initial commit of ebook 15845HEADmain

1 files changed, 4352 insertions, 0 deletions

diff --git a/15845-8.txt b/15845-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..55fc351
--- /dev/null
+++ b/15845-8.txt
@@ -0,0 +1,4352 @@
+The Project Gutenberg EBook of Florante at Laura, by Francisco Baltazar
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Florante at Laura
+
+Author: Francisco Baltazar
+
+Release Date: May 17, 2005 [EBook #15845]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK FLORANTE AT LAURA ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+Distributed Proofreaders. Special thanks to Matet Villanueva, Pilar
+Somoza and Ateneo Rizal Library-Filipiniana Section.
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g. Mistakes in the original published work has been
+retained in this edition.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit. Hinayaang manatili sa edisyong ito ang mga
+pagkakamali sa orihinal na pagkakalimbag.]
+
+
+FLORANTE
+
+at
+
+LAURA
+
+
+May Paunang Salita at mga Paliwanag
+
+ni
+
+CARLOS RONQUILLO
+
+Maynila
+1921
+
+
+
+
+PAUNANG SALITA
+
+Nang kalahatian ng 1906, na lumabas sa larangan ng Panitikang Tagalog
+ang mahalagang aklat ng _"Kun sino ang kumatha ng Florante"_, ni
+G. Hermenegildo Cruz, ay sinasabing may mga 106,000 nang salin ng
+"Florante at Laura" ang naipalilimbag ng iba't iba; at sapul noon
+hangga ngayon ay marami na ring taón ang nagsipagdaan, at sa loob ng
+panahong iyan--lalo na nga't kung aalagataing siyang panahon ng
+kaunlaran ng Panitikang Tagalog at ng kasiglahan sa pagbabasá at ng
+pag-uumalab na lalo ng pagmamahal sa ating walang kahambing na
+Makatang Francisco Baltazar--ay walang alinlangang sa datihang bilang
+ng 106,000 ay di na rin kakaunti at di na iilang libo ang naparagdag
+pa.
+
+At sa harap ng kasiglahang iyan ay mapaghahalatang nagkaroon din ng
+ibayong sigla ang nagsisipagpalimbag. Isa't isa ay gumagawa ng
+kanikanyang kaya, upang mapalitaw na kalugodlugod ang "Florante at
+Laura". Ngunit sa likod ng kasiglahang iyan at kapuripuring
+pagpupunyagi ay kasakitsakit sabihing wari'y naipagwawalang bahala
+kung minsan ng ilan yaong tagubiling:
+
+     "Di co hinihinging pacamahalin mo tauana,t, dustain ang abang
+     tula co gauin ang ibigui,t, alpa,i, na sa iyo ay houag mo lamang
+     baguhin ang verso".
+
+Naipagwawalang bahala? Walang alinlangan. Pinatutunayan ng mga
+pangyayari. Nguni't maaari namang paniwalaang hindi sa atas ng
+masamang hangad na "paalatin ang matatamis na tula" kundi bagkus pa
+ngang sa magandang nais, na lalo pang mapatamis. Lalong mapasarap.
+Lalong mapabuti. Lalong maitumpak. Gayon man, at maging gaano man
+kabanalang ganyang nais, ay di rin maipagkakailang tunay na
+pagwawalang bahala sa tagubilin at tunay na ipinagkakamit ng malubhang
+kasalanan ni Sigesmundong dinadaliri ng dakilang Makata.
+
+Kailangan ngang kung ano ang akda ng dakilang Makata ay siyang
+papanatilihing buhay magpakailan man, walang munti mang pagbabago, sa
+maging labis man o kulang, kahi't mali mang nakikita. Ni isang titik,
+ni isang kuwit--maliban na nga lamang kung hindi maiwasan dahil sa
+makapangyarihang atas ng panibagong alituntunin sa pagsulat.
+
+Sinasabing ni saan man ay wala na ngayong matatagpuang isa mang salin
+ng "Floranteng" limbag noong buhay pa si Balagtas, at may paniwalang
+ang iniingatan ni Dr. Pardo de Tavera ay siyang matanda sa lahat nang
+nakatago ngayon; nguni't sa kagandahang palad ay sumakamay namin ang
+isang salin ng lumabas noong 1861, linimbag sa papel Tsina ng
+"Imprenta de Ramirez y Giraudier", at sa kanyang takip na papel
+katalan--takip na ilinagay lamang ng maingat na may-ari--ay nakatitik
+ito: "Es propiedad de Don Jose Dioniso de Mendoza". Si Balagtas ay
+namatay noong ika 20 ng Pebrero ng 1862, sa gulang na magpipitongpu't
+apat na taón. Kaya, maliwanag, na buhay pa si Balagtas ng limbagin
+nina Ramirez ang "Floranteng" sumakamay namin, at matanda pang di
+hamak sa iniingatan ni Dr. Tavera, sapagka't ang kanya ay limbag
+lamang noong 1870 ng "Imprenta de B. Gonzales Mora" sa Binundok. Siyam
+na taón nga ang katandaan dito. At kung aalagataing buháy pa nga si
+Balagtas noong 1861 ay walang alinlangang dahil sa pagpipitagan man
+lamang sa noon pa ma'y itinuturing nang "Hari ng mga Manunula", ang
+sumakamay namin ay di pa "napanghihimasukan ng kamay ni Sigesmundo",
+
+Ang saling iyan ay wala na sa amin, pagka't hindi amin. Naipagparanya
+lamang sa amin--dahil sa paglabas noong 1906 ng "kun sino ang kumatha
+ng Florante"--ng noo'y nag-aaral pa sa "Escuela de Derecho" at ngayo'y
+abogado Alfonso Mendoza, masugid na demokrata; at sa likod ng ilang
+buwang pag-iingat at pagsipi namin ay pinagpilitang bawiin ng
+nagpahiram, dahil sa minamahal daw mabutí ng kanyang ama, palibhasa'y
+sa mga nuno pa nila minana. Isinauli rin nga namin, sa likod ng kung
+makailang pagwawalawalaan.
+
+At kamakailang maitanong namin uli sa abogado Mendoza ay ganito ang
+isinagot:
+
+--Aywan bagá kung saan na naroon. Tila sira na ang mga unang mukha.
+
+Kaya, nang paroonan ni Epifanio ay aywan kung nakuha niya o hindi....
+
+Si G. Epifanio de los Santos--ang dalubhasang istoriograpo, ang guro,
+ang akademiko, ang sumakastila ng "Florante"--ay siyang tinutukoy.
+Kami ang sa kanya ay nakapagpahiwatig, upang mapawi ang maling
+paniwala, na "wala na ngayong Floranteng limbag nang buháy pa si
+Baltazar." At dahil diyan ay walang salang nagdumaling paroon, upang
+makuha--sa paano man--ang mahalagang hiyas ng Literaturang Tagalog na
+pinakamamahal niya. Sakaling nakuha niya, kahi't na nga sira-sira, ay
+dapat ipagpasalamat, sapagka't parang napalagay sa "kabang may pitong
+susi"; nguni't kung hindi, at kung natuluyan na ngang nasira, ay tunay
+na kahinahinayang.
+
+Kahinahinayang! Tunay na kahinahinayang!...
+
+Sakaling nasira na nga.
+
+Nguni't gayon man ay may sukat na rin tayong dapat ikaaliw; ang siping
+naingatan namin. Pagkakapag-ingat, na maituturing nating isa na ring
+tunay na kapalaran, at siping walang munti mang pagbabago, palibhasa'y
+pinag-ingatan naming ilagay pati ng kanyang maliliwanag na kamalian sa
+limbagan at di dinagdagan, ni kinulangan, ng kahi't na ano.
+
+At ang siping iyang sa huli'y linagyan namin ng mga paliwanag ay
+siyang ngayo'y inihahandog namin sa tanang magiliwin at mapagmahal sa
+walang kamatayang "Florante at Laura".
+
+Maipaliliwanag naming buháy pa ang dakilang Makata ay nasasaulo nang
+mabuti ng kanyang mga anak ang "Florante at Laura". Paanong di
+magkakagayon ay sa pati ng iba't iba pa niyang akda'y nasasaulo rin?
+Ang "Florante" pa nga ba ang di mapapakintal sa kanilang ulo? At ang
+"Floranteng" nalalaman nila at mapahangga ngayo'y sariwa pa sa isipan
+ay isang saling ayon din sa kanilang ama ay siya niyang tunay na gawa.
+Dito natin mapagkukuro kung bakit walang kamalian sa mga huling labas
+ng "Florante", na di ang di mapupuna nila.
+
+Kaya, nang ang ilang kabaguhang napuna namin, dahil sa masusing
+pagsusumag sa "Kun sino ..." at sa siping nasa amin ay maipakitang
+isaisa kay G. Victor Baltazar--anak na lalaki ng Makata at siyang
+pinakamatanda sa tatlong nabubuhay pa hangga ngayon (Victor, Isabel at
+Silveria), na laging nasa amin, tumitigil ng buwanan at lingguhan,
+dahil sa kalimitan nilang magpagamot dito sa Maynila, gayon din ang
+dalawang apong dalaga ni Balagtas, na sina Pepita at Vicenta[I.], anak
+ng Victor[II.]--; ang mga kabaguhang nadaliri ay pinatunayang "iba nga
+at di siyang nasa matandang nasasaulo nila". Nguni't, hindi naman
+napagpakuan namin ng tingin ang lahat, kundi ang madla lamang lalong
+mahalaga. Ni ang mga kamalian man ng pagkakalimbag sa siping nasa
+aming kamay ay di rin napag-usapan.
+
+At ang lahat nang kaibhang iyan at kamalian ay siyang naging sanhi ng
+mga paliwanag namin sa dakong huli.
+
+
+CARLOS RONQUILLO
+
+Maynila, 10 Septiembre 1921.
+
+
+[I.] Namatay noong ika 21 Sept. 1921.
+
+[II.] Namatay noong ika 12 Dis. 1926.
+
+-Alberta Balmaseda, asawa ni Victor, namatay noong Marso, 1921.
+
+
+
+
+FLORANTE
+
+at
+
+LAURA
+
+Sipi sa lumabas noong buháy pa ang dakilang
+Makatang may akda, na linimbag sa
+"Imprenta de Ramirez y Giraudier"
+noong 1861, at linagyan ng
+Paunang Salita at ng mga
+Paliwanag
+
+ni
+
+CARLOS RONQUILLO
+
+Kaparis na kaparis ng ipinamana ng Makata
+sa kanyang mga anak, na sariwang nakikintal
+sa kanilang isip magpahangga
+ngayon
+
+
+
+MAYNILA
+1921
+
+
+
+
+Pinagdaanang Buhay
+
+ni
+
+FLORANTE at ni LAURA
+
+sa
+
+Cahariang Albania
+
+Quinuha sa madlang "cuadro histórico" o pinturang
+nag sasabi sa mga nangyayari[1] nang unang
+panahón sa Imperio nang Grecia, at tinula
+nang isang matouain sa versong tagálog.
+
+
+Reimpreso-Manila
+Imprenta de Ramirez y Giraudier
+1861
+
+       *       *       *       *       *
+Sa dakong huli ay may mga paliwanag na makikita, na aming ginawa,
+bukod pa sa mga sariling paliwanag ni Baltazar sa kanyang akdang ito.
+Lahat nang may bilang na ganito ay siyang amin, na pinagsunodsunod sa
+dakong huli. At ang paliwanag sa bilang na ito (1) ay makikita sa
+unahan ng lahat nang paliwanag namin.
+
+
+
+
+CAY CELIA
+
+
+  Cong pag saulang cong basahin sa isip[2]
+ang nan~gacaraang arao n~g pag-ibig,
+may mahahaguilap cayang natititic
+liban na cay Celiang namugad sa dibdib?
+
+  Yaong Celiang laguing pinan~gan~ganiban
+baca macalimot sa pag-iibigan;
+ang iquinalubog niyaring capalaran
+sa lubhang malalim na caralitaan.
+
+  Macaligtaang co cayang di basahin[3]
+nagdaáng panahón n~g suyuan namin?
+caniyang pagsintáng guinugol sa aquin
+at pinuhunan cong pagod at hilahil?
+
+  Lumipas ang arao na lubhang matamis
+at ualáng nátira condi ang pag-ibig[4],
+tapat na pag suyong lalagui sa dibdib
+hanggang sa libin~gan bangcay co,i, maidlip.
+
+  N~gayong namamanglao sa pan~gon~golila
+ang guinagaua cong pag-alio sa dusa
+nag daang panaho,i, inaala-ala,
+sa iyong laraua,i, ninitang guinhaua.
+
+  Sa larauang guhit n~g sa sintang _pincel_
+cusang ilinimbag sa puso,t, panimdim,[5]
+nag-íisang sanláng naiuan sa aquin
+at di mananacao magpahangang libing[6].
+
+  Ang caloloua co,i, cusang dumadalao
+sa lansan~ga,t, náyong iyóng niyapacan
+sa ilog Beata,t, Hilom na mababao
+yaring aquing puso,i, laguing lumiligao.
+
+  Di mámacailang mupo ang panimdin
+sa puno n~g mangang náraanan natin,
+sa nagbiting bun~gang ibig mong pitasín
+ang ulilang sinta,i, aquing ináaliu.
+
+  Ang catauhang co,i, cusang nagtatalic
+sa buntong-hinin~ga nang icao,i, may saquit,
+himutoc co niyao,i, inaaring Lan~git
+Paraiso namán ang may tulong silíd.
+
+  Liniligauan co ang iyong larauan
+sa Macating ilog, na quinalagui-an[7]
+binabacás co rin sa masayáng doon~gan,
+yapac n~g paá mo sa batóng tuntun~gan.
+
+  Nag babalíc mandi,t, parang hinahanp
+dito ang panahóng masayáng lumipas
+na cong maliligo,i, sa tubig áagap,
+nang hindi abutin n~g tabsing sa dagat.
+
+  Parang naririn~gig ang laguî mong uica
+"_tatlong arao na di nag tatanao tama_"
+at sinasagot co ng sabing may touâ
+_sa isa catauo,i, marami ang handa_.
+
+  Ano pan~ga,t, ualang dî nasisiyasat,
+ang pagiisipco sa touang cumupas
+sa cagugunitâ, luha,i, lalagaslás
+sabay ang taghoy cong "¡ó, nasauing palad!"
+
+  Nasaan si Celiang ligaya ng dibdib?
+ang suyuan nami,i, baquít dí lumauig?
+nahan ang panahóng isá niyang titig
+ang siyang búhay co, caloloua,t, Lan~git?
+
+  Baquit bagá niyaóng cami mag hiualay
+ay dîpa naquitil yaring abáng búhay?
+con gunitain ca,i, aquing camatayan[8],
+sa puso co Celia,i, dica mapaparam[9].
+
+  Itong dî matiis na pagdaralitâ
+nang dahil sa iyo, ó nalayóng touâ,
+ang siyang umacay na aco,i, tumulâ
+auitin ang búhay nang isang na abâ.
+
+  Celia,i, talastás co,t, malabis na umid,
+mangmáng ang _Musa_ co,t, malumbay ang tinig
+di quinabahag-yâ cong hindí malait
+palaring dinguin mo ng tainga,t, isíp.
+
+  Ito,i, unang bucal nang bait cong cutad
+na inihahandóg sa mahal mong yapac[10]
+tangapin mo nauâ cahit ualang lasáp
+nagbúhat sa puso nang lingcód na tapát.
+
+  Cong casadlacán man ng pula,t, pag ayop
+tubo co,i, daquila sa puhunang pagod,
+cong binabasa mo,i, isá mang himutóc
+ay alalahanin yaríng nag hahandóg.
+
+  Masasayáng _Ninfas_ sa laua nang Bay,
+_Sirenas_, ang tinig ay cauili-uili
+cayó n~gayo,i, siyang pinipintacasi
+n~g lubháng mapanglao na Musa cong imbi.
+
+  Ahon sa dalata,t, pangpang na nag liguid
+tunuhan nang lira yaring abáng auit
+na nag sasalitáng búhay ma,i, mapatid,
+tapát na pag sinta,i, han~gad na lumauig[11].
+
+  Icao na bulaclac niyaring dili-dili,
+Celiang saguisag mo,i, ang M. A. R.
+sa Virgeng mag-Iná,i, ipamintacasi
+ang tapát mong lingcód na si F. B.
+
+
+
+
+SA BABASA NITO
+
+
+  Salamat sa iyo, ó nánasang írog,
+cong halagahán mo itóng aquing pagod,
+ang tulâ ma,i, bucál nang bait na capós,
+paquiquinaban~gan nang ibig tumaróc.
+
+  Cong sa bigláng tin~gi,i, bubót at masacláp
+palibhasa,i, hilao at mura ang balát
+ngunit cung namnamín ang sa lamáng lasáp
+masasarapán din ang babasang pantás.
+
+  Di co hinihin~ging pacamahalín mo,
+tauana,t, dustaín ang abáng tulâ co
+gauin ang ibigui,t, alpa,i, na sa iyó
+ay houag mo lamang baguhin ang _verso_.
+
+  Cong sa pagbasa mo,i, may tulang malabo
+bago mo hatulang catcatin at licô[12]
+pasuriin muna ang luasa,t, hulô[13]
+at maquiquilalang malinao at uastô.
+
+  Ang may tandang _letra_ alin mang talata
+dimo mauatasa,t, malalim na uicà
+ang mata,i, itin~gin sa dacong ibabâ[14]
+boong cahuluga,i, mapag uunauà.
+
+  Hangán dito acó ó nánasang pantás,[15]
+sa cay Sigesmundo,i, houag ding mátulad
+sa gayóng catamis uicang masasaráp
+ay sa cababago nang tula,i, umalat.
+
+(Sa cursiva o bastardilla)
+
+
+
+
+PUNÒ NANG SALITÂ
+
+
+  Sa isang madilím gúbat na mapanglao[A]
+dauag na matinic, ay ualáng pag-itan,
+halos naghihirap ang cay Febong silang[B]
+dumalao sa loob na lubhang masucal.
+
+  Malalaquing cahoy ang inihahandóg
+pauang dalamhati, cahapisa,t, lungcót
+huni pa n~g ibon, ay nacalulunos
+sa lalong matimpi,t, nagsasayáng loob.
+
+  Tanáng mga baguing, na namimilipit
+sa sangá ng cahoy, ay balót n~g tinic
+may bulo ang bun~ga,t, nagbibigay sáquit
+sa cangino pa máng sumagi,t, málapit.
+
+  Ang m~ga bulaclac n~g nag tayong cahoy
+pinaca-pamuting nag ungós sa dahon
+pauang culay lucsa, at naquiqui ayon
+sa nacaliliong masangsang na amoy.
+
+  Caramiha,i, Ciprés at Higuerang cutád,[C]
+na ang lilim niyaón ay nacasisindác
+ito,i, ualang bun~ga,t, daho,i, malalapad,
+na nacadidilím sa loob ng gubat.
+
+  Ang m~ga hayop pang dito,i, gumagalâ
+caramiha,i, Sierpe,t, Baselisco,i, mad-la,
+Hiena,t, Tigreng ganid nanag sisi sila,
+ng búhay n~g tauo,t, daiguíng capoua.
+
+  Ito,i, gúbat manding sa pinto,i, malapit
+n~g Avernong[D] Reino ni Plutong masun~git[E]
+ang nasasacupang lupa,i, dinidilig[16]
+n~g ilog Cocitong camandag ang túbig.[F]
+
+  Sa may guitnâ nito mapanglao na gubat
+may punong Higuerang daho,i, culay pupás,
+dito nagagapos ang cahabag habag
+isang pinag usig n~g masamang palad.
+
+  Bagong tauong basal, na ang anyo,t, tindig[17]
+cahit natatalì camay, paá,t, liig
+cundî si Narciso,i,[G] tunay na Adonis[H]
+muc-ha,i, sumisilang sa guitnâ n~g sáquit.
+
+  Maquinis ang balát at anaqui buroc
+pilicmata,t, quilay mistulang balantók
+bagong sapóng guinto ang cúlay n~g buhóc
+sangcáp n~g cataua,i, pauang magca-ayos.
+
+  Dan~gan doo,i, ualang Oreadang Ninfas,[I]
+gúbat na Palacio n~g masidhing Harpías,[J]
+nangaaua disi,t, na acay lumiyag
+sa himaláng tipon n~g caricta,t, hirap.
+
+  Ang abáng oyamin n~g dálita,t, sáquit
+ang dalauang mata,i, bucál ang caparis,
+sa lúhang nanatác, at tinan~gis-tan~gis
+ganito,i, damdamin n~g may auang dibdib.
+
+  Mahiganting lan~git, ban~gis mo,i, nasaan?
+n~gayo,i, naniniig sa pagcá-gulaylay
+bago,i, ang bandilà n~g lalong casam-an[18]
+sa Reinong Albania,i, iniuauagayuay?
+
+  Sa loob at labás, n~g bayan cong sauî
+caliluha,i, siyang nangyayaring harî
+cagalin~ga,t, bait ay nalulugamî
+ininís sa hucay nang dusa,t, pighatî.
+
+  Ang magandang asal ay ipinupucól
+sa láot n~g dagat n~g cut-ya,t, lingatong
+balang magagalíng ay ibinabaón
+at inalilibing na ualáng cabaong.
+
+  N~guni, ay ang lilo,t, masasamang loób
+sa trono n~g puri ay inalulucloc
+at sa balang sucáb na may asal hayop
+maban~gong _incienso_ ang isinusuob.
+
+  Caliluha,t, sama ang úlo,i, nagtayô
+at ang cabaita,i, quimi,t, nacayucô,
+santong catouira,i, lugamì at hapô,
+ang lúha na lamang ang pinatutulô.
+
+  At ang balang bibíg na binubucalán
+nang sabing magalíng at catutuhanan
+agád binibiác at sinisican~gan
+nang cáliz n~g lalong dustáng camatayan.
+
+  ¡O tacsíl na pita sa yama,t, mataás![19]
+¡o hangad sa puring hanging lumilipas!
+icao ang dahilan n~g casamáng lahat[20]
+at niyaring nasapit na cahabághabág.[21]
+
+  Sa Corona dahil n~g haring Linceo
+at sa cayamanan n~g Duqueng Amá co,
+ang ipinangahás n~g Conde Adolfo
+sabugan n~g sama ang Albaniang[K] Reino.
+
+  Ang lahát nang itó, ma-auaing lan~git[22]
+iyóng tinutunghá,i, anó,t, natitiis?[23]
+mula ca n~g boong catouira,t, bait
+pinapayagan mong ilubóg n~g lupít?
+
+  Macapangyarihang cánan mo,i, iquilos,
+papamilansiquín ang cáliz n~g poot,
+sa Reinong Albania,i, cúsang ibulusoc
+ang iyóng higantí sa masamáng loob.
+
+  Baquit calan~gita,i, bingí ca sa aquin
+ang tapat cong luhog ay hindi mo dingín?
+dí yata,t, sa isang alipusta,t, ilíng
+sampong tain~ga mo,i, ipinan~gun~gulíng?
+
+  Datapua,t, sino ang tataróc caya
+sa mahál mong lihim Dios na daquilà?
+ualáng mangyayari sa balát n~g lupà
+dì may cagalin~gang iyóng ninanásà.
+
+  ¡Ay dî saán n~gayón acó man~gan~gapit!
+¡saán ipupucól ang tinangis-tangis
+cong ayao na n~gayong din~giguin ng Lan~git[24]
+ang sigao n~g aquing malumbay na voses![25]
+
+  Cong siya mong ibig na aco,i, magdusa
+Lan~git na mataás aquing mababata
+iságì mo lamang sa púso ni Laura
+aco,i, minsan minsang mapag ala-ala.
+
+  At dito sa laot n~g dusa,t, hinagpis,
+malauac na luhang aquing tinatauid
+gunitâ ni Laura sa naabáng ibig
+siya co na lamang ligaya sa dibdib.
+
+  Munting gunam-gunam n~g sintá co,t, mutyâ
+n~g dahil sa aqui,i, daquilâ cong touâ,
+higuít na malaquíng hírap at dalita
+parusa ng táuong lilo,t, ualang aua.
+
+  Sa pagka gapus co,i, cong guni-gunihín
+malamig nang bangcay acong nahihimbíng[26]
+at tinatan~gisan nang sula co,t, guiliu,
+ang pagca-búhay co,i, ualang hangá mandin.
+
+  Cong apuhapin co sa sariling isip
+ang suyúan namin nang pili cong ibig,
+ang pag luhâ niyá cong aco,i, may hapis
+naguiguing ligaya yaring madláng sáquit.
+
+  ¡Ngunì sa abá co! ¡sauing capalaran!
+anópang halagá nang gayóng suyúan
+cun ang sin-ibig co,i, sa catahimican
+ay humihilig na sa ibáng candun~gan?
+
+  Sa sinapupunan nang Conde Adolfo
+aquing natatanáo si Laurang sintá co,
+camataya,i, nahan ang dating ban~gis mo?
+nang díco damdamín ang hirap na itó.
+
+  Dito hinimatáy sa pag hihinagpís
+sumúcò ang püsò sa dahás nang sáquit,
+ulo,i, nalun~gay-n~gay, lúhà,i, bumalisbís,
+quinagagapusang cahoy ay nadilíg.
+
+  Mag mulâ sa yapac hangang sa ulunán
+nalimbág ang ban~gís nang capighatían,
+at ang panibugho,i, gumamit nang asal
+nang lalong marahás lilong camatayan.
+
+  Ang cahima,t, sinong hindî maramdamin
+cong ito,i, maquita,i, mag mamahabáguin,
+matipid na lúhà ay pa-aagusin
+ang nagparusa ma,i, pilit hahapisin.
+
+  Súcat na ang tingnàn ang lugaming anyo
+nitong sa dálita,i, hindi macaquibô
+aacaing bigláng umiyác ang púsô
+cong ualâ nang lúhang sa mata,i, itúlô.
+
+  Ga-ano ang áuang bubugsô sa dibdib
+nang may caramdamang ma anyóng tumitig
+cun ang panambita,t, daing ay marin~gig
+nang mahimasmasan ang tipon nang sáquit?
+
+  Halos boong gúbat ay na sa sabúgan
+nang ina-ing-aing na lubháng malumbáy[27]
+na inu-ulit pa at isinisigao
+sagót sa malayò niyaóng alin~gao-n~gao,
+
+  ¡Ay Laurang poo,i,! baquit isinúyò
+sa iba ang sintang sa aqui pan~gacò
+at pinag liluhan ang tapat na púsó
+pinang-gugulan mo nang lúhang tumuló?
+
+  Dî sinumpa-án mo sa haráp nang lan~git
+na dî maglililo sa aquing pagibig?
+ipinabigay co namán yaring dibdib[28]
+uala sa gunitâ itóng masasapit.
+
+  Catiualà aco,t, ang iyòng carictán
+capilas nang Lan~git anaqui matibay,
+tapát ang púsò mo,t, dî nagunamgunam
+na ang pag lililo,i, na sa cagandahan.
+
+  Hindî co acalang iyóng sa-sayan~gin
+maraming lúhà mong guinugol sa aquin
+taguring madalás na acó ang guiliu,
+muc-hâ co ang lunas sa madláng hilahil.
+
+  Di cong acó Poo,i, utusang mang-gúbat
+nang Hari mong Amá sa alín man Ciudad
+cong guinagauá mo ang aquing saguisag
+dalauá mong matá,i, nanalong nang perlas?
+
+  Ang aquing plumage cung itinatalî
+nang parang corales na iyóng dalirî
+buntóng hihin~gá mo,i, naquiqui-ugalî
+sa quilos nang guintóng ipinananahî.
+
+  Macailan Laurang sa aqui,i, iabot,
+basâ pa nang lúhà bandang isusuut,
+ibinibigay mo ay nag hihimutóc
+tacot masugatan sa paquiquihamoc.
+
+  Baluti,t, coleto,i, dî mo papayagan
+madampi,t, malapat sa aquing catao-an
+cundî tingnan muna,t, bacâ may calauang
+ay nan~gan~ganib cang damit co,i, marumhán.
+
+  Sinisiyasat mo ang tibay, at quintáb
+na cong sayaran man nang tagá,i, dumulás
+at cong malayò mang iyóng minamalas
+sa guitnâ nang hokbo,i, makilalang agád.
+
+  Pahihiasan mo ang aquing turbante
+nang perlas topasio,t, maningníng na rubé,
+bucód ang magalao na batóng diamante
+púnô nang n~galan mong isang letrang L.
+
+  Hangang aco,i, uala,t, naquiquipag-hámoc
+nang aapuhap ca nang pang aliu loob;
+manalo man aco,i, cun bagong nanasoc
+naquiquita mo na,i, may dalá pang tácot.
+
+  Boong pan~ganib mo,i, bacâ nagca sugat
+di maniniualà cundi masiasat
+at cung magcagurlís nang muntî sa balát
+hinuhugasan mo nang lúhang nanatác.
+
+  Cung aco,i, mayroong cahapisang muntî
+tatanun~gin moná cun anó ang sanhî,
+hangang di malining ay idinarampî
+sa mga muc-ha co, ang rube mong lábî.
+
+  Hindî ca tutugot cundî matalastás,
+cacapitan monang mag bigla nang lúnas,
+dadalhin sa jardi,t, doon ihahanap,
+nang ica-aaliu, sa mga bulaclác.
+
+  Iyong pipitasín ang lalong mariquít
+dini sa li-ig co,i, cúsang isasabit
+tuhog na bulaclac sadyáng saglit-saglit,
+pag-uupandín mong lumbay co,i, mapacnít.
+
+  At cun ang hapis co,i, hindî masauatâ
+sa pilic-matá mo,i, dadáloy ang lúhâ
+na pasaán n~gayón ang gayóng arugâ
+sa dalá cong sáquit ay di i-apulâ?
+
+  Halina Laura,t, aquing cailangan
+n~gayon, ang lin~gap mo nang naunang arao,
+n~gayón hinihin~gî ang iyong pag-damay;
+ang abáng sintá mo,i, na sa camatayan.
+
+  At n~gayóng malaqui ang aquing dálitâ,
+ay dî humahanap nang maraming lúhâ,
+sucat ang capatác na maca-apulâ
+cun sa may pag sintang púsò mo,i, mag mulâ.
+
+  Catao-ang co,i, n~gayón siyasatin, ibig,
+tigní ang súgat cong dí gauâ nang cáliz
+hugasan ang dugóng nanálong sa guitguít
+nang camay co, paa,t, natataling li-ig.
+
+  Halina, irog co,t, ang damít co,i, tingnán,
+ang hindî mo ibig dampioháng calauang
+calaguín ang lubid, at iyong bihisan,
+matinding disa co,i, nang gumaán-gaán.
+
+  Ang m~ga matá mo,i, cun iyóng ititig
+dini sa anyô cong sadlacan nang sáquit
+upanding mapiguil ang tacóng mabilís
+niyaring abáng búhay sa icapapatíd.
+
+  Uala na Laura,t, icao nan~ga lamang
+ang macalulunas niyaring cahirapan;
+damhín nang camay mo ang aquing catauan,
+at bangcay man aco,i, mulíng mabúbuhay!
+
+  N~guní ¡sa abáco!  ¡ay sa laquing hirap!
+ualâ na si Laura,i, laquing tinatauag!
+napalayo-layo,t, di na lumiliyag,
+ipinag cánolò ang sintá cong tapát.
+
+  Sa ibang candun~ga,i, ipinagbiyayà
+ang púsong aquin na, at aco,i, dinayá
+boóng pag-ibig co,i, ipinan~ganyaya
+linimot ang sintá,t, sinayang ang luhá.
+
+  Alin pa ang hirap na dî na sa aquin?
+may camatayan pang dîco dadamdamín?
+ulila sa Amá,t, sa Ináng nag-angquin,
+ualang kaibiga,t, linimot ng guiliu.
+
+  Dusa sa puri cong cúsang siniphayò,
+palasong may lasong natiric sa púsò;
+habág sa Amá co,i, túnod na tumimo;
+aco,i, sinusunog niyaring panibughò.
+
+  Ito,i, siyang una sa lahat n~g hirap,
+pag dayà ni Laura ang cumacamandág
+dini sa búhay co,i, siyang magsa-sadlac
+sa lingin~gang la-án ng masamáng palad.
+
+  O conde Adolfo,i, ilinapat mo man
+sa aquin ang hirap n~g sangsinucuban,
+ang caban~gisan mo,i, ipinasalamatan,
+ang púsò ni Laura,i, cong hindî inagao.
+
+  Dito nag-himutóc ng casindac-sindác
+na umaalin~gao-n~gao sa loob n~g gúbat
+tinangay ang diua,t, caramdamang hauac
+n~g buntóng hinin~ga,t, lúhang lumagaslás.
+
+  Sa púno n~g cahoy ay napa-yucayoc,
+ang li-ig ay supil n~g lúbid na gapos,
+bangcay na mistula,t, ang culay na buroc
+n~g caniyang muc-ha,i, naguing puting lubós.
+
+  Nagcataón siyáng pagdatíng sa gúbat
+n~g isang guerrerong bayani ang ticas,
+putong na turbante, ay calin~gas-lin~gas,
+pananamit moro sa Persiang Ciudad[L]
+
+  Piniguil ang lacad, at nagtanao-tano,
+anaqui ninita ng pag-pahingahán
+di caquinsa-guinsa,i, ipinagtapunan
+ang pica,t, adarga,t, nagdaóp ng camay.
+
+  Sacá tumin~galá,t, mata,i, itiniric
+sa bubóng ng cahoy na taquip sa Lan~git,
+estátua manding nacatayo,t, umíd,
+ang buntóng hinin~gá niya,i, ualang patid.
+
+  Nang magdamdam n~gauit sa pagayóng anyò,
+sa punó n~g isang cahoy ay umupô
+nag-uicang "_ó palad_" sabay ang pagtulò,
+sa matá, ng lúhang anaqui,i, palasò.
+
+  Olo,i, ipinatong sa caliuang camay
+at sacá tinutop, ang noó, ng canan,
+anaqui mayroong guinugunam-gunam
+isang mahalagang nalimutang bagay.
+
+  Malao,i, humilig nag ualang bahalâ
+dirin cumacati ang batis ng lúha,
+sa madláng himutoc, ay casalamuhá
+ang uicang "_Flerida,i, tapus na ang touá_".
+
+  Sa balang sandalî ay sinasabugan
+yaóng boóng gúbat n~g maraming ¡_ay_!
+naquiquituno sa huning mapanglao
+n~g pang-gabing ibon doó,i, nagtatahán.[M]
+
+  Mapamaya-maya,i, nag ban~gong nagulat,
+tinangnán ang pica,t, sampo n~g calasag
+nalimbag sa muc-hâ ang ban~gís n~g Furias[N]
+"_dî co itutulot_" ang ipinahayág.
+
+  "At cung cay Flerida,i, ibá ang umagao
+at dî ang amá cong dapat na igalang,
+hindî co masabi cun ang picang tan~gan
+bubugá n~g libo,t, lacsáng camatayan.
+
+  Bababa si Marte mulâ sa itaás[O]
+sa ca-ilalima,i, áahon nang Parcas,[P]
+boong galit nila, ay ibubulalàs
+yayacaguin niyaring camáy cong marahàs.
+
+  Sa cucó nang lilo,i aquing àagauin
+ang cabiyác niyaring calolouang angquín,
+liban na cay Amá, ang sino ma,t, alin
+ay dî igagalang nang tangang patalím.
+
+  ¡O pag sintang labis nang capangyarihan
+sampong mag aamá,i, iyong nasasaclao!
+pag icao ang nasoc sa púsò ninoman
+hahamaquing lahat masunód ca lamang!
+
+  At yuyuracan na ang lalong daquilá
+bait, catouira,i, ipan~gan~ganyaya
+boong catungcula,i, uaualing bahalà
+sampo nang hinin~ga,i, ipauubayà.
+
+  Itong quinaratnán nang palad cong linsil
+salamíng malinao na sucat mahalín
+nang macatatatáp, nang hindî sapitin
+ang cahirapan cong di macayang bathín.
+
+  Sa mauica itó lúhà,i, pina-agos,
+pica,i, isinacsac, sacá nag himutóc,
+nagcataón naimáng parang isinagót,
+ang buntóng hinin~gá, niyaóng nagagapus.
+
+  Guerrero,i, namanghâ nang ito,i, marin~gig,
+pinabaling-baling sa gúbat ang titig,
+nang ualang maquita,i, hinintay umulit,
+dî namán nala,i, nag bagong humibíc.
+
+  Ang bayaning moro,i, lalò nang namaáng
+"sinong nananaghóy sa ganitóng iláng?"
+lumapit sa dacong pinan~gagalingan
+nang buntóng hinin~ga,t, pinaquimatyagán.
+
+  Inabutan niya,i, ang ganitóng hibic
+¡ay mapagcandiling Amáng ini-ibig!
+¿baquit ang búhay mo,i, na unang napatid,
+aco,i, inolila sa guitnâ nang sáquit?
+
+  Cong sa gunitâ co,i, pagcuru-curuin
+ang pagcahulog mo sa camay nang tacsíl,
+parang naquiquita ang iyóng naratíng
+parusang marahás na calaguim-laguim.
+
+  At alin ang hirap na dî icacapit
+sa iyó nang Duque Adolfong malupit[29]
+icao ang salamín sa Reino nang bait
+pagbubuntuhang ca nang malaquing gálit.
+
+  Catao-an mo Amai,i, parang namamalas
+n~gayón nang bunsô mong iugami sa hirap
+pinipisang-pisang at iniuaualat
+nang pauâ ring lilong verdugo nang sucáb.
+
+  Ang nagcahiualay na lamán mo,t, butó,
+camay at catao-áng nálayô sa úlo,
+ipinag-haguisan niyaóng mga lilo
+at ualang maauang maglibing na tauo.
+
+  Sampo nang lincód mo,t, m~ga cai-bigan
+cong campi sa lilo,i, iyo nang ca-auay,
+ang dî nagsi-ayo,i, natatacot naman
+bangcay mo,i, ibaó,t, mapaparusahan.
+
+  Hangan dito ama,i, aquing naririn~gig,
+nang ang iyóng úlo,i, tapát sa caliz
+ang panambitan mo,t, dalan~gin sa Lan~git
+na aco,i, maligtás sa cucóng malupít.
+
+  Ninanásà mo pang acó,i, matabunan
+n~g bangcay sa guitnâ n~g pagpapatayan,
+nang houag mahúlog sa panirang camay
+ng Conde Adolfong higuit sa halimao.
+
+  Pananalan~gin mo,i, dî pa nagaganáp
+sa li-ig mo,i, bigláng nahulog ang tabác
+naanáo sa bibig mong hulíng pan~gun~gusap,
+ang "_adios bunso,t,_" búhay mo,i, lumipas.
+
+  ¡Ay amang amá co! cong magunam-gunam
+madlâ mong pag irog at pagpapalayao
+ipinapalaso n~g capighatian
+luhà niyaring púsòng sa mata,i, nunucál.
+
+  Ualáng icalauáng amá ca sa lupà
+sa anác na candóng ng pag-aarugâ
+ang munting hápis cong sumungao sa muc-hâ,
+sa habág mo,i, agad nanálong ang lúhâ.
+
+  Ang lahat ng toua,i, natapos sa aquin,
+sampô niyaring búhay ay naguing hilahil,
+amá co,i, hindî na malaong hihintín
+aco,i, sa payapang baya,i, yayacapin.
+
+  Sandaling tumiguil itóng nananangis,
+binig-yáng panahón lúha,i, tumaguistís
+niyaóng na aauang morong naquiquinyig,
+sa habág ay halos mag putóc ang dîbdib.
+
+  Tinutóp ang púsò at saca nag say-say
+'cailan a iya lúha co,i, bubucál
+n~g habág cay amá at panghihinayang
+para ng panaghóy ng nananambitan?[30]
+
+  Sa sintáng inagao ang itinatan~gis,
+dahilán n~g aquing lúhang nagbabatis
+yaó,i, nananaghóy dahil sa pag-ibig
+sa amang namatáy na mapagtang-quilic.
+
+  Cun ang ualang patid na ibinabahá.
+n~g m~ga mata ko,i, sa hinayang mulà
+sa m~ga palayao ni amá,t, arugà
+malaquíng pálad co,t, matamís na luhà.
+
+  N~guni,t, ang nanaháng maralitang túbig
+sa muc-hâ,t, dibdib cong laguing dumidilig
+cay amá n~ga galing dapoua,t, sa ban~gís
+hindî sa anduca, at pagtatang-quilic.
+
+  Ang matatauag cong palayo sa aquin
+n~g amá co,i, tóng acó,i, pagliluhin,
+agauan n~g sintá,t, panasa-nasaing
+lumubóg sa dusa,t, búhay co,i, maquitil.
+
+  ¡May para cong anác na napanganyayá
+ang layao sa amá,i, dusa,t, pauang lúhà
+hindi nacalasáp kahit munting touà
+sa masintang ináng pagdaca,i, naualà!
+
+  Napahintô rito,t, narin~gig na mulî
+ang pananambitan niyaóng natatalî,
+na ang uica,i, "Laurang aliu niyaring budhî[31]
+pa-alam ang abáng candóng n~g paghati.
+
+  Lumaguì ca naua sa caligayahan
+sa haráp n~g dîmo esposong catipán,
+at houag mong datnín yaring quinaratnán
+n~g casign linimot, at pinagliluhan.
+
+  Cong nagban~gis cama,t, nagsucáb sa aquin,
+mahal ca rin lubha dini sa panimdím,
+at cong mangyayari hangáng sa malibíng
+ang m~ga butó co quita,i, sisintahín.
+
+  Dîpa natatapos itóng pan~gun~gusap
+may dalauang Leóng han~gós ng paglacad,
+siya,i, tinuton~go,t, pagsil-in ang han~gad;
+n~guni,t, nan~ga tiguil pag datíng sa haráp.
+
+  Nan~ga-auâ mandi,t, naualán n~g ban~gis
+sa abáng sisil-ing larauan ng sáquit,
+nan~ga-catingala,t, parang naquinyig[32]
+sa dî lumilicat na tin~gistan~gis.
+
+  ¡Anóng loob cayâ nitóng nagagapus,
+n~gayóng na sa haráp ang dalauáng hayóp,
+na ang balang n~gipí,t, cucó,i, naghahandóg
+isang camatayang caquila-quilabot!
+
+  Dî co na masabi,t, lúhà co,i, nanatác,
+na-uumid yaring dilang nan~gun~gusap,
+pusò co,i, nanglalambot sa malaquing habág
+sa ca-aua-auang quinucob ng hirap.
+
+  ¡Sinong dî mahapis na may caramdaman
+sa lagay ng gapús na calumbay-lumbay,[33]
+lipus n~g pighati sacá tinutunghán,
+sa lamán at butó niya, ang hihimáy!
+
+  Catiualâ na n~gâ itóng tiguib sáquit
+na ang búhay niya,i, tungtóng na sa guhit,
+linagnát ang pusò,t, nasirâ ang voses,
+dína mauatasan halos itóng hibic.
+
+  "Paalam Albaniang pinamamayanan
+n~g casama,t, lupit, han~gis caliluhan,
+acóng tangulan mo,i, cusa mang pinatay,
+sa iyó,i, malaquí ang panghihinayang.
+
+  Sa loob mo naua,i, houag mamilantic
+ang panirang talím n~g catalong caliz;
+magcá espada cang para ng binitbit
+niyaring quinuta mong canang matang-quilic.
+
+  Quinasuclamán mo ang ipinan~gacò
+sa iyó,i, gugulin niniyac cong dugò
+at inibig mopang hayop ang mag bubò,
+sa cong itangól ca,i, maubos tumúlo.
+
+  Pagcabatà cona,i, ualáng inadhicà
+cundî pag-lilincod sa iyó,t, calin~gà
+¿dî maca-iláng cang babaling masirá
+ang mga camáy co,i, siyang tumimauà?
+
+  Dustáng camatayan ang bihis mong bayad;
+dapoua,t, sa iyo,i, mag papasalamat,
+cong pacamahali,t, houag ipahamac
+ang tinatan~gisang guiliu na nagsucáb.
+
+  Yaóng aquing Laurang hindi mapapacnít
+n~g camatayan man sa tapát cong dibdib;
+¡ipa-alam bayan co, pa-alam na ibig,
+magdarayang sintang di manao sa ísip!
+
+  Bayang ualáng loob, sintáng alibughâ,
+Adolfong malapit, Laurang magdarayâ,
+magdiuang na n~gayo,t, manulos sa touâ,
+at masusunod na sa aquin ang násà.
+
+  Na sa harap co na ang lalong maraual,
+mabin~gís na lubháng lahing camatayan
+malulubos nan~ga ang inyóng casamán,
+gayon din ang aquing aalipustaán.
+
+  ¡Sa abáng-abá co!  diatâ ó Laura
+mamamatáy aco,i, hindî mo na sintá!
+itó ang mapait sa lahat nang dusa,
+¡Sa quin ay sino ang mag-aala-ala!
+
+  Diyata,t, ang aquing pagca-panganyáya
+dî mo tatapunang ng camunting lúhà,
+cong yaring búhay co,i, mahimbíng sa ualà
+dî babahaguinan n~g munting gunitâ!
+
+  Guni-guning itó,i, lubháng macamandág
+ágos na lúhà co,t, púsò co,i, ma-agnás,
+túlò caloloua,t, sa mata,i, pumulàs,
+cayóaquing dugo,i, mag-unahang matác.
+
+  Nang matumbasan co ang lúhà, ang sáquit[34]
+nitóng pagcalimot n~g tunay cong ibig;
+houag yaring buháy ang siyang itan~gis
+cundî ang pagsintang lubós na na-amis.
+
+  Sa tinaghoy-taghóy na casindac-sindác,
+guerrero,i, hindî na napiguil ang habág,
+tinuntón ang voses at siyang hinanap,
+patalim ang siyang nagbucás n~g landás.
+
+  Dauag na masinsi,i, naglagui-laguitic
+sa dágoc n~g lubháng matalas na cáliz,
+moro,i, dî tumugot hangang dî nasapit
+ang binubucalán ng maraming tan~gis.
+
+  Anyóng pantay-matá ang lagay n~g arao
+niyóng pagcatun~go sa calulunuran[35]
+siyang pagcataos sa quinalalag-yan
+nitóng nagagapus na cahambalhambál.
+
+  Nang malapit siya,t, abutin ng suliáp
+ang sa pagcatali,i,[36] liniguid n~g hirap,
+naualán n~g diua,t, lúha,i, lumagaslás,
+catao-án at púso,i, nagapus ng habág.
+
+  Malaong natiguil na dî nacaquibô
+hinin~ga,i, hinabol na ibig lumayò,
+matutulog disin sa habág ang dugô,
+cundan~gan nagbangís Leong nan~gag-tayô.
+
+  Na-acay n~g gútom at gauing manilâ,
+ang-ulî sa ganid at naualâng aua,
+handâ na ang n~gipi,t, cucong bagong hasa
+at pagsasabayán ang gapós n~g iuâ.
+
+  Tanang balahibo,i, pinapan~galisag,
+nanindig ang buntót na nacagugulat
+sa ban~gis n~g anyô at n~ginasáb-n~gasáb,
+Furiang nag n~gan~galit ang siyang catulad.
+
+  Nag taás ang camáy, at nanga caamâ
+sa cato-ang gapá ang cucóng pangsirâ,
+nang daracmain na,i, siyang pagsagásâ
+niyaóng bagong Marteng lumitao sa lúpâ.
+
+  Inusig n~g tagâ ang dalauang León,
+si Apolo mandin sa Serpiente Piton,[Q]
+ualang bigóng quilós na dî nababaón
+ang lubháng bayaning tabác na pamutol.
+
+  Cong ipamilantíc ang canang pamatáy,
+at sacá isalág ang pang-adyáng camáy,
+malilicsing León ay nanga lilinláng
+cayâ dî nalao,i, nan~ga-gumong bangcay.
+
+  Nang magtagumpay na ang guerrerong bantóg
+sa nan~ga-calabang maban~gis na hayop,[37]
+lúha,i, tumutulong quinalag ang gápus
+ng ca-aua-auang iniuan ang loob.
+
+  Halos nabibihay sa habág ang dibdib[38]
+dugó,i, ng matingnang nunucal sa guitguít,
+sa pagcalág niyang malicsí,i, nainíp
+sa siga-sigalót na madláng bilibid.
+
+  Cayâ ang guinaua,i, inagapayanan
+catauang malatáng parang bagong bangcáy
+at minsang pinatid n~g espadang tan~gan
+ualang auang lubid na lubháng matibay.
+
+  Umupo,t, quinalong na naghihimutoc,
+catauan sa dusa  hinin~ga,i, natulog,
+hinaplus ang muc-ha,t, dibdib ay tinutóp,
+násà ng gueerro,i, pagsauláng loob.
+
+  Doon sa pagtitig sa pagcálun~gay-n~gay
+n~g caniyang cálong na calumbay-lumbay,
+nininilay niya, at pinagtatao-hán
+ang diquit n~g quias at quinasapitan.
+
+  Namamanghâ namán ang magandang quias
+casing-isa,t, ayon sa bayaning ticas,
+mauiuili disin ang iminamamalas,
+na matá, cundan~gan sa malaquíng habág.
+
+  Gulong-gulóng lubha ang caniyang loob,
+n~guni,t, napayapà n~g anyong cumilos
+itóng abáng candong ng calunos-lunos
+nagusing ang búhay na nacacátulog.
+
+  Sa pagcalun~gay-n~gay matá,i, idinilat,
+himutóc ang unang bati sa liuanag,
+sinundan n~g taghoy na cahabaghabág
+"nasaan ca Laura sa ganitong hirap?
+
+  Halina guiliu co,t, gapus co,i, calaguín,
+cong mamatáy acó,i, gunitain mo rin,
+pumiquít na muli,t, napatid ang daing,
+sa may candóng namang tacot na sagutin.
+
+  Ipina-n~gan~ganib, ay bacá mabiglâ
+magtuloy mapatid hiningang mahinâ
+hinintáy na lubós niyang mapayapá
+ang loob n~g candóng na lipus dálità.
+
+  Nang muling mamulat ay naguiclahanan
+"¿sino? ¡Sa aba co,t, na sa morong camay!"
+ibig na i-igtád ang lunóng catao-án,
+nang hindî mangyari,i, nag-ngalit na lamang.
+
+  Sagót n~g guerrero,i, houag na man~ganib
+sumapayapaca,t, mag aliu n~g dibdib
+n~gayo,i, ligtas cana sa lahát nang sáquit
+may cálong sa iyo ang nagtatangquilic.
+
+  Cung nasusuclám ca sa aquing candun~gan,
+lason sa púso mo nang hindi binyagan,
+nacucut-ya acóng dí ca saclolohan
+sa iyong nasapit na napacarauál.
