diff options
Diffstat (limited to '16311-8.txt')
| -rw-r--r-- | 16311-8.txt | 2201 |
1 files changed, 2201 insertions, 0 deletions
diff --git a/16311-8.txt b/16311-8.txt new file mode 100644 index 0000000..62d9da2 --- /dev/null +++ b/16311-8.txt @@ -0,0 +1,2201 @@ +The Project Gutenberg EBook of Cinematografo, by Jose Maria Rivera + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Cinematografo + +Author: Jose Maria Rivera + +Release Date: July 16, 2005 [EBook #16311] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CINEMATOGRAFO *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad, +Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders from page +scans provided by University of Michigan. + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] + + + +DULANG TAGALOG + +Mga Dula ni JOSE MARIA RIVERA. + +¡¡CINEMATOGRAFO ...!! + +DULANG TAGALOG + +na may + +Isang Yugto at Dalawang Kuwadro + +Katha ni + +JOSE MARIA RIVERA + +Tugtugin ni + +Mtro. GAVINO CARLUEN + + +Itinanghal ñg kaunaunahan sa Dulaang Rizal +ñg Gran Compañia de Zarzuela Tagala ni G. Severino +Reyes, noong ika 1 ñg Junio ñg taong +1918, at nagkamit ñg di kakaunting papuri. + + +Imp. ILAGAN y Cia., 775 J. Luna, Tondo., Tel. 8536. + + + +¡¡¡CINEMATOGRAFO ...!!! + +DULANG TAGALOG + +na may + +Isang Yugto, at Dalawang Kuwadro. + +Tugma ni + +JOSÉ MARIA RIVERA + +Tugtugin ni + +_Mtro. GAVINO CARLUEN._ + +MAYNILA + +1920 + +Imp. ILAGAN y Cia,. 775 J. Luna, Tondo. Tel 8336 + + + +ALAY: + +Sa mga tapat at matalik na kaibigang + +_José E. Canseco, + +Salvador Kabigting + +at Ramón Farolan_. + +Boong puso, + +ANG KUMATHA. + + + +MGA TAO NG DULANG ITO. + + +TIBURCIO............G. Eusebio Gabriel + +BALTAZARA...........Gg. Felisa Buenaventura + +ANGELING............Bb. Juanita Angeles + +LUISITONG Makaw.....G. Alfredo Ratia + +BRUNO...............G. Joaquin Gavino + +MARTINA.............Gg. Ildefonsa Alianza + +TIO BESTRE..........G. Eusebio Constantino + +TIA MARTINA.........Gg. Antonia del Rosario + +MATEA...............Bb. Natividad Nonato + +BETENG..............G. Gregorio L. Lopez + +MARCOS..............G. Pedro Mariano + +PELI................Batang Fortunato Rafael + +PULIS...............G. José Suarez + +TENDERA.............Gg. Mercedes Nonato + + +Koro n~g Lalake at Babae. + + * * * * * + +PANAHONG PINANGYARIHAN: Kasalukuyan. + + * * * * * + +_Ang dulang ito ay itinanghal ñg kaunaunahan sa Dulaang Rizal ñg =Gran +Compania de Zarzuela Tagala= ñg dramaturgong Severino Reyes, noong ika +1.o ñg Hunyo ñg 1918, at nagkamit ñg di kakaunting papuri_. + + + + + +UNANG KUWADRO. + +=¡¡SUKAT NA ANG CINE....!!= + +=BUGTONG NA YUGTO= + + +Kabuoan ng isang bahay na may mainam na mga palamuti. Pinto sa gitna +ng kabahayan na naghahatid sa ibang mga banghay ng bahay.--Dalawang +bintana sa siping ng pintuan.--Sa kanan at kaliwa, ay mga silid na +hindi mangyayaring makita ng mga nanonood.--Hapon. + +Pag-aañgat ng Tabing, ay makikita si D. TIBURCIO na, nakaupo sa isang +tabureteng mesedora, at bumabasa ng isang pahayagan. + + + +_Tagpo I._ + +=Si D. TIBURCIO lamang=. + + +D. Tib:--¡Sussssssss....! Sa lahat n~g araw na isinasal n~g init, ay +lumabis naman ang araw na ito. At, sa kalabisan, ay kaunti, na tuloy +akong masagasaan n~g trambya, dahil sa hilong umabot sa akin. (Saglit +na hihinto.) Salamat na lamang, at ang nangyare sa akin ay nakita pala +n~g isang mahabagin, at kung hindi ... marahil ay kinidlatan na ako! +(Hihinto) Talaga na yatang ang Maynilang ito, ay magiging sa m~ga +man~gan~galakal na lamang! Diwa'y ang Maynilang ito'y magiging tahanan +na lamang n~g m~ga taong mapuputi, dahil na ... munting kibot, ang +m~ga makapangyarihan ay nagtatakda n~g m~ga kautusang.... halos ay +makalunod na sa m~ga mahihirap. At, kung sakali namang, ang isa ay +nakaririwasa; may bahay na sarile, walang patid namang utos ang +ibibigay. Nariyan ang kailan~gang papintahan umano ang bahay o kaya'y +palagyan n~g gayon o ganitong m~ga ... ¡Sussssssss ...na buhay n~g +buhay na ito!! (Hihinto n~g matagal) Ang araw na magamit n~g patuluyan +ang "aeroplano", ay bibile ako agad, n~g upang maligtas na lamang sa +m~ga ganyang kautusan. Kung sa himpapawid na ba ako nagtitira, ay ano +pang amillaramiento ang babayaran, ni bahay na papipintahan pa o +kaya'y uupahang "ventilador"? N~guni't, ipagpatuloy ko n~ga ang +pagbasa sa pahayagang ito, at n~g matalos ang m~ga balitang dala niya. +(Muling babasahin ang pahayagang tan~gan: Babasa) "Sakaling sa loob +n~g pitong taon, ay maipakita n~g Bayang Pilipino ang kaniyang +kakayahan sa pagsasarile, ay ipagkakaloob sa kaniya n~g bayang +Amerikano ang ganap na paglaya." (Hihinto.) ¡Salamat sa Dios, at kung +papalarin ang bill na ito ni Mr. Jones, ay makikita ko pa ang paglaya +n~g Pilipinas! ¡Maanong totohanin na ang pan~gakong ito n~g Bayang +Amerika! (Titigil sumandali, at pagkatapos ay mapapalundag: Babasahin) +"Pangkat n~g m~ga nakawan". ¿Pangkat n~g m~ga nakawan? ¿Di yata? +(Babasahin) "Kagabing magiika 12 at 1 n~g madaling-araw, ay pinanhik +n~g m~ga magnanakaw, ang bahay n~g tagapan~gasiwa n~g aming pahayagan, +at matapos na mabuksan ang lahat n~g m~ga taguan ng damit, ay +nan~ga-kadala ang m~ga naturang magnanakaw n~g m~ga hiyas at pagaari +n~g taga pamahala namin, na umaabot sa halagang tatlong libong piso. +Ang nakawang nabanggit, kahi't ginawa n~g m~ga kampon ni Kako sa +isang daang hayag, ay hindi man lamang nabalitaan n~g m~ga nagtatanod +sa ating m~ga lansan~gan. (Lalo pang gulilat) ¡Dios ko! ¡¡Dios ko!! +Anong salot ito na gumagala at naghahari dito? ¿Ito baga ang katunayan +n~g sinabi n~g ilang ginoo na kabutihan n~g pamamalakad? ¿Nasaan ang +katiwasayang binibili n~g m~ga mamamayang nagbabayad n~g di kakaunting +kuwalta sa pamamagitan n~g m~ga "contribuciones" at "amillaramientos"? +¡Mabuti na ang nangyayari! ¡Nagkakaroon n~g m~ga nakawan, haran~gan at +patayan n~g.... hindi man lamang natatalos n~g m~ga pulis at +"secreta". (Hihinto n~g matagal) Sinasabi ko na n~ga ba, at ang +paglipana n~gayon n~g m~ga kabalbalang ito, ay, galing sa m~ga +nagkalat na babasahing natutungkol kay Nick Carter. Ang m~ga cineng +iyan na walang ibang idinudulot sa m~ga nagsisipanood kundi ang m~ga +nakawang sistema Zigomar at ang halikan. Wala, ito ang siyang totoo. +At dahil sa bagay na ito, buhat n~gayon ang m~ga cineng iyan, ay hindi +na makikinabang sa akin, kahi't na isang kusing man lamang!..... +(Tatawag) ¡Bruno!... Brunooooo ...! (Lalabas si BRUNO.) + + + + +_Tagpo II._ + +=Si D. TIBURCIO at si BRUNO= + + +Bru:--(Buhat sa loob) ¡¡¡Pooooooo.....!!! + +Tib:--Halika. + +Bru:--(Lalapit na pakimi) Pagutusan po. + +Tib:--Lumapit ka, torpe! + +Bru:--(Lalapit n~g payuko, tulad n~g karaniwang gawin n~g m~ga taga +lalawigan, lalo na ang ilang tagabukid.) ¡Pagutusan po, siñor! + +Tib:--(Tataban siya sa isang tayn~ga.) ¡Torpe, halika't may sasabihin +ako sa iyo. (Sisipain sa kaliwang pigi) + +Bru:--¡Naku....! ¡¡Naku pooo....!! Malabis po pala naman kayong +makapagsalita, ah ... Talo pa po ninyo si kabisang Umeng doon sa amin +na, munting kibot, ay........ ¡¡¡Naku......!!! + +Tib:--(Anyong sisipa uli.) ¿Naka ano, ha? + +Bru:--Nakatawa po't,....nagbibigay n~g kuwalta! + +Tib:--(Sa sarili) May hayop ang katawan nito. (Harap.) Siya, lumapit +ka, at may iuutos ako sa iyo. + +Bru:--(Sa sarile.) ¿Bibigyan kaya ako n~g kuwalta? (Harap.) Turan po +n~g aking pan~ginoon. + +Tib:--Huwag mong lilimutin, ha? + +Bru:--(Patulala) ¿Ang alin po? (Sa sarili) ¿Ang isinipa kaya niya? + +Tib:--Ang iuutos ko sa iyo. + +Bru:--Aba, umasa po kayong hindi. (Sa sarile) Ang akala ko'y kung ano +na ang kaniyang ipa-aala-ala sa akin ah. Akala ko'y, ang sipa na.... + +Tib:--Dingin mo. Buhat n~gayon, pagkatugtog na pagkatugtog sa ating +orasang malaki n~g ika pito at kalahati n~g gabi ay.... + +Bru:--Naku, pan~ginoon ko, ¿paano po ang pagtugtog n~g ating orasan, +sa matagal na po siyang namamahin~gang kaparis n~g orasan sa Santa +Cruz? + +Tib:--(Sa sarile) May katwiran. (Hayag) Totoo n~ga. Kung gayon, ang +gawin mo'y, ganito. Pagtugtog n~g orasan n~g sambahan dito sa atin, ay +ilalapat mong mabuti ang pintuan, at huwag mong bubuksan kahi't na +kan~gino. ¿Narin~gig mo ba? + +Bru:--Opo. + +Tib:--Nalalaman na daw nito. Hale n~ga, tignan ko kung tunay na +nalalaman mo na, ang aking inihabilin sa iyo. Dale, sabihin mo: ¿Ano +ang iyong gagawin mamaya, pagkatugtog n~g ika pito at kalahati n~g +gabi? + +Bru:--(Patulalang sasagot) Ma....ma....ma maya pu ba? + +Tib:--Oo, mamayang maka 7:30 p.m. + +Bru:--(Sa sarile) Para din akong ikakasal n~gayon ah! Sinusulit pa +ako. (Hayag) Mamaya pong ika pito at kalahati, ay ... (Waring magiisip +sumandali) ay, di, bubuksan ko po ang lahat n~g pintuan. + +Tib:--(Patalak.) Nakita mo na, ang sinalibat na ito n~g isang +kallang.... (Duduhapan~gin si Bruno at tatadyakan.) Naku, ang hayop na +ito, ah, paghindi kita pinatay ...! + +Bru:--Mangyari po'y, sinabi ninyong ika pito at kalahati p.m. + +Tib:--¿Eh, ano n~gayon? + +Bru:--Aba, ang sabi po ni Ñora Sara sa akin, n~g minsan pong itinanong +ko sa kanila kung ano ang kahulugan n~g p.m. na malimit kong makita sa +m~ga anyaya, ay sinabi po nila sa akin na ang kahulugan daw po'y.... + +Tib:--¿Ano? ¿Ano daw ang kahulugan? + +Bru:--Eh, magbukas daw po n~g pinto. + +Tib:--(Sa sarile) ¡Que atrocidad! (Hayag) Pareho na kayo sa pagka +lin~gas n~g iyong Ñora Sara. (Galit) Kung ang lahat n~g maglingkod sa +akin ay gaya mong m~ga bruto, ay hindi malayong magkaroon tuloy ako +n~g tisis galopante. + +Bru:--(Pagkarin~gig ni Bruno sa sinabing bruto ni D. Tib. ay iiyak +n~g ubos lakas.) ¡¡Inaku, Dios ko po, inakuuuuu! + +Tib:--Aba, at bakit ganiyan na ang n~galn~gal mo? + +Bru:--Mangyari po'y....(Iiyak n~g lalong malakas) Mangyari po'y ... +tinawag ninyo ako n~g bruto, eh, Bruno po naman itong n~galan ko.... +Huuuuu ...!!!! (Iiyak uli) + +Tib:--¡Tinamaan ka n~g ... isang bakurang.... (Matatawa siya, n~guni't +pipigilen) Siya, siya, huwag mong lilimutin ang ipinagbilin ko sa iyo +ha? (Babatukan at pagkatapos ay aalis.) + +Bru:--Opo.... Aruuuy, aruuuuy....! (Lilin~gap sa kaniyang likuran at +pagkakita na wala nang tao doon, ay magsasabi.) + +¡Naku ... kung hindi ko lamang siya pan~ginoon, ay nagkahalohalo na +sana ang, balat sa tinalupan. (Susubsob sa lamesa at iiyak na parang +bata) + +(Lalabas si MARTINA na pagkarin~gig; sa pagiyak ni Bruno ay +magtatawa.) + + + + +_Tagpo III._ + +=Si BRUNO at si MARTINA lamang.= + + +TUGTUGIN. + +Mar:--¡Ha....Ha....Ha....Ha ... Bruno! + +Bru:--Martina, ¿bakit, ano? ¿Pagtawa mo'y kan~gino? + +Mar:--¿Kan~gino? Tuturan ko. + + + Ako'y may nakikilala +Na isang binatang tan~ga, +Na ang lahat n~g makita +Tinatakhan, nababakla. + + Lalong lalo kung mamalas +m~ga babayeng magigilas, +ay nagmamatang bayawak +Na asa mo'y isang tungak. + +Bru:-- + + Hindi totoo: Ang sulit +Na n~gayon ay kasasambit. +Ang babaye'i naninikit +Sa binatang makikisig. + + Ako ay may nalalaman +Na m~ga dalagang momay, +Na sa boong isang araw, +Yao't dito sa lansan~gan. + + +SILANG DALAWA + + + Martina: Bruno: + +Kahit ano ang isulit Kahit ano ang isulit +Ako'y hindi makikinig, Ako'y hindi makikinig, +Sa batang walang batid, Sa babaeng walang batid +Ang mabuti ay pagtikis. Nararapat ay pagtikis. + + +SALITAAN. + +Mar.--(Tatawa) ¡Ha....Ha....Ha....!! Kawawa naman itong si Bruno. + +Bru:--(Natutuwa.) ¡¡Ay,.... salamat, Martina ko at, sa akin +dinaingdaing, ay nakuha mo din ang maawa. + +Mar:--(Galit) ¿Ha? ¿Baka naloloko ka na! Sino ang nagsabi sa iyong +ako'y....? + +Bru:--Sino daw, hindi ba't, kasasabi mo pa lamang n~gayon? + +Mar:--Hooy, maglubay ka n~ga n~g pagsasalita n~g ganiyang m~ga +kamangman~gan. (Sasabihin ito n~g padabog) + +Bru:--At, hindi ba sinabi mo kan~gina lamang na, naaawa ka sa akin? + +Mar:--(Patuya) ¿Na-aawa pala ako sa iyo, ano ha? Mangyari n~ga ba, +(Lalong patuya.) sa, mukhang tinampalasan ka na naman n~g ating +pan~ginoon. + +Bru:--Aba, Martina, naloloka ka na ba? ¿Bakit ako tatampalasanin n~g +ating pan~ginoon? ¿Hayop ba ako na kaparis n~g iba diyan?.... + +Mar:--(Patuya.) At, hindi ka pala tinampalasan, ha? Sabihin mo n~ga, +¿bakit ba namumula ang mukha mo na para kang merikanong lasengo? + +Bru:--¡Ah, loka, loka ka n~ga! ¿Di mo ba, nalalaman na ang gayon ay +isang malaking saksi n~g pagmamahal niya sa akin? + +Mar:--¿Ang tampalin ka ba? + +Bru:--Oo, dahil na iyan ang tinatawag ng m~ga kastila na tunay na +kariño. Ikaw ba, ay tinampal na o hinawakan man lamang ang mukha mo +n~g ating pan~ginon? + +Mar:--(Galit) Hindi n~ga, ¿bakit? + +Bru:--Nakita mo na, di hindi ka niya minamahal, ni kinakariño? + +Mar:--(Yamot.) Kuñg hindi, ay hindi. Kariño pala ang tawag mo sa +papamulahing parang saga ang mukha mo. ¿Bakit ba naman, namimiskotso +ang iyong m~ga labi? + +Bru:--Mangyare, ako'y kaniyang pinan~gan~ga. + +Mar:--¡Ah ...han~gal, ...torpe ...gago ...!! (Hihilatan n~g mata, at +pagkatapos ay aalis.) + + + + +_Tagpo IV._ + +=Si BRUNO lamang.= + + +Bru:--¿Han~gal? ¿Torpe? ¿Gago? ¿Gago ako nitong kay tuwid kong +magsalita? ¡Ah.... hindi, ako'y wala ni alin man sa m~ga ipinaratang +sa akin ni Martina. Naiingit lamang siya sa aking pamumuhay. + +Voz 1.a:--(Buhat sa loob) ¿Are you going to the Cinema to night? + +Voz 2.a:--Yes. + +Voz 1.a:--¿Is it true, dear Angeling? + +Voz 2.a:--Yes. + +Voz 1.a:--I shall await you there. + +Voz 2.a:--Yes. Don't speak to loud; we might be heard. + +Voz 1.a:--At the same place? + +Voz 2.a:--Yes. Go away now, Papa might see you. (Pagkatapos ay +makariringig ng animo'y naghahalikan.) + +Bru:--Nakú, nandagit na naman ang lawin....! Diablo!...Dimonyo! Heto +ang nagiging tubo n~g magulang na bayaan matuto ang anak n~g "yes". +Buhay na buhay siyang napaglalakuan....¡¡Kuuuu!! Magtiwala ka n~ga +naman sa anak na babae. Panibulos na panibulos ang aking pan~ginoon na +hindi pa natatalos ng kanyang anak ang gawang +umibig....¡Ha....Ha....Ha....!! eh ito pala'y papauwí na. At, ang na +iibigan pa naman, ay isa diyan sa mga binata na, palaging walang +sumbalilo kung magpasyal sa lansan~gan, tatlo o apat na lupí ang +laylayan n~g pantalon at kung mag mericana'y yaong palaging may bigkis +sa likod....!! ¡Maniwala, maniwala ka n~ga naman sa +babae....Hesus!....(Aalis at papasok sa kaliwa.) + +Lalabas si ANGELING. + + + + +_Tagpo V._ + +=Si ANGELING lamang= + + +TUGTUGIN + +Ang:--Tulad sa simoy n~g han~gin +sa gabing batbat n~g bituwin, +katamisan ng pag-giliw, +ni Luisitong aking aliw. + + Sa puso't sa kaluluwa, +naghahari ang ligaya, +walang guhang di pagsinta +ang pangdulot sa tuwi na. + + * * * * * + + ¡Oh, ligaya n~g mabuhay, +¡Oh ... pagibig na taglay: +Ikaw lamang, tan~ging ikaw.... +Ang lunas ko, kaylan pa man! + + Halika't huwag bawiin +ang payapang na sa akin, +halika't ako'y kalun~gin +sa bisig mong ginigiliw.... + + * * * * * + + Kung ang buhay ay pan~garap +ay nasa ko ang man~garap. +Sa bisig ng aking liyag +na panin~gi'y minamalas...! + + + +SALITAAN. + +Oo n~ga, wala nang buhay na gaya ng akin; punong punó sa ligaya, busog +sa kasayahan. Sa m~ga magulang ko ay wala akong na pita na hindi +ipinagkaloob sa akin sa lalong madaling panahon. ¡Ah ...! ¡Anong sarap +n~g buhay na gaya nitong aking taglay.... + +Lalabas si BALTAZARA. + + + + +_Tagpo VI._ + +=Si ANGELING at si BALTAZARA.= + + +Bal:--(Buhat sa loob) ¡Angeling, Angeling ...! + +Ang:--¡Pooooo ...! + +Bal:--(Parang may hinahanap) ¿Hindi mo ba nakikita ang aking +pustisong buhok? Ka~ggi-kan~gina ko lamang hinusay, eh, nawaglit na +n~gayon. At napakiramay pa mandin ang aking postisong n~gipin na +kalilinis ko din. + +Ang:--Hindi ko po nakikita, nanay. + +Bal:--¿Saan kaya napasaksak? Hale n~ga, hija, tulun~gan mo n~ga ako sa +paghanap. + +Ang:--Opo, nanay. (Kunwa'y hahanap n~g sumandali at pagkatapos ay +babalikan ang kaniyang Ina,) nanay, mamaya ay magpapasyal ako, ho? +(Palambing na sasabihen) + +Bal:--¿Na naman? ¿Saan ka na naman paroroon? + +Ang:--Sa Cine, po. ¿Papasok akó, ha nanay? + +Bal:--¿Cine na naman? ¿Hindi ba't, kagabi lamang ay nasok ka na? + +Ang:--Siyan~ga, nanay. (Lalong palambing) + +Bal:--Gayon pala, ¿bakit ibig mo na namang pumasok mamaya? + +Ang:--(Tatawa ng palihim) Aba, si nanay naman! Hindi ba ninyo +nalalaman na n~gayon ay Huwebes? + +Bal:--¿Eh, ano kung Huwebes? + +Ang:--Eh, araw po n~gayon n~g kambio. + +Bal:--Kambio ba ng ano ang pinagsasabi mo? + +Ang:--Kambio n~g programa po. + +Bal:--At, ¿ano daw na naman ang palalabasin? + +Ang:--Zigomar contra Nick Carter po. + +Bal:--¿Magaling daw ba iyon? + +Ang:--Magaling daw po, ayon sa balita ng m~ga pahayagan. Papasok ako, +ha nanay? + +(Lalabas si BRUNO na sumisigaw at waring may hinahabol na aso. Tan~gan +sa kanang kamay, ang isang postizong buhok at sa isa naman ay +postisong n~gipin,) + + + + +_Tagpo VII._ + +=Sila din at si BRUNO=. + + +Bru:--(Waring hinahabol ang aso. Humihin~gal. Takot.) ¡Che ...! +¡Che ...! ¡Cheeeee ...! (Lalong takot) ¡Nakú, malaking basagulo ang +nangyare; ang aso ... ay nakakawala, at ... nakamatay ng tao ...!!!!! + +Ang:--(Gulat) ¿Ano ang nangyare, ha, Bruno? ¿Ano ang nangyare? + +Bal:--(Lalo pang gulat.) ¿Ano, ano daw ang nangyare? + +Bru.--(Takot) Ang atin pong aso na Mariano Gil ay nakakawala at.... + + +Ang: + at:--¿At, ano? +Bal: + + +Bru:--¡¡Nakamatay po n~g tao....!! ¡¡¡Nakuuu.!! + +Bal:--¡¡Susmariosep!!....(Manginginig sa takot) + +Ang:--¿Tunay n~ga ba? + +Bru:--Opo, at sa katunayan, ay naririto po ang buhok at sampu n~g +n~gipin n~g taong: napatay ...¡Susmariosep.....! ¡Talagang hayop si +Mariano Gil! ¡Naku ang n~gipin n~g taong napatay! (Ipakikita ang +n~gipin at buhok na postizo) + +Bal:--(Tatan~ganan, at mapapasigaw sa takot.) ¡¡¡Naku po, Dios +ko ...!!! (Pagkatan~gan sa n~giping pustiso ay makikilala. Galit) ¡Aba, +eh ito ... ang n~gipin kong postiso na hinahanap ah ... (Galit) Ang +hayop na ito. (Kay Bruno) ¡Animal, sa lahat ng ginawa mo sa akin, ito +ang.... + +Ang:--¿Bakit po, Nanay? + +Bal:--Eh, iyan bang hayop na iyan, linoko na naman akó. + +Bru:--(Sa sarile) Sa lahat daw n~g ginawa ko sa kanya ...(Harap) +¿Kaylan ko po ba kayo linoko? (Papakumbabá) + +Bal--(Ipakikita ang pustiso.) At, itó, masama pa bang pagloko? + +Bru:--Eh, hindi po ba buhok iyan? + +Bal--Oo n~ga, buhok, n~guni't ito'y pustiso ko animal at hindi sa +patay na taong gaya n~g sinabi mo. (Sisiyasating ang buhok.) Tignan mo +ang ginawa mong ito, ginusot mo. Babayaran mo n~gayon ito. + +Bru:--Aba, hindi po ako ang sumira niyan. Di po, pabayaran natin sa +aso. + +Ang:--(Kay Balt.) Siyan~ga naman, nanay. + +Bal:--(Kay Ang.) Aayunan mo pa ang hayop na iyan. (Kay Bruno) +Babayaran mo n~gayon itong aking buhok. + +Bru:--(Sa sarile) Katuwirang diablo na itong nalalaman n~g aking ama. +Iba ang sumira, at, ako ang papagbabayarin. Maniwala kan~ga naman sa +ayos n~g babae. (Titigil) Kay don Tibursio, ay walang sandaling di +pagpuri sa buhok n~g kaniyang asawa ang naririn~gig dahil sa +kalakihan umano, ito pala'y ...pustiso lamang ...Baka pa kaya, pati +ang......este, pati ang mata nito'y pustiso na din ah.....! + +Bal:--(Galit) ¿Ano ba ang ipinagbububulong mo, ha? + +Bru:--Wala po, señorita, wala po akong ibinubulong n~g laban sa +inyo....Na aala-ala ko po lamang ang nangyare sa pustiso.... + +Bal:--(Galit na lalo) Pues, hindi mangyayare. Ginusot mo ang aking +buhok, at babayaran mo n~gayon. + +(Lalabas si D. TIBURCIO na kasabay nina TIO BESTRE, TIA MARTINA, +BETENG at MATEA. Ang m~ga ito, tan~gi lamang si D. TIBURCIO, ay +paraparang may m~ga bitbit na tampipe. Si BETENG ay hilahila ang isang +asong payat. Ang gayak n~g m~ga itó, ay m~ga lipas na sa "moda". Si +TIO BESTRE, ay nakasuot n~g isang "chaqueta" n~g m~ga tininté sa +barrio n~g panahong yumao n~g kastila. Ang magsisiganap n~g m~ga +tungkuling ito, ay nararapat na, ang kanilang isuot na damit ay iyong +nakatatawa. Ang m~ga bagong dating ay m~ga tagalog na napatirang +matagal sa isang nayon n~g Kapampan~gan.) + + + + +_Tagpo VIII._ + +=Ang mga dati at ang mga bagong dating.= + + +Tib:--(Mula sa loob) ¡Tuloy, tuloy kayo! ¡Sarang....! (Kay Baltazara) +¡Sarang ...! Eto, eto ang mga kaka! Nagsidating na kasama ang dalawa +nilang anak na kambal, iyong madalas na isulat sa atin noong hindi pa +malay na dumating dito sina Dewey. + +Bal:--(Sa m~ga bagong dating) ¡Naku ...salamat sa Diyos, at na +ka-ala-ala pa kayo sa amin. + +Tio Bes:--Bah, taganang maluwat nang tutu ing sa aming buri na dalawin +ikayu, pero dapo't, tutung marayu ing sa amin, saka ame karagul ing sa +kekaming gastus. Lalu na n~geni, malaki ing natuyot na pale sa kekami. + +Bru:--(Sa sarile) ¡Diablo ...! Saan kaya nagsipangaling ang m~ga bikas +na ito? Ito ata ang tinatawag na antidiluviano ah! Naku, kung panahon +lang n~gayon n~g Karnabal, sinabi ko na sanang sila'y m~ga naka balat +kayo. + +Tio Bes:--(Sa dalawa niyang anak) Oh, Beteng, Matia, ano, oh bakit +hindi kayo sumiklaud n~g gamad sa inyong bapa? ¿Nanung hihintain yu? + +Tia Mar:--Yapin naman, obakit ekayu siklaud? ¡Diablus kong anak....! + +Mat:--(Tatan~ganan ang kamay ni D. Tib.) Mano po, m~ga bapa. (Madalas +na sasabihen) Kamusta kayo, ali ko pu misasalunan? Ikami pu mayap, +lugud ing Ginung Dios. Nukarin lapú ding anak, kumusta la naman? ¿Nuya +pu karin ding kakung pinsana ¿Ala lapu? + +Tib:--Naririto. (Kay Angeling) Angeling, heto ang m~ga pinsan mo. + +Mat:--¡Ah, ikayu pala! ¡Kalaguyu! (Kay Angeling) Kumusta ka pisan, +nanu ing bili mu queti? Masaya ba queti quecayu, ja? ¿Ali ba masaya, +ja? (Madalas) + +Ang:--(Sa sarile) ¡Naku, parang kalakwerda kung magsalita ito. + +Mat:--(Kay Ang.) ¿Mayap wari? ¿Magpapasiyal ka baka queti +ben~giben~gi? + +Bru:--(Sa sarile) ¡Tinamaan n~g....! Talo pa n~g babaeng ito ang +elektrika sa bilis kung magsalita ah. + +Ang:--(Mamasdang patulala si Matea na hindi sasagutin, at pagkatapós +ay haharapin si D. Tib.) Tatay, nakú, napakadalas namang magsalita n~g +anak n~g Tio Bestre. + +(Si BETENG na pagkakita sa mesedora ay umupo doon, mapapasigaw n~g +malakas, n~g ang naturang mesedora ay gumiwang.) + +Bet:--(Lulundag) ¡Ba, dipaning alti ...! + +Tib:--(Pagulat) Bakit, hijo, napano ka? ¿Ano ang nangyari? + +Tio Bes:--(Kay Beteng) Oh, bakit, ¿mepilay ba ika? + +Bet:--Ali pú, balaku pu mate naku. + +Bru:--(Sa sarile) Sinasabi ko na n~ga ba kan~gina pa at gagawa ito n~g +aliwaswas eh ...Dagukan ko yata ah. + +Ang:--(Kay D. Tib.) Papá ayoko nan~gang makipagusap sa anak n~g Tio +Bestre. Napakadalas magsalita. Nakabubuwisit ... ¡Nakú, masakit na po +ang ulo ko! + +Tib:--Pasiensia ka na hija, at talagang ganiyan na iyan, buhat n~g +ipan~ganak. Pasusuhin pa lamang iyan eh, wala n~g lagot kung umiyak. + +Bet:--(Lalapit sa kanyang ama. Mamasdan si Angeling at magsasabi.) +Tatang, buriqu ... + +Bru:--(Sa sarile) ¡Nakita mo na, di ang hayop na ito'y tinawag pa n~g +buriko ang kanyang ama? + +Tib:--(Kay Tio Bestre.) ¿Bakit, ka Bestre, ano ang nangyayare kay +Beteng? + +Bet:--(Mamasdan uli si Angeling: Kay Tio Bestre.) +¡¡Tatang ...Tatang ...Barike.....!! (Maninigas.) + +Tib:--(Gulilat) Aba, bakit, may sakit bang naninigas ang anak mo? + +Tio Bes:--Oo, atin n~ga. (Bubuhatin nila ni D. Tiburcio si Beteng at +ilalagay sa kabilang mesedora: Pagkalagay doon, ay gigiwang na muli at +si Beteng ay lulundag sa takot.) + +Bet:--(Gulilat) ¡¡¡Pigbun~ganapu ning al ...!!! + +Tio Bes:--Bah, o bakit, nanung nangyayare sa iyo? + +Bet:--O baquit gagalo ya ing sillang yan, malikiu ku. + +Tio Bes:--(Parang galit) Beteng, huwag kang mamulang. + +Bes:--Tatang, burike ing pinsan ku, i Angeling ... + +Tio Bes:--Alika main~gay, sabe aku ing bahala. + +Tib:--(Kay Tio Bestre.) Eh, ano ba, pinsan, ano at nakaisip kayong +dumalaw dito? + +Tio Bes:--Mallari, ibig ko na sanang gawan natin ing pinagkayarian ta, +kanita pang limang taon n~gayon. + +Tia Mar:--Ampong, maninap nakung maninap pamanlumbe sipitograpo, uling +babalita n~g kabisang Gusting kekami. + +Tib:--(Kay Baltazara) Sarang, ito ang pinsan kong pinan~gakuang +pagpakasalan sa anak niyang lalake sa ating Angeling. N~gayon ay ibig +niyang matupad ang aking pan~gako, kaya't ang mabute ay, kausapin mo +ang ating anak. Ipina-aalaala ko sa iyo na sila'y mayaman, Hale na, +sulsulan mo na sana ang ating Angeling upang ibigin na si Beteng. + +Bal:--Hindi ko masasangayunan ang iyong nais. Gayon man, ay +pagbibigyan kita. (Kay Angeling) Angeling, ibig daw n~g Tio Bestre mo +na ikaw ang mapan~gasawa n~g kaniyang anak na Beteng. + +Ang:--(Pataka) ¿Ano ang sinabi ninyo, Nanay? ¿Pakasal ako sa +antipatikong iyan? Bah, mabuti pa'y uminom na ako n~g lason. (Pasamo) +Nanay, huwag kayong pumayag na ako'y makasal kay Beteng. + +Bal:--Hayaan mo at ako ang bahala. + +Ang:--(Kay Baltazara.) Nanay, pag ako'y pinilit n~g tatay, ay papasok +na akong monha. + +Bal:--Lokang bata ito, hayaan mo't ako ang bahala (Kay D. Tib.) Tibo, +ayaw kay Beteng ang ating anak. May katwiran naman siya...... + +Tib:--(Galit) Pues, hindi mangyayare, Susunod at susunod siya sa +aking ibigin. No faltaba mas. N~gayon pa namang nagkayari na kami ni +ka Bestre.....¡Hindi mangyayare!...... + +Bal:--Aba, hindi naman ako makakapayag na ikasal ang aking anak sa di +niya nagugustuhan. Mangyare na ang mangyayare!! + +Tib:--(Galit din) Sarang, sukat na ang pagsagot! Ayoko n~g sasagot ka +sa akin!... ¿Narin~gig mo ba? + +Bal:--(Patuya.) Bah, para ka namang kaiser ah. + +Tio Bes:--(Kay D. Tib.) Nung makanyan, pinsan aasahan ko na ang iyong +pan~gako. + +Tib:--Oo, ka Bestre, asahan mo na.... + +Ang:--(Naririn~gig ang paguusap ni D. Tib. at Tio Bestro: Kay +Baltasara.) Nanay, huwag ninyo akong bayaan....Ipinan~gako ako n~g +Tatay sa Tio Beatre. + +Bal:--Hayaan mo sabi at ako ang bahala, eh. + +Mat:--(Kay Tio Bestre) Oh, Tatang, etamu lumbé cine? (Kay Angeling) +Pinsan, tukika quekami, ja? Tara na miblas. Nung mipuntaka karin +quekami, akit mula ding sesesen kung ayup, babi, manuk ampong ... + +Tio Bes:--(Sa lahat) Bueno, itamung lahat lumaue cine pota. + +Tib:--Kayo na lamang, ka Bestre. + +Tio Bes:--Aba, alí mallari....Itamungan. Itamungan lumbé tamung +Cine.... + +Tib:--Bueno, tayong lahat ay pumasok. (Aparte) Naipan~gako ko pa +namang hindi na ako papasok sa Cine. + +Bru:--(Kay Tib.) Eh, ako po ba'y hindi ninyo ipagsasama? + +Tib:--Hindi. Ikaw ang matitira dito sa bahay. + +Bru:--(Takot) Aba, aking pan~ginoon, natatakot po akong magisa dito. +Natatakot po ako..! + +Tib:--Pasasamahan kita kay Martina, duwag! + +Bru:--(Pataka. Galak.) ¿Ho? Aba....kung gayon po'y....masok na kayo +n~gayon din. Ang pagpasok po sa Cine, mientras maaga, ay mabute, dahil +na, baka hindi na tuloy ninyo matapos. + +Tib:--(Sa kaniyang m~ga panauhin) Eh, siya, tayo na humapong maaga at +n~g makapasok agad sa Cine. + +Tio Bes:--Yaping mabute. Tara na man~gan.... + +(Lahat ay magsisipasok. Mamasdang mabute ni Beteng si Angeling; +pandidilatan naman nito iyon n~g mata, matatakot si Beteng at +patakbong papasok.) + +TABING. + + + + +=¡TAYO NA SA CINE....!= + +=IKALAWANG KUWADRO= + + +Pagaañgat ng Tabing ay makikita ang larawan ng isang kilalang +lansañgan sa Maynila, na mangyayaring maging ang daang Azcarraga o +alin man ibang daan. Sa gitna, ay makikita ang panglabas (fachada) ng +isang mainam na Cine. Maraming tao na magyayaot dito sa naturang daan, +na ang ibá'y magsisipasok sa Cine matapos namakakuha sa taquilla ng +bilyete. Sa gawing kanan ng Cine, ay makikita ang isang tindahan na +may babala na: MONGO CON HIELO Y LECHE-EXTRA. Sa gawing kaliwa, ay +makikita naman ang isang babae na nagtitinda ng mga kakanin. +Mag-iikawalo't kalahati ng gabi. + +Lalabas ang KORO ng BABAE at LALAKE, na nagsisiawit: Gabí. + + + + +_Tagpo I._ + +=Coro ng mga BABAE at LALAKE.= + + +Coro:--¡Tayo! ... ¡Tayo na sa Cine! + Tayo nan~ga magliwaliw! + ¡Anong inam! ¡Anong bute! + Nang Cineng kawile-wile. + + Sa cine'y napapanood + maraming kababalaghan + Laging sayá ang pangdulot + sa madlang nasasakitan. + + ¡Tayo!...¡Tayo na sa Cine! + Tayo na n~ga magliwaliw! + + ¡Anong inam! ¡Anong bute! + + Nang Cineng kawile-wile...! + + +(Pagkatapos n~g pag-awit, magsisigawa n~g isang "evolución" at saka +magsisipasok sa pinto n~g Cine.) + +Lalabas ang batang lalake, si PELI, at lalapit sa may tindang m~ga +kakanin. + + + + +_Tagpo II._. + +=Ang TINDERA at si PELI= + + +Ten:--(Kay Peli) Ano, Peli, ¿Papasok ka na naman sa Cine? + +Peli:--(Waring kagagaling pa lamang sa pagiyak.) Hindi po. Wala po +akong pera, eh. + +Ten:--Bakit hindi ka humin~gi sa iyong Nanay? + +Peli:--Humin~gi po ako, n~guni't, ang ibinigay po sa akin, ay palo. + +Ten:--¿Ha? ¿At bakit? + +Peli:--Mangyari po, n~g ako'y humihin~gi ay nataon naman na sila'y +napantoche sa pan~guingue, kaya po,t en vez na kuwalta, ang ibinigay +po sa akin ay palo at kurot. + +(Lalabas sina LUISITO at MARCOS, buhat sa kaliwa.) + + + + +_Tagpo III._ + +=Sila din, at sina LUISITO at MARCOS=. + + +Mar:--(Kay Luisito) Luisito, dito ang mabuting paghihintay, n~g +makapangaliskis tayong mabute n~g m~ga dalaga. + +Lui:--Ikaw naman ang taong wala nang na-aala-ala kundi ang dalaga. At, +minsan man, ay hindi ka na nagkasiya sa isang kasintahan. Marahil ang +puso mo'y walang iniwan sa repollong china. + +Mar:--(Patawa) Nagsermon na naman si Padre Luis. Nalilimutan mo lamang +marahil kaibigan ang kasabihang: Pues que la vida es corta, soñemos, +alma, soñemos! Hale n~ga, sabihin mo n~ga naman, eh bakit ikaw, hindi +ka na nagsawa sa amerikanang de cinturon at sa di pagsusuot n~g +sumbalilo? + +Lui:--Tao ka n~ga pala. ¿Hindi mo ba natatalos na iyan ang costumbre +americana? + +Mar:--Naku, maniwala kang kung ang lahat n~g costumbre ang susundin +natin, eh hindi malayong, bukas o makalawa, ay maglagay ka na n~g +kumot sa ulo. + +Lui:--Aba, iyan ang hindi ko magagawa. + +Mar:--At, ¿bakit hindi? Eh, kung mamoda? + +Lui:--Kahit na. + +Mar:--(Pagkatapos na masdan ang bata: si Peli: Kay Luisito.) Luisito, +masdan mo ang batang iyan. (Ituturo si Peli na nakaupo.) + +Lui:--¿Sino bang bata iyan? + +Mar:--Iyan ang isa sa m~ga dakilang amateur n~g Cine. Walang gabi na +di nanasok sa Cine ang batang iyan. + +Lui:--¿Gayon ba? ¡My God! + +Mar:--Oo, maniwala ka. Halika't ating lapitan at kausapin tuloy, +samantalang hindi pa dumadating ang ating hinihintay. (Lalapit silang +dalawa, at kakausapin ni Marcos si Peli.) ¡Hooy, Peli, narito ka na +naman, ha? Tila nawiwili ka sa panonood n~g Cine, ano? + +Peli:--(Pakimi) Kaunti po lamang. + +Lui:--¿Bakit mo ba naiibigan ang Cine? + +Peli:--Mangyari po'y sa Cine ako inpinan~ganak n~g aking nanay. + +Mar:--¿Siyan~ga ba? + +Peli:--Gayon po ang sabi n~g nanay ko sa akin. Buntis daw po silang +kagampan, n~g naisipan nilang masok sa Cine. Nan~gan~gahalati na daw +po ang pelikulang kanilang pinanonood, n~g ipinan~ganak nila ako. + +Lui:--¿Saan ka inpinan~ganak? + +Peli:--Sa Cine po. + +Mar:--¡Jesus......! + +Lui:--At, ¿ano daw naman ang pelikulang ilinalabas n~g ikaw ay +ipan~ganak? + +Peli:--Zigomar daw po. + +Lui:--(Sa sarile) ¡¡Que barba....ridad!!!.... + +Mar:--(Sa sarile) ¡¡¡Kay liit namang Zigomar nito....!!! + +Lui:--(Kay Peli) Eh, ano naman ang in~ginalan n~g nanay mo sa iyo? + +Peli:--Pelicula, po. + +Mar:--¡Santa Barbara!.... (Makakarin~gig n~g yabag at sipol n~g auto: +kay Luisito.) Luisito, tila sila na ang dumarating. Hayan at sipol n~g +auto nina D. Tiburcio ang naririn~gig ko, ah. + +Lui:--Sila nan~ga. ¡Salamat sa Dios! Tayo kumanlong. + +(Lalabas sina D. TIBURCIO, BALTAZARA, ANGELING, TIO BESTRE, TIA +MARTINA, BETENG at MATIA. Ang tatlong nauuna, ay mabute ang gayak, ang +apat na huli, ay lalo pang nakatatawa ang m~ga suot.) + +Mar:--(Kay Luisito.) Ang mabute. Luisito, ay pumasok muna tayo sa +magmomongo. + +Lui:--Pakikita muna ako sumandali, at pagkatapos ay tumun~go tayo sa +mongo. (Sa sarile) ¡Sinabi ko na, at papagkakagastahin ako, ah....! +¡Ipapalo't ipapalo ang kaniyang kaliskis.....! + + + + +_Tagpo IV._ + +=Sila din, at ang mga bagong dating=. + + +Bet:--(Hilahila ang kanyang aso.) ¡Tatang, burique ing cacung pinsan. + +Tio Bes:--Sinabi ko na sa keka, aku ing bahala. + +Mat:--(Kay Angeling) Pinsan, iti wari ing cine? O, itang metun nanu +neman ing lagyu na? + +Ang:--(Wala sa loob) Mongo con hielo. + +Tib:--(Sa lahat) Siya, tayo na pumasok, mientras maaga, at n~g makauwi +agad. + +Tio Bes:--Yaping mabute. Tarana. (Magkukunwang kukuha n~g kuwalta +upang ikuha n~g bilyete, n~guni't uunahan siya ni D. Tiburcio sa +taquilla. Si Tio Bestre ay lihim na tatawa. Si Beteng ay magaanyong +bibile n~g mani.) + +Lalabas ang PULIS. + + + + +_Tagpo V._ + +=Sila din at ang PULIS=. + + +Pul:--(Pagkakita sa aso na hila-hila ni Beteng.) Se, jombre ¿cosa, +esti aso gat licencia? (Tatapikin sa balikat si Beteng, na pagka kita +nito, ay man~gan~gatog sa takot.) + +Bet:--(Tatakbong lalapit sa ama niya.) Tatang dadakpanaku pu ning +pulis. + +Tib:--(Sa Pulis) ¿Que es lo que quiere V.? + +Pulis:--¡My God!... Mi quiere visto este licencia esti aso. + +Tib:--(Kay Tio Bestre) Ka Bestre, dala ba ninyo ang bwis n~g inyong +aso? + +Tio Bes:--(Patulala) Aba, ali. O bakit, ¿pati ba ing asu magbayad n~g +bwis queti sa Manila n~geni? + +Tib:--Oo, ka Bestre. Dito sa Maynila, ay ibinubuwis n~gayon ang lahat. +Han~gin lamang ang hindi pa. Pag nagkabisala'y ito man ay ipagbabayad +na din. + +Tio Bes:--(Galit) Bah, milalu na naman iyan.... ¡¡¡Tekalanapu ning ... +lintik ...!! + +Pul:--(Kay D. Tib.) Cosa, esti aso no gat licencia? + +Tib:--No tiene. + +Pul:--(Pagkarin~gig sa sagot ni D. Tiburcio, ay pagtatangkaang agawin +kay Beteng ang aso.) ¡Ce, jombre, entrega conmigo esti aso. + +Bet:--(Hindi ibibigay) Ba, aliku bisa. (Galit) Ing asung ini kanaku +ya, ¿bakit kuanan me? ¡¡Salbaje nakang tao....! ¿Anta, ika ing sinese +kanine? (Ituturo ang aso) Tabakan daka galang....(Sa ama niya) Oh, +tatang, bakit kakuanane nining Pulis ing asu ku? + +Tio Bes:--Mallari alang cedula, o queti pala sa Maynila, pati asu +mamayad n~g cedula. + +Pul:--(Dahil na ayaw ibigay ang aso ni Beteng, ay kukunin ang kaniyang +revolver.) Cosa, yu no dale conmigo esti yu aso? + +Lahat:--(Maghihiyawan, pagkakitang tan~gan n~g Pulis ang revolver.) +Beteng, ibigay mo na ang aso! ¡ibie mune ing asú....!! + +Pul:--(Tatagnan ang lubid n~g aso at aagawing pilit. Mabibitawan ni +Beteng ang aso.) Ahora, si yu quiere saca esti asu otra vez, puede +anda coral y paga diez peso. (Papasok na daladala ang aso.) + +Bet:--(Pagpasok n~g Pulis, iiyak at maglulupasay na parang isang +bata.) Aruuuy.... kalulune rugú ing kakung asu.... (liyak n~g +malakas.) Sinese que pa namang mayap saka eni, quin~guane ning +dipaning....!! + +Tio Bes:--(Kay Bet.) Beteng, ustuna n~g pag-quiac. Tarana lumbe Cine. + +Bet:--(Iiyak n~g malakas pa sa una) Aliku, tatang, aliku bisa; ing asu +ku....! + +Ang:--(Kay Balt.) Nanay, tignan n~ga ninyo ang naiibigan n~g tatay, +masahol pa sa pasusuhin ah.... + +Balt:--Tunay n~ga, iha. + +Tib:--(Kay Tio Best) Ka Bestre, bakit ba naman dinala pa ni Beteng ang +aso niya? + +Tio Bes:--Bah, mallari, siya ang sumese doon; saka dela niya, bang +regalo kanú queka. ¡Naku, taganang mahat sa kanyá ing asung iyon. + +Tia: Mart:--(Kay Bet.) O, Beteng, ustuna. (Sa lahat) Tarana, lumub +tana qng Cine. + +Tib:--(Sa lahat) Siya, tayo na pumasok. (Lahat ay magsisipasok. +Matitira si Angeling.) + + + + +_Tagpo VI._ + +=Si ANGELING at si LUISITO.= + + +Lui:--(Kay Ang.) Angeling, panahon na itong dapat nating samantalahin. + +Ang:--Maghintay ka pa n~g ilang saglit. + +Lui:--¿Maghintay pa? + +Ang:--Oo. Pagka tayo umalis n~gayon din, ang dulo'y abutin tuloy tayo +n~g habol. + +Lui:--At, ¿paano ang ibig mong gawin ko? + +Ang:--Sinabi ko na sa iyong, maghintay ka pa n~g ilang saglit, + +Lui:--¿Lalabas ka bang uli? + +Ang;--Oo. Ang "chauffeur" namin ay pinagsabihan ko na. Hanggang +mamaya. + +Lui:--¡Salamat ...! + +Ang:--Hintain mo ako sa auto. (Papasok.) + + + + +_Tagpo VII_ + +=Si MARCOS at si LUISITO= + + +Mar:--(Kay Luisito) Ano, kaibigan; tila n~gayon ay, sigue Dagupan +kana, ha? + +Lui:--Wala n~g kasalasala. + +Mar:--Mabute. N~guni't, tila ang lalong magaling, ay magbihes ka muna, +at baka maamuyan ni Angeling. + +Lui:--¿At, bakit? + +Mar:--(Sa sarile) Bakit pa daw....(Hayag) Hale n~ga, amuyan mo n~ga +ang suot mong damit, kundi, amoy supot n~g bakang australiano. ¿Sino +ba ang naglalaba sa iyo? + +Lui:--Makao, bakit? + +Mar:--¡Kaya pala....! + +Lui:--Puro biro ang katawan mo! + +(Maririn~gig sa loob na ipalalagay na nagbubuhat sa cine, ang m~ga +hiyaw na: "Sigue" ... "Sigue" ... "Ibigay mo ang lines" ... "Ibigay mo +ang nueve", kasunod n~g palakpakan at baswitan. Lalabas si Tio Bestre, +at si Beteng, itong huli ay sapupo ang kaniyang tiyan.) + + + + +_Tagpo VIII_ + +=Tio BESTRE at si BETENG.= + + +Tio Bes:--Bah, Beteng, makanyan lamang pala ing Cine. Magdidilim +ampong sasala ... ¡Damongkal, makasira ya pa ng mata ...! + +Bet:--Yapin, tatang. Atinaku maliliú. Saka, masaquit ya pa ing atyan +ku. + +Tio Bes:--Saka purus mung halikan, ampong magnanakaw. + +Bet:--Yapin pu, píro, masakit ku atian, tatang. Bisa +kung....(Ibubulong sa tain~ga ni Tio Bestre) + +Tio Bes:--(Galit) ¡Demonios ...! Mallari, kumain ka n~g dakal na maní +ampong uminom ka n~g sorbetes ...! ¡Salbaje nakang tau ...! + +Tara na qng lub ...! (Papasok silang dalawa. Magkakain~gay na muli sa +Cine. Lalabas si Tia Martina at Matea.) + + + + +_Tagpo IX._ + +=Si TIA MARTINA at si MARTA= + + +Mat:--Inang, inang, masakit ku buntuk ... + +Mat:--¡¡Siablos, makanyan mu naman pala ing cineng amanuan da. +Makasakit ya palang buntuk....!! + +Mat:--O, Inang, maliliu ku pu. + +Tia Mart:--Bah, ing anaku, aku man, maliliu ku. + +Mat:--Ing mayapa Inang, mulitana. + +Tia Mart:--Ba, e maliari. Paintunan dacatamu di tatang mu. + +Mat:--Ba, milalu naku saquit buntuk. + +Tia Mart:--Tara, lumub tamung pasibayu. + +(Papasok silang muli, at ulit na magsisigawan sa loob n~g cine gaya +n~g una.) + +Lalabas si D. Tiburcio. + + + + +_Tagpo X._ + +=Si D. TIBURCIO, pagkatapos si BRUNO at si MARTINA.= + + +Tib:--(Lalabas) Talagang ako'y inaalat yata. Kung alin pa naman ang +aking pinakaiilagang makita sa Cine; Kung alin ang minamasama ko, ay +siya pang napanood n~gayon. At, ang hindi ko pa malaman, ay ang sanhi +n~g kung bakit sa tuwing ang ilalabas sa Cine ay m~ga pelikulang +"Indian at Cowboy", hindi na nanalong minsan man ang m~ga Indian, at +kung talunin pa sila, ay palakpakang wahumpay ang ginagawa n~g m~ga +nanonood. ¿Ano ang ibig sabihin n~g gayon? + +Mart:--(Mula sa loob.) ¡Hayop!...¡Demonio!... ¡Walang hiya! +¡Isusumbong kita!... (Lalabas na kasunod si Bruno.) + +Tib:--(Pagkakita sa dalawa.) ¿Bakit, Martina, ano ang nangyare Bruno? +¿Bakit ninyo iniwan ang bahay? + +Mart:--(Iiyak) Mangyari po, iyang si Brunooooo, uuuhhh!!... + +Bru:--(Gagayahan si Martina) Mangyare po, si Martina, uuuhhh. + +Tib:--(Galit) ¡Demonio!...Magisaisa kayo sa pagsagot. Ikaw, Martina +ang siyang ang umuna. ¿Ano ang nangyare? + +Mart:--(Paiyak na sasagot) Iyan pong si Bruno, pagkaalis ninyo, ay +isinarang lahat ang bintana pati pintuan at.....¡¡Naku ...!! +Napakahayup pong tao niyan ...!! + +Tib:--(Kay Bruno: Galit). At, bakit mo naman ginawa ang gayon? +(Pipiralin sa tayn~ga) + +Bru:--Kaya ko po lamang ginawa iyon, ay dahil siya ninyong utos. + +Tib:--¿Ano, utos ko? + +Bru:--Opo. Kan~gina po ay sinabi ninyo sai akin na, pagkatugtog n~g +ika 7 at kalahati n~g gabi, ay isara kong lahat ang pinto at bintana? + +Tib:--(Sa sarile.) Tunay n~ga. (Sa dalawa) Siya, umui na kayo. + +Mart:--(Paiyak) At, ¿paano po ako? + +Bru:--Hayaan mo't ako, ang bahala. + +Tib:--Siyan~ga, siya na ang bahala sa iyo. Hala magsiwí na kayo. + +(Aalis silang dalawa. Si D. Tiburcio, ay papasok uli sa Cine. Lalabas +ang isang Pulis.) + + + + +_Tagpo XI._ + +=Ang PULIS lamang= + + +Pul:--(Dala ang isang pahayagan) Esti periodico, motso, jabla robo. +Every days, jabla robo. Every days, jabla olicem, Motso nakaw, pero, +mi no bisto nada jasta hora. (Palakpakan sa loob n~g Cine, kasabay n~g +sigawan) + +Sa loob:--(Pahiyaw)!!Sigue ... Zigomar ... sigue!! (Palakpakan) + +Pul:--(Gulilat) Cosa jabla esti jombres dentro cíne? (Anyong papasok +na tan~gan ang batuta.) ¿Aqui gat ladron?!My godness ...! ¡Oh, this is +creasy ...!...Mi cabeza motso loko ... Aquí dentro no ladron sino cine +nomas ...! This is.... ¡Oh, mi poco tempo, bamus casa con una señorita +motso rica, motso money, nomporta masque pea ... And, bay and bay, mi +vamus America y no more polis ... ¡Ja ...! ¡Ja ...! Este motso bueno +bisnes (Papasok na bumabaswit n~g isang "rag".) + +(Lalabas si Angeling na parang lin~gas. Sasalubun~gin siya ni +Luisito.) + + + + +_Huling Tagpo._ + +=Si ANGELING at si LUISITO._ + + +TUGTUGIN + +Ang:--¡Luisito! + +Lui:--¡Oh, Angeling! + +Ang:--Paglisan na'y ating gawin. + + +Lui:-- ¡Oh, pan~garap kong nalaing, + natupad ka at dinating! + + N~gayon di'y atin n~g lisan + itong pook, at tumanan. + +Ang:-- Luisito kong liniliyag + laan ako sa iyong han~gad. + +Lui:-- Tayo na't ating tungain + saro n~g ating paggiliw. + +Ang:-- Ang bawa't iyong mahiling, + ay aking tatalimahin. + + +=SILANG DALAWA= + + + Tayo na sa himpapawid +na pangdulot ay pag-ibig.... +Doon, ang lahat ay tamis, +aliw, ligaya at....lan~git! + + Ating limutin ang hirap +at lasapin ay pagliyag. +¡Tayo sa bayang pan~garap +at doo'y, walang bagabag! + + +(Yayaon silang madali, at papasok sa kanan. Maririn~gig na dagli ang +sipol n~g "auto". Lalabas si D. Tiburcio na kasabay ang lahat, at +naghihiyawan.) + +Lahat:--¡¡¡Angeling....!!! + +Ten:--Bili na kayo n~g mané.... + +Tib:--¡¡¡Angeling....!!! + +Peli:--(Sa lahat) ¿Sino pu ba ang hinahanap ninyo? + +Bal:--Ang aming anak. ¿Nakita mo ba, among? + +Peli:--Iyon po bang maganda? + +Tib:--Oo, iyon n~ga, ¿saan naroroon? + +Peli:--Tinan~gay po n~g lawin...... + +(Pagkarin~gig noon ni Beteng, ay hihimatain. Mapapatun~gan~gang +lahat.) + +TABING. + + + + +=MGA KUROKURO= + +¡CINEMATOGRAFO! + + +Ang "libreto" n~g "Zarzuelang" may tinurang pamagat, na buhat sa +panitik n~g manunulat sa dalawang wika, sa kastila at tagalog na si G. +José Maria Rivera ay nabasa ko at napanood ko pa n~g ganapin ang unang +tanghal sa Dulaang Rizal. + +Sa tugmang ito ay ipinakilala n~g "Kumatha" na siya'y maalam sumulat +n~g dula; ang pagkakasunod n~g m~ga tagpo (escenas) ay napakahusay, +hindi nawawala ang "continuidad" na kailan~gan sa isang obra at ang +galaw at m~ga anyo n~g m~ga "personages"; ang paglalabas pumasok sa +tagpo ay ayos na ayos sa tinatawag na "mecenica teatral." + +Ang "caracter" n~g m~ga personage ay hindi lumabo hanggang sa matapos. + +Ang kanyang "vis comica" ay kilala na n~g madla. Ang pagkakalahok n~g +salitang kapampan~gan sa kanyang '"obra" ay totoong mainam at +matatawag nating "a lo hermanos Quíntero" na pawang nabantog at +nan~gagsidakila sa kanilang "sistema" na ang kanilang m~ga tugma na +tunay na wikang kastila ay nilalahukan n~g m~ga "dialectos españoles"; +magpan~gayo'y hinahan~gaan n~g boong Esgaña ang magkapatid na +Quintero. + +Pepe, magpatuloy ka sa landasing iyan n~g pagpapalago n~g ating +dulaan; ang pagsulat n~g mabubuting dula ay higit pa n~g +pagkamakabayan kay sa magmakisig na "politico". + +_=Severino Reyes=_ + + * * * * * + +=ANG PAGKAMANGDUDULA NI RIVERA= + +Si José M.a Rivera ó Pepe Rivera, gaya n~g karaniwang palayaw sa kanya +n~g kanyang m~ga kamanunulat at kaibigan, ay isang mangdudulang may +sariling gabay at sariling watawat. Siya ay lumalakad sa laran~gan n~g +pangdudula na masasabing hindi sumusunod sa ilaw n~g iba. + +Nagbukas siya n~g landas na sarili niya, na sa kanyang pagasa'y +lalong malapit para sa ikapagtatamo niya n~g tagumpay. At ang pagasang +ito ni Pepe ay hindi nabigo. Kung ang tagumpay n~g mangdudula ay +nakikilala sa pagkatig sa piling niya n~g lalong marami't piling +nanohood, ang di gagaanong taong umuuhong lagi sa m~ga dulaan kailan +pa ma't itatanghal ang alin man sa kanyang m~ga akdang "M~ga +Pagkakataon," "Opereta"? at "M~ga Bin~gi", ay maliwanag nang patotoo +na ang tagumpay ay nasa kanya na. Anopa't sa ganang aking pagkapisil, +hindi na kailan~gan ni Rivera ang sumulat pa n~g lalong maraming katha +upang maging karapatdapat siya sa luklukan n~g ating m~ga +ipinagkakapuring man~ga mangdudula. Ang pagkamandudula n~g isang tao +ay dapat kilalanin hindi sa karamihan n~g dulang sinulat, kundi sa uri +at taglay na m~ga katan~gian n~g kanyang nakatha na. At inuulit kong +labis ang kanyang m~ga kathang nabanggit sa itaas, upang siya ay +mapapiling sa unahang hanay n~g ating m~ga maginoong guro n~g dulaan. + + +=_E.L. Valmonte,_= +Kinatawan ng AKLATANG BAYAN +Sa Kalipunan ng mga Samahang Mananagalog. + + +Maynila, Mayo 30, 1920. + + * * * * * + +=SI PEPE M.a RIVERA= + +Tao palibhasang may katutubong hilig sa pagsulat, hilig na nalalahukan +n~g sipag at tiyagang siyang pan~gunang kailan~gan sa m~ga kawal n~g +panitik, gaya n~g pagiging kailan~gan n~g tikin sa isang bangka, +kaya't hindi katakatakang si Pepe M.a Rivera, ang karapatdapat na +Pan~gulo n~g Ilaw at Panitik, ay maantayan natin n~g lalong kisig at +m~ga bun~gang hinog n~g kanyang halamang itinanim sa panahon, at +n~gayo'y malusog na nagbubun~ga. + +Sa likod n~ga n~g may mahigit na dalawampung taong ginugol ni Rivera +sa kanyang paghahanda sa isang kabuhayang dapat niyang kapulhan n~g +suson susong putong n~g tagumpay, gaya n~g tinamo niya n~gayon sa +sunod-sunod halos na pagtatanghal n~g kanyang m~ga akda, ay di +katakatakang, ang lahat n~g humahan~ga sa kanyang panitik ay kapitan +siya n~g karapatdapat na taguring "hari n~g m~ga mapag-patawa". + +Nariyan ang katan~gian ni Pepe. At hindi katakataka! Ang isang taong +pinagkalooban n~g Maykapal n~g isang loob na maluwag at isang +damdaming walang iwing pagiimbot na linangkapan n~g isang mukhang +wari'y nakan~giti sa lahat n~g oras, saan hindi ang kanyang +paguugali'y masisinag sa kanyang mga akdang sa twing itatanghal ay +"nagpapasakit n~g maraming tiyan". + +=_Crispin._= + +ANG MITHI, ika 28 Mayo, 1920. + + * * * * * + +José M.a Rivera, con su esfuerzo personal verdaderamente laudable y +con su talento, ha llegado a una altura a la que ya quisieran llegar +muchos de nuestros autores dramáticos. Es de la madera de dramaturgos +y triunfará aún más. Comenzó a estrenar en el Teatro Rizal sus +primeras producciones dramáticas y que fueron del agrado del público. +Las operetas austriacas vertidas por él al tagalo y representadas con +éxito, diéronle además un notable prestigio como traductor, +distingiéndose además de los _adocenados_ como autor dramático. + +Rivera es uno de nuestros contados aficionados a escribir obras +teatrales. Como tiene mucha voluntad, sobre todo constancia y esfuerzo +en el trabajo, se puede esperar mejores cosechas aún de su numen +creador é inventivo. En sus obras, en donde se exponen al estudio, a +la crítica y a la corrección, múltiples cuadros de costumbres locales, +se refleja ese afán de corregir y cortar ciertos vicios muy nuestros, +y ciertas imperfecciones tambien de órden social, habida consideracion +a la altura de la civilización en que parece encontrarse el país. Su +obra "Opereta?" que tantas veces figuró con éxito en los carteles y en +las tablas por ejemplo, es una prueba de esto que decimos. Es digno +de notar además en Rivera ese estilo jocoso y festivo con que están +escritas sus obras, lo que hace que estén á tono con nuestro público +que gusta de humorismos y chistes. + +Doy mi mas sincero parabien al Sr. José M.a Rivera por sus esfuerzos y +aplicacion que le han conducido al éxito, al acometer una empresa tan +arriesgada y problemática como es la de escribir obras teatrales en +Filipinas ... + +=_Jose G. Reyes._= + + * * * * * + + +=UN TRIUNFO DE RIVERA= + +De tal podemos calificar, el que en la noche del 1.o de Junio obtuvo +nuestro querido colaborador D. José María Rivera estrenando en el +Teatro Rizal, tres de sus mejores obras, tituladas: "Cinematógrafo", +"Panibugho" (Celos) y "Mga Pagkakataon" (Coincidencias), en presencia +de numeroso y selecto público que acudió al coliseo avido de conocer +las últimas producciones de nuestro joven inteligente compañero. + +En las tres obras líricas alcanzó Rivera un triunfo resonante, +acreditando una vez más ser él de la madera de los comediógrafos +modernos; que conoce palmo á palmo la mecánica teatral, y sobre todo, +ha justificado una vez más su genio como uno de los pocos dramaturgos +filipinos que con Severino Reyes, Patricio Mariano y Aurelio Tolentino +integran y son verdaderos prestigios del teatro tagalo. + +Con el espíritu de imparcialidad en que siempre se inspiran nuestros +juicios, podrémos manifestar aquí sinceramente, que el Sr. José María +Rivera, es de los contados escritores dramáticos que para dar +verdadera vida a sus obras, sigue el derrotero trazado por los +escritores españoles de presentar en cada obra dramática tipos +regionales. En la zarzuela "Cinematógrafo" presenta Rivera el tipo de +unos montaraces, que faltos de sociabilidad, creyeron que Manila, es +tambien una montaña. Tanto en esta obrita como en "Panibugho" y "M~ga +Pagkakataon", nuestro apreciado colaborador ha conseguido triunfar en +toda la línea, asi como en su precioso monologo "Kakilakilabot" que +interpretó maravillosamente el mejor actor dramático filipino D. +Eusebio Constantino. El inspirado one-step del profesor Emilio A. +Aninao el primer filipino que ostenta el titulo de Profesor de +Armonia, titulado "José María Rivera", compuesto expresamente en honor +al beneficiado, gustó muchisímo al publico que al final la aplaudió. + +Los artistas que tomaron parte en la representacion de las obritas del +Sr. Rivera, cumplieron como buenos en sus respectivos papeles. La +tiple Juanita Angeles, demostró, una vez mas dominio en las tablas y +la potencia de su voz. Desde los primeros momentos supo cautivar al +público que le aplaudió á rabiar. Ildefonsa Alianza, acreditó ser de +la madera de las buenas características. La tiple Feliza Buenaventura, +supo bordar con maestria su papel en "Cinematógrafo" y recibió tambien +muchos aplausos. Alfredo Ratia, el gran barítono de la Compañía que +dirije el dramaturgo D. Severino Reyes, demostró ser dignísimo hijo +del gran actor D. Nemesio Ratia, honra del teatro contemporáneo. Pepe +Suarez y Joaquin Gavino, así como tambien los Sres. Eusebio +Constantino, Eusebio Gabriel y Gregorio L. Lopez, contribuyeron mucho +al éxito alcanzado por el autor. + +Y para terminar repitimos que Rivera ha triunfado en toda la línea, +por lo que el público le llamó muchas veces para aplaudirle +entruendosamente. A los muchos aplausos que tan querido compañero ha +recibido, une el FREE PRESS el suyo, entusiasta y sincero. + +(FREE PRESS, Junio 15, 1918.) + + + +=Parang Liham na Bukas= + +K. Deogracias A. Rosario (alias) Delio. Taliba, Maynila. + +Kasamang Delio:-- + +Yamang ikaw ang nakikilala kong "revistero" n~g TALIBA sa kanyang +pitak n~g m~ga Dulaan, ay minarapat kong sa iyo ibalita ang isang +bagong naisip ni Pepe Rivera. N~guni't, bago iyan, ay ibig ko munang +tumukoy n~g ilang bagay. Naalaala kong ikaw na rin ang nakapuna ukol +sa ginawang "recurso" n~g ilan sa ating m~ga "autores" sa pagtatanghal +n~g m~ga dulang tan~gi sa marami n~g m~ga _actores principales_ at +_secundarios_, ay napakarami pa rin ang m~ga "koro" na kung minsa'y +"nakasisinok" sa panlasa n~g m~ga nanonood. Napuna ko rin sa m~ga +nakaraan mong lathala, na tumukoy ka sa m~ga dulang "iilan" ang kanyang +m~ga "pesonaje" at sa pagtukoy mong ito ay nabanggit mo ang +"Panibugho" ni Pepe Rivera, ang "Dalawang Hangal" ni Moneng Ilagan, at +ang "Ana Maria" ni Ñol Binoy Reyes. + +Ako'y sumaiyo n~g buong buo, sa iyong pagkukuro, na, upang makilala +ang "habilidad" n~g isang "autor" ay sa pagtatanghal n~g isang dulang +"iilan" ang m~ga taong gumagalaw, buháy ang m~ga tagpuan at busog sa +kasariwaan n~g isang diwang ibinubuhay o nilalayon. Sa tatlong katha +n~g m~ga beteranong mandudulang nabanggit ko na sa iyo, na kapwa ko +napanood, ay masasabi ko sa iyong isang katan~gitan~gi. Kung ang m~ga +isipan n~g "tatlong haring iyan", (tawagin na nating Hari), n~g ating +dulaan, ay maging isipan n~g marami nating mangangatha, ay hindi +malayong maiaagapay na rin natin ang ating dulaan sa taas at indayog +n~g m~ga isipan at sa kasaysayan din naman n~g m~ga mangangathang +hinahan~gaan natin sa ibayo n~g ating m~ga dagat. + +Doon, sangayon sa ating m~ga nababasa, ay iilan sa maraming +manan~gatha, ang natatan~gi hindi dahil sa kanilang katalinuhan, +kundi sa m~ga katha nilang binubuo n~g iilang "personaje" lamang, +n~guni't sa "iilang" yaon, ay nandoon na ang lahat. Anopa't nakayayari +n~g isang buhay na kinalalarawanan n~g isang pangyayaring kung iisipin +lamang, ay masasabing hindi magaganap kung "iilang katao" ang +magsasagawa. + +Nasabi ko ang ganyang malayang kurokuro, dahil sa nasaksihan ko, oo, +Kasamang Delio, nasaksihan n~g dalawa kung mata na ang m~ga kinatha +n~g tatlo nating "hari n~g sariling dulaan" ay hindi na maihuhuli, +maging sa layon, sa isipan, sa diwa at sa kabuuan man, n~g m~ga +nakatha n~g m~ga nabanggit ko nang mandudulang taga ibang lupa. + + * * * * * + +Napaguusapan na rin lamang natin ang ukol sa m~ga dulaan, ay +maibabalita ko sa iyong ipalilimbag daw yata ni Rivera ang kanyang +dulang may isang yugto na pinamagatang "Cinematografo". + +Ang dulang ito, ay napanood ko na sa unang pagtatanghal sa "Rizal", sa +kapakinaban~gan n~g kumatha. Pagkatapos kong mapanood, ay ako na rin +sa sarili ang nagtanong: + +--Ano ang aking napanood? Isang dula lamang kayang "pasampay-bakod"? + +--Oh, hindi,--ang akin ding sagot. Tal mente, ay hindi isang dula +lamang, manapa'y isang sinematograpong nan~gun~gusap at ang kanyang +layuni'y bumaka sa masasamang hilig n~g ating m~ga tao. + +Ang "Cinematografo" ni Rivera, ay naglalayon n~g malalaking bagay na +tumutukoy sa masamang hilig n~g marami sa ating m~ga kapwa, na dahil +sa malaking hilig sa bisyo, ay napapabayaan ang lahat n~g gawain sa +sariling tahanan. Inilarawan din n~g kumatha, ang kasagwaan n~g ilang +tanod o tagapagin~gat n~g kapayapaan at tinuligsa ang kanilang +kasagwaan sa paggamit n~g kanilang tungkulin. At hindi pa iyan. +Sakali't ipalilimbag n~ga n~g Kasamang Rivera ang katha niyang ito, +(kahimanawari'y ipalimbag n~ga sana), ay mababasa n~g madla na isa sa +m~ga tagpo ay maguusap ang dalawang magkaibigan sa harap n~g pintuan +n~g isang Sine. Ibabalita n~g isa, na, may nalalaman siyang isang +kakilalang naglihi sa isa sa m~ga artista n~g isang pelikula at dahil +doo'y ginabigabi ang pagpasok sa alin mang sineng pagtanghalan sa +kanyang "favorito"; nagbuntis halos sa loob n~g sine, at nan~ganak, +oo, Kasamang Delio, nan~ganak sa loob din n~g kamalig n~g isang sine, +bagay na masasabing isang tunay na "barbaridad" na hindi makikita sa +ibang bayan. + +Ang anak n~g naglihi sa nasabing artista, ay naging isang pusakal na +alagad n~g sinematograpo hanggang sa lumaki. + +Inilarawan din ni Pepe sa kanyang dula ang ukol sa karaniwang +napagkikita natin, na ang sine ang siyang ginagawang paraan sa +pagtatanan n~g m~ga anak na napakakasal n~g hindi pa oras. At isa pa, +ang lalong kriminal, ay ang ukol sa m~ga pagnanakawang parang +itinuturo sa m~ga nanonood. Ang bahaging ito, ay pinagukulan n~g autor +n~g ilang "halibas" sa pamamagitan n~g paglalarawan n~g kasamaang +ibinubun~ga, lalo pa n~g napapanahon ang m~ga _Zigomar_ at m~ga +_Fantomas_. + +Iyan, at m~ga iba pang tagay na pawang "sakit n~g Sangkatauhan" ang +kanyang binaka at kung tunay n~gang ipalilimbag, ay inaasahan kong +makatutulong n~g malaki sa pagpapaliwanag at pagbaka sa inaasal o +maling hilig n~g marami sa atin. + +Tan~gi sa riyan, ay masasabi ko sa iyong ang pagpapalimbag na gagawin +ni Rivera sa kanyang "Cinematografo", ay makatutulong din naman sa +pagpapalaganap n~g Sariling Wika sa una, at sa pan~galawa'y +magkakapanahong mabasa n~g m~ga tumatangkilik sa dulaang tagalog ang +kanilang karaniwang nakikita't naririnig magbuhat sa esenario n~g +isang dulaan. Mabasa, oo n~ga, mabasa, at sa gayo'y mapagaralan nila't +masuri ang kahalagahan n~g ating m~ga dulaan na siyang tampok at +karan~galang masasabi n~g Lahi ni Balagtas, na hindi man karapatdapat, +ay kinabibilan~gan natin. + +Kung hindi lamang inaakala kong pahahaba ang liham na ito, at may +isang gawain akong nakahahadlang sa akin, ay tutukuyin ko sana rito ang +lahat n~g nalalaman ko ukol sa m~ga katha ni Pepe Rivera. Gayon pa +man, at sa maiikling salita ay tumukoy rin tayo n~g pasapyaw. + +Napanood mo ang tatlo niyang dulang "Panibugho", "M~ga Bin~ge" at +"M~ga pagkakataon," hindi ba? + +N~gayon, sabihin mo sa akin kung ano ang iyong niloloob. + +Sa kanyang "Panibugho", tan~gi sa nakatatawang pangyayari, ay +nakatutulong din sa pagbibigay liwanag sa nalalabuang isipan n~g mag +asawang (m~ga asawang babae ang tinutukoy ko rito), pagdaka't +magbubudhi na lamang at sukat, at hindi na sumasangguni sa kanyang +tapat na puso, kung namamali siya o kung hindi, at pagdaka'y +patatan~gay sa simbuyo n~g magdarayang damdamin, ¿Hindi ba tunay? Ang +kamaliang iyan, ay nagamot ni Rivera sa pagtatanghal n~g kanyang +"Panibugho". + +Sa kanyang "M~ga Bin~ge" ay nakuha rin namang naipakilala ang +kadalubhasaan n~g kanyang panitik. Kanyang inilarawan n~g ganap na +ganap ang konsekuensiang laging ibinubun~ga n~g isang hindi +pagkakaunawaan, at tan~gi sa roo'y ginulo niya muna ang isip n~g +nanonood, at n~g lito na, ay "pinaglamas" niya ang salitaan, n~guni't, +pagkatapos, ay unti unting nagliliwanag hanggang sa niwakasan n~g +isang "pagkakataong" hindi inaantay na mangyari na ipinagkapalad ng +"isang hindi naghahanap" at "hindi nananadya". N~gayon kung sa +dalawang obrang iyan, ay nakuha kong naipakilala sa iyo ang +"kadiyaskihan" n~g ating Pepe, ay tignan naman natin ang kanyang +walang kamatayang "M~ga Pagkakataon", na habang tumatanda ay lalong +nagiging bata at na kahahalina sa puso n~g ating publiko. + +Ano ang napuna mo sa "M~ga Pagkakataon"? + +Sa "obrang" iyan, ay hindi pangkaraniwang talino ang pinuhunan ni +Rivera n~g kanyang sulatin. At, _sobre todo_,ay ang pagkakalagay n~g +pamagat. Nasabi ko tuloy na "kinasihan yata n~g Santong katutubo si +Pepe", sa kanyang "M~ga Pagkakataon", o talagang _natama sa mabuting +oras_. + +Kalabisan pang ilarawan dito ang m~ga "kuntil butil" n~g "obra". Sukat +nang sabihin ko na sa "M~ga Pagkakataon", ay hindi dapat manood ang +isang tao o m~ga taong katatapos kumain lalo pa't busog, pagka't hindi +malayong saktan n~g tiyan o kaya'y _maapendesitis_. Itatanong mo sa +aking kung bakit? Saksi ka. Hindi ba't n~g mapanood natin, ay kaunti +ka nang pan~gapusan n~g hinin~ga dahil sa katatawa, bakit at si +Ballecer pa naman ang nag-Kosme? Hindi ba't sinabi mo pang, "ang +lalong matimpiin, ang lalong pihikan, "at ang lalo pa mang walang kibo +kahima't banal o simenarista pa siya ay tatawa, at tatawa pag napanood +ang "M~ga Pagkakataon"? + +Tan~gi sa riya'y nagtuturo din naman sa isang magulang na ayaw +pabayaan ang hilig n~g isang anak lalo pa't sa gawang pagaasawa. + +Dahil sa m~ga naipahayag kong iyan, ay inaasahan kong sa pagpapalimbag +ni Pepe n~g lalong mapatutunayan n~g madla kung tama o kung hindi ang +aking m~ga daglian pagkukuro hinggil sa kakayahan at sa "habilidad" ni +Pepe Maria Rivera sa gawang pagsulat. + +Samantala'y magutos. Kumusta sa Katotong Crispin. + + +=_Remigio Mat. Castro_.= + +Kalihim ng Ilaw at Panitik. + +Marso, 15 n~g 1920. + + * * * * * + + +A beneficio de los incendiados de Cavite, la "Compañia Ilagan" dió una +función en el Teatro "Zorilla", en la noche del 6 de Mayo, +representandose tres obras de un acto de José Maria Rivera. + +Pepe es un creador de tipos y se reveló en "Opereta", haciendo mover +en escena a dos tipos pueblerinos, uno del pasado, ignorante, +socarrón y desconfiado y otro del dia, aunque con reminiscencias del +de antaño, pero con más desparpajo, con más perspicacia. + +Rivera al hacer mover en escena a esos tipos, a mas de ir dandolos a +conocer, pintando sus defectos para ser corregidos, regocija al +espectador con graciosas escenas. + +En el escenario, este joven autor, completa la pintura haciendo hablar +a los muñecos en su dejo y estilo peculiares de la region +correspondiente. En esto, el autor tuvo un éxito completo, como +tambien en la presentacion de otro tipo popular, un cantante que fue +tambien caricaturizado de un modo acabado. + +¡Bien por Rivera! + +=_Alitaptap_.= + +CONFETTI, 16 de Mayo de 1920 + + +[Mga Patalastas] + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Cinematografo, by Jose Maria Rivera + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CINEMATOGRAFO *** + +***** This file should be named 16311-8.txt or 16311-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/6/3/1/16311/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad, +Pilar Somoza and PG Distributed Proofreaders from page +scans provided by University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + |