diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:45:27 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:45:27 -0700 |
| commit | 22a4be39fe94d3a334a00a68e896d7cc3708f362 (patch) | |
| tree | afc97c896a48ac5d033f13de1e0f9e0e6e7c96ce /14822-h | |
Diffstat (limited to '14822-h')
| -rw-r--r-- | 14822-h/14822-h.htm | 2325 | ||||
| -rw-r--r-- | 14822-h/images/001.gif | bin | 0 -> 78518 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14822-h/images/005.png | bin | 0 -> 6625 bytes |
3 files changed, 2325 insertions, 0 deletions
diff --git a/14822-h/14822-h.htm b/14822-h/14822-h.htm new file mode 100644 index 0000000..23cb4c9 --- /dev/null +++ b/14822-h/14822-h.htm @@ -0,0 +1,2325 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> +<head> +<meta name="generator" content="HTML Tidy, see www.w3.org" /> +<meta http-equiv="Content-Type" +content="text/html; charset=UTF-8" /> +<title>The Project Gutenberg eBook of KARTILYANG MAKABAYAN, by +HERMENEGILDO CRUZ.</title> +<style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + P { margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; + } + H1,H2,H3,H4,H5,H6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + } + HR { width: 33%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .note {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */ + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */ + .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;} + + .poem {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem br {display: none;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .poem span {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + .poem span.i2 {display: block; margin-left: 2em;} + .poem span.i4 {display: block; margin-left: 4em;} + .poem .caesura {vertical-align: -200%;} + // --> + /* XML end ]]>*/ + +</style> +</head> +<body> +<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14822 ***</div> + +<pre> +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] +</pre> + +<br /> +<h1><a href="images/001.gif"><img src="images/001.gif" border="0" +alt="KARTILYANG MAKABAYAN" width="279" height="410" /></a></h1> + +<h1>KARTILYANG MAKABAYAN</h1> + +<h3>M~GA TANÓNG AT SAGOT UKOL</h3> + +<h3>KAY</h3> + +<h2>ANDRES BONIFACIO</h2> + +<h3>AT SA</h3> + +<h3>KATAASTAASAN, KAGALANGGALANG KATIPUNAN<br /> +N~G M~GA ANAK N~G BAYAN</h3> + +<h4><i>na nagturo at nagakay sa Bayang Pilipino sa Paghihimagsik +laban sa kapangyarihang dayo</i></h4> + +<h3>SINULAT NI</h3> + +<h2>HERMENEGILDO CRUZ</h2> + +<h4>(<i>Ikalawang Tagapamatnugot n~g Kawanihan n~g +Paggawa</i>)</h4> + +<h3>MAYNILA, S.P.</h3> + +<h3>1922</h3> + +<br /> +<hr style='width: 65%;' /> +<p><i>Ang unang pagpapalimbag n~ga KARTILYANG MAKABAYANG +itó, sa kapahintulutan n~g sumulat, ay ipinagawa n~g "Lupong +Tagaganap" n~g ARAW NI BONIFACIO, 1922, upang ang salaping +mapagbibilhan ay igugol sa bantayog (monumento) na itatayo sa pook +na pinan~ganakan kay Andrés Bonifacio. Ang bilang n~g saling +ipinalimbag ay 5,000 at ang salaping kailan~gang likumin ukol sa +nasabing pakay ay humigit kumulang sa P1,500.00.</i></p> + +<p><i>Maynila, 16 n~g Nobyembre, 1922.</i></p> + +RAMON FERNANDEZ,<br /> +<i>Pan~gulo</i>.<br /> +<br /> +FAUSTINO AGUILAR,<br /> +<i>Kalihim</i>.<br /> +<br /> +GUILLERMO MASANGKAY,<br /> +<i>Taga-In~gatyaman</i>.<br /> +<br /> +M~GA KAGAWAD:<br /> +<br /> +BIENVENIDO K. DOMINGO,<br /> +136 Tayuman, Tondo<br /> +<br /> +IGNACIO SOL CRUZ,<br /> +409 Calle Telio, Tondo<br /> +<br /> +PIO AREVALO,<br /> +1099 Antonio Rivera<br /> +<br /> +DOMINGO PONCE,<br /> +55 El Dorado, Quiapo<br /> +<br /> +ANDRES GOMEZ<br /> +127 Palomar, Tondo<br /> +<br /> +FAUSTO IGNACIO<br /> +2446 Oroquieta, Sta. Cruz<br /> +<br /> +VICENTE C. YUSON,<br /> +432 San Anton, Sampaloc<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<p>Ang kartilyang ito'y matatagpuan sa m~ga tindahan n~g aklat at +sa bahay n~g m~ga kagawad n~g lupong inilathala. Kung pakiyawan ay +maaaring tumun~go sa bahay ni G. Guillermo Masangkay, daang +Alvarado, blg. 535, Maynila. Maybawas ang halagá kung +pakiyawan. Ang m~ga taga lalawigan ay maaaring humin~gi na kasama +ang halagá.</p> + +<br /> +<hr style='width: 65%;' /> +<h2>TUNTUNIN</h2> + +<br /> + + +<h3><a href='#A'>Alay</a></h3> + +<h3><a href='#P'>Paunawa</a></h3> + +<h3><a href='#I'>I. Kung sino si Andrés Bonifacio</a></h3> + +<h3><a href='#II'>II. Ang samahang nagturo at nagakay sa bayan sa +paghihimagsik</a></h3> + +<h3><a href='#III'>III. Ang palatuntunan n~g "Katipunan"</a></h3> + +<h3><a href='#IV'>IV. M~ga aral n~g "Katipunan"</a></h3> + +<h3><a href='#V'>V. Ang pagpapalaganap n~g "Katipunan"</a></h3> + +<h3><a href='#VI'>VI. M~ga paraang ginagawa sa pagsapi sa +"Katipunan"</a></h3> + +<h3><a href='#VII'>VII. Ang mahigpit na pakikibaka n~g "Katipunan" +sa kanyang kabuhayan</a></h3> + +<h3><a href='#VIII'>VIII. Ang "Katipunan" at ang bayang +maralita</a></h3> + +<h3><a href='#IX'>IX. Ang "Katipunan" at ang paguusig sa m~ga +"mason"</a></h3> + +<h3><a href='#X'>X. Ang Paghihimagsik</a></h3> + +<h3><a href='#XI'>XI. Tagumpay at Pahimakas</a></h3> + +<h3><a href='#D'>Dekálogo ni Bonifacio</a></h3> + +<h3><a href='#M'>M~ga talang matatagpuan sa aklat na +itó</a></h3> + +<br /> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="A" name='A'></a> + +<h1><a href="images/005.png"><img src="images/005.png" border="0" +alt="TITLE" width="514" height="308" /></a></h1> + +<h4>Inaalay sa m~ga bata't kabinataang nagsisipagaral.</h4> + +<h4>H. Cruz Nob, 1922.</h4> + +<br /> +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="P" name='P'></a> +<h2>PAUNAWA</h2> + +<p>Isang araw, bago sumapit ang ika 30 n~g Nobyembre n~g taong +1921, na ginawang araw na pan~gilin mula noon n~g ating m~ga +Kinatawang tagapagbatás, lumapit sa akin ang m~ga anak kong +nagsisipagaral sa m~ga paaralang-bayan at ibinalita ang ganito: +"Bukas—anilá—wala kaming pasok. Pistá +daw, tatay, ni Bonifacio." At saká pamanghang +itinanóng sa akin: "¿Sino ba iyang si Bonifacio?"</p> + +<p>Wari ako'y natubigan....</p> + +<p>N~guni't hindi dapat pagtakhan ang pagkamanghang yaón n~g +m~ga bata, sapagka't sa ating m~ga paaralang-bayan, ang kabuhayan +ni Andrés Bonifacio at ang kasaysayan n~g "Katipunan" ay +itinuturo n~g pahalaw lamang sa m~ga nagsisipagaral na n~g "septimo +grado," na hindi ipinakikilala ang buong kasaysayan n~g "Katipunan" +at gayon din ang kanyang makabayang palatuntunan at matataas na +aral na ipinunla sa bayan, na siyang nagturo't nagakay sa m~ga +pilipino sa pagguhó n~g kalupitan at pangbubusabos at +nagtanim sa ating m~ga puso n~g manin~gas na damdamin n~g Kalayaan +at Kasarinlan.</p> + +<p>Sa maiikling pan~gun~gusap, ay aking ipinatanto sa m~ga anak ko +ang buong kabuhayan ni Andrés Bonifacio at ang sanhi't +katwiran kung bakit siya'y ibinubunyi n~g ating lahi't Pamahalaan. +Akin ding ipinakilala sa kanila ang m~ga aral n~g "Katipunan"; at +isinaysay ang kapakinaban~gang natamó n~g Bayang Pilipino sa +paghihimagsik na pinamatnugutan n~g kapisanang yaong itinatag at +pinan~guluhan ni Andrés Bonifacio.</p> + +<p>¿Di kayâ isang pan~gan~gailan~gan na ang m~ga +isinaysay kong yaon sa aking m~ga anak ukol sa dakila't maningning +na kasaysayan n~g ating lahi, ay maipakilala rin naman sa madlang +nagsisipagaral sa ating m~ga paaralan?</p> + +<p>Itó lamang ang tan~gi kong han~gad sa pagsulat n~g +munting aklat na ito.</p> + +<p>HERMENEGILDO CRUZ</p> + +Tundo, Maynila<br /> +Nobyembre, 1922<br /> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="I" name='I'></a> +<h2><b>I</b></h2> + +<h2>KUNG SINO SI ANDRES BONIFACIO</h2> + +<p>1.—<b>Sino si Andrés Bonifacio?</b>—Siya'y +isáng tunay na pilipino na ipinan~ganak noong ika 30 n~g +Nobiyembre n~g 1863 sa isang bahay na pawid sa pook na nasa sa +harap n~g himpilan n~gayón n~g pero-karil sa daang +Azcárraga, Tundó, Maynila. Ang kanyang amá'y +nagn~gan~galang Santiago Bonifacio na ang hanap-buhay ay +sastré at ang kanyang ina nama'y Catalina de Castro. M~ga +taal na taga Maynilà.</p> + +<p>2.—<b>Nagkaroon ba siya n~g m~ga Kapatid?</b>—Apat: +sina Ciriaco, Procopio, Petrona at Troadio. Ang dalawang una at +itong huli'y patay na at ang babai ay buhay pa. Ang babaeng ito ay +siyang naging asawa n~g nasirang bayaning si Teodoro Plata, +isá sa m~ga masikhay na kasama ni Andrés +Bonifacio.</p> + +<p>3.—<b>Ano ang kabuhayan ni Bonifacio?</b>—Ang +kaniyang m~ga magulang ay m~ga taong dukha kaya't siya nama'y isang +taong mahirap.</p> + +<p>4.—<b>Ano ang kanyang Napagaralan?</b>—Siya'y +nagaral sa paaralan n~g gurong si G. Guillermo Osmeña, sa +pook n~g Meisik, Binundok, Maynila. Datapwa nang siya'y tumutuntong +na sa ika 14 na taon, ay namatay ang kanyang m~ga magulang at dahil +dito'y naputol ang kanyang pagaaral. Siya noo'y maalam nang bumasa +at sumulat n~g wikang sarili (tagalog) at kastila.</p> + +<p>5.—<b>Ano ang kanyang ginawa n~g siya'y maulila +na?</b>—Upang siya'y mabuhay at sampu n~g kanyang m~ga +kapatid, binatak ang sariling buto't siya'y nagbili n~g m~ga +tungkod (baston) at m~ga pamaypay na papel na ginagawa niya sa loob +n~g kanilang bahay. Gayon din ang ginawang hanap-buhay n~g kanyang +m~ga kapatid.</p> + +<p>6.—<b>Ano pa ang kaniyang ginampanang gawain upang +mabuhay?</b>—Nang si Bonifacio'y nakapagsanay na sa pagsulat, +siya'y nasok na utusan sa bahay kalakal ni Fleming, at pagkaraan +n~g ilang panahon ay ginawa siyang kinatawan n~g nabanggit na +bahay-kalakal sa pag-bibili n~g sahing, yantok, at iba pa.</p> + +<p>7.—<b>Nanatili ba siya sa tungkuling ito?</b>—Hindi. +Nang lumipas ang ilang panahon siya'y naging kawani (personero) sa +bahay-kalakal nina Fressell & Co., na nalalagay sa daang Nueva, +blg. 450. Maynilà. Ang sinasahod niya'y m~ga labingdalawang +piso lamang sa isang buan. Patuloy pa rin siya sa paggawa n~g m~ga +tungkod at pamaypay, na itinitinda n~g kanyang m~ga kapatid.</p> + +<p>8.—<b>Anong katan~gian, bukod sa kanyang hanap-buhay, ang +tinataglay ni Bonifacio?</b>—Siya'y mahiliging magsulat sa +sariling wika at may magandang ayos ang kanyang sulat. Dahil dito, +nakatutulong sa kabuhayan nilang magkakapatid ang paggawa n~g m~ga +tatak at paunawa sa m~ga kayong ipinagbibili rito sa atin.</p> + +<p>9.—<b>Siya ba'y mahiligin sa pagbabasa n~g m~ga +aklat?</b>—Oo. N~guni't ang kaniyang kinahihimalin~gang +basahin ay yaong m~ga aklat na nakapagtuturo n~g kabayanihan, tulad +n~g Kasaysayan n~g himagsikan sa Pransiya, "Las Ruinas de Palmira," +"Los Miserables," ni Victor Hugo, "El Judio Errante," Biblia, ang +m~ga, aklat ni Rizal at ibá pa. Siya'y mahiliging totoo sa +pagbabasa. May m~ga gabing halos di nakakatulog sa +pagbabasá.</p> + +<p>10.—<b>Siya ba'y nagkaasawa?</b>—Oo. Ang naging +kabyak n~g kanyang pusó'y pinapalayawan n~g Oriang (Gregoria +de Jesus) na ang sagisag "Lakambini," tagá Kalookan. Sila'y +nagkaroon n~g isáng anák na namatay.</p> + +<p>11.—<b>Ano't idinadakila n~g Bayang Pilipino si +Andrés Bonifacio at siya'y ipinalalagay na dakilang Bayani +sa piling ni Rizal?</b> —Sapagka't siya ang nagtayo at +nahalal na pan~gulo n~g "Kataastaasan, Kagalanggalang Katipunan n~g +m~ga Anak n~g Bayan," na pinagkautan~gan n~g Bayang Pilipino n~g +kabayanihan sa pagusig n~g kaniyang ikalalaya. "May-pagasa" ang +sagisag niyá na "nangyari" bago siyá mamatay.</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="II" name='II'></a> +<h2><b>II</b></h2> + +<h2>ANG SAMAHANG NAGTURO AT NAGAKAY SA BAYAN SA PAGHIHIMAGSIK</h2> + +<p>12.—<b>Kailan at saan itinayo ang "Samahang Kataastaasan, +Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Bayan"?</b>—Noong +ika 7 n~g Hulyo n~g 1892, sa bahay na kinatirhan ni Deodato +Arellano, na nasa daang Azcarraga, bilang 64, Binundok, +Maynila.</p> + +<p>13.—<b>Ano't itinayo ang Samahang +binanggit?</b>—Ganitó ang nangyari: si Rizal ay +lumunsad sa Maynila n~g ika 26 n~g Hunio n~g Taong 1892. Pagkaraan +n~g mahigit sa isang linggó, noong ika 6 n~g sumunod na +buwan n~g Hulyo, si Rizal ay ipinatawag ni General Despujol na +siyang pinaka-mataas na pinuno n~g Kastila dito sa atin noon at +siya'y ipinapiit sa Fuerza de Santiago. Ang m~ga tunay na +pan~gun~gusap ni Rizal sa nangyari, sa kanyang itó ay +gayari, ayon sa sulat din niyá, na inihayag n~g kanyang +matalik na kaibigan, ang nasirang si Mariano Ponce: "Noong +miyerkoles—ani Rizal sa kanyang talaan—itinanong sa +akin (ni General Despujol) kung ako'y nagpupumilit na magbalik sa +Hongkong. Sinagot ko siya n~g oo. Makaraan ang ilang salitaan +sinabi sa akin na ako raw ay maydalang m~ga proklama (m~ga pahayag) +na kasama n~g aking m~ga damit at ariarian. Sinagot ko siyá +n~g hindi. Itinanong sa akin kung kanino yaong m~ga unan at banig, +isinagot kong sa aking kapatid. Dahil dito, ipinatanto sa aking +ako'y kanyang ipabibilanggo sa Fuerza de Santiago." Si Rizal n~ga'y +ibinilanggo. Nang maalaman ito ni Andrés Bonifacio ay +nagalab ang kanyang loob. Pinulong sina Ladislao Diwa, Valentin +Diaz, Ildefonso Laurel at si Deodato Arellano sa bahay na binanggit +na may bilang 64, daang Azcarraga, at itinatag nila ang +"Katipunan," na siyang pamagat sa daglian n~g binanggit na +samahan.</p> + +<p>14.—<b>Ano ang pakay n~g +"Katipunan"?</b>—Pagsamasamahin ang kalooban n~g m~ga +pilipino sa isang layunin, "upang sa pagkakaisang ito'y +magkalakás na iwasak ang masinsing tabing na nakabubulag sa +kaisipan at matuklasan ang tunay na landás n~g katwiran at +kaliwanagan."</p> + +<p>15.—<b>Ano ang ibig sabihin niyang "matuklasan ang tunay +na landas n~g katwiran at kaliwanagan"?</b>—Ang ibig sabihi'y +iguho ang kapangyarihang makahari n~g España na nakasasakop +sa Pilipinas at ang bayan natin ay magsarili sa kanyang +kapangyarihan.</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="III" name='III'></a> +<h2><b>III</b></h2> + +<h2>ANG PALATUNTUNAN N~G "KATIPUNAN"</h2> + +<p>16.—<b>May sarili bang palatuntunan ang +"Katipunan"?</b>—Oo. Náitó:</p> + +<div class='blkquot'> +<p><b>Dakila ang pakay n~g "Katipunan"</b></p> + +<p>"Sa pagkakailan~gan na ang lahat na nag-iibig pumasok sa +katipunang itó, ay magkaroon n~g lubós na pananalig +at kaisipán sa m~ga layong tinutun~go at m~ga kaaralang +pinaiiral, ay minarapat na ipakilala sa kanilá ang m~ga +bagay na itó, at n~g bukas makalawa'y huwag silang magsisi +at tuparing maluwag sa kalooban ang kanilang m~ga tutungkulin."</p> + +<p>"Ang kabagayang pinaguusig n~g Katipunang itó ay +lubós na dakila at mahalagá; papag-isahín ang +loob at kaisipán n~g lahat n~g tagalog. (Sa salitang +"tagalog", katutura'y ang lahat nang tumubo sa Sangkapuluang +itó; sa makatwid, "bisaya" man, "iloko" man, "kapangpan~gan" +man atb., ay "tagalog" din.")</p> + +<p>"Alang-alang sa m~ga pagkukurong itó, kami'y payapang +naghihintay n~ga pagwawagi n~g damdaming makabayan n~gayon at sa +hinaharáp, sa pamagitan n~g isang mahigpit na panunumpa, +upang sa pagkakaisáng ito'y magkalakás na iwasak ang +masinsing tabing na nakabubulag sa kaisipan at matuklasan ang tunay +na landás n~g Katwiran at Kaliwanagan."</p> + +<p><b>Una sa lahat ang pagibig sa bayan</b></p> + +<p>"Dito'y isá sa m~ga kauna-unahang utos, ang tunay na +pag-ibig sa bayang tinubuan at lubós na pagdadamayan n~g +isa't isá."</p> + +<p><b>Pantaypantay ang lahat</b></p> + +<p>"Maralita, mayaman, mangmang, marunong, lahat dito'y +magkakapantáy at tunay na magkakapatid."</p> + +<p><b>Ang buhalhal na kaugalian</b></p> + +<p>"Kapagkarakang mapasok dito ang sino man, tatalikdang pilit, ang +buhalhál na kaugalian at paiilalim sa kapangyarihan n~g m~ga +banál na utos n~g Katipunan."</p> + +<p>"Ang gawang lahat na laban sa kamahalan at kalinisan, dito'y +kinasusuklaman; kaya't sa bagay na ito'y ipinaiilalim sa masigasig +na pakikibalita ang kabuhayan n~g sino mang nag-iibig makianib sa +Katipunang itó."</p> + +<p><b>Hindi tinatanggap ang m~ga taksil</b></p> + +<p>"Kung ang han~gad n~g papasok dito'y ang tumalastás +lamang n~g m~ga kalihiman nitó, o ang kilalanin ang m~ga +naririto't n~g maipagbili sa isang dakot na salapi, huwag +magpatuloy, sapagka't dito'y bantaín lamang ay +talastás na n~g makapál na nakikiramdám sa +kaniyá, at karakarakang nilalapatan n~g mabisang gamot, na +laán sa m~ga sukaban."</p> + +<p><b>Ayaw sa m~ga mabun~gan~ga</b></p> + +<p>"Dito'y gawa ang hinahanap at gawa ang tinitingnán; +kaya't hindi dapat pumasok ang di makagagawa, kahi't magaling +magsalita."</p> + +<p><b>Hindi kaginhawahan kungdi kahirapan at mabibigat na +tungkulin</b></p> + +<p>"Ipinauunawa rin, na ang m~ga katungkulang ginaganap n~g lahat +n~g napapasok sa Katipunang itó, ay lubhang +mabibigát, lalong-lalo na kung gugunitaín na di +mangyayaring maiwasan at walang kusang pagkukulang na di aabutin +n~g kakilakilabot na kaparusahán."</p> + +<p>"Kung ang han~gad n~g papasok dito, ang siya'y abuluyan n~g +ginhawa't malayaw na katahimikan n~g katawan, huwag magpatuloy, +sapagka't mabigát na m~ga katungkulan ang matatagpuan, gaya +n~g pagtatangkilik sa m~ga naaapi at madaluhong n~g paguusig sa +lahat n~g kasamaan; sa bagay na itó ay aabutin ang maligalig +na pamumuhay."</p> + +<p>"Di kaila sa kan~gino pa mán ang m~ga nagbalang +kapahamakán sa m~ga tagalog na nakaiisip nitong m~ga +banál na kabagayan (at hindi man), at m~ga pahirap na +ibinibigay n~g naghaharing kalupitán, kalikuan at +kasamaán."</p> + +<p><b>Ang halaga n~g "kuota"</b></p> + +<p>"Talastás din naman n~g lahat ang pagkakailan~gan n~g +salapi, na sa n~gayo'y isá sa m~ga unang lakás na +maaasahan; magbibigáy buhay sa lahát; sa bagay na +itó, kinakailan~gan ang lubos na pagtupád sa m~ga +pagbabayaran; piso sa pagpasok at sa buwan-buwan ay sikapat. Ang +salaping itó'y ipinagbibigay alam n~g nag-iin~gat sa tuwing +kapanahunan, bukód pa sa mapagsisiyasat n~g sino man, kailan +ma't ibigin. Di makikilos ang salaping ito, kung di pagkayarian n~g +karamihan."</p> + +<p><b>Ipagtangkilik ang kagalin~gan</b></p> + +<p>"Ang lahát n~g pinagsaysay ay dapat gunitain at +mahinahong pagbulaybulayin, sapagka't di magaganáp at di +matitiis n~g walang tunay na pag-ibig sa tinubuang lupa ang tunay +na adhikaing ipagtangkilik ang Kagalin~gan."</p> + +<p>"At n~g lalong mapagtimbáng n~g sariling isip at +kabaitan."</p> +</div> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="IV" name='IV'></a> +<h2><b>IV</b></h2> + +<h2>M~GA ARAL N~G "KATIPUNAN"</h2> + +<p>17.<b>—Bukod sa Palatuntunan, may m~ga sariling aral baga +ang "Katipunan" sa Bayan?</b>—Oo. Tunghan ang m~ga +sumusunod:</p> + +<div class='blkquot'> +<p><b>Ang dapat nating asalin sa kabuhayan</b></p> + +<p>"Ang kabuhayang hindi ginugugol sa isáng malaki at +banál na kadahilanan, ay kahoy na walang lilim, kung di +damong makamandag."</p> + +<p><b>Kailan nagiging kabaitan ang gawang magaling</b></p> + +<p>"Ang gawang magaling na nagbubuhat sa pagpipita sa sarili, at +hindi sa talagang nasang gumawa n~g kagalin~gan, ay di +kabaitan."</p> + +<p><b>Ang tunay na kabanalan</b></p> + +<p>"Ang tunay na kabanalan ay ang pagkakawanggawa, ang pag-ibig sa +kapwa at ang isukat ang bawa't kilos, gawa't pan~gun~gusap sa +talagang Katuwiran."</p> + +<p><b>Ang m~ga tao'y magkapantaypantay</b></p> + +<p>"Maitim man at maputi ang kulay n~g balát, lahat n~g +tao'y magkakapantay; mangyayaring ang isa'y higtán sa +dunong, sa yaman, sa ganda ... n~guni't di mahihigtán sa +pagkatao."</p> + +<p><b>Ang may kaloobang dakila</b></p> + +<p>"Ang may mataas na kalooban ay inuuna ang puri sa pagpipita sa +sarili; ang may hamak na kalooban ay inuuna ang pagpipita sa sarili +sa puri."</p> + +<p><b>Dapat magkaroon n~g isang pan~gun~gusap</b></p> + +<p>"Sa taong may hiya, salita'y panunumpa."</p> + +<p><b>Ang panahon ay ginto</b></p> + +<p>"Huwag mong sasayan~gin ang panahon; ang yamang nawala'y +mangyayaring magbalik; n~guni't panahong nagdaan na'y di na muli +pang magdaraan."</p> + +<p><b>Dapat sumapiling n~g inaapi</b></p> + +<p>"Ipagtangól mo ang inaapi, at kabakahin ang umaapi."</p> + +<p><b>Ang matalino'y mahinahon</b></p> + +<p>"Ang taong matalino'y ang may pagiin~gat sa bawa't sasabihin, at +marunong ipaglihim ang dapat ipaglihim."</p> + +<p><b>Ang amá ay siyang pinaparisan n~g m~ga anak</b></p> + +<p>"Sa daang matinik n~g kabuhayan, lalaki ay siyang patnugot n~g +asawa't m~ga anák; kung ang umaakay ay tun~go sa samâ, +ang patutun~guhan n~g inaakay ay kasamâan din."</p> + +<p><b>Ang katungkulan n~g lalaki para sa babai</b></p> + +<p>"Ang babai ay huwag mong tignáng isáng bagay na +liban~gan lamang, kungdi isáng katuwang at karamay sa m~ga +kahirapan nitong kabuhayan; gamitan mo n~g buong pagpipitagan ang +kaniyáng kahinaan, at alalahanin ang ináng +pinagbuhata't nagiwi sa iyóng kasanggulan."</p> + +<p><b>Ang ayaw mong gawin sa iyo....</b></p> + +<p>"Ang di mo ibig na gawin sa asawa mo, anák at kapatid, ay +huwag mong gagawin sa asawa, anák at kapatid n~g iba."</p> + +<p><b>Ang tunay na kamahalan n~g tao</b></p> + +<p>"Ang kamahalan n~g tao'y wala sa pagkahari, wala sa tan~gos n~g +ilong at puti n~g mukha, wala sa pagkaparing "kahalili nang Diyos," +wala sa mataas na kalagayan sa balat n~g lupa; wagás at +tunay na mahál na tao, kahi't laking gubat at waláng +nabatid kungdi ang sariling wika, yaong may magandang asal, may +isáng pan~gun~gusap, may dan~gal at puri; yaong di +napaáapi't di nakikiapíd, yaong marunong +magdamdám at marunong lumin~gap sa bayang tinubuan."</p> + +<p><b>Ang katumbasan n~g buhay na ginugol</b></p> + +<p>"Paglaganap n~g m~ga aral na itó at maningning na sumikat +ang araw n~g mahal na Kalayaan dito sa kaabâabâng +Sangkapuluan, at sabugan n~g matamis niyang liwanag ang +nan~gagkaisáng magkalahi't magkakapatid n~g ligayang walang +katapusán, ang m~ga ginugol na buhay, pagod at m~ga tiniis +na kahirapa'y labis n~g natumbasán."</p> + +<br /> + + +<p><b>KASULATAN SA PAGSAPI</b></p> + +<p>"Kung lahát n~g itó'y matarok na n~g nagiibig +pumasok at inaakala niyáng matutupád ang m~ga +tútungkulin, maitatala ang kaniyang ninanasâ sa +kasunód nito:</p> + +<p>"Sa Bg....</p> + +<p>Ako'y si ... taong tubò sa bayan n~g.... hukuman n~g ... +ang katandaan ko ay.... taon, ang hanap buhay ... ang kalagayan ... +at nananahanan sa ... daan n~g ...</p> + +<p>Sa aking pagkakabatid n~g kagalin~gan n~g m~ga nilalayon at m~ga +aral, na inilalathala n~g KATIPUNAN n~g m~ga A.N.B., ninanais n~g +loob ko ang makianib dito. Sa bagay na ito'y aking ipinamamanhik +n~g boong pitagan, na marapating tanggapin at mapakibilang na isa +sa m~ga anak n~g Katipunan: at tuloy nan~gan~gakong tutupad at +paiilalim sa m~ga aral at m~ga Kautusang sinusunod dito.</p> + +<p>... ika ... n~g buwan n~g ... n~g taong 189....</p> + +<p>Nakabayad na n~g ukol sa pagpasok.</p> + +<p>Ang Tagain~gat n~g Yaman."</p> + +<br /> + + +<p><b>KASULATAN SA PANUNUMPA</b></p> + +<p>K.'. K.'. K.'. N.'. M.'. A.'. N.'. B.'.</p> + +<p>By....</p> + +<p>Aking ipinahahayag na sa kadahilanan n~g pagkapasok ko sa K.'. +K.'. K.'. n~g m~ga A.'. N.'. B.'. ay naghandog akó n~g +isáng mahalagang panunumpa sa n~galan n~g Bayang tinubuan, +at sa harap n~g isang kagalanggalang na kapulun~gan nitong +Katipunan, na gugugulin ang lahat na maigugugol at lahat n~g +minamahal ko sa buhay, sa pagtatanggol n~g kaniyang banal na +kasarinlan, hanggang sa abuting magdiwang, sukdang ikalagot n~g +hinin~ga. Sa bagay na itó, isinusumpa ko ring lubos na +tutupad at susunod sa kaniyang Patnugutan at m~ga Kautusan.</p> + +<p>Sa katunayan nitó, aking itinala ang aking pan~galan n~g +tunay na dugong tumatakás sa aking m~ga ugat sa pahayag na +itó.</p> + +<p>... ika ... araw n~g buwan n~g ... n~g taong 189....</p> + +<p>"Tinaglay ko ang pamagat na."</p> +</div> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="V" name='V'></a> +<h2><b>V</b></h2> + +<h2>ANG PAGPAPALAGANAP N~G "KATIPUNAN"</h2> + +<p>18.—<b>Sinosino ang nagpalaganap n~g +"Katipunan"?</b>—Si Andrés Bonifacio at ang kanyang +m~ga tapat at masisikhay na kasama na paraparang dukha na katulad +niya. Ang pinakabatikan sa lahat ay si Emilio Jacinto, na kalihim +n~g Katipunan."</p> + +<p>19.—<b>Matuturin~gan ba natin kung sinosino +sila?</b>—Oo. Ang unang tinanggap sa "Katipunan" ay si +Restituto Javier, sa isang bahay sa daang Salinas (n~gayo'y Elcano) +sa Tundo, na tahanan n~g isá sa m~ga nagtatag na si Valentin +Diaz. Sumunod si Miguel Araulio, pamangkin n~g n~gayo'y Pangulo n~g +Kataastaasang Hukuman. Pagkatapos ay siná Aguedo del +Rosario, Aurelio Tolentino, Guillermo Masangkay, Alejandro +Santiago, Briccio Brigido Pantas, José Turiano Santiago, +Calixto Santiago, Emilio Jacinto, Nicomedes Carreon, Francisco +Carreon, Mariano Carreon at iba pa.</p> + +<p>20.—<b>Mula ba n~g itatag ang "Katipunan" ay nagpatuloy sa +pagpapalaganap ang m~ga nan~gan~gatawan?</b>—Hindi. Nang m~ga +sumunod na buwan n~g pagkakatatag ay di nagpamalas n~g kanyang +pagsulong, pagka't ang nais ni Bonifacio ay huwág +makapinsala sa pagpapalaganap n~g "Liga Filipina," na itinatag in +Rizal at m~ga litaw na kababayan, karamihan ay mason, bago sumilang +ang "Katipunan." Bago pa itatag ito ay may itinatag pang ibang +kapisanan sina Bonifacio.</p> + +<p>21.—<b>Kailan pinan~gatawanan ang +pagtatatag?</b>—Nang mapagkilala ni Andrés Bonifacio +na nawawalan n~g kabuluhan ang pagsisikap bagay sa "Liga." Kaya, +naghalal na ang Katipunan n~g kanyang m~ga kinatawan sa +isáng bahay sa daang Oroquieta, nayon n~g Santa Cruz, +Maynila. At n~g sumunod na taong 1894, ay napatatag na n~ga ang +m~ga Balan~gay at Sangguniang Bayan.</p> + +<p>22.—<b>At ano pa ang kanilang ginawa?</b>—Itinatag +na rin ang Tatlong Baytang n~g "Katipunan". Naitó: +"Katipunan" ang pamagat n~g unang baytang. Kung nasa pulong ang +m~ga kasama sa baytang na itó, ay gumagamit n~g isáng +kaputsang itim na may isáng triángulo na kinalalagyan +n~g m~ga titik na "Z," "Ll" at "B," na ang kahulugan ay "Anak n~g +Bayan." Sila'y may m~ga hudyat na salita na pinagkakakilanlanan. +Kapag binigkás ang salitang "Anak" ang isinasagot n~g +tinatanong ay "n~g Bayan." "Revolver," sandata o gulok ang +tinataglay n~g m~ga nagsisidaló sa pulong n~g baytang na +itó.</p> + +<p>"Kawal" naman ang pamagat n~g Ikalawang Baytang. Lungtian ang +kulay n~g kaputsa na ang kahulugan ay pag-asa. Puti ang +sintás at m~ga titik n~g triángulo. May suot na +sintás na lungtian na sa dulo ay may isang "medalla" na may +isang "K" sa gitna at may sinag at sa dakong mababa ay nakakabit +ang magkasabát na isang watawat at espada. Ang m~ga +hudyát o mahal na salita'y "Gom-Bur-Za," na ang katutura'y +Gomez, Burgos at Zamora, tatlong paring pilipino na ipinabitay n~g +pamahalaang Kastila n~g ika 28 n~g Pebrero, 1872, kahima't di tunay +ang ibinubuhat na kasalanan sa kanila.</p> + +<p>Pinamagatang "Bayani" ang Ikatlong Baytang. Kaputsang +pulá na may listong lungtian ang isinusuot n~g m~ga kasapi. +"Rizal" ang hudyat na salita, bilang pagtulol sa walang katwirang +pakakapabilanggó sa kanya. Itinatag n~g araw ding iyon (ika +7 n~g Hulyo, 1892) ang "Katipunan." Ang m~ga kasapi sa ikatlong +baytang na ito, ay siya lamang nakatatalos n~g m~ga tunay na +adhikain n~g "Katipunan."</p> + +<p>23.—<b>Sa papaanong paraan nagkakakilanlanan ang m~ga +magkakasama sa "Katipunan"?</b>—May isáng paraan. +Upang magkakilanlan ang m~ga magkakasapi ay itinatagop ang kanang +kamay sa dibdib sa tapat n~g puso at kung gapós—noong +panahon n~g kastila'y ginagapos n~g abot-siko ang sino mang hulihin +kahí't sa anong kasalanan—ay itinitiklop ang m~ga +daliri, maliban lamang ang hintuturo at ang kalingkin~gan na +paraparang inauusli.</p> + +<p>24.—<b>Sinosino naman ang nagsisibuo n~g +"Katipunan"?</b>—Sa bawa't bayan ay may m~ga "Balan~gay," at +"Sangguniang Hukuman," na siyáng kapangyarihang nagaayos at +humahatol sa m~ga sigalot at alitan n~g magkakapatid sa loob n~g +"Katipunan." Ang m~ga balan~gay ay nasasakupan n~g Kataastaasang +Pan~guluhan na pangsangkapuluan.</p> + +<p>25.—<b>Sa papaanong paraan ginagawa ang pagkuha n~g +kasapi?</b>—Sa bawa't pook ay nagtatayo n~g isáng +wari'y lupon na kung tawagin ay "Hasik" na binubuo n~g tatlo katao +na parang tatlong tungko. Ang "Hasik" na ito ang siyáng sa +inot-inot ay nanghihikayat upang may sumapi sa "Katipunan." +Pagdamidami na n~g m~ga kasangayon ay saka pa lamang itinatayo ang +"Balan~gay" na pinamumunuan n~g isáng lupon na ang m~ga +tunkulin ay tulad din n~g sa Kataastaasang Lupon. Ang m~ga "Hasik" +na yaon, ay di na ipinagpatuloy n~g malapit na ang tangkang panahon +sa paghihimagsik, pagka't ang m~ga taong baya'y halos naguunahan +nang sila'y mapabilang sa "Katipunan."</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="VI" name='VI'></a> +<h2><b>VI</b></h2> + +<h2>M~GA PARAANG GINAGAWA SA PAGSAPI SA "KATIPUNAN"</h2> + +<p>26.—<b>Papaano ang pagsapi?</b>—Sa pagtanggap n~g +pakikisapi ay tinularan, bagama't di lubós, ang ginagawa n~g +"Masonería." Bawa't kasapi ay may mahigpit na tungkuling +manghikayat n~g bagong makakasama at sa pananagutan niya ay +inihaharap sa "Balan~gay" ang kanyang nahikayat. Datapwa, bago +gawin ito ay sinusuri munang mabuti ang ugali, pagkukuro, kalagayan +at kabuhayan n~g isasapi at baka di kabagáng n~g m~ga taong +"Katipunan." Kung mapatunayan na siya'y may tapat na loob ay saka +pa lamang gagawin ang pagtanggap.</p> + +<p>27.—<b>Papaano ang ginagawa sa pagtanggap?</b>—Ang +bagong kasapi'y pinipirin~gan at ipinapasok sa isáng silid +na itiman ang kulay n~g m~ga panig at bahagya nang naiilawan, +pagkatapus ay inaalisan n~g piring. Sa m~ga panig n~g silid ay may +m~ga nasusulat na ganitó:</p> + +<p>"<i>Kung may lakás at tapang, ìkaw'y +makatutuloy"</i></p> + +<p><i>"Kung ang paguusisa ang nagdalá sa iyó dito'y +umurong ka."</i></p> + +<p><i>"Kung di ka marunong pumigil n~g iyong masasamang hilig, +umurong ka; kailan man ang pintuan n~g May-kapangyarihan at +Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Baya'y bubuksan dahil sa +iyó.</i>"</p> + +<p>Sa ibabaw n~g isáng dulang ay may isáng bun~go, +isáng "revolver" at isáng gulok. May isáng +papel na kinasusulatan n~g m~ga sumusunod na tanong:</p> + +<p><i>I—"Anó ang kalagayan nitóng Katagalugan +n~g unang panahon?"</i> (Sa salitang <i>Katagalugan</i> ay kasama +na ang <i>Kabisayaan, Kailokohan</i> at lahat na n~g +Kapilipinuhan.)</p> + +<p><i>II—"Anó ang kalagayan sa n~gayon?"</i></p> + +<p><i>III—"Anó ang magiging kalagayan sa darating na +panahon?"</i></p> + +<p>28.—<b>At ano-ano ang isinasagot sa m~ga tanong na iyan +n~g ibig sumapi?</b>—Ang kasagutan, humigit kumulang n~g sino +mang ibig sumapi, ay ganito:</p> + +<div class='blkquot'> +<p>Ukol sa unang tanong: Na, nang dumating dito sa atin ang m~ga +Kastila n~g ika-16 n~g Marzo n~g taong 1521, ang m~ga pilipinong +naninirahan sa m~ga baybayin ay may pagkaalam na sa maayos na +kabuhayan at pamamayan. Noon n~ga, tayong m~ga pilipino ay may +kalayaan na sa pamamayan; may m~ga kanyon; maalam na tayong magsuot +n~g m~ga damit na sutla; nakikipagunawaan na tayo sa +pan~gan~galakal sa m~ga karatig na bayan sa Asia. Tayo'y may +sariling pananampataya o relihiyon, may sariling titik o sulat, na +anopa't, lumalasap tayo n~g kalayaan at kasarinlan.</p> + +<p>Ukol sa ikalawang tanong: Na ang m~ga fraile na kung tawagin ay +m~ga "kahalili" raw, sila n~g "Diyos", ay pawang kabalbalan ang +itinuro sa m~ga pilipino. Hindi tayo tinuruan n~g tunay na +Karunun~gan sa buhay at sapagka't kung tayo'y man~gatuto ay hindi +nila mauulol at sa ganya'y di nilá mahuhuthot ang ating +kayamanan. Ang itinuro sa atin n~g m~ga "fraile" ay ang maling +pananampalataya na nakikilala sa pagdaraos n~g sunod-sunod na m~ga +pistá na kinahuhulugan n~g ating salapi at kayamanan sa +kapakinaban~gan n~g m~ga "fraile" at Kombento. Ang m~ga "fraile" ay +siyang mahigpit na kalaban n~g ikatatalino at ikabibihasa n~g +pilipino (tagalog kung isulat n~g m~ga Katipunan) na sa katunaya'y +ayaw sila na tayo'y man~gatuto n~g wikang kastila. Anopa't lahat na +n~g karain~gan sa panglulupig, panggagahasa, m~ga kasagwaan, +pagtin~gin sa pilipino na parang iba sa pagkatao kaysa m~ga Kastila +na ginagawa n~g m~ga "fraile" ay siyang isinasaysay sa ikalawang +tanong na ito. Sa kahulihuliha'y idinadaing din naman ang malabis +na pagkiling n~g pamahalaang kastila sa m~ga "frayle," pagsunod sa +kanilang m~ga bilin laban sa bayan, paniniwala sa m~ga sumbong n~g +m~ga yaon, kahima't lisya sa matwid, at pagtanggi na ang m~ga +pilipino ay bigyan n~g kalayaan sa pamamayan, at sa paggawa n~g +ikalulusog sa dunong, sa buhay at sa pan~gan~galakal.</p> + +<p>Ukol sa ikatlong tanong: Na ang madlang kasamaang binanggit sa +m~ga naunang tanong ay malulunasan; ang m~ga lupang malalawak na +inangkin n~g m~ga kombento sa ating m~ga ninuno ay +mapapasaulî sa bayan; ang m~ga mamamaslang ay maibubulid sa +ban~gin n~g kamatayan; ang m~ga paring kababayang sina Gomez, +Burgos at Zamora ay maipaghihiganti at ang kalayaan at kasarinlan +n~g Bayang Pilipino ay matatamo sa hinaharap kung ang m~ga kasapi +ay maypagasa, tiyaga, tapang at pagkakaisa sa pagsunod sa m~ga aral +at pasyá n~g "Katipunan."</p> +</div> + +<p>29.—<b>Kung makasagot na ba n~g ganyan ay tinatanggap +na?</b>—Hindi pa rin. Ang kapatid na "Mabalasik" ay +siyáng nagsasabi sa sinusubukan na lubhang dakila ang +hakbang na yaon sa kanyang buhay. Ipinaaalaala na siya'y maaaring +umurong kung walang taglay na tapang, upang huwag masayang ang +kanyang buhay. Kung ang sumasapi ay magpumilit din sa paganib sa +"Katipunan," ay saka siyá ihaharap, na may piring din, sa +m~ga kapatid na nan~gagkakatipon nang siya'y tanggapin. Ang tapang +at kabuoan n~g kanyang loob ay sinusubok sa ilang paraan. Minsa'y +bigyan n~g gulok at iutos na tagain ang kalaban na pumapaslang sa +m~ga kalahi; naiyan ang sabihin na saklolohan ang kapatid na +makukulong n~g apoy, na, sa pagsasalita n~g gayon, ay talagang +nagsusunog n~g m~ga papel upang maramdaman ang init n~g nin~gas n~g +sinusubukan. Kung hindi magpakitang takot, aalisan na n~g piring at +palalagdain sa kasulatan n~g panunumpang inilathala sa unahan, na +ang pinakatinta ay dugong kinukuha n~g isáng palalim sa +kanyang kaliwang bisig.</p> + +<p>30.—<b>Anong wika ang ginagamit n~g m~ga kasapi sa +"Katipunan"?</b>—Ang tagalog; n~guni't ang kahulugan n~g +ilang titik n~g abakadang kastila ay iniba sa kanilang pagsulat n~g +m~ga kasulatan at gayon din sa paglagdá n~g kanilang m~ga +sagisag. Ang titik na "a" ay ginawang "z", ang "c" at "q" ay +ginawang "k", ang "i" ay "n", ang "l" at "ll" ay "j" ang "m" ay +"v", ang "n" ay "ll", ang "o" ay "c" at ang "u" ay "x". Ang f, j, +v, x at z n~g abakadang kastila ay itinakwil pagka't hindi +kailan~gan. Sa maliwanag na ulat ay ganitó ang +Abakadá (alfabeto) n~g "Katipunan" kung itutulad sa abakada +n~g wikang Kastila.</p> + +<span style='margin-left: 0.5em;'><i>Abakada + Abakada</i></span><br /> +<i>n~g kastila n~g "Katipunan</i>"<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>A .................. +Z</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>B .................. +B</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>C .................. +K</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>D .................. +D</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>E .................. +Q</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>G .................. +G</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>H .................. +H</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>I .................. +N</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>K .................. +K</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>LL.................. +J</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>M .................. +V</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>N .................. +LL</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>O .................. +C</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>P .................. +P</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>Q .................. +K</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>R .................. +R</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>S .................. +S</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>T .................. +T</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>U .................. +X</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>W .................. +W</span><br /> +<span style='margin-left: 1.5em;'>Y .................. +Y</span><br /> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="VII" name='VII'></a> +<h2><b>VII</b></h2> + +<h2>ANG MAHIGPIT NA PAKIKIBAKA N~G "KATIPUNAN" SA KANYANG +KABUHAYAN</h2> + +<br /> + + +<p>31.—<b>Tinanggap ba n~g lahat na Pilipino ang m~ga +Palatuntunan, Aral at Gawain n~g "Katipunan"?</b>—Hindi. Gaya +n~g sinabi na, ang "Katipunan" ay itinatag noong ika 7 n~g Hulyo +n~g 1892. Sa buong taong sumunod, 1893 ay hindi pa lumalaganap, +sanhi sa maraming kadahilanan.</p> + +<p>32.—<b>Maari bang isaysay?</b>—Oo. Ang kaunaunahan +ay ang kabaguhan n~g layunin at paraan n~g samahan, gaya n~g nakita +na natin, ay may kahirapang ilaganap sa bala na kundi pipiliin muna +bago hikayatin. Tan~gi sa rito, si Bonifacio na rin ang kusang +nagpauntol-untol sa pamanhik n~g m~ga kababayang nagsisibuo +noón n~g "Liga Filipina," na lahat halos ay m~ga pilipinong +litaw, nakakakaya't may pinagaralan, na nagsisiasang sa pamamagitan +n~g "Ligang" yaon, ay makukuha n~g bayang pilipino "sa loob n~g +kapayapaan" ang pagsugpo sa masasama't hidwang pamamalakad dito sa +atin n~g pamahalaang kastila at n~g m~ga "fraile." Ganitó +ang pan~gunang layon n~g "Liga Filipina" na itinatag nina Rizal at +m~ga kapatid niyang "masón" at ibá pa. Si Bonifacio +man ay nagíng kasapi rin doon.</p> + +<p>33.—<b>Di ba't ang "Katipunan" ay humuwad sa "Masoneria" +n~g pamamaraang ginagamit nito sa pagtanggap n~g kasapi at gayondin +sa ilang kuro n~g kaniyang adhikain?</b>—Oo na n~ga. Subali't +ang kapatiran n~g m~ga "masón," ay kasalun~gat ni Bonifacio +ukol sa paraan na kinakailan~gang gamitin upang maghari dito sa +Pilipinas ang Katwiran at Kalayaan at masugpo ang kalupitan at +kasamaang inaasal n~g m~ga "fraile" at n~g Pamahalaang Kastila sa +pilipino. Ang "Masoneria" at ang "Katipunan" ay nagkakaisá +sa kanilang han~gad na pagtubós sa Bayang Pilipino. Datapwa, +ang una'y ibig makuha ang katubusang yaón sa loob n~g +kapayapaan sa pamamamagitan n~g pagpapalaganap n~g kaniyang +magagandá't makataong simulain; samantalang ang nais at +han~gad n~g huli'y ang paghihimagsik, yayamang napagkita na rin +lamang na ang m~ga naghahari noon dito sa atin—ang +pamahalaang Kastila't m~ga "fraile"—ay hindi makuha sa samo, +pakiusap at pan~gan~gatwiran, bagkús ang itinutugón +sa ginawi n~g m~ga "masong" siná Rizal, Del Pilar, Lopez +Jaena, Regidor, Cortez at ibá't ibá pa ay ang sila'y +ipalagay na "kaaway n~g España at n~g Dios," at marami sa +kanilá at sa kanilang m~ga kabig ang napabilanggo, napatapon +sa malalayong bayan at pinapagdusa sa m~ga bilangguan, kahima't +walang nagawang kasalanan.</p> + +<p>34.—<b>Sa makatwid ang m~ga "mason" at ang m~ga mayamang +pilipino'y hindi kaayon n~g "Katipunan"?</b>—Hindi, kundi +bagkús pang kasalun~gat. Nang lumalaganap na ang "Katipunan" +ang m~ga "mason" at ang kanilang m~ga "logia," ay paraparang +nagsikilos upang sugpuin ang paglago n~g "Katipunan" at ang +mabalasik na pagpapalaganap ni Andrés Bonifacio, di sa +dahilang sila'y kampi sa pamahalaang kastila at sa m~ga "fraile," +kundi sapagka't kailan man ang m~ga "masón," ay "ayaw +ipaghiganti sa pagbubuhos n~g dugo ang m~ga kaapihang +tinatamó." Ang "Katipunan" nama'y ang ibig ay "n~gipin sa +n~gipin," at ayaw gantihin n~g tinapay ang bató, kundi +bató rin. Kaya nama't isá sa m~ga aral n~g +"Katipunan" ay, nahahawig doon sa "ang di mo ibig na gawin sa iyo, +ay huwág mong gawin sa iyong kapwa."</p> + +<p>35.—<b>Maaari bang isaysay ang ilang pangyayari ukol +diyan?</b>—Oo. N~guni't bago banggitin ang ilang pangyayari +ay kailan~gan munang sabihin na, sa loob n~g "Masonería," +ayon sa kaniyang palatuntunan, ay di tinatanggap ang m~ga +manggagawang hamak, na ang kabuhaya'y "isang kahig, isáng +tuka"; pagka't upang maging "mason," isa sa m~ga pan~gunahing +kailan~gan ay ang ikaw'y may sapat na kinikita upang buhayin ang +iyong asawa't m~ga anak at may kaunting halagang nalalabis, na +isasagot sa m~ga pan~gan~gailan~gan n~g kapatiran at maiambag sa +sinomang kapatid na nasa sa isang kagipitan. Dahil dito ay sukat +n~g mataho na ang m~ga "masón" ay m~ga taong nakakakaya at +ang m~ga katipunan ay yaong m~ga taong hindi matatanggap sa +"Masonería," na m~ga anak pawis, m~ga dukha't maralita. +Sapagka't noo'y mayayaman at mahihirap na pilipino'y paraparang +inaapi at pinahihirapan n~g pamahalaang kastila't n~g m~ga "fraile" +kung kaya't lahat ay nagtataglay n~g isang layunin: maputol lahat +ang kaapihan. Nagkakaibá n~ga lamang sila sa kaparaanang +ginagamit sa ikapagtatagumpay n~g kanilang layon.</p> + +<p>36.—<b>Ano ang ginawa n~g m~ga "mason" kay Bonifacio at sa +"Katipunan"?</b>—Dapat munang sabihin na si Bonifacio ay +"masón" din. Siya'y "segundo vigilante" sa "Logia Taliba," +na ang "Venerable," ay ang binaril n~g m~ga kastilang si Luis +Encino Villareal at ilan sa kasamahan ni Bonifacio sa "Katipunan" +ay m~ga kamukha rin niyang "masón." Isáng araw ay +ipinatawag si Bonifacio n~g m~ga namumuno sa kanyang "logia" at, +siya'y hinihikayat na itigil ang "Katipunan," pagka't ang katwiran +n~g m~ga humihikayat sa kanya'y ang kawalan n~g m~ga baril, kanyon, +sandata at salapi na totoong kinakailan~gan sa paghihimagaik na +gagawin n~g "Katipunan," na kung mapipilan ay siyang lalong +kasawian n~g bayang pilipino. Pagkatapos na marinig n~g amá +n~g "Katipunan" ang gayong m~ga pan~gan~gatwiran, ay di umimik +kamuntik man, kinuha ang kanyang sambalilo at sabay ang +pagsasalitang "Diyan na kayó, puro kayo wikang kastila." +Isang araw nama'y nagsadya si Bonifacio sa bahay n~g nasirang si +Antonio Luna upang ipatalastás dito ang gagawing +paghihimagsik n~g "Katipunan." Pagkatapos na mapakinggan ni Luna +ang m~ga pan~gun~gusap ni Bonifacio, ay nagsabi: +"¿Anó ang ating ilalaban, itong ating m~ga ...? Kung +si Napoleon ay naging Napoleon, ay sapagka't bukod sa siya'y may +pusong matapang, ay maytalino pa, at, bukod sa lahat n~g iya'y may +salapi." Nang ipinakilala naman ni Bonifacio kay Francisco Roxas, +isá rin sa m~ga ipinabaril n~g pamahalaang kastila, ang +hinahan~gad n~g "Katipunan," ay sinabi ni Roxas na siya'y ayaw +makinig n~g m~ga kabalbalan at kaululan.</p> + +<p>37.—<b>Si Rizal ba'y kasangayon sa paghihimagsik na ginawa +n~g "Katipunan"?</b>—Hindi. Sa kaniyang m~ga aklat, tula at +sulat, ay napagkikilalang ang adhikang katubusan n~g Pilipinas, ay +ibig niyang makamtan sa pamamagitan n~g karunun~gan at kadakilaang +asal muna n~g kanyang m~ga kalahi, bago isipin ang ibáng +paraan. Isang araw n~g buwan n~g Mayo ná 1896 ay sinugo ni +Bonifacio si Dr. Pio Valenzuela (itó lamang ang kasaping may +título sa "Katipunan") na makipanayam kay Rizal sa +pinagtapunan dito sa Dapitan, Mindanaw, upang ipatalastás sa +kanyá ang nais n~g "Katipunan" na maghimagsik nang maiwasak +ang kapangyarihan n~g España dito sa Pilipinas. Si Rizal ay +sumalun~gat sa ganyang nais. Kinabukasa'y dalidaling lumulan sa +bapor ang sugó n~g amá n~g "Katipunan," at umuwi sa +Maynila, bagama't may tangkang manatili pa n~g m~ga ilang araw +dóon. Nang malaman ni Bonifacio ang ikinaaayaw ni Rizal sa +paghihimagsik ay sinabi ang ganito: "¿At saang aklat nabasa +ni Rizal na bago maghimagsik ay kailan~gang magkaroon muna n~g +sandata at salapi?"</p> + +<p>38.—<b>Ang ibig bang sabihin niya'y kalaban ni Rizal at +n~g m~ga "mason" si Bonifacio at ang "Katipunan"?</b>—Malayo. +Si Rizal at halos ang marami sa m~ga "mason" ay m~ga taong may +taglay na kakayahan sa isip, ay nagsisipaniwala na bago gawin ang +isang napakalaking gawain, katulad n~g paghihimagsik ay kailan~gan +muna ang m~ga baril, sandata at salapi upang magtagumpay, tan~gi sa +iyang magbuhos n~g dugo sa ikasusugpo n~g m~ga pangaapi ay talagang +nahihidwa sa m~ga aral n~g "Masonería" sa kanyang m~ga +kampon. Datapwa, ang m~ga dukha, manggagawa, m~ga maralita, na m~ga +hamak na taong bayan, dito sa atin at saan pa man, ay kapag niyakap +ang isang gawain at napagkilalang kailan~gang gawin sa ikasusunod +n~g isang dakilang layunin, ay di na nagtutumigil n~g pag-iisip at +karakaraka'y ginagampanan sa pamamagitan n~g salitang +"¡Bahala na!". Ang "bahala" nang ito, ay makikita natin na +siyang nagligtás sa bayang pilipino n~g m~ga panahong +yaón at naghatíd sa atin sa tagumpay. At iyan ding +m~ga salitang iyan ang nagligtas sa ibang m~ga bayan sa kuko n~g +m~ga manglulupig na hari't mahadlikáng umiinís sa +m~ga anak-pawis at dukha.</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="VIII" name='VIII'></a> +<h2><b>VIII</b></h2> + +<h2>ANG "KATIPUNAN" AT ANG BAYANG MARALITA</h2> + +<p>39.—<b>Ano ang ginawa ni Bonifacio sa harap n~g +pagsalun~gat ni Rizal at n~g iba pa sa paghihimagsik?</b>—Sa +halip na umurong, ay bagkús nagpakasiglang lalo sa pagtatag +n~g m~ga balan~gay at sauggunían n~g "Katipunan." Buong taon +n~g 1895 at ang m~ga unang buwan n~g taóng sumunod, 1896, ay +kanyang naitatag sa buong Maynila at m~ga lalawigang karatig ang +maraming san~ga o balan~gay. Kung anó ang laki n~g kaayawan +sa paghihimagsik n~g m~ga pilipinong litaw at nakakakaya't +mayayaman ay siya namang higpit n~g pagyakap n~g m~ga maralita sa +layunin n~g "Katipunan." Ang m~ga manggagawa, ang m~ga tagabukid at +ang m~ga dukha, ay paraparang nagsisiluha kung sila'y +pinaliliwanagan n~g m~ga adhikain at aral n~g "Katipunan" at +naguunahan sa pagsapí.</p> + +<p>40.—<b>Sa papaano napatatag ang Pamunuan n~g +Katipunan?</b>—Sa kapulun~gang idinaos n~g m~ga kinatawan n~g +m~ga balan~gay noong 1 n~g Enero n~g 1896, ay na~gapahalal sa +Kataastaasang Pan~guluhan n~g "Katipunan" ang m~ga sumusunod: +Kataastaasang Pan~gulo, Andrés Bonifacio; Kalihim, Emilio +Jacinto; Tagain~gat-yaman, Vicente Molina; Tagausig, Pio +Valenzuela; m~ga kawani: Pantaleon Torres, Hermenegildo Reyes, +Francisco Carreon, José Trinidad, Balbino Florentino at +Aguedo del Rosario.</p> + +<p>41.—<b>At ang m~ga Balan~gay at +Sanggunian?</b>—Napatatag na sa maraming pook n~g Maynila at +m~ga bayang karatig. Ang m~ga pan~galang taglay ay yaong m~ga +pan~galan o bagay na maykinaalam sa ating lahi at sa kalayaang +ninanasà. Naito ang ilan: "Dapitan" (bayang pinagtapunan kay +Rizal); "Laong-Laan" at "Dimas-Alang (m~ga lagda ni Rizal sa +kaniyang m~ga isinulat sa m~ga pahayagan); "Katagalugan", +"Katotohanan", "Kabuhayan", "Silan~ganan", "Pagtibayin", +"Kailan~gan", "Bagong-Silang", "Di-Magpapatantan", "Di-Tutugutan", +"Pinan~gin~ginigan" at iba't iba pa.</p> + +<p>42.—<b>Anong m~ga kaparaanan ang ginamit sa pagpapalaganap +n~g "Katipunan"?</b>—Ang m~ga pakikipagpulong n~g lihim sa +m~ga pook pook, suloksulok at bahay-bahay. Tan~gi sa rito, ay ang +m~ga sulat at limbag na gawa ni Bonifacio, ni Emilio Jacinto at n~g +iba pa, na walang lagda. Nagkaroon din ang "Katipunan" n~g sariling +palimbagan at doo'y inilimbag ang dalawang bilang lamang n~g +pahayagang tagalog na pinamagatang "Kalayaan," na inilathala n~g +ika 1 n~g Enero n~g 1896. Isang 1000 ang sipi n~g unang bilang at +2000 ang ikalawá.</p> + +<p>43.—<b>Saan kinuha ang salaping ibinili sa +Palimbagan?</b>—Isang araw ang kapatid ni Bonifacio na +nagn~gan~galang Troadio ay galing sa Australia na may kasamang +dalawang kababayang taga-Kapis na nagn~gan~galan Francisco Castillo +at Camilo Iban. Ang dalawang ito'y tumama sa "loteria" n~g ilang +libong piso. Nang mabalitaan ito ni Bonifacio sa pamamagitan n~g +kanyang binanggit na kapatid ay hinikayat sa "Katipunan" ang +dalawang yaon, na nagkaloob naman pagkatapos n~g halagang apat na +raang pisong ibinili n~g palimbagan n~g masong si Antonio Salazar +na mayari n~g "Bazar del Cisne," na ipinabaril din n~g m~ga +kastila, at sa kanila rin galing ang salaping ibinili n~g m~ga +titik sa palimbagan ni Isabelo de los Reyes, na ipinunô sa +m~ga titik n~g binanggit na palimbagan.</p> + +<p>44.—<b>San~gayon sa m~ga isinaysay, ay walang salapi ang +"Katipunan" at sahol sa m~ga kagamitan sa kanyang layon, kung gayon +ano't lumaganap?</b>—Ang m~ga kalupitan at paghamak na rin sa +m~ga pilipino, n~g m~ga nakasasakop sa atin noon, ang +nagpasiglá sa m~ga taongbayan upang sumapi sa "Katipunan." +Bukod sa rito, si Bonifacio, ay talagang may sapat na talino sa +paglikha n~g m~ga paraan na sukat makahikayat sa tao. Ipinasya +niyá na sa tuwing magpupulong ang m~ga "balan~gay", ay +buklatin ang kasaysayang batbat n~g hirap n~g Pilipinas at sa +ganito'y paalalahanan ang m~ga kapatid sa kaabaan n~g katayuan n~g +lupang-sarili. Tuwing darating ang ika 28 n~g Pebrero, ay nagdaraos +n~g m~ga lihim na lamayan na patungkol sa tatlong paring pilipinong +sina Gomez, Burgos at Zamora na ipinabitay n~g pamahalaang kastila +sa sulsol n~g m~ga "fraile." Anopa't ang m~ga bagay na ganito, ang +m~ga paguusig kina Rizal at m~ga kasamahan, na paraparang labag sa +matwid, ay siyang lagi nang ipinagugunita upang magalab ang loob +n~g m~ga kasapi. Bakit ang totoó ay talagang inis na't tigib +na tigib ang pusong matiisin n~g m~ga pilipino sa madlang kaapihang +ginagawa sa kanila n~g m~ga maykapangyarihan noon.</p> + +<p>45.—<b>Ang m~ga babai ba'y tinatanggap sa +"Katipunan"?</b>—Hindi kabilang ang m~ga babai. Subali't ilan +sa kanila, lalunglaluna ang m~ga asaasawa n~g m~ga nasa katipunan, +ang nabigyan n~g tungkuling magagaan. Si G. Perfecta Simeon, sa +halimbawa, ay ginawang taga-in~gat-yaman sa "Balan~gay +Maluningning," na napatatag sa nayon n~g San Nicolas, Maynila.</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="IX" name='IX'></a> +<h2><b>IX</b></h2> + +<h2>ANG "KATIPUNAN" AT ANG PAGUUSIG SA M~GA MASON</h2> + +<p>46.—<b>Inusig ba n~g m~ga kastila't fraile ang m~ga mason +dahil sa "Katipunan"?</b>—Oo. Anoman ang mangyaring pagtutol +n~g m~ga pilipino sa m~ga kahidwaang inaasal n~g m~ga nakasasakop +sa atin sa m~ga panahong yaon ay sa m~ga "mason" ibinibintang at +ang m~ga ito ang pinagdadadakip at pinarurusahan.</p> + +<p>47.—<b>At sa anong dahil?</b>—Kailan~gan ang +kaunting paliwanag. Sinabi na natin na ang m~ga "mason" ay di +kasangayon sa paghihimagsik na nilalayon n~g m~ga Katipunan. Alam +na natin na, ibá ang "Masonería" sa "Katipunan," at +ang "Liga Filipina" nama'y walang kinaalam sa dalawang nauna. +Bawa't isá ay may kanikaniyang uri, palatuntunan at +adhikain. Subali't hindi maikakait na ang "Masonería" at ang +kaniyang m~ga kampon ay siláng nagsabog sa m~ga kalahi n~g +m~ga kurong dakila ukol sa ikatutubós; silá, ang m~ga +masón, ang masasabing nagturo n~g pagbibigkis n~g kalooban +sa m~ga pilipino, upang humarap at makipaglaban sa loob n~g +kapayapaan sa m~ga makapangyarihang lumulupig sa Lahi; ang m~ga +kasapi sa "Masonería," ay silang nagpakilala sa pamahalaan +sa España n~g m~ga masasamang palakad na pinaiiral dito, na +siyang ikinalulugmok n~g bayan sa karukhaan, kaapihan at +kabusabusan. "Ibig namin—ang hiling sa España n~g m~ga +masón—na ang aming baya'y maging karapatdapat, maging +malaya't maginhawa, na sa kaniyang pan~ganorin ay tumanglaw ang +maningning na araw n~g katarun~gan at kabihasnan. Ibig namin na +dito'y maghari ang pagpapantay-pantay, ang tunay na kalayaan n~g +mamamayan sa harap n~g m~ga mapagimbot, na nan~gabubuhay sa +pagsugpu sa karapatan n~g bayan na dinidilig ang kanilang +kaginhawahan n~g luha n~g bayang nagdaralita."</p> + +<p>48.—<b>Ang m~ga kahilin~gan bang iyan ay napagkilala n~g +m~ga taong bayan?</b>—Hindi lamang nakilala kungdi +nararamdaman nila sa sarili. Ang m~ga pagsusumikap na yaon n~g m~ga +mason ay siyang ikinamulat n~g bayan sa kanyang aping kalagayan. +Ito'y nalalaman n~g pamahalaang kastila at lalong natataho n~g m~ga +"cura" sa bayan-bayan, pagka't sa bayang pinamumugaran n~g isang +"logia" o n~g m~ga "mason," ang "cura" at ang m~ga kastila ay di +lubhang nakapamayani sa kanilang m~ga masasamang gawa, sapagka't +nahahadlan~gan sila n~g pagkakaisa n~g m~ga taong bayan sa pagtutol +laban sa m~ga masasama nilang palakad. Napapansin din n~g m~ga +"fraile" na ang pasok n~g salapi sa simbahan ay umuunti, sanhi sa +kagagawan n~g m~ga mason na nagtuturo sa bayang iwanan ang patay sa +loob n~g simbahan at huwag magbayad n~g anoman. Itinuturo rin naman +nila na huwag bilhin ang m~ga kalmen, ang m~ga kuwintas, ang m~ga +kandila, ang m~ga istampá, ang m~ga bula, ang m~g novena, na +kinakalakal n~g kombento.</p> + +<p>49.<b>—Kailan pa inusig ang m~ga mason?</b>—Ang +masikhay na paguusig sa kanila, ay masasabing nagsimula noong taong +1892 at sumidhi n~g mapatatag na ang "Katipunan" at si Bonifacio'y +walang humpay sa pagpapalaganap n~g kanyang samahan. Paano'y alam +n~g pamahalaang kastila't n~g m~ga "fraile" na si Bonifacio'y +"mason," bukod sa ang layunin at m~ga ipinupunla n~g "Katipunan," +ay huwad sa "Masoneria." Kaya, lahat n~g kilos nina Bonifacio at +m~ga kasamahan ay sa m~ga "mason" ibinabagsak, bakit ang amá +naman n~g "Katipunan," sa nasa niyang magkasamasama ang lahat, sa +lilim n~g watawat n~g samahang kaniyang pinamunuan, ay di lamang +hindi nagpapasinun~galing sa gayong akala kundi bagkus pang +pinagtitibay. Ang m~ga "mason," n~g m~ga panahong yaon, ay sila ang +lumalagay na tagataguyod n~g kalayaan n~g bayan at sila'y +pinagpipitaganan n~g maraming kababayan, lalonglalo na ang m~ga +"masong" siná Rizal, Del Pilar, Lopez Jaena, at iba pa, na +may m~ga pagtatanggol na ginawa ukol sa kalayaan n~g Pilipinas at +lagi nang ipinagsasanggalang ang kaapihang tinitiis n~g kanilang +kababayan.</p> + +<p>50.—<b>Hindi ba itinigil ang paguusig na yaon sa m~ga +mason?</b>—Nang taong 1893 at n~g m~ga unang buwan n~g taong +1894, ay napatigil ang m~ga paguusig sa kanilá. Palibhasa'y +naipatapon na si Rizal sa Dapitan—na sa ganang m~ga kastila't +fraile'y siyang pinakapuno n~g kilusan n~g m~ga "mason"—at +naparusahan na ang m~ga inaakalang kinaalam sa pagtutol na +ginampanan n~g m~ga pinaguusig na gaya nina Doroteo Cortes, Jose +Basa, Ambrosio Salvador, Mariano Apacible at marami pang taganas na +m~ga "mason," ang m~ga kalaban n~g kalayaan n~g bayan ay +napatahimik. Dahil dito'y muli na namang nagsikilos ang m~ga mason +at binuhay na muli ang kanilang m~ga pagpupulong tun~go rin sa +ikagagaling n~g sariling bayan.</p> + +<p>51.—<b>Nagtagal ba ang gayong +katahimikan?</b>—Hindi. Nang taong 1895 ay muli na naman +silang pinagusig. Ang kilusan sa paghihimagsik n~g "Katipunan" na +noo'y lumaganap na sa m~ga taong bayan, lalonglaluna sa m~ga +lalawigang tagalog, ay sa m~ga mason naman ipinagbintang. Sila na +naman ang hinuli, pinahirapan at ipinagbibilanggo. Ang m~ga +"convento" ay nagsikilos, ang m~ga pinunong kastila ay paraparang +nagsusumikap sa pagbibintang na ang m~ga "logia," ay walang +linalayon kundi ang paghiwalay n~g Pilipinas sa España. Ang +bun~ga n~g lahat n~g ito ay ang pagsisiyasat sa m~ga bahay bahay +n~g m~ga mason, ang pagpapabilanggo, pagpapatapon sa malalayong +bayan sa m~ga magiting na kampon n~g "Masonería." Dahil +dito, marami rin sa m~ga mason na noong una'y di kasangayon ni +Bonifacio sa paghihimagsik, ang tumulong na tuloy sa pagpapalaganap +n~g "Katipunan."</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="X" name='X'></a> +<h2><b>X</b></h2> + +<h2>ANG PAGHIHIMAGSIK</h2> + +<p>52.—<b>Ano ang ginawa n~g "Katipunan" sa harap n~g m~ga +nangyayaring yaon?</b>—Inihanda na ang paghihimagsik. Si +Bonifacio at ang ilan niyang matatalik na kawani ang madalas +magsilabas sa m~ga bundok na nakalilibid sa Maynila at kanilang +pinagaaralan ang tumpak na paraan sa pagsalakay dito at ang +magagawang kuta n~g kawal n~g "Katipunan" sa pakikilamas.</p> + +<p>53.—<b>Kailan nahuli ang m~ga kasapi sa +"Katipunan"?</b>—Niyong ika 13 n~g Agosto n~g 1896 sa San +Piro Makati. Bagá man m~ga kasapi sa "Katipunan" ang +nan~gahuli, ay m~ga "mason" din, daw, alinsunod sa sulat n~g "cura" +sa tinurang bayan na si Agustin Fernandez sa pinuno n~g Kastila +rito sa Maynila na si Luengo. N~guni't bago pa mangyari ito, ang +teniente n~g Guardia Civil na si Manuel Sityar, niyong ika 5 n~g +buwan n~g Hulyo n~g taón ding yaon, 1896, ay sumulat na sa +m~ga pinuno niya, sa Maynila, at ibinabalita na siya'y may +natuklasang inihahandang paghihimagsik laban sa pamahalaan na ang +man~ga san~ga ay nasa San Juan del Monte, San Felipe Nery, +Pandakan, Marikina at Montalban. Ibinabalita rin na may m~ga ilang +libo ang magsisipaghimagsik na nagsipanumpa sa pamamagitan n~g +sarili nilang dugo na inilagda sa kasulatan nang sa gayo'y +magtumibay sa pakikibaka hanggang sa matamó ang kasarinlan +n~g Pilipinas.</p> + +<p>54.—<b>Umabot ba sa kaalaman ni Bonifacio ang ganyang m~ga +ibinalita?</b>—Oo. Simula pa nang itinatag ang "Katipunan", +ay nakahikayat na nang ilang kababayang nagsisipaglingkod sa m~ga +kawanihan n~g pamahalaang kastila at gayon din ang ilan sa +nagsisipaglingkod sa bahay n~g m~ga pinuno at sa m~ga "convento." +Nang m~ga araw na yaon, ay nakapaglagay na ang "Katipunan" n~g +kaniyang m~ga tiktik sa loob n~g pamahalaan na naghahatid kay +Bonifacio n~g m~ga balitang kailan~gan nitó. Kaya, n~g +malaman niyang natuklasan na ang "Katipunan" n~g may kapangyarihan, +ay pinulong ang lahat n~g m~ga pan~gulo sa m~ga balan~gay at m~ga +kasapi sa pook n~g Kankong, Kalookan, niyong ika 17 n~g Agosto n~g +1896. Ang pulong ay sinimulan n~g ika 8 n~g umaga at natapos n~g +magtatakipsilim na. Mainit at mahigpit ang kanilang pagtatalo. May +m~ga ayaw munang gawin ang paghihimagsik sa kawalan n~g m~ga +sandata't baril na ilalaban, n~guni't marami ang may ibig at ayaw +nang magsiuwi sa kanikanilang bahay. Sa wakás ay pinagtibay +din at bilang saksi n~g pinagkasunduan, lahat ay nagsidukot at +kinuha ang kanikanilang m~ga "cedula personal" at pinagpupunit, +tandang hindi na sila babalik sa kanikanilang bahay. Pagkatapos ay +nagpangkatpangkat na.</p> + +<p>55.—<b>Ano pa ang kanilang pinagtibay?</b>—Na +salakayin ang Maynila n~g ika 30 n~g buwang binanggit. Datapwa, n~g +matuklasan ni P. Mariano Gil, "cura" sa simbahan n~g Tundo, ang +m~ga kasulatan n~g "Katipunan" at pati n~g batong pinaglilimbagan +n~g "recibo" nito, dahil sa sumbong n~g isang nan~gan~galang +Teodoro Patiño, na nakuha sa pagawaan n~g pahayagang "Diario +de Manila," n~g ika 19 n~g buwang ding yaon, ang m~ga sundalo't +"guardia civil" ay nagsisipagsiyasat sa m~ga palipaligid n~g labas +n~g Maynila, kaya't n~g ika 23 n~g buwang ito ay nangyari ang unang +labanan n~g m~ga iyon sa kawal n~g "Katipunan" sa Balintawak. +Sinimulan na ang panghuhuli at pagpapahirap sa m~ga +napagbintan~gan.</p> + +<p>56.—<b>Ano ang inilalaban n~g m~ga kasapi sa +"Katipunan"?</b>—Ilang itak, bukaweng tinulisan, palasan, +m~ga "revolver" na kinuha n~g m~ga Katipunan sa Maestranza, dalawa +o tatlong baril na naagaw sa m~ga sundalo n~g pamahalaang +kastila.</p> + +<p>57.—<b>Nagpatuloy ba sa ganito?</b>—Oo. N~guni't +itinatag na ni Bonifacio ang kanyang pamahalaan sa "Pasong Tamo", +Kalookan, at pagkatapos sa bundok n~g "Balara", Marikina. Mula doon +ay siya'y naguutos sa tulong n~g kanyang m~ga kagawad. Ang +pamahalaan n~g "Katipunan," ay di na sa samahang ito lamang kundi +binigyan na n~g uring pangbansa. Ganitó: Presidente, +Andrés Bonifacio; Ministro de Estado, Emilio Jacinto; +Ministro de Guerra, Teodoro Plata; Ministro de Gobernacion, Aguedo +del Rosario; Ministro de Gracia y Justicia Briccio Pantas; Ministro +de Hacienda, Enrique Pacheco; Secretario General, Daniel Tria +Tirona at Tesorero General, Silverio Baltazar (Kapitan sa bayan n~g +Kalookan).</p> + +<p>58.—<b>Ang pamahalaan bang iyan ang namatnugot n~g +paghihimagsik?</b>—Oo. Datapwa, ang nais ni Bonifacio, +bagaman si Rizal ay di nila kaayon, ay siya'y gawing pan~gulong +pangdan~gal at siya'y magawang sanggunian, bagay itong di nangyari. +Nang si Rizal ay dumating sa Maynila noong ika 5 n~g Agosto n~g +1896 na galing sa Dapitan na pinagtapunan sa kanya, ay tinangka +nina Bonifacio, Emilio Jacinto at ibang kasamahan na siya'y itanan. +Si Emilio Jacinto ay nagsuot marinero at nagsadya sa lancha +"Caridad" na kinalululanan ni Rizal sa paglunsad sa bapor +"España." Kunwa'y naglilinis, at sa isang pagkakataon ay +ibinulong sa ating bayani: "Kung kayo po'y ibibilanggo, ay +ililigtás namin kayo. Kami'y nahahanda." Palibhasa'y umaasa +si Rizal sa kalinisan n~g kanyang budhi sa matapat na pakikisama +niya sa pamahalaan noon, sumagot n~g gayari: "Salamat. Huwag +ninyong gawin iya sa akin. Bayaan ninyo't nalalaman ko ang aking +gagawin." Dahil dito, ang nais na yaon nina Bonifacio ay di n~ga +nangyari at sa gayo'y napilitang magkasya na sa sarisarili nilang +pamamatnugot n~g "Katipunan."</p> + +<p>59.—<b>May m~ga palatuntunan ba ang +paghihimagsik?</b>—Iilan lamang, yaong lubhang kinakailan~gan +sa m~ga unang pagkilos. Pinasiyahan nila na ang magbabalita n~g +pagsalakay sa Maynila, ay hihip n~g m~ga "tambuli" mula sa m~ga +bundok na kinaroroonan n~g m~ga kawal. Ang hudyatan upang +magkakilanlan ang magkakapatid ay ang salitang "Balan~gay" na dapat +sagutin n~g "Marikit." Nang ika 27 n~g Agosto, 1896 ay lumipat si +Bonifacio at ang kanyang m~ga kasamahan sa pook n~g "Balakbak," +nayon n~g "Hagdangbató," at sa isang kamalig, ay kaniyang +isinulat at ipinadala sa m~ga kinauukulan ang sumusunod na +pahayag:</p> + +<div class='blkquot'> +<p><b>"m~ga maginoong namiminuno, kasapi at m~ga kapatid:</b></p> + +<p>"Sa inyong lahat ipinatutungkol ang pahayag na ito. Totoong +kinakailan~gan na sa lalong madaling panahon ay putlin natin ang +walang pan~galang panglulupig na ginagawa sa m~ga anak n~g bayan, +na n~gayo'y nagtitiis n~g mabibigat na parusa at paghihirap sa m~ga +bilangguan, na, sa dahilang ito'y mangyaring ipatanto ninyó +sa lahát n~g m~ga kapatid na sa araw n~g Sabado, ika 29 n~g +kasalukuyan, ay puputok ang paghihimagsik na pinagkasunduan natin, +kaya't kinakailan~gang sabaysabay na kumilos ang m~ga bayan-bayan +at sabaysabay na salakayin ang Maynila. Ang sino pamang humadlang +sa banal na adhikaing itó n~g bayan ay ipinalalagay na +taksil at kalaban, maliban na n~ga lamang kung may sakit na +dinaramdam o ang katawa'y maysala, at sila'y paguusigin alinsunod +sa palatuntunang ating pinagiiral.—Bundok n~g Kalayaan, ika +28 n~g Agosto n~g 1896—ANDRES BONIFACIO."</p> +</div> + +<br /> + + +<p>60.—<b>Sinunod ba n~g bayan ang pahayag na +iyan?</b>—Lahat n~g nakabatid ay nagsisunod. Kinabukasan n~ga +n~g gabi, (29) ay nagkaroon na n~g labanan sa buong paligid n~g +Maynila. Nang ika 30 n~g buang ito ay nagkaroon na n~g mahigpit na +labanan sa Balintawak, sa San Juan del Monte at sa iba pang pook. +Si Bonifacio ay nagpakita n~g di karaniwang katapan~gan at gayon +din ang kanyang m~ga kasamahan. Nasupil nila at naagawan n~g ilang +baril ang m~ga himpilan n~g guardia civil. Kaya noon din ay +ipinasya ni General Blanco, kataastaasang puno n~g Kastila dito sa +Pilipinas, na ipalagay na pook n~g digmaan ang m~ga lalawigang +Maynila, Bulakan, Kapampan~gan, Nueva Ecija, Tarlak, Laguna, +Batan~gan at Kabite, at iniutos na bantayang mahigpit ang m~ga +mamamayan.</p> + +<p>61.—<b>Ano pa ang ginawâ n~g pamahalaang kastila sa +harap n~g m~ga pangyayaring yaon?</b>—Pinagdadakip ang lahat +n~g kilalang mason o m~ga kamaganak at kaibigan nila at kinulong sa +Bilibid, sa Fuerza de Santiago at sa ibá pang sukat +kapiitan, gaya n~g silong n~g m~ga kuta (muralla) na nakakakulong +sa loob n~g Maynilà (Intramuros). Ang m~ga mayayamang +katulad n~g m~ga Yangko (ama); Roxas, Zamora, Bautista at iba't +ibá pa'y pinaghuhuli at piniit sa bilangguan, at gayon din +ang m~ga pilipinong napapatan~gi sa dunong at sa kabuhayan. Ang +m~ga kasapi sa "Katipunan," ay pinagdadakip din at pinahirapan sa +loob n~g bilangguan. Palibhasa'y nakilala na ang kaparaanang +ginagawâ sa pagsapi,—dahil sa pagkatuklas n~g binanggit +na "cura" sa Tundong si P. Mariano Gil,—lahat n~g m~ga +manggagawa sa m~ga pagawaan, ang m~ga lalaking lumalakad sa m~ga +lansan~gan sa Maynila at sa m~ga bayang katagalugan, ay isá +isáng nilililisan n~g manggas n~g baro n~g m~ga "guardia +civil" at "veterana" at tinitignan kung may piklat na gurlis at +ibinibilanggo. May m~ga ilan na nagkasugat o tinubuan kaya n~g +galis sa bisig, kahit na di sa lugal na kinukudlitan sa pagkuna n~g +dugo na inilalagda sa kasulatan n~g panunumpa n~g m~ga kasapi sa +"Katipunan," ang ibinilango, pinahirapan at pinagbabaril sa +Bagumbayan (Luneta) at sa loob n~g m~ga bilanguan.</p> + +<p>62.—<b>Ang m~ga mayayama't m~ga marurunong na pilipino ay +di lamang ang hindi kasapi sa "Katipunan" kundi kasalun~gat pa +mandin nito, ¿bakit sila pinagdadakip at pinabaril ang +ilan?</b>—Si Bonifacio rin at ang "Katipunan" ang masasabing +may kagagawan n~g gayong panghuhuli. Nang malaman ni Bonifacio na +ang m~ga mayaman at m~ga litaw na pilipino, ay ayaw sa +paghihimagsik, siya'y umisip n~g isang paraan na ang m~ga ito'y +mapadamay sa paguusig sa m~ga taga "Katipunan". Una, ay nang lalong +masugatan ang puso n~g m~ga taong bayan kung makitang pati n~g m~ga +mayayaman't m~ga litaw na kababayan ay pinipiit at pinagbabaril, +at, ikalawa't higit sa una'y nang sa gayon ay lalong lumagablab ang +apoy n~g paghihimagsik. Anopa't sa kanyang pagkatunay na +manghihimagsik, ang ibig ni Bonifacio ay magkahalohalo na ang balat +sa tinalupan. Kaya, nang mairaos na ang pulong na nagpasiya n~g +pagsalakay sa Maynila, ay iniutos ni Bonifacio kina Emilio Jacinto +at Guillermo Masangkay na isabog sa ilang pook n~g Maynila ang m~ga +kasulatan na sadyang inihanda ni Bonifacio at nang m~ga alagad +niya, na nagpapakilalang ang m~ga nan~gakalagda ay m~ga kinaalam at +kasapi sa "Katipunan," bagaman ang totoo, ay hindi, at ang m~ga +kasulatang yao'y ginawa lamang at hinuwaran ang lagda n~g ilang +m~ga litaw na mayayaman at marurunong na pilipino nang sa gayo'y +mapasubo o isubo sila sa ginampanang paghihimagsik n~g bayang +maralita, sa ikabubuti n~g lahat.</p> + +<p>63.—<b>Iyan ba'y inihayag ni Bonifacio sa lahat n~g m~ga +kasapi?</b>—Ang ginawa niyang panghuhuwad sa m~ga lagdang +binanggit ay hindi inihayag, n~guni't talagang ipinababasa sa m~ga +kasapi sa "Katipunan" at n~g sa gayo'y lalong lumakas ang loob n~g +kaniyang m~ga alagad. Katunayan nito, ilan sa m~ga nahuli ang sa +hirap sa m~ga pasakit ay nagturó n~g nagturó sa ilang +taong litaw, bagama't ang ilan sa m~ga isinigaw ay sa gawa na +lamang n~g higpit n~g m~ga parusa.</p> + +<p>64.—<b>At ano ba ang m~ga parusang iginagawad sa m~ga +hinuhuli?</b>—Mahaba't ma'y kahirapang isaisahin. N~gunit ang +karaniwan ay ang huwag pakanin n~g maghamaghapon; paluin sa +talampakan; palakarin sa munggo, ibitin n~g patiwarik at biglang +ibagsak; paluin n~g palasan n~g patihaya; duruin n~g aspile ang +kukó; inisin sa m~ga bartolina na maghamaghapong nakatayo; +ilubog sa balon at makasandali'y han~guin at iba't iba pa. Sa +katapustapusan ay barilin.</p> + +<p>65.—<b>Sino sino ang m~ga pinagbabaril?</b>—Hindi +maaaring isiwalat. Marami. Sa m~ga kasapi sa "Katipunan" ay di na +kailan~gan sabihin pa. N~guni't ang m~ga unang ipinabaril n~g +pamahalaang kastila sa Luneta noong ika 4 n~g Septiembre n~g 1896, +ika 5 at 1/2 n~g hapon, ay siná: Sancho Valenzuela, Eugenio +Silvestre, Modesto Sarmiento at Ramon Peralta. Ang m~ga masong +binaril sa Maynila ay ito: Jose Rizal, Domingo Franco, Numeriano +Adriano, Moises Salvador, Luis E. Villareal, Faustino Villaruel, +Ramon Padilla, Jose Dizon at Antonio Zalazar. Sa m~ga lalawigan +naman ang m~ga masong binaril o pinatay (marami ang sa hirap n~g +m~ga parusa ay namamatay) sa gayon o ganitong kadahilanan ay ang +sumusunod: Rosalio Silos, sa Mindanao; Lauro Dimayuga, sa +Batan~gan: Domingo Cecilio, Ciriaco Sarile, Teodorico Lagonera, +Pantaleon Belmonte, Quintin Tinio, Mamerto Natividad, at Marcos +Ventus sa Nueva Ecija: Francisco Tañedo at Procopio Hilario +sa Tarlak: Leon Hernandez sa Kamarines; at ang ilan sa m~ga binaril +sa Kabite ay sina Victoriano Luciano, Maximo Inocencio, Feliciano +Cabuco, Eugenio Cabezas, Hugo Perez, Maximo Gregorio, Jose Lallana, +Severino Lapidario at Alfonso Ocampo.</p> + +<p>66.—<b>Ilang panahon nagtagal ang +paghihimagsik?</b>—Mula n~g ika 29 Agosto n~g 1896 hanggang +noong pumasok sa Maynila ang hukbo n~g m~ga amerikano noong ika 13 +n~g Agosto n~g 1898, bagaman n~g lagdaan ang "Pacto de +Biak-na-Bato" noong ika 4 n~g Agosto n~g 1897, ay nahinto ang +labanan na inulit uli n~g Mayo n~g taong sumunod, 1898, n~g +nagbalik dito si Aguinaldo na buhat sa Hongkong. Dapat din sabihin +na naririto na ang m~ga amerikano sa Maynila, ay nakikipaglaban pa +ang kawal n~g paghihimagsik sa ilang bayan na hindi pa nahuhulog sa +kamay n~g m~ga pilipino at sa katunaya'y ang ilan ay nagsisuko o +napasuko nang naririto na sa Maynila ang hukbó n~g +amerikano.</p> + +<p>67.—<b>Kailan dumating sa Pilipinas ang m~ga +Amerikano?</b>—Noon n~gâng unang araw n~g Mayo n~g +1898. Nagbubukang liwayway n~g nagsipasok sa look n~g Maynila ang +m~ga sasakyang-dagat na pangdima n~g Estados Unidos at +kapagkaraka'y nilusob ang m~ga sasakyang dagat na pangdima n~g m~ga +kastilà at m~ga ilang sandali lamang ay napipilan at +napalubog itong m~ga huli. Sa look n~g Maynila ay namalagi ang m~ga +sasakyang dagat na nagwagi hanggang noong ika 13 n~g Agosto n~g +1898 na nilusob n~g hukbong amerikano ang Maynila at sa +kanilá isinuko ang bayang ito n~g m~ga maykapangyarihang +kastila n~g araw ding yaon.</p> + +<p>68.—<b>At ang hukbo n~g "Katipunan," ay ano ang ginawa n~g +araw na yaon?</b>—Dapat munang sabihin na hindi na hukbo n~g +"Katipuuan" ang máitatawag sa m~ga kawal na yaong +nagsipaghimagsik, sa dahilan noon ika 24 n~g Mayo n~g 1898, nang si +Emilio Aguinaldo, ay magbalik sa Kabite na galing sa Hongkong (ika +15 n~g Mayo, 1898), ay itinanghal niya ang kasarinlan n~g +Pilipinas, na siya ang pinaka Dictador, kundi hukbo n~g Pamahalaang +Pilipinong Naghihimagsik. Noong ika 12 n~g Hunyo n~g 1898, ay +inihayag at itinanghal naman sa Kawit ang uri n~g Pamahalaang +sarili n~g Sangkapuluang Pilipinas at susog dito'y itinatag ang +Pamahalaang Pilipinong Naghihimagsik, na ang Pan~gulo ay si Emilio +Aguinaldo. Ang m~ga kawal n~ga nito, ay nangakarating at +nagsihimpil hanggang sa m~ga nayon n~g Maynila, gaya n~g +Gagalan~gin, Cervantes, Sampalok, Santa Mesa, Pako at Ermita, +kasabay halos n~g hukbong amerikano na nagsipasok n~g ika 13 n~g +Agosto n~g 1898.</p> + +<p>69.—<b>Ano pa ang nangyari?</b>—Ang hukbo n~g +Estados Unidos, ay nasa Maynila at Kabite (kabayanan) at ang +hukbong pilipino nama'y siya n~gang sumasakop sa m~ga bayanbayan at +nakikipaglabanan pa sa hukbó n~g m~ga kastila doon sa ilang +bayang nasa kamay pa n~g m~ga ito. Nang ika 15 n~g Septiembre n~g +1898, ay idinaos sa simbahan n~g Barasoain, Malolos, ang unang +Kapulun~gang Bayan na binubuo n~g 85 kinatawan n~g m~ga lalawigan +n~g Sangkapuluang Pilipinas. Nang ika 29 n~g Nobyembre n~g taon +ding ito ay pinagtibay n~g kapulun~gang sinabi ang +Pan~guluhang-batas (Constitucion) na paiiralin sa Pilipinas at n~g +21 n~g Enero n~g 1899, ay inihayag na't pinairal ang binanggit na +Pan~guluhang-batas at tuloy itinanghal ang República +Filipina sa simbahan n~g Barasoain, Malolos.</p> + +<p>70.—<b>Bakit namayani sa Pilipinas ang hukbo n~g Estados +Unidos?</b>—Ganito ang nangyari: Nang ika 20 n~g Disyembre +n~g 1898 ay pinagkasunduan n~g España at Estados Unidos ang +paghinto n~g kanilang digmaan, na nagmula n~g buwan n~g Abril n~g +1898. Ang linagdaang yao'y pinagtibay n~g Senado n~g Estados Unidos +n~g ika 6 n~g Pebrero n~g 1899. Sa kasunduang ito'y ipinagkaloob +n~g España sa Estados Unidos ang Sangkapuluang Pilipinas. +Nang ika 4 n~g Enero n~g 1899, ay iniutos n~g Pan~gulong Mckinley +n~g Estados Unidos sa kay General Otis na siyang namiminuno sa +hukbong amerikano sa Pilipinas na ipakilala sa m~ga pilipino ang +kapangyarihan n~g Estados Unidos dito. Ang Pamahalaang pilipino ay +tumutol at ayaw kilanlin ang nasabing kapangyarihan at karakaraka'y +inihanda ang m~ga kawal sa pakikibaka. Lahat n~g katwiran n~g isang +bayang natutong maghimagsik ay ginamit. Nang kagabihan n~g ika 4 +n~g Pebrero n~g 1899, isa sa m~ga pinuno n~g hukbong pilipino ang +ibig bumagtas sa tulay n~g San Juan del Monte, n~guni't siya'y +binaril n~g nakabantay doon na isang sundalong amerikano. Dito na +nagsimula ang pakikibaka n~g hukbong amerikano laban sa hukbong +pilipino na nagtagal n~g ilang taon, hanggang sa napipilan n~g +lakas n~g malaki at mayamang Estados Unidos ang kamuraan at +kahinaan n~g Republica Filipina.</p> + +<p>71.—<b>Kailan lamang nagsisuko ang lahat n~g ating +kawal?</b>—Baga ma't si Emilio Aguinaldo ay nadakip n~g ika +23 n~g Marso n~g 1901, sina general Lukban, sa Samar, at si Malvar, +sa Batan~an, ay nagsilaban pa at nagsisuko na lamang na kasama ang +kanilang m~ga kawal n~g talagang supil na supil na n~g kalaban at +wala n~g makain. Ang una'y sumuko n~g Pebrero n~g 1902 at ang +ikalawa ay n~g Hunyo n~g tinuran ding taon.</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="XI" name='XI'></a> +<h2><b>XI</b></h2> + +<h2>TAGUMPAY AT PAHIMAKAS</h2> + +<p>72.—<b>Samakatwid ang panghihimagsik n~g "Katipunan" n~g +Agosto n~g 1896, ay siyang pinanggalin~gan n~g Hukbo n~g Pilipino +at siyang ginamit sa pagtatatag n~g Republica +Filipina?</b>—Oo. At salamat sa paghihimagsik na yaon ay taas +ang noo n~g bayan natin sa paghin~gi n~g kalayaan at kasarinlan. +Anopa't ang isang bayang natutong maghimagsik dahil sa kanyang +kasarinlan ay karapatdapat na mabuhay n~g malaya.</p> + +<p>73.—<b>Lahat ba'y kumikilala sa kadakilàan n~g +ginawa ni Bonifacio at n~g "Katipunan" ukol sa +Bayan?</b>—Nang m~ga unang araw ay hindi, lalunglaluna ang +m~ga pusakal niyang kalaban na m~ga "fraile." Sa pahayagan n~g m~ga +ito na ang pamagat ay "Libertas" ay sinabing kung ipagtatayo, raw +n~g monumento si Andrés Bonifacio ay mapan~gan~ganlang +"monumento al crimen," at ang m~ga heswita nama'y ipinalalagay na +ang amá n~g "Katipunan" ay isang "criminal" sa kasaysayan +n~g Pilipinas na itinuturo nila sa m~ga bata sa Ateneo de Manila. +Ito'y tinutulan n~g m~ga pahayagang pilipino at n~g ilang m~ga +litaw na kababayan.</p> + +<p>74.—<b>Ano ang ginawàng paran~gal n~g bayan kay +Bonifacio at sa "Katipunan"?</b>—Mula n~g taong 1901 sa isang +pook nitong Maynila, sa daang Alvarado, ay nagdadaos +taón-taón n~g paran~gal na alaala sa amá n~g +"Katipunan." Untiunti ay lumalaki ang ginagawang yaon at +lumalaganap sa ibang m~ga pook n~g Tundo. Nan~g ika 3 n~g +Septiembre n~g 1911, sa balak n~g m~ga pahayagang tunay na +makabayan na "El Renacimiento" at "Muling Pagsilang" at sa +pagaambagambagan n~g m~ga taong bayan, ay itinayo ang bantayog sa +Balintawak, na bilang alaala sa m~ga bayani n~g panghihimagsik n~g +1896. Ang Legislatura Filipina naman, sa balak n~g Kapulun~gang +Bayan, ay naglaan na n~g salaping igugugol sa isang bantayog sa +nayon n~g Kalookan na kahahangganan n~g daang "Avenida Rizal," +bilang alaala at pagbubunyi n~g bayan kay Andrés Bonifacio. +At noong ika 30 n~g Nobyembre n~g 1920, ang Senador Lope K. Santos, +ay nagharap sa Senado n~g isang mungkahing kautusan na +itinatakdaang araw na pan~gilin ang ika 30 n~g Nobyembre, bilang +alaala sa araw na iyan na kapan~ganakan ni Andrés Bonifacio. +Pinagtibay naman n~g Legislatura Filipina at ang bilang n~g batas +ay 2946. Kayâ, mula noong ika 30 n~g Nobyembre n~g taong +1921, ay ginagawa n~g pan~gilin ang araw na ito sa taon-taon. Sa +gayo'y napagtibay na n~g m~ga tunay na Kinatawang-bayang nagsisibuo +n~g Senado at n~g Cámara de Representantes; ang mahalagang +utang n~g Sangbayanang Pilipinas kay Andrés Bonifacio at sa +"Kataastaasan Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Bayan," na +pinagmulan n~g tagumpay n~g minimithing Kasarinlan sa puso n~g +lahat.</p> + +<p>75.—<b>Kailan namatay si Bonifacio at ano ang +ikinamatay?</b>—Ang m~ga tanóng na iyan ay mahabang +salaysayin. Gayon man, ay pagaralan nating ipatanto ang ilang bagay +ukol sa pagkapatay sa kanya. Sa dahilang hindi nagkakaisa noong +m~ga unang buan n~g taong 1897, ang m~ga pinuno n~g Paghihimagsik, +na nasa sa Kabite, na sina Bonifacio, Aguinaldo at iba pa ukol sa +m~ga kaparaanan n~g kanilang ginagampanan, ay nagkaroon n~g m~ga +hinanakitan sa loob ang isa't isa. Ang hinanakitang yao'y isinaysay +ni Bonifacio na rin sa dalawa niyang sulat kay Emilio Jacinto, na +ginawa sa Naik ukol sa ika 16 n~g Abril ang isá at ang +isá nama'y ukol sa ika 24 n~g buan ding ito n~g taong 1897 +na yari sa Limbon. Anopa't sa ikalawang sulat ay sinasabing siya'y +mayhinala na sina Aguinaldo at ang m~ga kapangkat nito'y ibig +"isuko ang buong Revolucion."</p> + +<div class='blkquot'> +<p>"Isang balitang nakasusuka—ang wika ni Bonifacio sa sulat +niyang ito kay E. Jacinto—ay ang kataksilan n~g m~ga +namiminuno sa "Magdalo". Sila'y napasakop sa kapatawaran (indulto) +o kumampí sa m~ga kastila. Ang tinurang m~ga puno ay sina: +Daniel Tirona, Ministro de la Guerra; José del Rosario, +Ministro del Interior; José (?) Cailles, Teniente general, +at ang iba pang m~ga tagá Tansá at pati n~g "cura" +roon, na m~ga alipuris ni Kapitang Emilio."</p> +</div> + +<p>Nang 1896, ay may dalawang pangkat sa lalawigang Kabite na +nagsisipamatnugot sa paghihimagsik doon. "Magdalo" ang pamagat n~g +isa na pinan~gun~guluhan ni Baldomero Aguinaldo (kapatid ni +Kapitang Emilio), at ang isa nama'y pinamagatang "Magdiwang," na +pinan~gun~guluhan naman ni Mariano Alvarez. Ang nasasakupan n~g +una'y ang m~ga bayang Kawit, Imus, Bakood, Perez Dasmari~nas, +Silang, Mendez Nuñez at Amadeo, at ang nauukol naman sa +huli'y ang iba pang m~ga bayan n~g tinurang lalawigan.</p> + +<p>Nang makapasok na ang hukbó n~g m~ga kastila sa maraming +bayan n~g Kabite, mula n~g mapatay ang bayaning si Evangelista sa +Sapote, n~g ika 17 n~g Pebrero n~g 1897, ang pangkat na "Magdalo" +ay umurong sa San Francisco de Malabon at umanib sa pangkat na +"Magdiwang." At upang magkaroon n~g pagkakaisa sa pamamatnugot n~g +paghihimagsik doon, noong ika 12 n~g Marzo n~g 1897, ay nagdaos n~g +isang pulong silang m~ga nagsisibuo n~g dalawang pangkat upang +itatag ang isang Pamahalaang Tagapamatnugot n~g Paghihimagsik sa +"casa-hacienda" sa Tejeros. Ang nan~gulo ay si Andrés +Bonifacio na rin. Bago idaos ang halalan n~g m~ga magsisibuo n~g +tinurang Pamahalaan ay ipinatalastas ni Bonifacio na, anoman ang +kalabasan, ay kaniang igagalang. Ginawa ang halalan at ang +kinalabasan ay itó: Emilio Aguinaldo, Pan~gulo; Mariano +Trias, Ikalawang-pan~gulo; Pan~gulong hukbo, Artemio Ricarte; +Taga-Pamatnugot n~g Digma, Emiliano Riego de Dios; at si Bonifacio +ay Director del Departamento del Interior. Si Bonifacio ay hindi +tumutol sa kinalabasan n~g halalan; n~gunit si Daniel Tirona, ay +tumutol sa pakakahalal kay Bonifacio, at ipinalagay na "dapat +ihalal si José del Rosario sa tungkol na pinaglagyan kay +Bonifacio," pagkat ang taong kanyang ipinalalagay ay "lalong +maykaya kay sa napahalal, sa tungkuling hahawakan." Dito, +umanó, nagpakita n~g hinanakit at poot si Bonifacio. +Nagkaroon n~g m~ga kasulatan n~g pagtutol sa halalang binanggit sa +una. May m~ga tutol na linagdaan nina Andrés Bonifacio, +Procopio Bonifacio, Mariano Trias, Pio del Pilar, Artemio Ricarte +at Severino de las Alas. Makalipas araw, ay naapula rin ang tutulan +at ang isa't isa sa m~ga nahalal at sampu n~g m~ga pinunong sakop +n~g Pamahalaang yaon, ay paraparang nagsisumpa n~g kanikanilang +tungkol. Sa sama n~g loob, ang ginawa ni Bonifacio at n~g dalawa +niyang kapatid na sina Procopio at Ciriaco ay nilisan ang Kabite at +pumatun~go sa m~ga bundok n~g San Mateo. Sila'y hinabol n~g m~ga +kawal ni Aguinaldo. Napatay ang kapatid niyang si Ciriaco. Si +Andrés Bonifacio ay nagkaroon n~g tatlong sugat at siya'y +binihag n~g m~ga humabol sa kanila pati n~g isa niyang kapatid. +Dinala sila sa Naik at pagkatapos sa Marigundong. Tatló +naman ang nasugatan sa nagsihabol.</p> + +<p>76.—<b>At ano ang ginawâ sa kanila?</b>—Sa +"Bundok Buntis" sila inihantong. Isang "Hukom n~g Digma" ang +itinatag upang ang magkapatid ay mahatulan sa ibinubuhat na +kasalanang umano silang dalawa'y nagtatayo n~g isang lakas na +isasalun~gat sa Paghihimagsik at nag-sisiiwas sa Pamahalaan n~g +Paghihinmagsik. Ang tinurang hukom, ay pinan~gun~guluhan n~g +binitay na si General Noriel at ang iba pang nagsisibuó, ay +siná Clemente J. Zulueta; Pedro Lipana, Juez Instructor; +Santos Nocon, Fiscal; at m~ga saksi ay sina Agapito Bonzon at Pedro +Sison. Ang tagapagtanggol ni Andrés Bonifacio ay si Teodoro +Gonzalez, na naging kalihim niya. Ang naging hatol n~g Hukuman ay +ipadala silang magkapatid sa pook n~g Look, Batan~gan, upáng +doon sila mamalagi. Datapwâ, dahil, umanó, sa +matinding pagsalakay n~g hukbó n~g m~ga kastila at sa +mahigpit na kahilin~gan n~g marami na di kaayon ni Bonifacio, ang +magkapatid, ay binaril sa "Bundok Buntis," noong ika "10 n~g Mayo +n~g 1897," isáng araw bago mapasok n~g hukbong +Kastilà ang Marigondong.</p> + +<p>Malaking pagdaramdam ang naghari sa lahat, n~g mabalitaan ang +naging wakás n~g buhay n~g Amá n~g +"Katípunan." Gayon man, ay hindi rin nagkapangkatpangkat ang +m~ga kawal n~g Paghihimagsik at ang lahat ay kumilala sa m~ga +nahalal na pinunong nagsisipamatnugot n~g Paghihimagsik sa ilalim +n~g kataastaasang pan~gun~gulo ni Emilio Aguinaldo. May m~ga +ibá pang balita ukol sa nangyaring iyan kay Bonifacio. +Datapwa, sa ganang atin, ay maaring buuin ang m~ga pangyayaring +yaon ukol sa pagkamatay niya, sa ganitó:</p> + +<p>Na, siná Bonifacio at m~ga kapatid ay hindi kaayon nina +Aguinaldo at m~ga kapangkat nitó at ang gayo'y pinagmulan +n~g samaan n~g loob n~g isá't isá;</p> + +<p>Na, ang samaan n~g loob na yaon, ay tumimo sa puso ni Bonifacio, +pagkaraan n~g halalang ginawa n~g m~ga Tagapamatnugot n~g +Paghihimagsik;</p> + +<p>Na, si Bonifacio ay humiwalay sa Pamahalaang yaon, at ayaw +kilanlin at sila'y lumaban sa humabol sa kanila;</p> + +<p>Na, siya'y hinatulan n~g isáng sadyang Hukuman ukol sa +m~ga panahong yaon, at siya't ang kanyang kapatid, ay binaril sanhi +sa m~ga kadahilanang nabanggit na; at</p> + +<p>Bagaman nangyari ang m~ga malulungkot na bagay na yaon, ang +Pamahalaang Tagapaghimagsik na binanggit, ay kinilala n~g m~ga +pinamamahalaan at n~g madlang kampon; at ang Paghihimagsik na +siyang pan~gunahing layon ni Bonifacio, ay naganap n~ga.</p> + +<p>77.—<b>Anó ang palapalagay hinggil sa pakakapatay +kay Bonifacio?</b>—Hindi nagkakaisa ang lahat sa kanilang +kuro at palagay ukol sa pagkapatay na yaon sa Ama n~g ating +Paghihimagsik. Nagkakasalun~gatan at nagkakaibá. May +nagsasabing tumpak at may nagsasabing hindi. Si José +Clemente Zulueta ang siyang, umanó, nagsabi, na "Kailan~gan +sa ikapagtatagumpay n~g Paghihimagsik ang pagkapatay kay Bonifacio, +n~g m~ga panahong yaon": at ang kilalang mananalaysay na si +Epifanio de los Santos, sa kanyang isinulat ukol kay Bonifacio, na +pinagkunan n~g ilang mahalagang salaysay n~g munting aklat na ito, +ay wari'y nagpapakilala n~g pagsang-ayon sa kuròng yaon ni +Zulueta; subali't si Mabini, ang Dakilang Lumpo, ay kasalun~gat. +Anitó sa kanyang talàang ukol sa Paghihimagsik:</p> + +<div class='blkquot'> +<p>"Sino mang sumuri—ang wika ni Mabini—ay walang +matatagpuang bahagya mang katwiran na sukat magpagaan sa inasal na +yaon ni Aguinaldo (kay Bonifacio). Si Andrés +Bonifacio—ang patuloy—ay dî maipalalagay na may +mababang kakayahan at dunong sa sinoman sa m~ga napahalal sa pulong +na yaon, (halalan n~g ika 12 n~g Marzo, 1897) bagkús pa +n~gang nagpakita n~g katalinuhan at kakayahang dî karaniwan +sa kanyang pakakapagtatag n~g "Katipunan". Lahat n~g m~ga +manghahalal ay paraparang m~ga kaibigan ni G. Emilio Aguinaldo at +ni G. Mariano Trias na nan~gagkakaisá, samantalang si +Bonifacio ay pinagaalinlan~ganan, bagama't nagpakilala n~g +isáng malinis na kaugalian, dahil lamang sa siya'y hindi +tagá Kabite; iyan, ang sanhi n~g kanyang hinanakit. Ganoon +pa man, ang paghihinanakit na ito ni Bonifacio ay dî niya +ipinakilala sa anomang marahas na pagtutol, at sa katunaya'y n~g +makita niyang sinoma'y dî nagsusumakit sa ikapagkakasundo +nila, ay nagkasya na lamang sa pagalis sa lalawigan n~g Kabite +upáng tumun~go sa San Mateo na kasama ang kanyang m~ga +kapatid. Kung aalagatain na si G. Aguinaldong nahalal na pinuno, ay +siyang kaunaunahang dapat managot sa dî paggalang at pagsunod +sa Pan~gulo n~g "Katipunan" na kanyang kinasasaipan; kung +gugunitain na ang pagkakasundo nilá ay siyang tumpak na +lunas sa mahigpit at maselang katayùan n~g Paghihimagsik, +ang sanhi n~g pagkakapatay (kay Bonifacio), ay dî maaring +ipalagay kundî isáng han~garin lubhang nakasisirang +puri doon: sa ano't paano man ang gayong kapaslan~gan ay +siyáng kauunaunahang tagumpay n~g pagiimbot laban sa tunay +na pagibig sa bayan...."</p> +</div> + +<p>Sa pagaalaalang baká hindî namin naisalin sa +wikàng sarili ang tunay na kahulugan n~g m~ga pan~gun~gusap +ni Mabini, ay sipiin nating buôngbuô ang kanyang sulat +sa wikàng kastilà, na anya'y:</p> + +<div class='blkquot'> +<p>"La critica no encuentra justificación ni siquiera +atenuante para esta conducta del Sr. Aguinaldo. Andrés +Bonifacio no era menos instruido que cualquiera de los elegidos en +la reunión mencionada, y habia demostrado sagacidad no +común organizando el Katipunan. Todos los electores eran +amigos de Don Emilio Aguinaldo y Don Mariano Trias que estaban +unidos, mientras que Bonifacio era mirado con desconfianza, a pesar +de haber demostrado un carácter íntegro, solamente +porque no era de la provincia; asi se explica su resentimiento. Sin +embargo esto no se manifestó por ningún acto de +violenta oposición, pues, viendo que nadie trabajaba por la +reconciliación, se contentó con salir de la provincia +para San Mateo en compañia de sus hermanos. Cuando se +considera que el Sr. Aguinaldo, jefe elegido, habia sido el primer +responsable de insubordinación al jefe del Katipunan a que +pertenecia como miembro: cuando se reflexióna que la +reconciliación era la única solución apropiada +al estado critico de la revolución, el móvil del +asesinato no puede atribuirse sino a sentimientos que altamente +deshonran a aquel: de todos modos semejante crimen constituye el +primer triunfo de la ambición personal contra el verdadero +patriotismo...."</p> +</div> + +<p>Sa harap naman n~g matipuno at may katulisang m~ga pan~gun~gusap +na iyan ni Mabini, ay naitó ang ilang katotohanan. Sa +sariling taláan n~g asawa ni Bonifacio, na ang sagisag ay +"Lakambini," na ipinadala kay Emilio Jacinto, ay sinasabing si +Coronel Agapito Bonson, ay siyang sa boong pitagan ay umanyaya sa +kanyang asawa, "upang magawa ang pakikipagkasundo," anyaya ito na +tinanggihan ni Bonifacio. Si Antonio Guevara naman, isá sa +m~ga kaayon ni Bonifacio, sa isáng sulat, kay Emilio Jacinto +buhat sa Laguna, ika 3 n~g Mayo, 1897, ay nagsasabing sina Coronel +Intong at ibá pang puno ay nagsadya sa bahay ni Bonifacio, +upang hikayatin ito na mili n~g bayang ibig niyang karoroonan n~g +sa gayo'y huwag silang magkahiwahiwalay. Hindi tinanggap ang gayong +anyaya at payo, at sumagot n~g ganito:</p> + +<div class='blkquot'> +<p>"Patatawarin ninyo kundi ko matanggap ang inyong anyaya sa akin. +Di na ako manunumhalik kailan man, pagka't hindi ko na matitis ang +m~ga ginawâ sa akin. Una'y pinagdadamutan kami sa kakanin, at +¿anó ang aking gagawin sa m~ga balo't nan~gaulila, +ang m~ga anak at m~ga asawa, na nan~gatirá dahil sa labanan +sa Malabon at Nobeleta? Inaakala ko—ang patuloy—na kung +sa inyó mangyayari ang m~ga bagay na itó at buo ang +inyong m~ga puso, kayo mang iyan, ay aabutin din n~g yamot at +hinawa. Ikalawa: naririnig ko rian na akó raw ay isang taong +walang kabuluhan dito sa lalawigan n~g Kabite at sa gayo'y dapat +akong huwág kilalanin. Sa ganito n~ga, ang marapat ay +lisanin ko ito, yayamang di mawawalan n~g maaawa sa akin sa m~ga +lalawigan n~g Maynilà, Bulakán al Nueba Esiha." Ang +sagot n~g m~ga kausap ay, "Kung gayon, ay kami'y magsisiuwi na +pagka't ang m~ga tao nami'y hindi pa nagsisikain."</p> +</div> + +<p>Katotohanan din naman na, kung napipilan ang paghihimagsik sa +lalawigan n~g Kabite, ay nakaganti naman sa pagsalakay na ginawa sa +m~ga kaaway sa Batan~gan, Laguna, Rizal, Bulakan, Bataan, Nueba +Esiha, Kapangpan~gan, Tarlak, Pangasinan, at iba pa. Ito'y nangyari +pagkatapos nang mapatay si Bonifacio. Sa makatuwid, ang pagkakaisa +ay di nasira n~g gayong napakalungkot na pagkitil sa buhay n~g Ama +n~g Paghihimagsik. Parapara pang nan~gagkaroon n~g ibang tapang, +ayon sa m~ga nagawàng pagpapagupo sa hukbó n~g m~ga +Kastila, na natatalá sa Kasaysayan, hanggang sa napilitang +kilanlin n~g pamahalaang kastilà ang pamahalaan n~g +Paghihimagsik sa tinatawag na kasunduan sa "Biak-na-Bato."</p> + +<p>Gaya n~g sinabi na, mahabang salaysayin ang buong pangyayari +hinggil sa pagkamatay kay Andrés Bonifacio. N~guni't sa +ano't paano man, ay minsan pang napatunayan na ang m~ga dakilang +bayani n~g isang bayan o n~g isang adhikang matayog na +pangpatubós, katulad ni Andrés Bonifacio, ay +karaniwang namamatay sa "hindi talaga n~g Dios." At napatunayan din +naman ang pagibig sa Tinubuan n~g m~ga kawal n~g "Katipunan" at +gayon din n~g bayan sa pagsunod sa "iisang pamamanihala," bagama't +kinitlan n~g buhay ang nagsikap, nagmunakala at nagsimulâ n~g +Paghihimagsik, at iyang kalinisan n~g adhikà n~g m~ga taong +bayan sa pakikibaka dahil sa ikalalayà n~g lupang sarili, ay +napatampok hanggang sa naihatid sa tagumpay ang Bayan.</p> + +<p>Samantala'y pabayaan na natin ang Istorya—na dî +maàarìng magbulaan at pabulaanan—na maalam +maggawad n~g marahás na parusa sa sinomang sa kanya'y +magkulang, ang siyang magpasyá sa pagkamatay na iyan n~g +Dakilàng Dukhâ n~g ating Lahî.</p> + +<p>78.—<b>May m~ga sulat bang naiwan si +Bonifacio?</b>—Mayroon. M~ga pahayag ukol sa paghihimagsik, +"Ang dapat mabatid n~g m~ga Tagalog," "Ang Pagibig sa Tinubuang +bayan," (tula) at iba pa. N~guni't ang lalong pinakamahalaga, bukod +sa palatuntunan at m~ga aral n~g "Katipunan," at ang "Katungkulang +gagawin n~g m~ga Anág n~g Bayan," ay ang "Huling Paalam" ni +Rizal, na kanyang isinatagalog sa gitna n~g pagdadagundong n~g +Paghihimagsik, na siyang inaawit n~g ating m~ga kawal n~g sila'y +nakikipaglaban sa Kastilà.</p> + +<p>Naito ang pahimakas ni Rizal na isinatagalog niya:</p> + +<p><b>PAHIMAKAS NI DR. JOSE RIZAL</b></p> + +<span style='margin-left: 1em;'>Pinipintuho kong Bayan ay +paalam,</span><br /> +lupang iniirog n~g sikat n~g araw,<br /> +mutiang mahalaga sa dagat Silan~gan,<br /> +kalualhatiang sa ami'y pumanaw.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Masayang sa iyo'y aking +idudulot</span><br /> +ang lanta kong buhay na lubhang malungkot;<br /> +maging marin~gal man at labis alindog<br /> +sa kagalin~gan mo ay akin ding handog.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa pakikidigma at +pamimiyapis</span><br /> +ang alay n~g iba'y ang buhay na kipkip,<br /> +walang agam-agam, maluag sa dibdib,<br /> +matamis sa puso at di ikahapis.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Saan man mautas ay di +kailan~gan,</span><br /> +cípres ó laurel, lirio ma'y patun~gan<br /> +pakikipaghamok, at ang bibitayan,<br /> +yaon ay gayon din kung hiling n~g Bayan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ako'y mamatay, n~gayong +namamalas</span><br /> +na sa silan~ganan ay namamanaag<br /> +yaong maligayang araw na sisikat<br /> +sa likod n~g luksang nagtabing na ulap.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang kulay na pula kung +kinakailan~gan</span><br /> +na maitim sa iyong liway-way,<br /> +dugo ko'y isabog at siyang ikinang<br /> +n~g kislap n~g iyong maningning na ilaw.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang aking adhika sapul +magkaisip</span><br /> +n~g kasalukuyang bata pang maliit,<br /> +ay ang tanghaling ka at minsan masilip<br /> +sa dagat Silan~gan hiyas na marikit.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Natuyo ang luhang sa mata'y +nunukal,</span><br /> +taas na ang noo't walang kapootan,<br /> +walang bakás kunot n~g kapighatian<br /> +gabahid man dun~gis niyong kahihiyan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa kabuhayang ko ang laging +gunita</span><br /> +manin~gas na aking ninanasa-nasa<br /> +ay guminhawa ka ang hiyaw n~g diwa<br /> +pag hin~gang papanaw n~gayong biglang-bigla.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ikaw'y guminhawa laking +kagandahang</span><br /> +ako'y malugmok, at ikaw ay matanghal,<br /> +hinin~ga'y malagot, mabuhay ka lamang<br /> +bangkay ko'y masilong sa iyong Kalan~gitan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung sa libin~gang ko'y tumubong +mamalas</span><br /> +sa malagong damo mahinhing bulaklak,<br /> +sa man~ga labi mo'y mangyaring ílapat,<br /> +sa kaluluwa ko halik ay igawad.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At sa aking noo nawa'y +iparamdam,</span><br /> +sa lamig n~g lupa n~g aking libin~gan,<br /> +ang init n~g iyong pag hin~gang dalisay<br /> +at simoy n~g iyong pag giliw na tunay.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Bayaang ang buwan sa aki'y +ititig</span><br /> +ang liwanag niyang lamlám at tahimik,<br /> +liwayway bayaang sa aki'y ihatid<br /> +magalaw na sinag at han~ging hagibis.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung sakasakaling bumabang +humantong</span><br /> +sa cruz ko'y dumapo kahi't isang ibon<br /> +doon ay bayan humuning hinahon<br /> +at dalitin niya payapang panahon.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Bayaan ang nin~gas n~g sikat n~g +araw</span><br /> +ula'y pasin~gawin noong kainitan,<br /> +magbalik sa lan~git n~g boong dalisay<br /> +kalakip n~g aking pagdaing na hiyaw.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Bayaang sino man sa katotong +giliw</span><br /> +tan~gisang maagang sa buhay pagkitil:<br /> +kung tungkol sa akin ay may manalan~gin<br /> +idalan~gin Báyan yaring pagka himbing.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Idalan~ging lahat yaong +nan~gamatay,</span><br /> +nan~gagtiis hirap na walang kapantay;<br /> +m~ga iná naming walang kapalaran<br /> +na inahihibik ay kapighatian.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang m~ga bao't +pinapan~gulila,</span><br /> +ang m~ga bilangong nagsisipag dusa:<br /> +dalan~ginin namang kanilang mákita<br /> +ang kalayaan mong, ikagiginhawa.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At kung ang madilim na gabing +mapanglaw</span><br /> +ay lumaganap na doon sa libin~gan't,<br /> +tan~ging m~ga patay ang nan~gag lalamay,<br /> +huwag bagabagin ang katahimikan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang kanyang hiwaga'y huwag +gambalain:</span><br /> +kaipala'y marin~gig doon ang taginting,<br /> +tunog n~g gitara't salterio'y mag saliw,<br /> +ako. Báyan, yao't, kita'y aawitin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung ang libin~gan ko'y +limót na n~g lahat</span><br /> +at wala n~g kruz at batóng mábakas,<br /> +bayang lina~gin n~g taong masipag,<br /> +lupa'y asarolin at kanyang ikalat.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At m~ga buto ko ay bago +matunaw</span><br /> +máowi sa wala at kusang maparam,<br /> +alabók n~g iyong latag ay bayaang<br /> +siya ang babalang doo'y makipisan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung magka gayon na'y +aalintanahin</span><br /> +na ako sa limot iyong ihabilin<br /> +pagka't himpapawid at ang pan~ganorin<br /> +m~ga lansan~gan mo'y aking lilibutin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Matining na tunóg ako sa +din~gig mo,</span><br /> +ilaw, m~ga kulay, masamyong paban~gó,<br /> +ang úgong at awit, pag hibik sa iyo,<br /> +pag asang dalisay n~g pananalig ko..<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Báyang iniirog, sákit +niyaring hirap,</span><br /> +Katagalugang kong pinakaliliyag,<br /> +dingin mo ang aking pagpapahimakas:<br /> +diya'y iiwan ko sa iyo ang lahat.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ako'y patutun~go sa walang +busabos,</span><br /> +walang umiinis at verdugong hayop:<br /> +pananalig doo'y di nakasasalot,<br /> +si Bathala lamang doo'y haring lubos.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Paalam, magulang at m~ga +kapatid</span><br /> +kapilas n~g aking kaluluwa't dibdib<br /> +m~ga kaibigan bata pang maliit<br /> +sa aking tahanan di na masisilip.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Pag pasalamatan at napahin~ga +rin,</span><br /> +paalam estran~gerang kasuyo ko't aliw.<br /> +paalam sa inyo m~ga ginigiliw:<br /> +¡mamatay ay siyang pagkagupiling!<br /> + <br /> +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="D" name='D'></a> +<h2>KATUNGKULANG GAGAWIN N~G M~GA<br /> +ANAK N~G BAYAN</h2> + +<h3>(<i>Dekálogong sinulat ni Andrés +Bonifacio</i>)</h3> + +<p>I</p> + +<p>Ibigin mo ang Dios n~g boong puso.</p> + +<p>II</p> + +<p>Pakatandaang lagi na ang tunay na pagibig sa Dios ay siya ring +pagibig sa Tinubuan, at iyan din ang pagibig sa kapwa.</p> + +<p>III</p> + +<p>Itanim sa iyong puso na, ang tunay na kahalagahan n~g puri't +kaginhawahan ay ang ikaw'y mamatay dahil sa ikaliligtas n~g +Inang-Bayan.</p> + +<p>IV</p> + +<p>Lahat n~g iyong mabuting hangad ay magwawagi kapag ikaw'y may +hinahon, tiyaga, katwiran at pag-asa sa iyong inaasal at +ginagawa.</p> + +<p>V</p> + +<p>Pagin~gatan mo, kapara n~g pagiin~gat sa sariling puri, ang m~ga +pasya at adhikain n~g K.K.K.</p> + +<p>VI</p> + +<p>Katungkulan n~g lahat na, ang nabibin~git sa malaking +kapahamakan sa pagtupad n~g kanyang tungkulin ay iligtas sukdang +ikapariwara n~g sariling buhay at kayamanan.</p> + +<p>VII</p> + +<p>Ang kaugalian natin sa ating sarili at sa pagtupad n~g ating +tungkol ay siyang kukunang halimbawa n~g ating kapwa.</p> + +<p>VIII</p> + +<p>Bahaginan mo n~g iyong makakayanan ang sino mang mahirap at +kapus-palad.</p> + +<p>IX</p> + +<p>Ang sipag sa paggawa na iyong ikabubuhay ay siyang tunay na +sanhi n~g pagibig, pagmamahal sa sarili, sa iyong asawa't m~ga +anak, sa iyong kapatid at m~ga kababayan.</p> + +<p>X</p> + +<p>Parusahan ang sinomang masamang tao't taksil at purihin ang +mabubuting gawa. Dapat mong paniwalaan na ang tinutun~go n~g K.K.K. +ay m~ga biyaya n~g Dios; na anopa't ang m~ga ninasa n~g +Inang-Bayan, ay m~ga nasain din n~g Dios.</p> + +<p>(<i>Salin n~g nasa sa wikang kastila</i>)</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<br /> + <a id="M" name='M'></a> +<h2>M~GA TALANG MATATAGPUAN SA AKLAT NA ITO</h2> + +<br /> + + +<p><b>1521.</b>—Ika <b>26 n~g Marzo</b>, kaunaunahang +pagdatal sa Pilipinas n~g m~ga kastila.</p> + +<p><b>1863.</b>—Ika <b>30 n~g Nobyembre</b>, kapan~ganakan +kay Andrés Bonifacio.</p> + +<p>1872.—Ika 28 n~g Pebrero, pagbitay kiná Gomez, +Burgos at Zamora.</p> + +<p>1892.—Ika 26 n~g Hunyo, paglunsad ni Rizal sa Maynila.</p> + +<p><b>1892.</b>—Ika <b>7 n~g Hulyo</b>, pagkakapabilanggo kay +Rizal ni General Despujol, sa Fuerza de Santiago.</p> + +<p><b>1892.</b>—Ika <b>7 n~g Hulyo</b>, pagkakatatag n~g +"Katipunan."</p> + +<p>1896.—Ika 1 n~g Enero, pagkakahalal sa m~ga magsisibuo n~g +Pan~guluhan n~g "Katipunan."</p> + +<p>1896.—Ika 1 n~g Enero, unang labas n~g pahayagan n~g +"Katipunan" na ang pamagat ay "Kalayaan."</p> + +<p>1896.—Buwan n~g Mayo, sinugo ni Bonifacio si Dr. +Valenzuela kay Rizal.</p> + +<p>1896.—Ika 5 n~g Hulyo, sulat n~g pinuno n~g sibil na si +Sityar sa m~ga pinunong kastila sa Maynila.</p> + +<p>1896.—Ika 5 n~g Agosto, paglunsad ni Rizal sa Maynila +buhat sa Dapitan.</p> + +<p>1896.—Ika 5 n~g Agosto, tinangka n~g m~ga "Katipunan" na +iligtas si Rizal.</p> + +<p>1896.—Ika 13 n~g Agosto, sulat n~g "cura" sa Sampiro kay +Luengo.</p> + +<p><b>1896.</b>—Ika <b>17 n~g Agosto</b>, pulong na idinaos +n~g "Katipunan" sa "Kankong."</p> + +<p><b>1896.</b>—Ika <b>19 n~g Agosto</b>, pagkatuklas n~g +"Katipunan" ni P. Mariano Gil.</p> + +<p>1896.—Ika 27 n~g Agosto, paglipat nina Bonifacio sa +Balakbak.</p> + +<p>1896.—Ika 28 n~g Agosto, pagkalagda n~g pahayag sa +paghihimagsik.</p> + +<p>1896.—Ika 29 n~g Agosto, pasyang pagsimula n~g +paghihimagsik, na iniuutos sa pahayag ni Bonifacio.</p> + +<p><b>1896.</b>—Ika <b>29 n~g Agosto</b>, pagkakalabanang +mahigpit n~g m~ga "Katipunan" at kawal n~g kastila sa Balintawak at +iba pa.</p> + +<p><b>1896.</b>—Ika <b>30 n~g Agosto</b>, araw na ipinasyang +pagsalakay sa Maynila.</p> + +<p><b>1896.</b>—Ika <b>30 n~g Agosto</b>, ipinasya ni General +Blanco na gawing pook n~g digmaan ang m~ga lalawigang Maynila, +Bulakan at iba pa.</p> + +<p><b>1896.</b>—Ika <b>4 n~g Septiembre</b>, kaunaunahang +m~ga ipinabaril n~g m~ga kastila.</p> + +<p>1897.—Ika 17 n~g Pebrero, pagkakapasok n~g m~ga +kastilà sa Sapote.</p> + +<p>1897.—Ika 17 n~g Pebrero, pagkapatay kay Evangelista.</p> + +<p><b>1897.</b>—Ika <b>12 n~g Marzo</b>, halalan sa +"casa-hacienda" sa Tejeros, Kabite.</p> + +<p>1897.—Ika 24 n~g Abril, sulat ni Bonifacio kay Emilio +Jacinto.</p> + +<p>1897.—Ika 3 n~g Mayo, sulat kay Emilio Jacinto ni Antonino +Guevara.</p> + +<p><b>1897.</b>—Ika <b>10 n~g Mayo</b>, pagkabaril kay +Bonifacio at sa kanyang kapatid na si Procopio.</p> + +<p><b>1897.</b>—Ika <b>4 n~g Agosto</b>, Kasunduan sa +Biak-na-Bato.</p> + +<p>1898.—Abril, pagsimula n~g digmaan n~g España at +Estados Unidos.</p> + +<p>1898.—Ika 1 n~g Mayo, pagkakapalubog n~g m~ga pangdigmang +dagat n~g m~ga amerikano sa m~ga pangdigma n~g m~ga kastila.</p> + +<p>1898.—Ika 15 n~g Mayo, paglunsad ni Aguinaldo sa Maynila, +buhat sa Hongkong.</p> + +<p><b>1898.</b>—Ika <b>24 n~g Mayo</b>, pagtanghal n~g +paghimagsik at pagiging Dictador ni Aguinaldo.</p> + +<p>1898.—Ika. 12 n~g Hunyo, pagkukatanghal n~g uri n~g +Pamahalaang sarili.</p> + +<p><b>1898.</b>—Ika <b>13 n~g Agosto</b>, pagsuko n~g Maynila +sa m~ga amerikano.</p> + +<p><b>1898.</b>—Ika <b>15 n~g Septiembre</b>, pagkakaraos n~g +unang kapulun~gang-bayan n~g pamahalaang sarili sa Malolos.</p> + +<p>1898.—Ika 29 n~g Nobyembre, pagkakapagtibay n~g +pan~gulong-batas (Constitucion).</p> + +<p>1898.—Ika 20 n~g Disyembre, paghinto n~g digmaan n~g +España at Estados Unidos.</p> + +<p>1899.—Ika 4 n~g Enero, pagkakapagutos n~g Pan~gulong +McKinley na ipakilala sa m~ga pilipino ang kapangyarihan n~g +Estados Unidos.</p> + +<p><b>1899.</b>—Ika <b>21 n~g Enero</b>, pagkakatatanghal n~g +Republica Filipina sa Malolos.</p> + +<p><b>1899.</b>—Ika <b>4 n~g Pebrero</b>, simula n~g labanan +n~g m~ga amerikano at pilipino.</p> + +<p>1899.—Ika 6 n~g Pebrero, pagkakapagtibay n~g Senado n~g +Estados Unidos sa kasunduan n~g bayang ito at n~g España +ukol sa Pilipinas.</p> + +<p><b>1901.</b>—Ika <b>23 n~g Marzo</b>, pagkakadakip kay +Emilio Aguinaldo.</p> + +<p>1901.—Abril, simula n~g hayagang pagpaparan~gal kay +Bonifacio sa daang Alvarado.</p> + +<p>1902.—Pebrero, pagsuko ni General Lukban.</p> + +<p><b>1902.</b>—<b>Hunyo</b>, pagsuko ni General Malvar.</p> + +<p><b>1911.</b>—Ika <b>3 n~g Septiembre</b>, pagtatayo n~g +bantayog sa m~ga Bayani n~g 96.</p> + +<p>1920.—Ika 30 n~g Nobyembre, paghaharap in Senador Lope K. +Santos, n~g bill ukol sa kaarawan ni Bonifacio na n~gayó'y +batás na blg. 2946.</p> + +<p><b>1921.</b>—Ika <b>30 n~g Nobyembre</b>, simula n~g +pagiging araw na pan~gilin, alangalang kay Bonifacio.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> +<p>Ang "Kartilyang Makabayang" itó, ay ginawâ sa +pálimbagan ni Juan Fajardo, daang Avenida Rizal 640, Santa +Cruz, Maynila. Sinimulán ang paggawa n~g ika 19 n~g +Nobyembre n~g 1922, at natapos ang paglimbag nang ika 27 n~g +tinurang buwán at taón.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> +<p>HALAGA:</p> + +P0.40 ang sipi<br /> +<br /> +P. 060 ang sipi na<br /> +sadyang balat<br /> +<br /> +Paraparang sadyang<br /> +papel<br /> + +<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14822 ***</div> +</body> +</html> + diff --git a/14822-h/images/001.gif b/14822-h/images/001.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2dd14e4 --- /dev/null +++ b/14822-h/images/001.gif diff --git a/14822-h/images/005.png b/14822-h/images/005.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..42e742f --- /dev/null +++ b/14822-h/images/005.png |
