diff options
Diffstat (limited to '15129-8.txt')
| -rw-r--r-- | 15129-8.txt | 1808 |
1 files changed, 1808 insertions, 0 deletions
diff --git a/15129-8.txt b/15129-8.txt new file mode 100644 index 0000000..6de6e77 --- /dev/null +++ b/15129-8.txt @@ -0,0 +1,1808 @@ +The Project Gutenberg EBook of Ang Singsing nang Dalagang Marmol +by Isabelo de los Reyes + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ang Singsing nang Dalagang Marmol + +Author: Isabelo de los Reyes + +Release Date: February 21, 2005 [EBook #15129] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG SINGSING NANG DALAGANG MARMOL *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g. Mistakes in the original published work have been +retained in this edition.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit. Hinayaang manatili sa edisyong ito ang mga +pagakakamali sa orihinal na pagkakalimbag.] + + +=Kathâ ni ISABELO DE LOS REYES= + +=ANG SINGSING= + +NANG + +DALAGANG MARMOL + +[Larawan: Isang binibini] + +Ó SI + + +LIWAYWAY NG BALIWAG +MGA NANGYARI SA PAGHIHIMAGSIK +Ipinagbibili ng 20 cts. sa daang P. Rada, 467, Tundo. + + +[Patalastas: La Concepcion; Sanglaan ni Fausto O. Raimundo] + + +ANG SINGSING + +NANG + +DALAGANG MARMOL + +Man~ga nangyari sa Paghihimagsik + + +SINULAT MUNA SA WIKANG TAGALOG N~G KAGALANGGALANG +NA ISABELO DE LOS REYES SA PAHAYAGÁNG Ang Kapatid ng +Bayan, BAGO ISINALIN NIYÁ SA WIKANG KASTILA +SA PINAKA FOLLETIN NANG El Grito del Pueblo +NOONG TAÓNG 1905. SAPAGKÂ'T NAWALÂ +ANG UNANG ORIGINAL, +AY MULING SINALIN +SA WIKANG TAGALOG + + +NI + +CARLOS B. RAIMUNDO + +MANILA 1912 + +TIP SANTOS Y BERNAL +Ave. Rizal 414 Sta. Cruz + +[Larawan: Hon. Isabelo De Los Reyes] + + +SA KAY LIWAYWAY N~G BALIWAG. + +_Magandáng Binibini_: + +Sa bilang n~g páhayagáng tagalog _Ang Kapatid n~g Bayan_ na nauukol sa +iká 14 n~g Septiembre n~g 1905, nábasa ko ang isáng lathalŕ na ganitó +ang sinasabi: + +"Nagíng dahil n~g mapupusok na paghahakŕ ang mainam na kathŕ, (novela) +na sa pamamagitan n~g lagdâ n~g isáng kilaláng mánunulat ay aming +inihahayág, at ipinalalagáy n~g; iláng _tiktik_ na ang _Dalagang +Marmol_ ay nanánagisag sa _kapalaran n~g Filipinas_, na bagama't +ngayo'y tila tumatalikód sa kaawŕ-awŕ nating bayan, n~guni't sa wakás +ay gaganapin din ang kanyáng pakiki-isáng dibdib kay Pusň (táong may +malakíng kabuluhán sa kathâ) na alinsunod sa m~ga _tiktik_ ay +nanánagisag naman sa kahulugán n~g Diwŕ ó n~g Mithî n~g bayang +tagalog. + +"May balitŕ kaming sinalin na raw sa wikŕng ingles." + +"N~guni, sinasabi naman n~g m~ga tagá Bulakán na ang _Dalagang Mármol_ +ay walâng ibá kundî si binibining _Liwayway_ na tagá Baliwag, pagkâ't +ang kanyáng m~ga kagandahang iginuhit ay siyá lamang tumútugón sa m~ga +pagkakakilanlán sa katauhan n~g násabing binibini. + +"Talagáng túnay ngâng nakahahangŕ ang kagandahan n~g dalagang +_Liwayway_, n~guni't dî namin nababatid kung síyá n~gâ ang tinútukoy +n~g nasabing mánunulat, at ang amin lamang masasabi ay yumaon na itó +sa Espańa. Sa kanyá sana tayo makapagtanóng." + +At sa _El Grito del Pueblo_ n~g ika 20 n~g sinabing buwán ay +napalathalŕ naman, na dalawáng piling Gurô sa pagtugtog ay nagsikathâ +n~g isáng "Tanda de Vals" na kuha sa guní-guní n~g kaniláng pagkabasa +sa kathâng násabi at yaó'y sadyâng sa inyó nilá ipinatungkól. + +Ang m~ga balitŕng it'óy nakaguló n~g aking isipan kayŕ akó humanap +tulóy at nakakita namán sa m~ga natitipon n~g násabing Pahayagán n~g +isáng aklát, na túnay n~gŕ't matatawag na m~ga nangyari sa +Paghihimaksík natin n~g 1899 ang linálamán, n~guni't kun tátarukín ay +makikitang kahalň ang isáng maliming pagaaral sa mahalagá at tan~ging +ugali n~g ating m~ga kawiliwiling babai; kahit ang anyô ó ayos sa +malayň pa'y naghihimatóng gawâ n~g isáng dakilŕng mánunulat na may +lubós kinabatirán sa ating m~ga kasaysayan. + +Ilinalahad n~g kathâ, na bagamán parang _mármól ó hielo_ ang babaing +tagalog dalá n~g malaking kahirapan kun ligawan, dapwâ't kung umibig +ay may káya namáng magtiís sa lahát n~g hirap. + +Akin n~gang tinagalog, at yamang ikáw pô ang itinuturó n~g inyóng m~ga +kababayan na parang _Dalagang Mármol_, sa gayó'y walâ n~g ibá pang +marapat paghandugán nitóng aking pinagpagalán kundî kayó, bagamán dě +něnyó kilalá ang aking katauhan. + +CARLOS B. RAIMUNDO. + + + +Ang Singsing + +Nang Dalagang Marmol + +I. + + +Matapus ang kasindáksindák na labanáng nangyari sa m~ga tagalog at +americano sa Kin~gwá, lalawigan n~g Bulakán, n~g iká 23 n~g Abril n~g +1899, na siyáng ikinápatáy kay Coronel Stotsenburg, sa Capitán at ibá +pang m~ga kawal americano, kamíng m~ga tagalog naman ay nagsiurong sa +Sibul, at sa isáng bahay-gamutan n~g aming m~ga kawal ay nátagpuán ko +ang isáng matapang na pinunňng tagalog na bahagyâ náng makagaláw at +makapagsalitâ dahil sa marami niyáng súgat. Malakí ang awŕ sa kanyá +n~g lahát n~g táong nan~garoroón at siyá na lamang ang napagúusapan at +lubós nápupuri dahil sa kanyáng kabihasnán sa pakikilaban at sa +kapusukan sa m~ga pakikipagsagupŕ; at sa katotohanan kahit mamámatáy +na lamang ay pilit pa niyáng napaúrong ang malalakas naming m~ga +kaaway. + +Nang aking matantô ang labis na paglilingkód n~g bayaning itó sa ating +Bayan, ay pinagsikapan kong siyá'y alagŕan, bagamán walâ akóng +pananalig na siyá'y maáari pang mabúhay. + +N~guni't aywan kun sa kabagsikan n~g bisŕ n~g tubig sa Sibul, ang +pinunong itó na Pusň ang pan~galan, isang araw ay idinilat ang m~ga +matá at nagsalitâ n~g ganitó: + +--Sino ka man pô, maawŕíng kapatid na nag-áalagŕ sa akin, kayó'y +pinasásalamatan ko, at ipinamamanhik sa inyó na huwág mo na pông +lubhâng pagsikapang akó'y agawin sa m~ga kukó n~g kamatayan, pagkâ't +batíd kong dî akó mabubúhay dahil sa aking m~ga súgat, at lalňng-lalň +pa dahil sa kainitan n~g lupŕing itó. N~guni't nápakatamis sa akin ang +mamatáy sa paglilingkód sa kapús-palad nating Bayan. + +Akó na kaylán ma'y di nakababatid kun paano ang pag-iyák ay kusang +tumulň ang luhŕ ko't niyakap ang bayaning halos ay naghihingalô at aní +ko: + +--Huwág ka pông man~gambá matapang na pinunň pagka't nagsísimulâ na +kayó sa isáng panggaling. + +--żMan~gambá ang sinabi ninyó--ang sagót ni Pusň--Di ko nakikilala ang +pan~gambá ni ang tákot n~guni, kun inyóng mababatíd giliw na kaibigan +ang lihim n~g luntáy-luntáy kong pusň, marahil kayó rin ang tutúlong +dalá n~g inyóng pagkahabág, upang madalîín ang pagkamatáy ko. + +At n~g masábi ang ganitó'y itinuro ang kanyáng singsing sa daliri at +bago nagpatuloy: + +--Kaibiga't kapatid; ipinamámanhik ko sa inyóng mangyaring +pag-in~gatan ang singsing na itó pagkamatáy ko, n~g di maalís sa aking +bangkáy at málibing na kasama ko. ˇAy katoto! Kun inyóng málalaman ang +pinanggalin~gan n~g singsíng na itó.... + +Hindi itinulóy n~g pinunň ang pagsasalitâ pagkâ't di napigilan ang +kanyáng luhŕ sa pagkáalala n~g m~ga kapaitang kanyáng linálasáp. +Inalagatâ kong siyá'y kusŕng liban~gin at pasiglahin ang loób bago +nagkunwa akóng tumatawa: + +--ˇHa, ha, ha! Tila ba dî kayó--aní ko--sanáy sa m~ga pakikitunggali, +palibhasŕ lubhâ na kayóng nalulunos dahil lamang sa isáng babai. Aking +ipinaáalala sa inyó, mahál na pinunô, na sa gitnŕ n~g malakíng sakunâ +n~g ating bayan ay di dapat isagunitâ ang bagay na kasalawahang loób +n~g m~ga babai kahit silá'y sakdál n~g gándá. + +--Mapalad ka pň, katoto, na sa masíd ay di pa naka lalasáp n~g libong +kapaitan at m~ga lasong natatagň sa pusň n~g isáng babai. + +--ˇOh, ginoó! Sa kanilá'y mayroóng masamá at may mabuti rin namán. At +ang tuntunin ko'y náuuwî sa: Madaling pag-ilag sa m~ga may tagláy na +kapintasan at manatili akó sa m~ga mairugin at dî salawahan. + +--żAnó ang sabi ninyó? Sa lagay, mayroón kayâng isáng babai man lamang +na dî balibát ang ulo at dî salawahan? + +--Mayroón pô at dî ang lahát ay pawŕng kirí ó manglilipad.... + +--żTúnay kayŕ? Kun sa ganáng akin, lagě na akóng nagíng kapús-palad sa +dî pagkakatagpô n~g isáng babaing may ganáp na pagkukurň at íibig n~g +tapát sa akin. + +żAlam mo pô ba kun bakit ang singsíng na itó'y lubhâ kong mimámahál? + +--Huwág na ninyóng ipabatíd pagkâ't iyá'y isusukal lamang n~g iyó pông +kalooban. + +--Mabuti n~gâ, katoto, na umagos ang aking luhŕ at sa gayó'y maawasán +n~g bigá't yaríng dibdib. Makiníg ka pô at isisiwalat ko sa inyó ang +lihim n~g aking pusň. + +Sa kaunti kong kabatirán tungkól sa pagkasalawahan n~g m~ga babai, +lalň ang magagandáng maraming nan~gin~gibig, ay dî ko pinaháhalagaháng +gasino mulâ pa sa aking pagkabatŕ ang ganyáng ásal; at ang palakad +kong itó'y nagíng makabuluhán sa akin, palibhasŕ, kun lumalayô ang +isáng lalaki ay silá an~g nagsisilapit, at kun ang lalaki'y +nagpapakita n~g katamlayang loób at napagiin~gatang katabayin ang +pag-iisip sa m~ga dahilanin n~g pagibig, ay madalîng makatagpô; +n~guně, kung ang lalaki'y maging mairugín ay agád kang hihiluhin n~g +m~ga babai at pahihirapang lábis n~g walŕ muntî mang awŕ. + +--Gayón, palá't batíd mo pô ang lahát n~g iyán, żbakit kayó napasilň? + +--Akin nan~gâng sinabi, katoto, na kaylán ma'y di akó umibig sa +kanilá; n~guní dalá yatŕ n~g aking malungkót na kapalaran, isáng araw +ay nápaparito akó sa lalawigang itó n~g KABULAKLAKÁN ó Bulakán--sa +m~ga kastilŕng dî mátumpák bumigkás n~g máayos--at sa isáng maligayang +halamanan ay nakita ko si Liwayway na sa kagandahan ay higít n~g +malakí sa balitŕng Helena, na dahil sa pagkatakas sa kanyá sa Paris ay +siyáng pinanggalin~gan n~g kasíndák-sindák na patayan n~g m~ga panahón +n~g kabayanihan. + +Ang binibining itó'y túnay na tila isáng _Dalagang Mármol_, dî lamang +sa pagkakahawig sa larawan ni _Venus_ na aking nákita sa Museo n~g +Louvre sa París, kundî pagkâ't tila dî nakaráramdam kun minsan. + +--Sinabi ko ná sa inyó, na ang kagandahan nilá ay siyáng +nakapagbibigáy n~g kayaban~gan at kakirihán. Masisirŕ, sa wakás, ang +inyóng isip pag-isasaloób ang libolibo niláng pang-aaglahi. + +--N~guni, żdî ba dayŕ ikararagdág pa sa halagá n~g kaniláng m~ga +kagandahang lantád, kun silá'y umibig n~g matibay at huwág parang +isáng babaing nápalungî, na sa kanyáng malabis na karálitâán ay +napipilit itakal ang m~ga pinaghunusan n~g kanyáng kahihiyán sa bala +nang mákaibig? + +--Sana n~gâ pô; n~guni't ang babai'y talagáng siyáng _demonio_ na +ating kaaway, at úpang huwág nating mákilala ang kaniláng kasukabán ay +ipinamámasid sa atin ang dati niláng mukhâ noóng silá'y isáng _angél_ +pa, at sakŕ nagsosoót n~g barň't sáya. + +Si Pusň'y nán~gitî n~g márinig ang masayá kong birň at bago nagsalitâ: + +--Hindî, katoto; si Liwayway ko'y dî mangyayaring magíng isáng +_demoniong_ may baró't sáya, kundî isáng diwatŕng nagliliwanag sa +kanyang dikit at kahinhinan, Gayón man, ˇoh, pusň! gaánon~g hapdî n~g +súgat na sa iyó'y ipinagkaloób n~g malupít na diwatŕng iyan!... + +Hindî náituloy ang pagsasalitâ, umiyák at halos nagsimulâ sa +paghihin~galô. + + + + +II. + + +Sumigaw akóng nagpagibík at aming pinagtulúngtulun~gang hinimasmasán +sa pagpapaamóy n~g _eter_ ang kaawŕ-awŕng si Pusó, at n~g makalipas +ang may kalahatîng oras ay nagsaulě sa malay-táo, n~guni't dî ko na +siyá pinayagang bumanggit man lamang sa pan~galan n~g kanyáng +tinatawag _Dalagang Mármol_. + +Makalipas ang dalawáng araw at n~g tila siyá bumubuti n~g bahagyâ ay +tinawag akó't anyá: + +--Ang aking kunwâng paggalíng na inyóng námamasdán ay hindî tátagál at +di sásalang akó'y mamámatáy rin agád. + +--żSa kátaón pa naman--aní ko--na n~gayó'y madalî náng sumusúlong ang +inyóng paggaling? + +--Iyá'y akalŕ lamang ninyóng mag-isa, at yamang may natitirá pa akóng +kaunting búhay, n~gayo'y ipatutuloy kong ipahayag sa inyó ang m~ga +kapaitang linalasáp niaríng kalulwá, upang akó'y pautan~gin ninyó n~g +loób na ganapín ang iláng ipagbibilin ko, sakaling mátagpűán ninyó ang +_Dalagang Mármol_. + +--ˇMármol na namán! Útang na loób, kapatíd ko, huwág na sana munang +banggitín n~gayón ang pan~galang iyán pagkâ't lúlubhâ ang iyó pông +karamdaman. + +--Námamalî ka pô, katoto; lalň akóng bibigát at dî makakátulog sa +pag-áalalang akó'y mamámatay n~g di nalalaman ně Liwayway, na ang +katapusáng pagmumuni ko't buntóng hinin~gá'y sa kanyáng lahát +nátutungkól. + +--Ang m~ga babaing parang _mármol_ na may pusňng matigás at malamíg +na parang _hielo_, ay dî karapatdapat makabalino sa ating pag-iisip, +lalňnglalň pa sa kalagayang paris n~g înyó. + +--Walâ kayóng pagtin~gín sa akin, katoto, kundî pakikinggán ang +ipagbibilin ko--aní Pusň na parang walâ nang pananalig. + +At n~g masabi itó'y naták ang luhŕ. Upang huwág n~g lalňng +magdalamhati pa'y náyag na akóng siyá'y dinggín, bakit talagá rin +namáng malabis ang han~gád kong maunawŕ ang m~ga lihim n~g dakilŕng +pusňng iyón n~g bayani. + +--Si Liwayway--aní Pusň--ay naninirahan sa Baliwag sa bayan n~g m~ga +nakawiwiling dalaga. Sa lalawigang itó'y walâ náng ibá pa na tan~gi sa +pagkamagandá n~g kanyáng m~ga binibini kundî ang bayang iyón. + +--Alám ko ná. + +--At kun nakabibighaně ang halos lahát n~g babai sa násabing bayan, si +Liwayway ko ang parang hari nilá dahil sa walâng kaparis na +kagandahan. Ang kanyáng mukhŕ'y nagníningníng na parang araw, at upang +paputîín at pamurukin ang kanyáng m~ga pisn~gí ay pinili n~g Lumikha +ang mababangóng kampupot at alejandría, pinaghalň at doón kinuha ang +kanyáng kúlay, kaya maputîng parang azucena na nasasapyawán n~g +pamumúrok ang balát na parang búlak sa lambót. Ang buhók ay kúlay +gintô at tila sadyâng kinulót n~g maselan na kamay n~g m~ga diwatŕ. +Mainam at kahilěihilě ang húbog ng ilóng at pati m~ga tain~ga, sampu +n~g dalawáng matáng nan~gun~gusap sa kapun~gayan; m~ga n~giping parang +pinili, malinis at maputîng parang gáring; babang nakalulugód ang +pagkahatě, at ang kanyáng makipot at mainam na bibig ay tulad sa isáng +bulaklák na bagong bumubuká ó sa isáng bátis n~g matamis na biyayŕ +pagkâ't makitid at namúmulá ang kanyáng kabighábighaning labi't n~guso +at ˇay! kung mangyayari sanang aking máhagkáng minsán, marahil ay +máraragdagán pa ang búhay ko! + +At sinabi itó n~g may kasamang malalim na buntóng hinin~gá. + +--żTotoó kayâ--ang tanóng ko sa kanyáng tumatawa akó upang +pasiglahín--na kayó'y gágalíng sa isáng matamís na halík ni Liwayway? + +--Walâng pagsala, maniwalŕ kayó sa akin; nguně, ˇkaawŕ-awŕng pusň ko! +ˇwalâ ná ang iyóng Liwayway at dî ko alám kun saán naroón n~gayón! + +--Ihimatón man lamang ninyó sa akin at pagsisikapan ko ang siyá'y +hanapin. + +--Huwág na kayong mapágod, pagkâ't dî sásalang siyá'y lubhâng malayň +ná, at isá pa, tiyák na magíging láson sa akin kun malaman ko pa ang +kanyáng kinásapitan. + +--żAt bakit? + +--Iyán n~gâ ang lihim na kanino ma'y dî ko masasabi at dadalhin ko na +sa húkay. Si Liwayway ay parang isáng makisig at masayáng kulasisi na +nakawiwiling pakinggán pagmasayáng nagsasalitâ at dî nagbubulŕan. +Siyá'y balita sa lugód at inam makipag-usap; n~guni't mulŕ n~g akó'y +kanyáng mákilala'y naparam na biglâ ang kanyáng pagkamasayá; parang +ibong nalaglág sa isáng sumpít at naging larawang _mármol_ n~g pumaták +sa lupŕ. + +--żAt ano ang naging sanhi? + +--Ang lan~git lamang ang nakatatalós. Isáng araw ay dumatíng kami sa +nábangít náng bayan ni Liwayway. Doó'y tinipon ko sa liwasán ang +pulutóng n~g aking kawal bago kami pasalabanán sa Marilaw, at aking +pinan~gusapan upang silá'y pasiglahín at ipabatid tulóy ang lahát n~g +dapat gawin. Maraming táo ang nanoód at nakinig n~g aking talumpatí na +walâ sa áyos at sahól sa linálamán; n~guni, marahil sa awŕ n~g m~ga +táo sa akin dahil sa akalŕng akó'y mamámatay na walâng sala sa +dadayuhing labanán, ay kinalugdán din akó't ipinagdíwang kahit dî +karapatdapat. + +Nang akó'y manaog sa pinagtalumpatian ay námasdán ko si Liwayway sa +isáng súlok. + +Sinasabi sa m~ga Banal na Kasulatan, na ang _angel_ na nákita ni +Magdalena at m~ga kasama sa libin~gan ni Jesus, ay nagníningníng na +parang araw. Gayón din si Liwayway, kumikináng sa kanyáng kagandahan, +katimpîan at kahinhinán na parang bukáng liwaywáy n~g isáng araw na +maligaya. + +Sa m~ga sandalîng yaón ay gumiít sa aking puso ang isáng tan~ging +damdamin na dî ko málamang sabihin at kaylán man hanggá noón ay dî ko +pa napagkákabatirán. Ang kanyáng pananamit ay karaniwan, n~guni't +malinis gaya n~g laging isinosoót n~g m~ga babaing bayan; at nabatíd +kong siyá'y isáng ulila na kinúkupkóp lamang n~g isáng matandâng +dalaga. Akó'y nagkaroón n~g magiliw na pagtin~gín sa kanyá at aking +linapita't siya'y binati. + +Magiliw namán siyáng sumagót, at dî nalalamang sa aking dibdib ay +nagninin~gas ná ang isáng damdaming marahil ay yaón ang tinatawag +ninyóng pag-ibig. + +Matapus ang sandalî sa m~ga salitâan naming walâng kabuluhán ay sinabi +ko sa kanyá: + +--Liwayway, ˇoh, himalâng Liwayway sa kagandahan! Akó'y paroroón ná +sa labanán at malapit ang dî ná ninyó akó mákita. Akó'y paris din +ninyó, ulila sa lahát. Kun ang aking hinin~gá'y malagót sa párang n~g +pakikihamok, ay parang isáng muntîng ilaw lamang na pinatáy n~g +han~gin. Sa bagay na itó, żmaipagkákaloób kayâ ninyó, diwatŕ n~g +habág, ang mahalagá mo pông pańô upang akó'y may máidampî ó máitalě sa +aking magiging súgat? + +--Opň, ginoó--ang magiliw na sagót ni Liwayway at ibinigáy sa akin +yaóng naipakamahalagáng pańô na nakapulupot sa kanyáng leeg na parang +linalik. + +Hinagkán ko ang maban~góng pańô at agád kong itinagň sa bulsá sa aking +dibdib. + +Napipi ang aking lugód at nasŕng paggantíng loób sa kagandahang pusň +ni Liwayway; n~guně't kulang pa rin ang katuwŕa't ikasisiyá kong +loób, pagkâ't bagamán ibinigay ná sa akin ang kanyáng pańô, ay +ipinalalagáy kong parang limós lamang sa kaninomang tagatanggól n~g +tinubůan; datapwŕ't sa kabilâng dako, nahihiyâ namán akóng magparamdám +agád sa kanyá sa lubós na kadalîán n~g umúunlád kong pag-ibig, at +súkat ang sinabí ko sa kanyáng: + +--Maraming salamat, mahabaging Liwayway; at gantihin nawa n~g Lumikhâ +ang pusň mo pông gintô. Lahát n~g aking m~ga kawal ay may tagláy na +kalmen ó antíng-antíng upang máligtás silá sa punlô, n~guni, ulóg +lamáng ang iyó pông lingkód na walŕ anománg agimat, at dahil dito, kun +parang limós na ibigay ninyó sa akin ang isáng buhók mo pô na labis +kong pinaháhalagahán, ay ikalulugód ko at siyáng makapagbibigay sa +akin n~g tápang at kahihiyán sa dî pagdúrong, pagkamí'y binabakang +mahigpít n~g mayayaman at malalakás nating kaaway. + +Nang máriníg itó ni Liwayway, minasdán akó, namulá n~g bahagya at dî +akó sinagót agád; n~guně n~g makalipas ang sandalî ay lumagót n~g isá +sa kanyáng mainam na buhók at ibinigáy sa akin n~g malwág sa kalooban. + +--Aytó pô--anyá--Láhat n~g maitutulong ko sa ating m~ga bayani, agád +maáasahan sa akin. + +Hinagkán ko ang buhók na aking kaaliwan at sakâ ko binalot sa pańông +itinatagň sa bulsáng na sa tapát n~g dibdib. + +Ibig ko pa ring magsalitŕ at buksán ná sanang minsán ang aking pusň sa +linalan~git kong dalaga; n~guni, akó, na kaylán ma'y dî nakakilala n~g +tákot ay nagíng umíd, dalá n~g pan~gingilag na bakâ sabihin niyáng +akó'y isáng mapan~gahás. + +Sumakáy ná akó sa aking kabayo at ipinag-utos kong lumakad ná agád +ang aking m~ga kawal at n~g lilisanin ka ná si Liwayway ay inyabót ko +ang aking kamáy at isinalubóng anamán niyá sa akin ang kanyáng +maririkít na dalirě. Di na kó nakapigil at pagdaka'y pinan~gahasan +kong hinagkán ang magandá niyáng kamáy at sakâ ko sinabi n~g ako'y +humihikbî: + +--Paalám ná, ˇbúhay ko! Kinaí-inggitán kong túnay ang mapalad na +lalaking magkákamit sa nápakamahalagá at dakilŕ ninyóng pusó. + +żAkalá ba ninyó'y umiyák namán ang _Dalagang Mármol_ n~g akó'y +mákitang híhikbî-hikbî'y lumalakad na tún~go sa pakikilaban at sa +kamatayan? ... ˇHindî pô! Súkat ang akó'y minasdáng parang siyá'y +námanghâ. + +At ang gayó'y nagíng parang isáng tinik na mahayap sa aking pusňng +nahahapis, pagkâ't inasahan kong siyá'y umiibig ná sa ibá. Gayón pa +man, ang pagyao nami'y lubhâng kalagím-lagím at halos lahát n~g m~ga +babai'y nagsi-iyák, tan~gi lamang yaóng diwatŕng _Dalagang Mármol._ + + + + +III. + + +Talagáng túnay n~gâng kapuripuri si _General Antonio Luna_ sa m~ga +labanáng lantaran, palibhasŕ'y tagláy ang katapan~gang dî +pangkaraniwan, at dahil dito'y madalás niyáng maampát ang kabilisán sa +pagsalakay n~g m~ga kawal americano, na may magagalíng na kańón, +baríl, maramíng kabayong malalakí at ibá pang kasangkapang pawŕng +kalwagan sa pakikilaban; m~ga bagay na siyáng totoóng kulang sa amin, +sa lubós na kasamâáng palad. + +N~guni't sa isáng dako nama'y masasabing si Emilio Aguinaldo'y +talagáng dalubhasŕ sa m~ga kaisipán at paraán n~g pagtambáng at +panunúbok sa kaaway na dî nakahandâ; at dahil sa m~ga kagagawáng itó, +malakí ang kanyáng nápulô noóng labanán sa kastilŕ, hanggán sa +naratíng niyá ang magíng Pang-ulo n~g m~ga general na naghíhimagsík. + +Ang katotohana'y dî n~gâ dapat makilaban n~g mukhâán sa isáng kaaway +na may sapát na lakás at nakahíhigít sa lahát n~g bagay, at walâ +n~gâng dapat gawín kundî daanin sa paraáng ikabibiglâ at sa m~ga +pagtambáng. + +Ang m~ga americano'y nan~gakaratíng ná sa Malolos, at kinalatan nilá +n~g m~ga pulutóng na tánod ang lahát n~g himpilan n~g tren sa Bulakán +at pinagsisikapang máitaboy si General Luna sa kabilâng dáko n~g ilog +Kalumpít. + +Sa gayó'y náisip naman ni Aguinaldong _dukutin_ ang m~ga pulutóng na +nagtatanod sa m~ga himpilan n~g tren sa Bigaá, Bukawe at Mariláw; at +isáng gabí ay pinalakad ang m~ga kawal na lúlusob at pati siyŕ'y +dumaló búhat sa San Rafael, upang pamahalŕan ang pagsalakay. + +Ang paraán ni Aguinaldo'y pinalad. Sa lubós na pagkabiglŕ n~g m~ga +americano dahil sa dî nilá ináasahang kapan~gahasan n~g m~ga tagalog, +agád siláng nagsitakbó't nagtipon sa Guiguintô at ang iba'y sa dákong +Maynilŕ, datapwâ't sa pag-urong ay marami ang nápatáy n~g m~ga +tagalog; at sana'y mádadakíp na lahát kun nátanggáp lamang ni General +Luna ang pautos ni Aguinaldo at nakadaló siyá n~g kasalsalan n~g +labanán. Gayón man nakúha rin namin ang lahát-lahát na lamán n~g +tatlóng Himpilang násabi. + +Alám na ninyóng m~ga tagarito na akó ang lalňng ipinagdíwang sa gayóng +pagtatagumpáy namin, pagkâ't kundî lamang dahil sa akó ang siyáng +namayaning agád dumaluhong at nakalupig sa m~ga kaaway, kundî pagkâ't +dahil din naman sa aking mabisŕng pagdaló ay nagtagumpáy rin ang m~ga +pulutóng na pinalúsob sa ibá't ibáng poók. N~guni't sa labanáng itó'y +mulî akóng nasugatan n~g malubhâ, kayâ ginawâ akóng _Coronel_ ni +Aguinaldo at ipinadalá akó sa bayang Baliwag upang ipagamót, +palibhasŕ'y para akóng patáy n~g damputín sa párang n~g labanán. + +Nang magsimulâ akó sa paggalíng at idilat ang aking m~ga matá, akalŕ +ko ba'y nahíhibáng akó, nan~gan~garap ó nápaakyát sa lan~git, pagkâ't +námasdáng hindî ibá ang nag-áalagŕ sa akin kundî ang kawiliwiling +dalaga na nagpaalab sa payapŕ kong pusň n~g isáng parang Volcáng +pag-ibig. + +Kusŕ akóng nápasigáw agád at buntóng hinin~gá kong sinabi ang: + +--ˇLiwayway! ˇLiwayway! żIkáw n~gâ pô ba ang matamís kong Liwayway? + +--Opň--sagót n~g _Dalagang Marmol_--n~guni't huwág kayóng magsalitâ, +pagkâ't ibinabawal n~g manggagamot. + +--Bayŕan ná ninyó, at kahět mamatáy man akó n~gayó'y mámatamisín ko +rín, pagkâ't sa pilin~g mo pô pápanaw ang búhay kong walâng kabuluhán. + +--Huwág pô--aní Liwayway--Ikáw pô'y lubhâng batŕ pa at gayón ma'y +_Coronel_ ná at marami n~g kapuriháng tinamó sa pagtatagumpáy. +Aalagŕan naming mabuti ang mahalagá ninyóng búhay na lubháng +kailan~gan pa n~g ating kaawŕ-awŕng Bayan. + +--Nakawáwalâ n~g pag-asa ko, Liwaywáy, ang máriníg sa inyó na akó'y +iyó pô lamang ináalagŕan at ginagamót upang maipagtanggól ko ang ating +tinubůan. Nais ko ang maglingkód sa kagalang-gálang nating Ináng +bayan, n~guni, han~gád kong mabúhay namán upang ikaw pô, aking +kayamanan ay siyáng magpalasáp sa akin n~g m~ga katamisan n~g +pag-ibig. + +--Maghunos dilě ka pô, ginoóng _Coronel_--ang sagót niyá sa aking may +kalamigán n~g isáng _mármol_--tila yatŕ pan~git na ikáw pông hindî +napasukň n~g malalakás na americano, n~gayó'y magiging bihag lamang +n~g isáng dukhŕng babai, n~gayón pa namán sa m~ga dakilŕng sandalî na +lubhâng kinakailan~gan n~g ating Bayan ang iyó pňng talino at lakás. + +--Dî ko kailan~gan turúan mo pô akó n~g tungkól sa pag-ibig sa lupŕng +tinubůan; n~guni't ikáw pô at ang inyóng kataká-takáng kagandahan ay +bahagi rin namán n~g Bayang iyán. Ang kátamis-tamisang pag-ibig +ninyóng m~ga dalagang kababayan, ay siyáng tan~ging nápakamahalagáng +gantíng palŕ na ináantáy naming kamtán sa likód n~g lubhŕng pagsisikap +sa pagtatanggól n~g ating bayan, kahit puhunanin ang aming búhay. + +Hindi tumugón ang _Dalagang Mármol_; kumuha n~g isáng mangkók na sabáw +at ipinainóm sa akin na para bagang dî niyá nápansín ang m~ga sinabi +ko. + +Sa gayó'y aking binalikán ang paglúhog at ani ko: + +--Aking nakikita Liwayway, na walâng pakiramdám, na kúlang akóng lubós +sa m~ga karapatán upang ihandóg sa inyó ang marálitâ kong pusň. Gayón +man, marapatin ninyóng sagutín lamang ang aking itinátanóng upang +maawasán ang aking dibdíb sa isáng pag-áalinlan~gang totoóng +nápakabigát. + +--żAt anó pô iyón--aní Liwayway. + +--Ipagtapát mo pô lamang sa akin kun mayroón nang lalaking lalňng +mapalad na siyáng nag-íin~gat sa susi n~g dakila ninyóng pusň. + +--Walâ pô. Kaylán ma'y dî ko pa ginágawâ ang umibig dahil sa aking +lubhâng kabatŕan. At ináakalŕ ko na kaylán ma'y dî ko ná marárating +ang umibig, palibhasŕ'y walŕng tumataláb sa aking damdamin sa m~ga +pagsintáng isinusuyň n~g m~ga binatŕ. + +Ganyán dî pô ang akalŕ ko bago kayó nakilala; masanghayang bulaklák +n~g luwalhating Bulakán, n~guni't n~gayóng násumpun~gán ko ang lábis +na hináhanap ó kayâ'y ang isáng pusňng malinis na walâ pang iníibig, +ˇay Liwayway! tugunín mo pô akó, alang-álang sa Lumikhâ, at kun hindî +ay huwág na ninyó akóng alagaan pa ni gamutín, palibhasŕ nais ko pa +ang mamatáy kay sa mabúhay n~g walâng ináasahan. + +Hindî rin sumagót ang _Dalagang Mármol_ ni nabago ang kanyáng mukhâ: +túlad na mistula sa _mármol ó hielo_; n~guni't marubdób ang pag-áalagŕ +niyá sa akin, at umaga't hápon ay hináhandugán akó n~g magaganda't +sariwŕng bulaklák na pitás sa kanyáng marilág na halamanan. + +Ganyáng talagá ang lahát n~g dalagang tagalog na nátatan~gi sa +kaniláng likás na kahinhinan at samantalang mahihirap mapasogót ay +lalň namáng nagliliyáb ang ating pag-ibig sa kanilá. + +N~guni, ˇay! Ang _hielo'y_ untî-untîng natutunaw ná at ang larawang +_mármol_, parang hiwagŕ'y nagkákaroón n~g búhay at kasiglahán at +nagiging mairugíng kasintahan n~g dî niyá námamatyagán man lamang. + +Kaylán ma'y hindî ipinagtapát sa akin na iníibig niyá akó; n~guni't +isáng araw na akó'y dinalaw n~g m~ga pinunň n~g aming hukbó, +silásilá'y nagpápainamán n~g pag-garŕ kay Liwayway, at siyá, malayňng +lisanin ang gayón ay masayáng nakikipag-usap sa kanilá. + +Ang ganitó'y sumúgat sa lalóng kalaliman n~g aking pusň, palibhasŕ +kaylán ma'y dî siyá nagpamalas sa akin n~g gayóng pagkatuwŕ. N~guni, +dî akó nagpahalatâ at gayón pa man, sa masíd ay parang ikinalilibáng +ko rin ang katuwŕan nila. + +Nang makaalis ang m~ga panauhin, lumapit sa akin si Liwaywáy upang +akó'y gamutín, n~guni sinabi ko sa kanyá n~g mabuti ang aking mukhâ at +sa lubós na paggalang, na magágamót ko náng magisá ang aking m~ga +súgat, pagkâ't akó'y malakás ná. + +Siyá'y nagpumilit; n~guni't dî ko pinayagan. + +--żSumukal ba ang inyóng loób sa akin?--ang tanóng niyá na aking +sinagot namán n~g: + +Walâ akóng kapangyarihang magalit sa inyó, Liwayway; n~guni't +nakasúgat n~g malubhâ sa akin ang kasayahang isinalubong ninyó sa m~ga +binatŕng pinunň, pagkâ't sa akin, kaylán ma'y dî mo pô náipakita ang +mahál ninyóng pagtawa. + +--ˇNakú! żat dahil lámang diyán? + +--żLámang ang sábi ninyó? Dapat mo póng mabatíd, Liwayway, na túnay +akóng nasaktan; at saksí ko ang Diós: ibig ko pang mamatáy n~gayón +din--ang náisigáw ko n~g dî na naaring ipagkunwarî pang itagň ang +aking dinaramdám. + +--żAt kun akó na lamang ba ang inyóng patayín, yamang akó ang tan~ging +nagkasala?--ang mairog niyang tugón sa akin. + +--żAt sino akong papatáy kun ganitóng walâng-walâ akóng kapangyarihan +sa inyó? + +--ˇAh totoó n~gâ palá! Upang magkaroón n~g kapanyarihang iyán ay +tanggapin ninyó n~gayón ang marálitâng singsíng na itó: Siyá ang +inyóng kagatin at sa kanyá ibuntó ang inyóng malabis na gálit--ang +sinabi niyá at saká nagtawá. + +Agád akóng nákaramdam n~g isáng katuwaáng hindî masáyod. Natulad akó +sa isáng bin~gíng nagkaroón n~g pakiníg ó sa bulág na biglâng +pinagsaulan n~g pani~gin. Hinabol ko upang hagkán ang _Dalagang +Mármol_ na karaka'y nagíng palabirô at kawiliwiling diwatŕ. N~guni't +dî ko ná siyá inábot at walâng naiwan sa akin kundî ang kanyáng +sinsíng. + +Nang makalipas ang may isáng oras ay dinalhan akó ni Liwayway n~g +pagkain. N~guni, walâ na sa kanyáng maalindóg na mukhâ, ni bakás man +lamang n~g pagtawa kanina, at sinabi sa akin na parang galít: + +--Kaylán man, huwág ninyó akóng pan~gán~gahasáng hagkán, at kun hindî, +tayó'y totohanang magkákagalit. Akíng ipinan~gan~gakň sa inyó at +kayó'y pináhihintulutang akó'y patayin kun márapatang umibig sa ibá. +At mulŕ n~gayó'y manahimik ka pô. + +ˇAng katuwŕan ko'y dî maipagsaysáy! Madaling sumulong ang aking +paggalíng, palibhasŕ, laging naaalalang akó'y _Coronel_ ná at +maidaragdág pang akó'y mag-aasawa sa lalóng magandáng diwatŕ na +nanggaling sa makapangyarihang kamáy n~g kábanalbanalang Lumikhŕ n~g +Sangkatauhan. + +Datapuwa't matigás n~g kaunti ang úlo ni Liwayway. Aywan ko kun +sapagká't hindî pa nararatihan sa m~ga láyaw n~g pagibig, kayâ ang +nangyayari'y madalás kaming magkaroón n~g m~ga alitan; n~guni't +paglalňng mahigpit ang aming pagkakáalít ay lalň rin namáng humihigpít +ang m~ga buhól na nakatatali sa aming pagsisintahan; at bukód sa rito, +totoóng nápakatamis at dî masayod na kaluguran ang umáapaw sa aming +m~ga kalulwáng nagkakasintahan, pagkami'y kusŕng nagkakahin~gian n~g +tawad. + +Mangyari'y sa París akó lumakí at doón ko kinámihasnáng mákita ang +malayáng pagsisintahan na dî ikinúkubli at lalň pa ang ikahiya, at +siyáng totoó, na ang m~ga pagsisintahan ay isáng bagay na katutubo sa +babai't lalaki, kayâ dî ko mákita ang matwíd kun bakit ang gayó'y +ating ikahihiyâ. + +Doó'y dî n~ga ikinahihiyâ ó itinatagň ang pagmamahalan n~g dalawáng +pusňng nagsisíntahan, at ang kadalasán, sa m~ga lansan~ga'y makikita +ninyóng naghahalikan ang isáng laláki't isáng babai, n~g sino ma'y +hindî nagtataká; pagkâ't doón, ang halik ay halos parang isáng +pagkakamáy lamang n~g dalawáng magkatotong nagmamahalan. N~guni, dito +sa boóng Kapilipinasan ay lubhâng nakamúmuhî ang iláng palakad sa m~ga +bagay na itó, pagkâ't ibinabawal n~g m~ga magulang sa m~ga anak nilang +dalaga ang pakikipag-usap n~g tungkól sa pag-ibig sa isáng laláking +may nasŕng lumigaw. + +At mayroón pang lubhâng pan~git na ináasal ang matatandâng babai, +paris n~g kun pinapagbabantáy sa gitnâ n~g isáng dalaga't bagong táong +nag-uusap ang isáng batŕ, upang huwag siláng makapagsalitâan n~g +tungkól sa pagsintá; gayóng isáng sulyáp lamang ay madalás pang +nagiging makabuluhán kaysá mahabŕng pagsasaysáy n~g pag-ibig. żAt anó +ang malimit mápalâ sa ganitô? Na, tinatamó n~g matatandâng babai sa +kaniláng kahigpítan ang huwág n~gâng makipag-usap n~g sa pag-ibig ang +anák na dalaga kun na sa haráp nilá; n~guně, palibhasŕ ang m~ga bagay +na itó'y hindî maáarěng sansalŕin kahit anóng gawín, kayâ pumapayag +tulóy ang dalaga na makipag-usap na mag-isá sa kanyáng mangliligaw n~g +sa m~ga hating gabí, at sa dilím, bagay na siyang madalás ikápahamak +n~g kapús-palad na babai, at sino ma'y walâng may kasalanan sa gayóng +katiwalîan kundî ang m~ga malî nating ugalě sa bagay na itó. + +Isáng araw na akó'y nakikipag-usap sa isáng dalaga n~g m~ga bagay na +waláng kabuluhán, anó ba't napagitnâ sa amin ang isáng batŕng laláki +upang mápakinggán ang aming salitâan; sa gayó'y agád akóng umalîs at +sinabi ko sa matandâng babaing may bahay na akó'y bábalik kun kaylán +mawalâ ang m~ga ugalěng nábabagay lamang sa m~ga igurót at hindî sa +m~ga táong mulát sa kabihasnán. + +Ang _Dalagang Mármol_, kailan ma'y hindî nánalís sa m~ga halamanan n~g +kanyáng kawiliwiling bayan, kayâ namán parang ibong gúbat na mailáp. + +--Dapwâ't alalahanin ninyó, bayani--ang giit ko--na ang m~ga ibong +gúbat ang siyáng lalňng masaráp kanin marin~gal masdán at siyáng +kahanapán n~g m~ga táo dahil sa kailapán nilá; paris din namán n~g +m~ga bun~gang kahoy na pag-masaráp ay mahirap kitŕin, at sino man ay +ayaw kumain n~g pagkaing lamás. + +--Siyáng totoó--ang sagót ni Pusň--n~guně, ang ugalě ni Liwayway at +ugalě ko ay magkaibá: kami'y nagkásumáng at kun minsa'y +nagkákabanggâng kusŕ. Gayón man, untî-untî kong nahinayod sa kalakěhan +n~g aking pag-ibig. Siyá'y hindî na n~gayón yaóng _Dalagang Mármol_ ó +isáng halamang bundók na may lasang masakláp, kundî isáng bulaklák na +mainam at masamyó, ó isáng kalapating púnay na maamň na ulóg sa tamís +umibig. + +N~guni, ˇoh sa abâ n~g aking sawîng kapalaran! Ang matandâng babaing +nag-áalagŕ sa kanyá ay nag-isip sa akin n~g masamâ; pará bagáng +mangyáyari na ang isáng lalaking nínibig n~g maálab at sa boóng +pagtatapát ay makagágáwâ n~g isâng gawîng hindî marapat ó isáng +kaliluhán sa kadakilŕan n~g kanyá pa namáng sinásambá n~g taós sa +kalooban. Inakalŕ marahil n~g tampalasang matandŕ na akó'y kabílang +n~g m~ga ibáng táong kanyáng nákilala na may ugalěng magaspáng at +walâng dan~gál. + +At, ang ginawâ'y itinákas si Liwáyway sa isáng bayang dî ko alám upang +ipakasál sa ibá. Pinagpilitan kong siyá'y hanapin, n~guni't dî ko +natagpűán, at alinsunod sa nábalitŕán kó'y malayň ná ang kinaróroonán +at dî sasalang n~gayó'y kasál ná sa ibá, pagkâ't dî maáaring madalá +n~g matandâ si Liwayway n~g dî itó kasabwát sa pagtataksíl sa +kahabághabág kong pusň. + +Dî rin namán akó makasunód sa kanyá sa totoóng malayň, palibhasŕ'y dî +ko maiwan ang aking m~ga kawal dahil sa kapansanang pakikilaban +araw-araw sa kaaway na dî kamí iníiwan magíng araw at gabí; at sa +wakás, aytó n~gâ akó't namámatáy. + +Pinulasán n~g luhŕng mapaít ang bayani, at sa gayó'y kinusŕ kong +liban~gín. + +At sa ibáng sandalî, aní Pusň sa akin: + +--Kun sa isáng pagkakataón at mátagpűán ninyó si Liwaywáy, ay sabihin +lamang sa kanyá na kahit siya'y naglilo sa akin ay pinatátawad ko rin +n~g dî nagbabago ang aking pag-ibig sa kanyá at akó'y pápanaw na +binábanggit ang kanyáng matamís na pan~galan. At kun inyóng máhalatŕng +nakagigising ó mulîng nabubűhay sa larawang _mármol_ ang anománg +magiliw na pagtin~gin sa akin, anyayahan mo pô at siya'y tulun~gang +hukayin ang aking bangkáy at hanapin ang singsing ko, upang maisaoli. +Marahil kahit naging lupŕ ná ang aking kaabâabâng m~ga butó't lamán ay +sisigáw pa rin akó at sasabíhing: + +--ˇLiwaywáy, matamís kong Liwaywáy! ˇAlalahanin mo ang iyóng isinumpâ +sa akin, n~g ipagkaloób mo ang iyóng dî malilimot na singsíng, na, +anímo'y patayin kitá kun umibig sa ibá! + +Mulîng naták na namán ang masakláp na luhŕ n~g kahabághabág na bayani +na waring ibig náng panawan n~g mahalagáng búhay, n~guně't sa bisŕ n~g +_eter_ ay amin díng nahimasmasán pá. + +Ang singsing na sinasabi ay gintňng linubid na wan~gis sa karaniwang +gamitin n~g m~ga dalagang Bulakán. Tiyák na sinasabing natataliŕn n~g +m~ga diwatŕng Bulakán ang pusň n~g kaniláng m~ga kasintahan, n~g sa +kailán ma'y dî na maáaring sirŕin, sa pamamagitan n~g singsíng na +iyáng linubid na sadyâ n~g tibay. + +Tungkól kay Liwayway, naunawŕ ko sa hulí na ikinasál sa isáng +americano, alinsunod sa pahayag n~g isáng táong nakakita; at n~g +matapus ay nagsiyao raw silá sa isáng lalawigang malayň. N~guni, +ipinaglihim ko ang bagay na itó sa kapús-palad kong kaibigan. + + + + +V. + + +Isáng araw na akó'y nakikipagsalitâan kay Pusň na tila untî-untî náng +gumágaling, karaka'y naghiyawan ang m~ga táo na kamí'y linúlusob n~g +m~ga kábayuháng americano, at sunód dito ang isáng kasindák-sindák na +pútukan. + +Agád-agád na inabót ni Pusň ang kanyáng _revolver_ at ang wikŕ sa +akin: + +--ˇMadali! Ilapit ninyó ang aking hinihigán sa tapát n~g bútas na iyón +n~g dinding at ikanlóng mo pô akó sa haligi. At, n~gayó'y dumating ná, +kapatíd ko, ang oras na aking maitátakal n~g mahál ang búhay na itóng +walâng kabuluhán. Aytó, itagň ninyó n~g boong in~gat ang tan~gi kong +hiyás, ang minúmutyâ kong sinsing, upang huwág maágaw sa akin n~g m~ga +kaaway. Isauli lamang kay Liwaywáy, sakalěng siyá'y matagpűán. + +--Huwág na kayóng makilaban--ang amuki ko--mahál na katoto, pagkâ't +kayó'y malubhâ at matitiyák kong dî ka pô aanhin n~g m~ga kaaway sa +kalagayang iyán. + +--Hindî maáari--ang mapusok na sagót sa akin--lahát n~g kawal na may +dan~gal, ay dapat mamatáy muna, bago sumukň sa kanyáng kalaban. +Tumakbó ka pô't aytó na silá. + +Dî n~gâ naman nagkabulŕ at sa isáng kisáp-matá'y pinaputukán kamí n~g +m~ga americano at agád parang pinutakti ang aming bahay sa tamŕ n~g +punlô na lusót-lusutan sa lahat n~g dako. Itinulak akó ni Pusň at +siyá'y naláglagán n~g isáng paták na luhŕ sa pagiinit, n~g mákitang +ayaw ko siyáng iwan at anyá: + +--Lumákad ka pô, kapatíd ko at iligtá ang singsing na lábis kong +minámahál. + +Sa gayó'y tumakbó akóng dalá ang singsíng at kamuntî na akóng abútin +n~g isáng americanong kábayúhán, kundî n~g mákita ni Pusň na akó,y +hináhabol ay agád siyáng pinaputukán at noón di'y patáy na nahulog sa +kabayo ang americano. + +Kinubkób n~g m~ga kaaway ang bahay na kinároroonán ni Pusň at n~g +akó'y makalayô na sa katamtamang agwát sa loób n~g isáng masukal na +tálahibán, ay nákita kong marami pang nápatáy si Pusň, palibhasŕ't may +mabuti siyáng panudlâ at sa bawa't punlô n~g kanyáng _revolver_ ay +isáng americanong patáy ó sugatáng malúbhâ ang kapalít. + +N~guně't sa wakás ay tinamŕan naman siyá at nátanawán kong nahulog na +parang patáy. + +Nang walâ náng sumásagót sa putók n~g m~ga americano ay dumaluhong na +silá't tinalón ang bahay at doón nákita si Pusň na walâng malay-táo, +n~guně't huminhingá pa n~g kauntî. + +Malakí ang pagkámanghâ at pagpuri n~g m~ga americano sa kanyáng +katapan~gan, palibhasŕ, gayóng butó't balát na lamang ay lumaban pa sa +lalňng kabayanihan. + +Hinubarán si Pusň upang siyasatin ang kanyáng m~ga súgat at n~g +mákitang siya'y Coronel ay sinikap na linanggás n~g main~gat ang bago +at m~ga dáti niyáng súgat at sakŕ ginamót. + +Sa liblíb na aking kinátatagůan ay nagdaán ang dalawáng makabebe na +kasama n~g m~ga americano, at aking nápakinggán sa kanilá ang +sumúsunód na salitân. + +UNANG MAKABEBE:--Itó ang "nunň" n~g tápang. żSino ang mag-áakalŕng, +makamatáy pa n~g walóng americano, ang Coronel na itóng halos ay +naghíhin~galô na lamang? + +IKALAWÁNG MAKABEBE:--Sinasabi n~g americanong manggagámot na kun sa +m~ga súgat daw lamang uy maáari pa siyáng mabúhay, pagkâ't ang punlô'y +hindî naman nakasirŕ n~g m~ga sangkáp na mahahalagá sa loób n~g +katawán; n~guni, may kahirapan daw siyáng iligtás dahil sa lubhâng +kakulan~gan n~g dugô, kayâ nawáwalâ tulóy ang pag-asa dahil sa +kahinŕan n~g katawán. + +Inakalŕ kong nákaramdám mandín ang m~ga makabebe na may táo sa aking +kinalalagyáng liblíb, kayâ agád akóng tumalilís at nagtatakbó n~g +walâng tígil, hanggan sa isáng náyong malapit sa Baluarte; at matápus +ang walâng lagót na takbó ay dumatíng akó sa Gapáng kinabukasan, +n~guni't patay na halos sa pagkagútom, sa pagkasindák at sa +pagkapágod. + +Tumawag akó sa unang bahay na aking natagpűán at magiliw namán akóng +tinanggáp n~g málaman nilá ang nangyari sa akin, na nakatákas lamang +akó sa m~ga americano. Bahagyâ na akóng makapagsalitâ dalá n~g +malaking panghihinŕ at ni ang pan~galan n~g bayani't matapang na Pusň +ay di ko ná nábanggit man lamang. + +Isáng matandâng babai na nag-n~gan~galang Edeng na lagěng may púgong +na pańô sa úlo, paris n~g ugaling kataglayan n~g matatandâng babai sa +lupŕing itó, ang siyáng nan~gan~ga siwŕ sa aking pagkain at sa ilán +pang m~ga kailan~gan; n~guni't kun minsán, akó'y nayáyamót sa +matandâng itó dahil sa tuwî náng káu-usisŕ sa akin n~g tungkól sa m~ga +balitŕ n~g labanán; at lahát halos n~g m~ga pinunň ay itinátanóng sa +akin kun saán dapat mákita. Akó namán na talagáng mayayamutin ay agad +sumásagót na walâ akóng nalalaman at lalň ko pang sinásadyâ, pagkâ't +kun minsan ay hinihinalŕ kong bakâ isáng tiktík n~g m~ga americano. +Pagkatapus n~g m~ga iláng tanóng niyá sa akin, tuwî na'y nahuhulog sa +pagsisiyasat n~g kun saán pumuntá ang m~ga kawal n~g balitŕng si Pusň. +At sinásagót ko naman n~g: "Aywán." + +Sa gayó'y tumútugón ang matandâng Edeng na anyá'y: + +--Parang linamon n~g lupŕ si Pusň; marahîl ay namatáy ná, kayŕ walâ +náng mábalitŕ sa kanyá, pagkâ't noóng siyá'y buháy, araw-araw ay +napag-úusapan ang mahigpît niyáng panglulusob sa m~ga pulutóng n~g +kaaway. + +--Aywán kó pô, aywan ko--ang lagi kong sagót. At sa sarili ko'y +nasasabing: + +--Datihan ang tiktík na itó. Marahil ay makaligtás sa pagkálibing n~g +buháy. + +Isáng araw ay isinoót ko ang singsing n~g aking katoto at bahagyâ pa +lamang namasdán ni matatandang Edeng ay hinawakang nan~gán~gatál ang +aking kamáy, tiningnáng mabuti ang singsing at nápaiyák. Akó'y nagtaká +at aking tinanóng: + +--żBakit pô? + +--ˇTaksíl na táo!--ang sagot na humahagulgól--Ikáw pô palá ang pumatáy +sa kulang palad kong si Pusň at n~gayó'y nagkukunwarî pa kayóng waláng +namamalayan sa kanyá. Sábi ko na n~ga ba't sa mulâ pa'y kumúkutób na +sa aking loób na ang táong itó'y may kinalaman kay Pusň ko. + +--Ikáw pô ba'y anó ni Coronel Pusň? żKayó pô ba'y ina sakali? + +--Opň. Kayâ n~gâ ipinamámanhík ko sa inyóng sabihin lamang agád sa +akin ang nangyari sa hirang kong bunsô. + +--Totoó't kinusŕ ko pô ang pa-ewan sa inyo pagkâ't hinihinalŕ kong +kayó'y isáng tiktík n~g m~ga americano; alám na ninyóng kun minsán ay +m~ga babai ang ginágamit nilá sa tungkuling itó, at si Pusň'y para +kong kapatid, katunayan, n~g kamí'y maghiwaláy at n~g siyá'y humándâ +sa pakikilaban n~g walâ anománg pag-asŕng mabúhay pa, ibinigáy sa akin +ang kanyáng pinakamúmutyâng singsíng upang isaulě ko sa may ari. + +--żSiyá pô ba'y buháy pa ó patáy ná? + +--Dî ko pô masabi, pagkâ't dinampót na parang patáy n~g m~ga +americano; n~guni't n~g matapus ay sinasabi niláng alinsunod sa +manggagámot, kun dahil daw lamang sa kanyáng m~ga súgat ay maáari pang +mabúhay, palibhasŕ't hindî sumirŕ n~g m~ga bahaging maselan sa loób +n~g katawán; n~guni't na sa kahangganan daw ang kanyáng panghihiná. + +--żAt saán naroón n~gayón? + +--Iniwan ko pô sa dákong Sibul na ináalagŕan n~g m~ga americanong +nakábihag sa kanyá. + +--Kun gayó'y ibigáy na ninyó sa akin ang singsíng. + +--Patawarin mo pô akô. Mahigpit na lubhâ ang bilin sa akin at kahit +kayó ang kanyáng iná'y dî ko pô maipagkakaloób sa inyó, kundî sa +túnay na may ari; at siyá ma'y kinakailan~gang sabihin muna sa akin +ang pagkákakilanlán. + +--żAt anó ang palátandâan? + +--Sa pan~galan niyá. Hanggá n~gayón, akó'y inyóng patatawarin, hindî +pa lubós ang paniwalŕ ko sa inyó; akó'y iyó pong náhuli sa biglâan at +dahil lamang sa pagkatutóp kayâ nagsabi sa inyó n~g totoó. + +--Huwag kayóng mag-isip sa akin n~g masamâ--ang sagót n~g nahahapis na +matandâ. Ang pan~galang inyóng hinahanap ay ... ˇLiwaywáy! + +--ˇIyán n~ga pô! + +--ˇLIWAYWAY! Iyán ang naging kapahamakán n~g aking kulang palad na +anák. + +--ˇTotoó n~gŕ pô! At kundî dahil sa kanyá ay dî hinanap ni Pusň sa +lubós na kawalâng pag-asa ang kamatayan sa parang n~g labanán. Tila pô +parating siyá'y nagpápatiwakál ... Súkat na pô. Kung túnay na kayó ang +iná n~g Coronel ay dî dapat siyasatin pang lahát ang lihim n~g aking +kaibigan, upang huwág ka pông malunod sa kadalamhatian ... ˇLiwayway! +ˇOh, walâng awŕng Liwayway! + +At, nagkahalň ang aming luhŕ n~g kapús-palad na iná. + + + + +VI. + + +Nang mahimásmasán ang aming m~ga pag-iyák ay sinabi sa akin ni +matandâng Edeng: + +--Súkat ná, mahál kong anák; akó'y mayroóng kauntîng salapî na ating +mábabaon. Ating hanapin si Pusň at siyá'y alagŕan upang mabúhay pa kun +itutulot n~g maawŕing Maykapál. Kun sa m~ga americano lamang natin +siya iáasa ay mahirap, pagkâ't marami rin namán siláng gagawŕing +ináatupag. + +--Tayo na pô--aní ko. + +At matapus ihandâ ang kauntîng abúbot na aming dadalhín ay lumakad +kamí. + +Nang may isáng linggó na kamíng naglálakád ay natagpúan din namin si +Pusň sa isáng bahay-gamútan sa Maynilŕ. Ipinakilala ko sa m~ga +americano na si matandŕng Edeng ay siyáng iná n~g Coronel at hinilíng +naming ipahintulot nilá na aming maalagŕan si Pusň doón din sa +báhay-gamútang yaón; bagay na ipinayag namang malwág n~g m~ga +americano, at hanggan sa kami'y binigyán pa n~g mátutulugan at +pagkain, n~g maunawŕng kamí'y nanggaling sa malayňng bayan. + +Si Pusň'y hindî pa nakakákilala n~g táo; nahihibáng at madalás +mábanggít ang n~galan ni Liwaywáy ó ang n~galan ko; n~guni't isáng +bagay na kaibá: kaylán ma'y hindî nábanggít ang sa kanyáng iná. + +Ang malápot na sabáw n~g m~ga americano at ang bisŕng tambin~gan n~g +kaniláng m~ga gamót; ay madalîng tumaláb sa m~ga sangkáp n~g katawán +ni Pusň; at dî nagluwát ay pinagsaulan siyá n~g isip. Dî siyá nágúlat +n~g akó'y mákita pagkâ't akalŕ niyá marahil ay dî kamí nagkákahiwaláy +at hindî siyá bihag n~g m~ga americano. + +Ang kanyáng iná'y dî napakikita at kun natútulog lamang si Coronel +Pusň sakâ lumálapit upang huwág daw mabiglâ sa pagkatuwâ. + +N~guni, isáng gabí, n~g mákita kong dî ná makikilos ang kanyáng +paggaling at ligtás ná ang kalagayan, sinabi kong dumating ang kanyang +iná. + +Si Pusň'y nag-alan~gan sa una at sakâ nagsalitŕ n~g lubhâng malakí ang +pagtataká: + +--żAnó ang sinabi ninyó katoto? Walâ akóng iná ni amá at matagál náng +panahóng akó'y naulila. żNanánaginip kayâ akó? + +--Hindî, katoto; nariyán sa labás ang matandáng Edeng na nagsasabing +ikáw pô'y kanyáng anák; at lubós nagdadalamhati dahil sa ginawŕ sa +inyó ni Liwayway, n~guni't n~gayó'y walâng pagkásiyahán ang tuwâ dahil +sa inyóng paggalíng. + +--żEdeng? ... Hindî ko man lamang naáalala ang pan~galang iyán. + +--Dî maáari. Siyá ang nagpumilit na kami'y parito't kayó'y paghanapin; +siyá ang nagdúkot sa lahát n~g gugol n~g aming paglalakbáy at sa +mulâ-mulâ pa'y siyá na rin ang aking kasama't katulong sa pag-aalagŕ +sa inyó. + +--ˇMalakíng kababalaghán ó pagkahibáng ang ganitó! żAt bakit siyá'y dî +ko nákita minsán man lamang? + +--Pagkâ't kusŕng nagtatagň pag-kayó'y gisíng upang anyá'y huwág kayóng +mabinat sa biglâng pagkatuwâ; n~guni't siyá ang nag-iinit at +naghahándâ n~g inyóng m~ga gamót at naglilinis n~g inyóng m~ga damít; +at kun kayó'y natútulog ay siyá ang nagpúpuyát sa inyóng siping n~g dî +ináalis sa iyó pông mukhâ ang kanyâng m~ga matá, matáng lagě na'y +dinadaluyan n~g masaganáng luhŕ nóong kayó'y malubhâ. + +--żIyán ba'y birň ó totoó? + +--Kaylán ma'y dî akó nan~gahás bumirň sa inyó. + +--żBakŕ kayâ si Liwaywáy! + +--- Hindî mangyayari pagkâ't siyá'y isáng matandâng húhukót-hukót ná at +dî pansín kun minsán ang maglinis n~g sariling katawán. + +--Si Liwayway ay batŕng-batŕ at salamín sa pagkamalinis. + +--Hindî n~gâ maáaaring siyá'y si Liwayway, pagkâ't kun akó'y +natátanóng at sinásaysay ko naman ang madlâ ninyóng sinabi sa akin +tungkól sa inyóng m~ga pag-ibig kay Liwayway, ay sinusumpâ niyá sa +matindíng pagdaramdám ang kataksilán n~g _Dalagang Mármol_.... + +--żAt ang singsíng? + +--Na sa akin. Hinihin~gî n~gâ n~g matandâ n~guni't dî ko ibinigay. + +--żNahíhibáng kayâ akó, oh, Dios ko? żSino kayâ ang matandâng Edeng na +iyán? Marahil, isáng kamag-ának kong totoóng malayň. Inyó na n~gâng +papasukin. + +At pinaroonán ko't tinawag naman si matandâng Edeng. + +--żDî kayâ mabinat kun akó'y biglâ niyáng mákita?--ang tanóng'sa akin +n~g matandâ, sa lubós na pagmamasakit. + +--Hindî pô--aní ko--pagkâ't tila malakás pa kay sa akin. + +Nások kamíng magkasama. At si Pusň, dalá marahil n~g kanyáng +panghihinŕ pa, ó panglalabň n~g ilaw ó n~g malabis niyáng pagtataká ay +dî nákilala sa sandalěng iyón si matandâng Edeng, kayŕ anya: + +--ˇKaawŕ-awŕng matandâ! Marahil ay napagkámalán ninyó akó, pagkâ't +matagál náng panahóng namatáy ang aking iná at dî ko man lamang kayó +nakikilala. Gayón man, mulá n~gáyó'y paparahin ko kayóng túnay na iná, +alang-alang sa mairog na pag-aalagŕng ginawâ ninyó sa akin, at salamat +sa gayón, akó'y mulîng nabúhay. Kun sakali't kayó'y nakaranas n~g +kakulan~gang palad na mawalán n~g anák, ay magíng akó na pô ang +mákapalít at maáasahan ninyón~g ang boóng búhay kó't wagás na pagganti +at lubós ihahandóg sa inyó. + +--Hindî akó kulang-pálad, kundî nápakamapalad n~g mákita kitang mabuti +ná! Gayón din, hindî akó námamali. Makiníg ka, irog kong anák; + +Isáng dalagang kulang-palad ay pinagtulun~gang inagaw n~g kanyáng m~ga +kamag-ának, sa lalaking kasintaha't katipán. Dinalá sa malayň at doó'y +pinilit ipakasal sa isáng americano. Ang dalaga'y nag kunwarîng umayon +at na pakasal n~gâ dilě ang hindî, n~guni't mulâ rin doón sa Simbahan +ay tumanan siyáng patun~go sa bulubundukin, upang hanapin ang dati't +túnay niyang kasintahan; at n~g huwág siyáng malapastan~gan n~g m~ga +lalaki ay naglagáy sa ulo n~g úban at nanamit n~g tulad sa isáng +gusgusing matandâ. Ang dalagang iyán ay ... ˇnáitó n~gayón! + +Pagkasabi nitó'y agád inalís ang kanyáng balát-kayông úban at +ipinakilala ná ang túnay na taginting n~g kanyáng tinig, pinahiran ang +marun~gis na mukhâ at daglî n~gâ namang lumitaw ang luníngníng n~g +bukáng liwaywáy na maipaparis lamang sa sumilang noóng lalan~gin ang +Sangsinukob at n~g lumitáw ang kauná-unahang liwanag. + +Nápasigáw si Pusň sa katwâán at namamanghâng idinídipá ang m~ga kamáy +ay nagsalitá n~g pabuntóng hinin~gá: + +--ˇLiwaywáy, Liwaywáy kong hirang! + +Sumapiling naman agad si Liwaywáy at magiliw niyáng hinagkán sa bibig, +bago silá nagyákap n~g mahigpít, samantalang inuúlit-úlit n~g +_Dalagang Mármol_ ang anyá'y: + +--ˇAKÓ'Y IYÓ'T IYÓ RÍN _at iyóng iyó kailán man!_ + +Magiliw na nagkahaló ang kaniláng m~ga luhŕ at aní Pusň n~g +makalipas ang sandalî: + +--ˇMalungkót na kapalaran ang akin! ˇHindî ná maáarěng kamtán kitá kun +ganyáng ikáw ay kasál ná sa ibá! + +Mulěng hinagkán ni Liwaywáy si Pusň at magiliw niyáng sinabi ang +anya'y: + +--ˇGumalíng ka nawŕ agád, dakilŕng bayani n~g katagalugan! Kun tungkol +sa akin, _akó'y iyó't iyó rin_, mangyari ang mangyayari, pagkâ't +dî maáaring pag-asawahin ang isáng _baka_ sa isang _kalabáw_.... +Kahit akó'y patayín, hindîng-hindî akó makasásama sa asawang ipinilit +sa akin. + +--Huwág kang man~garap, kahabághabág kong Liwaywáy pagkâ't siyá'y iyó +náng asawa at dî maáaring pawiin pá ang náisulat ná. + +--Anóng náisulat ang sinasabi mo?--ang pagalít na sagót ni Liwaywáy. + +--Ang iyóng pag-aasawa at ang batás na nag-uutos na dapat sumama ang +babai sa kanyáng asawa, + +ˇAng batás!--ani Liwaywáy sa lubós na katigasáng loób. + +--Ang batás na pawŕng gawâ lamang n~g m~ga tao ay dî umáabót ni +mangyayaring makahadláng sa dalawáng pusň na pinagtalě n~g pag-ibig. +Ang mahalagang pag-ibig na itó ay siya lamang tan~ging makapaghahari +sa daláwáng pusňng nagkakasintahan n~g mataós. + +--Pawŕng matatamís ang iyóng ipinan~gun~gusap, búhay kó, datapwâ't dî +na makakalág ang pinagtalě sa "bendición" n~g parč. + +--żAnóng muwáng n~g parč? Ang Lumikhâ lamang ang nakatatalós sa +kalooban n~g m~ga táo, kayâ naman sa dalawáng pusňng nagmamahalan +tan~ging ipinagkakaloób lamang ang mahál n~g pagpapalŕ. + +--Talagáng tayo'y ipinan~ganák na kulang palad, pagkâ't dî maáari ang +lahát mong tinuran. Dî sásalang parurusahan ka pa, kahabághabág na +sintá ko! ... Dî mo n~gâ maíiwan ang iyóng asawa at pípilitin ka n~g +may kapangyarihang makisama sa kanyá pagdatíng n~g oras. + +--Magpápatiwakál namán akó bago kitá iwan. ˇItó'y asahan mo! + +--Huwág ná Liwaywáy, Limutin mo ná akó, at upang maging kaaliwan mo'y +súkat ang málamang akó sa iyó'y lubós kumíkilala n~g malakíng utang na +loób; at n~gayó'y mamámatáy akó sa gitnâ n~g lalňng dî masayod na +kaginhawahan, dahil sa pagkaalam kong iníibig mo pa akó hanggang +dito ... + +Nagyakap siláng kapwâ niniyák na dî mátutuhan ang maghiwaláy; pará +bagáng dî na silá muli pang magkíkita. + + + + +VII. + + +Nang sandalîng yaó'y nagkátaóng pumasok ang manggagamot na americano +upang dalawin si Pusň, at n~g mákita ang dalawáng magkasintahang +nagkakáyakap n~g mahigpít at halos pigtâ sa luhŕ ay nagsalitŕ n~g +ganitó: + +--Hindî pa náuukol sa inyó, ginoóng Coronel, ang magbatá n~g +malalakíng dalamhati. Bakŕ kayó'y mabínat. At bukód sa rito, kayó, na +labis napupuri dahil sa katapan~gan sa m~ga pakikilaban, tila pan~git +sa inyó ang umiyák na parang isáng mararamdaming binibini. + +--ˇAy, giliw kong Doctor na sa dunong mo pô'y náligtás akó sa +kamatayan!--- aní Pusň--kun iyó pô lamang mabábatíd ang malakíng +sakunâng nangyari sa akin. ˇah! makálilibong mapaít kaysá kamatayan! + +--Alám ná ninyó mahál na Coronel ang túnay na pagtin~gin ko sa inyó; +at kung ipinálalagáy mo pông akó'y parang kapatíd, ay sabihin sa akin +ang inyóng m~ga ikinahahapis n~g kayó'y madamayan at malunusan kun +maáari. + +--Huwág na pô, Doctor, pagkâ't makasásamŕ pa sa kulang palad na +babaing itó. + +--żAt bakit dî natin sabihin sa kanyá?--ang giít ni Liwayway--Ang +Doctor na itó'y ayos mabuting táo at may ugaling mahál. May masamâng +americano at may mabuti namán. At sabihin n~gâ ninyó, Doctor, żmaáari +bang ipílit ang katuparan n~g isáng pag-aasawang dinaán lamang sa +gahasŕ ang babai? + +--Hindî--ang sagót n~g Doctor--Ipaunawŕ ninyó sa akin ang nangyari at +akó ang bahalŕ. + +Isinaysáy ni Liwaywáy ang lahát n~g nangyari at ganitó ang sagót n~g +Doctor. + +--Manahimik kayó at manalig na makakalás ang lahát. Búkas ay +makikipagkita akó sa aming General upang ipabatíd ang bagay na itó. + +--Libong salamat, dakilŕng Doctor--ang panabáy na sagót n~g +kaawŕ-awŕng magkasintahan--maging bibig _angel_ nawâ kayó na siyáng +tumangkilik sa aming salantâng pusň. + + * * * * * + +Nang makalampás ang isáng linggó ay nagbalík ang Doctor at sinabi kay +Coronel Pusň: + +--Maibábalitŕ ko sa inyó na ipinatawag n~g General naming americano +ang nagíng asawa ni Liwayway patí n~g kanyáng m~ga kamag-ának at +silá'y tinanóng kun totoó n~gâng si Liwayway ay pinilit lamang sa +pag-aasawa, gaya n~g lumálabás na katunayan sa pangyayaring tumanan +siyá agad upang sumama sa isáng Coronel na tagalog na kanyáng dating +katipán. Aywán ko kun anó ang kaniláng isinagót, at n~gayón n~gâ'y +ipinatatawag kayó, pagkâ't sinabi kong ikáw pó'y mabuti ná, giliw na +Coronel. + +--Tayo na pô, matalinong Doctor--ani Pusň. + +At agad siláng naparoón sa bahay n~g General americano na kasama si +Liwaywáy. + +Nang dumating silá sa tanggapan n~g nasabing General, ay dinatnán nilá +roón ang maraming kapús-palad na m~ga babaing tagalog at _kinastilŕ_ +(mestiza) na nagsísidaíng at nagsisiiyák n~g gayón na lamang. + +Kami pô--ang hinakdál n~g m~ga babai--ay nagsipag-asawa sa m~ga kawal +americano't aytó dalá namin ang m~ga katibayan n~g pagkákasál; +n~guni't n~gayó'y kusŕ kaming iniwan at súkat. + +At naghagulgulan silá n~g katakot-takot na gayón na lamang ang naging +in~gay. + +Di málaman n~g General americano ang kanyáng gagawín at walâng +isinásagót kundî: + +--Huwág kayóng man~gambá, m~ga aling kuwán, pagká't kun kayó'y iniwan +n~g ilán, ay mayroón pa akó ritong ibáng m~ga kawal at mahigit sa libo +ang inyóng mapagpípilian sa m~ga mapuputî at maiitím. + +--ˇNakú, ginoóng General!--ang sabáysabayang sigáw nilá--żAt sino pô +ang magpápakain sa aming m~ga "boys" ó sanggól na may maitím na parang +_cafeng_ may gátas at mayroón namang maputîng parang labanós? + +--ˇAbá! żanó ang kasalanan ko sa ganyáng nangyari?--ang magiliw na +sagót n~g General--Kayó ang hahanap at n~gayó'y akó ang pagbabayarin +n~g inyóng m~ga pinggáng baság. + +--Hindî pô kamí--aní n~g m~ga babai--ang humanap sa kanilá, kundî ang +inyóng m~ga kawal at silá ang kunwari'y nanuyň upang basagin lamang +palá ang aming man~ga pinggán. + +--Hindî lamang iyán--ang dugtóng n~g isáng nagn~gan~galang +Tinay--kundî dinalá pa n~g demoniong asawa ko ang lahát n~g aking +pan~gan~gari. + +--Kun gayón, żanó pông saysáy n~g kasulatang itó sa pagaasawa na +ibinigáy sa amin?--ang tanóng n~g isáng nagn~gan~galang Delang. + +--ˇOh, m~ga aling kuwán!--ang pan~gitî't malamig na sagót n~g +General--iyá'y isáng papel na basâ.... + +--żBakit pô papel na basâ--ang tutol n~g matandŕng Ganguę, at sa boóng +kawalán na yatá n~g pag-aasa anya:--Miyák kayó m~ga kababai kong +kulang-palad at paabutin sa lan~git ang sigaw, m~ga inang kahabághabág +at m~ga batŕng kulót na makapál ang labě't n~gusňng parang demonio, +upang maawŕ sa inyó ang nalalamigáng General na itó. + +N~g márinig ito at pasimulán ang matindíng hiyawan sa m~ga paglun~goy +at pagdaíng, lahát ay nagkasabáysabáy at parang m~ga insík na +pinagnakawan sa in~gay. + + + + +VIII. + + +Nang sandalîng itó kamí dumatíng. At n~g mákita kamí n~g General ay +nagdumalî sa mapítagang pagtanggáp sa amin at matapus na kami'y +handugán n~g úpuan at paalisín ang m~ga babae ay nagsalitâ: + +Mabunyíng Coronel Pusň--anyâ--pinupuri naming lahát ang iyó pong dî +karaniwang katapan~gan sa pagtatanggól n~g inyóng bayan. Ganyán ang +dapat alagataín n~g lahát n~g lalaking may dan~gál. N~guně't kayó'y +aming nalúpig dahil sa kabutihan at kasaganŕan n~g aming m~gá +nágagamit sa labanán. Gayón man, kami'y hindî naparito upang agawin +ang inyóng m~ga lupŕín at kayó'y alipinin. Naparito kamí upang kayó'y +turúan at tulun~gang ihandâ ang inyóng bayan sa ganáp na pagsasarilí +at sa gayó'y itutulong naman namin ang madlâng karunun~gan at +kayamanan n~g América, upang magíng maayos ang inyóng bayan at upang +kayó'y magkaroón n~g m~ga Páaraláng ulirán, treng matutulin, m~ga +tuláy na bakal, m~ga bagong máquina sa pagbubukid at ibá pang m~ga +dŕkilâng paraán upang ibunsód ang pagkasulong n~g inyóng bayan. + +Tungkól sa inyó, alam mo pô na kayó'y nabihag at mulíng nabúhay dahil +lamang sa aming m~ga pag-iin~gat. At dahil dito, n~gayó'y hiníhiling +ko sa inyó na kamí'y tulun~gan naman n~g pagpayapŕ sa iyó pông bayan +at kayó'y manumpâ tulóy n~g pagsukň at pagpapakumbabâ sa America. + +--Minábuti ko pô ang lahát n~g inyóng ipinahayag--ang sagót ni +Pusň--n~guně, dî akó makapanúnumpâ n~g pagsukň at pagpapakumbabâ, +kundî isáng tapát na pakikipagkilala lamang sa America, kun totoó n~gŕ +ang sinabi mo pô na ang ipinarito ninyó'y upang kamí'y tulun~gan +lamang na makapagsarili pagdating n~g panahón. + +--Karapatdapat ang iyó pông sagót, matapang na bayani. Tinátanggáp ko +ang inyóng panunumpâ n~g pakikipag-ibigan sa America; at mulâ n~gayó'y +makalalayŕ na kayó't makaparoroón kun saán ibig. + +--Pinasasalamatan ko kayó n~g taós sa kalooban; n~guně, żanó ang +ipasisiyá mo pô sa kahabaghabág kong kasintahan na pinílit ikasál sa +isáng americano? + +żDî ba ninyó námasdan n~gayón lamang na ang pag-aasawa n~g m~ga +americano sa babaing tagalog ay nagiging parang sulat insík lamang at +sa wakás ay iníiwa't súkat ang m~ga kulang palad na filipina, +pagkatapus na masunód ang kanilang han~gád? Gayón din ang kasál ni +Liwayway sa americano, pagkâ't siyá'y pinílit lamang. Bukód sa rito, +ang americanong naging asawa ni Liwayway ay nahihiyâ náng pumisan pa +sa kanyá n~g malamang siyá'y sa inyó nakisama. Kung ibig mo pô n~gayón +di'y ikakasál kayó n~g General Preboste. + +--Opň--ang sabáy na sagót n~g magkasintahan--n~guni't kami pô'y +nábibilang sa m~ga alagád n~g Simbahan Tagalóg, kayŕ ibig naming +kami'y ikasál n~g amin díng túnay na pari. + +--Lalňng mabuti. N~gayón di'y padádalhán ko n~g isáng magalang na +paanyaya ang Kgg. P. Aglipay, Vicario General Castrense n~g +Katagalu~gan at nais akó na sana ang magíng ináama n~g balitŕng +Coronel na tagalog at n~g magandáng filipina na magiging ulirán n~g +m~ga babai sa pagkamatimtimang umibig. + + * * * * * + +Dî lumipas ang isáng oras at dumating ang kátaás-taásang Pinunň n~g +m~ga Paring tágalog, at sa harap n~g maraming pinunňng americano'y +ikinasál si Coronel Pusň kay Liwaywáy, na nakasísilaw sa kanyáng +kahinhinán at kagandahan. + +Sa wakás n~g kasál ay sinabi n~g General americano: + +--Mabúhay nawâ kayó n~g mahabŕng panahón sa lubós na katahimikan at +kasyaháng loób, at nais ko na ang inyóng mataós na pagmamahala'y +magbun~ga n~g m~ga batŕng pawŕng mababaít at masintahin sa tinubůang +lupŕ. At n~gayón, parang muntîng handóg ko sa pagka-ináamá, ay +ipinamámanhík, dakilang Coronel Pusň, sa tanggapin ang katun~gkulang +pagkapinunň (Gobernador) sa lalawigan ng _Kabuláklakán_, upang ikaw pô +namá'y makapaglingkód sa ikapapayapŕ n~g inyo ring bayan. + +Tinanggap ni Pusň sa lubós na pagkilala n~g útang na loób; at siláng +mag-asawa'y nabúhay sa lalông wagás na pag-iibigan at sa lubós na +pagkakasundô; at sa ilinakad n~g panahón ay nagkaroón silá n~g tatlóng +anák na nagíng makabuluhán at ikinádan~gál n~g lalawigang +_Kabuláklakán_. + +At ang singsíng na linubid ay siyáng nagíng buhól upang paglakipin ang +dalawáng pusóng ulirán sa pagsisintahan at sa pagmamáhalan.--WAKÁS. + + * * * * * + +Kay Liwayway + + +Pepitâng himala sa bayang Baliwag, +sa m~ga tuwa mo't lungkot na masakláp +alalahanin mo sa iyó'y pagsintáng matimyás +n~g tan~ging sa iyó'y umibig n~g ganáp. + +Edeng maligaya, m~ga salitaang +sa ati'y naghain sayáng kalan~gitan, +ang ating titigáng sagana sa lamán +di na mangyayaring muli nating kamtan. + +Pagsintá'y dalisay, walang kahulilip, +libolibong mundo, búhay sampung lan~git +sa iyó'y handóg ko sa pagpupumilit +na patotohanan ang aking pag-ibig. + +Iníinís yaring abang kaluluwa +panahóng nagdaán kun máala-ala; +lalong nagdaragdag n~g matindíng dusa, +n~gay'oy di na akin ang iyóng pagsintá. + +Tugón mong mahigpít--"Ako ay iyó rín, +sakali't maglilo'y buhay ko'y amisín. +ˇWala nang pipitás sa aking paggiliw +yamang áalis ka ... ˇOh, palad kong iríng!" + +Ay anóng kadali at nagbago ikaw +sa aking pagsintáng magandang Liwayway, +ikaw rin ang giliw, panagimpa'y ikáw +m~ga pan~gako mo'y pag-asa ko'y túnay. + + +[Patalastas: Pamilihan ni Yangco] + +[Patalastas: Germinal] + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Singsing nang Dalagang Marmol +by Isabelo de los Reyes + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG SINGSING NANG DALAGANG MARMOL *** + +***** This file should be named 15129-8.txt or 15129-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/5/1/2/15129/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |