunying Serafin[18] may catauan tauo,
+agad nagparali ang sabi,i, ganito
+«Paalam paalam magdarayang mundo.
+
+  «Linisan quita,t, di co hinahan~gad
+«ang toua at layao na handog mo,t, gauad,
+«idulot sa iba,t, di co matatangap,
+«at ang aquing ibig ay dalita,t, hirap.
+
+  «Camataya,t, dusa,i, siyang ninanasa
+«nang bunying Teresa, inang daraquila,
+«ang cay Pazis nama,i, sucat ang dalita
+«at houag mamatay sa laguing pagluha.
+
+  «Mapalad na saquit, matamis na hirap,
+«na pinapalitan nang ligayang uagas:
+«mapait na toua,t, guinhauang camandag,
+«na hinahalinhan nang saliuang palad.»
+
+  Dito na lumagui ang bunying dalaga,
+at pinapagsaua puso sa pagsinta:
+ang pagod at puyat inaalintana,
+sampong camataya,i, hindi anumana.
+
+  At ang uica niya,i, cung ualang dalita
+uala ring hihinting ligaya at toua,
+ang hindi nagbata sa balat nang lupa
+sa cabilang buhay naman ay luluha.
+
+  Minahal sa guinto, diamante at perlas
+yaong caruc-haan, cilicio at hirap
+mahalagang damit lubos na hinamac
+pinili ang lalong magaspang, magalas.
+
+  Nacaliligaya sa isipin lamang
+yaong sa dalagang doo,i, pamumuhay
+ualang ini-iisip sa gabi at arao
+cundi ang maglingcod cay Cristo,t, gumalang.
+
+  Sa caniya,i, hindi nacacagambala
+tungcol salitaan ualang napapala
+ang man~ga casama niya palibhasa
+ay pauang uliran nang tauo pala.
+
+  Datapoua,t, yamang hindi matularan
+nang madlang dalaga ang ganitong buhay,
+ay tupdin na lamang ang macacayanan
+sa cani-canilang bahay na tahanan.
+
+  O baca sacali cayang tinutugtog
+nang lan~git sa gayong buhay na maayos,
+cung hindi mangyari ang iyong pagpasoc
+ay cay _Mariang Puso_ cayo ay pacupcop.
+
+  Hayo na,t, pasuquin yaong Pusong mahal,
+lubhang maauain at mapagtangcacal,
+doo,i, ipinatag caloloua,t, buhay
+at sampo nang liriong inyong calinisan.
+
+  Hanganan co rito, bumabasang guilio,
+icao na ang siyang bahalang maglining,
+ang mabuting asal ay alinsunurin;
+n~guni,t, sa masama nama,i, marimarim.
+
+  Natatalastas mong ito ay tadhana
+nang dapat asalin mulang pagcabata,
+nang upang calugdan ay aquing tinula,
+sa icatataua,i, pinaca-sagana.
+
+  Tantoin mo namang dapat sa sumunod
+cung mapagquilala ang tugtog nang Dios,
+at nang cung maganap mahal niyang utos
+sa Siong[19] mapalad magtamo nang lugod.
+
+  Madla cong sinabi ay inilalagay
+sa santa Iglesia na capangyarihan,
+at isinusumpang hangang sa libin~gan
+sa caniyang aral ay hindi sisinsay.
+
+  At isinasamo sa Ina nang aua
+ang tunay na aral ay lumagui naua,
+sa sang capuloa,t, ang toua,i, payapa
+maghari sa puso nang toua sa lupa.
+
+  Bilang icaapat nang buang masaya:
+mapalad na Mayong laan sa cay Maria,
+at pamumulaclac nang man~ga sampaga
+ang quinathang tula,i, binigyan cong hanga.
+
+  Ang man~ga bulaclac ay iniaalay
+sa hindi nagmana sa sala ni Adan,
+na siyang sampagang sadyang caban~guhan
+sa masayang jardin niyong calan~gitan.
+
+  Sari-saring rosas siyang dinadala
+niyong mabait na anac ni Maria,
+at taglay sa puso ang toua,t, ligaya
+niyong paghahandog sa canilang Reina.
+
+  Oh mayong mapalad, buang pagdiriuang
+sa mahal na Virgen nang capayapaan,
+lalaqui,t, babayi, mahirap, mayaman
+bayang Antipolo ay pinaglalacbay.
+
+  Hindi anumana ang hirap at pagod
+sa sinasalun~gang mataric na bundoc,
+hangang sa sumapit doon sa taluctoc
+na quinalalag-yan nang Ina nang Dios.
+
+  Sa nagsisidayo,i, ualang nalulumbay,
+cundi paraparang nagcacatouaan,
+pagca palibhasa,i, ang naca-aacay
+pag-ibig sa ualang dun~gis camunti man.
+
+  Mula sa Cainta hangang Antipolo
+ay lumilipana ang dami nang tauo,
+na ang iniisip nila,i, pasaclolo
+sa Ina nang gracia nilang tinutun~go,
+
+  ¿Natatalastas mo na, bumabasang irog
+ang arao at buan na iquinatapos
+nang pinangugulan nang puyat at pagod
+na sa Inang Virgen ay inihahandog?
+
+  Dito sa daquila,t, mapagpalang Reina
+dapat na magsacdal ang tauo touina,
+at gayon din naman sa Esposo niya,
+san Joséng natan~gi sa lalaquing iba.
+
+  At sa cay san Roqueng hinirang nang Dios
+na magcacalara sa nan~gasasalot,
+ay magmacaauang taimtim sa loob
+dito sa panahong caquilaquilabot.
+
+  Aquing ninanasa cung maguiguing dapat
+at cung bibig-yan pa nang buhay at lacas,
+tulain ang buhay na lubhang mapalad
+nang daquilang Santo na nagpacahirap.
+
+  Nang tularan natin man~ga cabanalan
+na iniuang bacas sa lupang ibabao,
+at sa panalan~gin niya ay mahambal
+ang puso ni Jesus sa sang capuluan.
+
+  Hanganan co rito,t, tayo namang lahat
+ay man~ga panuto sa tunay na landas,
+nang ating sapitin ang bayang mapalad
+pan~gaco nang Dios sa may pusong tapat.
+
+
+Sa lalong capurihan nang Dios.
+
+
+
+
+MGA TALABABA:
+
+
+[1] Lima capital nang república nang Perú, may silla arzobispal; may
+universidad, at iba pang establecimientos literarios; ang man~ga
+simbahan ay sagana sa man~ga alhajas at ornamentos. Sa ciudad din
+namang ito ay lumitao ang cabalitaang Sta. Rosa de Sta. Maria Patrona
+de las Indias.
+
+[2] Platon, balitang filosofong taga Atenas, discipulo ni Pitágoras at
+maestro ni Aristóteles. Lumitao nang di pa nagcacatauan tauo ang Dios
+Anac.
+
+[3] Mentor, n~galan nang balitang ayo ó tagapagturo cay Telémaco, anac
+nang Haring Ulises; ang pamagat na ito,i, caraniuang ibinibigay sa
+man~ga maestrong marunong magturo, humatol at magcalin~ga sa canilang
+discipulo.
+
+[4] Eden, ay ang Paraiso.
+
+[5] Itong man~ga tanda sa pagpili na maquiquita dito ay pauang
+catatauanan lamang, bagama,t, cung minsa,i, nagcacatotoo rin; at di
+dapat alinsunurin, sapagca,t, maguiguing daang icapipintás at
+icapupula sa di dapat pintasan.
+
+[6] Itong man~ga paraang naririto tungcol sa pan~gan~gasaua ay isang
+tunay na catatauanan din, at ualang anomang cahalayan.
+
+[7] Averno ang infierno.
+
+[8] Olimpio, ang lañgit.
+
+[9] Apolo, Dios nang poesia música at medicina. Ang mañga salitang
+ito,i, madalas na guinagamit nang mañga poeta.
+
+[10] Ang asaua ni Neron ay ang mabait na si Octavia.
+
+[11] Si Burro at Séneca ay siya niyang director ó tagapatnubay. Ang
+sabi sa historia ay niyong umaalinsunod si Neron sa dalauang ito ay
+naquiquitaan siya nang cagandahan nang loob; datapoua,t, nang caniyang
+ipapatay ay naguing tunay na halimao.
+
+[12] Si Británico ay caniyang capatid; at ang lahat nang nasabi na,i,
+para-parang ipinapatay nitong quilabot nang catampalasanan.
+
+[13] Pluton, anac ni Saturno at ni Ope, at dios sa infierno, anang
+mañga poetas.
+
+[14] Can-Cerbero, isang malaquing aso na may tatlong ulo, ang pinaca
+balahibo ay pauang serpiente, ipinañganac nang gigante Tifon at nang
+monstruo Echidna, siyang nagbabantay sa pinto nang palacio ni Pluton,
+pinababayaan ang nagsisipasoc at ibinabaual ang paglabas.
+
+[15] Estigia; anang mañga poeta, ay isang maitim na dagat sa infierno
+at sa guilid nito,i, nagdaraan ang mañga caloloua nang nañgamamatay.
+
+[16] Hércules, anac ni Júpiter at ni Almena, asaua ni Anfitrion,
+siyang gumahis sa Can-Cerbero.
+
+[17] Homero, ang lalong balitang poeta griego; autor nang dalauang
+poema épico ang Iliada at Odisea.
+
+[18] Serafin, may catauang tauo ay si S. Francisco dahil sa pag-aalab
+nang caniyang puso nang pagsinta sa Dios.
+
+[19] Sion, ang bundoc na canugnog nang Jerusalem doon natatayo nang
+una ang palacio ni David; caraniuang inihahalimbaua sa lañgit.
+
+
+
+
+INDICE
+
+
+Sa calinis-linisan at lubhang mapagcaliñgang puso ni Maria, 3.
+
+Sa mañga dalagang babasa nito, 5.
+
+Pasimula, 7.
+
+Capítulo I. Ang magandang asal na dapat pasimulan mulang cabataan, 10.
+
+Capítulo II. Ang pinagcautañgan nang buhay, 15.
+
+Capítulo III. Ang hiyas nang isip, 16.
+
+Capítulo IV. Cung ano ang buhay siyang camatayan, 21.
+
+Capítulo V. Si Hortensio at ang pagcabaligtad nang mundo, 27.
+
+Capítulo VI. Ang uliran nang mañga dalaga, 34.
+
+Capítulo VII. Ang pagpili nang cacasamahin at ang mabuting paraan nang
+mangyaring macamtan, 38.
+
+Capítulo VIII. Ang pusong garing na di malamuyot, 44.
+
+Capítulo IX. May dalahirang banayad at may mahinhing talipandas, 50.
+
+Capítulo X. Ang catampalasanan ni Neron, at ang matandang mangagauay,
+53.
+
+Capítulo XI. Ang pagtatagumpay nang cababaan at pagcaduhagui nang
+capalaluan, 58.
+
+Capítulo XII. Isang cabaitan ang maghunos dili cung may cagalitan, 65.
+
+Capítulo XIII. Ang buhay taga lañgit at ang pahimacas, 72.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang
+Buhay ni Eliseo at ni Hortensio, by Joaquin Tuason
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PATNUBAY NANG CABATAAN Ó ***
+
+***** This file should be named 16312-8.txt or 16312-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/6/3/1/16312/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad,
+Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders. Special
+thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
+this project. This ebook edition was typed page by page
+from digital images taken of the book which was too fragile
+to scan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
diff --git a/16312-8.zip b/16312-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..14a7d56
--- /dev/null
+++ b/16312-8.zip
diff --git a/16312-h.zip b/16312-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..4d7ea7d
--- /dev/null
+++ b/16312-h.zip
diff --git a/16312-h/16312-h.htm b/16312-h/16312-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..b203b8d
--- /dev/null
+++ b/16312-h/16312-h.htm
@@ -0,0 +1,3710 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+  <head>
+    <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" />
+    <title>
+      The Project Gutenberg eBook of Talinhagang Buhay ni Eliseo at ni Hortensio, by Joaquin Tuason.
+    </title>
+    <style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    p {  text-indent: 1em;
+         margin-top: .75em;
+         text-align: justify;
+         margin-bottom: .75em; }
+    .negind {text-indent: -1em; }
+    .right  {text-align: right; }
+    .noind  {text-indent: 0em; }
+    .floatr {float: right;
+             padding-left: 3em;
+             text-align: right;
+             right: 85%;}
+
+    h1,h2,h3,h4,h5,h6 {
+         text-align: center;
+         clear: both;}
+
+    hr { width: 33%;
+	 margin-top: 2em;
+	 margin-bottom: 2em;
+         margin-left: auto;
+         margin-right: auto;
+         clear: both; }
+
+    body{margin-left: 10%;
+         margin-right: 10%;
+font-family: Times New Roman, Times, serif;}
+
+    .blockquot{margin-left: 20%; margin-right: 15%;}
+    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: 70%; text-align: center;}
+
+    .figcenter   {margin: auto; text-align: center;}
+    a img { border: 0; }
+
+    .footnote        {margin-left: 2em;
+                      margin-right: 2em;
+                      margin-bottom: 1em;
+                      font-size: 0.9em; }
+    .fnanchor        {vertical-align: 2px;
+                      font-size: 0.7em;
+                      text-decoration: none; }
+
+    .poem             {margin-left:30%; margin-right:20%; text-align: left;}
+    .poem .stanza     {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .poem .verse      {margin: 0em;
+                       padding-left: 3em;
+                       text-indent: -3em;
+                       margin-top: 0em;
+                       margin-bottom: 0em;}
+    .verseind         {margin: 0em;
+                       padding-left: 3em;
+                       text-indent: -2em;
+                       margin-top: 0em;
+                       margin-bottom: 0em;}
+    // -->
+    /* XML end  ]]>*/
+    </style>
+  </head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang Buhay
+ni Eliseo at ni Hortensio, by Joaquin Tuason
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang Buhay ni Eliseo at ni Hortensio
+
+Author: Joaquin Tuason
+
+Release Date: July 16, 2005 [EBook #16312]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PATNUBAY NANG CABATAAN Ó ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad,
+Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders. Special
+thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
+this project. This ebook edition was typed page by page
+from digital images taken of the book which was too fragile
+to scan.
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<pre>
+[Transcriber's note: The original publisher of this book used two
+types of diacritical mark on "g", breve and tilde.]
+
+[Paalala ng nagsalin: Ang orihinal na naglimbag nang librong ito ay
+gumamit ng dalawang klaseng tuldík sa "g", breve at tilde.]
+</pre>
+<p><br/></p>
+<div class="figcenter">
+<a href="images/001.jpg"><img src="images/001_thumb.jpg" alt="Cover" title="Cover" /></a>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2>PATNUBAY NANG CABATAAN</h2>
+
+<h5>&Oacute;</h5>
+
+<h3>TALINHAGANG BUHAY</h3>
+
+<h5>NI</h5>
+
+<h1>ELISEO AT NI HORTENSIO</h1>
+
+<h5>NA QUINATHA</h5>
+
+<h3>NI JOAQUIN TUASON</h3>
+
+<h3>nang may cunang uliran ang sinomang babasa.</h3>
+
+<h5>Inihandog sa calinislinisan at lubhang</h5>
+
+<h3>MAPAGCALI&Ntilde;GANG PUSO NI MAR&Iacute;A</h3>
+
+<h5>Sa dulo,i, linag-yan nang isang pagpupuri</h5>
+
+<h3>CAY S. LUIS GONZAGA</h3>
+
+<h5>TA&Ntilde;GING PINTACASI NANG CABATAAN</h5>
+
+<p><br/></p>
+
+<h3>May lubos na capahintulutan</h3>
+
+<p><br/></p>
+
+<h3>MANILA</h3>
+
+<h4>Establecimiento Tipogr&aacute;fico de Modesto Reyes y C.<sup>a</sup><br/>
+Salcedo n&uacute;m. 190 (Sta Cruz)<br/>
+1901</h4>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="blockquot">
+<p class="negind">&iquest;Quod mimus Reiplublicae majus, meliusve
+affere possumus, quam si docemus, atque
+erudimus juventutem? Cic. II, de Div.</p>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="blockquot">
+<h2><a name="INDICE" id="INDICE"></a>INDICE</h2>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><b>P&aacute;gina</b></span>&nbsp;</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#sa_calinis">3</a></span>Sa calinis-linisan at lubhang mapagcali&ntilde;gang puso ni Maria</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#sa_manga">5</a></span>Sa ma&ntilde;ga dalagang babasa nito</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#pasimula">7</a></span>Pasimula</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_i">10</a></span>Cap&iacute;tulo I. Ang magandang asal na dapat pasimulan mulang cabataan</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_ii">15</a></span>Cap&iacute;tulo II. Ang pinagcauta&ntilde;gan nang buhay</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_iii">16</a></span>Cap&iacute;tulo III. Ang hiyas nang isip</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_iv">21</a></span>Cap&iacute;tulo IV. Cung ano ang buhay siyang camatayan</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_v">27</a></span>Cap&iacute;tulo V. Si Hortensio at ang pagcabaligtad nang mundo</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_vi">34</a></span>Cap&iacute;tulo VI. Ang uliran nang ma&ntilde;ga dalaga</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_vii">38</a></span>Cap&iacute;tulo VII. Ang pagpili nang cacasamahin at ang mabuting paraan nang
+mangyaring macamtan</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_viii">44</a></span>Cap&iacute;tulo VIII. Ang pusong garing na di malamuyot</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_ix">50</a></span>Cap&iacute;tulo IX. May dalahirang banayad at may mahinhing talipandas</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_x">53</a></span>Cap&iacute;tulo X. Ang catampalasanan ni Neron, at ang matandang mangagauay</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_xi">58</a></span>Cap&iacute;tulo XI. Ang pagtatagumpay nang cababaan at pagcaduhagui nang
+capalaluan</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_xii">65</a></span>Cap&iacute;tulo XII. Isang cabaitan ang maghunos dili cung may cagalitan</p>
+
+<p class="negind"><span class="floatr"><a href="#capitulo_xiii">72</a></span>Cap&iacute;tulo XIII. Ang buhay taga la&ntilde;git at ang pahimacas</p>
+
+</div>
+
+<p><br/></p>
+<p><br/></p>
+<hr style="width: 30%;" />
+<div class="figcenter">
+<img src="images/decor.jpg" width="60%" alt="Decorative" />
+</div>
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_3" id="Page_3">P&aacute;hin&aacute; 3</a></span></div>
+
+<h2><a name="sa_calinis"></a>SA CALINIS-LINISAN</h2>
+
+<h4>AT LUBHANG</h4>
+
+<h2>MAPAGCALI&Ntilde;GANG PUSO NI MAR&Iacute;A</h2>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">O <i>Pusong</i> hindi man nalahirang libag</div>
+<div class="verse">nang sala ni Adang minana nang lahat,</div>
+<div class="verse">magsaganang bucal na di na-aampat</div>
+<div class="verse">pagdaloy nang aua</div>
+<div class="verse">sa balang dumulog na napaliling&#771;ap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cutang sadyang tibay na nacababacod</div>
+<div class="verse">sa canino pa man palaring pacupcop,</div>
+<div class="verse">mariquit na jarding hindi mapapasoc</div>
+<div class="verse">nang lalong pang&#771;ahas,</div>
+<div class="verse">sucab na caauay at may budhing hayop.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Oh daong ni No&eacute;, na pinagpitagan</div>
+<div class="verse">nang gahasang tubig sa mundo,i, gumunao,</div>
+<div class="verse">tantong maliligtas sa capahamacan</div>
+<div class="verse">ang lumulang tauo,</div>
+<div class="verse">cahima,t, busabos na macasalanan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Gayon ma,i, ang lalong iyong quinucupcop</div>
+<div class="verse">ang napa-aauang malinis na loob,</div>
+<div class="verse">ipinang&#771;ang&#771;anib ang lubhang marupoc</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_4" id="Page_4" >P&aacute;hin&aacute; 4</a></span>
+<div class="verse">na catauang lupa</div>
+<div class="verse">na sa ati,i, laguing naquiquihamoc.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Caya ang samo co, <i>Pusong</i> lubhang uagas;</div>
+<div class="verse">aco,t, ang babasa,i, tapunan nang ling&#771;ap,</div>
+<div class="verse">na houag itulot cami,i mapahamac</div>
+<div class="verse">habang nabubuhay</div>
+<div class="verse">sa balat nang lupang lipos nang bagabag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mapagpalang Ina,i, iyong caling&#771;ain</div>
+<div class="verse">aco nang <i>Puso mong</i> lubhang mahabaguin;</div>
+<div class="verse">houag pabayaang quita ay purihin</div>
+<div class="verse">sa mundo, at saca</div>
+<div class="verse">doon sa cabilang buhay caaua-yin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cundi ang luhog co,i, yaring pagdiriuang</div>
+<div class="verse">ng&#771;ayon sa dang&#771;al mo, buti,t, cariquitan,</div>
+<div class="verse">lubos na lumagui habang aco,i, buhay</div>
+<div class="verse">at hangang sapitin</div>
+<div class="verse">yaong bayang puspos nang caligayahan.</div>
+</div>
+<p class="right">JOAQUIN TUASON.</p>
+</div>
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_5" id="Page_5">P&aacute;hin&aacute; 5</a></span></div>
+
+<h2><a name="sa_manga"></a>Sa ma&ntilde;ga dalagang babasa nito.</h2>
+
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung capanahunan nang pamumucadcad</div>
+<div class="verse">nang balabalaqui na mang&#771;a bulaclac,</div>
+<div class="verse">sa mata at puso,i, nagsisipag-gauad</div>
+<div class="verse">nang caligayahang lubhang aliualas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di sucat masabi ang pagcacaling&#771;a</div>
+<div class="verse">nang baua,t, may-ari na nag-aalaga,t,</div>
+<div class="verse">baca cun malanta ang pananariua</div>
+<div class="verse">tambing na malagas, lumagpac sa lupa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagca n&#287;a,t, cayo ang nacacatulad</div>
+<div class="verse">nang aquing binanguit na mang&#771;a bulaclac,</div>
+<div class="verse">at capanahunan nang pamumucadcad</div>
+<div class="verse">nang sigla nang iyong catauang marilag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa arao at gabi pauang caaliuan</div>
+<div class="verse">sa iyo ay halos ang pumapatnubay,</div>
+<div class="verse">ang dusang mapait bahag-ya na lamang</div>
+<div class="verse">ihandog ang caniyang lilong cabang&#771;isan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang masayang tinig nang mang&#771;a m&uacute;sica</div>
+<div class="verse">ay iguinagauad sa inyo touina;</div>
+<div class="verse">sa bayan &oacute; nayon, cayo ang ligaya</div>
+<div class="verse">anopa,t, cauang&#771;is nang mang&#771;a sampaga.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Alin mang ligaya anaqui ay culang</div>
+<div class="verse">cundi macasama ang cadalagahan,</div>
+<div class="verse">malungcot ang bahay, ualang cahusayan</div>
+<div class="verse">ito,i, hindi sucat ipag-alinglang&#771;an.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cayo ng&#771;a ang laguing hinahanap-hanap</div>
+<div class="verse">nang ibig cumita nang maguiguing palad;</div>
+<div class="verse">baga ma,t, cung minsa,i, napapauacauac</div>
+<div class="verse">ang mapanibulos sa inyo,i, lumiyag.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_6" id="Page_6">P&aacute;hin&aacute; 6</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At cayo rin naman ang guinagauaran</div>
+<div class="verse">nang labis na puri at lampas na galang,</div>
+<div class="verse">sa inyo ay madla ang nag-uunahan</div>
+<div class="verse">sumunod nang baua ninyong maibigan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bagama,t, marahil ang inadhica,i,</div>
+<div class="verse">ang bung&#771;a nang inyong pagcapang&#771;anyaya,</div>
+<div class="verse">cahima,t, di ninyo sinasapantaha,t,</div>
+<div class="verse">malayong malayo uari sa gunita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At sa inyo naman aquing inihandog</div>
+<div class="verse">yaring duc-hang gugol nang isip na capos,</div>
+<div class="verse">marapatin nauang tangapin nang loob</div>
+<div class="verse">ang inadhica co na icalulugod.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa oras na tila ibig mamanglao</div>
+<div class="verse">ang dibdib na gaui sa caligayahan:</div>
+<div class="verse">at nang sa pagbasa ay houag manamnam</div>
+<div class="verse">ang saclap na gauad nang capighatian.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bumabasang irog, houag ipagtaca</div>
+<div class="verse">ang lagda nang aquing mabagal na pluma</div>
+<div class="verse">sa gusot na hanay acalain mo nang</div>
+<div class="verse">sa salat ay &iquest;anong hahanapin baga?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Inaasahang cong mayroon din naman</div>
+<div class="verse">na puputihin cang bung&#771;a,t, paquinabang,</div>
+<div class="verse">at houag man&#287;amba sa catitisuran</div>
+<div class="verse">na macarurung&#771;is sa pusong dalisay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa may tauang uica na parang aglahi</div>
+<div class="verse">ang magandang aral parang itinahi</div>
+<div class="verse">at sa di nangyaring buhay ay nagbinhi</div>
+<div class="verse">nang isang maayos na pag uugali.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung baga,t, mabuti ang iyong matunghan</div>
+<div class="verse">Dios ang purihin at pasalamatan;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, cung masama nama,i, cahabagan</div>
+<div class="verse">ang laqui nang aquing hindi carunung&#771;an.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_7" id="Page_7">P&aacute;hin&aacute; 7</a></span></div>
+
+<h2><a name="pasimula"></a>PASIMULA</h2>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa tabi nang isang malauac na dagat</div>
+<div class="verse">na pinanununghan nang bundoc at gubat,</div>
+<div class="verse">may isang lalaquing doo,i, lumalacad</div>
+<div class="verse">ulol ang cauang&#771;is, ualang tinatahac.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa lagay nang anyo,t, mapanglao na muc-ha</div>
+<div class="verse">mapagquiquilalang may dinaralita,</div>
+<div class="verse">ang buntong hining&#771;ang hindi quinucusa</div>
+<div class="verse">nag-aabot-abot na uala nang tila.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang pananamit pa,i, ualang munting ayos</div>
+<div class="verse">at basa nang pauis sa harap at licod,</div>
+<div class="verse">hindi anumana munti man sa loob</div>
+<div class="verse">ang init nang arao na catacot-tacot.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mariquit na buhoc gulong gulong lubha</div>
+<div class="verse">anopa,t, mistulang guinusot na cusa,</div>
+<div class="verse">at namamalisbis na manacanaca</div>
+<div class="verse">sa mata ang lalong mapait na luha.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Anaqui ay ualang matutuhan gauin</div>
+<div class="verse">lalacad nang munti, at saca titiguil,</div>
+<div class="verse">uupo sa cahoy, papagdadaupin</div>
+<div class="verse">ang dalauang camay, labi,i, cacagatin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Itong tauong lipos nang dalita,t, dusa,i,</div>
+<div class="verse">marilag ang tindig na caaya-aya,</div>
+<div class="verse">ang tabas nang muc-ha,i, caliga-ligaya</div>
+<div class="verse">at buh&aacute;y na buh&aacute;y ang daluang mata.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Noo,i, maliuanag, malago ang buhoc,</div>
+<div class="verse">mapula ang pisng&#771;i, ilong ay matang&#771;os,</div>
+<div class="verse">ang guitling nang liig ay calugod-lugod,</div>
+<div class="verse">daliri,i, maliit at sadyang bibilog.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_8" id="Page_8">P&aacute;hin&aacute; 8</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang dibdib ay buo, paa ay cabagay</div>
+<div class="verse">nang ugaling laqui nang pang&#771;ang&#771;atauan,</div>
+<div class="verse">malicsi ang quilos; ng&#771;uni,t, namamasdan</div>
+<div class="verse">na nahahalo rin ang cabanayaran.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa caniyang lagay ay mapaghuhulo</div>
+<div class="verse">na may catiisan siyang catutubo</div>
+<div class="verse">baga ma,t, cung minsan ay tila susuco</div>
+<div class="verse">sa dahas nang dusang nanaca sa puso.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At sa muc-ha niya,i, mapag-uunaua</div>
+<div class="verse">nang macaquiquitang siya,i, batang bata</div>
+<div class="verse">cahit nalilipos nang hindi cauasa</div>
+<div class="verse">at lubhang mabang&#771;is na pagdaralita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa guitna nang saquit niya,t, pag-iisa</div>
+<div class="verse">humahanap mandin nang macacasama,</div>
+<div class="verse">ang boong acala ay cung maihing&#771;a</div>
+<div class="verse">maiisban-isban ang tindi nang dusa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di caguinsaguinsa siya,i, nacarinig</div>
+<div class="verse">nang yabag nang paa sa dacong malapit,</div>
+<div class="verse">agad natilihan, at ang sumaisip,</div>
+<div class="verse">ito,i, capara cong may sucal sa dibdib.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mapamaya maya lamang ay naquita</div>
+<div class="verse">ang quinaugitlahang hinabol nang mata,</div>
+<div class="verse">pagdating sa harap niya ay nagbadya</div>
+<div class="verse">&laquo;&iquest;Eliseo,i, baquit, at narito ca?&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Salamat, Hortensio, catoto cong liyag</div>
+<div class="verse">at natagpuan mo acong lipos hirap,</div>
+<div class="verse">sa lagay na yari ay humahaguilap</div>
+<div class="verse">nang isang gaya mong may loob na tapat.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;At aquing bubucsan laman niyaring dibdib</div>
+<div class="verse">na pauang dalita,t, suson-susong hapis,</div>
+<div class="verse">diua ay uala nang lunas na macapit</div>
+<div class="verse">sa binilogbilog nitong sang daigdig.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_9" id="Page_9">P&aacute;hin&aacute; 9</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Caya naparito,i, aquing linilibang</div>
+<div class="verse">ang dusang habilin nang mama cong hirang,</div>
+<div class="verse">tila tumatangui sampong calang&#771;itan</div>
+<div class="verse">umalio sa aquing pusong nalulumbay.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Houag magca-gayon, anang bagong dating,</div>
+<div class="verse">laganap ang aua nang Dios sa atin:</div>
+<div class="verse">pacaasahan mong hindi magmamalio</div>
+<div class="verse">ang dating caling&#771;a sa nahihilahil.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Caya sabihin mo ang puno at ugat</div>
+<div class="verse">niyang dalita mong sa muc-ha,i, nalimbag:</div>
+<div class="verse">isinusumpa cong caramay mo, liyag,</div>
+<div class="verse">ang bagong catoto, bagama,t, di dapat.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;At cung sacali ma,t, sa sang lingo lamang</div>
+<div class="verse">pagquiquilala ta, Eliseong hirang,</div>
+<div class="verse">sumapanatag ca,t, iyong namamasdan</div>
+<div class="verse">ang uri nang aquing pag-ibig na tunay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Tahas na uica cong malayong di palac</div>
+<div class="verse">sa abang Hortensio ang gauang magsucab,</div>
+<div class="verse">lalo,t, sa para mong sa aqui,i, nagligtas</div>
+<div class="verse">doon sa nagnasang buhay co,i, mautas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Yaring boong buhay alang&#771;an pa mandin</div>
+<div class="verse">ibayad sa iyong pagling&#771;ap sa aquin,</div>
+<div class="verse">dahil sa tulong mo,i, siyang nacapiguil</div>
+<div class="verse">sa camatayan cong biglang sasapitin.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Cung gayo,i, halica,t, tayo,i, mag-agapay</div>
+<div class="verse">sa lilim nang cahoy na lubhang malabay:</div>
+<div class="verse">di lamang ang dusa cundi boong buhay</div>
+<div class="verse">ang sasalitin co,i, mangyaring paquingan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;At ligaya co nang iyong matalastas</div>
+<div class="verse">ang buhay na yaring silo-silong hirap,</div>
+<div class="verse">nang ang pagling&#771;ap mo,i, siyang maguing lunas</div>
+<div class="verse">na lubhang mabisa sa pusong may sugat.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_10" id="Page_10">P&aacute;hin&aacute; 10</a></span></div>
+
+<h3><a name="capitulo_i"></a>CAP&Iacute;TULO I.&mdash;<i>Ang magandang asal na dapat pasimulan mula sa
+cabataan.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Sa Limang<a name="FNanchor_1_1" id="FNanchor_1_1"></a><a href="#Footnote_1_1" class="fnanchor">[1]</a> capital nang Per&uacute;ng calac-han</div>
+<div class="verse">masaganang ciudad nang maraming yaman;</div>
+<div class="verse">siyang naguing palad na quinamulatan</div>
+<div class="verse">niring mang&#771;a matang sa pagluha,i, laan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nanariua ng&#771;ayon dini sa gunita</div>
+<div class="verse">ang camusmusan cong quinandong nang toua;</div>
+<div class="verse">mang&#771;a magulang co,i, ang laquing adhica</div>
+<div class="verse">masunod ang aquing balang ninanasa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Caya,t, ang uica co,i, sa buhay nang tauo,</div>
+<div class="verse">oh catotong ibig, guilio na Hortensio,</div>
+<div class="verse">ay maicacapit ang ng&#771;alang paraiso</div>
+<div class="verse">sa buhay nang batang bago pa sa mundo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagca at ualang munting ala-ala</div>
+<div class="verse">sa gutom at puyat, sa dusa,t, pang&#771;amba;</div>
+<div class="verse">loob ay payapa, laguing nagsasaya</div>
+<div class="verse">sa inang candung&#771;an na nagcacalara.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lahat nang bagay sa sang daigdigan</div>
+<div class="verse">pauang naghahandog nang caligayahan,</div>
+<div class="verse">di nagugunita yaong camatayan</div>
+<div class="verse">quiquitil nang buhay sa sang catauhan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Balang macaquita ay nang&#771;alulugod</div>
+<div class="verse">at catuoa-toua ang lahat nang quilos,</div>
+<div class="verse">pagca palibhasa,i, malinis ang loob</div>
+<div class="verse">at ang cumacasi,i, ang gracia nang Dios.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_11" id="Page_11">P&aacute;hin&aacute; 11</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ganito ang aquing dinaanang buhay</div>
+<div class="verse">nang cabataan co cay inang namatay:</div>
+<div class="verse">&iexcl;oh cung mangyayari sanang pagbalican</div>
+<div class="verse">ang cauili-uili,t, mapalad na arao!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di co na nalasap ang layao cay ama,</div>
+<div class="verse">yayamang hindi co siya naquiquilala,</div>
+<div class="verse">icalauang taon nang edad cong dala</div>
+<div class="verse">siyang pagcamatay aco,i, nan&#287;ulila!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang aquing sapitin icapat na taon</div>
+<div class="verse">pang&#771;ung&#771;ulila co,i, lalo pang nag-ulol,</div>
+<div class="verse">ang masintang inang lubhang mapag-ampon</div>
+<div class="verse">binauiang buhay nang Dios na Poon.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa pagpipighati di lubhang nalugmoc,</div>
+<div class="verse">palibhasa aco,i, cabataang puspos,</div>
+<div class="verse">natuyo ang luhang sa mata,i, naagos,</div>
+<div class="verse">ang ama co,t, ina,i, lubos na nalimot.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Naguing parang ama na nagcacaling&#771;a</div>
+<div class="verse">capatid na bunso nang ina cong mutya,</div>
+<div class="verse">ang pagpapalayao ay cahang&#771;a-hang&#771;a</div>
+<div class="verse">sa palad cong yari na napaca-aba.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mama cong ito,i, isang bagong tauo,</div>
+<div class="verse">ang edad na dala ay dalauang puo,t, pito,</div>
+<div class="verse">may loob matanda at di nagugulo</div>
+<div class="verse">sa mang&#771;a dalagang paroo,t, parito.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pang&#771;ala,i, Prudencio, banayad ang asal</div>
+<div class="verse">at sampo nang quilos ay hindi magaslao,</div>
+<div class="verse">mahusay mang&#771;usap naman at magalang</div>
+<div class="verse">sa cahima,t, sino na macapanayam.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ualang pang&#771;alauang magturo,t, humatol</div>
+<div class="verse">sa nasasalatan, para co ng&#771;a ng&#771;ayon,</div>
+<div class="verse">dunong na umalio sa nalilingatong,</div>
+<div class="verse">sa ulila nama,i, lubhang mapag-ampon.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_12" id="Page_12">P&aacute;hin&aacute; 12</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa boong maghapo,i, hindi nauaualan</div>
+<div class="verse">nang quinacaling&#771;a na caabalahan,</div>
+<div class="verse">at namamahala sa naiuang yaman</div>
+<div class="verse">nang mang&#771;a nuno cong caniyang magulang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagdating nang gabi aco,i, tinatauag,</div>
+<div class="verse">at tinuturuan nang gagauing dapat,</div>
+<div class="verse">caya sa puso co,i, dili nacacatcat</div>
+<div class="verse">ang aral nang aquing mamang liniliyag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang aco,i, arala,i, bata pang maliit</div>
+<div class="verse">nang dapat asalin nang tauong may bait:</div>
+<div class="verse">pinang&#771;ung&#771;unahan aco sa pagsambit</div>
+<div class="verse">sa ng&#771;alan nang Dios, lumic-ha nang lang&#771;it.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa touing umaga, ay bago co lisan</div>
+<div class="verse">ang lubhang malambot na aquing hihigan,</div>
+<div class="verse">unang babatii,t, pasasalamatan</div>
+<div class="verse">ang lang&#771;it sa dilang biyayang quinamtan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pinag-iing&#771;atan ang bata cong dibdib</div>
+<div class="verse">na houag sayaran nang sa salang dung&#771;is,</div>
+<div class="verse">at lagui na acong pinapananalig</div>
+<div class="verse">sa aua ni Mariang Inang matangquilic.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tacot ay di gayon nang mama cong irog</div>
+<div class="verse">aco ay mahilig sa may lasong lugod,</div>
+<div class="verse">na ipinapain sa bata cong loob</div>
+<div class="verse">nang marayang mundong madaling matapos.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At sa aquing puso ay ipinupunla</div>
+<div class="verse">pagsinta sa Hari nang lang&#771;it at lupa,</div>
+<div class="verse">gayon sa sarili, at sa tauong capoua,</div>
+<div class="verse">saca ang maganda,t, loob na payapa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Halay ay di gayon, nitong mama co,</div>
+<div class="verse">nang batang lagui nang naquipagtalo,</div>
+<div class="verse">palalong mang&#771;usap, anaqu,i, demonio,</div>
+<div class="verse">ualang munting aua sa capoua tauo.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_13" id="Page_13">P&aacute;hin&aacute; 13</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Dila,i, tampalasa,t, ualang pacundang&#771;an</div>
+<div class="verse">sa matandang tauo,i, hindi gumagalang,</div>
+<div class="verse">ang masamang bibig binubuca lamang</div>
+<div class="verse">ay ang sinasabi,i, di na-aalaman.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang pagbubulaa,t, pag-uupasala,</div>
+<div class="verse">paninirang puri, paglibac, pagcuta</div>
+<div class="verse">at iba pang sing&#771;ao nang masamang dila</div>
+<div class="verse">inuulit-ulit na ibinabala.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di mamacailang sabihin sa aquin</div>
+<div class="verse">na ang catamara,i, aquing susupilin,</div>
+<div class="verse">at hangang bata pa,i, dapat hiratihin</div>
+<div class="verse">sa pagod at puyat ang catauan co rin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang tauong touina,i, ualang guinagaua</div>
+<div class="verse">sa boong maghapon cundi magsalita,</div>
+<div class="verse">sa nacaquiquita ay cahiyahiya,</div>
+<div class="verse">at nacamumuhi sa loob nang madla.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cataua,i, masagal, di paquinabang&#771;an</div>
+<div class="verse">tungcol sa gagauin na may casaysayan,</div>
+<div class="verse">paroo,t, parito siyang catungculan</div>
+<div class="verse">at ang inuuncat buhay nang may buhay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang ganitong asal ay tantong malapit</div>
+<div class="verse">sa madlang dalita, hirap at pang&#771;anib,</div>
+<div class="verse">pagca palibhasa,i, hindi iniisip</div>
+<div class="verse">ang huling sandaling sasapiting pilit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Inaalintana,t, di nahihinayang</div>
+<div class="verse">sa arao, at oras na nacararaan,</div>
+<div class="verse">sa toui-touina,i, tila namamanglao</div>
+<div class="verse">at ualang magaua na anoman lamang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tayong nauiuili sa pagsasalita</div>
+<div class="verse">nang bago at bago na mang&#771;a balita:</div>
+<div class="verse">&iquest;ano caya bagang ating mapapala</div>
+<div class="verse">sa buhay na itong dapat icacutya?</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_14" id="Page_14">P&aacute;hin&aacute; 14</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Dili natin tanto,t, darating na pilit</div>
+<div class="verse">ang arao at oras, na tacda nang lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">na hihing&#771;an tayo nang cuentang mahigpit</div>
+<div class="verse">sa tanang guinauang buctot at matouid?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tayo na ng&#771;a lamang ay napararaya</div>
+<div class="verse">sa hiling nang ating catauang masama;</div>
+<div class="verse">ang mama mong imbi unang una na ng&#771;a:</div>
+<div class="verse">&iexcl;iyong patauarin Dios na daquila!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di pa sucat ito ay idinuructong</div>
+<div class="verse">parang pahimacas sa lahat nang hatol,</div>
+<div class="verse">icao ay bata pa,i, dapat na magtipon</div>
+<div class="verse">nang magandang asal habang may panahon.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At nang cung tumandai,i, houag cang magsisi</div>
+<div class="verse">sa di carunung&#771;an nang bait mong imbi,</div>
+<div class="verse">at pag nagcataon masasabisabi</div>
+<div class="verse">dica tinuruan nang gauang mabuti.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Anopa,t, sa aral nang mama cong ibig</div>
+<div class="verse">nabubucsan naman yaring pag-iisip,</div>
+<div class="verse">saca unti-unti nanasoc sa dibdib</div>
+<div class="verse">ang sintang dalisay sa Hari nang lang&#771;it.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Capagdating dito,i, nag-uica pagcouan</div>
+<div class="verse">itong si Hortensiong parang napamaang:</div>
+<div class="verse">&laquo;pasalamatan mo yaong calang&#771;itan,</div>
+<div class="verse">ang naguing mama mo,i, dunong na umaral.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa cay Eliseo namang isinagot,</div>
+<div class="verse">&laquo;di co linilimot ang aua nang Dios,</div>
+<div class="verse">palalaguiin co hangang sa malagot</div>
+<div class="verse">ang tang&#771;ang hining&#771;a,t, buhay co,i, matapos.&raquo;</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_15" id="Page_15">P&aacute;hin&aacute; 15</a></span></div>
+
+<h3><a name="capitulo_ii"></a>CAP&Iacute;TULO II.&mdash;<i>Ang pinagcauta&ntilde;gan nang buhay.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Isa namang gabi,i, aco,i, quinauayan</div>
+<div class="verse">nang guilio cong mamang labis na magmahal,</div>
+<div class="verse">aniya,i, dinguin mo ang ipagsasaysay</div>
+<div class="verse">cun sa natutulog ay parang pamucao.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pacatandaan mo ito at iguhit</div>
+<div class="verse">sa caibuturan nang puso at dibdib,</div>
+<div class="verse">at isa sa samong utos niyong lang&#771;it</div>
+<div class="verse">sa lahat nang tauo nitong sangdaigdig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Icao ay bata pa niyong camatayan</div>
+<div class="verse">nang masintang ama,t, inang mapalayao:</div>
+<div class="verse">houag mo rin, bunso, namang calimutan,</div>
+<div class="verse">iyong idalang&#771;in sila nang mataman.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Liban na sa Dios bilang pang&#771;alaua</div>
+<div class="verse">dapat na suyuin ang ama at ina,</div>
+<div class="verse">igalang at sundin utos na bala na</div>
+<div class="verse">at houag bibig-yan anomang balisa,</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang uica ni Platon,<a name="FNanchor_2_2" id="FNanchor_2_2"></a><a href="#Footnote_2_2" class="fnanchor">[2]</a> filosofong paham,</div>
+<div class="verse">ay Dios sa lupa ang mang&#771;a magulang,</div>
+<div class="verse">pagca,t, pang&#771;alauang pinagcautang&#771;an,</div>
+<div class="verse">nang tauo sa mundo nang ing&#771;at na buhay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang sila,i, igalang tantong nararapat,</div>
+<div class="verse">suyo at pagdama,i, laguing igagauad,</div>
+<div class="verse">tuloy abuluyan sa madlang bagabag,</div>
+<div class="verse">pighati,t, dalita, &oacute; anomang hirap.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_16" id="Page_16">P&aacute;hin&aacute; 16</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At ang mang&#771;a anac na nagsisigalang</div>
+<div class="verse">sa canicanila na mang&#771;a magulang,</div>
+<div class="verse">tantong naghahanda nang caguinhauahan</div>
+<div class="verse">dito,t, saca doon sa cabilang buhay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dapoua,t, ang lilo na may asal ganid</div>
+<div class="verse">sa mang&#771;a magulang culang nang pag-ibig,</div>
+<div class="verse">dito pa sa lupa,i, lalasap na pilit</div>
+<div class="verse">nang pait nang dusa,t, saclap nang hinagpis.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Para nang nasapit niyong si Absalon</div>
+<div class="verse">nasabit ang buhoc sa puno nang cahoy</div>
+<div class="verse">at doon namatay: &iexcl;Oh parusang ucol</div>
+<div class="verse">niyong calang&#771;itan sa may pusong gayon!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang nasapit naman niyong ualang galang</div>
+<div class="verse">na anac ni No&egrave; na pang&#771;alan ay Cam,</div>
+<div class="verse">siya,i, naruhagui sampong boong angcan,</div>
+<div class="verse">sa canilang muc-ha sumpa,i, napaquintal.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Caya, Eliseo, cung tanto mong ibig</div>
+<div class="verse">na ang iyong buhay sa mundo,i, lumauig,</div>
+<div class="verse">mang&#771;a magulang mo,i, mamatay man cahit</div>
+<div class="verse">sa lupa ay houag catcatin sa dibdib.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Yamang hindi na mangyayari naman</div>
+<div class="verse">ang paglingcuran mo sila at igalang,</div>
+<div class="verse">iyong idalang&#771;in sa Poong may capal</div>
+<div class="verse">caloloua nilang sa mundo,i, pumanao.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h3><a name="capitulo_iii"></a>CAP&Iacute;TULO III.&mdash;<i>Ang hiyas nang isip.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Icapitong taon nang aco,i, sumapit,</div>
+<div class="verse">na capanahunang pagsilang nang bait,</div>
+<div class="verse">tantong minarapat nang mama cong ibig</div>
+<div class="verse">sa isang maestro aco,i, ipahatid.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_17" id="Page_17">P&aacute;hin&aacute; 17</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang ng&#771;ala,i, Pancracio, pang&#771;alauang Mentor<a name="FNanchor_3_3" id="FNanchor_3_3"></a><a href="#Footnote_3_3" class="fnanchor">[3]</a></div>
+<div class="verse">cung sa cabaita,t, gayondin sa dunong,</div>
+<div class="verse">siyang minabuting sa aqui,i, mag-ampon,</div>
+<div class="verse">magturo,t, umaral nang gagauing ucol.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa anyo at muc-ha parang naquiquintal</div>
+<div class="verse">ang caguilio-guilio na magandang asal;</div>
+<div class="verse">at sa bahay niya,i, aco,i, pinatahan</div>
+<div class="verse">yamang nalalapit ang caniyang bayan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Minulan na niyang tiquis isinabog</div>
+<div class="verse">ang lunas na aral sa bata cong loob,</div>
+<div class="verse">at sa aquing bait ay ipinapasoc</div>
+<div class="verse">yaong carunung&#771;ang camahala,i, puspos.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni,t, pahintulot niya ang maglibang</div>
+<div class="verse">sa capoua co batang nagsisipag-aral,</div>
+<div class="verse">at isa ng&#771;a rito,i, naguing caibigan</div>
+<div class="verse">mahiguit sa isang capatid na tunay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pang&#771;alan ay Fidel, matalinong bait</div>
+<div class="verse">pandac na lalaqui,t, mariquit ang voces,</div>
+<div class="verse">quinauiuilihan nang balang duming&#771;ig</div>
+<div class="verse">ang lubhang maayos niyang pagsusulit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mapusoc ang loob, lubhang salangapan</div>
+<div class="verse">ang aquing napiling unang caibigan;</div>
+<div class="verse">datapoua,t, dahil sa mabuting aral</div>
+<div class="verse">ay cabaitan din ang namamag-itan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Puso,i, bahag-ya na dalauin nang sindac,</div>
+<div class="verse">anaqui ay laguing nasa sa panatag,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_18" id="Page_18">P&aacute;hin&aacute; 18</a></span>
+<div class="verse">inaalintana anomang bagabag,</div>
+<div class="verse">caya ng&#771;a,t, malapit sa pagcapahamac.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagca,t, ualang hantong sa balang maisip</div>
+<div class="verse">at dili gunita anomang pang&#771;anib,</div>
+<div class="verse">houag lamang hindi masunod ang nais;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, sa hatol co,i, siya,i, naquiquinig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang ugaling ito ay binagong cusa</div>
+<div class="verse">nang naturang Fidel, aquing cababata</div>
+<div class="verse">mulang mapag-uari niya,t, maunaua</div>
+<div class="verse">na sa cotouira,i, tantong nalilisiya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aquing quinasama habang nag-aaral</div>
+<div class="verse">ang tapat na loob na catotong hirang;</div>
+<div class="verse">dito nalathala yaong catalasan</div>
+<div class="verse">nang isip ni Fidel na quinahang&#771;aan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aming iniraos ang pagsusumaquit</div>
+<div class="verse">nang maliuanagan ang malabong bait:</div>
+<div class="verse">lacad nang bituin aming iniisip,</div>
+<div class="verse">saca ang sa arao na laguing pagliguid.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lahat nang bagay nating natitingnan</div>
+<div class="verse">sa balat nang lupa na may caramdaman:</div>
+<div class="verse">ang tauo,t, ang hayop, at ang uala naman</div>
+<div class="verse">na para nan bato at mang&#771;a halaman.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Gayon din ng&#771;a naman yaong mang&#771;a diua</div>
+<div class="verse">na ualang cataua,t, espiritung paua:</div>
+<div class="verse">ang Hari sa Lang&#771;it na di matingcala,</div>
+<div class="verse">caloloua nati,t, Angeles na madla.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At itinuturo nang maestro namin</div>
+<div class="verse">ang ugaling dapat sa mundo,i, asalin:</div>
+<div class="verse">na <i>ang catouirang aalinsunurin;</i></div>
+<div class="verse"><i>ang masamang gaui nama,i, susupilin</i>.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang tatlong daquila nating catungculan:</div>
+<div class="verse">una ay sa Dios na dapat igalang,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_19" id="Page_19">P&aacute;hin&aacute; 19</a></span>
+<div class="verse">at sintahin lalo sa lahat nang bagay,</div>
+<div class="verse">itanim sa puso habang nabubuhay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;At paano cayang hindi iibiguin</div>
+<div class="verse">yaong cagaling&#771;ang ualang macahambing?</div>
+<div class="verse">malauac na dagat na hindi malining</div>
+<div class="verse">nang lalong mataas paham na Querubin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang caniyang sinta,i, laguing nag-aalab</div>
+<div class="verse">sa linic-hang tauo na aliping hamac,</div>
+<div class="verse">na pinapanaog ang bugtong na Anac</div>
+<div class="verse">sa caalipinan nang tayo,i, maligtas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tungcol sa sarili pang&#771;alaua bilang</div>
+<div class="verse">nang aquing sinabing mang&#771;a catungculan,</div>
+<div class="verse">pag-ing&#771;atan baga,t, mahalin ang buhay;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, lalo pa ng&#771;a yaong ualan hangan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Saca ang icatlo,i, pag-ibig sa capoua,</div>
+<div class="verse">tulung&#771;an sa dusa, pighati,t, dalita:</div>
+<div class="verse">di co na sayuri,t, lalauig na lubha</div>
+<div class="verse">ang itinuturong cagaling&#771;ang paua.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa oras nang aming pagpapahing&#771;alay</div>
+<div class="verse">sari-saring laro,i, pinag-aaliuan,</div>
+<div class="verse">na may tumutula,t, may nag-aauitan:</div>
+<div class="verse">tignan mo ang aquing sa Virgen ay alay:</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h3>&laquo;<i>Pag-asa sa Ina nang aua.</i>&raquo;</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Icau na tacbuhan niyaring abang puso</div>
+<div class="verse">&raquo;sa anomang dusa na sumisiphayo,</div>
+<div class="verse">&raquo;sa lilim nang iyong ampo,i, nagtatago</div>
+<div class="verse">&raquo;itong alipin mo, taglay ang pagsuyo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Icao ang ligaya cung aco,i, malumbay,</div>
+<div class="verse">&raquo;matibay na moog niring cahinaan,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_20" id="Page_20">P&aacute;hin&aacute; 20</a></span>
+<div class="verse">&raquo;saclolo cong tang&#771;i sa capang&#771;aniban</div>
+<div class="verse">&raquo;at sa aquing isip ay caliuanagan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Icao ang tinudl&aacute; nang aquing pag-irog,</div>
+<div class="verse">&raquo;bilang pang&#771;alaua nang anac mong Jesus,</div>
+<div class="verse">&raquo;pagsambit sa iyong ng&#771;ala,i, naghahandog,</div>
+<div class="verse">&raquo;sa puso nang lalong dalisay na lugod.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Icao ang maestra nang di carunung&#771;an,</div>
+<div class="verse">&raquo;mabisa cang lunas nang saquit na tanan,</div>
+<div class="verse">&raquo;masaganang batis na binubucalan</div>
+<div class="verse">&raquo;nang tubig nang graciang mapagbigay buhay</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Dahilan sa iyo,i, ang bayan nang hirap</div>
+<div class="verse">&raquo;ay inaari co na Edeng<a name="FNanchor_4_4" id="FNanchor_4_4"></a><a href="#Footnote_4_4" class="fnanchor">[4]</a> mapalad,</div>
+<div class="verse">&raquo;mahina cong loob ay mapapanatag</div>
+<div class="verse">&raquo;sa huling sandali na casindac-sindac.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Dahil sa tulong mo ay madadalisay,</div>
+<div class="verse">&raquo;lilinis ang pusong sa dilag mo,i, alay;</div>
+<div class="verse">&raquo;ang bininhing sinta,i, iyong alalayan</div>
+<div class="verse">&raquo;nang houag malanta magpacailan man.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Dahilan sa iyo,i, mapapauing pilit</div>
+<div class="verse">&raquo;ang ulap nang ibang sintang maligalig,</div>
+<div class="verse">&raquo;lulucso ang diu&aacute;, tatahip ang dibdib</div>
+<div class="verse">&raquo;sa caligayahan na gauad nang lang&#771;it.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Hangan dito, Ina,t, ticang pagtamanan</div>
+<div class="verse">&raquo;pagpuri sa iyong mang&#771;a cagaling&#771;an;</div>
+<div class="verse">&raquo;di linilimot naman ang pag-galang</div>
+<div class="verse">&raquo;sa iyong Esposong calinis-linisan.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ano,i, nang matapos ang pagbasa nito;</div>
+<div class="verse">tila mabuti na, uica ni Hortensio,</div>
+<div class="verse">na tayo,i, umoui, at sa cuarto mo</div>
+<div class="verse">ay ualang diring&#771;ig cundi lamang aco.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_21" id="Page_21">P&aacute;hin&aacute; 21</a></span></div>
+
+<h3><a name="capitulo_iv"></a>CAP&Iacute;TULO IV.&mdash;<i>Cung ano ang buhay siyang camatayan.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa bahay nang isang laqui,i, ugali,</div>
+<div class="verse">pinto,i, bahag-ya na nabuc-san nang munti,</div>
+<div class="verse">at sa loob nito ay may natatali</div>
+<div class="verse">isang asong galgo na nacalupagui.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa lual nang bahay may isang halaman</div>
+<div class="verse">na di co masabi cung ano ang ng&#771;alan,</div>
+<div class="verse">daho,i, malalapad, sang&#771;a,i, malalabay</div>
+<div class="verse">at ang isang silid ay nalililiman.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa lupa,i, nagcalat na lumilipana</div>
+<div class="verse">yaong tinatauag nating macahiya,</div>
+<div class="verse">ito,i, tumutungo,t, nang&#771;ang&#771;ayupapa</div>
+<div class="verse">sa capoua damo, anang mang&#771;a bata.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang isang tanghali mana ay pumasoc</div>
+<div class="verse">dalauang binatang tumatacbo halos,</div>
+<div class="verse">sa pauis nang muc-ha,t, hing&#771;ang nang&#771;ang&#771;apos</div>
+<div class="verse">mapagquiquilalang malaqui ang pagod.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang dalauang ito,i, di co na sabihin</div>
+<div class="verse">at quilala mo na, bumabasang guilio,</div>
+<div class="verse">ating pabayaan cung anong gagauin,</div>
+<div class="verse">salitaan nila,i, pilit tatapusin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di naghantonghantong camunti man lamang</div>
+<div class="verse">nagtuloy pumanhic sa naturang bahay,</div>
+<div class="verse">at ang isang silid agad na binucsan</div>
+<div class="verse">at capagcapasoc ay muling sinarhan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nag-upuan sila,t, tica,i, mag-uusap</div>
+<div class="verse">sa dalauang silla na nagcacatapat,</div>
+<div class="verse">isa sa canila,i, pagdaca,i, nang&#771;usap:</div>
+<div class="verse">ganito ang dinguin, bumabasang liyag.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_22" id="Page_22">P&aacute;hin&aacute; 22</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ani Eliseo sa catotong ibig,</div>
+<div class="verse">labing ualong taon ano,i, nang sumapit,</div>
+<div class="verse">dumating ang isang sulat na pahatid</div>
+<div class="verse">niyong aquing mama, ganito ang sulit:</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Guilio cong pamanquin, yaring caraing&#771;an</div>
+<div class="verse">&raquo;ay talastasin mo at panaing&#771;ahan,</div>
+<div class="verse">&raquo;na cung mangyayari,i, muling pagbalican</div>
+<div class="verse">&raquo;ang bahay na itong iyong quinaguisnan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Tanto mo na, bunso,t, aco,i, nag-iisa</div>
+<div class="verse">&raquo;ualang magcaling&#771;a baquit matanda na,</div>
+<div class="verse">&raquo;icao ang pangdugtong nang tang&#771;ang hininga</div>
+<div class="verse">&raquo;at caligayahan nang dalauang mata.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Icao ang tuncod cong pang&#771;un&#287;unyapitan</div>
+<div class="verse">&raquo;nang mahinang lacas niring catandaan</div>
+<div class="verse">&raquo;at cung ang buhay co,i, malapit nang manao</div>
+<div class="verse">&raquo;sa man&#287;a camay mo nasa cong mamatay&raquo;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nahambal ang aquing puso sa pagbasa</div>
+<div class="verse">nang liham na lagda nang boong pagsinta,</div>
+<div class="verse">caya ng&#771;a,t, niyon din aquing pinasiya</div>
+<div class="verse">na ganaping agad ang caniyang pita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Linisan co na ng&#771;a iyong pag-aaral</div>
+<div class="verse">at aquing tinung&#771;o, ang iniuang bayan,</div>
+<div class="verse">nang aco,i, dumating sa mama cong bahay</div>
+<div class="verse">toua,i, dili gayon nang aco,i, mamasdan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At saca nag-uica, guilio cong pamanquin,</div>
+<div class="verse">paquimat-yagan mo yaring sasabihin,</div>
+<div class="verse">pagca,t, panahon nang dapat mong lasapin</div>
+<div class="verse">ang pait nang dusang pamana sa atin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang nunong si Adan na pinatamaan</div>
+<div class="verse">nang sumpa nang Hari nang sangcalang&#771;itan,</div>
+<div class="verse"><i>na sa iyong pauis</i>, aniya,t, <i>capagalan</i></div>
+<div class="verse"><i>doon mo cucunin ang icabubuhay</i>.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_23" id="Page_23">P&aacute;hin&aacute; 23</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Munti man ay hindi nagdamdam nang hapis</div>
+<div class="verse">yaring aquing puso sa gayong narinig,</div>
+<div class="verse">sapagca ng&#771;a,t, tantong ayon sa matouid</div>
+<div class="verse">ang caniyang aral na ipinagsulit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bagcus pa ng&#771;ang aquing pinasalamatan</div>
+<div class="verse">ang pagling&#771;ap niya sa aba cong buhay,</div>
+<div class="verse">tuloy na tinicang siya,i, paglincoran</div>
+<div class="verse">hangang may hining&#771;a na iniing&#771;atan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mangyayari caya ang maghinanaquit</div>
+<div class="verse">sa hatol na lagda nang boong pag-ibig,</div>
+<div class="verse">pagca,t, ang mama co,i, may tapat na dibdib</div>
+<div class="verse">at lubhang marunog siyang magmasaquit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagsama na caming hustong pitong boan</div>
+<div class="verse">nitong&#771; amain cong labis na magmahal;</div>
+<div class="verse">mana,i, isang hapo,i, nag-uica pagcouan:</div>
+<div class="verse">&laquo;di na malalaon yaring aquing buhay.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tila di mangyaring aco,i, maniuala</div>
+<div class="verse">sa bagay na yaong caniyang uinica;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,i, niyong din cusang inihanda</div>
+<div class="verse">ang naquiquinitang pagpanao sa lupa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Uala acong sucat na pagcaquitaan</div>
+<div class="verse">nang icalalagot nang hining&#771;ang tang&#771;an;</div>
+<div class="verse">malacas na lubha naman ang catauan,</div>
+<div class="verse">bagama,t, ang muc-ha,i, uari namamanglao.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi co napiguil pagtulo nang luha</div>
+<div class="verse">sa paglin&#287;ap niya touing magunita,</div>
+<div class="verse">dinguin mo ang caniyang matamis na uica</div>
+<div class="verse">udyoc nang malaquing pag-ibig at aua.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Itanim sa iyong puso at panimdim</div>
+<div class="verse">&raquo;itong sa mama mong huling tagubilin:</div>
+<div class="verse">&raquo;sa arao at gabi,i, houag lilimutin</div>
+<div class="verse">&raquo;ang Dios na Haring lumic-h&aacute; sa atin.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_24" id="Page_24">P&aacute;hin&aacute; 24</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Ang pananagano sa Ina nang aua</div>
+<div class="verse">&raquo;ay palaguiin mo sa puso at dila,</div>
+<div class="verse">&raquo;siyang pagsacdalan sa hirap, dalita</div>
+<div class="verse">&raquo;habang nabubuhay sa balat nang lupa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;At ang balang duc-hang sa iyo,i, dumulog</div>
+<div class="verse">&raquo;ay paquitaan mo nang magandang loob,</div>
+<div class="verse">&raquo;houag mahinayang masayang iabot</div>
+<div class="verse">&raquo;ang macacayanang ipagcacaloob.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Ang sinomang tauong may magandang asal</div>
+<div class="verse">&raquo;siyang catotohing itang&#771;i sa tanan;</div>
+<div class="verse">&raquo;puso mo,i, cung baga,i, may capighatian</div>
+<div class="verse">&raquo;ay maguiguing lunas at caguinhauahan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;At sa balang sucab magpacailag ca,</div>
+<div class="verse">&raquo;pagca,t, ang casaman ay nacahahaua:</div>
+<div class="verse">&raquo;iyong hihirang&#771;in ang macacasama</div>
+<div class="verse">&raquo;nang di ang buhay mo ay mapalamara.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Cung magca utang cang loob sa sinoman</div>
+<div class="verse">&raquo;ay iyong gantihin nang loob din naman:</div>
+<div class="verse">&raquo;ang na sa sacuna,i, agad saclolohan</div>
+<div class="verse">&raquo;mayaman ma,t, duc-ha &oacute; cahit caauay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Icao na bunso co, bahalang maglining,</div>
+<div class="verse">&raquo;yamang batid mo na masama,t, magaling,</div>
+<div class="verse">&raquo;malibing man aco,i, houag lilimutin</div>
+<div class="verse">&raquo;ang madla cong aral, &iexcl;ay pamangquing guilio!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Bucod dito,i, dapat, yamang panahon na</div>
+<div class="verse">&raquo;na icao,i, humanap nang macacasama,</div>
+<div class="verse">&raquo;ang ibig co sana,i, maraos ca muna</div>
+<div class="verse">&raquo;hangang aco,i, buhay matulung&#771;an quita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;&iquest;Anong gagauin ta,i, ito na ang guhit,</div>
+<div class="verse">&raquo;ito na ang hanga na taning nang lang&#771;it?</div>
+<div class="verse">&raquo;ng&#771;uni,t, ang bilin co,i, magpapaca-bait</div>
+<div class="verse">&raquo;at ang pipiliin timban&#287;in sa isip.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_25" id="Page_25">P&aacute;hin&aacute; 25</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Houag cang hihirang nang lubhang butihin,</div>
+<div class="verse">&raquo;cundi yaong lalong timtima,t, mahinhin,</div>
+<div class="verse">&raquo;pagca,t, aco,i, ayao ng&#771; quequendeng quendeng</div>
+<div class="verse">&raquo;lason sa mata co,t, nacaririmarim.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Hindi co rin ibig ang sumasagadsad</div>
+<div class="verse">&raquo;laylayan nang saya ay puno nang lusac,</div>
+<div class="verse">&raquo;anaqui,i, may buntot na quinacaladcad</div>
+<div class="verse">&raquo;hayop na mistula ang nacacatulad.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Ang hahanapin mo,i, may loob sa Dios,</div>
+<div class="verse">&raquo;banayad mang&#771;usap at hindi mataros,</div>
+<div class="verse">&raquo;ayao naman aco nang iing&#771;os-ing&#771;os</div>
+<div class="verse">&raquo;na sa tingnan lamang ay nacayayamot.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Cung baga sacali,t, icao ay macasal</div>
+<div class="verse">&raquo;ang pagtitiis mo ay cararagdagan</div>
+<div class="verse">&raquo;sa asaua,t, bayao, hipag at bianan,</div>
+<div class="verse">&raquo;gayon din sa iyong boong casambahay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&raquo;Hangan dito aco,t, pagpalain ca rin,</div>
+<div class="verse">&raquo;amponin touina nang mag-Inang Virgen,</div>
+<div class="verse">&raquo;sa capayapaa,i, tantong palaguiin;</div>
+<div class="verse">&raquo;at houag mo namang aco,i, lilimutin.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagcauica nito,i, nagtindig pagcouan,</div>
+<div class="verse">umacbay sa aqui,t, napasahihigan,</div>
+<div class="verse">saca nagpatauag isang paring banal</div>
+<div class="verse">at ang tanang sala,i, ipinang&#771;umpisal.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mapamayamaya,i, aquing nahalata</div>
+<div class="verse">siya,i, nalalagnat mainit ang muc-ha;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, hindi naman totoong malubha,</div>
+<div class="verse">&iquest;paano bagang ito,i, mamamatay caya?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At ang m&eacute;dico mang sa caniya,i, tuming&#771;in,</div>
+<div class="verse">malayong mamatay, ang uica sa aquin;</div>
+<div class="verse">n&#287;uni,t, unti-unti naming napaglining</div>
+<div class="verse">na tunay ang sabi na ipinagturing.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_26" id="Page_26">P&aacute;hin&aacute; 26</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Sino cayang tauo ang hindi mamaang</div>
+<div class="verse">sa lubhang magandang sa mundo,i, pagpanao?</div>
+<div class="verse">totoo ng&#771;a palang <i>cung ano ang buhay</i></div>
+<div class="verse"><i>ay siya ring hanga nama,t, camatayan</i>.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At quinabucasan ay biglang naglubha</div>
+<div class="verse">cataua,i, balisa,t, malatang malata,</div>
+<div class="verse">hindi macaquiling sa cana,t, caliua,</div>
+<div class="verse">at nagagaril na sa pagsasalita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aco,i, pajesusan ang ipinagturing</div>
+<div class="verse">at sa santo Cristo,i, mata,i, itining&#771;in,</div>
+<div class="verse">aniya,i, <i>sa camay mo,i, inihahabilin</i></div>
+<div class="verse"><i>yaring caloloua nang iyong alipin</i>.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang mauica ito,i, siyang pagcalagot</div>
+<div class="verse">nang tan&#287;ang hining&#771;a nang mama cong irog,</div>
+<div class="verse">ang puso co nama,i, parang pinaglabot</div>
+<div class="verse">nang lahat nang dusa nitong sang sinucob.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagsipagcatipon mapamayamaya</div>
+<div class="verse">ang man&#287;a catotong dinatnang balita,</div>
+<div class="verse">sila,i, para parang mata,i, lumuluha</div>
+<div class="verse">sa panghihinayang na ualang camuc-ha.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;ayo,i, natapos na ang lahat mong hirap,</div>
+<div class="verse">at ang humalili ualang hangang galac:</div>
+<div class="verse">aco,i, iniuan mo na tiguib nang sindac</div>
+<div class="verse">sa guitna nang mundong lipos nang bagabag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Lang&#771;it ang gumanti sa iyong pag-ibig</div>
+<div class="verse">nang ligayang hindi sucat na malirip;</div>
+<div class="verse">aco,i, iniuan mo sa madlang pang&#771;anib,</div>
+<div class="verse">&iexcl;oh pang&#771;ung&#771;ulila na cahapis-hapis!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di co na narinig cahit aling&#771;ao-ng&#771;ao</div>
+<div class="verse">nang iyong pagtauag na lubhang malayao:</div>
+<div class="verse">aco,i, iniuan mo sa capighatian,</div>
+<div class="verse">nacaisa-isa,t, ualang caaliuan.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_27" id="Page_27">P&aacute;hin&aacute; 27</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Anopa,t, sa aquin ay naguing camandag</div>
+<div class="verse">ang pagpapalayao niya at paglin&#287;ap;</div>
+<div class="verse">&iexcl;oh buhay na imbi at cahabag-habag!</div>
+<div class="verse">&iquest;saan ihahanga, lang&#771;it, yaring hirap?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ito,i, siyang dahil nang aquing dalita</div>
+<div class="verse">na dini sa puso,i, laguing umiiua:</div>
+<div class="verse">&iquest;batid mo na baga, catoto, ang mula</div>
+<div class="verse">niring dalamhati at linuhaluha?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Caya,t, cung ibig mo, hirang na Hortensio,</div>
+<div class="verse">ay samahan mo na ang abang catoto,</div>
+<div class="verse">upang matiuasay ang sinicdosicdo</div>
+<div class="verse">niring gulong dibdib na di magcatuto.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h3><a name="capitulo_v"></a>CAP&Iacute;TULO V.&mdash;<i>Si Hortensio at ang pagcabaligtad nang mundo.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ito,i, bagong tauo, na lalabing siyam</div>
+<div class="verse">ang bilang nang taon na linalacaran,</div>
+<div class="verse">naguing caquilala,t, laguing capanayam</div>
+<div class="verse">niyong Eliseo sa caulilahan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Siya,i, unang bugtong na ipinang&#771;anac</div>
+<div class="verse">nang inang si Florang di na nagcapalad</div>
+<div class="verse">na hagca,t, calung&#771;in ang angel sa dilag,</div>
+<div class="verse">caya,t, sa cay Fabiong ama ay nalagac.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">N&#287;uni,t, inihandog nang masintang ina</div>
+<div class="verse">nang bago malagot ang tang&#771;ang hining&#771;a</div>
+<div class="verse">sa mapagcalin&#287;a,t, lubhang macalara,</div>
+<div class="verse">dalisay na Virgeng ualang bahid sala.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Naiuan sa ama na caaua-aua,</div>
+<div class="verse">salat sa ligaya,t, sa dusa,i, sagana,</div>
+<div class="verse">naualay sa ina baquit batang bata</div>
+<div class="verse">bagama,t, sa bait ay lubhang matanda.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_28" id="Page_28">P&aacute;hin&aacute; 28</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Dang&#771;ang may capatid isang binibini</div>
+<div class="verse">dito sa mag-ama ay siyang nag-iui:</div>
+<div class="verse">pang&#771;ala,i, Emilia, mahinhing babayi,</div>
+<div class="verse">matalinong isip, daig ang lalaqui.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang caniyang edad apat na puo,t, isa</div>
+<div class="verse">na di nabighani nang pag-aasaua,</div>
+<div class="verse">at sa boong loob tantong pinasiya</div>
+<div class="verse">ihandog cay Jesus puso,t, caloloua.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bagama,t, marami niyong dacong arao</div>
+<div class="verse">nabihag nang ganda niya,t, cariquitan;</div>
+<div class="verse">dapoua,t, ang baua,t, magsabi nang pacay</div>
+<div class="verse">hindi na macuhang muling ipagsaysay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagca,t, pagdaca,i, cusang tinatapat</div>
+<div class="verse">nang uicang mariing, conoua,i, banayad;</div>
+<div class="verse">&laquo;Sa bagay na iyan ang hing&#771;i co,i, tauad</div>
+<div class="verse">&laquo;at dini sa puso,i, lason at camandag.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung pinaliligoy ang pagsasalita</div>
+<div class="verse">nang adhicang sinta ninomang binata,</div>
+<div class="verse">agad sasagutin nang ganitong uica:</div>
+<div class="verse">&laquo;Linauan po ninyo at nang maunaua.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Saca sasabihing masasayang lamang</div>
+<div class="verse">tanang guguguling dusa,t, capagalan,</div>
+<div class="verse">idinudugtong pa nang lalong tumibay:</div>
+<div class="verse">&laquo;Ito,i, una,t, huling aquing casagutan.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At cung maramdamang ibig magtiyaga</div>
+<div class="verse">di na paquiquita,t, magtatagong cusa,</div>
+<div class="verse">cundi macaiuas sasabihing bigla:</div>
+<div class="verse">&laquo;Sucat na sa iyo ang catagang uica.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ito ang nag-iui dito cay Hortensio,</div>
+<div class="verse">capatid nang amang pang&#771;alan ay Fabio,</div>
+<div class="verse">at sa isang pinsan ipinaquinuso,</div>
+<div class="verse">ang batang ulila paglabas sa mundo.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_29" id="Page_29">P&aacute;hin&aacute; 29</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Icapitong taon ang edad nang bata</div>
+<div class="verse">ay sa isang pare,i, ipinacaling&#771;a</div>
+<div class="verse">mabait, marunong, at ang labi,t, dila</div>
+<div class="verse">ay batis nang aral na cahang&#771;a-hang&#771;a.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Daquila ang toua mula nang mamalas</div>
+<div class="verse">ang sa cay Hortensiong loob na banayad,</div>
+<div class="verse">at ang cabaitang caguila-guilalas</div>
+<div class="verse">anaqui,i, sinusong casama nang gatas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Lalo nang matantong lubhang mapagtiis</div>
+<div class="verse">sa pagod at puyat, sa pighati,i, hapis;</div>
+<div class="verse">at cahit mayroong maramdaming dibdib</div>
+<div class="verse">ay hindi sumuco sa dahas nang saquit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Baquit parang sadya na itinalaga</div>
+<div class="verse">nang lang&#771;it sa madla,t, sari-saring dusa,</div>
+<div class="verse">quinaguisna,i, lucsa,t, ulila sa ina</div>
+<div class="verse">at ang caruc-haa,i, ualang pang&#771;alaua.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa lahat nang bagay ay capos na capos</div>
+<div class="verse">sa canin at damit, sampong sa pagtulog;</div>
+<div class="verse">sa tanang casama na sa paring lingcod</div>
+<div class="verse">ay uala isa man na nagdalang lunos.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Puso,i, nalipos nang lumbay at hapis,</div>
+<div class="verse">ang luha sa mata,i, laguing nagbabatis,</div>
+<div class="verse">naualay sa ama,t, aling nagtangquilic:</div>
+<div class="verse">anopa at naguing hantung&#771;an nang saquit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">May alagang pari sabihin ang aua,</div>
+<div class="verse">dapoua,t, quinusang di nagpahalata,</div>
+<div class="verse">nang lalong mauagas ang puso at diua,</div>
+<div class="verse">luminis sa apoy nang madlang dalita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Aling cabaitan ang hindi magmalio</div>
+<div class="verse">sa guitna nang gayong hirap at hilahil,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, ang bayaning lubhang matiisin</div>
+<div class="verse">dusa ay hindi man lamang naidaing.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_30" id="Page_30">P&aacute;hin&aacute; 30</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Capag dinadatnan anomang balisa</div>
+<div class="verse">sa lang&#771;it na lamang siya umaasa,</div>
+<div class="verse">sa sariling loob ay ang uica niya</div>
+<div class="verse">&laquo;Maguing bayad naua sa lahat cong sala.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Napagtanto mo na, bumabasang liyag</div>
+<div class="verse">ang cay Eliseo na causap-usap,</div>
+<div class="verse">caya naquilala,i, siya ang nagligtas</div>
+<div class="verse">sa lubhang daquila na pagcapahamac.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagca,t, ang isang pamangquin nang pari,</div>
+<div class="verse">Valerio ang ng&#771;alan ay may panaghili,</div>
+<div class="verse">doon cay Hortensio,t, ang mula at sanhi</div>
+<div class="verse">dahil sa dalagang sa iba,i, natang&#771;i.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sari-saring bagay ipinadadala</div>
+<div class="verse">nito cay Hortensio,t, natatanto niya,</div>
+<div class="verse">na ualang mabisang pang-aquit sa sinta</div>
+<div class="verse">gaya nang mabuting loob na paquita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Puso ni Hortensio,i, hindi naligalig</div>
+<div class="verse">sa mapulang pisng&#771;i,t, malagquit na titig,</div>
+<div class="verse">at maputing noong capilas nang lang&#771;it</div>
+<div class="verse">nang isang babaying ng&#771;ala,i, Eduvigis.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Oh diamanteng pusong ualang casing tigas</div>
+<div class="verse">at quinucusa na,i, ayao pang pumayag!</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, &iquest;ano caya,t, tila nabaligtad</div>
+<div class="verse">ang dating ugali nang sa mundong lacad?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang bato balani ang siyang lumapit</div>
+<div class="verse">lumapit sa bacal na di co ma-isip,</div>
+<div class="verse">&iquest;ano caya itong hiuaga nang lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">hindi mapaghaca nang pantas na bait?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Isang arao ng&#771;ani ay parang nagtipan</div>
+<div class="verse">itong si Hortensio,t, ang dalaga naman</div>
+<div class="verse">sa bahay na isa,t, nagcasalitaan</div>
+<div class="verse">nang tungcol sa mundong man&#287;a cahirapan.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_31" id="Page_31">P&aacute;hin&aacute; 31</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa aming babayi, ani Eduvigis</div>
+<div class="verse">ay loualhati nang pang&#771;alauang lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">ang cami tumama lalaquing mabait,</div>
+<div class="verse">marunong dumamay sa hirap at saquit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At cung mayroon pa sa sang maliuanag</div>
+<div class="verse">na isang lalaqui na iyong catulad,</div>
+<div class="verse">&oacute; ibang Hortensiong asal na banayad</div>
+<div class="verse">maiisban-isban ang tindi nang hirap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagca,t, ang Hortensiong aquing capanayam,</div>
+<div class="verse">uala manding aua sa boo cong damdam,</div>
+<div class="verse">sa mauica ito mata,i, itinunghay</div>
+<div class="verse">dito sa ulilang nagcacamamanghan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa salitang ito,i, biglang namutla</div>
+<div class="verse">ang buroc na pisng&#771;i nang ating binata,</div>
+<div class="verse">at ang sumaisip nang lipos dalita</div>
+<div class="verse">ang babaying yari,i, labis na manuya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi maniuala ang mababang loob</div>
+<div class="verse">na sa lagay niya,i, mayroong iirog,</div>
+<div class="verse">caya sa dalaga,i, ualang isinagot</div>
+<div class="verse">cundi &laquo;sucat na po ang iyong pag-ayop.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa oras na ito ay siyang pagdating</div>
+<div class="verse">niyong si Valeriong sa paring pamangquin,</div>
+<div class="verse">ito,i, may pagsinta na laong inangquin</div>
+<div class="verse">sa cay Eduvigis babaying butihin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Isang bagong tauong maring&#771;al ang ticas</div>
+<div class="verse">magandang lalaqui,t, marahang mang&#771;usap,</div>
+<div class="verse">mang&#771;a panucala,i, lubhang matataas,</div>
+<div class="verse">at ang pananamit ay nacagugulat.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa yama,i, sagana, malacas, matapang,</div>
+<div class="verse">ualang pang&#771;alaua sa binatang tanan,</div>
+<div class="verse">laguing tinatanghal sa mang&#771;a lansang&#771;an</div>
+<div class="verse">sapagca,t, bihirang tumira nang bahay.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_32" id="Page_32">P&aacute;hin&aacute; 32</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang tabas nang muc-ha niya ay mahauas,</div>
+<div class="verse">at saca ang puti ay lubhang matingcad;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, maganda ma,i, parang nalilimbag</div>
+<div class="verse">ang capalalua,t, pagcabudhing sucab.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ualang hindi siya pinaghimasucan,</div>
+<div class="verse">na sinalicsic ang sa ibang buhay;</div>
+<div class="verse">ang malicsing bibig hindi nang&#771;ang&#771;alay</div>
+<div class="verse">sa puri nang capoua niyong paghahapay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi bibihira ang nang&#771;atatacot</div>
+<div class="verse">sa malicsing dilang ualang munting pagod,</div>
+<div class="verse">naguguniguning matalas pa halos</div>
+<div class="verse">sa talim nang tabac talagang panghamoc.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mapusoc na loob hindi mapasucan</div>
+<div class="verse">nang hatol na dapat sa ganoong asal,</div>
+<div class="verse">tanang camag-anac pauang naninimbang</div>
+<div class="verse">dito sa binatang lubhang tampalasan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Masiglang cataua,i, hindi nagsasaua</div>
+<div class="verse">sa ugali niyang magpagalagala;</div>
+<div class="verse">ang mang&#771;a casama,i, lalong nagpalal&aacute;</div>
+<div class="verse">sa caniyang asal na dating masama.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagdating nang gabi,i, hindi linilisan</div>
+<div class="verse">ang taglay touinang matulis na pu&ntilde;al;</div>
+<div class="verse">paglilibot niya,i, pinaglalamayan,</div>
+<div class="verse">saca ang pagtulog naman ay sa arao.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ito,i, nanibugho,t, acala,i, ninibig</div>
+<div class="verse">yaong si Hortensio sa cay Eduvigis,</div>
+<div class="verse">at sa salitaan siya ay lumapit</div>
+<div class="verse">catulad nang isang tauong ualang bait.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nag-uaualauala,t, nang di mahalata</div>
+<div class="verse">ang lihim na galit na taglay nang diua;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, sa caniyang quilos at salita</div>
+<div class="verse">ang sucal nang puso,i, mapag-uunaua.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_33" id="Page_33">P&aacute;hin&aacute; 33</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Si Hortensio naman at si Eduvigis</div>
+<div class="verse">sa pagdating niya,i, hindi na umimic,</div>
+<div class="verse">na siya pang lalong na ipinagn&#287;alit</div>
+<div class="verse">nang naninibughong haling sa pag-ibig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dito na nag-isip itong alibugha</div>
+<div class="verse">nang cay Hortensiong icapang&#771;anyaya,</div>
+<div class="verse">hindi nang&#771;ilabot ang sariling diua</div>
+<div class="verse">magnasang lasunin ang caaua-aua.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Lihim na sinabi sa cay Eliseo</div>
+<div class="verse">nang may budhing sucab ng&#771;ala,i, si Valerio</div>
+<div class="verse">ang lihis na nasang udioc nang demonio</div>
+<div class="verse">pagca,t, malaon nang sila,i, magcatoto.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nahambal ang puso nang pinagsabihan</div>
+<div class="verse">caya,t, cay Hortensio sinabi ang bagay:</div>
+<div class="verse">icao ay lalasunin niyong tampalasan</div>
+<div class="verse">at sa panibugho yata ang dahilan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dito na lumayo ang ulilang aba</div>
+<div class="verse">sa lilong Valerio hayop ang camuc-ha,</div>
+<div class="verse">talaga nang lang&#771;it at malaquing aua,i,</div>
+<div class="verse">sa cuco nang ganid di napang&#771;anyaya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagmula na rito ang pag-iibigan</div>
+<div class="verse">nang dalauang laguing magcasalitaan</div>
+<div class="verse">ang canilang puso,i, pinag-isang tunay</div>
+<div class="verse">parang magcapatid ang nacacabagay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi man ugali nitong si Hortensio</div>
+<div class="verse">ang siya,i, magtanim sa sinoman tauo;</div>
+<div class="verse">gayon ma,i, nang&#771;ilag sa nang&#771;ing&#771;imbulo,</div>
+<div class="verse">at di na minarapat na gauing catoto.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At si Eliseo naman ay gayon din</div>
+<div class="verse">sa lilong Valerio,i, tantong narimarim;</div>
+<div class="verse">na hindi mangyari cahima,t, pilitin</div>
+<div class="verse">ang may asal hayop na gayo,i, guiliuin.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_34" id="Page_34">P&aacute;hin&aacute; 34</a></span></div>
+
+<h3><a name="capitulo_vi"></a>CAP&Iacute;TULO VI.&mdash;<i>Ang uliran nang mang&#771;a dalaga.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ugali nang tauong maganda ang asal</div>
+<div class="verse">sa may dalang hapis puso,i, nahahambal,</div>
+<div class="verse">caya si Hortensio,i, tambing napaalam</div>
+<div class="verse">sa nagcacaling&#771;a. Ganito ang saysay,</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Houag pong magdalang cagalitan ng&#771;ayon,</div>
+<div class="verse">at ang pag-alis co,i, hindi malalaon,</div>
+<div class="verse">aquing sasamahan ang nalilingatong</div>
+<div class="verse">na si Eliseong catoto cong bugtong.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pinahintulutan siya sa pagpanao,</div>
+<div class="verse">sa pagca,t, mabuti ang nasa at pacay;</div>
+<div class="verse">n&#287;uni,t, nagdamdam din ang pari nang lumbay</div>
+<div class="verse">dahil sa daquila niyang pagmamahal.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagcasama nang&#771;ang parang magcapatid</div>
+<div class="verse">itong si Hortensio,t, Eliseong ibig;</div>
+<div class="verse">mana,i, isang hapo,i, canilang na-isip</div>
+<div class="verse">na pa sa vintana,t, mag-alio nang dibdib.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagcataon naman siyang pagpapasial</div>
+<div class="verse">sa jardin nang isang dalagang timtiman,</div>
+<div class="verse">hindi sumasala yaong paglilibang</div>
+<div class="verse">capag malapit nang lumubog ang arao.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagca at hindi nalalayong lubha,</div>
+<div class="verse">cun caya,t, naquita nang mang&#771;a binata,</div>
+<div class="verse">nagcaca-abutang suliap sa vintana,</div>
+<div class="verse">di lamang macuha ang pagsasalita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang tinatahanan ay calugod-lugod</div>
+<div class="verse">libid nang halaman sa harap at licod;</div>
+<div class="verse">ang ibig pumitas hindi mapapagod</div>
+<div class="verse">mula sa vintana bun&#287;a,i, na-aabot.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_35" id="Page_35">P&aacute;hin&aacute; 35</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagbibigay alio sa pusong may sindac</div>
+<div class="verse">ang balabalaqui na mang&#771;a bulaclac,</div>
+<div class="verse">sa dacong umaga,i, cung namumucadcad</div>
+<div class="verse">ang cahalimbaua,i, ang lupang mapalad.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang babaying ito,i, di lubhang maganda</div>
+<div class="verse">dapoua,t, mayroon sucat icapuna,</div>
+<div class="verse">masaya ang muc-ha,t, ang hinhin nang mata</div>
+<div class="verse">ay cagalang-galang sa macacaquita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Labi ay mapula sa pisng&#771;i may lunal,</div>
+<div class="verse">ang tubo nang buhoc sa noo,i, mahusay,</div>
+<div class="verse">catauang butihin ay bagay na bagay</div>
+<div class="verse">sa catoua-touang maliit na bayuang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang hubog candilang caniyang daliri</div>
+<div class="verse">ay parang sinadya nang pagcayari,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, ang lalong nagbigay uri,</div>
+<div class="verse">ang cabanayara,t, buti nang ugali.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bihirang mang&#771;usap at ang catabilan</div>
+<div class="verse">malayong-malayo,t, quinayayamutan;</div>
+<div class="verse">gayon ma,i, cung mayroon siyang capanayam</div>
+<div class="verse">ang saya nang loob ay pinatatanao.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Maminsan-minsan lamang namintana,</div>
+<div class="verse">ang catahimica,i, siyang laguing nasa:</div>
+<div class="verse">at cung may pumanhic na mang&#771;a binata</div>
+<div class="verse">ay di maitunghay ang mata sa hiya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Lalabing anim pa hustong cabilan&#287;an</div>
+<div class="verse">nang caniyang taon na linalacaran,</div>
+<div class="verse">na cun sa bulaclac cabubuca lamang</div>
+<div class="verse">bagong calilipat sa cadalagahan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sucat cauiliha,t, lubhan matatamis</div>
+<div class="verse">lahat nang caniyang mang&#771;a bucang bibig,</div>
+<div class="verse">mabini ang quilos na naca-aaquit</div>
+<div class="verse">sa ibang dalagang palaring tumitig.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_36" id="Page_36">P&aacute;hin&aacute; 36</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi mayamuti,t, mababang mang&#771;usap,</div>
+<div class="verse">mapagbigay loob sa quinacaharap,</div>
+<div class="verse">minsan man ay hindi narinig pumintas</div>
+<div class="verse">cahima,t, sa tauong may loob na sucab.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Loob ay di hilig sa pagmamariquit,</div>
+<div class="verse">magsoot nang madla,t, mahalagang damit:</div>
+<div class="verse">sa catauan niya,t, ualang masisilip</div>
+<div class="verse">cundi caraniuan lamang at malinis.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagca,t, di taglay ang palalong nasa</div>
+<div class="verse">nang ibang dalagang matang&#771;i sa madla,</div>
+<div class="verse">na cung magcagayo,i, ang boong acala</div>
+<div class="verse">pupulot nang puri,i, hindi pala,t, pula.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni,t, ang ugali niyang pananamit</div>
+<div class="verse">ay cauili-uili sa baua,t, tumitig,</div>
+<div class="verse">yaong caayusa,t, palaguing malinis</div>
+<div class="verse">larauan nang caniyang dalisay na dibdib.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Taglay na palagui ang magandang loob,</div>
+<div class="verse">cahiman at duc-ha,i, hindi inaayop,</div>
+<div class="verse">ang pag-ibig, niya ay lubos na lubos</div>
+<div class="verse">di sa bibig lamang at sa puso,i, taos.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa mag-uumagang tila nag-aauay</div>
+<div class="verse">ang ulap nang dilim at caliuanagan,</div>
+<div class="verse">unang tutung&#771;uhin yaong pag-aalay</div>
+<div class="verse">nang cay Jesucristong dugo at catauan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At sa bahay nitong lumic-ha nang lahat</div>
+<div class="verse">tantong nauiuili yaong pusong uagas,</div>
+<div class="verse">ang pagsinta niya,i, lalong nag-aalab</div>
+<div class="verse">na cung mangyayari,i, doon ay lumagac.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Muli,t, muli niya na iniluluhog</div>
+<div class="verse">ang icagagaling nitong isang sinucob,</div>
+<div class="verse">na inihahadlang sa galit nang Dios</div>
+<div class="verse">ang sa anac niyang dugong ibinuhos.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_37" id="Page_37">P&aacute;hin&aacute; 37</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Saca ihahain ang cataua,t, buhay</div>
+<div class="verse"><i>Sa napapalihim na anyong tinapay</i></div>
+<div class="verse">at bago aalis nang boong pag-galang,</div>
+<div class="verse">mahinhing uui sa caniyang bahay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung na sa bahay na,t, iyong mapanood</div>
+<div class="verse">yaong paglilinis niya,t, pag-aayos,</div>
+<div class="verse">ay mauiuica mo sa sariling loob</div>
+<div class="verse">ito ay babaying sa iba,i, nabucod.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At cung maquita mo yaong casipagan</div>
+<div class="verse">niyong pananahi at paghabi naman,</div>
+<div class="verse">baca mo sabihin ito ang matapang</div>
+<div class="verse">babaying pinuri ni Salomong paham.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ito,i, siyang bung&#771;a nang laguing paglapit</div>
+<div class="verse">sa mahal na dulang na piguing nang Lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">cung caya ang diua,i, lagui nang tahimic</div>
+<div class="verse">mahinhin ang asal na caibig-ibig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cabaitang ito,i, napag-uunaua</div>
+<div class="verse">nang na sa bintanang dalauang binata,</div>
+<div class="verse">at ang isa rito,i, malaon nang lubhang</div>
+<div class="verse">nag-ing&#771;at sa puso nang lihim na nasa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dili iba,t, ito ay si Eliseo,</div>
+<div class="verse">caya ng&#771;a,t, nag-uica dito cay Hortensio:</div>
+<div class="verse">&iquest;sa dalagang iyan ano ang uica mo,</div>
+<div class="verse">iibiguin baga ang abang lagay co?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Napang&#771;iti muna,t, mata,i, itinunghay</div>
+<div class="verse">nitong tinatanong, at saca nagsaysay:</div>
+<div class="verse">panaing&#771;ahan mo yaring casagutan</div>
+<div class="verse">at hatol nang isang matandang datihan.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_38" id="Page_38">P&aacute;hin&aacute; 38</a></span></div>
+
+<h3><a name="capitulo_vii"></a>CAP&Iacute;TULO VII.&mdash;<i>Ang pagpili nang cacasamahin</i><a name="FNanchor_5_5" id="FNanchor_5_5"></a><a href="#Footnote_5_5" class="fnanchor"><sup>[5]</sup></a> <i>at ang mabuting
+paraan nang nangyaring macamtan</i>.<a name="FNanchor_6_6" id="FNanchor_6_6"></a><a href="#Footnote_6_6" class="fnanchor"><sup>[6]</sup></a></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Niyong dacong arao cami,i, nag-uusap</div>
+<div class="verse">para-parang batang casiglahang lahat,</div>
+<div class="verse">may isang matandang tambing naquisabad,</div>
+<div class="verse">aquing sasabihin ang ipinahayag:</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Mang&#771;a bata, aniyang aquing guilio,</div>
+<div class="verse">ang magandang palad nasa sa atin din,</div>
+<div class="verse">sapagca,t, cung ano ang punla,t, pananim</div>
+<div class="verse">ay siya ring bung&#771;a namang aanihin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;ayo,i, panahon na dapat na magpunla,</div>
+<div class="verse">cayo na ng&#771;ang lahat nang mabuting gaua,</div>
+<div class="verse">nang upang maputi ang catoua-toua</div>
+<div class="verse">matamis na bung&#771;a sa bayang payapa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mana ay sumagot ang isa sa amin</div>
+<div class="verse">ang ituro ninyo,i, cung anong magaling</div>
+<div class="verse">paraang marapat na alinsunurin</div>
+<div class="verse">tungcol sa pagpili nang cacasamahin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sagot nang matanda ay maraming bagay</div>
+<div class="verse">diyan sa pagpili na dapat tandaan,</div>
+<div class="verse">nang di lumalauig ay atin nang lisan</div>
+<div class="verse">ang hindi totoong mang&#771;a cailang&#771;an.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_39" id="Page_39">P&aacute;hin&aacute; 39</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Houag maniuala sa balibalita</div>
+<div class="verse">na ang caraniua,i, cabulaanang paua;</div>
+<div class="verse">gayon ma,i, sa lagay nang nagsasalita</div>
+<div class="verse">ang catotohana,i, mapag-uunaua.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung saca-sacaling cayo,i, may mamasdan</div>
+<div class="verse">na isang dalagang mahinhin ang asal,</div>
+<div class="verse">houag mabighani mana capagcouan</div>
+<div class="verse">hangang di mauri ang catotohanan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang balang babaying maraming salita</div>
+<div class="verse">caraniua,i, tamad ualang guinagaua,</div>
+<div class="verse">at ang mapintasin ay lalong masama</div>
+<div class="verse">sa pinipintasan siya caipala.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Capag nagsabi dalagang sinoman</div>
+<div class="verse">nang sarili niyang man&#287;a cailang&#771;an,</div>
+<div class="verse">ay isa nang tanda nang capalaluan,</div>
+<div class="verse">malupit na ina nang casamang tanan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At cung batiin man ay ayao sumagot</div>
+<div class="verse">ay tandaan ninyong ang tono,i, matayog,</div>
+<div class="verse">ang naghihicab nama,i, pala-antoc</div>
+<div class="verse">na ualang adhica cung hindi matulog.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Capag ang dalaga,i, madaling pa oo</div>
+<div class="verse">ay tandang maraming lubhang catrato,</div>
+<div class="verse">ang mahinanacti,i, itatan&#287;i ninyo,t,</div>
+<div class="verse">may lihim na sinta at malaquing gusto.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At capag sa gabi,i, ang ulo,i, may bigquis</div>
+<div class="verse">houag maniualang tunay na may saquit,</div>
+<div class="verse">ang dahilan nito,i, tantong naiinip</div>
+<div class="verse">at di dumadating ang toua nang dibdib.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Saca ang dalaga na taua nang taua,i,</div>
+<div class="verse">ibig nang totoong macapag-asaua,</div>
+<div class="verse">cung aling binata ang pinagmumura</div>
+<div class="verse">ay siya cung minsang bubugbog sa caniya.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_40" id="Page_40">P&aacute;hin&aacute; 40</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Dapoua,t, ang ayao na maquipanayam</div>
+<div class="verse">at cung sumagot ma,i, nagmumuc-hang calan,</div>
+<div class="verse">ay hindi malayo na mapagculian,</div>
+<div class="verse">sinintang sandali,t, saca inayauan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang gayong babayi ay nacacataua</div>
+<div class="verse">na tila aayao na totoong tumugpa;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, cung lumao,t, tumandang dalaga</div>
+<div class="verse">caraniua,i, bao naguiguing asaua.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagca,t, ang dapat sila,i, tumahimic</div>
+<div class="verse">capag tumanda na,t, sa bahay lumigpit</div>
+<div class="verse">harapin nang lubos ang santong pag-ibig</div>
+<div class="verse">at ang paglilingcod sa Hari nang lang&#771;it.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ipalagay nating maganda ang ticas,</div>
+<div class="verse">mabait, mahinhi,t, ualang ipipintas;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,i, ang dapat namang matalastas</div>
+<div class="verse">cung sa inyong hiling caya ay papayag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Caya cailang&#771;ang inyong maunaua</div>
+<div class="verse">ang man&#287;a paraang mabubuting paua,</div>
+<div class="verse">at uala munti man na cahalong daya</div>
+<div class="verse">ganito ay dinguin nang mang&#771;a binata.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyong dadagdagan ang paquitang loob,</div>
+<div class="verse">susunod na tambing sa balang iutos;</div>
+<div class="verse">paca-iin&#287;atan ang iyong icapopoot</div>
+<div class="verse">at ang pagpipilita,i, ang icalulugod.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Laguing huhulihin ang caugalian,</div>
+<div class="verse">cun baga,t, may galit houag lalapitan</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, ang babayi,i, may caugalian</div>
+<div class="verse">cahit umiibig conoua,i, aayao.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi na napiguil biglang napataua</div>
+<div class="verse">ang hinahatula,t, nag-uica pagdaca:</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;datihang matanda,t, lubhang dulubasa</div>
+<div class="verse">dapoua,t, ang iba,i, dagdag mo na tila.&raquo;</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_41" id="Page_41">P&aacute;hin&aacute; 41</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sagot ni Hortensio,i, catoto cong liyag,</div>
+<div class="verse">&iquest;baquit baga icao ay nanguiguilalas?</div>
+<div class="verse">tauo,i, tumatanda,i, dapat matalastas</div>
+<div class="verse">ang caliua,t, canan nang sa mundong lacad.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapoua,t, ng&#771;ayon atin nang tapusin</div>
+<div class="verse">ang lahat nang bagay na dapat mong gauin,</div>
+<div class="verse">cung baga sacali,t, iyo nang malining</div>
+<div class="verse">na may daan ca nang sucat pasuquin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Taunin mo siyang mabuti ang loob</div>
+<div class="verse">saca mo lapitan nang galang na puspos,</div>
+<div class="verse">bago mo sabihin ang iyong pag-irog</div>
+<div class="verse">ay macaitlo ca munang maghimutoc.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni,t, nauucol iyong pag-ing&#771;atan</div>
+<div class="verse">ang masamang anyo,t, quilos na mahalay</div>
+<div class="verse">gaya nang ugali nang hindi nag-aral</div>
+<div class="verse">at ualang inimpoc na magandang asal.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pag-ayusin naman ang pagsasalita</div>
+<div class="verse">sa dalagang iyan,nang di ca malisiya,</div>
+<div class="verse">sapagca,t, ang tauo,i, sa gaua at uica</div>
+<div class="verse">mapagquiquilala ang may turo,t, uala.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cahit natatanto na may capintasan</div>
+<div class="verse">sinomang binatang nagnanasa naman,</div>
+<div class="verse">ay houag sabihin nang hindi mahapay</div>
+<div class="verse">ang puri nang capouang dapat pag-ing&#771;atan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi natin tanto na cung tayo pa ng&#771;a</div>
+<div class="verse">sa mata nang Dios ang lalong masama;</div>
+<div class="verse">caya cailang&#771;ang piguilin ang dila</div>
+<div class="verse">nang houag man&#287;ahas sa iba,i, pumula.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di dapat saysayin ang yamang sarili,</div>
+<div class="verse">sapagca n&#287;a,t, ito ay pagmamapuri</div>
+<div class="verse">bagcus na ilihim na cung mangyayari</div>
+<div class="verse">ay ipagcaila cung baga,t, masabi.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_42" id="Page_42">P&aacute;hin&aacute; 42</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Dapoua,t, houag acalain naman</div>
+<div class="verse">na ang iyong nasa,i, agad aayunan,</div>
+<div class="verse">at macalilibong naca-iibig man</div>
+<div class="verse">di caraca-raca ay magpapamalay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagca,t, totoong malaqui ang hiya</div>
+<div class="verse">cung caya aayao na magpahalata,</div>
+<div class="verse">at baca uicain nang masamang dila</div>
+<div class="verse">sila sa lalaqui,i, nagcacandarapa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa madlang paraan na sinabi co na</div>
+<div class="verse">cung baca sacali,t, di mo rin macuha,</div>
+<div class="verse">aco ay mayroon na ituturo pa,</div>
+<div class="verse">cagaling&#771;an nito,i, mahiguit sa una.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cundi mabighani ipalagay natin</div>
+<div class="verse">sa muli,t, muli mong himutoc at daing,</div>
+<div class="verse">ang maraming pagod houag nang sayang&#771;in</div>
+<div class="verse">sapagca,t, ang ayao di dapat pilitin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cundi gumanito, ay matutulad ca</div>
+<div class="verse">doon sa nagtanim nang isang sampaga,</div>
+<div class="verse">ang lahat nang daho,i, naquita nang lanta</div>
+<div class="verse">cung anong dahil at dinidilig pa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ani Eliseo,i, tila cailang&#771;an</div>
+<div class="verse">na ang ating gauin muna ay sulatan,</div>
+<div class="verse">Sagot ni Hortensio,i, mangyayari naman</div>
+<div class="verse">sa lahat nang bagay quita,i, tutulung&#771;an.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa oras ding yao,i, tambing isinulat</div>
+<div class="verse">ang cay Eliseo na sa pusong ing&#771;at</div>
+<div class="verse">saca nang mayari,i, cusang iguinauad</div>
+<div class="verse">sa caniyang catoto,t, baca may pintas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Marahang binasa nitong caibigan,</div>
+<div class="verse">baua,t, isang letra ay pinagninilay,</div>
+<div class="verse">sa sobre nang sulat ay nababalatay</div>
+<div class="verse">ang ganitong uica: <i>Sa tinatang&#771;isan</i>.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_43" id="Page_43">P&aacute;hin&aacute; 43</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Magpahangan oras na tang&#771;an sa camay</div>
+<div class="verse">&laquo;ang plumang lumagda nitong caraing&#771;an,</div>
+<div class="verse">&laquo;iniisip co pa cung aquin nang taglay</div>
+<div class="verse">&laquo;yaong catutubong limang caramdaman.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Sa pagca,t, touinang pilitin ang dila</div>
+<div class="verse">&laquo;na ipasalual ang lihim na nasa,</div>
+<div class="verse">&laquo;parang tumatapon sa aquin ang diua</div>
+<div class="verse">&laquo;at di co macuha ang pagsasalita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Dang&#771;ang nang&#771;ang&#771;anib baca magtumulin</div>
+<div class="verse">&laquo;tacbo niring buhay patung&#771;o sa libing,</div>
+<div class="verse">&laquo;mag-ulol ang unos nang madlang hilahil</div>
+<div class="verse">&laquo;at sa dalamhati hining&#771;a,i, maquitil.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Caya mabalinong daluyan nang aua</div>
+<div class="verse">&laquo;itong lumuluhog na napacaaba,</div>
+<div class="verse">&laquo;gutom sa ligaya,t, busog sa dalita,</div>
+<div class="verse">&laquo;mata ay uala nang ipatac na luha.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;At cung mangyayaring sa iyo,i, igauad</div>
+<div class="verse">&laquo;ang lahat nang toua sa sang maliuanag,</div>
+<div class="verse">&laquo;disi,i, inihandog sa mahal mong yapac</div>
+<div class="verse">&laquo;calaquip ang aquing tunay na pagliyag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Dapoua,t, yayamang ualang maihain</div>
+<div class="verse">&laquo;cundi yaring pusong tiguib nang hilahil,</div>
+<div class="verse">&laquo;isinasamo cong iyong marapatin</div>
+<div class="verse">&laquo;sapagca,t, di baual nang lang&#771;it ang daing.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Iyong paglubaguin matigas na loob</div>
+<div class="verse">&laquo;para nang pagsaguip cung sa nalulunod,</div>
+<div class="verse">&laquo;icao ay may puso,i, &iquest;baquit di malunos</div>
+<div class="verse">&laquo;sa capoua puso na naghihimutoc?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Di co calauigan ang hinibic-hibic</div>
+<div class="verse">&laquo;yamang dili bato ang mahal mong dibdib;</div>
+<div class="verse">&laquo;gayon ma,i, cung lalong hirap ang icapit</div>
+<div class="verse">&laquo;mangyaring sabihi,t, nang aquing mabatid.&raquo;</div>
+</div>
+
+<p class="right"><b>Ang iyong alipin na suma sa yapac.</b></p>
+
+<span class="pagenum"><a name="Page_44" id="Page_44">P&aacute;hin&aacute; 44</a></span>
+
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Iya,i, ma-aari, cay Hortensiong uica;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, caraniua,i, lampas ang salita,</div>
+<div class="verse">gayon ma,i, sa sobre ipasoc mo na ng&#771;a</div>
+<div class="verse">saca ipadala sa isang alila.</div>
+</div>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h3><a name="capitulo_viii"></a>CAP&Iacute;TULO VIII.&mdash;<i>Ang pusong garing na di malamuyot.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagcataon namang doroon sa jardin</div>
+<div class="verse">ang bunying dalaga na may pusong garing,</div>
+<div class="verse">ang sariling diua parang inaalio,</div>
+<div class="verse">sa tanang bulaclac at simoy nang hang&#771;in.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Siyang pag-aabot nang naturang liham</div>
+<div class="verse">sa parang linalic at maputing camay,</div>
+<div class="verse">quinuha at saca tumanong pagcouan:</div>
+<div class="verse">&iquest;sino caya baga ang pinangaling&#771;an?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Basahin po ninyo upang matalastas,</div>
+<div class="verse">uica nang alila, cung sinong may sulat,</div>
+<div class="verse">ang pagcating&#771;in co,i, sa puso,i, may sugat</div>
+<div class="verse">at ang ninanasa marahil ay lunas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Agad napang&#771;iti at di napiguilan</div>
+<div class="verse">niyong catutubong bait, cahinhinan,</div>
+<div class="verse">sa malaquing hiya,i, tumung&#771;o na lamang;</div>
+<div class="verse">pinunit ang sobre,t, binasa pagcouan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa calaguitnaan nang pagbasa niya</div>
+<div class="verse">sandaling tumiguil nagmasid pagdaca,</div>
+<div class="verse">at baca sacaling may nacacaquiquita,</div>
+<div class="verse">cauicaan niya,i, cahiyahiya pa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mana,i, nang matapos pagbasa nang sulat</div>
+<div class="verse">sa puno nang cahoy humilig na agad,</div>
+<div class="verse">na larauang bato ang nacacatulad:</div>
+<div class="verse">ganito ay dinguin mang&#771;a pang&#771;ung&#771;usap.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_45" id="Page_45">P&aacute;hin&aacute; 45</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Mundong sinong&#771;aling, sumandaling layao,</div>
+<div class="verse">&laquo;touang sa sangquisap, as&oacute;ng mapaparam,</div>
+<div class="verse">&laquo;lumayo ca hayo,t, ualang cararatnan</div>
+<div class="verse">&laquo;sa aquin ang iyong camandag na alay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Carang&#771;ala,t, yaman agad cumucupas,</div>
+<div class="verse">&laquo;tulad sa sampagang biglang nalalagas,</div>
+<div class="verse">&laquo;isinusumpa cong di ca matatangap</div>
+<div class="verse">&laquo;niring aquing pusong dili pabibihag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Malicmatang ganda,t, balo-balong diquit,</div>
+<div class="verse">&laquo;magdarayang touang may paing pang&#771;anib,</div>
+<div class="verse">&laquo;magbago cang hanay at di mahihilig</div>
+<div class="verse">&laquo;aco sa ligayang puno nang ligalig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Mahabaguin lang&#771;it, iyong tinutunghan</div>
+<div class="verse">&laquo;acong na sa guitna nang casacunaan,</div>
+<div class="verse">&laquo;mahina cong lacas iyong saclolohan</div>
+<div class="verse">&laquo;nang upang matamo ang pagtatagumpay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;At icao, o Virgeng matibay na cuta,</div>
+<div class="verse">&laquo;sa baua,t, dumulog na napa-aaua,</div>
+<div class="verse">&laquo;sa mahal mong puso,i, nagtatagong cusa</div>
+<div class="verse">&laquo;itong alipin mong napacacaling&#771;a.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Sa harap co,t, licod sa caliua,t, canan</div>
+<div class="verse">&laquo;nagcalat ang silo nang lilong caauay,</div>
+<div class="verse">&laquo;cundi mo amponi,t, anong cararatnan</div>
+<div class="verse">&laquo;niring catutubong aquing cahinaan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;&iquest;Mangyayari caya namang paghatiin</div>
+<div class="verse">&laquo;yaring aquing puso,t, papagdalauahin,</div>
+<div class="verse">&laquo;ang isa,i, ibigay sa Nacop sa aquin,</div>
+<div class="verse">&laquo;at ang icalaua,i, sa may sintang hain?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Cayong sari-saring naritong bulaclac,</div>
+<div class="verse">&laquo;ang sinasacsi co nitong pang&#771;ung&#771;usap,</div>
+<div class="verse">&laquo;na sucdang maguho ang sang maliuanag</div>
+<div class="verse">&laquo;di co dudung&#771;isan yaring pagca-uagas.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_46" id="Page_46">P&aacute;hin&aacute; 46</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Sucdan sa madurog magcauaray-uaray</div>
+<div class="verse">&laquo;ang laman at buto nang aquing catauan,</div>
+<div class="verse">&raquo;cay Jesus cong poon aquing iaalay</div>
+<div class="verse">&laquo;ang libo mang puso,t, ang libo mang buhay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Cung pag-uariin co,t, timbang&#771;in sa isip</div>
+<div class="verse">&laquo;ang lahat nang yaman nitong sandaigdig,</div>
+<div class="verse">&laquo;sa dalagang buhay at ing&#771;at na linis</div>
+<div class="verse">&laquo;alang&#771;ang di palac na ipaquiparis.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Icao, camatayang aquing iniirog,</div>
+<div class="verse">&laquo;baga man sa iba,i, caquilaquilabot,</div>
+<div class="verse">&laquo;gamitin mo hayo tabac na pang-lagot</div>
+<div class="verse">&laquo;pagca,t, ang nasa co,i, hining&#771;a,i, matapos.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Cung gunitain ca,i, iquinalulumbay</div>
+<div class="verse">&laquo;nang pusong alipin nang samundong layao,</div>
+<div class="verse">&laquo;ng&#771;uni,t, cung sa aqui,i, quita,i, minamahal</div>
+<div class="verse">&laquo;at inaanantay ca sa gabi at arao.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Camatayan lamang ang nacapipinid</div>
+<div class="verse">&laquo;sa aqui,t, sa Poong ligaya nang dibdib,</div>
+<div class="verse">&laquo;icao,i, siyang uacas nang dalita,t, saquit,</div>
+<div class="verse">&laquo;at mula nang toua na hindi malirip.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa mauica ito,i, tambing na linisan</div>
+<div class="verse">ang masayang jardin na dating aliuan,</div>
+<div class="verse">binalot nang pa&ntilde;o ang binasang liham</div>
+<div class="verse">at saca nagtuloy pumanhic sa bahay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagca,t, binaui na sa sang maliuanag</div>
+<div class="verse">nang arao ang huli,t, malamig na sinag;</div>
+<div class="verse">saca unti-unti namang nacacadcad</div>
+<div class="verse">ang tabing sa gabing maitim na ulap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang macapanhic na ang bunying dalaga</div>
+<div class="verse">umupo sa sillang malapit sa mesa,</div>
+<div class="verse">tintero,i, binuhat, guinamit ang pluma,</div>
+<div class="verse">sinagot ang sulat ganito ang badya.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div><span class="pagenum"><a name="Page_47" id="Page_47">P&aacute;hin&aacute; 47</a></span></div>
+
+<h3>&laquo;<i>Sa may sintang handog</i>.&raquo;</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Houag mong hanapin, sa imbi cong sulat</div>
+<div class="verse">&laquo;ang maranghang tula nang mang&#771;a poetas</div>
+<div class="verse">&laquo;ualang talinghaga aco cung mang&#771;usap,</div>
+<div class="verse">&laquo;dati cong ugali,i, magsabi nang tapat.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Averno,t,<a name="FNanchor_7_7" id="FNanchor_7_7"></a><a href="#Footnote_7_7" class="fnanchor">[7]</a> Olimpio<a name="FNanchor_8_8" id="FNanchor_8_8"></a><a href="#Footnote_8_8" class="fnanchor">[8]</a> hindi maquiquita</div>
+<div class="verse">&laquo;sa titic nang aquing maralitang pluma,</div>
+<div class="verse">&laquo;gayon si Apolo,t,<a name="FNanchor_9_9" id="FNanchor_9_9"></a><a href="#Footnote_9_9" class="fnanchor">[9]</a> masayang musa</div>
+<div class="verse">&laquo;sucat ang matanto ang ipagbabadya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Ligaya sa mundo ang iyong pang&#771;aco</div>
+<div class="verse">&laquo;igauad sa aquing tumatang&#771;ing puso,</div>
+<div class="verse">&laquo;dalisay na sinta,t, tunay na pagsuyo</div>
+<div class="verse">&laquo;ng&#771;uni,t, ualang daan ang iyong pagsamo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Tahas na nica cong bilang pahimacas</div>
+<div class="verse">&laquo;na di magmamalio, buhay ma,i, mautas</div>
+<div class="verse">&laquo;at cung uulitin ang hing&#771;i co,i, tauad</div>
+<div class="verse">&laquo;ito,i, mabuti ring iyong matalastas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Madla na sa aquin ang nagsipagsaysay</div>
+<div class="verse">&laquo;nang tungcol sa sinta na gaya mo naman;</div>
+<div class="verse">&laquo;ng&#771;uni,t, tiniyac cong anomang caratnan</div>
+<div class="verse">&laquo;dili matatangap niring calooban.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Pagca,t, malaon nang tinica nang diua</div>
+<div class="verse">&laquo;na aquing lisanin ang sa mundong daya,</div>
+<div class="verse">&laquo;at sa isang silid na lubhang payapa,i,</div>
+<div class="verse">&laquo;maglingcod sa Hari nang lang&#771;it at lupa.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_48" id="Page_48">P&aacute;hin&aacute; 48</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Hanganan co rito,t, dapat nang mabatid</div>
+<div class="verse">&laquo;na ang iyong nasa,i, camandag sa dibdib:</div>
+<div class="verse">&laquo;Pag-utusan naman itong nagnanais</div>
+<div class="verse">&laquo;mabilang sa tanang lingcod mo at cabig&raquo;.</div>
+</div>
+
+<p class="right">Ang taguisuyo mo.</p>
+
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Ano,i, sa mayari,i, biglang isinara</div>
+<div class="verse">nang bunying dalagang ng&#771;ala,i, Eufrasia,</div>
+<div class="verse">saca sinutsutan ang alilang isa,</div>
+<div class="verse">cusang ibinulong ang pagpapadala.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Anong loob caya itong nag-aantay</div>
+<div class="verse">na pilit lalasap nang malaquing lumbay?</div>
+<div class="verse">mana,i, sa mabasa ang may lasong liham</div>
+<div class="verse">limang buan halos na umotay-otay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa nagpipighati,i, marahang nag-uica</div>
+<div class="verse">yaong si Hortensio,t, malaqui ang aua</div>
+<div class="verse">aco sa lagay mo,i, nagtatacang lubha</div>
+<div class="verse">ang dating ugali,i, tila sinisira.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bayani mong loob cusang napatalo</div>
+<div class="verse">sa dahas nang sintang iquinagugulo,</div>
+<div class="verse">iyong linilimot sampong pagca tauo,</div>
+<div class="verse">anaqui,i, uala nang babayi sa mundo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pag-uari catoto,i, dili yata dapat</div>
+<div class="verse">na ang buong puso,i, lubos na pabihag,</div>
+<div class="verse">at siyang isipin sa lahat nang oras</div>
+<div class="verse">ang di nabighani sa iyong pagliyag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Gayon ma,i, mabuti ang iyong parunan,</div>
+<div class="verse">baca hari na ng&#771;ang siya,i, malunusan:</div>
+<div class="verse">isang gabi ng&#771;ani pinagsadya naman</div>
+<div class="verse">pagsunod sa hatol nitong caibigan.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_49" id="Page_49">P&aacute;hin&aacute; 49</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Tinangap din siya nang magandang loob</div>
+<div class="verse">bagaman sa nasa,i, ayao pahinuhod,</div>
+<div class="verse">anyong sasabihin ang haing pag-irog</div>
+<div class="verse">mahal na dalaga,i, tambing na sumagot.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Banta co,i, sucat na ang catagang uica</div>
+<div class="verse">sa isang gaya mong marunong maghaca;</div>
+<div class="verse">doon pa sa sulat dapat na maunaua</div>
+<div class="verse">ang aquing pag-ayao, yamang di ca bata.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa pagcacagayo,i, hindi nacaquibo</div>
+<div class="verse">itong sumisinta,t, parang ipinaco,</div>
+<div class="verse">mata,i, itinung&#771;o, at ang quinucuro</div>
+<div class="verse">ang cahalay-halay na pagcasiphayo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dalaga ay parang naacay nang habag</div>
+<div class="verse">sa cay Eliseo,i, tambing na nang&#771;usap:</div>
+<div class="verse">puso,i, itahimic houag mabagabag:</div>
+<div class="verse">&iquest;an&oacute;ng magagaua ay hindi mo palad?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang nangyaring yao,i, parang di pinansin</div>
+<div class="verse">at sa ibang bagay cusang inahinguil</div>
+<div class="verse">yaong salitaan, at nang di mailing,</div>
+<div class="verse">malubos ang hiya at pagcahilahil.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At ang uica niya,i, ang tauong mahiya</div>
+<div class="verse">dapat cahabagan at caaua-aua,</div>
+<div class="verse">baga ma,t, di ibig ayunang ang nasa</div>
+<div class="verse">nang houag malubos ang pagdaralita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mapamayamaya,i, parang natauhan</div>
+<div class="verse">ang naabang sintang tumangap nang ayao,</div>
+<div class="verse">sa caniyang puso,i, nanariua naman</div>
+<div class="verse">ang hatol nang pili niyang caibigan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Yaong si Hortensio, ang uica sa aquin,</div>
+<div class="verse">ang talagang ayao ay houag pilitin</div>
+<div class="verse">at baca matulad aco sa nagtanim</div>
+<div class="verse">nang halamang lanta ay dinidilig din.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_50" id="Page_50">P&aacute;hin&aacute; 50</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Inari lamang tunay na capatid</div>
+<div class="verse">ang di nabighani sa suyo,t, pag-ibig,</div>
+<div class="verse">sa sarili lamang nihang pag-iisip:</div>
+<div class="verse">&iquest;Anong gagauin co,i, di loob nang lang&#771;it?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Yayamang hindi mo aco capalaran,</div>
+<div class="verse">uica nang dalaga, quita,i, tuturuan</div>
+<div class="verse">&laquo;magmula na rito ay icao,i, bumilang</div>
+<div class="verse">at sa icaualong bahay ca humangan.&raquo;</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h3><a name="capitulo_ix"></a>CAP&Iacute;TULO IX.&mdash;<i>May dalahirang banayad at may mahinhing talipandas.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Sa bahay na yaon ay may magcapatid</div>
+<div class="verse">dalauang dalaga unahan nang diquit,</div>
+<div class="verse">aquing sasabihin nang iyong mabatid</div>
+<div class="verse">ang cani-canilang ugali at hilig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang bilang pang&#771;anay ng&#771;ala,i, Esperanza,</div>
+<div class="verse">malouag ang loob na ualang balisa,</div>
+<div class="verse">cataua,i, magaan at lubhang masigla</div>
+<div class="verse">ang ano mang hirap inaalintana.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa caniya,i, uala munti mang bagabag</div>
+<div class="verse">parang namamayan sa lupang mapalad,</div>
+<div class="verse">sa capoua tauo,i, lubos ang pagliyag</div>
+<div class="verse">inaari niyang capatid na lahat.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mumunting sira ay pinaraan,</div>
+<div class="verse">hindi alumana cahit masahol man,</div>
+<div class="verse">dunong na mag-ing&#771;at sa capahamacan</div>
+<div class="verse">nang paraang sucat na macahahadlang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">May magandang nasa, at ang panaghili</div>
+<div class="verse">ay di man sumung&#771;ao sa pinto nang budhi,</div>
+<div class="verse">mababa ang loob na di caugali</div>
+<div class="verse">ang nacacatulad isang batang munti.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_51" id="Page_51">P&aacute;hin&aacute; 51</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung maquita niya sino mang may hapis</div>
+<div class="verse">ang luha sa mata,i, dadaloy na pilit,</div>
+<div class="verse">at di pa magcasiya sa habag ang dibdib</div>
+<div class="verse">ang tulong at ling&#771;ap agad icacapit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">N&#287;uni,t, cung sacali nama,t, ang mamasdan</div>
+<div class="verse">ay ang nagtatamong toua,t, capalaran,</div>
+<div class="verse">puso,i, lumulucso sa caligayahan,</div>
+<div class="verse">iquinalulugod ang sa ibang dang&#771;al.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa cay Esperanza,i, ualang masisilip</div>
+<div class="verse">na hindi mabuti at ugaling pang&#771;it</div>
+<div class="verse">liban sa salita nang masamang bibig</div>
+<div class="verse">na ang cahinhina,i, nagculang nang muntic.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagca,t, sa loob na lubhang masaya</div>
+<div class="verse">at magaang bibig sa balang maquita,</div>
+<div class="verse">ang naguiguing dahil ipula nang iba</div>
+<div class="verse">dito sa uliran nang mang&#771;a dalaga.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Capatid na bunso ng&#771;ala,i, Eduvigis,</div>
+<div class="verse">timtimang babayi, anaqui,i, tahimic,</div>
+<div class="verse">at sa silid niya,i, laguing lumiligpit</div>
+<div class="verse">anopa at parang buhay, taga lang&#771;it.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Yaong cagaslaua,i, malayong malayo,</div>
+<div class="verse">at ang cahihina,i, parang catutubo,</div>
+<div class="verse">ang lahat nang quilos mabini at uasto;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, hindi gayon ang lagay nang puso.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang man&#287;a salita,i, hindi nasisinsay</div>
+<div class="verse">sa iguinuguhit nang magandang asal,</div>
+<div class="verse">dili maibiguin lumabas nang bahay</div>
+<div class="verse">at cung sacali ma,i, tung&#771;o,i, sa simbahan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Caya,t, sa caniyang isip, uica,t, gaua</div>
+<div class="verse">ualang ipipintas, mabuting paua,</div>
+<div class="verse">sampo pa nang tanang mang&#771;a binabanta</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, nalilihim ang nacasasama.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_52" id="Page_52">P&aacute;hin&aacute; 52</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagca,t, ang boo niyang pagca-isip</div>
+<div class="verse">ay caniya na lamang ang tang&#771;ing matouid:</div>
+<div class="verse">ang sa ibang uica cung baga,t, marinig</div>
+<div class="verse">cahit di masama ay minamapait.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang quilos nang iba cahit hindi mahalay</div>
+<div class="verse">ay minamasama,t, quinamumuh&iacute;an,</div>
+<div class="verse">ang caniyang haca ay siya na lamang</div>
+<div class="verse">babaying nabucod sa sang sinucuban.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ualang puno,t, mula biglang napopoot</div>
+<div class="verse">ang babaying itong cabanala,i, bantog,</div>
+<div class="verse">lahat nang marinig iquinababagot,</div>
+<div class="verse">at hindi macuhang magtipid nang loob.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Baquit lubhang hilig sa pagtataniman</div>
+<div class="verse">ang dalagang bunyi cung sa cabaitan,</div>
+<div class="verse">ang muc-hang payapa,t, quilos na timtiman</div>
+<div class="verse">di taglay sa puso,t, paimbabao lamang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sucat masuclam ang macamamalas</div>
+<div class="verse">capag-nagagalit mata,i, nagnining&#771;as,</div>
+<div class="verse">at uala mang quibo,t, hindi nang&#771;ung&#771;usap</div>
+<div class="verse">ay daig ang tanang halimao sa gubat.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni,t, ang lalong camandag sa budhi</div>
+<div class="verse">ang siya,i, magcusa na unang bumati,</div>
+<div class="verse">ito,i, catutubong caniyang ugali</div>
+<div class="verse">na inaari pang carang&#771;alang tang&#771;i.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Capag nangyayari ang nasa at ibig</div>
+<div class="verse">muc-ha,i, maligayang parang taga lang&#771;it;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, pag hindi na,i, agad magng&#771;ing&#771;itn&#287;it</div>
+<div class="verse">at ualang demonio acong maiparis.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Magandang ugali,i, agad mabibiling</div>
+<div class="verse">sising&#771;ao na pilit ang casamang lihim,</div>
+<div class="verse">ang capalaloua,t, pagca-masumbatin</div>
+<div class="verse">at saca ang nasa na siya,i, purihin.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_53" id="Page_53">P&aacute;hin&aacute; 53</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">At cung sacali pa,t, mayroon umayo</div>
+<div class="verse">lalong mag-uulol ang malaquing labo,</div>
+<div class="verse">at ang paimbabao na hinhing palalo</div>
+<div class="verse">ay di na maquita,t, cung saan nagtago.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Lubos sa uari co,i, ang nacacabagay</div>
+<div class="verse">ay tubig sa laua cundi guinagalao,</div>
+<div class="verse">anaqui ay bubog na lubhang malinao,</div>
+<div class="verse">n&#287;uni,t, ang ilalim ay carumal-dumal.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Itong magcapatid alit ang ugali,</div>
+<div class="verse">caya sa dalaua icao ay mamili,</div>
+<div class="verse">nang houag sisihin aco cung sacaling</div>
+<div class="verse">mapalisiya ca sa iyong pagpili.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang cay Eliseo na ipinagturing</div>
+<div class="verse">aco,i, uala riang itulac cabiguin;</div>
+<div class="verse">ang isa,i, masaya,t, ang isa,i, mahinhin;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, ang pan&#287;anay yata ang magaling.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung gayon ang uica nitong capanayam,</div>
+<div class="verse">icao ang bahala nang upang macamtan;</div>
+<div class="verse">ang isa cong bili,i, pacatatandaan</div>
+<div class="verse">sa paquiquiusap ay magpacarahan.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h3><a name="capitulo_x"></a>CAP&Iacute;TULO X.&mdash;<i>Ang catampalasanan ni Neron at ang matandang
+mangagauay.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mana,i, sa matapos yaong salitaan</div>
+<div class="verse">ay si Eliseo,i, umoui nang bahay;</div>
+<div class="verse">agad sinalubong mula sa hagdanan</div>
+<div class="verse">nang parang capatid niyang caibigan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di agad tinanong muna ang nasapit</div>
+<div class="verse">nitong si Hortensiong may ing&#771;at na bait,</div>
+<div class="verse">niyayang cumain nang macapagbihis</div>
+<div class="verse">ang parang nagdaan sa landas na guipit.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_54" id="Page_54">P&aacute;hin&aacute; 54</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang cumacain na,i, napagsalitaan</div>
+<div class="verse">yaong sa cay Nerong catampalasanan;</div>
+<div class="verse">ang bagay na ito,i, tiquis na binucsan</div>
+<div class="verse">nang ang nagugulong loob ay malibang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Ang lilong si Neron, uica ni Hortensio,</div>
+<div class="verse">cung sa calupita,i, pang-ulo sa mundo,</div>
+<div class="verse">sampo nang asaua<a name="FNanchor_10_10" id="FNanchor_10_10"></a><a href="#Footnote_10_10" class="fnanchor">[10]</a> ay pinatay nito</div>
+<div class="verse">si Burro,t, S&eacute;neca<a name="FNanchor_11_11" id="FNanchor_11_11"></a><a href="#Footnote_11_11" class="fnanchor">[11]</a> at si Brit&aacute;n&iacute;co.<a name="FNanchor_12_12" id="FNanchor_12_12"></a><a href="#Footnote_12_12" class="fnanchor">[12]</a></div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At inibig niyang ang sang catauohan</div>
+<div class="verse">ualang maguing ulo cundi isa lamang,</div>
+<div class="verse">nang sa minsang taga,i, mapucsang paminsan</div>
+<div class="verse">ang lahat nang tauo sa sang sinucuban.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tila nacucutya ang mang&#771;a dila co</div>
+<div class="verse">tumauag sa gayon nang pang&#771;alang tauo,</div>
+<div class="verse">cundi isang Furiang galing sa infierno,</div>
+<div class="verse">sun&#287;ay ang corona na putong sa ulo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ito,i, Emperador sa Romang calac-han,</div>
+<div class="verse">cuhila,t, mabagsic, daig ang halimao,</div>
+<div class="verse">may alilang tigreng pinacamamahal,</div>
+<div class="verse">na catulad niya cung sa cabang&#771;isan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Febea sa tigre ang ipinamagat</div>
+<div class="verse">nang capoua tigreng may coronang hauac,</div>
+<div class="verse">laguing guinagamit nitong lilo,t, sucab</div>
+<div class="verse">sa mang&#771;a cristiano nang pagpapahirap.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_55" id="Page_55">P&aacute;hin&aacute; 55</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagca,t, si Nero,i, malupit na ganid</div>
+<div class="verse">na uala munti mang aua at pag-ibig,</div>
+<div class="verse">cung caya ang puso ay doon nahilig</div>
+<div class="verse">sa capoua niyang hayop na mabang&#771;is.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni,t, ano caya, sagot nang causap,</div>
+<div class="verse">ang napala niya,t, anong naguing uacas</div>
+<div class="verse">niyong gayong asal, puso,i, nagagalac</div>
+<div class="verse">pumatay nang tauo,t, laguing magpahirap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa palaciong bantog nang lilong si Pluton<a name="FNanchor_13_13" id="FNanchor_13_13"></a><a href="#Footnote_13_13" class="fnanchor">[13]</a></div>
+<div class="verse">caloloua niya ay doon humantong,</div>
+<div class="verse">ang hirap, dalita, pighati,t, lingatong</div>
+<div class="verse">laguing linalasap nitong tauong pusong.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di maca aalis magpacailan man</div>
+<div class="verse">ang Can-Cerbero,i,<a name="FNanchor_14_14" id="FNanchor_14_14"></a><a href="#Footnote_14_14" class="fnanchor">[14]</a> bantay sa pintuan</div>
+<div class="verse">ang balang pumasoc pinababayaan,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, ang paglabas ay ibinabaual.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang Can-Cerbero ay may tatlong ulo,</div>
+<div class="verse">at pauang serpiente yaong balahibo,</div>
+<div class="verse">ualang casing bang&#771;is na ang cagat nito</div>
+<div class="verse">ay nacatataos sa utac nang buto.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa tabing Estigia,i,<a name="FNanchor_15_15" id="FNanchor_15_15"></a><a href="#Footnote_15_15" class="fnanchor">[15]</a> doon nagtatanod,</div>
+<div class="verse">tanicalang ajas siyang nacagapos,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_56" id="Page_56">P&aacute;hin&aacute; 56</a></span>
+<div class="verse">ito ang tinalo niyong semi-dios</div>
+<div class="verse">anac ni Jupiter, H&eacute;rcules<a name="FNanchor_16_16" id="FNanchor_16_16"></a><a href="#Footnote_16_16" class="fnanchor">[16]</a> na bantog.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang sinomang tauo,i, dapat quilabutan</div>
+<div class="verse">sa dalitang hindi masayod na turan,</div>
+<div class="verse">ang lalong-lalo na tanang tampalasan,</div>
+<div class="verse">catulad ni Neron niyong nabubuhay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ani Eliseo,i, may isang matanda,</div>
+<div class="verse">B&aacute;rbara ang n&#287;alan lubhang solipica,</div>
+<div class="verse">na cay Eufrasiang tunay na alila,</div>
+<div class="verse">ang muc-hai,i, masung&#771;it, baquit sadyang tina.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Maputi ang buhoc, madilim ang noo,</div>
+<div class="verse">matulis ang cucong parang alimang&#771;o,</div>
+<div class="verse">ng&#771;ipi,i, sincol-sincol, at cung may catalo</div>
+<div class="verse">mata,i, nanlilisic, daig ang demonio.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang caniyang ulo naman ay mahaba,</div>
+<div class="verse">taing&#771;a,i, piing-piing na parang sinadya,</div>
+<div class="verse">muc-hang mangagauay, pagca,t, ualang baba</div>
+<div class="verse">quinatatacutan nang lahat nang bata.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Maing&#771;ay ang bibig na tila pacacac,</div>
+<div class="verse">anaqui ang dila,i, puno nang camandag</div>
+<div class="verse">loob ay sucaban, ualang pagtatapat,</div>
+<div class="verse">saca cung maupo ang tuhod ay yacap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gayong catanda ay lubhang masiba,</div>
+<div class="verse">laguing nagbubuncal siya sa cusina,</div>
+<div class="verse">nagdadahandaha,t, baca mahalata</div>
+<div class="verse">nang mang&#771;a casama na capoua alila.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ualang quinausap na di nacaauay,</div>
+<div class="verse">ang balang maquita ay pinipintasan,</div>
+<div class="verse">damit sa cataua,i, mistulang basahan</div>
+<div class="verse">at ng&#771;ung&#771;uyang&#771;uyang parang camatayan.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_57" id="Page_57">P&aacute;hin&aacute; 57</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi co malaman cung saan nunuha</div>
+<div class="verse">nang ipagtitiis ang mang&#771;a casama,</div>
+<div class="verse">lalong lalo na ng&#771;a ang bunying dalaga</div>
+<div class="verse">na di nababagot sa matandang bruja.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At canina lamang aco ay doroon</div>
+<div class="verse">ay nang&#771;ung&#771;uaco at ung&#771;ol nang ung&#771;ol,</div>
+<div class="verse">saca nang utusang pacunin nang apoy</div>
+<div class="verse">malaonlaon din na nagmuc-hang tuntong.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aquing napagmasdan anyong malalapit</div>
+<div class="verse">na ang paa pala,i, tila sa sulyasid,</div>
+<div class="verse">tatlo ang daliri na nagcacadiquit,</div>
+<div class="verse">aco,i, napaling&#771;on at di co matiis.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dahil sa ugali ay aquing nasabi</div>
+<div class="verse">ito,i, siyang Neron nang mang&#771;a babayi,</div>
+<div class="verse">na uala isa mang guinauang mabuti,</div>
+<div class="verse">matulis ang dila na parang putacti.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Houag nang litisin ang matandang iyan</div>
+<div class="verse">pinalalaqui mo ang mumunting bagay,</div>
+<div class="verse">uica ni Hortensio,t, ang sabihin naman</div>
+<div class="verse">cung anong nasapit nang iyong pinacay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ani Eliseo,i, hindi ninanasa</div>
+<div class="verse">ang pag-aasaua,t, cusang isinumpa</div>
+<div class="verse">sa harap nang lalong Mahal at Daquila</div>
+<div class="verse">ang tica nang puso halos pagcabata.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Gayon man ay aco,i, pinamili niya</div>
+<div class="verse">sa cay Eduvigis at cay Esperanza,</div>
+<div class="verse">sila,i, magcapatid hiuaga nang ganda,</div>
+<div class="verse">at mang&#771;a ulila sa ama at ina.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Itong si Hortensio,i, nang&#771;iti nang muntic</div>
+<div class="verse">at naala-ala niya ang nasapit,</div>
+<div class="verse">niyong dacong arao na si Eduvigis</div>
+<div class="verse">nag-asal lalaqui tungcol sa pag-ibig.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_58" id="Page_58">P&aacute;hin&aacute; 58</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapoua,t, hindi ibig ipamalay</div>
+<div class="verse">gayong sa catoto,t, sa tauong sinoman,</div>
+<div class="verse">cusang inilihim nang di madung&#771;isan</div>
+<div class="verse">puri nang dalagang nabucod sa tanan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bagcus ang sinabi iyo nang tung&#771;uhin</div>
+<div class="verse">cung sinong lalo mo na minamagaling</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, ang hatol co,i, iyong paglining&#771;in</div>
+<div class="verse">ang sa habang buhay ay cacasamahin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapoua,t, tayo ay magpahing&#771;alay,</div>
+<div class="verse">bucas na tapusin itong salitaan;</div>
+<div class="verse">dalauang binata,i, agad nagtindigan</div>
+<div class="verse">sa cani-canilang quinaluluclucan.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h3><a name="capitulo_xi"></a>CAP&Iacute;TULO XI.&mdash;<i>Ang pagtatagumpay nang cababaan at pagcaduhagui nang
+capalaluan.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bahag-ya na lamang ipinamamalas</div>
+<div class="verse">nang arao ang muc-ha niyang maliuanag;</div>
+<div class="verse">ay nan&#287;aguising na itong magcausap,</div>
+<div class="verse">tila may gagauing hindi nalulutas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Malicsing nagbihis, nanaog sa bahay,</div>
+<div class="verse">parang inaalio ang pusong may lumbay,</div>
+<div class="verse">nag-uica ang isa, catoto,i, pagdaha,t,</div>
+<div class="verse">ibig cong matanto ang tung&#771;o nang pacay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sagot nang tinanong ang aquing pasiya</div>
+<div class="verse">ay ang piliing co ay si Esperanza,</div>
+<div class="verse">at si Eduvigis cung iyong macuha</div>
+<div class="verse">magbibilas tayo na ualang pagsala.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung sa ganang aquin, cay Hortensiong uica,</div>
+<div class="verse">ang bagay na iya,i, di co ninanasa,</div>
+<div class="verse">tanto mo nang lubos aco,i, maralita</div>
+<div class="verse">sa isang mataas ma-aalipusta.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_59" id="Page_59">P&aacute;hin&aacute; 59</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi nila tantong may nacaririnig</div>
+<div class="verse">na dalauang tauong lacad ay mabilis,</div>
+<div class="verse">nang malalapit na,i, pagdaca,i, nagsulit</div>
+<div class="verse">binabanta ninyo,i, lisiya sa matouid.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nahahaling yata, ani Eliseo,</div>
+<div class="verse">ang ating casabay na dalauang tauo,</div>
+<div class="verse">&iquest;anong mauauala sa alin ma,t, sino</div>
+<div class="verse">sa mabuti,i, dili ang ninanasa co?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang muling magsulit agad naquilalang</div>
+<div class="verse">isa sa canila,i, si Valerio pala;</div>
+<div class="verse">uica,i, houag ninyong iraos ang tica</div>
+<div class="verse">sa cay Eduvigis at cay Esperanza.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di pa natatapos ang sinabing ito,i,</div>
+<div class="verse">pagdaca,i, sumagot bunying si Hortensio;</div>
+<div class="verse">(na parang paglibac sa sucab at lilo)</div>
+<div class="verse">cami,i, sumusunod sa baua,t, utos mo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Agad nahalatang siya,i, tinutuya</div>
+<div class="verse">caya biglang biglang namula ang muc-ha,</div>
+<div class="verse">pu&ntilde;al ay binunot patain ang nasa</div>
+<div class="verse">itong si Hortensiong dating inaaba.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang casama niya,i, dili macaimic,</div>
+<div class="verse">pagca,t, natatantong uala sa matouid,</div>
+<div class="verse">sucab na Valerio ulol ang caparis,</div>
+<div class="verse">at munti ma,i, hindi nabahirang bait.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dinaluhong na ng&#771;a,t, parang inudyocan</div>
+<div class="verse">nang sang infierno itong tampalasan,</div>
+<div class="verse">ang dalauang mata ay binubucalan</div>
+<div class="verse">nang gahasang apuy niyong cagalitan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Abang si Hortensio,i, iniuaang agad,</div>
+<div class="verse">&iexcl;salamat sa lang&#771;it siya,i, nacaiuas!;</div>
+<div class="verse">dalauang casama nama,i, nagmamalas</div>
+<div class="verse">sa maguiguing hanga niyong paglalamas.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_60" id="Page_60">P&aacute;hin&aacute; 60</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa muling pag-iua,i, pagdaca,i, naagao</div>
+<div class="verse">sa camay nang lilo ang pu&ntilde;al na tang&#771;an,</div>
+<div class="verse">tuloy inihaguis na pina-ilandang</div>
+<div class="verse">pang di nagnanasang matay sa sinoman.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang capoua uala nang sandata,t, naghamoc</div>
+<div class="verse">dalauang bayaning lumilipad halos;</div>
+<div class="verse">ang suntoc at sicad caquila-quilabot,</div>
+<div class="verse">na daig pa mandin ang taga at ulos.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang init nang arao di pa dinaramdam</div>
+<div class="verse">nang pamulan nila itong paglalaban</div>
+<div class="verse">hangang sa mataas di pa nagtatahan</div>
+<div class="verse">at nang mag-uauagui dili maalaman.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lacas nang suntoc lintic ang catulad</div>
+<div class="verse">cahiman at sino,i, pilit magugulat;</div>
+<div class="verse">at cung ang dugo ma,i, hindi nagdaranac</div>
+<div class="verse">ay ang pauis naman ang tumatagactac.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagtataca,i, labis nang piling catoto</div>
+<div class="verse">sa naquitang dahas nitong si Hortensio,</div>
+<div class="verse">na di nagpalalo sa sino mang tauo</div>
+<div class="verse">ay cung maquihamoc parang ipo-ipo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang caniyang asal, quilos at salita,</div>
+<div class="verse">sampong pag-iisip niya,t, ninanasa,</div>
+<div class="verse">ualang cataasan at budhing cuhila,</div>
+<div class="verse">palibhasa,i, galing sa pusong payapa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nasa ni Valerio,i, cumitil nang buhay,</div>
+<div class="verse">si Hortensio,i, hindi,t, nagtatangol lamang,</div>
+<div class="verse">di caguinsa-guinsa,i, biglang napipilan</div>
+<div class="verse">yaong may masama,t, budhing tampalasan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Saca ang guinaua ay ibinaligtad,</div>
+<div class="verse">tinampal sa muc-ha,t, binayo nang sicad,</div>
+<div class="verse">ang boong cataua,i, binugbog nang hampas;</div>
+<div class="verse">nang di mamihasa sa gauang magsucab.</div>
+</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_61" id="Page_61">P&aacute;hin&aacute; 61</a></span>
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Itong nagtagumpay na bagong bayani</div>
+<div class="verse">quinulong nang isang Homerong<a name="FNanchor_17_17" id="FNanchor_17_17"></a><a href="#Footnote_17_17" class="fnanchor">[17]</a> magpuri</div>
+<div class="verse">na bucod sa lacas, catapan&#287;a,t, licsi,i,</div>
+<div class="verse">may uagas na pusong ayao maghiganti.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung pag-iisip ang tanang guinaua</div>
+<div class="verse">nitong si Valerio sa ulila,t, duc-ha,</div>
+<div class="verse">di man camag-anac tutulo ang luha</div>
+<div class="verse">at acayin din nang gauing maaua.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang dalauang ito,i, nang nagcacasama</div>
+<div class="verse">sa bahay nang pari na binanguit co na,</div>
+<div class="verse">gaua ni Valeriong may budhing vivora</div>
+<div class="verse">ang imbing Hortensio,i, laguing minumura.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa balang mauala,i, pinagbibintang&#771;an</div>
+<div class="verse">ang abang ulilang ualang casalanan,</div>
+<div class="verse">hindi nang&#771;ing&#771;imi yaong mang&#771;a camay</div>
+<div class="verse">na ang maralita,i, hampasi,t, sugatan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sampo nang cacaning ipinacucuha</div>
+<div class="verse">itong tampalasan sa ibang casama,</div>
+<div class="verse">caunting tinapay ang itinitira,t,</div>
+<div class="verse">ang lalong masama ang pinipili pa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At ang guinagaua na parang aliuan</div>
+<div class="verse">paglibac, pagcut-ya, pag-api,t, pag-uyam</div>
+<div class="verse">dito cay Hortensiong inaalalayan</div>
+<div class="verse">nang daquilang aua ninyong calang&#771;itan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tatlong taong sincad binata nang diua</div>
+<div class="verse">ang balabalaquing hirap at dalita,</div>
+<div class="verse">&iquest;baquit natitiis caya nitong lupa</div>
+<div class="verse">at hindi lamunin yaong alibugha.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Baquit, mang&#771;a lang&#771;it, at di ibulusoc</div>
+<div class="verse">sa bayan nang apoy, nang doon magduop?</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_62" id="Page_62">P&aacute;hin&aacute; 62</a></span>
+<div class="verse">at hangang may mundo,t, ang Dios ay Dios</div>
+<div class="verse">yaong pagdurusa,i, hindi matatapos.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyong inaampon at pinagpapala</div>
+<div class="verse">ang tanang malupit at budhing masama,</div>
+<div class="verse">sa lahat nang bagay pinapagsasaua</div>
+<div class="verse">at ang mabubuti siyang inaaba.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Oh hindi mataroc na lihim nang lang&#771;it!</div>
+<div class="verse">&iexcl;oh dagat na ualang pangpang mang &oacute; guilid!</div>
+<div class="verse">&iexcl;oh daquilang Dios iyong nababatid</div>
+<div class="verse">ang lahat nang bagay nitong sandaigdig!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa buhay na ito,i, itinutulot mo</div>
+<div class="verse">sambahi,t, igalang ang sucaba,t, lilo;</div>
+<div class="verse">saca sa cabila naman ibubunto</div>
+<div class="verse">ang tanang pahirap doon sa infierno.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang tapat na loob pinapag-titiis</div>
+<div class="verse">sa balat nang lupa nang dalita,t, saquit,</div>
+<div class="verse">saca puputung&#771;an sa bayang tahimic</div>
+<div class="verse">nang coronang ualang sucat macauang&#771;is.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapoua,t, ng&#771;ayo,i, ipatuloy co na</div>
+<div class="verse">ang guinaua nitong Marteng pan&#287;alaua,</div>
+<div class="verse">sandaling inisip ang masamang tica</div>
+<div class="verse">nang maghihiganting lilong nacabaca.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung caya ng&#771;a hindi niya itinulot</div>
+<div class="verse">na macapagbang&#771;on sa pagcasubasob,</div>
+<div class="verse">ang dalauang camay binaliting bagcus,</div>
+<div class="verse">nang upang magbauas pagca-asal hayop.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At pinag-uicaan sa pagayong anyo:</div>
+<div class="verse">iyo nang natatap, Valeriong palalo,</div>
+<div class="verse">ang bung&#771;ang masaclap niyang panibugho</div>
+<div class="verse">na lumilingatong na lagui sa puso.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Masdan mo ang iyong dang&#771;al na quinamtan,</div>
+<div class="verse">aco,i, alipin mo lamang cung sa bagay?</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_63" id="Page_63">P&aacute;hin&aacute; 63</a></span>
+<div class="verse">&iquest;nahan ang maraming iyong cayamanan</div>
+<div class="verse">sa oras na ito,i, di ca matulung&#771;an?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cundi ca susuco,i, anomang masapit</div>
+<div class="verse">sa lagay na iya,i, di ca ma-aalis;</div>
+<div class="verse">itong pang&#771;ung&#771;usap ano,i, sa marinig</div>
+<div class="verse">ay halos magputoc cay Valeriong dibdib.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapoua,t, di rin munti man lumubag</div>
+<div class="verse">yaong pusong bato yata ang catulad,</div>
+<div class="verse">yayamang ayao rin biglang nagsilacad</div>
+<div class="verse">ang bagong nag-uagui,t, ang catotong liyag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pinabayaan nang baliti ang camay</div>
+<div class="verse">culang na maghapon sa guitna nang arao,</div>
+<div class="verse">cung caya guinaua ang ganitong bagay</div>
+<div class="verse">nitong si Hortensio,i, nang magbagong asal.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Saca ang casama nang lilong Valerio</div>
+<div class="verse">ay pinagsabihan nang dalauang ito,</div>
+<div class="verse">na houag calaga,t, nang upang magbago</div>
+<div class="verse">ang caniyang ugaling higuit sa demonio.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Siyang naguing dahil nang pagcacasaquit,</div>
+<div class="verse">pitong bouang halos naratay sa banig:</div>
+<div class="verse">ang nangyaring ito,i, ano,i, nang mabatid</div>
+<div class="verse">nang amaing pari ay naghinanaquit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Doon sa inampon halos pagcabata,</div>
+<div class="verse">caya ng&#771;a,t, ang bagay ay pinag-usisa,</div>
+<div class="verse">at si Hortensio rin ang nagpaunaua</div>
+<div class="verse">nang dahil nang caniyang doo,i, ninanasa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi co po ticang patai,t, masactan</div>
+<div class="verse">ang iyong pamanquing pinacamamahal,</div>
+<div class="verse">at ang guinaua co,i, nang madala lamang</div>
+<div class="verse">magbauas nang munti ang capalaluan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bucod dito,i, dapat mo pong matalastas</div>
+<div class="verse">ang caniyang pita,i, buhay co,i, mautas,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_64" id="Page_64">P&aacute;hin&aacute; 64</a></span>
+<div class="verse">at cung sacali pang ng&#771;ayon ay malacas</div>
+<div class="verse">pilit na quiquitlin hining&#771;a cong ing&#771;at.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Natanto co pong dapat patauarin</div>
+<div class="verse">ang balang caauay at may nasang linsil;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, hindi baual nang Dios sa atin</div>
+<div class="verse">na pacaing&#771;atan ang buhay na angquin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cundi co guinayo,i, inaacala co</div>
+<div class="verse">na aco,i, uala na,t, nasa isang mundo;</div>
+<div class="verse">cayo ang magsabi, yamang alam ninyo</div>
+<div class="verse">ang asal na ganid nitong si Valerio.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pari,i, naniuala at lalong minahal</div>
+<div class="verse">ang hindi pamangquin na may cabaitan</div>
+<div class="verse">sapagca,t, minsan ma,i, hindi nadung&#771;isan</div>
+<div class="verse">bibig ni Hortensio nang cabulaanan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Toto,t, sa caniyang loob na sarili</div>
+<div class="verse">ay siya ang tang&#771;i na hamac at imbi;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, ang matouid capag sinasabi</div>
+<div class="verse">hindi nang&#771;ing&#771;imi na parang bayani.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Laguing uiniuicang ang catotohana,i,</div>
+<div class="verse">tiquis ilaladlad sa harap ninoman;</div>
+<div class="verse">at ang puso niya,i, sapagca,t, dalisay</div>
+<div class="verse">ay di nagagahis niyong catacutan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dili maibiguing maquisalamuha</div>
+<div class="verse">sa man&#287;a guinoo, mayama,t, timaua;</div>
+<div class="verse">datapoua,t, hindi iquinahihiya</div>
+<div class="verse">yaong casalatan niya,t, pagcaaba.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mama ni Valerio,i, sumapayapa na,</div>
+<div class="verse">at hindi sinisi tauong ualang sala:</div>
+<div class="verse">dito napanatag yaong magcasama</div>
+<div class="verse">pagca,t, masusunod ang canilang pita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Isang gabi ng&#771;aning parang nabibitin</div>
+<div class="verse">ang buan sa caniyang liuanag na angquin,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_65" id="Page_65">P&aacute;hin&aacute; 65</a></span>
+<div class="verse">itong si Hortensio,i, ganito ang turing</div>
+<div class="verse">sa catoto niyang lubhang guiniguilio.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Samantalahin mo ang caliuanagan</div>
+<div class="verse">nang tanglao sa gabi,t, sa madaling arao,</div>
+<div class="verse">ng&#771;ayon di,i, lumacad, pagca,t, caraniuan</div>
+<div class="verse">malamig ang ulo nang cadalagahan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At si Eliseo pagdaca,i, sumunod</div>
+<div class="verse">sa mabuting hatol niyong nag-uutos</div>
+<div class="verse">minulan na rito yaong paglilingcod</div>
+<div class="verse">sa cay Esperanzang may ugaling ayos:</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mataric na bundoc ang nacacatulad,</div>
+<div class="verse">na cung salung&#771;ahin ay lubhang mahirap;</div>
+<div class="verse">tatlong taon halos saca pa naagnas</div>
+<div class="verse">yaong batong pusong ualang casing-tigas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang bagay na ito,i, sandaling ihimpil</div>
+<div class="verse">pagbalican natin ang linisang Fidel,</div>
+<div class="verse">sa cay Eliseo mana,i, sa darating,</div>
+<div class="verse">doon sa colegio,i, bagong cagagaling.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h3><a name="capitulo_xii"></a>CAP&Iacute;TULO XII.&mdash;<i>Isang cabaitan ang maghunos dili cung may cagalitan.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dalaua,i, nagyacap capoua lumuluha</div>
+<div class="verse">sa malaquing touang quinamtan nang diua,</div>
+<div class="verse">hindi magcamayao nang pag uusisa</div>
+<div class="verse">sa canicanilang palad &oacute; dalita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Nabalitaang co, ang uica ni Fidel,</div>
+<div class="verse">&laquo;na si Esperanza ang casi mo,t, guilio;</div>
+<div class="verse">&laquo;aco cung sa bagay naliligaya rin</div>
+<div class="verse">&laquo;at may landas ca nang binucsan sa aquin.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa bigcas nang sabi,i, agad nahalata</div>
+<div class="verse">nitong matalino niyang casalita,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_66" id="Page_66">P&aacute;hin&aacute; 66</a></span>
+<div class="verse">caya ng&#771;a,t, ang tugon cung gayo,i, humanda</div>
+<div class="verse">at mamayang gabi,i, tayo,i, magsasadya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa sariling loob nang bagong ninibig,</div>
+<div class="verse">ay nacatagpo rin siya nang mainit;</div>
+<div class="verse">aco,i, antain mo, ang ipinagsulit,</div>
+<div class="verse">ang ama,t, ina co,i, baca naiinip.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Itong sa cay Fidel na mang&#771;a magulang</div>
+<div class="verse">ay lubhang sagana sa lahat nang bagay,</div>
+<div class="verse">dalaua ang bung&#771;a nang pag-iibigan</div>
+<div class="verse">dalaga ang isa,t, bagong sumisilang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mana,i, nang sumapit yaong tacdang oras</div>
+<div class="verse">dalauang may pacay pagdaca,i, lumacad</div>
+<div class="verse">bago pang nananhic nahalatang agad</div>
+<div class="verse">na tila mabuti ang maguiguing uacas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagcatotoo ng&#771;a,t, di pinaghirapan</div>
+<div class="verse">ang bunsong capatid gaya nang pang&#771;anay;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, si Hortensio,i, cung anong dahila,t,</div>
+<div class="verse">dili naquisama cahiman at minsan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Cung caya ganoo,i, may lihim na nasa</div>
+<div class="verse">na di napapacnit sa puso at diua,</div>
+<div class="verse">loob na timtima,i, ang inaadhica,i,</div>
+<div class="verse">maguing cahalili ni Cristo sa lupa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Caya ng&#771;a,t, touina,i, ninanais-nais</div>
+<div class="verse">na maparaos na ang catotong ibig,</div>
+<div class="verse">sa pagayong buhay parang naiinip,</div>
+<div class="verse">pagca,t, tinutugtog ang puso nang lang&#771;it.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Baquit ang caniyang banayad na asal</div>
+<div class="verse">nagpapaquilalang talaga sa altar,</div>
+<div class="verse">at ang laguing nasa,i, yaong capurihan</div>
+<div class="verse">nang lalong Daquila sa sang sinucuban.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang sala nang tauo,i, iquinahahapis,</div>
+<div class="verse">tandang maliuanag nang pagmamasaquit</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_67" id="Page_67">P&aacute;hin&aacute; 67</a></span>
+<div class="verse">sa capoua niya,t, tunay na pag-ibig</div>
+<div class="verse">doon sa lumic-ha nitong sang daigdig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapoua,t, ating ipatuloy muna</div>
+<div class="verse">yaong nagca-isang puso sa pagsinta,</div>
+<div class="verse">na si Eliseo at ni Esperanza</div>
+<div class="verse">dumating ang arao pagcacasal nila.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Lilisaning co na ang laqui nang galac</div>
+<div class="verse">nang dalauang sintang nagca-isang palad,</div>
+<div class="verse">sa piguing na yao,i, inubos ang cayas,</div>
+<div class="verse">at casalamuha tanang camag-anac.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Gayon din si Fidel doroon din naman</div>
+<div class="verse">at si Eduvigis siyang capanayam:</div>
+<div class="verse">uica nang lalaqui,i, tayo,i, naunahan</div>
+<div class="verse">houag ca na sanang mag-ayaoayauan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nahahalata cong iyong iniibig</div>
+<div class="verse">aco,i, ang ligaya nang puso mo,t, dibdib,</div>
+<div class="verse">dang&#771;an marami ca na patumpic-tumpic</div>
+<div class="verse">tingnan mo ang atin ng&#771;ayo,i, nasasapit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa aglahing ito,i, ang bunying dalaga</div>
+<div class="verse">alang&#771;ang magalit, alang&#771;ang tumaua,</div>
+<div class="verse">guinanti ang biro: pabayaan mo na</div>
+<div class="verse">at may panahon ding mararaos quita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi ng&#771;a malao,t, tatlong buan lamang</div>
+<div class="verse">ang nang&#771;ahuhuli nama,i, napacasal:</div>
+<div class="verse">nagsasama sila nang lubhang hinusay;</div>
+<div class="verse">n&#287;uni,t, may nangyari na malaquing bagay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Itong magcapatid ay may caquilala</div>
+<div class="verse">na isang dalagang butihi,t, maganda,</div>
+<div class="verse">ang lahat nang quilos nacaliligaya</div>
+<div class="verse">mata ay mapung&#771;ay at mapanghalina.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tila naglalambing cung siya,i, mang&#771;usap,</div>
+<div class="verse">na nacalulugod sa quinacaharap,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_68" id="Page_68">P&aacute;hin&aacute; 68</a></span>
+<div class="verse">at cung lumacad pa,i, tila umiindac,</div>
+<div class="verse">sampo nang pag-imbay ay tama sa cumupas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi naman landi,t, cacanyahan niya</div>
+<div class="verse">ang gayong ugali capagcabata na,</div>
+<div class="verse">ang pang&#771;alan nito ay si Efigenia,</div>
+<div class="verse">at lalabing ualo ang edad na dala.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dalauang magbilas sabay tinamaan</div>
+<div class="verse">nang titig na tila tunod ang cabagay,</div>
+<div class="verse">tumaos sa puso,t, hindi maiuasan;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, sa sinoma,i, ayao ipamalay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Gaon ma,i, sa pagca,t, di maililihim</div>
+<div class="verse">ang sinta at pilit na mahahayag din,</div>
+<div class="verse">agad nahalata,t, naguiguing butihin</div>
+<div class="verse">dalauang magbilas cung ano ang dahil.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Lalong-lalo na ng&#771;a capag dumadalao</div>
+<div class="verse">ang himalang lagda niyong cagandahan,</div>
+<div class="verse">sila,i, nagbibihis na nag-uunahan,</div>
+<div class="verse">at sampo nang buhoc ay pinaghuhusay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Agad nanibugho bunsong Eduvigis</div>
+<div class="verse">asaua,i, di ibig maualay sa titig,</div>
+<div class="verse">lalong-lalo na n&#287;a cung siya,i, malapit</div>
+<div class="verse">doon sa dalagang diua,i, may pang-aquit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi macatulog sa gabi at arao,</div>
+<div class="verse">balisa ang puso niya,t, agam-agam,</div>
+<div class="verse">ang caniyang isip parang naulapan</div>
+<div class="verse">niyong panibugho at malaquing lumbay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Parang binabatac nang dating ugali</div>
+<div class="verse">nanglisic ang mata,t, nagulo ang budhi,</div>
+<div class="verse">ibig nang isabog ang puring calapi</div>
+<div class="verse">nang caniyang puring doo,i, natatali.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dang&#771;an sa caniya,i, biglang umalalay</div>
+<div class="verse">ang cay Esperanzang loob na tiuasay:</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_69" id="Page_69">P&aacute;hin&aacute; 69</a></span>
+<div class="verse">&laquo;magmuli muli ca bunso, at paquingan</div>
+<div class="verse">&laquo;ang pamanang hatol nang ating magulang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Cung cayo, aniya,i, dalauin nang hapis</div>
+<div class="verse">&laquo;ay maghunos dili,t, tumauag sa lang&#771;it,</div>
+<div class="verse">&laquo;sa sucal nang loob houag pagagahis</div>
+<div class="verse">&laquo;nang di maululan ang pagcaligalig.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Cung sa bagay aco ay caparis mo rin</div>
+<div class="verse">&laquo;sa dinadalita,t, taglay na hilahil;</div>
+<div class="verse">&laquo;ng&#771;uni,t, nararapat ay ating isipin</div>
+<div class="verse">&laquo;ang paraang ucol na lalong magaling.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;At ang gauin natin tayo ay dumalao</div>
+<div class="verse">&laquo;sa cay Efigenian quinahihiligan,</div>
+<div class="verse">&laquo;nang canilang pusong ng&#771;ayo,i, nadidimlan:</div>
+<div class="verse">&laquo;&iexcl;Mahabaguing lang&#771;it sila,i, liuanagan!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Sa gahasa,t, galit di dapat daanin</div>
+<div class="verse">&laquo;ang canilang puri,i, puri naman natin,</div>
+<div class="verse">&laquo;at cahalay-halay na ito,i, pagdinguin,</div>
+<div class="verse">&laquo;caya,t, sa malubay ang lalong magaling.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mana ay nang gauin ang gayong paraan</div>
+<div class="verse">may puring dalaga,i, agad nacamalay,</div>
+<div class="verse">magmula na noo,i, pinutol pagcouan</div>
+<div class="verse">ang dating ugali na pagdadalauan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagdamdam nang hiya naman ang magbilas</div>
+<div class="verse">nadidimlang isip tambing lumiuanag,</div>
+<div class="verse">Mang&#771;a bagong casal ang mata,i, imulat</div>
+<div class="verse">masdan ang mabuti na paraang dapat.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa lubhang mahinhing tacbo nang panahon</div>
+<div class="verse">Fidel sa asaua,i, nagcamit lingatong,</div>
+<div class="verse">pagca,t, nalasap din ang masidhing lason</div>
+<div class="verse">nang casamang asal na tinagong laon.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tunay at cung biglang abutin nang suliap</div>
+<div class="verse">ay ang cahinhina,i, cabagay nang dilag,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_70" id="Page_70">P&aacute;hin&aacute; 70</a></span>
+<div class="verse">n&#287;uni,t, cung litisin ang sa pusong ugat</div>
+<div class="verse">ang lihim na dung&#771;is ay mapagmamalas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang matimping loob nang masintang Fidel</div>
+<div class="verse">sa dahas nang dusa,i, munti nang magmalio:</div>
+<div class="verse">gaua nang asauang pagcamasumbatin</div>
+<div class="verse">naguiguing camandag tila sa panimdim.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang caniyang puso ay pinamamahayan</div>
+<div class="verse">nang lalong mabang&#771;is na capighatian,</div>
+<div class="verse">lalo nang matantong paimbabao lamang</div>
+<div class="verse">yaong naquiquita na magandang asal.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapoua,t, hindi nasira ang loob</div>
+<div class="verse">siya ay nanalig sa aua nang Dios,</div>
+<div class="verse">at sa arao arao ay iniluluhog</div>
+<div class="verse">iyong sa asauang asal na pahayop.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bagama,t, ang lagui niyang naririnig</div>
+<div class="verse">ay mang&#771;a salitang pauang masasaquit,</div>
+<div class="verse">na nababagot sa lalong matipid</div>
+<div class="verse">at payapang pusong marunong magtiis.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bagaman aayao gumanti nang pala</div>
+<div class="verse">sa mabuting loob niya at caling&#771;a,</div>
+<div class="verse">ay minamahal di,t, ang caniyang uica:</div>
+<div class="verse">ito ay palad co loob nang Maygaua.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bagama,t, ang lagui niyang namamasid</div>
+<div class="verse">ay masamang muc-hang may paquitan galit</div>
+<div class="verse">dil&iacute; pinapansin at ang suma-isip</div>
+<div class="verse">ito,i, cung punahin mananadyang pilit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagca,t, ang babaying ugali masama,</div>
+<div class="verse">capag-pinuna mo,i, lalong lumalala,</div>
+<div class="verse">at cahit pamalong bacal ang ihanda</div>
+<div class="verse">hindi magbabago muc-ha ma,i, mapasa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At saca ang dila nang gayong babayi</div>
+<div class="verse">cung may guinagaua,i, hindi natatali,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_71" id="Page_71">P&aacute;hin&aacute; 71</a></span>
+<div class="verse">ibig na maturang masipag, malicsi,</div>
+<div class="verse">anaqui cung sino yata ang pupuri.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Inuulit-ulit na uala isa man</div>
+<div class="verse">marunong gumaua sa loob nang bahay,</div>
+<div class="verse">caya ang mabuti,i, patapunan naman</div>
+<div class="verse">nang camunting puri cahit paimbabao.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Talastas ni Fidel ang bagay na ito</div>
+<div class="verse">niyong pa mang unang siya,i, bagong-tauo,</div>
+<div class="verse">pagca,t, bihasa rin sa lacad nang mundo,</div>
+<div class="verse">caya,t, sa paraan lubos na natuto.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi pinapansin ang asauang ibig</div>
+<div class="verse">capag naquitang siya,i, nagagalit,</div>
+<div class="verse">bagcus pinupuri, upang tumahimic</div>
+<div class="verse">ang di nang&#771;ang&#771;alay na dila at bibig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">N&#287;uni,t, cung mamasdang mabuti ang loob</div>
+<div class="verse">agad sinasabi nang boong pag-irog,</div>
+<div class="verse">catulad mo hija,i, ang inahing manoc</div>
+<div class="verse">sa pinutac-putac hindi napapagod.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Houag acalaing icao,i, napupuri,</div>
+<div class="verse">ineng, cundi bagcus lalong naiimbi:</div>
+<div class="verse">mag-uariuari ca,t, ang lalong mabuti</div>
+<div class="verse">ay magpacababa ang isang babayi.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang bibig touinang hindi natiticom</div>
+<div class="verse">ay nacacapara na sa asong tahol,</div>
+<div class="verse">caya catitiis, pagca,t, nauucol</div>
+<div class="verse">sa balat nang lupang bayan nang lingatong.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang sala nang iba,i, iyong titiisin</div>
+<div class="verse">pagca,t, tayong lahat nagcacamali rin:</div>
+<div class="verse">pagbata na hija,t, baca acalain</div>
+<div class="verse">nang tauong hindi co icao sinusupil.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Masasabi-sabing aco,i, natatacot</div>
+<div class="verse">sa iyo,t, cung baquit di ca binubugbog,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_72" id="Page_72">P&aacute;hin&aacute; 72</a></span>
+<div class="verse">caya, aquing ineng, icao ay sumunod</div>
+<div class="verse">sa mang&#771;a hatol co,t, banayad na himoc.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tantoin mo, hijang, isang cabaitan</div>
+<div class="verse">ang maghunos dili cung may cagalitan;</div>
+<div class="verse">dito na nagbago sa asauang asal</div>
+<div class="verse">dahilan cay Fidel mabuting umaral.</div>
+</div></div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h3><a name="capitulo_xiii"></a>CAP&Iacute;TULO XIII.&mdash;<i>Ang buhay taga la&ntilde;git at ang pahimacas.</i></h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Si Hortensio nama,i, ating pagbalican</div>
+<div class="verse">ang catoto niya,i, ano,i, nang macasal,</div>
+<div class="verse">ay hindi naglao,t, tambing nagpaalam,</div>
+<div class="verse">ticang tutuparin ang laon nang pacay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Daquila ang lumbay niyong si Eliseo</div>
+<div class="verse">sa pagpapaalam nitong si Hortensio,</div>
+<div class="verse">hinadlang&#771;an sana ang pag-alis nito</div>
+<div class="verse">dang&#771;an ang dahila,i, malaquing totoo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa isang convento,i, pagdaca,i, pumasoc</div>
+<div class="verse">pagsunod sa lihim na tauag nang Dios,</div>
+<div class="verse">ualang iniisip cundi big-yang lugod</div>
+<div class="verse">ang nagpacamatay dahil sa pag-irog.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Uala na ng&#771;ang dapat tayong pagsicapan</div>
+<div class="verse">cundi mamintuho habang nabubuhay,</div>
+<div class="verse">sa Poong lumic-ha nang sang daigdigan,</div>
+<div class="verse">gaya ni Hortensiong humandog na tunay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Saca iguinauad sa caniya nang lang&#771;it</div>
+<div class="verse">ang capangyarihang ualang cahulilip,</div>
+<div class="verse">na di ibinigay sa tanang Angeles</div>
+<div class="verse">sucat na mamaang ang pantas na isip.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hamac na tinapay ay sa uica lamang</div>
+<div class="verse">naguiguing mistulang cay Cristong catauan,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_73" id="Page_73">P&aacute;hin&aacute; 73</a></span>
+<div class="verse">tauong nasa sala ay quinacalasan,</div>
+<div class="verse">ang yaman sa lang&#771;it parang na sa camay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Taga pamag-itan sa dios na galit,</div>
+<div class="verse">guinhaua at alio nang dalita,t, saquit,</div>
+<div class="verse">sa puso nang tauo,i, siyang naghahasic,</div>
+<div class="verse">nang cay Jesucristong aral na matamis.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tungcol sa mabait na si Eufrasia,</div>
+<div class="verse">iniraos naman ang lagui nang pita,</div>
+<div class="verse">linisan ang mundo, at nagreligiosa</div>
+<div class="verse">sa mag-inang Virgen ito ay panata.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ipinamahagui ang lahat nang yaman</div>
+<div class="verse">sa maraming duc-ha at mang&#771;a simbahan</div>
+<div class="verse">matandang B&aacute;rbara,i, biniguian din naman</div>
+<div class="verse">bagaman at tila muc-hang mangagauay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa pagpasoc niya sa mahal na claustro</div>
+<div class="verse">nang bunying Serafin<a name="FNanchor_18_18" id="FNanchor_18_18"></a><a href="#Footnote_18_18" class="fnanchor">[18]</a> may catauan tauo,</div>
+<div class="verse">agad nagparali ang sabi,i, ganito</div>
+<div class="verse">&laquo;Paalam paalam magdarayang mundo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Linisan quita,t, di co hinahang&#771;ad</div>
+<div class="verse">&laquo;ang toua at layao na handog mo,t, gauad,</div>
+<div class="verse">&laquo;idulot sa iba,t, di co matatangap,</div>
+<div class="verse">&laquo;at ang aquing ibig ay dalita,t, hirap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Camataya,t, dusa,i, siyang ninanasa</div>
+<div class="verse">&laquo;nang bunying Teresa, inang daraquila,</div>
+<div class="verse">&laquo;ang cay Pazis nama,i, sucat ang dalita</div>
+<div class="verse">&laquo;at houag mamatay sa laguing pagluha.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Mapalad na saquit, matamis na hirap,</div>
+<div class="verse">&laquo;na pinapalitan nang ligayang uagas:</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_74" id="Page_74">P&aacute;hin&aacute; 74</a></span>
+<div class="verse">&laquo;mapait na toua,t, guinhauang camandag,</div>
+<div class="verse">&laquo;na hinahalinhan nang saliuang palad.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dito na lumagui ang bunying dalaga,</div>
+<div class="verse">at pinapagsaua puso sa pagsinta:</div>
+<div class="verse">ang pagod at puyat inaalintana,</div>
+<div class="verse">sampong camataya,i, hindi anumana.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At ang uica niya,i, cung ualang dalita</div>
+<div class="verse">uala ring hihinting ligaya at toua,</div>
+<div class="verse">ang hindi nagbata sa balat nang lupa</div>
+<div class="verse">sa cabilang buhay naman ay luluha.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Minahal sa guinto, diamante at perlas</div>
+<div class="verse">yaong caruc-haan, cilicio at hirap</div>
+<div class="verse">mahalagang damit lubos na hinamac</div>
+<div class="verse">pinili ang lalong magaspang, magalas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nacaliligaya sa isipin lamang</div>
+<div class="verse">yaong sa dalagang doo,i, pamumuhay</div>
+<div class="verse">ualang ini-iisip sa gabi at arao</div>
+<div class="verse">cundi ang maglingcod cay Cristo,t, gumalang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa caniya,i, hindi nacacagambala</div>
+<div class="verse">tungcol salitaan ualang napapala</div>
+<div class="verse">ang mang&#771;a casama niya palibhasa</div>
+<div class="verse">ay pauang uliran nang tauo pala.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapoua,t, yamang hindi matularan</div>
+<div class="verse">nang madlang dalaga ang ganitong buhay,</div>
+<div class="verse">ay tupdin na lamang ang macacayanan</div>
+<div class="verse">sa cani-canilang bahay na tahanan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">O baca sacali cayang tinutugtog</div>
+<div class="verse">nang lang&#771;it sa gayong buhay na maayos,</div>
+<div class="verse">cung hindi mangyari ang iyong pagpasoc</div>
+<div class="verse">ay cay <i>Mariang Puso</i> cayo ay pacupcop.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hayo na,t, pasuquin yaong Pusong mahal,</div>
+<div class="verse">lubhang maauain at mapagtangcacal,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_75" id="Page_75">P&aacute;hin&aacute; 75</a></span>
+<div class="verse">doo,i, ipinatag caloloua,t, buhay</div>
+<div class="verse">at sampo nang liriong inyong calinisan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hanganan co rito, bumabasang guilio,</div>
+<div class="verse">icao na ang siyang bahalang maglining,</div>
+<div class="verse">ang mabuting asal ay alinsunurin;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t, sa masama nama,i, marimarim.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Natatalastas mong ito ay tadhana</div>
+<div class="verse">nang dapat asalin mulang pagcabata,</div>
+<div class="verse">nang upang calugdan ay aquing tinula,</div>
+<div class="verse">sa icatataua,i, pinaca-sagana.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tantoin mo namang dapat sa sumunod</div>
+<div class="verse">cung mapagquilala ang tugtog nang Dios,</div>
+<div class="verse">at nang cung maganap mahal niyang utos</div>
+<div class="verse">sa Siong<a name="FNanchor_19_19" id="FNanchor_19_19"></a><a href="#Footnote_19_19" class="fnanchor">[19]</a> mapalad magtamo nang lugod.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Madla cong sinabi ay inilalagay</div>
+<div class="verse">sa santa Iglesia na capangyarihan,</div>
+<div class="verse">at isinusumpang hangang sa libing&#771;an</div>
+<div class="verse">sa caniyang aral ay hindi sisinsay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At isinasamo sa Ina nang aua</div>
+<div class="verse">ang tunay na aral ay lumagui naua,</div>
+<div class="verse">sa sang capuloa,t, ang toua,i, payapa</div>
+<div class="verse">maghari sa puso nang toua sa lupa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bilang icaapat nang buang masaya:</div>
+<div class="verse">mapalad na Mayong laan sa cay Maria,</div>
+<div class="verse">at pamumulaclac nang mang&#771;a sampaga</div>
+<div class="verse">ang quinathang tula,i, binigyan cong hanga.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mang&#771;a bulaclac ay iniaalay</div>
+<div class="verse">sa hindi nagmana sa sala ni Adan,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_76" id="Page_76">P&aacute;hin&aacute; 76</a></span>
+<div class="verse">na siyang sampagang sadyang cabang&#771;uhan</div>
+<div class="verse">sa masayang jardin niyong calang&#771;itan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sari-saring rosas siyang dinadala</div>
+<div class="verse">niyong mabait na anac ni Maria,</div>
+<div class="verse">at taglay sa puso ang toua,t, ligaya</div>
+<div class="verse">niyong paghahandog sa canilang Reina.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Oh mayong mapalad, buang pagdiriuang</div>
+<div class="verse">sa mahal na Virgen nang capayapaan,</div>
+<div class="verse">lalaqui,t, babayi, mahirap, mayaman</div>
+<div class="verse">bayang Antipolo ay pinaglalacbay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi anumana ang hirap at pagod</div>
+<div class="verse">sa sinasalung&#771;ang mataric na bundoc,</div>
+<div class="verse">hangang sa sumapit doon sa taluctoc</div>
+<div class="verse">na quinalalag-yan nang Ina nang Dios.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa nagsisidayo,i, ualang nalulumbay,</div>
+<div class="verse">cundi paraparang nagcacatouaan,</div>
+<div class="verse">pagca palibhasa,i, ang naca-aacay</div>
+<div class="verse">pag-ibig sa ualang dung&#771;is camunti man.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mula sa Cainta hangang Antipolo</div>
+<div class="verse">ay lumilipana ang dami nang tauo,</div>
+<div class="verse">na ang iniisip nila,i, pasaclolo</div>
+<div class="verse">sa Ina nang gracia nilang tinutung&#771;o,</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Natatalastas mo na, bumabasang irog</div>
+<div class="verse">ang arao at buan na iquinatapos</div>
+<div class="verse">nang pinangugulan nang puyat at pagod</div>
+<div class="verse">na sa Inang Virgen ay inihahandog?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dito sa daquila,t, mapagpalang Reina</div>
+<div class="verse">dapat na magsacdal ang tauo touina,</div>
+<div class="verse">at gayon din naman sa Esposo niya,</div>
+<div class="verse">san Jos&eacute;ng natang&#771;i sa lalaquing iba.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At sa cay san Roqueng hinirang nang Dios</div>
+<div class="verse">na magcacalara sa nang&#771;asasalot,</div>
+<span class="pagenum"><a name="Page_77" id="Page_77">P&aacute;hin&aacute; 77</a></span>
+<div class="verse">ay magmacaauang taimtim sa loob</div>
+<div class="verse">dito sa panahong caquilaquilabot.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aquing ninanasa cung maguiguing dapat</div>
+<div class="verse">at cung bibig-yan pa nang buhay at lacas,</div>
+<div class="verse">tulain ang buhay na lubhang mapalad</div>
+<div class="verse">nang daquilang Santo na nagpacahirap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang tularan natin mang&#771;a cabanalan</div>
+<div class="verse">na iniuang bacas sa lupang ibabao,</div>
+<div class="verse">at sa panalang&#771;in niya ay mahambal</div>
+<div class="verse">ang puso ni Jesus sa sang capuluan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hanganan co rito,t, tayo namang lahat</div>
+<div class="verse">ay mang&#771;a panuto sa tunay na landas,</div>
+<div class="verse">nang ating sapitin ang bayang mapalad</div>
+<div class="verse">pang&#771;aco nang Dios sa may pusong tapat.</div>
+</div></div>
+
+<p><br/></p>
+
+<h3>Sa lalong capurihan nang Dios.</h3>
+
+<hr style="width: 45%;" />
+
+<h2><a name="FOOTNOTES" id="FOOTNOTES"></a>MGA TALABABA:</h2>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_1_1" id="Footnote_1_1"></a><a href="#FNanchor_1_1">[1]</a></p><p>Lima capital nang rep&uacute;blica nang Per&uacute;, may silla
+arzobispal; may universidad, at iba pang establecimientos literarios;
+ang mang&#771;a simbahan ay sagana sa mang&#771;a alhajas at ornamentos. Sa
+ciudad din namang ito ay lumitao ang cabalitaang Sta. Rosa de Sta.
+Maria Patrona de las Indias.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_2_2" id="Footnote_2_2"></a><a href="#FNanchor_2_2">[2]</a></p><p>Platon, balitang filosofong taga Atenas, discipulo ni
+Pit&aacute;goras at maestro ni Arist&oacute;teles. Lumitao nang di pa nagcacatauan
+tauo ang Dios Anac.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_3_3" id="Footnote_3_3"></a><a href="#FNanchor_3_3">[3]</a></p><p>Mentor, ng&#771;alan nang balitang ayo &oacute; tagapagturo cay
+Tel&eacute;maco, anac nang Haring Ulises; ang pamagat na ito,i, caraniuang
+ibinibigay sa mang&#771;a maestrong marunong magturo, humatol at
+magcaling&#771;a sa canilang discipulo.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_4_4" id="Footnote_4_4"></a><a href="#FNanchor_4_4">[4]</a></p><p>Eden, ay ang Paraiso.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_5_5" id="Footnote_5_5"></a><a href="#FNanchor_5_5">[5]</a></p><p>Itong mang&#771;a tanda sa pagpili na maquiquita dito ay
+pauang catatauanan lamang, bagama,t, cung minsa,i, nagcacatotoo rin;
+at di dapat alinsunurin, sapagca,t, maguiguing daang icapipint&aacute;s at
+icapupula sa di dapat pintasan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_6_6" id="Footnote_6_6"></a><a href="#FNanchor_6_6">[6]</a></p><p>Itong mang&#771;a paraang naririto tungcol sa pang&#771;ang&#771;asaua
+ay isang tunay na catatauanan din, at ualang anomang cahalayan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_7_7" id="Footnote_7_7"></a><a href="#FNanchor_7_7">[7]</a></p><p>Averno ang infierno.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_8_8" id="Footnote_8_8"></a><a href="#FNanchor_8_8">[8]</a></p><p>Olimpio, ang la&ntilde;git.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_9_9" id="Footnote_9_9"></a><a href="#FNanchor_9_9">[9]</a></p><p>Apolo, Dios nang poesia m&uacute;sica at medicina. Ang ma&ntilde;ga
+salitang ito,i, madalas na guinagamit nang ma&ntilde;ga poeta.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_10_10" id="Footnote_10_10"></a><a href="#FNanchor_10_10">[10]</a></p><p>Ang asaua ni Neron ay ang mabait na si Octavia.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_11_11" id="Footnote_11_11"></a><a href="#FNanchor_11_11">[11]</a></p><p>Si Burro at S&eacute;neca ay siya niyang director &oacute;
+tagapatnubay. Ang sabi sa historia ay niyong umaalinsunod si Neron sa
+dalauang ito ay naquiquitaan siya nang cagandahan nang loob;
+datapoua,t, nang caniyang ipapatay ay naguing tunay na halimao.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_12_12" id="Footnote_12_12"></a><a href="#FNanchor_12_12">[12]</a></p><p>Si Brit&aacute;nico ay caniyang capatid; at ang lahat nang
+nasabi na,i, para-parang ipinapatay nitong quilabot nang
+catampalasanan.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_13_13" id="Footnote_13_13"></a><a href="#FNanchor_13_13">[13]</a></p><p>Pluton, anac ni Saturno at ni Ope, at dios sa infierno,
+anang ma&ntilde;ga poetas.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_14_14" id="Footnote_14_14"></a><a href="#FNanchor_14_14">[14]</a></p><p>Can-Cerbero, isang malaquing aso na may tatlong ulo, ang
+pinaca balahibo ay pauang serpiente, ipina&ntilde;ganac nang gigante Tifon at
+nang monstruo Echidna, siyang nagbabantay sa pinto nang palacio ni
+Pluton, pinababayaan ang nagsisipasoc at ibinabaual ang paglabas.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_15_15" id="Footnote_15_15"></a><a href="#FNanchor_15_15">[15]</a></p><p>Estigia; anang ma&ntilde;ga poeta, ay isang maitim na dagat sa
+infierno at sa guilid nito,i, nagdaraan ang ma&ntilde;ga caloloua nang
+na&ntilde;gamamatay.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_16_16" id="Footnote_16_16"></a><a href="#FNanchor_16_16">[16]</a></p><p>H&eacute;rcules, anac ni J&uacute;piter at ni Almena, asaua ni
+Anfitrion, siyang gumahis sa Can-Cerbero.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_17_17" id="Footnote_17_17"></a><a href="#FNanchor_17_17">[17]</a></p><p>Homero, ang lalong balitang poeta griego; autor nang
+dalauang poema &eacute;pico ang Iliada at Odisea.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_18_18" id="Footnote_18_18"></a><a href="#FNanchor_18_18">[18]</a></p><p>Serafin, may catauang tauo ay si S. Francisco dahil sa
+pag-aalab nang caniyang puso nang pagsinta sa Dios.</p></div>
+
+<div class="footnote"><p class="noind"><a name="Footnote_19_19" id="Footnote_19_19"></a><a href="#FNanchor_19_19">[19]</a></p><p>Sion, ang bundoc na canugnog nang Jerusalem doon
+natatayo nang una ang palacio ni David; caraniuang inihahalimbaua sa
+la&ntilde;git.</p></div>
+
+<p><br/></p>
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Patnubay nang Cabataan ó Talinhagang
+Buhay ni Eliseo at ni Hortensio, by Joaquin Tuason
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PATNUBAY NANG CABATAAN Ó ***
+
+***** This file should be named 16312-h.htm or 16312-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/6/3/1/16312/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad,
+Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders. Special
+thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
+this project. This ebook edition was typed page by page
+from digital images taken of the book which was too fragile
+to scan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/16312-h/images/001.jpg b/16312-h/images/001.jpg
new file mode 100644
index 0000000..94158d4
--- /dev/null
+++ b/16312-h/images/001.jpg
diff --git a/16312-h/images/001_thumb.jpg b/16312-h/images/001_thumb.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7be11fe
--- /dev/null
+++ b/16312-h/images/001_thumb.jpg
diff --git a/16312-h/images/decor.jpg b/16312-h/images/decor.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e6218da
--- /dev/null
+++ b/16312-h/images/decor.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..6e61759
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #16312 (https://www.gutenberg.org/ebooks/16312)