+
+  Ipina-hahayág n~g pananamít mo
+tagá Albania ca at aco,i, Perciano
+icao ay caauay n~g baya,t, secta co,[R]
+sa lagay mo n~gayo,i, magcatoto tayo.
+
+  Moro aco,i, lubós na táong may dibdib,
+ay nasasacalo rin ng útos ng Lan~git,
+dini sa púso co,i, cusang natititic
+_natural na leyng_ sa abá,i, mahapis.
+
+  Anong gagauín co,i, aquing napaquingán
+ang iyong pagtaghoy na calumbay-lumbay,
+gapús na naquita,t, pamu-mutiuanan
+ng dalauáng gánid, n~g bangís na tangan.
+
+  Nagbuntóng hini~gá itong abáng calong
+at sa umaaliu na moro,i, tumugón,
+"cundîmo quinalág sa punu n~g cahoy,
+nalibíng na acó sa tiyán n~g León.
+
+  Payapa na namán disin yaring dibdib;
+napag-quiquilalang ca-auay cang labis
+at dî binaya-ang nagca-patid-patid,
+ang aquing hinin~gáng camataya,t, saquit.[39]
+
+  Itóng iyóng aua,i, dî co hinahan~gád,
+pataín mo acó,i, siyang pitang habág,
+dimo tantô yaring binabatáng hirap
+na ang camatayan ang búhay cong hanap.
+
+  Dito napahiyao sa malaquing hapis
+ang morong may áua,t, lúha,i, tumaguistís,
+siyang itinugón sa uicang narin~gig
+at sa panglolomo,i, cusang napahilig.
+
+  Ano pa,t, capoua hindi macaquibô
+dî nanga-calaban sa damdam ng púsò
+parang ualáng malay, hangang sa magtágo,t,
+humilig si Febo sa hihigáng guintô.
+
+  May áuang guerrero ay sa maramdaman
+malam-lám na sinag sa gúbat ay nanao,
+tinuntón ang landás na pinagda-anan
+dinalá ang calong sa pinangalingan.
+
+  Doon sa naunang hinintúang daco
+nang masoc sa gúbat ang bayaning moro
+sa isang malapad, malinis na bató
+cúsang pinag-yaman ang lugaming pangcó.
+
+  Cumuha ng munting báong macacain,
+ang angdaralitâ,i, inamong tumiquím
+cahit uma-ayao ay nahicayat din
+nang sabing malambót na pauang pag-aliu.
+
+  Nalouag-louagán ang pang-hihin~gapus
+sapagca,t, na-auas sa pagcadayucdóc,
+hindî quinucusa,i, tantóng nacatulog,
+sa sinapupunan nang guerrerong bantóg.
+
+  Itó,i, dî umidlíp sa boong magdamág
+sa pag-aalaga,i, nagbatá n~g puyat
+ipinan~gan~ganib, ay bacá macagát
+nang ganid na madláng nag-gala sa gúbat.
+
+  Touing maguiguising sa magaang túlog
+itóng lipós hirap, ay naghihimutóc,
+pauang tumitiric na anaqui túnod
+sa dibdib nang morong may habág at lúnos.
+
+  Nang magmamadaling arao, ay nahimbíng
+munting napayapa sa dalang hilahil
+hangáng sa Aurorang itabóy ang dilim[S]
+ualáng binitiuang himutóc at daing.
+
+  Itó ang dahiláng ipinagcasundò
+limáng caramdamang parang hinahalò
+iquinatiuasáy nang may dúsang púsò
+lumacás na mulî ang catao-ang hapò.
+
+  Caya,t, nang isabog sa sangsinucuban
+ang doradong buhóc nang masayang arao
+nag-ban~gong hinaho,t, pinasalamatan
+sa Lan~git ang bagong lacás nang catao-an.
+
+  Sabihin ang touâ nang guerrerong hayág,
+ang abáng quinalong ay bigláng niyacap,
+cong nang una,i, nucál ang lúha sa habág
+n~gayo,i, sa galac na ang ilinagaslás.
+
+  Capús ang dilà cong magsaysay nang laquí
+nang pasasalamat nitóng quinandili,
+cundan~gan ang dusa,i, sa naualáng casi
+ay napauî disin sa touang umalí.
+
+  Sapagca,t, ang dusang mula sa pag-ibig
+cung cahit mangyaring lumayó sa dibdib,
+quisáp matá lamang ay agád babalic
+at magdadagdág pa sa una nang ban~gís.
+
+  Cayâ hindî pa man halos dumadápò
+ang toua sa lámad nang may dúsang pusó
+ay itinac-uil na nang dálitang lálò
+at ang túnod niya,i, siyang itinimó.
+
+  Niyapús na mulî ang dibdib nang dúsa
+¡hirap ayang bat-hín nang sáquit sa sintá!
+dan~gan ina-aliu nang moro sa Persia
+natuluyang nánao ang tan~gang hinin~gá.
+
+  Iyong natatantô ang aquing paglin~gap,
+(anitong Persiano sa nababagabag)
+mula nang hirap mo,i, ibig cong matatap
+at nang cong may daa,i, malagyan nang lúnas.
+
+  Tugóng nang may dusa,i, "dî lamang ang mulâ
+niyaring dálita co ang isasalita,
+cundi sampong búhay sapól pagcabata,
+nang maganapán co ang hin~gî mo,t, nasà.
+
+  Nupóng nag-agapay sa punò nang cahoy
+ang may daláng habág at lipus lingatong
+sacá sinalitang, lúha,i, bumabalong
+boong naguing búhay hangang naparool.
+
+  "Sa isang Ducado nang Albaniang Ciudad,
+doon co naquita ang unang liuanag,
+yaring catauha,i, utang cong tinangap
+sa Duque Briseo ¡ay amá cong liyag!
+
+  N~gayóng nariyang ca sa payápang bayan
+sa haráp n~g aquing ináng minamahal
+Princesa Florescang esposa mong hirang
+tangáp ang lúhà cong sa matá,i, hunucál.
+
+  ¿Baquit naguing tauo acó sa Albania
+bayan n~g amá co at di sa Crotona,[T]
+masayáng Ciudad na lúpa ni iná?
+disin ang búhay co,i, di lubháng nag dusa.
+
+  Ang Duqueng amá co,i, privadong tanungàn
+n~g Haring Linceo sa anomang bagay,[U]
+pan~galauáng púno n~g sangcaharían,
+hilaga-ang tungo n~g súyo n~g bayan.
+
+  Cong sa cabaita,i, ulirán n~g lahát
+at sa catapanga,i, pang-úlo sa Ciudad,
+ualáng casingdúnong mag mahal sa anác,
+umacay, magturo sa gagauing dapat.
+
+  Naririn~gig copa halos hangan n~gayón
+malayao na tauag n~g amá cong poon,
+niyaóng acó,i, bátang quinacandóng-candóng,
+taguríng Floranteng bulaclác cong bugtóng.
+
+  Itó ang n~galan co, mulang pagcabata,
+naguisnán sa amá,t, ináng nag anducà,
+pamagát na ambil sa lumuhà-luhà,
+at cayacap-yacap n~g màdlang dàlità.
+
+  Boong camusmusa,i, dî na sasalitín
+ualáng may halagáng nangyari sa quin,
+cundi nang sangól pa,i, cusang daraguitin
+ng isang Buitreng ibong sadyang saquim.[V]
+
+  Ang sabi ni iná acó,i, natutulog
+sa bahay sa quintang malapit sa bundóc
+pumasoc ang ibong pang-amóy, ay abót
+hangang tatlóng leguas sa patáy na hayop.
+
+  Sa sinigao-sigao n~g iná cong mutyà
+nasoc ang pinsán cong sa Epiro mulà
+n~gala,i, Monalipo may taglay na panà
+tinudlà ang ibo,i, namatáy na biglà.
+
+  Isang arao namang bagong lumalacad
+acó,i, naglalaró sa guitnâ n~g salas,
+may nasoc na Arco,t, bigláng sinambilat[W]
+Cupidong diamanteng sa dibdib co,i, hiyas.[X]
+
+  Nang tumuntóng acó sa siyam na taón,
+palaguing gauâ co,i, mag aliu sa buról
+sacbát ang palaso,t, ang búsog ay cálong
+pumatay ng hayop, mamána ng ibon.
+
+  Sa touing umagang bagong naglalatag
+ang anác n~g arao, n~g masayang siñag,[Y]
+naglilibang acó sa tabi n~g gubat
+mad-lâ ang ca-acbay na m~ga alagad.
+
+  Hangang sa tingalín n~g sangaigdigan
+ang muchâ ni Febong hindî matitigan
+ay sinasagap co ang caligayahang
+handóg niyaóng hindî maramot na parang.
+
+  Aquing tinitipon ang iquinacalat
+ng masayáng ban~gó n~g m~ga bulaclác,
+ina-aglahi co ang larouang pulad
+mahinhíng amiha,t, ibong lumilipad.
+
+  Cong acó,i, mayroong matanao na háyop
+sa tinitin~galáng malapit na bundóc,
+bigláng ibibinit ang panâ sa búsog,
+sa minsang tud-lâ co,i, pilit matutuhog.
+
+  Tanáng sámang lincód ay nag-aágauan
+unang macarampót nang aquing napatáy
+ang tiníc sa dauag ay dî dinaramdám,
+palibhasa,i, toua ang naca-aacay.
+
+  Súcat maligaya sino mang manoód
+sa sinuling-suling n~g sáma cong lingcód,
+at cong masundúan ang bangcay n~g háyop
+ingay n~g hiyauan sa loob n~g tumóc.
+
+  Ang larouáng búsog ay cong pag-sauaan,
+u-upo sa tabí n~g matuling bucál,
+at mananalamín sa linao n~g cristal,
+sasagap n~g lamig na ini-áalay.
+
+  Dito,i, mauiuili sa mahinhing tinig
+n~g nan~gag-sasayáng Nayadas sa bátis,[Z]
+taguintíng n~g Lírang catuno n~g auit[AA]
+mabisang pamaui sa lumbay n~g dibdib.
+
+  Sa tamis n~g tinig na cahalac-halác
+n~g nag-aauitang masasayáng Ninfas,[AB]
+na-aanyayahan sampóng lumilipád
+sari-saring ibong agauán n~g dilág.
+
+  Cayâ n~ga,t, sa san~ga n~g cahoy na ducláy
+sa mahál na bátis na iguinagalang[AC]
+ang bulág na gentil, ay nag lulucsuhan
+ibo,i, naquiquinig n~g pag-aauitan.
+
+  Anhín cong saysain ang tinamóng touá
+ng cabataan co,t, malauig na lubhâ
+pag-ibig ni amá,i, siyang naguing mulà
+lisanin co yaóng gúbat na payapa.
+
+  Pag ibig anaqui,t, aquing naquilala
+dî dapat palac-hín ang bata sa sayá
+at sa catoua-a,i, capag-namihasa
+cong lumaquí,i, ualáng hihintíng guinhaua.
+
+  Sa pagca,t, ang mundo,i, bayan n~g hinagpis
+namamaya,i, súcat tibayan ang dibdib,
+lumaquí sa toua,i, ualáng pagtiti-is
+¿anóng ilalaban sa dahás n~g sáquit?
+
+  Ang táuong mágaui sa ligaya,t, aliu
+mahinà ang púso,t, lubháng maramdamin,
+inaacala pa lamang ang hilahil,
+na daratná,i, dinâ matutuhang bat-hín.
+
+  Para n~g halamang lumaguí sa tubig,
+daho,i, malalantá munting dî madilig,
+iquinalolo-óy ang sandaling init,
+gayón din ang púsong sa toua,i, mani-ig.
+
+  Munting cahirapa,i, mamalac-híng dalá,
+dibdib palibhasa,i, di gauing magbatá,
+ay bago,i, sa mundo,i, ualang quisáp matá
+ang tauo,i, mayroong súcat ipagdusa.
+
+  Ang laquí sa layao caraniua,i, hubád
+sa bait at muni,t, sa hatol ay salát,
+masacláp na bún~ga ng malíng paglin~gap,
+habág n~g magulang sa irog na anác.
+
+  Sa taguríng bunsót, licóng pag mamahál
+ang isinasama n~g báta,i, nunucál
+ang iba,i, marahil sa capabayaan
+nang dapat magturong tamád na magulang.
+
+  Ang lahát nang itó,i, cay amáng talastás,
+cayâ n~ga ang lúha ni ina,i, hinamac,
+at ipinadalá acó sa Atenas,[AD]
+bulág na ísip co,i, n~g doon mamulat.
+
+  Pag-aral sa aquin qy ipinatungcól
+sa isang mabait, maestrong marunong
+lahi ni Pitaco, n~gala,i, si Antenor,[AE]
+lumbay co,i, sabihin nang dumating doon.
+
+  May sangbouan halos na dî nacacain,
+lúhà sa matá co,i, dî mapiguil-piguil;
+n~guni,t, napayapà sa laguing pag-aliu
+n~g bunying maestrong may cupcup sa quin.
+
+  Sa dinatnán doong nad-láng nag-aaral
+caparis cong bata,t, cabaguntauhan,
+isa,i, si Adolfong aquing cababayan,
+anác niyaóng Condeng Silenong maran~gal.
+
+  Ang caniyang taó,i, labis n~g dalauá
+sa dalá cong edad na lalabing-isá,
+siyang pinopoón n~g boong escuela,
+marunong sa lahát na magcacasama.
+
+  Mahinhín ang asal na hindî magasó
+at cong lumacad pa,i, palaguing patungó,
+mabining man~gúsap at ualáng catalo
+lapastan~ganin ma,i, hindi nabubuyó.
+
+  Ano pa,t, sa bait ay siyang huaran[40]
+n~g nagcacatipong nagsisipag-aral,
+sa gauâ at uica,i, dî mahuhulihan[41]
+n~g munting panirà sa magandang asal.
+
+  Ni ang catalasan n~g aming maestro
+at pagca-bihasa sa lacad n~g mundó,
+ay hindî nataróc ang lihim at tungo
+ng púsong malihim nitong si Adolfo.
+
+  Acóng pagcabata,i, ang quinamulatan
+cay amá,i, ang bait na dî páimbabáo,
+yaong namumunga n~g caligayahan,
+nanacay sa púsong suyui,t, igalang.
+
+  Sa pinagtatac-hán n~g bong escuela,
+bait ni Adolfong ipinaquiquita,
+dîco malasapán ang haing ligaya
+n~g magandang asal n~g amá co,t, iá.[42]
+
+  Púso co,i, ninilag na siya,i, guiliuin,
+ayauan cun baquit at naririmarim,
+si Adolfo nama,i, gayon din sa aquin,
+nararamdamán co cahit lubháng lihim.
+
+  Arao ay natacbó, at ang cabata-an
+sa pag-aaral co sa qui,i, nananao,
+bait co,i, luminis at ang carunungan
+ang bulág cong ísip ay cúsang dinamtán.
+
+  Nataróc ang lalim n~g filosfía,
+aquing natutuhan ang astrología,
+natantóng malinis ang catacá-tacá
+at mayamang dunong n~g matemática.
+
+  Sa loob n~g anim na taóng lumacad
+itóng tatlóng dunong ay aquing nayacap
+tanáng casama co,i, nagsi-pangilalás
+sampô n~g maestrong toua,i, dili hamac.
+
+  Ang pagcatutu co,i, anaqui himalâ,[43]
+sampô ni Adolfo,i, naiuan sa guitnâ,
+maingay na lamang taga pamalità,
+sa boong Atenas, ay gumálà-galá.
+
+  Cayâ n~gâ at acó ang naguing hantun~gan
+tungo ng salita n~g tauo sa bayan,
+muláng báta,t, hangang catanda-tandaan,
+ay nacatalastás n~g aquing pan~galan.
+
+  Dito na nahubdán ang cababayan co
+n~g hirám na bait na binalat-cayô,
+cahinhinang ásal na paquitang tauo
+naquilalang hindî bucal cay Adolfo.
+
+  Matantô n~g lahát na cayâ nanamit
+niyaóng caba-itang di taglay sa dibdib,
+ay nang maragdag pa sa tálas nang isip
+itóng capuriháng mahinhi,t, mabait.
+
+  Ang lihim na itó,i, caya nahalatà,
+dumating ang arao nang pagca-catoua,
+caming nag aaral bagong tauo,t, batà
+sari-saring laro ang minunacala.
+
+  Minulán ang galí sa pagsasayauan[44]
+ayon sa música,t, auit na saliuan,
+laróng bunó,t, arnés na quinaquitaan
+nang cani-caniyang licsi,t, carunungan.
+
+  Sacâ ilinabás namin ang tragedia
+nang dalauang apó nang túnay na iná,[AF]
+at man~ga capatid nang nag-iuing amáng
+anác at esposo nang Reina Yocasta.
+
+  Papel ni Eteocles ang naguíng tungcól co,
+at si Polinice nama,i, cay Adolfo,
+isang ca-escuela,i, siyang nag Adrasto,[AG]
+at ang nag Yocasta,i, bunying si Minandro.
+
+  Ano,i, nang mumulán ang unang batalia,
+ay ang aming papel ang magca-cabaca,
+nang dapat sabihing aco,i, comilala,t,
+siya,i, capatid cong cay Edipong bún~ga.[AH]
+
+  Nang-lisic ang matá,t, ang ipinagsaysáy,
+ay hindî ang dichong na sa original
+cundî ang uica,i, "_icao na umagao
+nang capurihán co,i, dapat cang mamatáy_"
+
+  Hinandulóng acó, sabáy nitóng uicá,
+nang patalím niyang pamatáy na handá,
+dan~gan naca-iuas aco,i, nabulagtá
+sa tatlóng mari-ing binitiuang tagá.
+
+  Aco,i, napahiga sa inilag-ilag,
+sinabayáng biglâ nang tagáng malacas,
+¡salamat sa iyó ó Minandrong liyag,
+cundî ang licsi mo búhay co,i, na-utás!
+
+  Nasalag ang dágoc na camatayan co,
+lumipád ang tangang cáliz ni Adolfo
+siyang pag-paguitnâ nang aming maestro,
+at naualáng-diuang casama,t, catoto.
+
+  Anopa,t, natapus yaóng catoua-án
+sa pan~gin~gilabot, at capighatian;
+si Adolfo,i, dîna naman nabúcasan,
+noón di,i, nahatid sa Albaniang bayan.
+
+  Naguing sangtaón pa acó sa Atenas
+hinintay ang loob nang amá cong liyag,
+¡sa abá co,t,! noo,i, tumangap nang sulat,
+na ang balang letra,i, iuang may camandág.
+
+  ¡Gunam-gunam na dî napagod humapis
+dî ca na-ianod nang lúhang mabilís,
+iyóng guinuguló ang bait co,t, ísip
+at dimo payagang payapà ang dibdib!
+
+  ¡Camandág cang lagac niyaong camatayan[45]
+sa sintang Iná co,i, di nagpacundangan,
+sinasariua mo ang súgat na laláng
+nang aquing tinagáp na palasóng liham!
+
+  Tutulun~gang quitá n~gayóng magpalalâ
+nang hapdî sa púsong di co ma-apulà,
+namatáy si Iná ay laquing dálitâ
+itó sa búhay co ang unang umiuà.
+
+  Patáy na dinampó sa aquing pagbasa
+niyóng letrang titic ng biguing na pluma
+¡diyata Amá co at nacasulat ca
+n~g pamatíd búhay sa anác na sintá!
+
+  May dalauang oras na dî nacamalay
+n~g pagca-tauo co,t, n~g quinalalag-yán,
+dan~gan sa calin~ga n~g casamang tanán
+ay dî mo na acó na casalitaan.
+
+  Nang mahimasmasa,i, narito ang sáquit,
+dalauá cong matá,i, naguing parang bátis,
+ang ¡ay! ¡ay! Ina,i,! cong cayâ mapatíd
+ay nacalimutan ang paghin~gáng guipít.
+
+  Sa panahóng yaó,i, ang boó cong damdám
+ay nanao sa aquin ang sangdaigdigan,
+ang-iisá acó sa guitnâ ng lumbay
+ang quinacabaca,i, sarili cong búhay.
+
+  Hinamac ng aquing pighatíng mabangís
+ang sa Maestro cong pang-aliu na voses,
+ni ang lúhang túlong ng samang may hapis,
+ay di naca-auás sa pasán cong sáquit.
+
+  Baras ng matouid ay linapastangan
+ng lubháng marahás na capighatian,
+at sa isang titig ng palalong lumbáy
+diua,i, lumilipád niyaring cati-isan.[46]
+
+  Anopa,t, sa bangís ng dusang bumugsò
+minamasaráp cong mutóc yaring púsò
+at ng ang camandág na nacapupunò
+sumamang dumaloy sa ágos ng dugò.
+
+  May dalauáng buang hindî nacatiquím
+acó ng linamnám ng payapa,t, aliu,
+icalauang súlat ni ama,i, dumatíng
+sampo ng sasakiang sumundo sa aquín.
+
+  Saád sa calatas ay bigláng lumulan
+at acó,i, omoui sa Albaniang bayan
+sa aquing Maestro ng napaaálam
+aniya,i, "Florante bilin co,i, tandaan.
+
+  Houag malilin~gat, at pag ingatan mo
+ang higantíng handâ ng Conde Adolfo
+pailág-ilágang parang baselisco[47]
+súcat na ang titig na matáy sa iyó.[48]
+
+  Cun ang isalubong sa iyóng pagdating,
+ay masayáng muc-ha,t, may paquitang giliu,
+lalong paingata,t, caauay na lihim
+siyang isa-isip na cacabacahin.
+
+  Dapoua,t, houag cang magpapahalatá
+taróc mo ang lalim n~g caniyang násà
+ang sasandatahi,i, lihim na ihandâ,
+n~g may ipagtangol sa arao ng digmâ.
+
+  Sa mauica itó lúha,i, bumalisbís,
+at acó,i, niyacap na pinacahigpít,
+hulíng tagubilin "bunsó,i, catiti-is
+at hinhintay ca ng maraming sáquit.
+
+  At mumul-án mona ang paquiquilaban
+sa mundóng bayaning púnong caliluhan"
+hindî na natapus, at sa calumbayan
+piniguil ang dilà niyang pagsasaysáy.
+
+  Nagca-bitiu caming malunbáy capouá
+tanáng ca-escuela mata,i, lumuluhà
+si Minandro,i, labis ang pagdarálitâ
+palibhasa,i, tapát na capouà batà.
+
+  Sa pagca-calapat n~g balicat namin
+ang mut-yáng catoto,i, di bumitiu-bitiu
+hangang tinulutang sumama sa aquin
+ng aming maestrong caniyang amaín.
+
+  Yaóng pa-alama,i, anopa,t, natapos
+sa pagsasaliuan n~g madláng himutóc,
+at sa cain~gaya,t, guló n~g _adios_
+ang buntóng hinin~gá ay naquiquisagót.
+
+  Mag pahangang daóng ay nagsipatnubay
+ang aquing maestro,t, casamang iiuan;
+homihip ang han~gi,t, agád nahiualáy
+sa pasig Atenas ang aming sasaquián.
+
+  Bininit sa búsog ang siyang catulad
+n~g túlin n~g aming daóng sa paglayag,
+cayá dî nalaon paá co,i, yumapac
+sa dalampasigan ng Albaniang Ciudad.
+
+  Pag-ahon co,i, agád nagtuloy sa Quinta,
+dî humihiualay ang catotong sintá;
+pag-halíc sa camáy n~g poong cong Amá.
+lumala ang sáquit n~g dahil cay Iná.
+
+  Nagdurugong mulî ang sugat n~g púsò
+humiguít sa una ang dusang bumugsò,
+nauicang casunód n~g lúhang tumulò
+¡ay Amáng! casabay n~g báting ¡ay bunso!
+
+  Anopa,t, ang aming búhay na mag amá
+nayapus n~g bangís n~g sing-isang dusa,
+cami ay dinatnáng nagcacayacap pa
+niyaóng Embajador n~g bayang Crotona.
+
+  Nacapangaling na sa Palacio Real,
+at ipinagsábi sa Harì ang pacay
+dalá,i, isang súlat sa Amá cong hirang
+titic ng Monarcang caniyang bianan.
+
+  Humihin~ging túlong, at na sa pan~gambá
+ang Crotonang Reino,i, cubcób n~g cabaca,
+ang púnò n~g hocbo,i, balita n~g siglá
+General Osmalic na bayaning Persa.
+
+  Ayon sa balita,i, pan~galauá itó
+ng Principe niyang bantóg sa sangmundó
+Aladíng quilabot n~g m~ga guerrero
+iyóng cababayang hinahan~ga-ang co.
+
+  Dito napangití ang morong ca-usap
+sa nagsasalita,i, tumugóng banayad
+aniya,i, bihirang balita,i, magtapát
+cong magcatotoó ma,i, marami ang dagdág.
+
+  At sacá madalás ilalâ n~g tapang,
+ay ang guniguning tacot n~g calaban,
+ang isang guerrerong palaring magdiuang
+mababalita na at pan~gin~gila~gan.
+
+  Cong sa catapan~ga,i, bantóg si Aladín
+may búhay rin namáng súcat na maquitíl;
+iyóng matatantóng casimpantáy morin
+sa casamáng pálad at daláng hilahil.
+
+  Sagót ni Florante, houag ding maparis
+ang guerrerong bantóg sa pálad cong amis
+at sa ca-auay ma,i, di co ninanais
+ang lahí ng dúsang aquing napagsapit.
+
+  Matantô ni Amá ang gayóng sacunà
+sa Crotonang baya,i, may balang sumirà[49]
+acó,i, isinama,t, humaráp na biglá.
+sa haring Linceong may gayac n~g digmá.
+
+  Camí ay bago pang nanaquiát sa hagdán
+n~g Palaciong batbát n~g hiyas at yaman,
+ay sumalúbong na ang Haring marangál,
+niyacap si Amá,t, acó,i, quinamayán.
+
+  Ang uica,i, ó Duque, ang quiás na itó
+ang siyang camuc-há n~g bunying guerrero,
+aquing napan~garap na sabi sa iyó,
+maguiguing haligui n~g Cetro co,t, Reino.
+
+  ¿Sino ito,t, saán nangaling na Ciudad?
+ang sagót ni Amá "ay bugtóng cong anác
+na inihahandóg sa mahal mong yápac
+ibilang sa isang vasallo,t, alagád."
+
+  Namanghâ ang harî at niyacap acó,
+"mabuting panahón itóng pagdatíng mo,
+icao ang general nang hocbóng dadaló
+sa bayang Crotonang quinubcób nang moro.
+
+  Patotohanan mong hindî ibá,t, icao,
+ang napan~garap cong guerrerong matapang,
+na naglalathalá sa sangsinucuban
+nang capurihán co at capangyarihan.
+
+  Iyóng cautan~gan paroong mag-adia,
+nunò mo ang Hari sa bayang Crotona;
+dugò cang mataás, ay dapat cumita
+nang sariling dan~gál, at bunyí sa guerra."
+
+  Sa pagca,t, matouid ang sa Haring saysáy,
+umayon si amá cahi,t, mapaít man,
+nang agád masubò sa pagpapatayan
+ang ca battan co,t, di cabihasahan.
+
+  Acó,i, ualang sagót, na na-ipahayag
+cundî "_Haring poo,t,_" nagdapâ sa yapac,
+nang aquing hahagcán ang mahal na bacás,
+cúsang itinindíg at mulíng niyacap.
+
+  Nag-upuán cami,t, sacá nag panayám
+nang balabalaqui,t, may halagáng bagay,
+nang sasalitín co ang pinag-daanan
+sa bayang Atenas na pinangalin~gan.
+
+  Siyang pamimitác at cúsang nag sabog
+nang ningning, ang tálang ca-agáo ni Venus,[AI]
+anaqui ay bagong umahon sa búbog,
+buhóc ay nag lugay sa perlas na bátoc.
+
+  Touáng pan~galauá cong hindî man Lan~git
+ang itinapon nang mahinhing titig,
+ó ang lualhating búcó nang ninibig
+pain ni Cupidong ualáng macáraquip.[AJ]
+
+  Liuanag nang muc-há,i, ualang pinag-ibhan,
+cay Febo cong anyóng bagong sumisilang,
+catao-ang butihin ay timbáng na timbáng
+at mistulang ayon sa hinhín nang ásal.
+
+  Sa caligayaha,i, ang nacaca-ayos
+bulaclác na bagong uinahi nang hamóg,
+anopa,t, sino mang paláring manoód
+pátay ó himalâ cong hindî umirog.
+
+  Itó ay si Laurang iquinasisirà
+nang pag-iisip co touing magunitâ,
+at dahil nang tanáng himutóc at luhà
+itinutuno co sa pagsasalitâ.
+
+  Anac ni Linceong haring napahámac,
+at quinabucasan nang aquing paglíyag:
+baquit itinulot lan~git na mataás,
+na mapanoód co, cong dî acó dapat?
+
+  ¡O haring Linceo cong dî mo pinilit
+na sa salitaan nati,i, maquipanig
+ang búhay co disi,i, hindî nagcasáquit
+ngayong pagliluhan nang anác mong ibig!
+
+  Hindî catoto co,t, si Laura,i, dî tacsíl
+¡aiuan cong ano,t, lumimot sa aquin!
+ang pálad co,i, siyang alipusta,t, linsil
+di laáng magtamó nang touâ sa guiliu.
+
+  ¿Macacapit caya ang gauang magsucab
+sa pinacayaman nang lan~git sa dilág?
+cagandaha,i, báquit di macapagcalág
+nang pagca capatid sa maglilong lácad?
+
+  Cong nalalagáy ca ang mamatouirín,
+sa láot nang madláng súcat ipagtacsíl,
+¿dili ang dan~gal mong dapat na lingapin
+mahiguit sa ualáng cagandaha,t, ningning?
+
+  Itó ay hámac pa bagáng sumangsalà
+ng carupucán mo, at gauíng masama?
+¡cung anó ang taás, n~g pagcadaquilà,
+siyaring lagapác namán cong marapá.
+
+  O bunyíng guerrerong! na-auà sa aquin,
+pag silang na niyaong nabagong bitoín,
+sa pagcaquita  co,i, sabáy ang pag guiliu,
+inagao ang púsong sa Iná co,i, hain.
+
+  Anopa,t, ang lúhang sa mata,i, nanágos
+nang pagca-ulila sa Iná cong irog,
+na tungcol sa sintá,t, púso,i, nan~gilabot
+bacâ di marapat sa gayóng alindóg.
+
+  Hindî co maquita ang patas na uicà
+sa caguluhan co,t, pagca-ualáng diuà
+nang maqui-umpóc na,i, ang aquing salitâ,
+anhin mang touirin, ay magcacalisiyâ.[50]
+
+  Nang malutas yaóng pagsasalitaan,
+ay ualâ na acóng camahad-licaan,
+caloloua,i, gulo,t, púso,i, nadararáng
+sa nin~gas nang sintang bago cong naticmán.
+
+  Tatlóng arao noong piniguing nang Harì
+sa Palacio Real na sa yama,i, bunyî,
+ay dî nacausap ang púnong pighatî
+na ina asahang ilulualhati.
+
+  Dito co naticmán ang lalong hinagpís,
+higuít sa dálitang na unang tini-ís,
+at binula-ang co ang lahat nang sáquit,
+cong sa cahirapan mulâ sa pag ibig.
+
+  Salamat at niyaóng sa quinabucasan
+hucbó co,i, lalacad sa Crotonang bayan,
+sandalíng pinalad, na nacapanayam
+ang Princesang nihag niyaring catauhan.
+
+  Ipinahayag co nang uicang ma-irog,
+nang buntóng-hinin~gá, lúhà at himutóc,
+ang matinding sintang iquina-lulunod
+mag-pahangán n~gayon nang búhay cong capús.
+
+  Ang púsong matibay nang himaláng diquít
+nahambál sa aquing malumbáy na hibíc
+dangan ang caniyáng catutubong bait
+ay humadláng, disin sintá co,i, nabihis.
+
+  N~guni,i, cun ang ó-o,i, dî man binitiuan
+naliuanagan din sintang nadidimlán
+at sa pag-panao co ay pinabauanan
+nang may hiyang perlas na sa matá,i, nucál.
+
+  Dumatíng ang bucas nang aquing pag-alís[51]
+¿sino ang sasayod nang bumugsóng sáquit?
+¿dini sa púso co,i, alíu ang hinag-pís[52]
+na hindî nagtimo nang caniyang cáliz?
+
+  ¿May sáquit pa cayang lalalo nang tindí
+sa ang sumisinta,i, maualay sa casi?
+guni-guní lamang dî na ang mang-yari,
+súcat icalugmóc nang púsong bayani.
+
+  ¡O nangag-aalay nang maban~gong suób
+sa daquilang altar ni Cupidong Dios
+sa dusa co,i, cayó ang nacatataróc,
+niyaóng man~gulila sa Laura cong irog!
+
+  At cundi sa lúhang pabaon sa aquin
+namatáy na muna bago co na-atím
+dúsang dî lumicat hangang sa dumatíng
+sa bayang Crotonang cubcób nang hilahil.
+
+  Cuta,i, lulugsó na sa bayóng madalás
+nang man~ga maquinang talagáng pang-ualat
+siyang paglusob co,t, nang hucbong aquibat
+guinipít ang digmáng cumubcób sa Ciudad.
+
+  Dito,i, ang masid-híng lubháng camatayan
+at Parcas Aropos ay nagdamdám pagál[53]
+sa pag-gapas nila,t, pagquitíl nang búhay
+nang nag-hihin~galóng sa dugo,i, nag-lutang.
+
+  Naquita nang píling general Osmalíc
+ang aquing marahás na pamimiyapis
+pitóng susóng hanay na dúlo nang cáliz
+uinahi nang tabác nang aco,i, masapit.
+
+  Sa caliua,t, cánan niya,i, nalagalág
+man~ga soldados cong pauang mararahás
+lumapit sa aquin matá,i, nagninin~gas
+halica aniya,t, quita ang maglamas.
+
+  Limang oras caming hindî nag-hiualay
+hangang sa nahapó ang bató nang tapang
+nag-lucsâ ang lan~git nang aquing mapatáy
+habág sa guerrerong sa mundo,i, tinac-hán.
+
+  Siya nang pagsilid nang pan~gin~gilabot
+sa calabang hucbóng parang sinasalot
+nang pamuc-sáng tabác ni Minandrong bantóg;
+ang campo,t, victoria,i, napa-aming lubós.
+
+  Tagumpáy na ito,i, pumauí nang lumbáy
+nang man~ga nacubcób nang casacuna-an
+panganib sa púso,i, naguíng catoua-án;
+ang pintô nang Ciudad pagdaca,i, nabucsán.
+
+  Sinalubong camí nang Haring daquilá
+casama ang boong bayang natimaua
+ang pasasalamat ay dî ma-apula
+sa di magca-uastóng nagpupuring dilà.
+
+  Yaóng bayang hapo,t, bagong nacatigháo[54]
+sa nagbálang bangis nang man~ga ca-auay
+sa pagca-timauà ay nag-aagauáng[55]
+málapit sa aqui,t, damít co,i, mahagcán.
+
+  Sa lacás nang hiyao nang famang matabil[AK]
+_vivang_ dugtóng-dugtóng ay naquiquisaliu
+ang gulang _salamat nagtangól sa amin_.
+dinin~gig sa Langit n~g m~ga bituin.
+
+  Lalò na ang touâ nang aco,i, matatap
+na apó nang hari nilang liniliyag
+ang monarca nama,i, dî muntî ang galác
+lúhà ang nagsabi nang ligayang ganáp.
+
+  Nagsi-akiát camí sa palaciong bantóg
+at nangag-pahin~gá ang soldadong pagód,
+dapoua,t, ang baya,i, tatlong arao halos
+na nacalimutan ang gauíng pagtulog.
+
+  Sa ligaya namin nang nunò cong harì
+naquipag-itan din ang lilong pighatî
+at ang pagcamatáy nang Ina cong pilî
+malaon nang lantá,i, nanariuang mulî.
+
+  Dito naniuala ang batà cong loob
+na sa mundo,i, ualang catoua-áng lubós,
+sa minsang ligaya,i, talì nang casunód,
+macapitóng lumbáy ó hangang matapos.
+
+  Maguíng limáng bouán acó sa Crotona
+nag-pilit bumalíc sa Reinong Albania
+¿di sinong susumáng sa acay nang sintá
+cun ang tinutun~go,i, lalo,t, isang Laura?
+
+  Sa gayóng catulin nang aming paglacad
+nai-inip aco,t, ang nása,i, lumipád,
+¡abá,t,! nang matanao ang muóg nang Ciudad,
+cumutóg sa aquing púso,i, lalong hírap!
+
+  Cayâ palá gayo,i, ang nauauagay-uay
+sa cúta,i, hindî na bandilang binyagan
+cundî Medialuna,t, Reino,i nasalacay[AL]
+ni Aladíng sálot nang pasuquing bayan.
+
+  Ang aca,i, cong hocbo,i, cúsang pinahimpil
+sa paá nang isang bundóc na mabangín,
+dî caguinsa-guinsa,i, natanauán namin
+pulutong nang morong lacad ay mahinhín.
+
+  Isang bini-bini ang gapós na tagláy
+na sa damdám nami,i, tangcáng pupugútan
+ang púsò co,i, lálong na-ipit nang lumbáy
+sa gunitáng bacá si Laura cong búhay.
+
+  Cayâ dî napiguil ang ácay nang loób
+at ang man~ga moro,i, bigla cong linusob,
+¡palad nang tumacbó at hindî natapus,
+sa aquing pamuc-sáng cáliz na may poót!
+
+  Nang ualâ na acóng pagbuntuháng gálit
+sa di macaquibóng gapós ay lumapit,
+ang taquip sa muc-ha,i, nang aquing i-alis
+¡abá co,t, si Laura! ¿may laló pang sáquit?
+
+  Pupugutan dahil sa hindî pagtangáp
+sa sintang mahalay nang Emir sa Ciudad,[AM]
+nang mag-ásal hayop ang morong pan~gahás
+tinampál sa muc-hâ ang himalang dilág.
+
+  Aquing dali-daling quinalág sa camay
+ang lúbid na ualáng auà at pitagan
+man~ga daliri co,i, na aalang-alang
+marampî sa balát na cagalang-galang.
+
+  Dito naca-tangáp nang lúnas na titig
+ang nagdaralitáng púsò sa pag-ibig,
+arao nang ligayang una cong pag-din~gig
+nang _sintang Florante_ sa cay Laurang bibíg.
+
+  Nang aquing matantóng na sa bilangúan
+ang bunying Monarca,t, ang Amá cong hirang
+nag-utos sa hocbo,t, aming sinalacay
+hangang dî nabauì ang Albaniang bayan.
+
+  Pagpasoc na namin sa loob nang Reino,
+bilangua,i, siyang una cong tinun~go
+hinán~go ang Hari,t, ang Duqueng Amá co,
+sa caguino-cha,i, isá si Adolfo.
+
+  Labis ang ligayang quinamtán ng Harì
+at nang natimauang camahalang pilì
+si Adolfo lamang ang nagdalamhatî[56]
+sa capurihán cong tinamó ang sanhî.
+
+  Pan~gimbuló niya,i, lalò nang nag-álab
+nang aco,i, tauagin tangúlan nang Ciudad,
+at ipinagdiuang nang Haring mataás
+sa Palacio Real nang lubós na galác.
+
+  Sacá nahalatáng aco,i minamahál
+nang pinag-uusig niyáng cariquitan
+ang Conde Adolfo,i, nag-papacamatáy
+dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal.
+
+  Lumagò ang binhíng mulâ sa Atenas
+ipinunlang násang aco,i, ipahamac
+cay Adolfo,i, ualáng bagay na masac-láp
+para nang búhay cong hindi ma-úutas.
+
+  Di nag iláng buan ang sa Reinong touà
+at pasasalamat sa pagca-timua,
+dumating ang isang hucbong maninira
+nang taga Turquiang masaquím na lubha.
+
+  Dito ang pan~ganib at pag-iiyacan
+nang bagong nahugot sa dálitang bayan[57]
+lalo na si Laura,t, ang capan~gambahán
+ang acó ay samíng pálad sa patayan.
+
+  Sa pagca,t, general acóng ini-átas
+nang Harî sa hocbóng sa moro,i, lalabás
+nag-uli ang loob nang bayang nasindác,
+púsò ni Adolfo,i, parang nacamandág.
+
+  Linoob nang Lan~git na aquing nasúpil
+ang hocbó nang bantóg na si Miramolín
+siyang mulang arao na iquinalaguím
+sa reinong Albania, nang turcong masaquím.
+
+  Bucód dito,i, madláng digmâ nang ca-auay
+ang sunód-sunód cong pinag-tagumpayán
+ano pa,t, sa aquing cáliz na matapang
+labing-pitóng hari ang nan~gag-sigalang.
+
+  Isang arao acóng bagong nagvictoria
+sa Etoliang Ciudad na cúsang binaca
+tumangáp ng súlat n~g aquing Monarca
+mahigpít na biling moui sa Albania.
+
+  At ang panihála sa dalá cong hocbó
+ipinagtiualang iuan cay Minandro;
+noón di,i, tumulac sa Etoliang Reino,
+pagsunód sa Hari,t, Albania,i, tinun~go.
+
+  Nang dumatíng aco,i, gabíng cadilimán
+pumasoc sa Reinong ualáng agam-agam
+pagdaca,i, quinubcob ¡laquíng caliluhan!
+na may tatlóng-pauong libong sandatahán.
+
+  Di binig-yang daang aquing pang mabunot
+ang sacbát na cáliz at maca-pamoóc
+boong catauán co,i, binidbíd ng gápos
+piniit sa cárcel na catacot-tacot.
+
+  Sabihin ang aquing pamamangha,t, lumbáy
+lálo nang matantóng Monarca,i, pinatáy
+n~g Conde Adolfo cúsang idinamay,
+ang Amá cong irog na mapagpalayao.
+
+  Ang násang yumama,t, háring mapataniág,
+at uháo sa aquing dugô, ang yumacag,
+sa púso ng Conde, sa gauáng magsucáb
+¡o napacarauál na Albaniang Ciudad!
+
+  Mahigpit cang abá sa mapag-punuán
+n~g han~gal na púnò at masamáng ásal,
+sa pagca,t, ang Haring may han~gad sa yaman
+ay mariing hampás nang Lan~git, sa bayan.
+
+  Aco,i, lálong abá,t, dinayà n~g ibig,
+¿may cahirapan pang para n~g marin~gig,
+na ang princesa co,i, nangacong mahigpit
+pacasál sa Conde Adolfong balauis?
+
+  Itó ang nagcalat n~g lásong masid-hi
+sa ugát ng aquing púsong mapighatí,
+at pinag-nasaang búhay co,i, madalí
+sa pinangalin~gang uala,i, magsaulí.
+
+  Sa pagcabilangóng labing-ualóng arao
+na iiníp acó n~g di pagcamatáy,
+gabí n~g hangoi,t, ipinagtuluyan
+sa gúba,t, na ito,t, cúsang ipinugal.[58]
+
+  Bilang macalauang maliguid ni Febo
+ang sangdaigdigan sa pagca-gapus co,
+ng ina-acalang na sa ibang Mundó
+imulat ang matá,i, na sa candungan mo.
+
+  Itó ang búhay cong silo-silong sáquit
+at hindi pa tantô ang huling sasapit"
+mahabang salitá, ay dito napatíd,
+ang guerrero naman ang siyang nagsulit.
+
+  "Ang pagcabúhay mo,i, yamang natalastás,
+tantoín mo namán n~gayon ang caúsap,
+acó ang Aladin sa Perciang Ciudad
+anác n~g balitang sultáng Alí-Adab.
+
+  Sa pagbátis niyaring mapait na lúhà
+ang pagcabúhay co,i, súcat mahalatâ....
+¡_ay Amá co_! _baguit_...? ¡_ay Fleridang toua_!
+catoto,i, bayaan aco,i, mapayapa.
+
+  Magsama na quitáng sa lúha,i, ma-agnás,
+yamang pinag-isá n~g masamáng pálad
+sa gúbat na ito,i, antain ang uacás
+ng pagcabúhay tang nalipós n~g hirap.
+
+  Hindî na inulit ni Florante namán
+luha ni Aladi,i, pina-ibayuhan;
+tumahán sa gúbat na may limáng bouan,
+ng isang umaga,i, nagan-yác nag-libáng.
+
+  Canilang linibot ang loób n~g gúbat
+cahit bahag-ya na macaquitang landás,[59]
+dito sinalità ni Alading hayág,
+ang caniyáng búhay na cahabag-habag.[60]
+
+  "Aniya,i, sa madláng guerrang pinagda-anan[61]
+dî acó naghirap ng paquiquilaban,
+para n~g bacahin ang púsong matibay
+ni Fleridang irog na tinatan~gisan.
+
+  Cong naquiqui-umpóc sa madláng princesa,i,
+si Diana,i, sa guitnâ ng maraming Ninfa,[AN][62]
+caya,t, cun tauaguin sa Reino n~g Percia
+isá sa Houris n~g m~ga Profeta.[AO]
+
+  Ano pa,t, pinalad na aquing dinaig
+sa catiyaga-an ang púsong matipíd[63]
+at pagcaca-ísa ng dalauang dibdib,
+pagsintá ni ama,i, nabuyong gumi-it.
+
+  Dito na minulán ang pagpapahirap
+sa aqui,t, ninasang búhay co,i, mautás
+at n~g mag victoria sa Albaniang Ciudad
+pag dating sa Percia,i, binilangóng agád.
+
+  At ang ibinuhat na casalanang co
+dipa útos niya,i, iniuan ang hocbó
+at n~g mabalitang Reino,i, naibauí mo,
+aco,i, hinatulang pugutan ng úlo.
+
+  Nang gabíng malungcót na quinabucasan
+uacás na tadhanang aco,i, pupugutan,
+sa carcel ay nasoc ang isang general
+dalá ang patauad na laong pamatáy.
+
+  Tadhanang mahigpit, ay malís pagdaca
+houag mabucasan sa Reino n~g Percia,
+sa munting pag souáy búhay co ang dusa;
+sinonód co,t, útos n~g Hari co,t, amá.
+
+  N~guni,t, sa púso co,i, matamis pang lubha
+natulóy naquitíl ang hiningáng aba
+houag ang may búhay na nagugunita
+ibá ang may candóng sa Lan~git co,t, toua.
+
+  May anim na n~gayóng taóng ualang licat[64]
+nang linibot libot na casama,i, hirap...."
+nápatiguil dito,t, sila,i, may nabat-yág
+nagsa-salitaan sa loób nang gúbat.
+
+  Napaquingán nila,i, ang ganitóng saysay
+"nang aquíng matatap na papupugutan
+ang abáng sintá cong nasa bilanguan
+nag dapa sa yapac nang Haring sucaban.
+
+  Inihin~gíng tauad nang luha at daing
+ang caniyang anác na mutya co,t, guiliu
+ang sagót ay cundi cusa cong tangapin
+ang pagsintá niya,i, di patatauarin.
+
+  ¿Anóng gagauín co sa ganitóng bagay?
+¡ang sintá co caya,i, baya-an mamatáy!
+napahinuhod na acó,t, nang mabúhay
+ang Principeng írog na cahambal-hambál.
+
+  Ang dî nabalinong matibay cong dibdib
+nang súyo nang hari, bála at pag hibic,[65]
+naglambót na cúsa,t, humain sa sáquit
+at nang ma-iligtás ang búhay nang ibig.[66]
+
+  Sa toua nang Hari, pinaualáng agád
+ang dahil nang aquing lúhang pumapatác,
+dapoua,t, tadhanang umalís sa Ciudad,
+at sa ibáng lúpa,i, cúsang mauac-auac.
+
+  Pumanao sa Percia ang írog co,t, búhay
+na hindî mang camí nagcasalita-an
+¡tingní cong may lúha acóng ibubucál
+na maitutumbás sa dusa cong tagláy!
+
+  Nang iguinagayác sa loob nang Reino
+yaóng pagcacasál na camatayan co,
+aquing na-acalang magdamit guerrero
+cúsang magta-anang sa Real Palacio.
+
+  Isáng hatingabíng cadilima,i, lubhâ
+lihim na naghunos acó sa bintana[67]
+ualáng quinasama cun hindî ang nása
+matuntón ang sintá cong nasaang lúpa.
+
+  May ilán n~g taón acóng nag lagalág
+na pina-Palacio ang bundóc at gúbat
+dumating n~ga rito,t, quita,i, na iligtas
+sa masamang nasa niyaong taong sucáb....
+
+  Salita,i, nahinto na big-láng pagdatíng
+n~g duque Florante,t, principe Aladín,
+na pagca-quilala sa voces n~g guiliu
+ang gaui n~g puso,i, dî napiguil-piguil.
+
+  ¡Aling dila caya ang macasasayod
+n~g touang quinamtán ng magcasing irog
+sa hiya n~g sáquit sa lupa,i, lumubóg,
+dalá ang caniang napulpól na túnod.
+
+  ¡Saang calan~gitan na pa-aquiat cayâ
+ang ating Florante sa tinamóng touá
+n~gayóng tumititig sa ligayang muchá
+n~g caniyang Laurang ninanása nasa.
+
+  Ano pa n~gayaóng gúbat na malungcót[68]
+sa apat, ay naguíng Paraiso,t, lugód,
+macailang hintóng caniláng malimot,[69]
+na may hinin~gá pang súcat na malagót.
+
+  Sigabó ng toua,i, n~g dumalang dalang
+dinin~gig n~g tat-lo cay Laurang búhay,
+nasapit sa Reino mula ng pumanao
+ang sintang nag gúbat: ganitó ang saysay.
+
+  "Di lub-háng nalaon niyaóng pag alismo
+ó sintáng Florante sa Albaniang Reino!
+naringig sa baya,i, isang píping guló
+na umalin~gaon~gao hangáng sa Palacio.
+
+  N~guni,t, dî mangyaring mauatasuatasan
+ang báquit, at húlo ng bulongbulon~gan
+parang isang saquít na di mahulaan
+ng médicong pantás, ang dahil; at saan.
+
+  Dî caguinságuinsá Palacio,i, nacubcób
+n~g magulóng baya,t, baluting soldados
+¡o arao nalubháng caquiquilabot!
+¡arao na sinumpa n~g galit n~g Dios!
+
+  Sigauang malacás niyaóng bayang guló,
+_mamatáy mamatáy ang háring Linceo_
+_na nagmunacalang gutumin ang Reino,t,_
+_lag-yan nang Estanque ang cacani,t, trigo_.
+
+  Ito,i, cay Adolfong cagagauáng lahat,
+at n~g magcaguló yaóng bayang bulág
+sa n~galan ng Hari ay isinambulat
+gayóng órdeng mula sa dibdib n~g sucáb,
+
+  Noón di,i, hinugot sa tronong luc-lucan
+ang Amá cong Hari at pinapugutan
+¿may matouíd bagáng macapang-lulumay
+sa sucáb na puso,t, nagugulóng bayan?
+
+  Sa arao ring yao,i, naput-lán ng ulo
+ang tapát na loob n~g m~ga consejo
+at hindî pumuról ang tabác na lilo
+hangang may mabait na mahal sa Reino.
+
+  Umacyát sa trono ang Condeng malupít,
+at pinagbalaan acó n~g mahigpít,
+na cong dî tumangáp sa haying pag-ibig
+dustáng camataya,i, aquing masasapit.
+
+  Sa pagnanasa cong siya,i, magantihán,
+at sulatan quitá sa Etoliang bayan,
+pinilit ang púsong houag ipamalay
+sa lilo, ang aquing ca-ayaua,t, suclám.
+
+  Limáng bouang singcád ang hin~ging taning
+ang caniyáng sinta,i, bago co tangapín;
+n~guni,t, pinasiyáng túnay sa panimdím,
+ang mag patiuacál cundî ca dumatíng.
+
+  Niyari ang sulat at ibinigáy co
+sa tapát na lingcód, n~g dalhín sa iyó;
+dî nag-isang bua,i, siyáng pagdatíng mo,t,
+nahulog sa camáy ni Adolfong lilo.
+
+  Sa tacot sa iyó niyaóng palamara
+cong acó,i, magbalíc na may hocbóng dalá[70]
+n~g mag-isáng moui ay pinadalhánca
+n~g may Sellong súlat at sa Haring firma.
+
+  Matanto co ito,i, sa malaquíng lumbay
+gayác na ang puso na mag-patiuacál
+ay siyáng pagdating ni Minandro namán
+quinubcób n~g hocbó ang Albaniang bayan.
+
+  Sa banta co,i, siyang tantóng nacatangáp
+ng sa iyo,i, aquing padaláng calatas
+caya,t, n~g dumating sa Albaniang Ciudad,
+Lobong nagugutom ang cahalintulad.
+
+  Nang ualáng magauá ang Conde Adolfo
+ay cúsang tumauag n~g capoua lilo
+dumatíng ang gabí umalís sa Reino
+at aco,i, dinalang gapús sa cabayo.
+
+  Capagdatíng dito aco,i, dinadahás
+at ibig ilugsó ang puri cong ingat,
+mana,i, isang túnod na cong saán búhat
+pumáco sa dibdib ni Adolfong sucáb...."
+
+  Sagót ni Flerida "nang dito,i, sumapit
+ay may napaquingang binibining voses
+na paquiramdám co,i, binibig-yáng sáquit[71]
+nahambál ang aquing mahabaguíng dibdib.
+
+  Nang paghanaping co,i, icáo ang nataós
+pinipilit niyaóng táuong balaquiót,
+hindi co nabata,t, bininit sa búsog
+ang isang palasóng sa lilo,i, tumapos..."
+
+  Dî pa napapatid itóng pan~gun~gusap[72]
+si Minandro,i, siyang pagdating sa gúbat
+dala,i, Ejército,t, si Adolfo,i, hanap
+naquita,i, catoto ¡laquíng toua,t, galác!
+
+  Yaong Ejércitong mula sa Etolia
+ang unang nauica sa gayóng ligaya[73]
+_Viva si Floranteng hari sa Albania_
+_Mabuhay mabuhay ang Princesa Laura_!"
+
+  Dinalá sa Reinong ipinag diriuang
+sampu ni Aladi,t, ni Fleridang hírang
+capouà tumangáp na man~gag-binyágan:
+magca-casing-sinta,i, naraos nacasál.[74]
+
+  Namatáy ang bun-yíng Sultan Ali Adab
+noui si Aladin sa Perciang ciudad:
+ang Duque Florante sa Trono,i, naac-yát
+sa siping ni Laurang minumut-yáng liyág.
+
+  Sa pamamahala nitóng bagong Hari
+sa capayapaan ang Reino,i, na-uli
+dito nacaban~gon ang nalulugámi
+at napasa-toua ang nag-pipighatî.
+
+  Cayâ n~ga,t, nagta-ás ang camáy sa Lan~git
+sa pasasalamat n~g bayang tangquilic
+ang Hari,t, ang Reina,i, ualáng naiisip
+cundî ang magsabog ng aua sa cabig.
+
+  Nagsasama silang lubháng mahinusay
+hangang sa nasapit ang payápang bayan,
+Tiguil aquing Musa,t, cúsa cang lumagáy
+sa yápac ni CELIA,T, dalhín yaring ¡_Ay! ... ¡Ay_!
+
+FIN
+
+/rop 2-26-65
+
+
+
+MGA TALABABA
+
+[A] Gubat na masucal, sa labás ng _Ciudad_ ng _Epiro_, na nasa tabi
+n~g ilog na tinatauag na _Cocito_.
+
+[B] _Febo_ ang arao, at gayón ang tauag n~g mga _Poeta latino_ at
+_griego_.
+
+[C] _Ciprés_ ay isang cahoy sa bundoc,--ang caraniuan ay malalaqui at
+matutuid, ang mga sangá,i, pai-taás na lahát, kayâ n~ga,t, ang pagca
+lagay, ay hichurang Púso; ang sangá nitó, ay itinitiric n~g m~ga tauo
+sa úna sa ibabao ng libin~gan, kayâ ang lilim ay nacasisindac.
+
+[D] Averno anáng m~ga Poeta, ay Infierno.
+
+[E] Pluton isa sa m~ga Dioses ng m~ga Gentil, at anang m~ga Poeta ay
+hari sa infierno.
+
+[F] Cocito, ilog sa Epiro, region n~g Albania, at anang m~ga Poetas ay
+isa sa apat na ilog sa Infierno caya camandág ang tubig.
+
+[G] Narciso, isang bagontauong sad-yang gandá, anác ni Cefisino at ni
+Lirope, sinintá n~g madlang Ninfas nguni,i, siniphayong lahat ni
+Narciso.
+
+[H] Adonis, baguntáuong sacdál cagandahan, anác sa ligao ni Cinirro,
+na Hari sa Chipre, anác cay Nirrhang anác din niyá, sinintá n~g Diosa
+Venus, at pinatáy n~g isang paguil.
+
+[I] Ninfas Oreadas, ay ang m~ga Diosa sa gubat na sinasambá n~g m~ga
+Gentil nang una: magagandá, at malalamig ang tinig anáng m~ga poeta.
+
+[J] Harpias ay mababan~gis na Diosa n~g m~ga Gentil, ang taha,i, sa
+m~ga Islang n~gala,i, Estrofadas, at sa gubat sa tabi n~g ilog n~g
+Cocito; ang catauán ay parang ibon, muc-hang dalaga, baluctót ang m~ga
+camay, ang cuco,i, matutulis, pacpac paniqui at macamamatay ang baho
+n~g hinin~gá.
+
+[K] Albania, isá sa m~ga Ciudad na malalaquí sa Imperio n~g Grecia.
+
+[L] _Persia_ isang cahariang malaqui sa parte n~g Asia, na nasa
+capangyarihan n~g m~ga moro.
+
+[M] Pang-gabing ibon, ay ang m~ga ibong malalabo ang matá cong arao
+para n~g Tictic, Cuago, Baháo, Paniqui, &c.
+
+[N] _Furias_, m~ga diosas sa infierno, anac ni Aqueronte at n~g gabi;
+tinatauag namang Eumanidas, sila,i, tatlo: Megeras, Tisiphone at
+Alecto; ang buhóc ay parang serpiente, cung may ibig silang pagaliting
+sinoman, ay bubunot ng isang buhóc na serpiente, at ipapasoc sa dibdib
+ng táuong pinagagalit, n~guni,t, hindî namamalayan; siyang pagdidilim
+n~g matá sa galit, at sasagasa na sa lalong pangánib.
+
+[O] _Marte_, dios ng pagbabaca, anác n~g diosa Juno, ipinaglihi sa
+pag-amóy ng isang bulaclac na inihahandóg sa caniya n~g diosa Flora.
+Ang sabi n~g m~ga poeta, ay pag-gantí cay Jupiter na linaláng si Palas
+sa caniyang utac ay di inalám si Junong esposa ni Jupiter. Si
+Marte,i, lumitao sa Tracia at doon lumaqui.
+
+[P] _Parcas_, diosas n~g camatayan at n~g tadhanang cararatnan n~g
+tauo; sila,i, tatlo anáng m~ga poeta, sila ang nagtatan~gan sa búhay
+n~g tauo, at namamahala sa casasapitan n~g lahat sa Sangsinucuban. Si
+Clotho ang may tan~gan n~g habihán, si Luchesis ang humahabi, at si
+Atropos ang pumapatid sa hilo n~g búhay.
+
+[Q] _Apolo_ anác ni Jupiter, at ni Latona, capatid na panganay ni
+Diana, ipinan~ganac sa islang ngala,i, Delos, caguilaguilalás n~g
+licsi, at catapanganan n~g patain ang serpienteng n~gala,i, Pitón, na
+nagpapasáquit sa caniyang iná. Anáng m~ga Poeta, ay siyang unang
+nagmunucala, at nagturo n~g Musica, n~g Poesia at n~g panghuhula: siya
+ang Principe n~g m~ga Musas at n~g mga Pastores.
+
+[R] _Secta_, ang sinasampalatayanan n~g isa,t, isa ó ang sinusunod na
+utos n~g canicaniyang Dios sa caraniuang uicang castilang Culto ó
+Religión.
+
+[S] _Aurora_, anác n~g arao at buan. Anang m~ga Poeta, ay pagcaumaga,
+ay binubucsan ang pintô ng lan~git, at cong maicabît na ang m~ga
+cabayo sa carro n~g arao ay siya ang nan~gun~guna sa paglabas, saca
+casunod ang arao.
+
+[T] _Crotona_, Ciudad sa Grecia Mayor sa dacong Italia, malapit sa
+dagat n~g Tarante, bayan n~g iná ni Florante, ang louang n~g muralla
+ay labingdalauang libong hacbang.
+
+[U] _Linceo_, Hari sa Albania ng panahón ni Florante.
+
+[V] _Buitre_, isang ibong lubhang malaqui, ang quinacain ay pauang
+bangcáy n~g hayop. Ang sabi ng autor at iba pang nacaquiquilala sa
+ibong itó, ay masidhing lubha ang pang-amóy, at umaabot hangang
+tatlóng leguas.
+
+[W] _Arcón_, isang ibong malaquí, na cararaquit n~g m~ga butó n~g
+tupa, n~g aso at n~g iba pang hayop sa bundóc.
+
+[X] Ang tinatauag na _cupido diamante_, ay ang hiyás na caraniuang
+ilagáy sa noó n~g m~ga señora.
+
+[Y] Anác n~g arao ay ang aurora.
+
+[Z] _Nayadas_, m~ga Ninfas sa bátis, at ilog na sinasambá n~g m~ga
+Gentil.
+
+[AA] _Lira_, m~ga estormentong guinagamit n~g m~ga Ninfas, at Musas sa
+canilang pag aauit, alpa ó biguela.
+
+[AB] _Ninfas_, m~ga Diosa sa tubig; anáng m~ga Poeta, ay ca-aliu-aliu
+ang tinig n~g voces, at taguintíng n~g lirang tinutugtóg.
+
+[AC] Ang m~ga bátis na tinatahanán n~g m~ga Nayadas ay sagrado sa m~ga
+Gentil, at canilang iguinagalang.
+
+[AD] Atenas Ciudad na balita sa Grecia fundar n~g haring Cecrope;
+bucál ó bátis n~g carunun~gan, at catapan~gan.
+
+[AE] Pitaco sa Grecia, isa sa pitóng balitang m~ga sabio.
+
+[AF] Si Polinice at si Eteocles, magcapatid na anác ni Edipo, na Hari
+sa Tebas, sa Reina Yocastang caniyáng ina at asaua pa.
+
+[AG] Adrasto Hari sa Ciudad ng Argos na isá sa madlang malalaquing
+nasasacóp ng Imperiong Grecia; itó ang tumulong cay Polince sa guerra
+laban cay Eteocles sa pag aagauan ng coronang mána cay Edipo.
+
+[AH] Edipo anác ni Layo, na Harì sa Tebas at ng Reina Yocasta.
+Paglabás ni Edipo sa tiyan n~g caniyang iná, ay ibinigay n~g amá sa
+isang pastor, at ipinapatay, sa pagca,t, ang sabi sa Oráculo ni Apolo
+na ang sangól na itó ay cun lumaqui, ay siyang papatáy sa caniyang
+amá, sa aua n~g pastor ay isinabit na lamang n~g patiuaríc sa isang
+cahoy sa bundoc; sa cai-iyac n~g sangól ay naraanan ni Forbante,
+pastor ni Polivio, na Hari sa Corinto at ibinigay sa Reina Merope na
+asaua ni Polivio; ang Reina sa pagca,t, ualang anác, ay pinarang anác
+ang sangol. Nang lumaqui si Edipo, ay na pa sa Tebas, sa paglalacad ay
+napatáy niya ang caniyang amáng Haring Layo, na hindi naquilala at
+nag-asaua sa caniyang iná, na di rin niya naquilala: ang naguing anác
+ay si Eteocles at si Polinice, na nagbabaca hangang man~gamatáy sa
+pag aagauán ng Corona.
+
+[AI] Venus, diosa n~g pag-ibig at n~g cagandahan, anác ni Jupiter at
+ni Diana, anáng ibá, ay bucál sa bula n~g dagat.
+
+[AJ] Cupido, dios n~g pag-ibig anác ni Venus at ni Marte.
+
+[AK] Fama, Diosang sinasambá n~g m~ga Gentil; itó ang nag lalathala
+n~g balang gauín ng táuo, magalíng ó masama man; ualang casintulin at
+matunóg ang voces.
+
+[AL] Medialuna, ang tauag sa estandarte o bandila nang m~ga moro, sa
+pagca,t, napipinta ay isang cabiac na Buan.
+
+[AM] Emir, gobernador ó Virey n~g moro.
+
+[AN] Diana, Diosang anác ni Jupiter, at ni Latena, mabiguín sa
+pan~gan~gaso, houaran n~g cagandahan at panginoong n~g m~ga Ninfas.
+
+[AO] Houris, m~ga dalagang sadiyang carictan sa paraisong cat-ha ni
+Mahomang profeta n~g m~ga moro, na ipinan~gan~gaco at parayang
+ibinibihis sa magsi-sunód na taimtim sa caniyang licong Secta.
+
+
+
+
+MGA PALIWANAG
+
+[1] NANGYAYARI. Hindi "nangyari", gaya n~g nasa "Kun sino ang kumatha
+ng Florante" at ng sa (1906) iniingatan ni Dr. Pardo de Tavera. Sa
+palimbag ni G. P. Sayo balo ni Soriano, nang 1919, ay "nangyayari" rin
+ang nakalagay, gaya rin ng inihayag ng pahayagang "Katwiran"--dahong
+tagalog ng tagapamansag ng mga naging pederal o progresista--noong
+Oktubre ng 1903.
+
+[2] "Cong pag saulang cong basahin sa isip". Sa palimbag ni P. Sayo ay
+ginawang: "Kung pagsaulan cong basahin sa isip", at ganito rin ang sa
+"kung sino ..." Ang "cong" sa unahan ay ginawang "kung", at ang "pag
+saulang cong" ay itinumpak sa wastong kaparaanan ng pagsulat ngayon.
+Pinagsama ang dapat pagsamahing "pag" at "saulan", at inalis ang
+pang-ugnay o _ligazon_ "g" sa dulo nito, na isang kasagwaan na ngayon,
+dahil sa "ko" ang sumusunod. Nguni't magpahanga ngayon ay buhay pa
+ang ganyang kasaguwaan sa ilang manunulat. Kaya, malimit makita ang
+ganitong mga pangungusap: "kaibigang ko", "pinsang mo", "pamangking
+ko", "Amaing niya". Aywan kung bakit linalagyan ng _ligazon_ "g",
+gayong kung hindi sa "n" natatapus ang salita ay hindi naman
+linalagyan. Hindi masabi kundi "kapatid ko", "tula ko", "irog mo",
+"kasama niya". Walang ano mang _ligazon_. Nguni't kapagkarakang naging
+"n" ang katapusan ng salita ay narito na agad ang "paglalaro ng dila"
+at masagwang paggamit sa pangpagandang _ligazon_. Ang _ligazon_ o
+pang-ugnay ay pangpaganda lamang, pang-alis ng kagarilan; nguni't
+kapag naman sumagwa ay nagiging tunay na kagaguhan, sa pangdingig
+natin ngayon.
+
+Ukol sa "pag" at iba't iba pang panglapi ay walang iisang tuntunin ang
+nangauna sa atin. Kung minsan ay ikinakabit, nguni't ang malimit ay
+hiwalay. Hindi dapat kaligtaang "pag" na panglapi ang aming tinutukoy.
+Hindi ang pangsubaling "pag", na may sariling kahulugan, at tunay na
+isang kataga. [1919] "Pag umulit ka pa ay ikaw ang bahala!" Ang "pag"
+na iyan ay di dapat ikabit sa alin man. Pagka't hindi panglapi. Ang
+lahat nang panglapi--pag, nag, mag, mang, ka, na, pa, um, in, an,
+atbp.--ay di dapat ihiwalay. Subali't nang panahong yaon nina Balagtas
+ay isinusulat kahi't na paano, mapakabit man o mapahiwalay sa dapat
+kapitan. Kaya, hindi katakatakang makita ang mga ganitong
+pagkakasulat: "pag saulan", "nag-iisa", "pagsuyo", "pagsintá", "mapag
+uunaua", magpahangang libing", "pag luha, "mag pahangang daong", "pag
+sintá", "pagca gapus", "pagca-búhay", "pinag liluhan", "isáng na aba,"
+"pag ayop", atbp.
+
+[3] MACALIGTAANG CO ... Narito na naman ang isang kasagwaan na ngayon,
+bagama't magandang pakinggan noong araw. Kaya, itinumpak at ginawang
+"nakaligtaan ko" ng "Kun sino ..." at ni P. Sayo. Marami ang
+makikitang ganito sa aklat na ito--na sakali mang hindi kasagwaan,
+nang panahon ni Balagtas, ay itinuturing na nating isang kasagwaan,
+sapagka't nakasusugat na sa pangdingig ngayon.
+
+May palagay kaming sa loob ng ilang panahon ay mawawala na sa pagsulat
+ang ganyang kasagwaan sa _ligazon_, gaya ng pagkawala ng mga
+sumusunod, sa halimbawa: "kanya nga" sa lugal ng "kaya nga",
+"bungmalong" sa lugal ng "bumalong", "kungmain" sa lugal ng "kumain",
+"maselang"' sa "maselan", "kungdi" sa "kundi", atbp.
+
+[4] CONDI. Ginawang "kundi" ni P. Sayo at ng "Kun sino ..." ayon sa
+bagong pagsulat natin. Sa aklat na ito ay makikita ang paibaibang
+pagkakasulat sa salitang ito: kung minsan ay "condi" at kung minsan
+naman ay "con di" at "cundi". May palagay kaming ang ganitong
+pagkakaibaiba ay sa kasalanan na lamang ng kahista.
+
+[5] ILINIMBAG. Ganito rin ang nasa kay P. Sayo; subali't sa "kung sino
+..." ay lumabas na "inalimbag". Ito ay katulad din ng "inilimbag", na
+kasamahan ng "nilimbag", "nilagda", "nilitis", "inilibing",
+"inilagay", atbp., na pawang nasa di pangkaraniwang balangkas,
+subali't hindi kabalbalan. Karaniwang makita sa mga salita nating ang
+ugat ay nagsisimula sa "h", sa "l" at sa "w" at "y".
+
+[6] "at di mananacao". Kay P. Sayo ay ganito rin. Hindi "na di
+mananakaw" gaya ng nasa "Kun sino ..." At mapaghahalatang ayon sa
+pagkakakastila ni G. Epifanio de los Santos sa "Florante", na anya'y:
+"y que no será robada" ay "at" din at di "na", ang nasa sulat-kamay ng
+"Florante" niyang inihulog sa tagalog--sulat-kamay na ayon din sa
+kanya ay sipi sa lumabas noong 1853.
+
+[7] QUINALALAGUI-AN. Sa "Kun sino ..." ay kinalalagian" din ang
+nakalagay; subali't sa palimbag ni P. Sayo ay "kinalalagyan", at
+ganito rin sa malas ang kay De los Santos--pagka't "en el Makati río
+donde se reflejaba" ang pagkakakastila niya. Ang "reflejaba", bagama't
+di siyang katumbas ng "kinalalagyan", ay siyang tanging maikakapit
+dito, upang maging maganda ang pangungusap, palibhasa'y kawangis din
+ng "kinalalagyan" o "kinalalarawanan" ang "kinalalagyan"; samantalang
+hindi maikakastila sa "kinalalagian".
+
+Nariyan ngayon ang isang bagay, na dapat liwanagin. Alin kaya riyan
+ang totoo? Ang "kinalalagian" o ang "kinalalagyan"? Maimamatuwid, na
+labis ang pantig ng "kinalalagian", kaya tama ang "kinalalagyan";
+subali't maimamatuwid namang labis din ang kasunod na talata,
+labingtatlo rin ang "binabacas co rin sa masayang doongan", nguni't
+iginalang ito at di iniklian. Mapaghahalatang susog diya'y mali ang
+"kinalalagyan", at "quinalalagui-an" ang tunay na ibig sabihin ni
+Balagtas, pagka't "lagi" na sa Makating ilog si Celia, at siyang ilog
+na liniligawan ng Makata. At ayon kay G. Victor Baltazar, anak ng
+Makata, ay "quinalalagui-an" nga ang tama sa natatandaan nilang
+magkakapatid.
+
+[8] "aquing camatayan". Hindi "lalong kamatayan", gaya ng nasa "Kun
+sino ..." Sa hawak ni De los Santos ay ganito rin: "tu memoria es mi
+muerto". At siya ring nasa kay P. Sayo.
+
+[9] "dica mapaparam". Sa ingat ni De los Santos ay napaghahalatang "di
+ka napaparam" ang nakalagay, gaya ng na kay P. Sayo at sa "Kun sino
+..."
+
+Ang pagkakasulat ng "dica" ay isang maliwanag na kamalian, na kay
+damidaming kasama sa aklat na ito, sa kasalanan ng limbagan. Ang mga
+gaya niyan--paris ng "dipa" (di pa), "dico" (di co), "cona" (co na),
+"copa" (co pa), "mona" (mo na), atbp., ay mga kamaliang sagana sa
+aklat. Pinapagsasama ang mga salitang tig-isang pantig, at may mga
+salita namang ginagawang parang dalawa o higit pa, kung minsan.
+
+[10] "sa mahal mong yapac" at di "sa bakas ng yapak", gaya ng nasa
+"Kun sino ..." Kay P. Sayo ay "sa mahal mong yapak" din. Gayon din kay
+De los Santos.
+
+[11] "hangad na lumauig". Sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo ay naging
+"ang" ang "na".
+
+[12] "Bago mo hatulang catcatin at lico". Sa iba ay ganito naman:
+"Bago mo hatulan katkatin at liko"; walang pang-ugnay o _ligazon_ "g".
+Kaya, naging garil.
+
+[13] "luasa,t, hulo". Kay P. Sayo ay "lasa,t hulo"--na isang
+maliwanag na kamalian. Ang "luasa,t, hulo" ay kahambing ng "puno't
+dulo". At ang ibig sabihin ay pakasuriin muna mula sa puno hanggang sa
+dulo, bago lapatan ng hatol.
+
+[14] "ang mata,i, itingin". Walang "ang" sa "Kun sino ..."
+
+[15] "ó nanasang pantás". Ganito rin ang kay P. Sayo; nguni't sa "Kun
+sino..," ay ginawang ganito: "oh, nanasang pantas!" Ayon sa pagsulat
+natin ngayon. Nguni't ang ganitong pagbabago ay nakaligtaan sa dakong
+unahan: ang "ó nanasang irog" ay hindi binago. Hindi ginawang "óh,
+nanasang irog!"
+
+[16] DINIDILIG. Sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo ay "nadidilig".
+
+[17] "Bagong taoung basal, na ang anyo,t, tindig". Sa iba ay "Bagong
+taong basal, ang anyo at tindig".
+
+[18] CASAM AN. Sa "Kun sino ..." ay "kasamaan", na nakasira sa bilang
+ng pantig.
+
+[19] "O tacsil na pita sa yama,t, mataás!" Itong huling kataga ay
+naging sanhi ng isang pagtatalo noong araw. May nagsasabing
+kasingkahulugan ito ng "mápataas" at may nagsasabi namang katimbang ng
+"matayog", kasalungat ng "mababa"; nguni't sa paano,t, paano man ay
+tama, at siyang ibig sabihin ni Baltazar, ang pagkakakastila ni De los
+Santos, na "poder"; lakas, kapangyarihan.
+
+[20] "ng casamáng lahat". Sa "Kun sino ..." ay lumabas namang
+"kasam-an", gaya ng nakasulat sa ika 18. "Casam-an" doon at "casamán"
+dito. Isa pang katunayan iyan ng kawalan ng iisang tuntunin sa
+pagsulat. Kaya, kung minsan ay mababasa nating "catao-an" ang
+"katawan", at kung minsan naman ay "catauán" o "cataoan", gaya rin
+naman ng "catouiran", na kung minsan ay "catuiran", atbp.
+
+[21] "at niyaring nasapit". Ganito rin ang kay De los Santos at ang sa
+isang ginoong nagngangalang Cecilio Rivera; subali't ang sa "Kun sino
+..." at kay P. Sayo ay nawalan ng "at". Napaghahalatang kusang inalis,
+upang maging sukát ang bilang ng pantig. Labis nga naman sa
+labingdalawa ang may "at". Kaya, inalis ito.
+
+At nariyan ang sa palagay namin ay isang kamalian pa hanga ngayon ng
+tanang manunula ngayon. Pawang matapat, halos ay bulag, at walang
+kapasupasubaling lingkod at alipin ng bilang ng mga pantig sa
+pagkakasulat. Ipinaaalipin sa Ortograpía pati ng tingig at aliw-iw ng
+tula, at walang kalayalaya ang lipad ng diwa at pitlag ng kaluluwa.
+Hindi makalayo sa bilangguan ng Ortograpía; at "di kailangang maging
+pilay man sa pangdingig, huwag lamang maging kulang o maging labis sa
+kumpas ng Ortograpía".
+
+Kung sa bagay ay tunay ngang napakaselan sa bilang ang tulang tagalog.
+Walang pagtatalo ukol dito. Nguni't may isang pasubali, na sa palagay
+namin ay dapat pagkaisahan ng lahat, upang alang-alang din sa
+katamisan ng tulang tagalog ay palayain, sa gayon at sa ganitong
+pagkakataon, ang lipad ng tula. Hindi sa tuwituwi na'y "bilang ng
+pantig sa pagkakasulat" ang paghahariin, kundi ibigay naman sana, sa
+manakanaka, ang kapangyarihan sa "bilang ng pamimigkas". Ibig naming
+sabihi'y "pantig ng pamimigkas" (tawagin nating "sílaba prosódica")
+ang papamaibabawin sa "pantig ng pagkakasulat" (tawagin naman nating
+"silaba ortográfica"), kailan ma't magkakalaban sa harap ng Katamisang
+dapat maghari lagi na.
+
+Si Balagtas, na di mapag-aalinlanganang sa tamis at lambing, sa tingig
+at aliw-iw na walang kasingsarap ng kanyang mga tula, unang utang ang
+kanyang ikinatangi at ipinaging Hari sa panunula, ay maraming
+halimbawang iniwan, upang maging saligan ng pagsusuri at pagkakaisa ng
+lahat. Bukod sa "at niyaring nasapit na cahabág-habág" ay nariyan pa
+ang: "na ang lilim niyaón ay nacasisindác", "ang buntóng hiningá
+niyaóng nagagapus", "ipinaghaguisan niyaóng mga lilo", "ang
+pananambitan niyaóng natatali", "anhin mang touirin ay magcacalisiya"
+at ilan pa sa "Florante at Laura"; saka "Dalita,i, sumira niyaring
+pagtitiis" sa "Labing-dalauang Súgat nang Púso", bukod pa sa "Dusang
+di maampat niyaring mga matá", atbp. Ang "iya" sa "niyari", "niyaón"
+at "nagcacalisiya ay pinapagdaraang parang isang pantig lamang, kung
+minsan. Marahil ay sapagka't kung minsa'y nagiging "isang pantig
+lamang sa pamimigkas". Bakit ay di naman nakasusugat sa pangdingig.
+
+At kahambing ng "iya"--na naaaring gawing isa sa pagbigkas kahi't
+dalawa sa pagkakasulat--ay maaari rin ang "iyo". Gayon din, at maaari
+ring pagkaisahan, ang ukol sa "uwa", manakanaka. Maaaring palayain ang
+makata, maminsanminsan, kailan ma't di makasusugat sa pangdingig.
+Bigyan laya nga; at ang ganito ay hindi naman sapilitan. Lumaya ang
+may ibig, at huwag naman ang ayaw.
+
+At ang ganyang kalayaan--na di pangsugat sa taynga--ay lalong mabuti
+kay sa kalayaang ginagamit na sa pagpapaikli. Pinaiikli, at iniwawasak
+pati ng tumpak na pagkakasulat ng salitang ibig paikliin, magkaroon
+lamang ng sukát na bilang sa ortograpía. Gaya ng kung minsan ay
+ginagawa sa "kailan". Pinipilit na palabasing dalawang pantig lamang
+ito sa pagkakasulat, sinisira ang ugat, ginagawang "kaylan"--na tila
+baga kung isulat at siraing ganito ay tama na at hindi na labis.
+Ganyan din ang ginagawa sa "kailangan" at sa "mayroon", sinisira at
+isinusulat ng "kaylangan" at "mayron"--gayong paano man ang gawin, ang
+"kaylan" at ang "kaylangan" at "mayron ay lumalabas din, sa
+pangdingig, na "kailan" "kailangan" at "mayroon". At ang ganyan ay
+hindi isang "kalayaan" kundi tunay na "kaalipnan". Kaalipnan sa
+Ortograpía! Pangsira sa pangdingig, ano man ang gawin.
+
+Diyan mapaghahalatang may mga pagkakataong nagiging makapangyarihan,
+sa ilang pagkakataon, ang pantig ng pamimigkas" kay sa "pantig ng
+pagkakasulat"; at talagang ganito naman ang dapat mangyari. Diwa at
+kaluluwa ng tula ang tingig, ang aliw-iw. Nasa aliw-iw at tingig ang
+musika, na siya na rin ngang tunay na tingig at aliw-iw. At ang musika
+at lambing, ang sarap at ang tamis ng pamimigkas ay siyang "pulot at
+gata" ng tula. Hindi ang ortograpíang "pipi at bingi".
+
+[22] "maauaing Langit". Sa lahat nang nasa harap namin ngayon ay
+ganito ang sinasabí; nguni't isang ginoong nabanggit na namin sa
+unahan, Cecilio Rivera, ay nagsabi, noong 1906, na iyan daw ay mali.
+Ipinahahalata niyang sa" lugal niyan ay "tumutungong langit" ang
+nakalagay. Nguni't nasabi na nga naming: sa lahat na ay ganyan ang
+nakalagay. Ganyan din ang nakalagay sa "Florante" ng isang sumulat ng
+ilang lathala ukol sa bagay na ito--noon ding 1906--at nagtago sa
+pamagat na "Crisantemo", taga Lalaguna at nanirahan sa Marinduke.
+
+[23] "iyong tinutungha,i, ano,t, natitiis?" Sa "Kun sino ..." ay
+"tinutungháy" ang nakalagay, at gayon din kay P. Sayo. At iyan ay
+naging sanhi rin ng pagtatalo, noong araw. Nguni't walang ibang tumpak
+kundi ang "tinutungha,i," (tinutunghan, na may ligazon "i" o "y",
+pinaikling "tinutunghan", at umuri sa "tun~go"). Ang "tinutunghay" ay
+di tama: dapat gawing "tinutunghayan". At labis naman kung ganito.
+
+[24] DIN~GIGUIN. Sa iba ay "dinggin"; kaya, pilay ang tula. Sa
+"Florante" ni G. C. Rivera ay "dingigin" din.
+
+[25] VOSES. Sa "Kun sino ..." ay "boses", na kusang isinulat na
+ganito, upang itugma sa bagong ortograpía natin. Nguni't kay P. Sayo,
+na nagbago rin ng pagsulat, ay pinapanatili ang datihang "voces". Sa
+aklat na ito ay nakikitang ang "voses" na iyan ay lumilitaw ring
+"voces" kung minsan--na isa pang katunayan ng kawalang ingat ng
+limbagan.
+
+At yamang napag-uusapan na rin lamang ang kawalang ingat ng limbagan,
+o lalong maliwanag, ng kahista, ay daliriin na natin ang maraming
+kamalian. Daliriin ang ukol na lamang sa pagkukudlit ("acentuación
+ortográfica"), at huwag na ang sa ibang bagay--yamang matutukoy na rin
+lamang natin sa mga ibang paliwanag. At upang huwag na tayong
+mag-aksaya ng maraming panahon--yamang kay liwanag namang napupuna ng
+matatalin ng mangbabasa--ay tingnan na lamang natin ang sa mga tulang
+sumusunod:
+
+"Datapua,t, sino ang tataróc cayâ sa mahál mong lihim Dios na daquilà?
+ualáng mangyayari sa balát ng lupà dî may cagalin~gang iyóng ninanasà.
+
+Sa halimbawang ito--at sa marami pang sagana sa aklat--ay
+mapagkikilalang noon pa man ay alam na ang halaga ng bawa't kudlit at
+kung paano ang tumpak na paggamit. Salakot (capucha o circunflejo) ang
+ilinagay sa "cayâ", sapagka't bigla at paimpit ang pagbigkas dito. Ang
+salakot ay siyang kayarian ng kudlit na pabigla (agudo) at ng paimpit
+(grave o gutural). At sapagka't pawang hindi pabigla, kundi paimpit
+lamang, ang pagbigkas sa dulo ng tatlo pang talatang
+kasunod--"daquilà", "lupa" at "ninanasà" ay kudlit na banayad lamang
+ang ginamit.
+
+Nguni't masdan natin ang mga sumusunod:
+
+"Sa loob at labas, n~g bayan bayan, cong sawî caliluha,i, siyang
+nangyayaring harî cagalin~ga,t, bait ay nalulugamî ininís sa húcay
+nang dusa,t, pighatî".
+
+"Caliluha,t, samâ ang úlo,i, nagtayô at ang cabaita,i, quimi,t,
+nacayucô, santong catouira,i, lugami at hapô ang lúha na lamang ang
+pinatutulô.
+
+"Súcat na ang tingnán ang lugaming anyô nitóng sa dálita,i, hindi
+macaquibô? aacaing bigláng umiyác ang púsô cong ualâ nang lúhang sa
+mata,i, itúlô".
+
+"!Ay Laurang poo,i,! ¿baquit isinuyò sa iba ang sintang sa aqui
+pangacò at pinag liluhan ang tapát na púsó pinang-gugulan mo nang
+lúhang tumuló?"
+
+"Dusa sa puri cong cúsang siniphayò, palasong may lasong natiric sa
+púsò; habág sa Ama co,i, túnod na tumimò aco,i, sinusunod niyaring
+panibughò".
+
+Sa limang ito ay kay liwanag na napagkikilala ng dadalosdalos ng
+kahista. Sa unang halimbawa ay ginamit ang salakot, sa lahat na,
+gayong hindi nararapat sa ikalawa at ikatlong talata. Napagkikilalang
+huwag na di magkaroon lamang ay di na kailangan kahi't papaano.
+
+Gayon din ang ginawa sa ikalawa at ikatlo: pawang salakot din, gayong
+hindi dapat sa katapusang talata ng ikalawa at sa ikatlo't katapusang
+talata ng ikatlong halimbawa.
+
+Sa ikapat na halimbawa--na pawang natatapus sa banayad na paimpit--ay
+nasangkapan ng "gutural" o "grave" ang dalawang nauunang talata;
+nguni't pagdating sa ikatlong talata at sa katapusan, dahil marahil sa
+sa wala nang madampot na "gutural" ay isinumpal na ang bigla (agudo),
+kahi't na paano.
+
+At sa katapusang halimbawa ay panay namang "grave" ang ginamit, kahi't
+hindi nararapat sa katapusang talata. Siyang nadampot niya, at siyang
+ilinagay.
+
+Kaya, sa bisa ng ganyang kagagawan, ang "puso" ay napalagay na "púsô"
+sa ikatlong halimbawa, "púsó" sa ikapat at "púso" sa ikalima. At ang
+"tulo" naman ay napalagay na "pinatu-lô" sa ikalawang halimbawa,
+"i-túlô" sa ikatlo at "tumuló" sa ikapat.
+
+[26] NAHIHIMBING. Sa "Kun sino ..." ay "nalilibíng"; nguni't kay De
+los Santos at P. Sayo ay "nahihimbing" din.
+
+[27] INA-ING-AING. Sa iba ay "dinaingdaing". Napaghahalatang kusang
+binago, pagka't sa mga bata na lamang ngayon nariringig ang ganyan. At
+marahil ay sa bisa ng paniwalang mali iyan, kung kaya binago. Nguni't
+ang katagang iyan ay di mali. Matanda na nga lamang at lipas na. Buhat
+sa "inaing", na ang laman ng idinaraing ay "ina", gaya naman ng
+"aying" na "ay" ang nagiging laman ng pagdaing.
+
+Ayon kay G. Victor Baltazar, anak ng Makata, ay talagang
+"ina-ing-aing" ang na sa matandang "Florante". Hindi "dinaing-daing."
+
+[28] IPINABIGAY. Kay P. Sayo ay "ipinamigay", na isang tunay na
+kamalian. Ang "ipinabigay" ay isang balangkas--na maaaring sabihing
+"tatak Bulakan"--na gaya rin ng "pasuriin muna" ay di siyang karaniwan
+sa ibang pook ng Katagalugan. Sa iba, ang "pasuriin" ay "kásuriin"; at
+ang isa't isa ay anak ng "pakasuriin". Sa may dakong Bulakan ay "pa"
+ng panglaping "paka" ang ginagamit, samantalang sa ibang dako naman ay
+"ka".
+
+Ang "ipinabigay" ay di nariringig sa ibang dako, kundi ang
+"ipinakabigaybigay".
+
+Hindi dapat kaligtaang ang "ka" ay siya ring ginamit nina Del Pilar,
+sa pakling "Caiigat cayo!", bilang tugon sa munting aklat ni Fray
+Rodriguez, na "Caiingat Cayo!" laban sa mga aklat ni Rizal at iba't
+iba pa.
+
+[29] DUQUE ADOLFO. Ang "duque" ay isang maliwanag na kamalian ng
+limbagan. Si Adolfo ay "Conde". Hindi "Duque".
+
+[30] "para n~g panaghóy ng nananambitan". Sa "Kun sino ..." ay gaya
+ang nakalagay sa lugal ng "para"--na sa malas ay kusang binago, upang
+wagasin ang pananagalog. Iginalang ni P. Sayo ang "para".
+
+[31] "na ang uica,i, "Laurang aliu niyaring budhî". Sa "Kun sino ..."
+ay ganitong kamalian ang nakalagay: "ang wika ay !Larawangaliw
+niyaring budhi!" Napaghahalatang ang "Larawan" ay kamalian lamang ng
+limbagan; nguni't kinusa ang pagkakagawa ng "ang wika ay" ... sa lugal
+ng "na ang uica,i, ..." Kay P. Sayo ay wala ring "na", at ang "ay" ay
+ginawang _ligazon_ at ikinabit sa "wika".
+
+[32] "nan~gaca-tin~gala,t, parang naquinyig". Pilay. Maliwanag na
+kamalian ng limbagan ang "naquinyig". Dapat basahing "naquiquinyig".
+
+[33] GAPUS. Sa "Kun sino ..." ay "gapos" at kay P. Sayo. Ang "gapus",
+na katimbang ng "nakagapos", ay siyang tumpak.
+
+Sa sinusundang talata, ang katagang "mahapis" ay nakalagay na
+"mahahapis" kay P. Sayo. Kaya, naging labis.
+
+[34] "Nang matumbasan co ang lúhà, ang sáquit". Sa iba ay ganito
+naman: "Nang matumbasan ko ang luha nang sakit". Ginawang "ang luhan
+nang sakit" ay pagkagandagandang "... ang lúha, ang sáquit".
+
+[35] CALULUNURAN. Sa "Kun sino ..." ay "kalunuran" ang nakalagay;
+kaya, naging pilay. At ang "pagcatungó" ay "pagkatungo" naman kay P.
+Sayo. Tumpak ang "pagcatun~gó", pagka't "tun~gó" at di "tungo" ang
+ibig sabihin. Pantay-mata na ang pagkakatungó ng araw. Inilalarawang
+parang isang taong napakataas ang araw, at noong tumun~gó ay abot sa
+pantay-matá ang lagay ng kanyang ulo. Napakagandang larawan!
+
+[36] "ang sa pagcatali,i, liniguid n~g hirap". Ganito rin kay De los
+Santos at kay P. Sayo; nguni't sa "Kun sino ..." ay ganito naman--na
+ayon sa patotoo ng anak ni Balagtas ay mali--: "yaong natataling
+linigid ng hirap". Sa malas ay walang malaking kaibhan ito sa nauna;
+nguni't nagkakaibang totoo. Sa una ay kay liwanag na ibinabadhang ang
+hirap na lumiligid sa nakatali ay anak ng pagkakatali, samantalang
+dito sa huli ay di maliwanag na ganyan ang ibig sabihin.
+
+[37] "sa nan~ga-calabang maban~gís na hayop". Ganito rin ang na kay P.
+Sayo; nguni't sa "Kun sino ..." ay ganito naman: "sa mga kalabang
+mabangis na hayop". Ginawang "mga kalaban" ang "nangacalaban".
+
+[38] "Halos nabibihay sa habág ang dibdib". Sa iba't iba ay pawang
+"nabibihag"--sa lugal ng "nabibihay"--ang nakalagay. Na, isang tunay
+na kamalian. Tama ang "bihay". Sinsay ang "bihag". At ang kahulugan ng
+"bihay"--na isang salitang lipas na ngayon--ay "punit", bagama't
+lalong matindi sa rito. Sa ngayon ay katimbang na ng "waray".
+
+[39] "ang aquing hinin~gang camataya,t, sáquit". Sa Kun sino ..." ay
+ganito ang nakalagay: "ang aking hininga, kamataya't sákit". Kay De
+los Santos ay ibang-iba: "no permitiste que trizas hicieran--de mi
+cuerpo, vida y padecimientos" ang pagkakastila niya sa "at di
+binaya-ang nagca-patíd-patíd--ang aquing hinin~gáng camataya,t,
+sáquit". Napakalaya ang pagkakakastila. Nagkaroon ng "cuerpo"
+(katawan)--na pinalitaw ng "trizas"--at nawalan ng "camatayan"
+(muerto).
+
+Kay P. Sayo naman ay ganito: "ang aking hininga'y kamataya't sákit".
+Ito at ang sa "Kun sino ..." ay di wasto. Sapagka't ang isinisisi ay
+kung bakit di pa pinaubayaang nagkapatidpatid ang kanyang hininga, na
+isang hiningang tunay na kamatayan at sakit.
+
+Sa balangkas na "at di binayaang nagkapatidpatid ang aking hininga'y
+kamataya't sakit", dahil sa pagkakapalit ng mga _ligazon_ at sa
+pagiging "y" ng "ng", ang kiyas ay nawala, tumamlay at naging mawigwig
+ang pangungusap; samantalang puspos ng ganda ang "at di binayaang
+nagkapatidpatid ang aking hiningang kamataya't sákit"!
+
+[40] HUARAN. Hindi "houaran". Nararapat daliriin ang katagang ito,
+upang samantalahin na ang pagdaliri sa madlang salitang sa aklat na
+ito ay paibaiba ang pagkakasulat. Ang "buan", "catuiran", "lualhati",
+"sasaquián", "nanaquiát", "balaquiót", "hain", "suliáp", "catauán",
+"quiás", "masiasat", "díatà", "mapataniag", "mag-adia", atbp., ay
+pawang may mga "bagong damit na ibang-iba ang tabas sa piling ng
+karamihang pawang tabas noong 1834"--na bagong kasisilang ang
+"Florante". Ibig naming sabihi'y ang ganyang pagkakasulat--na ibang
+ibang-iba sa karamihan--ay pawang gawa na lamang ng limbagan o ng
+kahista, noong 1861. Hindi ganyan ang sa noong 1834. Ang "bouan",
+"catouiran", "catao-an" atbp., ay siyang sa matandang paraan, na
+ginamit ni Balagtas sa kabuuan ng aklat, at ang nangadaliri sa una ay
+pawang kabaguhan na lamang sariling gawa ng kahista. Dito
+napaghahalatang nang mga araw na yaong lumabas ang siping
+ito--1861--ay nakikipangagaw na sa datihang paraan ang kaparaanang
+inabutan at binago naman ng ating Rizal at nina Dr. Pardo de Tavera:
+bagong kaparaanang siyang tinanggap at pinairal ng "Katipunan" at ng
+Panghihimagsik, at sumapit hanggang sa mga araw na ito. Hanggang sa
+mga araw na ito, ang aming sabi, at ito ay di tunay na wasto.
+Napakarami ang mga kabaguhang nairagdag kina Rizal, nitong mga huling
+panahon, at sa mga kabaguhang ito ay may napatay pa ang bagong pasok
+ng mabunying Mariano Ponce, atbp. Ang pagbabagobagong dinanasan ng
+ating Ortograpia ay isang bagay na napakalawig isaysay. Kaipala'y
+walang ibang kahambing sa kasaysayan ng iba't ibang wika sa Daigdig.
+At iyan ang tatangkain namin sulatin sa mga darating na araw. Lubhang
+kailangan, na matalos ng lahat.
+
+[41] "sa gauâ at uica,i, dí mahuhulihan". Ganito rin, sa malas, ang na
+kay De los Santos; nguni't sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo ay
+"nahuhulihan" ang nasa mahuhulihan".
+
+[42] "n~g magandang asal ng amá co,t, iá." Maliwanag na kamalian ng
+kahista ang "iá", na dapat basahing "iná".
+
+[43] "Ang pagcatutu co,i, anaqui himalâ". Kay P. Sayo ay may
+pang-ugnay na "y" ang "anaqui"; at ito'y mapaghahalatang mali. Ang mga
+"anaqui" ni Balagtas ay di ginagamitan ng _ligazon_.
+
+[44] "Minulan ang galí sa pagsasayauan". Sa "Kun sino ..." at kay P.
+Sayo ay nakalagay ang "galit" sa lugal ng "galí", na tunay na
+malingmali. Bakit magiging "galit" ang pagkakatuwa, na sinimulan sa
+sayawan? Ang "galí" ay isang salitang matanda, na ang kahulugan ay
+"burco" (gaya ng pagkakastila ni De los Santos) o di kaya'y
+"alborozo", "alivio" o "consuelo" sa wika ni Cervantes. Ang "galí" ay
+ang ingay na bunga ng kagalakan, ang pulot at gata ng pagkakatuwa at
+paglilibang ng marami. Sa ibang kataga ay "galí" rin ang aliw at
+kaligayahan. Maaari na nating ituring, na patay na ngayon ang katagang
+iyan. Kahinahinayang!...
+
+[45] NIYAONG. Hindi "niyang", gaya sa iba. Isa rin iyang
+"malabalagtas" na sukat, na labis man sa pagkakasulat ay di naman sa
+pamimigkas.
+
+[46] NIYARING. Sa "Kun sino ..." ay "yaring". Sadyang pinutlan
+marahil, dahil sa labis na sukat--dahil sa ortograpia!
+
+Isa pa ring "malabalagtas" na sukat iyan--na di nagpipitagan sa
+"kumpas ng ortograpia" kundi sa "kumpas ng prosodia".
+
+[47] "pailag-ilagang parang baselisco". Sa "Kun sino ..." ay "t" ang
+nakaugnay sa "pailag-ilagan", na isang tunay na kamalian.
+
+[48] "súcat na ang titig na matáy sa iyó". Ang "matáy" ay naging
+"matá" kay P. Sayo, na may _ligazon_ "y"; at ang "namatáy sa iyó" ay
+naging "ang matay sa iyo" sa "Kun sino ...".
+
+[49] "sa Crotonang baya,i, ..." Kay De los Santos at sa "Kun sino ..."
+ay "reino" ang nakalagay sa "bayan"; nguni'y kay P. Sayo ay bayan din.
+
+[50] "ay magcacalisiyâ". Sa "Kun sino ..." ay ginawang "magkakalisya".
+Inalis ang "i". Dahil sa labis sa bilang ng pagkakasulat. At kay P.
+Sayo, bukod sa iniklian na ay ginawa pang "n" ang "m".
+
+[51] BUCAS. Sa iba ay "araw" ang nakalagay. Na isang kamalian. At
+mali, sapagka't sa dakong unahan ay may ganitong saad: "Salamat at
+niyaóng sa quinabucasan--hucbo co,i, lalacad sa Crotonang bayan";
+kaya, tama ang "Dumating ang búcas". Hindi dapat baguhin.
+
+[52] ALIU. Maliwanag na kamalian. Tama ang "alin" na nasa "Kun sino
+..." at kay P. Sayo.
+
+[53] AROPOS. Maliwanag na kamalian ng limbagan. "Atropos" ang ibig
+sabihin.
+
+[54] NACATIGHÁO. "Natitighaw" sa "Kun sino,.." at kay P. Sayo naman ay
+"katitighaw".
+
+[55] NAG-AAGAUANG. Walang _ligazon_ "g" sa "Kun sino ..." at linagyan
+naman ng kuwit (coma) ni P. Sayo sa lugal ng _ligazon_.
+
+[56] NAGDALAMHATI. Sa "Kun sino ..." ay "nagpipighati".
+
+[57] BAGONG. Sa iba ay "boong" ang nakalagay.
+
+[58] GUBA,T, ... Maliwanag na kamalian ng limbagan. Dapat basahing
+"gúbat".
+
+[59] "cahit bahag-yâ na macaquitang landás". Sa "Kun sino" ay ganito:
+"Kahít bahagya ng makita ang landas". At ganito naman kay P. Sayo:
+"kahi't bahagya na makita ang landas".
+
+[60] "ang caniyang búhay na cahabág-habág". Ganito rin ang na kay P.
+Sayo; nguni't ang sa "Kun sino,.." ay napalitan ng "at pagkawakawak"
+ang "na cahabag-habág".
+
+[61] "Aniya,i, sa madláng guerrang pinagda-anan". Ganito rin halos ang
+kay P. Sayo, at ang tanging ikinaiiba ay ginawang _ligazon_ "y" ang
+"ng" sa "guerra"; nguni't sa "Kun sino" ay "dinaanan" naman ang
+nakalagay. Ito ang tama, sa palagay namin, bagama't ang pagkasulat ng
+"pinagda-anan" ay nagpapakilalang lalong matanda ito kay sa "dinaanan"
+at wari'y hindi kamalian lamang ng limbagan. Sa malas nga ay
+"pinagda-anan" ang tunay na titik ni Balagtas, at kaya nga lamang
+maaaring pag-alinlanganan ay dahil sa kalabisan ng pantig. Nguni't di
+baga labis din yaong nangasa unahang: "na quinalalaguián" at "sa
+masayáng doon~gan"? At kung sa dalawang ito'y napatalisod si Balagtas
+ay bakit di maaaring napatalisod din sa "guerrang pinagda-anan"?
+
+[62] DIANA,I, ... Sa iba ay walang _ligazon_ "i".
+
+[63] "Ano pa,t, pinalad na aquing dinaig--sa catiyaga-an ang púsong
+matipíd". Sa iba ay "nang pusong matipid" ang nakalagay, na isang
+tunay na kamalian. Kaya, naging patumbalik. Ang napalarang daigin sa
+katiyagaan ni Aladin ay ang pusong matipid ni Flerida. Kaya, tama ang
+"ang".
+
+[64] "May anim na n~gayong taóng ualang licat". Ganito rin ang kay P.
+Sayo; nguni't sa "Kun sino ..." ay nagkapalit ng lagay ang "n~gayong"
+at "yaóng", at lumabas na humál.
+
+[65] "nang suyò nang harì"". Sa iba ay "sa suyo nang hari", at siyang
+tama.
+
+[66] "at nang ma-iligtas ang búhay nang ibig". Sa "Kun sino ..." ay
+"maligtas" ang nakalagay; kaya, naging pilay; at upang malunasan ang
+kapilayang ito ay dinagdagan naman ng "nga" ni P. Sayo; "at nang
+maligtas nga ..."
+
+[67] NAGHUNOS. Sa iba ay "naghugos"; at ito ang tumpak. Sinsay, at di
+kapit, ang "naghunos".
+
+Nguni't, sino kaya sa atin ang makapagsasabing nang panahon ni
+Balagtas ay di wasto iyan? Sino ang makatitiyak, na noong panahong
+yaon ay may kahulugan ding gaya ng angkin ngayon ng "hugos" ang
+katagang "hunos": katagang sadyang may kung ano anong kahulugan ay
+ibig sabihin, magpahangga ngayon? At sino sa atin ngayon ang
+makapagsasabing tahasang hindi isang salitang bago ang "hugos", na
+umuri lamang sa "hunos"? At sino sa ating nagsisipagsuri ngayon sa
+wika natin ang makapagpapasinungaling sa maaaring sapantahain ng
+kahi't sino, na iyang "hugos" ay isa lamang kamalian ng "hunos", at
+dahil sa napapasok at nagkasalin-salin na sa iba't ibang palimbag ng
+"Florante" ay naging palasak na tuloy at naging isa nang wastong
+salita, dahil sa bisa ng kabuniyan ng "Florante"?
+
+Sa wika, gaya rin naman ng sa iba't ibang bagay ay nagbabagobago ang
+lahat. At sa pagbabagobagong iyan ay may mga bagay na nagkakaibaiba ng
+pangalan, at may mga salita namang nagkakaibaiba ng kahulugan.
+
+At parang katunayan ay maitatanong natin; ano at saan galing ang
+"halip"? Laláng lamang. Parang kinuha lamang sa "hulip"--na ang
+kahulugan ay ilagay ang isang bagay sa dating kinalalagyan ng ibang
+nawala o nasira. Hinuhulipan o linalagyan ng mga panibagong bulubod
+ang gayon o ganitong bagong tanim na palay, na sinira ng agos ng
+tubig; at hinuhulipan din ang atip na butasbutas na at sira. At sa
+"hulip" na iyan linaláng ang "halip"--na siya ngayong nakikipangagaw
+na sa kastilang "lugar" o "lugal", sa pangungusap na ganito,
+halimbawa: "Sa lugal na papagsarilinin at di't kundi bagkus pang
+binigtihan ng pagasa."
+
+Gaya na lamang ng "Makata": ano ito? Sa dati'y "mapagkatakata",
+mapagsalita ng kung anoanong di katotohanan, mapaglubid ng buhangin,
+ang kahulugan: na isang katagang mahalay na ikapit sa Poeta.
+"Mangangatha" at "manunula" ang tawag noong araw sa poeta. Nguni't
+ginawang "makata"--buhat sa "makatha" na kawangis ng
+"mapagkatakata"--, at ang kabalbalan ay naging isa nang tunay na
+salitang tumpak.
+
+May hihigit pa ba sa kabalbalan ng "lalawigan"? (Sa isang kasulatang
+matanda (1865) ay nakita kong ginagamit ang katagang ito. Nito lamang
+buwan ng Hulio 1938 nabasa ko.-C. R.). Ang katagang iyan, na "puerto"
+ang ibig sabihin, ay nagkaroon na ngayon ng kahulugang "provincia". At
+bakit? Dahil din sa kamalian. Naging sukat ang pagkakagamit sa panahon
+ng Himagsikan ng "lalawigan ng Kabite" upang ipagkamaling "Provincia"
+ang ibig sabihin ng "lalawigan", at ang kamaliang iyan ay naging
+palasak na at nagkaroon ng ibang kahulugan. Tama ang "lalawigan ng
+Kabite" sapagka't talagang "puerto" ito; nguni't sabihing "lalawigan
+ng Bulakan", halimbawa, ay isang tunay na kabalbalan. At ang
+kabalbalang iyan ay tama at tumpak na ngayon.
+
+Ganyan din ang masasabi sa "aklat". Ginawang "libro" ang "aklat",
+kahi't hindi tama, pagka't "aklatan" ang "libro", at wasto na ngayon.
+Ang "aklatan" ay ginawa namang "biblioteka" at "libreria", at tama na
+rin ngayon.
+
+Ang "talikala" ay "Tanikala" na ngayon, ang "lupong" ay "lupon" na,
+ang "tangso" ang "tanso", ang "taliba" (talibahan, salitang naging
+palasak nang sabihing: "talibaan" sa lugal ng "talibahan"). Ang
+"iklog" ay kasalit ng "itlog", ang "ista" ng "isda", ang "maselang" ng
+"maselan", ang "kaanak" ng "ának" o "angkan", ang "kaagad" ng "agad" o
+"agadagad", ang "gaang" ng "gaan"; at ibig nang makipagkamali ng
+"laan" sa "taan", ng "takda" sa "tadhana", ng "kagalawad" sa
+"kagawad", ng "alumana" sa "alintana", ng "tagapaglaganap" sa
+"tagapamansag" o "tagasiwalat", ng "kabulastugan" sa "kabalbalan",
+atbp.
+
+[68] "Ano pa n~gayóng gúbat na malungcót". Magkakabit ang "n~gayaóng":
+maliwanag na kamalian. Sa "Kun sino ..."ay "ano pa ngat yaong ..." at
+sa palimbag ni P. Sayo ay "ano pa at ayaong" ...
+
+[69] "macailang hintóng canilang malimot". Kay P. Sayo ay "nalimot; at
+sa "Kun sino ..." at iba pa ay "makaitlo" ang nasa "macailán". May
+palagay kaming ito ang tama, at mali ang "makaitlo". Si Balagtas ay di
+kaibigan ng mga tinatawag nating "viciso de dicción". Ang "makaitlo"
+ay kahambing din ng "makaipat" at "makainom", na pawang likha lamang
+ng mapaglarong dila, sinsay sa tumpak na pagbabalangkas, at pinsang
+buu ng mga "buo". "nuon", "puon", "suob", "duon", "lieg", "luok",
+"suot", atbp.; mga katagang hinlog na malapit ng mga "maselang",
+"magaang", "sangla", "sanghi", "bungmasa", "ungmayaw", "kungmain",
+"iyuna", "iyalinsunod", atbp.
+
+Makaitlo! Bakit di naman sabihing "makailawa"?
+
+Makaipat! At bakit di naman "makailima"?
+
+Makainem! Ano nga at di naman "makaipito", "makaiwalo" at
+"makaisiyam"?
+
+Bakit nga hindi naman? Ano ang sanhi?
+
+Dili iba kundi sapagka't sa iba't iba ay mahirap na palunduin o
+papagduyanin ang dila. Sa ikalawang pantig lamang, buhat sa hulihan,
+nakapaglalaro ang dila, at di maaaring gawing "makailima" o
+"makaiwalo" sapagka't dalawa pang pantig ang nasa hulihan. Hindi naman
+magawang "makaliima", "makapiito", "makawailo" at "makasiiyam",
+sapagka't "magdidilang intsik" na naman.
+
+[70] "cong aco,i, magbalík na may hocbong dalá". Maliwanag na mali
+rito ang "aco,i," ...Dapat basahing "icao", gaya ng sa iba. Kay P.
+Sayo, ang "ikaw" ay sinundan ng "ay", kaya lumabis sa bilang.
+
+[71] NA. Sa iba ay "ang" ang nasa "na".
+
+[72] ITONG. Ang katagang ito ay "yaong" sa iba.
+
+[73] NAUICA. Sa iba ay naging "winika". Yaon ang lalong tumpak,
+pagka't sa dagsa ng kaligayahan ay di sinasadya, kundi parang bunga at
+atas lamang ng sigaw ng puso, ang "nauica" o naisigaw ay "Viva si
+Florante!"....
+
+[74] NAGCA-CASING-SINTA ... Sa "Kun sino ..." ay "magkasing sinta".
+Pilay. At nagkaroon ng ibang kahulugan. Sa "magca-casing-sinta" ay
+sina Florante't Laura at sina Aladi't Flerida ang ibig sabihin;
+nguni't dahil sa pagiging "magkasing sinta" ay dalawa lamang ang
+lumabas at di apat.
+
+Narito ang ilang paliwanag, na maaaring ituring na "galó" lamang, kung
+baga sa bigas, ng napakaraming sukat na daliriin, kung isusumag ang
+sipi naming ito sa iba't iba pa. Maaaring sabihin, pagka't siya namang
+totoo, na ang tanging pinagsumagan ay ang "Kun sino ..." na siyang
+kahulihulihang lumabas noong mapasakamay namin ang "Florante" nina G.
+Alfonso Mendoza; at sakali mang nabanggit dito ang palimbag ni G. P.
+Sayo at ang kay G. De los Santos ng sapagka't kaharap na lamang namin
+ngayon.
+
+Ano pa nga't kung pagtitiyagaang isumag pa sa palimbag ni G. Sayo, at
+ayon sa isa lamang pagbasang ginawa namin, ay makikita ang di mabilang
+na pagkakaiba. Ang sa "Kun sino ..." ay tila sipi sa "Florante" o
+sumag sa iniingatan ni Dr. Pardo de Tavera, na binago nga lamang ang
+pagkakasulat, ayon sa bagong ortograpia. Ang nasabing "Florante" ay
+limbag noong 1870; na may siyam na taong kahulihán lamang sa sinipi
+namin. At kung sa loob lamang ng siyam na tao't nagkaroon na ng di
+mabilang na "kabaguhan", saan di nga lalo na sa mga linimbag nang mga
+taong huli sa 1870? Kaya, mapaghahaka na natin kung gaano ang kaibhan
+ng "Floranteng" ito sa mga lumitaw nitong mga huling panahon!
+
+At ang pagkakaibaiba ay di dapat ipagtaka, kung aalagataing maging sa
+siping itong lumabas nang 1861, gayong buhay pa si Balagtas ay kay
+dami na rin ng kaibhan, sa pagkakasulat. At maging kami man naman,
+gayong pinakaingatan na ang pagsipi, ay di pa rin kami lubos na
+panatag. Hindi rin namin mapangahasang sabihing tahasan at ng boong
+tigas, na ito'y walang kamalimali, hindi na sa pagkalimbag ngayon,
+kundi maging sa pagkasipi na lamang namin.
+
+Nag-aalinlangan din nga kami. At bakit? Sapagka't sa siping ito ay
+napuna namin ngayong may lumabas na "isinusuob", "voces", "muog", na
+sa palagay namin ay gawa lamang ng isang pagkakaligta. Hindi namin
+matiyak ngayon, kung ang "voces" ay sadyang nasa "Floranteng" sinipi
+namin. May paniwala kami ngayong iyan ay nakuha lamang sa "boses" ng
+nasa "Kun sino ..." at bagama't nabago namin ang "b" ay nakaligtaan na
+ang unang "s" at di nagawang "c". At ang paniwalang ito ngayon ay
+lalong pinagtitibay ng mga kasalit na "voces" sa iba't ibang dako. Ni
+noong 1861 man ay wala tayong makikitang "voces". Tunay man ngang
+marami ang binago noon ng kahista--gaya ng "balac-yot", "datapoua",
+"loualhati", "catouiran", "catao-an'", "hayin", "bitoin", "hocbo",
+"muc-ha", "caniya", "ayauan", "ac-yat", "cong", "condi", atbp. na
+ginawa niyang "balaquiot", "hucbo", "mucha", "cania", "aiuan",
+"aquiat", "cun" at "cundi",--ay mapaninibulusan nating hindi niya
+mapagkakamalang gawing "voses" ang "voces". Kaipala'y isa rin niyang
+kamalian--sakaling hindi amin, na parang nagagad na lamang namin sa
+"Kun sino ..."--ang "suob" at "muog"; nguni't ang "voces" ay aming
+kamalian marahil. Nagagad nga lamang sa "Kun sino ..." gaya ng
+pagkagagad sa dalawang huling "muog" at "suob". Ang dalawang salitang
+ito ay lalik ng mapaglarong pamimigkas, na kasamahan ng "buo", "nuon",
+"punon", "lieg", "puot" at iba't iba pang walangwala sa mga panahong
+yaon ni Balagtas. Saan mang matatandang awit at kurido ay di
+makakikita ng "muog", "hucbo" atbp., kundi "moog" at hocbo". Isa pang
+bagay, na dapat mapansin, ay ang mga katagang: SAGLIT-SAGLIT, sa
+
+"dini sa li-ig co,i cúsang isasabit
+tuhog na bulaclac sadyáng saglit-saglit" ...
+
+LUHA, sa
+
+"sa m~ga palayao ni amá,t, arugâ"
+malaquing palad co,t, matamís na luhâ".
+
+MAG-AALA-ALA, sa
+
+"ito ang mapaít sa lahat nang dusa,
+!sa aquin ay sino ang mag-aala-ala"
+
+NANG, sa
+
+"Cung nasusuclám ca sa aquing candun~gan,
+lason sa pusô mo nang hindi binyagan"...
+
+ANAQUI,T, sa
+
+"Pag ibig anaqui,t, aquing naquilala
+di dapat palac-hin ang bata sa saya"...
+
+UALANG, sa
+
+"ay bago,i, sa mundo,i, ualang quisáp matá
+ang tauo,i, mayroong súcat ipagdusa".
+
+UICA,I, sa
+
+"cundî ang uica,i, "icao na umagao
+nang capurihan co,i, dapat cang mamatáy".
+
+HOMIHIP, sa
+
+"homihip ang han~gi,t, agád  mahiualáy
+sa pasig Atenas ang aming sasaquián".
+
+MAGCATOTOO, sa
+
+"aniya,i, bihirang balita,i, magtapát
+cong magcatotoó ma,i, marami ang dagdág".
+
+NAGLALATHALA, sa
+
+"na naglalathalà sa sangsinucuban
+nang capurihán co at capangyarihan".
+
+NADARARANG, sa
+
+"caloloua,i, gulo,t, púso,i, nadararáng
+sa nin~gas nang sintang bago cong naticmán".
+
+NA UNANG, sa
+
+"Dito co naticmán ang lalong hinagpís,
+higuit sa dalitang na unang tini-ís"...
+
+NGUNI,I, sa
+
+"N~guni,i, cun ang ó-o,i, dî man binitiuan
+naliuanagan din sintang nadidimlán".
+
+PAGTULOG, sa
+
+"dapoua,t, ang baya,i, tat-long arao halos
+na nacalimutan ang gauíng pagtulog".
+
+ACA,I, sa
+
+"Ang aca,i, cong hocbo,i, cúsang pinahimpil
+sa paá nang isang bundóc na maban~gin"...
+
+TAUAGIN, sa
+
+"Pan~gimbuló niya,i, lalo nang nag-álab
+nang aco,i, tauagin tangulan n~g Ciudad"...
+
+CORONA, sa
+
+"ang Conde Adolfo,i, nag-papacamatáy
+dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal".
+
+AQUIN, sa
+
+"Dî binig-yang daang aquing pang mabunot
+ang sacbát na cáliz at maca-pamoóc."
+
+BAYAAN, sa
+
+"!ay Amá co! ¿baquit...? !ay Fleridang toua!
+catoto,i, bayaan aco,i, mapayapa".
+
+MAGTA-ANANG, sa
+
+"aquing na-acalang magdamit guerrero
+cúsang magta-anang sa Real Palacio".
+
+Tungkol sa "sagli-saglit" ay di kaya kahalintulad iyan ng salitang
+"hugos"? O lalong maliwanag: ang "g" kaya riyan ay di katulad lamang
+ng "g" sa "hugos"--na naging isa lamang kamalian, at kamaliang sa bisa
+rin ng kabunyian ng "Florante" ay nagkaroon na tuloy--ang "saglit"--ng
+kahulugang walang pinag-ibhan ngayon sa "salit"? Walang pinag-ibhan,
+ang aming sabi, at ang ganito ay di lubhang wasto. Nararapat
+ipaliwanag, na ang di pagkakaiba ay ayon lamang sa ilan diyan. Sa
+ganang kanila, ang "saglit" at ang "salit" ay iisa rin, gaya ng
+pagkakaisang kahulugan ng "alumanahin" at "alintanahin", ng
+"kagalawad" at ng "kagawad", ng "umahon" at ng "lumusong", atbp.
+Nguni't sa katotohanan ay iba ang "saglit" at iba naman ang "salit".
+Ang una ay kasinghulugan halos ng "sandali", bagama't ang "salit"--ay
+kasingkahulugan naman ng "halo", o ng "kasama", o ng "ibaiba".
+
+Kaya, ang "saglit-saglit" sa tulang: "dini sa li-ig co,i, cusáng
+isasabit--tuhog na bulaclac sadyang saglit-saglit" ay isang kamalian
+lamang ng "salit-salit"--na napasukan lamang ng "g", at ang kamaliang
+iyan ay hindi na nabago, nanatili na sa habang panahon, hanggang sa
+dahil nga sa kabunyian ng "Florante" ay naging sanhi na tuloy ng
+pagkakaroon ng kahulugang gaya rin ng "salitsalit" o "sarisari".
+
+Tungkol sa "luha" ay ganito rin ang na kay P. Sayo; nguni't kay De los
+Santos--"grande seria mi suerte y _harto_ apetecible"--at sa "Kun
+sino ..." ay "lubha" ang nakalagay....
+
+"malaking palad ko't matamis na lubha" ... na napaghahalatang kay
+liwanag na kamalian. At mali, sapagka't "luha" nga lamang "ang ualang
+patid na ibinabaha nang mga matá" ni Aladin. Anya:
+
+"Cun ang ualang patid na ibinabahá
+n~g m~ga matá co,i, sa hinayang mulà
+sa m~ga palayao ni amá,t, arugà
+malaquíng palad co,t, matamis na luhà".
+
+Nariyan nga ang isa pang salitang napasukan ng isang malikot na "b",
+na ipinag-iba ng kahulugan, at kaibhang mahirap na mahalata, kung
+walang ibang siping mapagtutularan.
+
+Tungkol sa "mag-aala-ala": ito ang kay hirap na kilalanin. Hindi natin
+malaman kung talagang iya'y kasamahan lamang ng mga "kinalalagi-an" at
+"doon~gan", na kay hirap hinagaping kamalian lamang ng kahista, o kung
+tunay na kamalian nga lamang nito. Lalo't kung ganyang ang
+pagkakasulat--"mag-aala-ala"--balangkas matanda at kauri ng
+"catao-an", "muc-ha" at iba't iba, ang alinlangan ay maaaring laktawan
+sa pamamagitan lamang ng pag-aming iyan nga ay kinatisuran lamang ni
+Balagtas. Nguni' t hindi naman kaya "mag-aalala" ang diya'y nakalagay?
+Hindi kaya ganito ang pagkakatula?:
+
+"ito ang mapait sa lahat nang dusa
+¡sa aquin ay sino mag-aala-ala!"
+
+O ang "sino ang" ay di kaya "sinong" upang basahin namang gaya ng na
+kay P. Sayo?:
+
+"Ito ang mapait sa lahat nang dusa
+¡sa aquin ay sinong mag-aala-ala!"
+
+Tungcol sa "nang", sa tulang:
+
+"Cung nasusuclám ca sa aquing candun~gan,
+lason sa pusô mo nang hindi binyagan"...
+
+ay "ang" ang nakalagay kay De los Santos at sa "Kun sino ..."; nguni't
+sa aming sipi at kay P. Sayo ay "nang" ang nakalagay. Isa rin itong
+mahirap pasiyahan. Walang alinlangang ang "ang" ay lalong
+maliwanag--(lason sa puso mo ang hindi binyagan)--at kasingliwanag ng
+"sa" sa saad na:
+
+"ang di nabalinong matibay kong dibdib
+sa suyo ng hari, bala at paghibik"....
+
+na ipinalit ng "Kun sino ..." sa "ng" na nauuna sa "suyo"; wala ngang
+alinlangang ang dinadaliring "ang" ay kasingliwanag ng "sa"; nguni't
+hindi kaliwanagan, ayon sa pangwatas natin ngayon, ang dapat na
+papaghariin, kundi ang katotohanang ginawa ni Balagtas. Para sa atin
+ngayon ay may ilang nadadaliri tayong malalabo sa ating pangwatas,
+gaya halimbawa niyaong nagsisimula sa:
+
+"Parang naririn~gig ang laguì mong uica"
+
+at niyaong "maglilong lácad" sa:
+
+ "¿cagandaha,i, báquit dî macapagcalág
+nang pagca capatid sa maglilong lácad?"
+
+at saka niyaong:
+
+"¿dili ang dan~gal mong dapat na lin~gapin
+mahiguit sa ualáng cagandaha,t, ningning?"
+
+lalo na yaong biglaang isinaksak na lamang at sukat, na parang
+panauhing sumipot na lamang at sukat, walang ano mang kapasapasabi at
+ni hindi man lamang nagbigay ng "magandang araw", na:
+
+"!cung anó ang taás, n~g pagcadaquilâ
+siyaring lagapác namán cong marapá".
+
+na ginawang pangdulo sa tulang nagsisimula sa: "Ito ay hámac pa bagáng
+sumansalà ...?"
+
+Ang lahat ngang iyan ay pawang tila hindi wasto, sa ganang atin
+ngayon, at tila malabo. Hindi wasto ang pagsipot at sukat nitong
+kasabihang panghuli; hindi wasto, sa kahulugang di dapat mapaugnay sa
+mga sinusundan; at ang nangauuna naman ay malalabo sa atin ngayon,
+hindi maliwanag. Nguni't gayon pa man ay karapatdapat na igalang,
+huwag baguhin, pabayaan sa datihang lagay.
+
+Kaya, malabo man nga ang "nang", at lalo man ngang maliwanag ang
+"ang", iyang "nang" na iyang naging "ang" sa "Kun sino ..." ay tila
+dapat ding igalang. Hindi kailangan kung malabo man. Anong malay natin
+kung maliwanag iyan sa kanilang pagbabalangkas noong araw? Saka, ang
+"nang" diyan ay maaaring itinatalamitan ni Balagtas sa "candun~gan",
+at ang ibig niyang palitawing lason ay hindi ang "di binyagan"--ang
+moro--kundi ang "candun~gan ng hindi binyagan"--ang kandungan ng
+morong sa malas ay kinasusuklaman ni Florante.
+
+Tungkol sa "anaqui,t,"--may _ligazon_ "t"--ay ito ang tanging
+"anaqui", na ginamitan ng pang-ugnay ni Balagtas, sapagka't talagang
+garil, pag hindi linagyan. Hindi nga maaaring sabihin ang:
+
+"Pag ibig anaqui aquing naquilala"....
+
+subali't sa iba't ibang nasangkapan ng katagang iyan ay hindi
+nangailangan ng ano mang pang-ugnay ó _ligazon_.
+
+"Tungkol sa Ualang", sa saad na:
+
+"ay bago,i, sa mundo,i, ualang quisáp matá
+ang tauo,i, mayroong súcat ipagdusa".
+
+ang "ualang" naririyan ay "balang" sa iba't iba. Aywan natin kung alin
+diyan ang tumpak; at kung aalagataing sa talatang iya'y may isa pang
+katagang napaiba rin kay sa nangasa ibang "Florante" ay lalo na tayong
+mag-aalinlangan. Hindi nga lamang "ualang" ang napapaiba, kundi gayon
+din naman ang "bago,i,"--na sa iba, ay walang pang-ugnay. "Bago"
+lamang ang nakalagay, gayon sa "Kun sino ...", gayon sa palimbag ni P.
+Sayo.
+
+Tungkol sa "uica,i," sa sabing:
+
+"cundî ang uica,i, "icao na umagao" ...
+
+ay lainlangan kami sa aming sipi. Hindi namin matiyak kung talagang
+ganito ang sinipian namin, o kung natularan lamang namin ang ganyang
+nasa "Kun sino ..." Nguni't kay P. Sayo ay dinagdagan ng
+"hin"--ginawang "kung hindi" ang "cundî"--upang maging tama lamang ang
+bilang. Dapuwa't pabaligtad na lumabas. Salungat sa ibig sabihin ni
+Balagtas, at sinsay sa tumpak na paggamit ng "kundi" at ng "kung di".
+Iba ito at iba yaon. Maging sa kastila man ay iba ang "sino" sa "si
+no"; at si Balagtas, na dalubhasa, maging sa tagalog at maging sa
+kastila, taong nag-aral at nakatatalos kung ano ang kahulugan ng isa
+at isa, ay hindi makagagamit ng "kung hindi" sa dapat sabihing
+"kundi", gaya na nga sa dinadaliring pangungusap. Ang dagdag ngang
+"hin" ni P. Sayo ay hindi kay Balagtas.
+
+Tama ang sabi ni De los Santos, na sa katagang "uica,i," isang
+kamalian ang nagawa. Sa kanyang salin ay "uinica" ang nakalagay. At
+ito, sa palagay namin, ang tama. Siyang nasa tunay na "Florante".
+
+Tungkol sa "homihip", sa tulang:
+
+"homihip ang han~gi,t, agád nahiualáy
+sa pasig atenas ang aming sasaquián".
+
+ay "humihip" din ang nakalagay kay P. Sayo at sa ingat ni De los
+Santos; nguni't sa "Kun sino ..." ay "umihip". Na, isang katagang
+maringig sa maraming bibig, Walang pinag-ibhan sa "ipin" (ngipin),
+"usò (nguso), "alâ" (walâ), "angin" (hangin), at marami pang
+kabalbalang nagkalat diyan.
+
+Tungkol sa "magcatotoo", sa tulang:
+
+"aniya,i, bihirang balita,i, magtapát
+cong magcatotoo ma,i, marami ang dagdág".
+
+ay isa rin sa nasa aming siping pinag-aalinlanganan namin, kung
+ganyang nga kayang talaga ang nasa aming sinipian, o kung nagagad
+lamang namin sa "Kun sino ..." ayon kay De los Santos ay "magtotoo"
+iyan, at ganyan din ang na kay P. Sayo. At tila ganito nga ang tama.
+Ang "magtapat" at "magtotoó" ay parang "mangga at suman" o "pulot at
+gatá sa balangkas na iyan. Nguni't, hindi naman kaya ang "cong" o
+"kung" ang labis diyan? Hindi kaya ang talagang ginawa ni Balagtas ay:
+
+"...bihirang balita,i, magtapat
+magcatotoo ma,i, marami ang dagdág"?
+
+Tungkol sa "naglalathala" ay naging "m" sa "Kun sino ..." at kay P.
+Sayo. Ganito rin--("difundirâ")--ang kay De los Santos. Subali' t ang
+aming sipi, na di namin pinag-aalinlanganan, ay "naglalathalà" ang
+talagang nakalagay. May palagay kaming ang "maglalathala" ay siyang
+talagang tumpak, sapagka't sa dakong unahan ay may ganitong
+pangungusap:
+
+"Ang uica,i, ó Duque, ang quiás na itó
+ang siyang camuc-ha n~g bunying guerrero,
+aquing napan~garap na sabi sa iyó,
+maguiguing haligui n~g Cetro,t, Reino".
+
+Maliwanag ang "maguiguing haligui"; at sa saad na ito ay walang ibang
+tumpak na ikapit kundi "maglalathalà ng capurihan co at
+capangyarihan". Mali nga ang "naglalathala".
+
+At sa tulang kasisipi lamang ay may mapupuna rin tayong tila kamalian
+lamang: ang "aquing napan~garap na sabi sa iyó". May palagay kaming
+hindi kay Balagtas iyan. Nguni't ganyan ang nasa aming sipi at kay P.
+Sayo. Samantalang sa "Kun sino ..." ay "aking napangarap nasabi sa
+iyo". Na, lalong naging gago. Gago man sa pangungusap ang "aquing
+napangarap na sabi sa iyo" ay hindi sa pagkakasulat, sapagka't
+mayroong "na" sa pagitan ng "napangarap" at "nasabi". Nguni't ang "na"
+riyan ay hindi _ligazon_ kundi tunay na panglapi, na gaya ng
+karamihang iba't ibang panglapi sa aklat na ito ay karaniwang
+inihihiwalay sa dapat lapian. Katunaya'y nariyan ang "mag hiualay",
+"na abâ" (isang na abâ), "nag hahandog", "mapag uunauà, "nag sisi
+silâ" (nagsisisilâ), "na acay" (naacay lumiyag), "mapag ala-ala", "ma
+anyó" (maanyong tumitig), "pag lililo", "nag hihimutóc", "nag
+aapuhap", "pang aliu", "mag mulâ", "mag aama", "nag bagong hibic",
+"mag bubo", "mag papasalamat", "nan~ga caacmâ", "mag aliu", at marami
+pa: mga panglaping kung bakit inihihiwalay, gayong malimit din namang
+isama o ikabot sa mga ugat. Napaghahalatang sa mga kahistang gumawa sa
+"Florante" ng 1861 ay may napasamang mangmang; at ang pagkakaibaiba ng
+pagkasulat o pagkalimbag ng mga salita--na sa isang dako'y tumpak,
+kabit ang mga panglapi sa mga dapat sa kabitang ugat, samantalang sa
+ibang dako nama'y hiwalay at may pinagkakabit namang hindi dapat
+pagsamahin--ay walang ibang pinatutunayan kundi ang pagkakaroon nga ng
+araláng kinatulong ng mga sanáy at maalam.
+
+At sa kamay ng araláng iyan nagdaang walang sala ang bahaging
+dinadaliri natin. Kaya, ang "na" ay napahiwalay sa "sabi". Na siyang
+sa "Kun sino ..." ay ikinabit sa dapat pagkabitan, ginawang
+"napangarap" "nasabi", at siyang lalong ikinagago. Gago na sa
+pamimigkas ay gago pa sa pagkasulat. Kaya, ang "na" kay De los Santos,
+na "lo seño y te avisó" (napangarap at nasabi sa iyo), ay siyang tama.
+Sa pamamagitan nito, ang kagarilan ng "aquing napangarap nasabi sa
+iyó" ay naging pagkasarapsarap sa "aking napangarap at nasabi sa iyo".
+Na, labis naman dito ang bilang ng pantig? Labis nga, sa pagkakasulat,
+nguni't hindi sa pamimigkas. Kahalintulad lamang ng mga halimbawang
+nadaliri na sa ika 20, ika 45 at ika 46 na paliwanag. At wala ring
+pinag-ibhan sa "dampiohan", na kung isusulat ngayon ay "dampiyohan",
+na:
+
+"Halina, irog co,t, ang damit co,i, tingnán,
+ang hindi mo ibig dampioháng calauang"...
+
+Paano nga ang gagawin, kung ang "dampiohan" ay isusulat ng
+"dampiyohan", ayon sa bagong pagsulat? Mapaiikli kaya ang "dampiyohang
+kalawang", upang maging sukat sa pantig?
+
+Na, sa salitang iyan ay maipapalit ang "dapyohan" pagka't siya ring
+kahulugan, at iisa rin naman ang "dapyo" at "dampiyo"? Maaari nga;
+nguni't sino ngayon ang makatitiyak kung alin ang ginamit ni Balagtas?
+At sakaling "dampiohan" ay ano at papapalitan natin sa para sa kanya
+naman ay iisang bigkas lamang ang "iya", "iyo" atbp. ayon sa mga
+halimbawang dinaliri, at para sa kanya'y lalong mahalaga ang "bilang
+ng pantig sa pangungusap" kay sa "bilang ng pantig ng pagkakasulat"?
+
+Tungkol sa "nadararáng", sa tulang:
+
+"caloloua,i, gulo,t, púso,i, nadararáng
+sa nin~gas n~g sintang bago cong naticmán."
+
+sa "Kun sino ..." at kay P. Sayo ay "nadadarang" ang nakalagay.
+Nguni't may palagay kaming ito'y binago lamang, upang maianyo sa
+pamimigkas ngayon, gaya rin naman ng pagkakabago sa katagang
+"marampî", na ginawang "madampî'", sa tulang:
+
+"man~ga dalirî co,i, na aalang-alang
+marampî sa balát na cagalang-galang".
+
+Tungkol sa "na unang", sa tulang:
+
+"Dito co naticmán ang lalong hinagpís,
+higuit sa dalitang na unang tini-is"...
+
+ang "na unang" na iyan ay kahalintulad lamang ng "na sabi" at "na
+aba", "na aalang-alang", atbp., na dapat basahing "naunang", "nasabi",
+"naaba", "naaalang-alang". Pawang kamalian lamang ng araláng kahista.
+
+Tungkol sa "n~guni,i," ay naging parang bugtong na anak ang
+_ligazon_ "i" o "y" sa lagay niyang ito. Ganito ang maliwanag at
+walang alinlangang nasa sipi namin: nguni't sa "Kun sino ..." at kay
+P. Sayo ay _ligazon_ "t" ang nakalagay. Sa sipi man naman namin
+ay laging "t" ang ginagamit sa mga pangsubaling "nguni" at "dapoua".
+Aywan nga kung bakit dito na lamang naging "i". Maging ang "y" sa
+"anaki'y" ng "Kun sino ...", sa kanyang:
+
+"Pag-ibig anaki'y aking nakilala
+di dapat palakhin ang batà sa sayá"...
+
+pati nga ng "anaki'y" diyan ay "anaqui,t," sa sipi namin. Nguni't ang
+pang-ugnay na iyang "y" ay "isang halamang napakalusog at mabulaklak
+hangga nitong mga huling panahon at ngayon na nga lamang naging
+lanta". Karaniwan ding gamitin, di pa nalalaon, sa mga "datapuwa" at
+"nguni" at "subali", na kaipala'y higit pa kay sa "t".
+
+Tungkol sa "pagtulog", sa tulang:
+
+"dapoua,t, ang baya,i, tat-long arao halos
+na nacalimutan ang gauing pagtulog"...
+
+ayon kay De los Santos ay "matulog" ang tunay; at kay P. Sayo ay
+"matulog" din nga ang nakalagay. Nguni't sa aming sipi at sa "Kun sino
+..." ay "pagtulog" ang nakalagay.
+
+Tungkol sa "aca,i," sa saad na:
+
+"Ang aca,i, cong hocbo,i, cúsang pinahimpil
+sa paá nang isang; bundok na mabangin"...
+
+ay maliwanag na isa lamang kamalian "Akay" ang sa "Kun sino ..." at
+kay P. Sayo ay ganito naman--naging "na" ang "cong".
+
+"Ang akay na hukbo'y kusang pinahimpil
+sa paa nang isang bundok na mabangin"...
+
+Tungkol sa "tauaguin", sa tulang:
+
+"Pangimbuló niya,i, lalo nang nag-álab
+nang aco,i, tauaguin tangulan ng Ciudad".
+
+Ang naritong "tauaguin tangulan" ay kahalintulad din marahil ng
+"napangarap nasabi". Hindi rin kay Balagtas marahil. Mahirap
+paniwalaang "balangkas Balagtas" ang kagarilang iyan. Kaya, kung
+paanong natuklasang may "at" ang "napangarap at nasabi", ayon kay De
+los Santos, ay dapat ding tuklasin ang lunas sa kagarilan ng tauaguin
+tangulan". At ang kay P. Sayo, na "tawaging tanggulan"--may
+_ligazon_ "g" ay siyang tama.
+
+Tungkol naman sa:
+
+"ang Conde Adolfo,i, nag-papacamatáy
+dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal".
+
+sa "Kun sino ..." at sa iba pa ay may pang-ugnay na kalakip ang
+"Corona", na isang "t". Sa "korona't kay Laura'y makasal". Hindi isang
+kuwit lamang. Nguni't may palagay kaming labis na riyan ang
+_ligazon_ "t". Tumpak ang kuwit. Sapagka't ang ibig sabihin ni
+Balagtas ay kaya lamang nagpapakamatay na mapakasal kay Laura si
+Adolfo'y dahil na dahil lamang sa "Corona", at di dahil sa korona at
+kay Laura. Para kay Adolfo, na isang taong "sakim sa yaman at
+kapangyarihan", ang pag-aasawa kay Laura ay isa lamang kaparaanan
+upang mapaluklok sa "Trono". "Maging Hari" ang tangi at totohanan
+niyang layon at pangarap! Kaya, ang sabing: "ang Conde Adolfo,i,
+nagpapacamatay dahil sa Corona, cay Laura,i, macasal" ay tamangtama.
+
+Tungkol sa "aquing", sa tulang:
+
+"Dî binig-yang daang aquing pang mabunot
+ang sacbat na cáliz at maca-pamoóc"...
+
+ganito rin ang nasa "Kun sino ...", samantalang kay P. Sayo ay ganito
+naman:
+
+"Dî binigyan daan aking pang mabunot" ...
+
+na lalong naging garil. Kung ginawa man lamang sanang "di binigyang
+daang akin pang mabunot"--(na ang "akin" lamang ang inalisan ng
+ligazon)--ay manapa'y tama. Nguni't kay Balagtas nga kaya iyang
+kalakuerdang iyan ng mga pang-ugnay? Sa kanya nga kaya iyang
+sunodsunod na "binig-yang" at "daang" at "aquing" at "pang" ...?
+Katakottakot na "palamuti" at kagulatgulat na pananagalog! Hindi,
+hindi kay Balagtas iyan. Marahil ay walang _ligazon_ ang "aquin"
+upang makahingahinga naman ng kaunti ang dagundong ng kalakuerda!...
+Subali't ganyan ang sa "Kun sino ..." at sa sipi namin.
+
+Nguni't tingnan naman natin ang "bayaan", sa:
+
+"!ay Amá co! baquit...?  !ay Fleridang toua!
+catoto,i, bayaan aco,i, mapayapa."
+
+ang "bayaan" dito ay pinabayaan nga at di linagyan ng _ligazon_!
+Maanong nanghiram man lamang sana sa kay damidaming nasa unahan at
+ikinabit sa "bayaan"! Sana'y naging "bayaang aco,i, mapayapa", gaya ng
+na kay P. Sayo.
+
+At ang _ligazong_ yaong nawala sa "bayaan" ay tingnan nati't
+yumakap naman sa "magta-anan". Nagkaroon ito, gayong di dapat
+magkaroon. Dapat ngang basahin lamang "magtaanan", nguni't hindi
+"magtanan" (gaya kay P. Sayo), ang "magta-anang" sa:
+
+"cúsang magta-anang sa Real Palacio" ...
+
+Nariyan ang ilang paliwanag, na maaaring maging saligan, kung ibig, ng
+isang dalubhasang pagbubuu o pagpapanauli ng datihang "Florante". Sa
+kagandahang palad ay walang mga salita at pangungusap na nababago ang
+siping ito kay sa natatandaan ng mga anak ng dakilang Makata; at may
+mga kamalian man nga ito, ang kamalian ay di sa ano man kundi sa
+pagkakalimbag na lamang, at pawa namang nangahahalata sa unang malas
+pa lamang. Ang pagkabanluga ng ortograpia, na nagpapakilala ng
+kawalang ingat ng kahista--na di kailangang maging "cun" ang datihang
+"cong", "cundi" ang datihang "condi", "catauan" ang "catao-an",
+"datapua" ang "datapoua", "catuiran" ang "catouiran", "sasaquián" ang
+"sasac-yan", "mucha" ang "muc-ha", "balaquiót" ang "balac-yot", "rube"
+ang "rubi", "mag-adia" ang "mag-adiya" at iba't iba pa, saka hindi
+kailangang mapasama man o mapahiwalay ang mga panglapi, o magkakabit
+man ang dalawang salita (gaya ng "di" at "co", "mo" at "na", "di" at
+"pa"), o magkahiwahiwalay man ang mga pantig ng iisang salita (gaya ng
+"nag sisi sila", "na aba", atbp.)--; ang pagkabanluga nga ng
+ortograpia at ang maliliwanag na kamalian sa limbagan ay madaling
+maitutumpak.
+
+Nguni't hindi namin ginawa ang ganitong pagtutumpak sapagka't wala
+kaming ibang hangad kundi maipakilala lamang ang tunay na sipi ng
+lumabas noong 1861--na buháy pa ang Makata--at siping sinakit na
+maging siya rin at walang munti mang kaibhan, pati sa kanyang mga
+kamalian.
+
+Wala nga kaming munti mang binago sa siping ito. Ni isa mang kuwit ay
+hindi inalis. At wala namang idinagdag, ni isa mang tuldik na
+pangtanong, kahi't napaghahalatang talagang kulang at sa kapaubayaan
+na lamang ng kahista. At ang pag-iingat namin ay pinapagibayo sa
+pagsipi sa mga ginamit na kudlit sa mga pangdulo ng talata; mga
+kudlit, na gaya na nga ng dinaliri namin sa mga halimbawang ilinahad
+sa ika 25 paliwanag, ay malimit na "mapalagay kahi't na paano",
+bagama't may nangatutumpak din. Ang tanging di namin napag-ingatang
+lubos ay ang pagkakalagay ng mga kudlit na pabigla ("acento agudo"),
+kung nanga sa gitna ng talata; subali't oo, at pinag-ingatang labis,
+ang lahat nang nangasadulo ng talata, pati na ng mga pabigla.
+
+At parang pangkatapusan ay minarapat naming daliriin din ang mga
+sumusunod:
+
+LAURA. Para kay Balagtas, ang "Laura" ay maaaring gawing dalawa o
+tatlong pantig. Tatlo sa ganitong halimbawa at iba pa:
+
+"Uala na Laura,t, icao nan~ga lamang
+ang macalulunas niyaring cahirapan"...
+
+nguni't dalawa namang pantig sa susunod na halimbawa at sa iba't iba
+pa:
+
+"N~gunî !sa abáco! !ay sa laquing hirap!
+ualâ na si Laura,i, !aquing tinatauag!"
+
+Ano pa't ang "Laura" ay napahahaba niya at napaiikli, na gaya rin
+naman ng:
+
+CIUDAD. Maikli sa ganitong halimbawa at iba't iba pa:
+
+"Dî cong acó poo,i, utusang mang-gúbat
+nang Harî mong Amá sa alin mang Ciudad...?"
+
+dadalawang pantig at maikli nga lamang dito; nguni't sa susunod na
+halimbawa at sa iba't iba pa ay pinahaba naman at ginawang tatlo:
+
+"putong na turbante ay calin~gas-lin~gas,
+pananamit moro sa Persiang Ciudad".
+
+at gayon din, pinahaba rin, sa ganito:
+
+"...masayáng Ciudad na lúpà ni iná?
+disin ang búhay co,i, dî lubháng nag dusa".
+
+Pinapaging anim nga ang limang pantig na "masayáng Ciudad"; kaya, ang
+ginawa ni P. Sayo ay pinangunahan ng "sa" ang "masayang Ciudad",
+ginawang anim; nguni't sapagka't wala nang magawang pagdaragdag sa
+lilima ring "sa Persiang Ciudad" (sa una) ay pinabayaang gaya rin nang
+dati at di dinagdagan.
+
+RUBE. Sa aming sipi ay "rube" ang nakalagay, at hindi "rubí" gaya ng
+nasa iba. Walang makatitiyak kung alin ang katotohanan, bagama't ang
+"rubi" ay siyang wasto't tama.
+
+BINALAT-CAYO. Sa aming sipi ay may "capucha" o kudlit na biglang
+paimpit ang "yô"; kaya, tumutunog na pabigla at paimpit sa lalamunan
+ang pagbigkas. Nguni't, ayon sa tulang ito:
+
+"Dito na nahubdan ang cababayan co
+n~g hirám na bait na binalat-cayo"...
+
+ang "binalat-cayo" ay hindi gaya ng atin ngayon, na paimpit nga ang
+pagbigkas sa "yo". Maliwanag ngang nang panahong yaon ni Balagtas, at
+maging nang panahon nina Noceda at Sanlucar, ang salitang iyan ay
+pabigla lamang, nguni't hindi paimpit, gaya ngayon. Walang kaibhan sa
+"taliba"--na ginagawa na ngayong "talibà" ng mga may mahihinhin at
+binabaing dila. At makikita nati't ganyan ding kapalaran ang sasapitin
+ng "bini-bini"--na sapagka't kawangis ng "mabini"--ay binibigkas na
+ring paimpit sa dulo. Bukas-makalawa ay maririnig na nating
+"kabinibian" ang "kabinibinihan" ngayon.
+
+BIANAN. Ano ang lasa ninyo sa "titic ng Monarcang caniyang bianan"?
+Ito ay nakasulat na "bienan" sa iba, bagama't sa matandang diksionario
+ay talagang "bianan"; ano nga sa pangdingig ninyo ang "caniyang
+bianan"? Maikli baga o sukát na?
+
+Sa pakinig namin ay maikli, gaya rin naman ng "itinapon" sa tulang:
+
+"Touáng pan~galauá cong hindî man Lan~git
+ang itinapon nang mahinhing titig"...
+
+nguni't ang "itinapong" ito ay napaghahalatang kamalian lamang ng
+limbagan, at dapat basahing "itinatapon".
+
+LAHI. Tila mali, tila hindi "lahì" kundi kaipala ay "lakì" ang nasa
+sumusunod na tula:
+
+"at sa ca-auay ma,i, dî co ninanais
+ang lahì ng dusang aquing napagsapit".
+
+tila nga lalong tama riyan ang "laki ng dusang aking napagsapit";
+nguni't ano at "lahi" ang naririyan? Hindi kaya mali? Siyang nasa
+lahat na. Mahirap ngang maging mali. At sa katotohanan ay talagang
+hindi nga mali. "Lahi" ngang talaga, at ang katagang iyang kay
+pagkagandaganda ng pagkakagamit diyan, ay di kaya pinananaghilian ng
+ating mga makata ngayon?
+
+DIGMA. Sa tulang:
+
+"siyang paglusob co,t, nang hucbong aquibat
+guinipit ang digmáng cumubcób sa Ciudad".
+
+ang "digma" riyan ay di siyang nalalaman natin ngayon, kundi
+kasingkahulugan ng "hukbo", sapagka't hukbo lamang ang maaaring
+kumubkob sa isang siudad. At maliwanag na hindi kasingkahulugan ng
+"guerra", gaya ngayon, sapagka't sana ay hindi na ginamit ni Balagtas
+ang salitang "guerra".
+
+NALAGALÁG. Isa ring kataga ito, na sa tulang:
+
+"Sa caliua,t, cánan niya,i, nalagalág
+man~ga soldados cong pauang mararahás"...
+
+ay lipas na ngayon. Iba sa "naglagalag", "nagyao't ditong walang tiyak
+na patutunguhan" o "naghampas-lupa"; nguni't mapaghahaka nating
+kasingkahulugan ng "napatalatag" o "nátalatag".
+
+TINAMPAL. Sino nga ang tumampal at sino naman ang tinampal? Sa sipi
+namin ay ganito ang nakalagay:
+
+"Pupugutan dahil sa hindi pagtangáp
+sa sintang mahalay nang Emir sa Ciudad,
+nang mag-ásal hayop ang morong pangahás
+tinampál sa muc-hâ ang himalang dilág".
+
+Ganito rin ang kay P. Sayo, at lumalabas na ang himalang dilag na si
+Laura ay siyang tinampal. Ganito rin ang kay De los Santos. Nguni't
+kung pakasusuriin natin ay tila mahuhulog tayo sa paniwalang tama ang
+nasa "Kun sino ..." na ang tumampal ay ang "himalang dilág".
+
+Tinampal ang morong pangahas, sapagka't nag-asal hayop; at dahil sa
+pagkakatampal ay napoot ang Emir at ipinag-utos na pugutan ang
+"himalang dilág". Ang tampal ay siyang tanda ng "hindi pagtangap sa
+sintang mahalay nang Emir sa Ciudad".
+
+At ano ang sabi ninyo sa:
+
+"Umupo,t, quinalong na naghihimutoc,
+catauan sa dusa hinin~ga,i, natulog"...
+
+at saka sa:
+
+"N~guni't, sa púsò co,i, matamís pang lubhà
+natuloy naquitíl ang hinin~gang abà"...
+
+ano nga ang inyong sabi tungkol sa dalawang iyan? At ano ang inyong
+lasa? Sa una ay may kaunting kabaguhan, sa palimbag ni P. Sayo, ang
+huling talata ay ginawang "katawan sa dusa'y hininga'y natulog";
+nguni't binago man ay tila kasinglasa rin ng "matamis pang lubha
+natuloy naquitíl ang hiningáng aba". Mga tulang inabot ng "tabsing sa
+dagat", mga lipad na sa kaitaasa'y inabot ng pagkahapo; opo,
+pagkahapo, gaya na nga nitong inyong lingkod, na nahahapo na at
+kinakapos; kung kaya, tinatapos na rito ang mga paliwanag na ito.
+
+Lubha ngang kanaisnais, kung sa likod ng mga pagpapagod na ito ay
+matuklasan at mapagsamasamang panibago ang lahat nang sangkap, na
+waglitwaglit ngayon ng dakilang likha ni Balagtas, upang ang walang
+kahambing na Monumento ng Panitikan at ng Lahing Tagalog ay muling
+maibangong gaya rin nang dati.
+
+Carlos RONQUILLO
+
+Sept. 1921.
+
+tunay na sipi.
+3-9-65
+rop
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Florante at Laura, by Francisco Baltazar
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK FLORANTE AT LAURA ***
+
+***** This file should be named 15845-8.txt or 15845-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/5/8/4/15845/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+Distributed Proofreaders. Special thanks to Matet Villanueva, Pilar
+Somoza and Ateneo Rizal Library-Filipiniana Section.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.