diff options
Diffstat (limited to '14561-8.txt')
| -rw-r--r-- | 14561-8.txt | 999 |
1 files changed, 999 insertions, 0 deletions
diff --git a/14561-8.txt b/14561-8.txt new file mode 100644 index 0000000..b2ae2f2 --- /dev/null +++ b/14561-8.txt @@ -0,0 +1,999 @@ +The Project Gutenberg EBook of Reis naar de Fidsji-eilanden, by G. Verschuur + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Reis naar de Fidsji-eilanden + From "De Aarde en haar volken, Jaargang 1892" + +Author: G. Verschuur + +Release Date: January 2, 2005 [EBook #14561] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR DE FIDSJI-EILANDEN *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + + + + + +Reis naar de Fidsji-eilanden + +Door _G. Verschuur_. + + +De reiziger, die aan wal stapt op de Fidsji-eilanden wordt, zoo +niet van bewondering, dan toch van verbazing vervuld, als hij, +van de stoomboot komende, mannen op zich ziet toetreden met een +overvloedigen haardos en van een type, dat veel verschilt van dat, +'t welk hij heeft kunnen bestudeeren op de andere eilandengroepen, +waar óf het toeval óf het programma voor zijne omzwervingen hem +voerde. Hier geen min of meer zwarte tint zooals bij de Kanaken, of +een bronskleur zooals bij de bewoners van andere tropische eilanden, +maar een zeer eigenaardige gelaatstint, en de schilder, die het portret +van een Fidsji-eilander moest maken, zou rood en geel en grijs op zijn +palet moeten dooreenmengen, om die bijzondere kleur weer te geven, +die de inboorlingen van andere stammen onderscheidt. + +Over het algemeen is het een sterk en goed ontwikkeld ras; gemiddeld +zijn ze grooter dan de Kanaken en andere eilandbewoners uit de +buurt. Op het voorbeeld van wat men op de Salomons-eilanden ziet +gebeuren, hebben ook zij de gewoonte, hunne haren, die oorspronkelijk +zwart zijn, met een dikke laag kalk te bestrijken. Die kalk brengt +eene geheele verandering in de kleur teweeg en maakt de haren hard en +kroezig. Met angstvallige zorg geborsteld, gelijkt de rijke haardos, +waarop zij zeer trotsch zijn, op eene groote spons, die ze op hun hoofd +dragen en de Fidsji-eilander, toegetakeld met deze hoofdversiering, +die hem voor een zonnesteek beveiligt, loopt met een stok in de +hand als een eerste fat over de wandelwegen in zijne steden en +dorpen. Soms behelpt hij zich, bij gebrek aan een wandelstok, met +een ouden parapluiestok, als hij eenig gevoel heeft voor elegantie +en _chic\_ is hij daarentegen conservatief gezind, dan vervangt de +voorvaderlijke knods den wandelstok. + +Ongelukkig maakt, vooral als ge een groepje aantreft, zijne +tegenwoordigheid een alleronaangenaamsten indruk op uwe reukorganen, +of ge moest een liefhebber zijn van den geur van kokosolie, waarmee +hij zich buitensporig mild het geheele lichaam inwrijft. Zeker is +dit niet het eenige volk, dat eene besliste voorliefde voor dien geur +aan den dag legt, die door een gril van de mode nooit tot onze zeden +zal doordringen; maar bij hen wordt, in vergelijking met de broeders +in Indië en op de Soenda-eilanden, de maat overschreden, zoodat zij +hunne omgeving en elk voorwerp, dat ze aanraken, er mee verpesten. + +Vóór de engelsche bezetting waren de Fidsji-eilanders kannibalen in +den echten zin des woords; op het oogenblik zijn ze een zachtzinnig, +volgzaam ras. De zendingsposten, die zich sedert het begin dezer eeuw +in den archipel hebben gevestigd, hebben hunne woeste en barbaarsche +zeden verzacht en de stevige arm der regeering heeft het overige +gedaan. + +Hoewel het kannibalisme er nu geheel is afgeschaft, behoeft men +slechts een twaalftal jaren terug te gaan, om van het woeste instinct +der bewoners sporen aan te treffen. Op dat tijdstip werden de laatste +blanken er gedood en opgegeten en de liefhebbers van curiositeiten, +die na deze daad van barbaarschheid de eilanden hebben bezocht, zijn +in de gelegenheid geweest, zich de houten vorken te verschaffen, +die trouwens altijd nieuw worden gemaakt, waarmee de ongelukkige +slachtoffers zijn genuttigd. + +Het is een dergelijke historie als die van den spijker in de hut te +Waterloo, waaraan Napoleon I zijn hoed heeft opgehangen! + +De Fidsji-eilanden vormen eene kroonkolonie, 't geen beteekent, dat +ze rechtstreeks geregeerd worden door het Koloniaal Bureau te Londen, +volgens een stelsel, dat veel overeenkomst heeft met het door Frankrijk +bij zijne overzeesche bezittingen gevolgde. Dit is echter slechts een +voorloopige toestand; zoodra de kolonie in belangrijkheid zal zijn +toegenomen, wordt ze tot onafhankelijke kolonie verklaard, zooals met +Tasmanië, Nieuw-Zeeland en alle australische koloniën van Nieuw-Holland +gebeurd is, behalve met West-Australië, dat kroonkolonie gebleven is, +omdat het nog te weinig ontwikkeld is. De zoogenaamde onafhankelijke +koloniën regeeren zich zelve naar goedvinden. Zij ontvangen in het +geheel geen subsidie van Engeland en behoeven dientengevolge ook +geene enkele belasting op te brengen. Ze hebben op hun eigen budget +het tractement staan van den gouverneur die door de koningin wordt +benoemd; zij vaardigen wetten uit en volgen hun eigen politiek, in de +eene kolonie soms zeer verschillend van die in de andere, en de dag +is misschien niet ver meer verwijderd, waarop die koloniën, het juk +van den meester, hoe weinig drukkend het moge zijn, zullen afwerpen en +zich tot geheel onafhankelijke landen zullen verklaren. In de koloniën +Victoria en Nieuw Zuid-Wales dringt deze geest meer en meer door; +algemeen openbaart zich verzet en tegenstand tegen het moederland, +en vooral de jonge lieden laten nooit na, u te doen opmerken, dat zij +Australiërs en geen Engelschen zijn, wat ge misschien geneigd zoudt +zijn te veronderstellen. + +Hier en daar gaat die geest tot een werkelijk vijandig gevoel over +en het voorbeeld van de Vereenigde Staten van Noord-Amerika vervult +de geesten zoozeer, dat de volgende eeuw zeer goed het tooneel zou +kunnen aanschouwen van de wording eener groote australische republiek, +de Vereenigde Staten van Australië. + +De Fidsji-groep bestaat uit 255 eilanden en eilandjes, waarvan ruim +een derde bewoond zijn. + +Men kan zich nauwelijks eene voorstelling maken van het aantal +bewoonbare eilanden, in die onmetelijke uitgestrektheid van den Grooten +Oceaan verspreid, waarover in de laatste tijden vele landen van Europa +hun overcomplete bevolking hebben uitgestort onder den drang van die +behoefte aan kolonisatie, die een kenmerk van dezen tijd is. Ongelukkig +komen honderden van de in de reusachtige zee verloren eilanden niet +tot ontwikkeling; hun vruchtbare grond wordt bijna niet bebouwd en +de bodem, die in dit heerlijke klimaat duizenden ongelukkigen kon +voeden, nu steeds tegen ellende kampend in onze groote europeesche +steden, blijft wat hij eeuwen aaneen is geweest, een groote streek, +die slechts aan meer of minder woeste volksstammen eene schuilplaats +biedt en verloren is voor de beschaafde wereld. + +In 1859 bood de laatste koning der Fidsji-eilanden, Cakobau, +(of Thakombau volgens de uitspraak van het land) die eenige jaren +geleden gestorven is, de souvereiniteit over de eilanden onder +zekere voorwaarden aan de koningin van Engeland aan. Het aanbod +werd niet aanvaard, maar door een formeelen afstand werd Engeland +in 1874 meester van de eilandengroep. Sir Arthur Gordon werd er als +gouverneur heen gezonden in den loop van het volgend jaar; in 1880 +werd hij vervangen door sir W. de Voeux, en sinds een jaar of vijf +is het bestuur er in handen van sir John Thurston, een der bekwaamste +en meest ervaren gouverneurs, die het Vereenigd Koninkrijk tot zijne +vertegenwoordigers mag rekenen. + +Sedert het begin der engelsche heerschappij bewoont hij reeds de +Fidsji-eilanden, waar hij door zijn ijver en zijne bekwaamheid +uit eene ondergeschikte betrekking opklom tot de hooge plaats van +koloniaal gouverneur. Hij kent het volk en de taal, is een onvermoeid +reiziger en heeft buiten zijn gouverneurschap nog de waardigheid +van consul-generaal van de Stille Zuidzee. Daarbij is sir John +Thurston omringd door verdienstelijke ambtenaren, die, als hij, +tal van jaren op de eilanden wonen, de taal der inboorlingen even +gemakkelijk spreken als hunne eigene en zoo goed als hun chef de +algemeene achting genieten. + +Er bestaan onder de inboorlingen in 't geheel geene overleveringen, +die licht kunnen werpen op hunne afkomst. Door dit feit moet men +wel tot het besluit komen, dat zij al sinds oude tijden het land +bewonen. Het volksgeloof bevestigt die meening. In tegenstelling met +wat op andere eilanden geschiedt, bij voorbeeld op Nieuw-Zeeland, +waar alle Maori-overleveringen op denzelfden oorsprong wijzen, n.l. op +immigratie van een naburigen archipel, hebben de Fidsji-eilanders het +vaste geloof, dat hunne voorvaderen alle op denzelfden grond hebben +gewoond van de schepping der wereld af. + +Reeds bij de eerste morgenschemering zette de stoomboot, die mij naar +den archipel had gevoerd, en op eenigen afstand van Suva geankerd lag, +hare reis voort en lag weldra aan de kade. Dat is een voorrecht, dat +ik opmerk bij de meeste aan Engelschen toebehoorende havens! In plaats +van in een bootje te moeten landen, 't geen zoo dikwijls voorkomt, +waar het bouwen van een havenhoofd van jaar tot jaar wordt uitgesteld +uit het oogpunt van zuinigheid, springt ge hier met éénen sprong +aan land en ge ontsnapt aan de begeerigheid van de menigte bootslui, +die u willen overbrengen. + +Toen ik mij bij zonsopgang op het dek bevond, kon ik reeds terstond +waarnemen, dat ik in een land kwam, bedekt met dien schoonen +plantengroei der tropen, die men nooit moede wordt te bewonderen. Op +de zachte hellingen der heuvels vertoont zich voor mijne oogen een +weelderige massa groen, en het stadje Suva, door de eerste stralen +der morgenzon verlicht, is vriendelijk gelegen langs den oever. De +houten huizen hebben een of twee verdiepingen. Een trottoir, +eveneens van hout, maakt de passage op regendagen mogelijk. Er +zijn twee jaargetijden op de Fidsji-eilanden, nl. het warme en het +gematigde seizoen. Het eerste duurt van October tot Mei en is tevens +de regentijd, terwijl het tweede, van Mei tot October, de tijd van +droogte is. + +Het klimaat is over het algemeen gezond en aangenaam; de warmte is, +dank zij de zeewinden niet zoo drukkend als in andere streken van de +tropische gewesten. + +Ik had bij een reisgezel van de boot inlichtingen gevraagd, om te +weten, of Suva een nog al vrij goed hotel bezat en ik was verbaasd +geweest, toen ik vernam, dat er drie waren. Ik koos dat, hetwelk +mijn medereiziger mij als het beste had aangewezen en werkelijk had +ik mij over mijn keus niet te beklagen. Vele dergelijke inrichtingen +in andere koloniën kunnen in de verste verte niet wedijveren met het +hôtel van mevrouw Mac Donald en hare dochters. Wel laat de keuken +er, zooals in alle engelsche koloniën, te wenschen over, maar ik was +reeds sedert maanden gewend geraakt aan een menu, dat onveranderlijk +uit dezelfde gerechten bestond, nl. uit in water gekookte groenten, +sausen van aangemengd meel en visch, die zonder zout was klaar +gemaakt. Gelukkig heb ik brieven voor enkele der aanzienlijkste +inwoners, onder anderen voor den dokter, die, in Frankrijk opgevoed, +de keuken weet te waardeeren en, _last not least_, voor den gouverneur, +wiens tafel mij de verschrikkelijke maaltijden op de laatste bootreis +doet vergeten. + +De gemeenschap tusschen de verschillende eilanden der Fidsji-groep is +niet zeer levendig; alleen de maandelijksche stoomboot van Auckland, +waarmee ik ben aangekomen, gaat door naar Levuka, na twee dagen +oponthoud in de haven van Suva. Ik maak dus van die gelegenheid +gebruik, en bij het vallen van den avond vertrekkend, ben ik den +volgenden morgen vroeg in de stad Levuka. + +Toen onze boot de haven binnenvoer kwam de handelsman, voor wien ik +een aanbevelingsbrief had, aan boord, om een praatje met den kapitein +te maken. Hij was een zeer beminnelijk man, die mij op zijn kantoor +bracht en zich geheel te mijner beschikking stelde. + +Het is nog slechts half zeven en toch is de geheele bevolking in dit +vroege morgenuur reeds bij de hand. + +Het is de tijd, waarop men in de bergen gaat baden, zegt mijn vriend +tot mij, en noodigt mij uit, hem daarheen te vergezellen. Ik laat +eenige verwondering blijken bij de invitatie, omdat de bergen mij +minder geschikt schijnen voor die wijze van verkoeling, die ik eerder +aan het strand zou hebben verwacht; maar weldra wordt mij de zaak +duidelijk. De zee krioelt van haaien en kan daarom niet voor het baden +in aanmerking komen. Daarentegen heeft men een helderen waterstroom, +die van de bergen vloeit, op kosten der aanwezige Europeanen, +gebruikt om een meertje te vormen, dat men na een korte wandeling +bergop bereikt. Een opeenhooping van rotsen en planten houdt het water +tegen, en men heeft een kleine ruimte opengelaten, waardoor de stroom +zijnen weg bergaf kan vervolgen, terwijl het van boven komende frissche +water het vijvertje op de gewenschte hoogte houdt en er voortdurend +den inhoud van vernieuwt. Al die heeren, die in hunne hemdsmouwen +zich naar die nieuwerwetsche zwemplaats begeven, met hunne handdoeken +over den arm, vormen een heelen stoet. De vermoeienis van het stijgen +wordt ruimschoots vergoed, eensdeels door de frischheid van het heldere +meertje, anderdeels door den heerlijken aanblik, dien men van de hoogte +af geniet. Een kring van groene heuvels omringt ons aan alle kanten, +bananen en kokospalmen sieren de vruchtbare dalen en tot op den top +der bergen kan men den heerlijken plantengroei der tropen bewonderen. + +Ze zijn gelukkig, die indolente inboorlingen der Fidsji-eilanden, +die zich buiten alle woelingen onzer beschaafde wereld kunnen houden; +de wateren zijn er vischrijk; de vruchtbare bodem brengt in overvloed +groenten en vruchten voort; zij oogsten zonder inspanning. Alles +schijnt mee te werken, om aan de bevolking dezer begunstigde streken +een vreedzaam leven te verzekeren; een heerlijk klimaat heerscht +er; ze kennen geen ontbering en geene begeerlijkheid en zonder zorg +voor den komenden dag slijten zij hun rustig bestaan. En toch hebben +verwonderlijker wijze juist op de tallooze eilanden van dezen Grooten +Oceaan vreeselijke drama's plaats gehad, en zonder de tusschenkomst +der europeesche staten zou de barbaarschheid met al hare gruwelen en +martelingen er nog heerschen. De tooneelen van kannibalisme, die op +de Fidsji-eilanden zijn afgespeeld, overtreffen in wreedaardigheid +al wat de eilanden in den omtrek te zien hebben gegeven, en indien +de pogingen der zendelingen betrekkelijk goede resultaten hebben +opgeleverd, toch hebben vooral de engelsche geweren de zeden dezer +inboorlingen verzacht. Vrees voor straf heeft eene groote rol gespeeld +bij de verdwijning van de wreedheden uit vroeger dagen. + +Wat den arbeid der zendelingen aangaat, hoe prijzenswaardig hij ook +zij, hij leidt dikwijls tot vreemde verschijnselen. De wilde van +gisteren, wien men de bijbelsche geschiedenis en de beginselen van +het Evangelie bijbrengt, wordt een soort van dweper. + +Eens, toen ik bij een familie te Suva dineerde, maakte de vrouw des +huizes verontschuldigingen op het punt van den maaltijd en vertelde +mij, dat goede bedienden bijna niet meer te krijgen waren. Ze had, +na haar geduld tot het uiterste te hebben ingespannen, drie bedienden +moeten wegzenden, die ze sinds jaren in dienst had en die haar nooit +eenige reden tot klagen hadden gegeven. Nadat ze christenen waren +geworden, verborgen zij zich met den bijbel in de hand in alle hoeken +van den tuin en zongen liederen; hij, die voor de keuken zorgde, +weigerde hardnekkig op zondag koksdiensten te verrichten. Behalve die +overdreven uitingen, had het trio ook onderling twist gekregen, daar +de kok door een protestantschen engelschen geestelijke gedoopt was +en de beide anderen door de op de eilanden wonende fransche broeders. + +Ik bleef drie dagen te Levuka en in de omstreken. Een enkel inwoner +bezit er een rijtuig, maar hij kan er niet veel gebruik van maken, want +er zijn geen wegen buiten de toegangswegen aan beide zijden der stad. + +Vliegen en muskieten zijn er van fabelachtige afmetingen. Gelukkig +heeft de Voorzienigheid naast die onverdragelijke insecten een geoefend +jager aangesteld, die ijverig jacht op hen maakt. Dat is eene spin, +zoo groot als een kleine kikvorsch, die niet gedood wordt, omdat ze +zooveel vliegen verslindt. Hagedissen zijn er een onnoemelijk aantal, +in rijke verscheidenheid van soorten. De mooiste is een groene hagedis, +die zoo groot is als een cameleon en daar veel op gelijkt. Zooals +in vele streken van Indië de witte mier het hout aantast, zoo is de +mier van de Fidsji-eilanden de schrik van den boekenliefhebber. Een +nieuw boek wordt in korten tijd een oud boek, en ziet er uit, of het +van een onzer stalletjes op een kleine markt komt. De mier ontziet +zelfs den band niet en waagt zich ook wel aan uwe schoenen of andere +lederen voorwerpen. + +Mijn stoomboot heeft een duizendtal bossen bananen ingenomen en moet +zich op de reede van Navoa op Viti Levu nog van eene zekere hoeveelheid +suiker voorzien. Wij vertrekken des avonds en ankeren den volgenden +morgen bij een laag land, dat ons eene menigte muskieten toezendt. Er +is daar niet veel te zien, alleen een suikerfabriek en wat kokospalmen +staan er in eene overigens onbebouwde streek. De werkzaamheden zijn +in een paar uren afgeloopen en wij keeren naar Suva terug. + +De vriendelijke gouverneur stelt mij een aardig uitstapje voor. Twee +ambtenaren moeten zich naar het binnenland van het eiland begeven, +om met een opperhoofd enkele zaken te regelen en eene inspectiereis te +doen. Als ik er lust in heb, zal hij mij aan die heeren voorstellen en +dan kan ik met hen gaan. Zeker heb ik er lust in; de gelegenheid, om op +die wijze het leven gade te slaan van een pas uit de barbaarschheid +opgeheven volk, lacht mij toe, te meer, daar mijne reisgezellen +vloeiend de taal der eilanders spreken en mij inlichtingen zullen +kunnen geven over al, wat ik wensch te weten. + +De heeren Cox en Lanford komen mij den volgenden morgen afhalen. De +boot van den gouverneur wacht ons aan 't eind der pier; zes kloeke +roeiers zijn gereed en de kisten aan den achtersteven bevatten een +rijke verscheidenheid van proviand, want de spijs en drank, die men ons +in de dorpen, die wij zullen bezoeken, zou kunnen aanbieden, zouden +niet best overeen zijn te brengen met de behoeften van europeesche +magen. De matrassen, de vliegennetten en dekens zijn ingepakt; een zeil +op beweegbare palen zal ons tegen de zonnestralen beschutten en het +zal ons naar de engelsche beginselen van comfort aan niets ontbreken. + +Zoodra we met flinke riemslagen de haven achter ons hebben gelaten, +worden de zeilen geheschen en onze boot glijdt over de gladde zee +vlug voort. We gaan de rivier de Rewa in, die over eene lengte van +45 mijlen bevaarbaar is en tot op twintig mijlen van hare monding +eene breedte heeft van 200 M. De oevers zijn laag en met een dicht +plantenkleed bedekt; bananen en kokospalmen groeien er in overvloed. + +Des namiddags varen we een kreek binnen, waar de boot wordt +vastgelegd aan een boomstam. Wij klauteren aan land en worden door +het opperhoofd en de aanzienlijken uit den omtrek ontvangen, die +allen zijn toegestroomd, om de straks te houden plechtige vergadering +bij te wonen. Er moet rekening en verantwoording worden gedaan. De +belastingen, die de inboorlingen schuldig zijn, worden betaald in +voortbrengselen, vooral bananen. Daar de geheele oogst naar Suva +is overgebracht, moet ieder der belastingschuldigen nog eenig geld +terugontvangen en in handen van het opperhoofd en de aanzienlijken +wordt nu de schuld der regeering door den heer Cox afgedragen. + +Eenige zakken met geld worden neergelegd op de mat, die bij geene +officiëele bijeenkomst ontbreekt en het geheele gezelschap plaatst +zich gehurkt rondom den vertegenwoordiger van den gouverneur. Geen +enkele stoel bestaat in het geheele dorp; men buigt, zoo goed het +gaat, op de hurken neer of strekt zich uit op de matten, die hier en +daar zijn neergelegd. Ik maak ernstig inbreuk op de etiquette, door +plaats te nemen op de plank, bij den ingang, ten einde wat frissche +buitenlucht in te ademen, in plaats van de onaangename geuren binnen +in de woning. De heer Cox maakt eene opmerking over de fout, die ik +bega, en ik moet wel tusschen twee bijna naakte grijsaards gaan zitten. + +De vergadering wordt geopend, maar in plaats van met eene toespraak +begint ze met eenen maaltijd. Een jonge inboorling zet voor het +opperhoofd een grooten schotel neer, uit pisangbladeren gemaakt, +waarop broodvruchten liggen, terwijl een onzer roeiers een kist +ontpakt en flesschen wijn opentrekt. Een andere schotel, die binnen +komt, bevat een landsgerecht, nl. garnalen als paté klaargemaakt en +gewikkeld in een blad, dat mee is gekookt. + +Ik houd wel van broodvruchten, die naar onzen aardappel smaken, +maar iets droger zijn en de garnalen smaken zeer goed. Wij bieden het +opperhoofd sardines aan en aan een der aanzienlijken presenteeren wij +kaas; maar beiden trekken een leelijk gezicht en verklaren, niet te +kunnen begrijpen, hoe wij dergelijk voedsel kunnen eten. Een stukje +kip vindt echter een beter onthaal. + +Met de regeling der geldzaken zullen ten minste twee uren gemoeid +zijn. Ik maak van de gelegenheid gebruik, om een onderzoekingstocht +in het dorp te ondernemen. Het bestaat uit een veertigtal hutten, +uit riet, stroo en droge bladeren gemaakt, en tusschen het geboomte +verspreid. Enkele zijn moeilijk binnen te komen, daar ze niet +op den grond staan, maar op palen rasten, die wel een meter hoog +zijn. Kinderen, varkens, kippen en honden krioelen op den leemen grond +door elkaar; enorme banaanbladeren beschutten hen tegen de zon. De +vrouwen, wier kleeding zich bepaalt tot een gordel van gekleurde stof +dicht om de lenden gesloten, vluchten in de hutten, maar ik trotseer +de convenance en dring binnen door den nauwen ingang der woningen. Ik +houd namelijk het doel voor oogen, dat ik op mijne omzwervingen door +den archipel mij heb gesteld, om nl. curiositeiten en oude inlandsche +wapenen te verzamelen. Ik vind niet veel bijzonders, maar toch wordt +mijne collectie vermeerderd met twee oude knodsen, die ik ontvang in +ruil voor een paar aan de dames voorgehouden shillings. + +Wij moeten dien avond in het dorp blijven en krijgen de beschikking +over de hut, waar we zijn ontvangen; het is het paleis van het dorp +en een paal, die er bovenop staat, versierd met witte schelpen, toont +genoegzaam aan, dat het de hut van het opperhoofd is. Vóór we ons in +Morpheus' armen kunnen werpen, wacht ons nog een muzikale soiree, +de _meke-meke_ van de Fidsji-eilanders, noodzakelijk slot van elk +feest en elke receptie. + +De notabelen van 's morgens, naakt tot het middel toe en glimmend van +kokosolie, komen binnen en nemen op de matten plaats. Daar mij die +houding niet bevalt, ga ik op een onzer kisten zitten en de heer Cox +beweert, dat mij, als vreemdeling, die afwijking van de heerschende +gewoonte vrijstaat. Een oude, tandelooze man voert met schreierige +stem een solo uit en de geheele menigte stemt mee in op een tragische, +ver van schoone manier. Langzamerhand zetten de stemmen zich uit, +en eindelijk wordt het een oorverdoovend geweld; ze draaien met +de oogen en een luid in de handen klappen vermeerdert het lawaai, +'t Was of we ons midden in een kannibalenfeest bevonden en werkelijk +had die avond ons iets echt origineels laten bijwonen. + +De groote warmte maakte, dat ik op nieuw tegen de convenances +zondigde. De toerist, die naar de Fidsji-eilanden gaat, mag zich +wel een wellevendheidsgids aanschaffen en die ernstig bestudeeren, +vóór hij zich in de wereld daar begeeft. De zoon van het opperhoofd +had mij een waaier cadeau gegeven en daar ik dien in een hoekje van +het vertrek had neergelegd, gaf ik een onzer roeiers een teeken, +om mij dien even aan te reiken. Hij schudt het hoofd en maakt eene +beweging van verbazing, die ik niet begrijp. De heer Lanford legt +mij uit, dat een inboorling het recht niet heeft, iets aan te raken, +dat van zulk een hooggeplaatst persoon afkomstig is, of die laatste +moet er hem vergunning voor geven. + +De zoon van het opperhoofd, die Engelsen verstaat, komt ten mijnen +gunste tusschenbeide. Hij heeft op een school te Sydney zijne +opleiding ontvangen, maar ondanks het goede onderwijs heeft hij zich +niet kunnen voegen naar de zeden en gebruiken van het blanke ras, en +in zijn dorp teruggekeerd, heeft hij de gewoonten zijner vaderen op +nieuw aangenomen en in een hoek zijner hut de europeesche kleederen +weggeborgen, die hem per slot van rekening toch te lastig waren. + +Den volgenden morgen namen we in de rivier een heerlijk, verkwikkend +bad. Het loopt gelukkig af, want wij hooren kort daarna, dat de rivier +dikwijls door haaien wordt bezocht, die even vroolijk tieren in zoet +water als in het zoute water der zee. Acht dagen te voren was eene +vrouw door een dezer monsters aangegrepen op veertig mijlen afstands +van den mond der rivier en den vorigen dag was een man hetzelfde +gebeurd. + +Wij maken ons voor het vertrek gereed. Het is Zondag; de klok van den +katholieken zendingspost roept in de verte de geloovigen op, en toen +wij het dorp verlieten, klonk juist de gong van den wesleyaanschen +herder op den tegenoverliggenden oever. + +Dat deel van het eiland, waar we nu zijn, is het tooneel geweest van +afschuwelijke moorden, door het kannibalisme bedreven, nog zelfs tot +1876 toe. De zendeling Baker en eenige andere Europeanen werden toen +gedood en opgegeten; _kiki_, zooals het in de taal der inboorlingen +heet. + +Om een voorbeeld te stellen, liet de gouverneur twee dozijn van de +barbaren fusilleeren of ophangen, om hun den lust te benemen, zich +voortaan te vergasten aan _bukalo_, of menschelijk vleesch. Nu nog +kunnen vele inwoners zich niet verbeelden, dat het denkbeeld, zijne +vijanden op te eten, eenen blanke afschuw inboezemt; ze zijn nu wel +gedwongen, de uitgevaardigde wetten na te leven, maar ze zien er de +verstandigheid niet van in. In het tweede dorp, dat wij bezochten, +deelde een grijsaard den heer Lanford mede, dat menschenvleesch +veel sappiger en lekkerder is dan rundvleesch. Een onlangs gestorven +opperhoofd, Raki Raki, had de gewoonte, een steen neer te leggen ter +herinnering aan elken vijand, op zijn bevel gedood en opgegeten. In +1849 had de hoop der steenen een bedrag van 872 stuks bereikt! + +De geschiedenis van het kannibalisme biedt veel eigenaardigs. Die +eilandbewoners, wier godsdienst het bestaan leerde van verscheiden +goden, waren van meening, dat het gestorte bloed hunnen goden +welgevallig was. Zij, die nooit een hunner medemenschen hadden gedood, +werden tot straf den haaien voorgeworpen. Men bewees een vijand eer, +als men hem at, nadat men hem had vermoord. + +Cakobau wees, als hij lust had in menschenvleesch, met den vinger +den persoon aan, dien hij voor zijnen maaltijd wilde nuttigen. + +Wij zetten onze reis voort en bezochten twee ambtenaren en een planter, +wier leven in volledige afzondering voorbijging. Nauwelijks hebben +wij plaats genomen, of de flesch whisky wordt op tafel gezet; zoo wil +'t het gebruik in de warme streken en is daardoor de oorzaak van de +vele leverziekten, die er voorkomen. + +De natuurtooneelen zijn steeds zeer schoon en de warmte is niet +drukkend. Een zuidoostewind vergunt ons de zeilen te gebruiken en +snel vooruit te komen. Van tijd tot tijd stooten we eens op ondiepten, +maar onze roeiers, die in het water gaan, heffen met hunne gespierde +armen de boot op, duwen haar weer naar dieper water en komen alle +moeielijkheden te boven. + +We brengen den nacht door in een eenvoudig, maar zindelijk hôtel, +tegenover eene groote suikerfabriek, die we den volgenden dag +zullen bezoeken. Het is volle maan en van ons balcon hebben we een +prachtig gezicht op de suikerrietvelden en het weelderige groen op +den tegenoverliggenden oever der rivier, welker water met een zilveren +schijnsel overgoten is. + +Er zijn in den archipel een twaalftal suikerfabrieken en hun product +kan zeer goed de vergelijking doorstaan met de suiker van de Antillen +en de andere koloniën. De fabriek hier voor ons is de grootste van de +geheele wereld, zegt men mij; de afmetingen overtreffen die van de +groote fabriek op Mauritius. Werkelijk heb ik nooit zulke kolossale +fabrieksgebouwen gezien en de onder-directeur, die ons vergezelt, +vertoont ons met ingenomenheid de reusachtige machines, die voor de +fabricatie dienen. + +De woning van den directeur ligt op een heuvel. Het is een fraai +gemeubelde villa in een prachtigen tuin. Accacia's, oranjeboomen, +citroenboomen en cactussen vormen een _ensemble_ van kleuren, dat +het oog aangenaam aandoet. + +Tegen het vallen van den avond schoot de heer Lanford, die een +hartstochtelijk jager was, op de rivier eenige vleermuizen. Een +dezer dieren, die dicht bij onze boot in het water viel, wordt door +een van onze roeiers opgehaald, 't Is een grooter exemplaar dan onze +vleermuizen en het heeft ook een anderen vorm van kop, gelijkend op +dien van een kleinen fox-terrier. Niet als zoöloog heeft onze man +zich er meester van gemaakt; hij beweert, dat het dier, gekookt, +een heerlijke lekkernij is en dat hij zich er dien avond nog op +zal vergasten. + +Waar wij ook komen, overal groeien bananen. De vrucht vormt een gewild +uitvoerartikel naar de havens Sydney en Auckland. Elke boot neemt 15 +à 20.000 bossen mee, die regelmatig met een shilling het aan boord +geleverde bos worden betaald. De vracht bedraagt even veel, zoodat +een bos van 60 à 100 bananen tegen f 1.20 (holl.) in de haven van +bestemming aankomt. + +Toen wij den volgenden dag de terugreis aanvaardden en bij de monding +der Kewa aankwamen, zagen we een felbewogen zee voor ons. Met +ons zeil schieten we met de snelheid van een stoomboot vooruit, +maar er is aan die vaart weinig aanlokkelijks verbonden. Het schuim +verblindt ons en we krijgen zeeën in, die ons in gevaar brengen, te +verongelukken. Daarbij komt een stortregen; onze mannen moeten maar +steeds scheppen, om de boot niet te vol water te krijgen. Gelukkig dat +de snelheid der vaart ons Suva al spoedig doet naderen. Met vreugde +begroeten wij de lichten van het stadje. + +De wetten, waar de Fidsji-eilanders onder leven, zijn in menig opzicht +streng, maar volmaakt in harmonie met die, welke vóór de britsche +bezetting er golden. De engelsche regeering heeft het karakter van +een vergrijp laten rusten op menige fout of zwakheid, die elders +onopgemerkt zou blijven. Ze heeft terecht niet gewild, dat iets, +'t geen de oorspronkelijke bewoners als misdrijf beschouwden, door +de blanken zou worden geduld. Zoo worden echtbreuk en prostitutie +met vrij lange gevangenisstraf bedreigd. + +Het verkoopen van whisky of eenigen anderen alcoholischen drank door +een Europeaan aan een inboorling wordt streng gestraft. + +De Fidsji-eilander troost zich gemakkelijk over deze bepaling, want hij +heeft de kava, zijn inlandschen drank, die in zijne oogen door niets +wordt overtroffen. Wat hij veel minder gaarne zou missen, is de tabak, +want hij is een verwoed rooker. Op het voorbeeld van den klerk op een +bureau, die zijn pen achter het oor steekt, stapt de inlander rond met +de sigaret, al of niet brandend, op dezelfde plaats gestoken. Zijn +huid en zijn haardos, beide vol olie, zullen stellig aan de sigaret +een vettigen smaak geven, die den geur niet aangenamer maakt, maar dat +is een kleinigheid, waar hij zich niet om bekommert. De vrouwen, die +even sterk rooken als de mannen, steken de sigaret, of het blaadje, +waarin de tabak wordt gewikkeld, door de gaten in hare ooren, die +groot genoeg zijn om het begeerde voorwerp in te bergen. + +Zooals op bijna alle eilandengroepen van den Stillen Oceaan neemt de +inlandsche bevolking in aantal af volgens de natuurwet, die leert, +dat de zwarten langzamerhand verdwijnen, naarmate de beschaving +tot hen doordringt en de blanken onder hen in aantal toenemen. Op +de Fidsji-eilanden treedt die achteruitgang van het ras duidelijker +aan het licht dan ergens anders; naar de laatste schatting wonen er +op alle eilanden te zamen niet meer dan 120 000 menschen. In 1859 +werd die bevolking op 200 000 geschat en in 1874 nog op 140 000. Een +oorzaak, die de vermindering sterk in de hand werkt, is de numerieke +minderheid der vrouwen. Wat de Europeanen betreft, hun aantal is nog +slechts beperkt en wisselde sedert 1880 af van 2000 tot 3000. + +De openbare instellingen zijn wel een bezoek van den toerist +waard. Een frisch, goed geventileerd hospitaal, dat door een kundig +geneesheer bestuurd wordt, ligt op een heuvel en kan ruim de zieken +uit het dorp en uit de omstreken bergen. Nadat ik het had bekeken, +zette ik mijne wandeling over de heuvels voort en de dokter, die mij +vergezelde, toonde mij de plaats, waar men wil beginnen, dicht bij +Suva, amphitheatersgewijze een botanischen tuin aan te leggen. Die +tuin, die nu nog in embryonalen staat verkeert, belooft eens zeer +belangrijk te worden. Ongelukkig is er nog niet genoeg geld voor +bijeen, wat des te meer jammer is, omdat de gouverneur en een der +voornaamste ambtenaren hartstochtelijke botanisten zijn. Dank zij hun +initiatief kan ik reeds een mooie verzameling planten en boomen zien +uit alle deelen der tropische wereld. + +In de gevangenis waren, toen ik die bezocht, een twintigtal +inboorlingen en twee Europeanen, een Engelschman en een Duitscher. Die +laatsten moeten overdag werken met de gekleurde misdadigers, maar des +avonds worden ze in cellen gebracht, terwijl de inboorlingen algemeene +slaapzalen hebben. Er heerscht eene strenge tucht, zooals in elke +engelsche gevangenis, en de arbeid der veroordeelden komt der kolonie +in vele opzichten ten goede. Enkele van hen moeten eenen weg aanleggen +naar de monding der Rewa; andere moeten aan de haven arbeid verrichten. + +Een der laatste avonden van mijn verblijf op het eiland breng ik door +bij lieden van de Samoa-eilanden, en zoo kon ik het verschil waarnemen +tusschen deze eilanders en die van de groep, waar we zijn. De vrouwen +der Samoa-eilanden zijn over 't geheel mooi, ofschoon haar embonpoint +de schoonheid niet verhoogt. Ze zijn behaagziek en tooien zich met +kleederen, waarin rood, wit en groen de hoofdtinten vormen. Bij elk +bezoek wordt gedanst en gezongen, waarbij het lichaam zich in dezelfde +bochten wringt als bij de dansen in Indië. + +Als men te Suva of te Levuka des avonds uitgaat, moet men eene lantaarn +meenemen. De meeste huizen liggen tusschen de heuvels verspreid en het +is niet gemakkelijk, om zonder licht de smalle voetpaden te herkennen, +die langs allerlei zigzaglijnen de stad doorkruisen. Op den avond vóór +mijn vertrek kwam ik van een diner bij den gouverneur, gewapend met +mijne lantaarn, die tegelijk mijn avondtoilet en de struiken langs +den weg bescheen, toen een witte slang met zwarte ringen sissend voor +mijn voeten langs schoot. Indien ik in een ander land ware geweest, +zou ik zeker meer verschrikt zijn geworden, maar ik wist, dat op +de Fidsji-eilanden dit kruipend gedierte onschadelijk is. Daar het +dier bijna twee meter lang was, kon ik een onwillekeurig gevoel van +afkeer niet onderdrukken bij 't zien van het kruipende dier, dat den +mensch ten val heeft gebracht, lang voor het werk der madreporen den +schoonen Fidsji-archipel uit de zee had opgebouwd. + +Den volgenden morgen zag ik een rookzuil aan den horizon; 't is de +_Rockton_, de koerier van Sydney, die mij, hoop ik, nieuws uit Europa +zal brengen. + +Met diezelfde boot zal ik mij naar een naburigen archipel begeven en +het doet mij genoegen, dat ze veel beter is dan de stoomboot, welke +mij op het eiland heeft aan wal gezet. Ik verlaat de Fidsji-eilanden +met de aangenaamste herinneringen en met een gevoel van oprechte +dankbaarheid jegens de gastvrije bewoners. + + + + + +End of Project Gutenberg's Reis naar de Fidsji-eilanden, by G. Verschuur + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR DE FIDSJI-EILANDEN *** + +***** This file should be named 14561-8.txt or 14561-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/4/5/6/14561/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |