diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:44:47 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:44:47 -0700 |
| commit | 08411d040610eefb4c22b76bcd961c9abee8ccb5 (patch) | |
| tree | 5894e7efc66df57b2ddd7d581b4ac698bc53347b /14547-h | |
Diffstat (limited to '14547-h')
| -rw-r--r-- | 14547-h/14547-h.htm | 3488 | ||||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn0b.jpg | bin | 0 -> 64028 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn0s.jpg | bin | 0 -> 8674 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn32b.jpg | bin | 0 -> 96705 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn32s.jpg | bin | 0 -> 14926 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn48b.jpg | bin | 0 -> 82824 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn48s.jpg | bin | 0 -> 13943 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn64b.jpg | bin | 0 -> 102723 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn64s.jpg | bin | 0 -> 13154 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn80b.jpg | bin | 0 -> 99407 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn80s.jpg | bin | 0 -> 14901 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn8b.jpg | bin | 0 -> 90141 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn8s.jpg | bin | 0 -> 9377 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn96b.jpg | bin | 0 -> 91286 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14547-h/images/myn96s.jpg | bin | 0 -> 13626 bytes |
15 files changed, 3488 insertions, 0 deletions
diff --git a/14547-h/14547-h.htm b/14547-h/14547-h.htm new file mode 100644 index 0000000..8a8fd8a --- /dev/null +++ b/14547-h/14547-h.htm @@ -0,0 +1,3488 @@ +<!DOCTYPE html + PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> +<html> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=US-ASCII" /> +<title>Gwaith Mynyddog. Cyfrol II</title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + P { margin-top: .75em; + margin-bottom: .75em; + } + H1, H2 { + text-align: center; + margin-top: 2em; + margin-bottom: 2em; + } + H3, H4 { + text-align: left; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + // --> + /* XML end ]]>*/ + </style> +</head> +<body> +<h2> +<a href="#startoftext">Gwaith Mynyddog. Cyfrol II, by Mynyddog</a> +</h2> +<pre> +The Project Gutenberg eBook, Gwaith Mynyddog. Cyfrol II, by Mynyddog, +Edited by Owen M. Edwards + + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + + + + +Title: Gwaith Mynyddog. Cyfrol II + +Author: Mynyddog + +Release Date: December 31, 2004 [eBook #14547] + +Language: Welsh + +Character set encoding: ISO-646-US (US-ASCII) + + +***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH MYNYDDOG. CYFROL II*** +</pre> +<p><a name="startoftext"></a></p> +<p>Transcribed from the 1915 Ab Owen edition by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk</p> +<h1>GWAITH MYNYDDOG. CYFROL II.</h1> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/myn0b.jpg"> +<img alt="Picture of Mynyddog" src="images/myn0s.jpg" /> +</a></p> +<h2>RHAGAIR.</h2> +<p>Ail gyfrol yw hon o’r caneuon ganai Mynyddog heb feddwl eu +cyhoeddi hwyrach. Canodd hwy fel y cân aderyn. Y maent +yn aros yng nghof pawb a’u clywodd, er hynny. Ac oni ddylai +pobl ieuainc na chlywsant Fynyddog eu cael? Oni ddylent redeg +drwy fywyd ein cenedl fel y rhêd aber y mynydd trwy’n cymoedd?</p> +<p>Oherwydd, yn un peth, y maent yn ganeuon cyfeillgarwch a chymdeithas +fwyn. Y mae i gwmniaeth, yn gystal ag unigedd, ei le ym mywyd +ein henaid. O’r aelwyd i’r Eisteddfod hoffai Mynyddog +ei bobl,—</p> +<blockquote><p>“Rwy’n caru hen wlad fy nhadau<br /> + Gyda’i thelyn, ei henglyn, a’i hwyl,<br /> +Rwy’n caru cael bechgyn y bryniau<br /> + Gyda thân yn y gân yn eu gwyl.”</p> +</blockquote> +<p>Cadwant, hefyd, naturioldeb ieuenctid gyda doethineb profiad. +Dyna nerth Mynyddog.</p> +<p>Y mae gwythien o synwyr cyffredin cryf yn rhedeg trwy ei holl ganeuon. +Y mae hon yn rhoi gwerth arhosol ar y gân ysgafnaf fedd. +Hyd yn oed wrth ddarlunio carwriaeth rhydd ergyd na roddodd yr un pulpud +ei grymusach.</p> +<p>Y mae’r synwyr cyffredin hwn yn gwneud ei hynawsedd mor ddoeth, +ei ddigrifwch mor naturiol, ei bartiaeth mor henffel, fel y tybiwn ei +fod yn codi uwchlaw ymrysonau ei ddydd, ac yn aros gyda’i genedl, +gan dyfu gyda hi. A hawdd i genedl hoffus ddarllen ei meddwl i +ganeuon Mynyddog, fel y derllyn tad ei feddyliau dyfnaf i afiaith parablus +ei blentyn.</p> +<p>Nid direidi a mwyniant yn unig sydd yng nghân Mynyddog. +Y mae islais o brudd-der ynddi, oherwydd fod hynny yn y natur ddynol +hefyd.</p> +<p>Y mae ei wladgarwch, hefyd, yn ddoeth ac yn angerddol ar yr un pryd. +Carodd fynyddoedd a nentydd ei wlad heb eu hysbrydoli fel Islwyn, carodd +hwynt er eu mwyn eu hunain.</p> +<p>Ac uwchlaw popeth, canodd mor glir oherwydd ei fod mor anhunanol. +Canodd, nid gan feddwl am dano ei hun, ei gelfyddyd a’i ddelfrydau, +ei uchelgais a’i anfarwoldeb, ond am y bobl yr oedd yn canu iddynt. +Angylion gwasanaethgar iddo ef oedd ffurf ac athroniaeth. Ac nid +oes yng Nghymru heddyw fardd a’i arddull mor gain, a’i feddwl +mor ddwfn, na wna les iddo efrydu symlder Mynyddog, ac achos y symlder +hwnnw.</p> +<p>OWEN M. EDWARDS.</p> +<p><i>Llanuwchllyn</i>.</p> +<h2>DARLUNIAU.</h2> +<p>Y mae y darluniau oll, ond y darlun o ôf Dinas Mawddwy, o waith +y diweddar John Thomas, Cambrian Gallery, Liverpool.</p> +<p>MYNYDDOG</p> +<p>PEN Y MYNYDD</p> +<p> “O dewch tua’r moelydd,<br /> + Lle mae grug y mynydd<br /> +Yn gwenu yn ei ddillad newydd grai.”</p> +<p>Y MELINYDD.</p> +<p>“’Rwy’n caru sŵn yr olwyn ddŵr<br /> + A droir gan ffrwd y nant.”</p> +<p>MYNWENT EGLWYS LLANBRYNMAIR.</p> +<p>Y GÔF.</p> +<p>“Yng nghanol haearn, mŵg, a thân,<br /> + Mae’r gôf yn gwneud ei waith,<br /> +Ar hyd y dydd, gan ganu cân<br /> + O fawl i’w wlad a’i iaith.”</p> +<p>AWEL Y BORE.</p> +<p>“A charu ’r wyf yr awel wynt<br /> + A hed dros Gymru gu.”</p> +<p>HEN GAPEL LLANBRYNMAIR.</p> +<p>“Bydd llygaid engyl gyda llygaid mam<br /> +Draw’n gwylio dros dy hun rhag it’ gael cam.”</p> +<h2>MYNYDDOG.</h2> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/myn8b.jpg"> +<img alt="Pen y Mynydd. “Ac yma nid oes dim a ddawCydrhwng y dyn a Duw.”" src="images/myn8s.jpg" /> +</a></p> +<h3>HEN ADGOFION.</h3> +<p>O na chawn fynd yn ol ar hynt<br /> + Drwy’r adeg ddedwydd, iach,<br /> +I brofi y breuddwydion gynt<br /> + Pan oeddwn blentyn bach;<br /> +Cawn syllu eilwaith oriau hir<br /> + Ar flodau gwanwyn oes,<br /> +Ac ail fwynhau ei awyr glir<br /> + Heb gwmwl du na loes.</p> +<p>O na chawn dreulio eto’n llawn<br /> + Yr adeg lon, ddi-gur,<br /> +Pan gylch fy llwybrau fore a nawn<br /> + ’Roedd blodau cariad pur;<br /> +Nid yw ond megis ddoe o’r bron<br /> + Im gofio ienctid ffol;<br /> +Ond dyma sydd yn rhwygo ’mron,<br /> + Ddaw’r adeg byth yn ol.</p> +<h3>CHWI FEIBION DEWRION.</h3> +<p>(<i>Geiriau</i> <i>i’r</i> <i>“Marseillaise</i>.”)</p> +<p>Chwi feibion dewrion gwlad y bryniau,<br /> + Clywch, clywch yr udgorn croch o draw,<br /> +Llywelyn sydd yn chwifio’i ddreigiau<br /> + A’i gleddyf gloew yn ei law;<br /> +Mae dagrau baban gwan a’r weddw<br /> + Yn gwaeddi’n uwch na chorn y gâd,<br /> + Fod rhyddid hoff ein hanwyl wlad<br /> +O dan ei chlwyf ymron a marw;<br /> + Ymlaen! ymlaen i’r gâd,<br /> + Dadweinied pawb ei gledd,<br /> + Ni awn, ni awn dros freiniau’n gwlad<br /> + I ryddid neu i’r bedd!</p> +<p>Ystormydd rhyfel sy’n ymruo,<br /> + Yr holl awyrgylch sydd yn ddu,<br /> +Mae cledd dialedd wedi deffro,<br /> + Gwae, gwae i’r holl elynol lu;<br /> +Ni allwn edrych ar gelanedd<br /> + Estroniaid yn arteithio’n gwlad,<br /> + Gan ddwyn aneddau’n mam a’n tad<br /> +A gwneud ein gwlad i gyd yn garnedd;<br /> + Ymlaen!</p> +<p>Deffroed ysbryd hŷf ein teidiau<br /> + I danio mynwes ddewr pob dyn,<br /> +Mae’r ddraig yn edrych lawr o’r bryniau<br /> + Gan ddisgwyl gweled Cymru’n un;<br /> +Bu’n gwlad am oesau’n araf waedu,<br /> + Ond sych dy ddagrau, Walia Wen,<br /> + Mae seren gobaith uwch dy ben,<br /> +Daeth cledd Llywelyn i’th waredu.<br /> + Ymlaen!</p> +<h3>CYMRU, GWLAD Y GAN.</h3> +<p>Pa beth sy’n Nghymru, gwlad y gân,—<br /> +Ai diliau glwys, ai dolydd glân,<br /> +Ai gwastad diroedd heb eu hail,<br /> +Yn dwyn eu blodau têg a’u dail?<br /> +Na, na, nid dyna’r harddwch sydd<br /> +Yn têg addurno Gwalia rydd.</p> +<p>Pa beth sy’n Nghymru, gwlad y gân?<br /> +Rhaeadrau gwyllt a nentydd glân,<br /> +Clogwyni serth a chreigiau ban,<br /> +A harddwch. Eden ym mhob man!<br /> +Ac O! mae yno fwthyn cu<br /> +Sy’n werth palasau’r byd i mi.</p> +<p>Mae tyrrau cestyll Gwalia Wen<br /> +Yn pwyntio i fyny tua’r nen,<br /> +Gan ddweyd mai anfarwoldeb sydd<br /> +Yn eiddo dewrion Cymru rydd;<br /> +O boed i mi gael byw yn hon,<br /> +A beddrod yn ei thyner fron.</p> +<p>Mae adsain bloedd y dewrion fu,<br /> +Heb farw rhwng ein bryniau cu,<br /> +Ac ysbryd ym mhob awel wynt<br /> +Yn adrodd hanes Cymru gynt;<br /> +O boed i mi gael byw yn hon,<br /> +A beddrod yn ei thyner fron.</p> +<h3>SIOM SERCH.</h3> +<p>Daeth ef i geisio denu’r ferch,<br /> + A phlannu’i galon yn ei bron;<br /> +Cyn iddi ddysgu pwyso serch,<br /> + Fe ddysgodd garu’r llencyn llon;<br /> +Aeth ef a’r lili dyner, wen,<br /> + Oedd ar ei bron, angyles ne,<br /> +A phlannai’n ol ar galon Gwen<br /> + Hardd rosyn cariad yn ei lle.</p> +<p>Rhodd iddo’r cyfan feddai’n awr,<br /> + Ei geiriau mêl a’i gwenau drud,<br /> +Rhodd iddo hefyd galon fawr<br /> + Yn llawn o gariad byw i gyd;<br /> +Cydwylai hi fel gwlith y nef<br /> + Pan wylai ef o dan ryw gur,<br /> +A chwarddai pan y chwarddai ef,<br /> + A’r cyfan er mwyn cariad pur.</p> +<p>Ond oerodd bron y llanc cyn hir,<br /> + Ac ymaith aeth gan adael hon,<br /> +Heb feddwl fawr fel treiddiai cur<br /> + Fel saeth i lawr i’w gwaedlyd fron;<br /> +Diangai gobaith têg ei wawr<br /> + ’Run fath a’r lili oddiar y ferch,<br /> +Gan adael iddi hi yn awr<br /> + Wywedig ros twyllodrus serch.</p> +<h3>TARO YR HOEL AR EI PHEN.</h3> +<p>Mae ambell i saer gyda’i forthwyl<br /> + Yn taro yr hoelen yn gam,<br /> +Ac ambell i un sydd mor drwsgwl<br /> + A phe bai’n rhoi’r morthwyl i’w fam;<br /> +Ond hyn sydd yn iawn a dymunol,<br /> + Pan godi dy forthwyl i’r nen,<br /> +Gofala wrth daro, ’n wastadol,<br /> + I daro yr hoel ar ei phen.</p> +<p>Mae llawer areithiwr go ddoniol,<br /> + ’Nol dodi y testyn i lawr,<br /> +Yn dwedyd pob peth amgylchiadol,<br /> + Heb son am ei destyn am awr;<br /> +Siarada mor ddiflas a phlentyn,<br /> + A thry wyn ei lygaid i’r nen,<br /> +Paham nad ai’r dyn at ei destyn,<br /> + A tharo yr hoel ar ei phen?</p> +<p>Aeth bardd i wneud pryddest anghomon,<br /> + A’r testyn oedd ci Ty’n y March,<br /> +Dechreuodd yng nghwymp yr angylion,<br /> + A’r cŵn aeth at Noah i’r arch;<br /> +’Rol canu pum mil o linellau,<br /> + Gwnaeth bennill i’r ci yn y pen;<br /> +Paham na bae beirdd y pryddestau<br /> + Yn taro yr hoel ar ei phen?</p> +<p>Aeth llencyn am dro gyda’i gariad,<br /> + A soniai mor braf oedd yr hin,<br /> +A’i bod hi mor bethma yn wastad<br /> + Os na fyddai’r tywydd yn flin;<br /> +Pam na fuasai’r llelo anghelfydd<br /> + Yn gofyn addewid gan Gwen,<br /> +A siarad am fodrwy lle’r tywydd,<br /> + A tharo yr hoel ar ei phen?</p> +<p><i>Ebrill</i> 19, ’75.</p> +<h3>CYMRU FU, A CHYMRU FYDD.</h3> +<p>“I’r gâd!” “I’r gâd!” +ddaw gyda’r gwynt<br /> +O faesydd gwaedlyd Cymru gynt,<br /> +I’r gâd i gyd, i’r gâd ar goedd,<br /> +Ar creigiau’n clecian gan y floedd;<br /> +Er treiglo am fil o oesau chwith,<br /> +Mae’r floedd “I’r gâd” heb farw byth;<br /> +Mae fel yn adsain nos a dydd,<br /> +Mai “Cymru fu a Chymru fydd.”</p> +<p>Ar faesydd gwaedlyd Cymru fu<br /> +Fe dyfa blodau cariad cu;<br /> +“I’r gâd” yn awr heb saeth na chledd,<br /> +“I’r gâd” dan faner glaerwen hedd;<br /> +Mae’r cleddyf dur mewn hûn di-fraw,<br /> +Ac arfau rhinwedd ar bob llaw;<br /> +Pelydra heulwen hanner dydd<br /> +Ar Gymru fu a Chymru fydd.</p> +<h3>PERTHYNASAU’R WRAIG.</h3> +<p>Mi wnes beth unwaith yn fy oes<br /> + Na wnaf mo hono mwy,<br /> +Priodais gyda geneth lân,<br /> + Y lanaf yn y plwy;<br /> +Mi wyddwn eisoes fod gan hon<br /> + Berthnasau yn y byd,<br /> +Ond chydig a feddyliais am<br /> + Briodi’r rhain i gyd;<br /> + Dyna’i hewyrth, dyna’i modryb, +&c., &c.</p> +<p>Pan b’wyf yn gofyn i ryw ffrynd<br /> + I droi i mewn i’r tŷ,<br /> +I gael ymgom am hanner awr<br /> + O hanes dyddiau fu,<br /> +Cyn dechreu siarad gylch y tân,<br /> + Na phrofi unrhyw saig,<br /> +Fe gymer imi hanner awr<br /> + I introdiwsio’r wraig.<br /> + Dyna’i hewyrth, &c.</p> +<p>Mi eis i’r dref yn fore ddoe<br /> + Yng nghwmni Sion y Graig,<br /> +A dyma’m hunig neges i<br /> + Oedd prynnu <i>watch</i> i’r wraig;<br /> +Pan rois yr oriawr yn ei llaw,<br /> + Dywedai ’mhen rhyw hyd,—<br /> +“A brynsoch chwi ddim pob ’i <i>watch</i><br /> + I’m perthynasau i gyd?”<br /> + Prynnu <i>watch</i> i’r lot i gyd?</p> +<p>Wrth weld fod pethau’n troi fel hyn,<br /> + Dechreuais fynd o ’ngho’,<br /> +A dywedais yn fy natur ddrwg<br /> + Na wnai hi byth mo’r tro;<br /> +Dechreuai ’i thafod hithau fynd<br /> + I drin a hel o hyd,<br /> +Ac nid yn unig hi ei hun,<br /> + Ond unai’r lleill i gyd.<br /> + “Peidiwch byth rhoi y goreu iddo,” +meddai ei thad, &c., &c.</p> +<p><i>Medi</i> 13, ’75.</p> +<h3>GORNANT FECHAN.</h3> +<p>(<i>Goethe</i>).</p> +<p>Gornant fechan, loew, dlôs,<br /> +Treiglo’r wyt y dydd a’r nos;<br /> +Beth yw’th neges? Beth yw’th nôd?<br /> +I ble yn mynd?—O ble yn dod?</p> +<p>“’Rwy’n dod dros greigiau erchyll draw,<br /> +’Rwy’n gadael dolydd ar bob llaw,<br /> +Gan dynnu darlun ar fy mron<br /> +O’r cwmwl gwyn a’r nefoedd lon.</p> +<p>“Yn llawn plentynaidd ffydd ’rwy’n mynd,<br /> +Ond i ba le, nis gwn, fy ffrynd;<br /> +Yr Hwn rodd fod i’m dafnau llaith<br /> +Yw’r Hwn a’m harwain hyd fy nhaith.</p> +<p><i>Mai</i> 18, 1877.</p> +<h3>Y DERYN YSGAFNAF YN UCHAF.</h3> +<p>Mae ambell aderyn lled fychan,<br /> + Mae ambell aderyn lled fawr,<br /> +Mae rhai yn ehedeg yn uchel,<br /> + Ac ereill yn ymyl y llawr;<br /> +Ceir rhai ddigon ysgafn i hedeg<br /> + I ymyl y lleuad mor llon,<br /> +A’r lleill sydd yn llawer rhy drymion<br /> + I hedeg ’run dwylath o’r bron;<br /> +Ond dyma’r gwirionedd yn hanes y byd,<br /> +Mai’r deryn ysgafnaf yw’r uchaf o hyd.</p> +<p>Os gwelwch ysgogyn go wyntog<br /> + Yn chwyddo’n anferthol o fawr,<br /> +O’r braidd y mae gan ei ysgafnder<br /> + Yn cyffwrdd ei draed yn y llawr;<br /> +’Does ryfedd ei fod yn ymgodi<br /> + I fyny fel pluen i’r nen,<br /> +’Does ganddo ddim pwysau’n ei boced,<br /> + Na gronyn o bwysau’n ei ben.<br /> +Ond dyma’r gwirionedd, &c.</p> +<p>Ceir ambell i eneth benchwiban<br /> + Yn gwerthu gwyleidd-dra a moes,<br /> +Ysgafnder yw nodwedd ei meddwl,<br /> + Ysgafnder yw nodwedd ei hoes;<br /> +Nid rhaid iddi bluo ei bonnet,<br /> + Na llenwi ei gwallt gyda charth,<br /> +Mae digon o bluf yn ei henaid<br /> + I’w chario i amharch a gwarth.<br /> +Ond dyma’r gwirionedd, &c.</p> +<p>Edrychwch i’r ffair ac i’r farchnad,<br /> + Ysgafnder sydd yno’n mhob man,<br /> +Ynghanol brefiadau y lloiau<br /> + Mae’n codi yr uchaf i’r lan;<br /> +Mae Satan yn pluo adenydd<br /> + Rhai dynion i’w codi am awr;<br /> +Ond cofiwch mai eu codi mae Satan<br /> + Er mwyn cael eu taro i lawr.<br /> +Ond dyma’r gwirionedd, &c.</p> +<p><i>Medi</i> 24, ’75.</p> +<h3>PURDEB.</h3> +<p>(<i>Arddull</i> <i>T</i>. <i>Carew</i>).</p> +<p>Y sawl a fynn y rudd sydd goch<br /> + A gwefus gwrel, llygad du,<br /> +Y gwddw gwyn, y rhosawg foch<br /> + I gynneu fflam ei gariad cu,—<br /> +Daw amser hen i wywo’r gruddiau,<br /> +A diffydd fflam ei lygad yntau.</p> +<p>Ond y meddwl tawel, pur,<br /> + Gyda ffyddlon dwyfron lân,<br /> +Calon gara fel y dur,<br /> + Hyn sy’n cynneu bythol dân;<br /> +Lle na cheir hyn, peth eithaf annghall<br /> +Yw caru llygad, boch, na grudd, nac arall.</p> +<h3>DDAW HI DDIM.</h3> +<p>Yr o’wn i ’n hogyn gwirion gynt,<br /> + Yn destyn gwawd y plwy,<br /> +Awn gyda phawb yn llon fy hyttt,<br /> + Pwy bynnag fyddent hwy;<br /> +Ond os ceisia dyn fy nhwyllo’n awr,<br /> + ’Rwy’n edrych llawn mor llym,<br /> +A rhoddaf daw ar fach a mawr<br /> + Wrth ateb,—“Ddaw hi ddim.”</p> +<p>’Rwy’n adwaen ffrynd, a’i arfer yw<br /> + Benthyca pres yn ffôl;<br /> +Ond dyna’r drwg, ’dyw’r llencyn gwiw<br /> + Ddim byth yn talu’n ol;<br /> +Ryw dridiau’n ol, mi cwrddais ef<br /> + Wrth fyned tua’r ffair,<br /> +Gofynnodd im’ cyn mynd i’r dref<br /> + Am fenthyg tri a thair.<br /> + Ond os ceisia dyn, &c.</p> +<p>Fe ddwedodd cyfaill wrthyf fi<br /> + Y gwyddai hanes merch,<br /> +A wnaethai’r tro i’r dim i mi<br /> + I fod yn wrthrych serch;<br /> +Gwraig weddw oedd, yn berchen stor<br /> + O bopeth, heb ddim plant,<br /> +A chanddi arian lond dwy drôr,<br /> + Ac yn ddim ond hanner cant.<br /> + Ond os ceisia dyn, &c.</p> +<p>Bum i ryw dro ers blwydd neu ddwy,<br /> + Ar bwynt priodi un;<br /> +Cyn mynd at allor llan y plwy,<br /> + Fel hyn gofynnai’r fun,—<br /> +“Mae gennyf fam a phedair chwaer<br /> + Sy’n anwyl iawn gen i,<br /> +A gaiff y rhain, wrth fegio’n daer,<br /> + I gyd fyw gyda ni?”<br /> + Ond os ceisia dyn, &c.</p> +<h3>AWN, AWN I’R GAD.</h3> +<p>(<i>Canig</i> <i>gan</i> <i>Gwilym</i> <i>Gwent</i>).</p> +<p>Awn, awn i’r gâd,<br /> + Awn, awn yn awr;<br /> +Awn dros ein gwlad,<br /> + Awn, awn yn awr;<br /> +Calon y dewr<br /> + Gura yn gynt,<br /> +Baner a chledd<br /> + Sy’n chwyfio yn y gwynt;<br /> +Blaenor y llu<br /> + Sy’n arwain i glôd,<br /> +A geiriau o dân<br /> + O’i enau yn dod.</p> +<p>Seren y goncwest sy’n gwenu fry<br /> + Dros ein hanwyl wlad;<br /> +Cael tynnu’r cledd sydd wledd i ni.</p> +<h3>EISTEDD MEWN BERFA.</h3> +<p>Tra’r oeddwn yn rhodio un diwrnod,<br /> + A’r haul yn tywynnu mor llon,<br /> +Mi ddaethum ’nol hir bererindod<br /> + I bentref ar ochr y fron;<br /> +A gwelwn ryw hogyn segurllyd<br /> + Yn eistedd mewn berfa fel dyn,<br /> +Gan wneud pob ymdrechion a allai<br /> + Ar ferfa i yrru ei hun;<br /> +Fel hwnnw yn union mae ambell i ddyn<br /> +Yn eistedd mewn berfa i yrru ei hun.</p> +<p>Os gwelwch chwi grefftwr go gywrain<br /> + Yn gadael ei fwyall neu’i ordd,<br /> +I sefyll tu allan i’w weithdy<br /> + I siarad â phawb ar y ffordd;<br /> +Neu holi am weithdai’r gymdogaeth<br /> + A hanes y gweithwyr bob un,<br /> +Heb feddwl am weithio ei hunan<br /> + Y gwaith sy’n ei weithdy ei hun;<br /> +Mae hwnnw’n lled debyg bob amser i ddyn<br /> +Sy’n eistedd mewn berfa i yrru ei hun.</p> +<p>Ceir ambell amaethwr dioglyd<br /> + Na welwyd erioed arno frys,<br /> +Mae’n well ganddo orwedd pythefnos<br /> + Na cholli dyferyn o chwys;<br /> +Ni chreda mewn cael ei gynhaeaf<br /> + Tra’r haul yn tywynnu ar fryn,<br /> +Ond creda mewn gadael ei feusydd<br /> + I ofal y gweision a’r chwyn;<br /> +Mae ffarmwr fel yna bob amser yn ddyn<br /> +Sy’n eistedd mewn berfa i yrru ei hun.</p> +<p>Pan welir masnachydd neu siopwr<br /> + Yn gadael eu masnach trwy’r dydd,<br /> +I ofal prentisiaid a chlercod,<br /> + Nid ’chydig y difrod a fydd;<br /> +Ond odid na chlywir yn fuan<br /> + Am feili yn dod i roi stop,<br /> +A’r <i>writ</i> mae’n ei roi i’r perchennog<br /> + Sy’n dweyd, “Aeth yr hwch trwy y siop;”<br /> +Mae siopwr fel yna bob amser yn ddyn<br /> +Sy’n eistedd mewn berfa i yrru ei hun.</p> +<p><i>Mawrth</i> 2, ’76.</p> +<h3>Y FRWYDR.</h3> +<p>Clywch, clywch<br /> + Y fyddin yn dod i’r gâd,<br /> +Uwch, uwch<br /> + Y cenir i gledd ein gwlad;<br /> +Calon a chleddyf i gyd yn ddur,<br /> + Rhyddid yn rhoi<br /> + Gelynion i ffoi<br /> +O flaen ein gwŷr.</p> +<p>Clywch y tabwrdd yn awr<br /> + Yn adseinio sydd,<br /> +Clywch floedd fychan a mawr<br /> + Wedi cael y dydd;<br /> +Mae gwawr eto’n dod yn y dwyrain dir,<br /> + Daw haul ar ein gwlad<br /> + Mewn hwyl a mwynhad,<br /> +Cawn heddwch cyn hir.</p> +<h3>ENWAU.</h3> +<p>Mi ganaf gân mewn cywair llon,<br /> + Os gwrendy pawb yr un,<br /> +Rhyw gân ar enwau ydyw hon,<br /> + Ond heb gael enw ei hun;<br /> +Mae rhai’n rhoi enwau mawrion, hir,<br /> + Ar hogiau bychain, mân,<br /> +Ond dyma’r enwau sy’n mhob sir<br /> + Trwy Gymru yw Sion a Sian,—<br /> + Sian Jones, &c.</p> +<p>Mae’r Sais yn chwerthin am ein pen<br /> + Fod Taffy i’r <i>back</i> <i>bones</i>,<br /> +Am alw plant hen Gymru wen<br /> + Yn John a Jenny Jones;<br /> +Mae Smith a Brown a John a Jane<br /> + Yn Lloegr bron mor llawn,<br /> +Ac O! mae enwau’r Saeson glân<br /> + Ag ystyr ryfedd iawn.</p> +<p>’Roedd Mr. Woodside gynt yn byw<br /> + Yn High Street Number Ten,<br /> +Cyfieithwch hynny i’r Gymraeg<br /> + Mae’n Meistar Ochor Pren;<br /> +’Roedd Squiar Woodall gynt yn byw<br /> + Ym mhalas Glan y Rhyd,<br /> +Os trowch chwi hynny i’r Gymraeg,<br /> + Mae’n Sgwiar Pren i Gyd.</p> +<p>’Dwy’n hoffi dim o’r arfer hon<br /> + A geir yng Nghymru iach,<br /> +Rhoi’r taid yn Sion a’r tad yn John,<br /> + A’r ŵyr yn Johnny bach;<br /> +A galw mam y wraig yn Sian,<br /> + A’r wraig yn Jeanny ni,<br /> +A galw’r wyres fechan, lân,<br /> + Yn Jeanny No. 3.<br /> + Sian Jones, &c.</p> +<p><i>Chwef</i> 10, ’74.</p> +<h3>YR HEULWEN.</h3> +<p>(<i>Y</i> <i>Gerddoriaeth</i> <i>gan</i> <i>D</i>. <i>Emlyn</i> <i>Evans</i>).</p> +<p>Daw yr heulwen a’i gusanau,<br /> + Iechyd chwardda yn y gwynt,<br /> +Cymyl sydd fel heirdd lumanau<br /> + Bron a sefyll ar eu hynt;<br /> +Gawn ni fynd a’r haf o’r gweunydd,<br /> + Dwyn cusanau’r haul yn llu,<br /> +Ar ein bochau gwridog beunydd,<br /> + I addurno cartref cu?</p> +<p>Dringwn fry i gartre’r hedydd,<br /> + Chwarddwn, neidiwn megis plant,<br /> +Lle mae’r cwmwl yn cael bedydd<br /> + Yng ngrisialaidd ddwfr y nant;<br /> +Canwn gerddi a dyrïau,<br /> + Casglwn flodau gwyllt y wlad,<br /> +Ac mi gadwn y pwysïau<br /> + Harddaf oll i’n mam a’n tad.</p> +<h3>FFUGENWAU.</h3> +<p>Ceir llawer i glefyd ar hyd ein hen wlad,<br /> +Rhai’n berygl ryfeddol a hir eu parhad;<br /> +Mae clefyd Eisteddfod yn dod yn ei dro,<br /> +A chlefyd <i>excursions</i> <i>a</i> chanu Soh, Doh;<br /> +Ond clefyd ffugenwau yw’r gwaethaf a gaed,<br /> +Mae’n drymach na chlefyd y genau a’r traed.</p> +<p>Mae Eos y Weirglodd ac Eos y Bryn,<br /> +Ac Eos yr Afon, ac Eos y Llyn,<br /> +A llewod ac arthod, eryrod a brain,<br /> +Ac ambell i fwnci ynghanol y rhain.</p> +<p>Os digwydd i hogyn wneud pennill o gân,<br /> +A’i anfon i’r print ac oddiyno i’r tân,<br /> +Dechreua droi gwyn ei ddau lygad i’r nen,<br /> +A’i fam yn ochneidio dan ysgwyd ei phen;<br /> +Rhaid ei gipio i’r orsedd pe bai yn ei glocs,<br /> +A’i blastro âg enw fel label ar focs.<br /> + Mae Eos y Weirglodd, &c.</p> +<p>Rhaid gwneud dyn yn bencerdd os gwelodd o dôn,<br /> +Mae Pencerdd Sir Benfro a Phencerdd Sir Fôn,<br /> +Os delir i urddo fel hyn ym mhob sir,<br /> +Cawn afael ar Bencerdd Caergwydion cyn hir;<br /> +’Rwy’n cynnyg cael urddo hen geiliog fy nhad,<br /> +A’i alw yn bencerdd ceiliogod y wlad.<br /> + Mae Eos y Weirglodd, &c.</p> +<p>Y ffasiwn ddiweddaf a ddaeth fel mae sôn,<br /> +Dweyd enw a ffugenw a’r <i>surname</i> yn y bôn,<br /> +Dweyd John Arfon Jones a dweyd Rhys Meirion Rhys,<br /> +A Lloyd Maldwyn Lloyd, gyda Prys Teifi Prys,<br /> +A chyda’r rhai yna daw Morris—<br /> + Llanfairmathafarn eithaf<br /> + Rhosllanerchrugog,<br /> + Llanrhaiadr Mochnant,<br /> + +Hugh,<br /> +A William Carey Williams a Dafydd—<br /> + Llanfairpwllgwyngyll gogerychwyrndrobwll<br /> + Dysilio gogo goch<br /> + +Pugh.</p> +<p><i>Ebrill</i> 29, ’76.</p> +<h3>FY NGHALON FACH.</h3> +<p>Fy nghalon fach, paham mae’r wawr<br /> + I’w gweld fel hwyr y dydd,<br /> +A’r hedydd llon uwchben y llawr,<br /> + A’i gân mewn sain mor brudd?<br /> +Ateba fy chwyddedig fron,—<br /> +Mae rhywun ffwrdd tudraw i’r donn.</p> +<p>Fy nghalon lawn, mae’r rhod yn troi,<br /> + A’r rhew a’r eira’n dod,<br /> +Er hyn mae gŵg y gaea’n ffoi<br /> + Er oered yw yr ôd;<br /> +Mae’r gwynt yn sibrwd dros y ddôl<br /> +Fod rhywun hoff yn dod yn ol.</p> +<h3>TYSTEBAU.</h3> +<p>Fu ’rioed y fath oes yn yr oesau,<br /> + A’r oes ’rydym ynddi yn byw,<br /> +Fe’i gelwir yn oes y peiriannau,<br /> + Ac oes rhoddi’r mellt dan y sgriw;<br /> +Mae’n oes i roi tanllyd gerbydau<br /> + I chwiban dan fynydd a bryn,<br /> +’Rwy’n meddwl mai oes y tystebau<br /> + Y dylid ei galw er hyn.</p> +<p>Os bydd dyn yn myned o’i ardal,<br /> + Rhaid rhoi iddo dysteb lled fawr,<br /> +Neu’n aros,—rhaid gwneud un llawn cystal<br /> + I rwymo ei draed wrth y llawr;<br /> +Rhoir tysteb am waith ac am ddiogi,<br /> + Rhoir tysteb i’r du ac i’r gwyn,<br /> +Ceir tysteb am gysgu’n y gwely,<br /> + Os pery tystebau fel hyn.</p> +<p>Gwneud tysteb o nôd genedlaethol<br /> + A wneir i bob crwtyn yn awr,<br /> +Argreffir colofnau i’w ganmol,<br /> + A’i godi’n anferthol o fawr;<br /> +Mae’r gair cenedlaethol yn barod,—<br /> + A helpo y genedl, a’r gair,<br /> +Er mwyn cael cyfodi corachod<br /> + A llenwi eu llogell âg aur.</p> +<p>Mae mul yn hen felin Llanodol,<br /> + ’Rwy’n cynnyg cael tysteb i hwn,<br /> +A honno’n un wir genedlaethol,<br /> + Am gario ar ei gefn lawer pwn;<br /> +Paham na chai dysteb ragorol<br /> + I’w rwystro am byth gadw nâd?<br /> +Mae’r mul yn hen ful cenedlaethol,<br /> + A haedda ei weld gan y wlad.</p> +<p>Mae’n cario yr ŷd mor ddigyffro<br /> + Dros fynydd, a dyffryn, a dôl,<br /> +Ac wedyn caiff eisin i’w ginio<br /> + I aros i’r blawd fynd yn ol;<br /> +Rhag c’wilydd i genedl y Cymry<br /> + Am fod eu syniadau mor gul,<br /> +Fe ddylid gwneud ymdrech o ddifri<br /> + I gychwyn y dysteb i’r mul.</p> +<p>Mae’i glustiau’n mynd lawr dros ei lygaid,<br /> + O! clywch ef yn codi ei gri,<br /> +Mae’n g’wilydd fod tad y ffyddloniaid<br /> + Heb dysteb pryd hyn ddyliwn i;<br /> +Oferedd im’ fyddai ei ganmol,<br /> + Mae gweithio i’w wlad bron a’i ladd,<br /> +Rhowch dysteb i’r mul cenedlaethol,—<br /> + Nid ef fydd y cyntaf a’i ca’dd.</p> +<p><i>Ebrill</i> 29, ’76.</p> +<h3>RHOWCH BROC I’R TAN.</h3> +<p>Ar ol bod trwy’r dydd yn llafurio<br /> + A’r morthwyl, y trosol, neu’r rhaw,<br /> +A dioddef eich gwlychu a’ch curo<br /> + Gan genllysg a gwyntoedd a gwlaw;<br /> +’Rol cyrraedd eich bwthyn eich hunan,<br /> + Mor ddifyr fydd cau’r drws yn hy,<br /> +A’r oerfel a’r t’w’llwch tu allan,<br /> + A’r cariad a’r tân yn y tŷ;<br /> + Rhowch broc i’r tân,<br /> + A chanwch gân,<br /> + I gadw cwerylon o’r aelwyd lân.</p> +<p>Pan fyddo y gŵr wedi monni,<br /> + A’i weflau’n lled lipa i lawr,<br /> +A’i lygaid gan dân yn gwreichioni,<br /> + A’i drwyn braidd yn hir ac yn fawr;<br /> +Edryched y gwragedd dan wenu,<br /> + A pheidiwch dweyd gair wrtho fe,<br /> +Daw amser â’r gŵr at ei ganu,<br /> + A’r gweflau a’r llygaid i’w lle.<br /> + Rhowch, &c.</p> +<p>Os bydd rhai o’r gwragedd ar brydiau<br /> + Yn edrych yn sarrug a sur,<br /> +A’u llygaid fel cwmwl taranau<br /> + Yn lluchio y mellt at y gwŷr;<br /> +Mae cariad yn well yn y diwedd<br /> + Ar ol bod mewn helbul ei hun,<br /> +’Dyw’r mellt sydd yn llygaid y gwragedd<br /> + Erioed wedi lladd yr un dyn.<br /> + Rhowch, &c.</p> +<p>Pan fyddo yr aelwyd yn oeri,<br /> + A’r anwyd yn dyfod i’r gwaed,<br /> +Pan fyddo y trwyn wedi rhewi,<br /> + A’r winrhew ar fysedd y traed,<br /> +Pan fo Catherine Anne wedi briwo,<br /> + A Dafydd y gwas ddim yn iach,<br /> +A’r babi yn nadu a chrio,<br /> + A’r gath wedi crafu John bach,<br /> + Rhowch, &c.</p> +<p><i>Ion</i>. 3, ’73.</p> +<h3>MI SAETHAIS GAN.</h3> +<p>(<i>O</i> <i>Longfellow</i>).</p> +<p>Mi saethais gân i fyny i’r ne’,<br /> +A disgyn wnaeth nas gwyddwn ple,<br /> +Can’s ni fu ’rioed un llygad llym<br /> +All ddilyn saeth ar hediad chwim.</p> +<p>Anadlais gân i wynt y ne’,<br /> +Aeth gyda’r gwynt nas gwyddwn ple,<br /> +Oblegid nid oes llygad glân<br /> +All ddilyn llwybrau adlais cân.</p> +<p>’Mhen blwyddau hir mewn calon pren<br /> +Y saeth a gefais ar ei phen,<br /> +A’r gân a gefais wedi mynd<br /> +A glynu i gyd mewn calon ffrynd.</p> +<h3>WELWCH CHWI FI?</h3> +<p>Mi glywsoch y testyn a welwch chwi V,<br /> +A chân arno hefyd cyn clywed f’un i;<br /> +Os ydyw y pwnc yn un diflas a thrist,<br /> +Rhoed pawb sy’n diflasu ei fŷs yn ei glust;<br /> +Os na fydd y gân o un diben i chwi,<br /> +Trowch yma a sylwch a welwch chwi V.<br /> + A welwch, &c.</p> +<p>Mae ambell i sgogyn yn tramwy trwy’r fro,<br /> +A balchder a hunan yn byw arno fo,<br /> +Mae <i>starch</i> yn ei gefn, a rhew yn ei warr,<br /> +A chuddia ei hunan yn mwg ei sigar;<br /> +Ysgydwa’i ffon geiniog wrth gerdded mewn bri,<br /> +A thala am fwg i ddweyd welwch chwi V.<br /> + A welwch chwi V,<br /> +Uchelgais ei fywyd yw “Welwch chwi fi?”</p> +<p>Mae hithau’r ferch ieuanc yn gwneud gwallt ei phen<br /> +Fel math o ryw golofn fry fry yn y nen,<br /> +A het ar ben hynny, a rhosyn ar hon,<br /> +A phluen ar hynny i fyny fel ffon;<br /> +Prin gwelir y top heb gael telescop cry’,<br /> +Ond gwelir mai’r diben yw “Welwch chwi fi?”<br /> + A welwch chwi fi?<br /> +Arwyddair y ffasiwn yw “Welwch chwi fi?”</p> +<p>“A welwch chwi fi?” meddai llawer gŵr mawr,<br /> +“A welwch chwi finnau?” medd y bychan ar lawr;<br /> +Mae hynny yn dangos yn amlwg, wrth gwrs,<br /> +Mai nid yn y dillad ac nid yn y pwrs<br /> +Mae gwreiddyn y drwg am gael dringo i fri,<br /> +Ond calon y dyn sy’n dweyd “Welwch chwi V?”<br /> + A welwch chwi V?<br /> +Y galon yw cartref y “Welwch chwi V,”<br /> +Gocheled y galon rhag “Welwch chwi V.”</p> +<p><i>Awst</i> 24, ’72.</p> +<h3>“WILLIAM.”</h3> +<p>“ * * * <i>Her</i> <i>lover</i> <i>died</i>, <i>and</i> <i>she</i> +<i>wept</i> <i>a</i> <i>song</i> <i>over</i> <i>his</i> <i>grave</i>.”</p> +<p>Ddoi di yn ol ataf, William, William,<br /> + Gyda’r sirioldeb oedd gynt gennyt ti?<br /> +Mi fyddwn am byth iti’n berffaith ffyddlon,<br /> + William, William,—anwyl i mi.</p> +<p>Byth ni ro’wn air i dy ddigio, William,<br /> + Gwenwn fel angel o’r nef arnat ti;<br /> +Fel yr oe’t ti pan yn gwenu yn hawddgar,<br /> + William, William,—anwyl i mi.</p> +<p>Cofio yr wyf am y dyddiau hynny,<br /> + Cyn dy gymeryd i’r nefoedd frŷ;<br /> +A wyddost ti ’nawr fel ’rwyf fi’n dy garu?<br /> + William, William,—anwyl i mi.</p> +<p>Nid oeddwn yn deilwng o honot, William,<br /> + Oer oedd fy nghalon yn ymyl d’un di;<br /> +Ond wedi dy golli, mae’r byd fel cysgod,<br /> + William, William,—anwyl i mi.</p> +<p>Estyn dy law i mi, William, William,—<br /> + Dyfera faddeuant fel gwlith oddi fry,<br /> +Mae nghalon yn gorwedd ym medd fy William;<br /> + William, William,—anwyl i mi.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/myn32b.jpg"> +<img alt="Y Melinydd. “’Roedd hen felinydd llawen iawn yn byw ar fin y nant,Yn malu yd o fore i nawn i fagu gwraig a phlant.”" src="images/myn32s.jpg" /> +</a></p> +<h3>GEIRIAU LLANW.</h3> +<p>Mae llawer o hen eiriau llanw<br /> + I’w cael ym mhob Llan a phob lle,<br /> +Yn debyg i <i>bethma</i> a <i>hwnnw</i>,<br /> + <i>Fel</i> <i>tau</i> ac <i>fel</i> <i>tase</i>, <i>yn</i> +<i>te</i>,<br /> +<i>Yn</i> <i>te</i> meddai’r dyn sydd yn holi,<br /> + <i>Fel</i> <i>tase</i>, <i>yn</i> <i>te</i>, meddai’r +llall,<br /> +Yn ddigon a gwneud dyn i daeru<br /> + ’Dyw hanner y byd ddim yn gall.<br /> + Fel tau, fel tase, yn te,<br /> + Ofnatsen gynddeirus, yn te,<br /> + Peth hwnnw yw gweled rhai’n bethma<br /> + Fel tase, fel tau, yn te.</p> +<p>Ym Môn chwi gewch glywed <i>miawn</i> <i>mynyd</i>,<br /> + A llawer o siarad a stwr,<br /> +A phawb fel pe tae yn dywedyd<br /> + Cymraeg o’r “sort oreu reit siwr.”<br /> +Pan ddeuwch chwi drosodd i Arfon,<br /> + Cewch “firi di-wedd” ym mhob lle,<br /> +A’r enw roir yno ar feddwon<br /> + Yw “chwil ulw beipan” yn te.<br /> + Fel tau, &c.</p> +<p>Os ewch tua Meirion a morol,<br /> + Cewch <i>giasag</i> i fynd ar ei thraws,<br /> +A <i>ciariad</i>, a <i>ciarag</i>, a <i>cianol</i>,<br /> + A <i>ciamu</i>, a <i>ciamfa</i>, a <i>ciaws</i>;<br /> +Ac yno fel pobman trwy’r gogledd,<br /> + Mae’r pla wedi taenu’n mhob lle,<br /> +<i>Yn</i> <i>te</i> ydyw’r dechreu a’r diwedd,<br /> + <i>Yn</i> <i>te</i> ydyw’r <i>bethma</i> <i>yn</i> +<i>te</i>.<br /> + Fel tau, &c.</p> +<p>Os ewch chwi i lawr tua’r Deheu,<br /> + ’Run siwt mae <i>hi</i> <i>obry</i> <i>yn</i> <i>awr</i>,<br /> +Mae pawb gan ta pun ar ei oreu<br /> + Yn dishgwl yn ffamws i lawr;<br /> +Mae pawb yno’n grwt neu yn grotan,<br /> + Yn whleia â’u giddil o hyd,<br /> +Wy’n sposo taw dyna y bachan<br /> + Sy’n cwnni yn awr yn y byd.<br /> + Fel tau, &c.</p> +<p><i>Chwef</i>., ’73.</p> +<h3>GWRANDO’N RASOL AR EIN CRI.</h3> +<p>(EMYN).</p> +<p>Groesaw’n awr! I Iesu’n brawd,<br /> + Ar liniau Mair mewn natur dyn,<br /> +Ac ar y groes cymerai’n gwawd<br /> + A’n beiau trymion arno’i hun;<br /> + Clyw ein gweddi, Geidwad cu,<br /> + Gwrando’n rasol ar ein cri.</p> +<p>Dros bechadur, rhedai’n lli<br /> + Waed a dwfr, o’i anwyl fron.<br /> +Dyma’r ffynnon! Boed i ni<br /> + Olchi’n beiau i ffwrdd yn hon;<br /> + Clyw ein gweddi, Geidwad cu,<br /> + Gwrando’n rasol ar ein cri.</p> +<h3>Y MEDLEY CYMRAEG.</h3> +<p>Fel ’roeddwn yn rhodio ar doriad y wawrddydd,<br /> + Pan ganai yr adar yn felus a llon,<br /> +Pan dyfai’r blodionos ar gloddiau y dolydd,<br /> + A’r gwlith ar eu gruddiau o amgylch Llwyn Onn,<br /> +’Roedd geneth yn godro yn ddifyr tan ganu,<br /> + A nesais i weled pwy ydoedd y ferch,<br /> +A gwelwn</p> +<p>Ferch Megan ei hun<br /> + Mor iached a’r rhosyn,<br /> +A’i llygaid yn dân o fywyd a serch;<br /> + ’Roedd adar y llwyn<br /> +Yn tewi i wrando<br /> +Er clywed y gân a ganai fel</p> +<p>Hen ferch yn gwau ei hosan,<br /> + Ar hyd y nos,<br /> +A’i gweill bach glic glic yn clecian<br /> + Ar hyd y nos,<br /> +Canai’r gath ar ben y pentan,<br /> +Canai hithau ganig ddiddan,<br /> +Tra y canai’r gwynt tu allan<br /> + Ar hyd y nos;<br /> +Rhedai’i meddwl tra yn canu<br /> +At wroldeb yr hen Gymry</p> +<p>Pan oedd gwaedlyd y gyflafan,<br /> +Gan wŷr Harlech ruthrent allan<br /> +Nes adseiniai bryniau anian<br /> + Floedd y rhain i’r gâd;<br /> +Benyr grogent ar hen greigiau,<br /> +A neuaddoedd y mynyddau<br /> +Ail ddywedent y bloeddiadau<br /> + Dros ein hanwyl wlad;<br /> + Rhuthrent tua’r dyffryn,<br /> + Gledd yng nghledd â’r gelyn,<br /> +Gwŷr mewn gwaedd oedd gylch eu traed<br /> + Ynghanol braw a dychryn,<br /> +Nes y</p> +<p>Gelyn giliai ar Nos Galan,<br /> + Fa la la, &c.,<br /> +Ac aeth pawb i’w fwth ei hunan,<br /> + Fa la la, &c.,<br /> +Tynnu diliau tannau’r delyn,<br /> + Fa la la, &c.,<br /> +Wnaent i’w gilydd heb un gelyn,<br /> + Fa la la, &c.</p> +<p><i>Chwef</i>. 18, ’72.</p> +<h3>DYCHWELIAD Y MORWR.</h3> +<p>Trwy’r tonnau y llong ddaw yn nes i’r lan—<br /> +Dacw y foel a dacw y fan;<br /> +’Rwy’n gweld y pant a’r gornant gu,<br /> +’Rwy’n gweld y coed, ’rwy’n gweld y tŷ;<br /> +Mae adlais anwyliaid yn dod i’r llong,<br /> +A sŵn hen gloch y llan, ding dong.</p> +<h3>DYSGWCH DDWEYD “NA.”</h3> +<p> Fe ddysgir dweyd llawer o eiriau<br /> + Na ddylid dim dysgu +eu dweyd,<br /> + Ac hefyd anghofir rhai geiriau<br /> + Y dylid eu dysgu a’u +gwneud;<br /> + Beth bynnag a ddysgwch wrth ddysgu yr iaith,<br /> + Beth bynnag a gofiwch drwy droion y daith,<br /> + Faint bynnag o eiriau a ddysgwch yn dda,<br /> + Gofalwch bob amser am ddysgu dweyd “Na;”<br /> + Dysgwch ddweyd “Na,”<br /> + ’Does dim sydd mor ddiogel a dysgu dweyd “Na.”</p> +<p> Os gwelwch chwi gwmni afradlon<br /> + Yn mynd i oferedd yn +ffôl,<br /> + Gan wawdio rhinweddau’u cymdogion,<br /> + A gadael pob moesau +ar ol;<br /> + Mae trwst y rhai yma wrth gadw eu rhoch<br /> + Mor wâg a diafael ag adsain y gloch,<br /> + ’Ran hynny, mae pennau y clychau a rhain<br /> + Yn wag fel eu gilydd, ’blaw tafod bach main;<br /> +<i>Ac</i> <i>os</i> <i>daw</i> <i>y</i> <i>giwaid</i> <i>hon</i> <i>rywdro</i> +<i>i</i> <i>geisio</i> <i>tynnu</i> <i>rhai</i> <i>o</i> <i>honoch</i> +<i>i</i> <i>ddinistr</i>,<br /> + Dysgwch ddweyd “Na,” &c.</p> +<p> Os gwelwch chwi eneth brydweddol<br /> + Yn gwisgo yn <i>stylish</i> +dros ben,<br /> + Cyn son am y pwnc priodasol,<br /> + Rhowch brawf ar gynhwysiad +ei phen,<br /> + Os ffeindiwch chwi allan wrth chwilio’r fath yw,<br /> + Ei bod hi fel clomen o ran dull o fyw,<br /> + A’i llygaid, a’i gwddw, a’i haden, a’i +phlu’,<br /> + Yn loewach o lawer na dim sy’n ei thŷ,<br /> +<i>Ac</i> <i>os</i> <i>bydd</i> <i>rhywun</i> <i>o</i> <i>honoch</i> +<i>am</i> <i>roi</i> <i>cynnyg</i> <i>ar</i> <i>Miss</i>,<br /> + Dysgwch ddweyd “Na,” &c.</p> +<p> Mae gennyf un gair i’r +genethod<br /> + Wrth ddechreu eu taith +drwy y byd,<br /> + Mae llanciau ar brydiau i’w canfod<br /> + Heb fod yn lân +galon i gyd;<br /> + Mae’n bosibl cael gŵr fydd a’i galon yn +graig,<br /> + Mae’n bosibl cael gŵr fydd yn gâs wrth +ei wraig,<br /> + Heb gym’ryd yn bwyllus, mae’n bosibl i Gwen<br /> + Gael gŵr heb na chariad, na phoced, na phen,<br /> +A’r cyngor sydd gennyf i’r <i>ladies</i> (<i>hynny</i> <i>yw</i>, +<i>os</i> <i>na</i> <i>fyddant</i>, <i>dyweder</i>, <i>oddiar</i> 35 +<i>oed</i>),<br /> + Dysgwch ddweyd “Na,” &c.</p> +<h3>GEIRIAU CYDGAN GYSEGREDIG.</h3> +<p>Doed holl drigolion daear lawr<br /> + I ateb llef y nef yn awr,<br /> +Nes byddo tân eu moliant hwy<br /> + Yn eirias mwy i’r Iesu mawr.</p> +<p>Dyma’r un oddefodd bwysau<br /> + Holl bechodau dynol ryw,<br /> +Ac o’i fodd oddefodd loesau<br /> + Miniog gledd dialedd Duw;<br /> +Ac a ddrylliodd deyrnas angau<br /> + Pan y daeth o’i fedd yn fyw.</p> +<h3>OWEN TUDUR. <a name="citation39"></a><a href="#footnote39">{39}</a></h3> +<p>(<i>Cantawd</i>).</p> +<p>Mae Owen Glyndwr yn ei fedd,<br /> + Ar ol tymhestlog ddiwrnod,<br /> +A’r gwaed a erys ar ei gledd<br /> + I ddweyd ei hanes hynod;<br /> +Y rhosyn gwyllt wrth glywed hyn<br /> + Ar fedd y gwron hwnnw<br /> +Sydd fel rhyw angel yn ei wyn<br /> + Yn gwenu dros y marw.</p> +<p>Dewch, delynorion, cenwch dôn<br /> + Ar ol cael hir orffwyso,<br /> +Mae gŵr yn byw’n Mhenmynydd Môn<br /> + A gyfyd Gymru eto;<br /> +Er fod priddellau Cymru wen<br /> + Yn feddrod i’w thrigolion,<br /> +Hil Cymro glân fydd bia’r pen<br /> + Gaiff eto wisgo’r goron.</p> +<p>Dyma delyn anwyl Cymru,<br /> +Dyma fysedd eto i’w chanu,<br /> +Er fod gormes bron a llethu<br /> + Ysbryd pur y gân;<br /> +Byw yw’n hiaith a byw yw’r galon<br /> +Gura ym mynwesau’n dewrion,<br /> +Mae gan Gymru eto feibion<br /> + A’u teimladau’n dân;<br /> +Pan fo’r cledd yn deffro,<br /> +Ac eisiau llaw i’w chwyfio,<br /> + Mae hon i’w chael o oes i oes<br /> +Wrth ysgwydd hael pob Cymro.</p> +<p>Fflamia’i lygad, chwydda’i galon,<br /> +Pan y gwêl ormesdeyrn creulon,<br /> +Cadw’i wlad rhag brad yr estron<br /> + Yw ei bennaf nôd;<br /> +Mae llwch ein hanwyl dadau,<br /> +Sy’n nghadw dan garneddau,<br /> + Yn dweyd yng nghlust pob Cymro dewr<br /> +Am gadw ei iawnderau;<br /> +Ac mae’n bryniau uchel beilchion,<br /> +A’n hafonydd gwyllt a gloewon,<br /> +Yn rhoi awgrym cryf mai rhyddion<br /> + Ydym byth i fod.</p> +<p>Y GENNAD,—</p> +<p>At bendefigion Cymru<br /> + Sy’n hannu o uchel fôn,<br /> +Mae gennyf genadwri<br /> + O blas Penmynydd Môn;<br /> +Cynygiodd Owen Tudur<br /> + Ei galon gyda’i law<br /> +I Catherine, y frenhines,<br /> + Mae hithau’n dweyd y daw.<br /> +Os na ddaw rhyw atalfa,<br /> + Priodant yn ddioed,<br /> +Mae’r ddau mor hoff o’u gilydd<br /> + Ag unrhyw ddau fu ’rioed;<br /> +Ai tybed bydd ’run Cymro,<br /> + Pan ddaw y dydd i ben,<br /> +Heb roi hawddamor iddo<br /> + Nes crynno’r Wyddfa wen?</p> +<p>PENDEFIG,—</p> +<p>Fel un sy’n teimlo gwaed Cymreig<br /> + Yn berwi yn fy mynwes,<br /> +’Rwy’n methu’n glir a chael boddhad<br /> + Wrth wrando ar yr hanes;<br /> +Mae gwaed brenhinol Brython hyf<br /> + Yn curo’n mynwes Owen,<br /> +A dylid cadw hwn mor bur<br /> + Ag awyr Ynys Brydain.</p> +<p>PENDEFIG ARALL,—</p> +<p>Gadewch rhwng cariad a Rhagluniaeth<br /> + A phriodi dynol ryw,<br /> +Mae gwaed y Sais a gwaed y Cymro<br /> + Bron ’run drwch a bron ’run lliw;<br /> +Feallai bydd yr uniad yma,<br /> + Pan ry’r olwyn dro i ben,<br /> +Yn agor ffordd i gerbyd heddwch<br /> + Dramwy drwy yr Ynys Wen.</p> +<p>Gwened blodau gwylltion Cymru<br /> + Ar eu modrwy loew dlôs,<br /> +A boed haul yn gwenu arni,<br /> + Gwened lloer a ser y nos;<br /> +Gwened Sais a gwened Cymro,<br /> + Na foed gŵg ar unrhyw ael,<br /> +A gwened nef uwch law y cyfan,<br /> + Mae gwên o’r nef yn werth ei chael.</p> +<p>PENDEFIGES,—</p> +<p>Heblaw gweniadau’r lleuad wen,<br /> +A gwenau’r haul o fynwes nen,<br /> +Heblaw gweniadau’r nefoedd fry,<br /> +Cânt wên rhianedd Cymru gu;<br /> +Boed meibion Gwalia ddydd yr wyl<br /> +Yn dyrchu banllef lawn o hwyl,<br /> +Anadlwn ninnau weddi wan<br /> +I glustiau’r nefoedd ar eu rhan;<br /> +Pob bryn fo’n dal ei faner wen,<br /> +Pob cloch fo’n canu nerth ei phen,<br /> +Ni daenwn ninnau flodau fyrdd<br /> +A dail byth-wyrddion ar eu ffyrdd.</p> +<p>CYDGAN,—</p> +<p>Mae gwawr yn torri dros sir Fôn,<br /> + A Chymru’n gwenu arni,<br /> +Mae sŵn llawenydd yn y dôn,<br /> + A diolch yn y weddi;<br /> +Mae’r clychau’n effro ym mhob llan<br /> + Yn prysur ddweyd y newydd,<br /> +A’r awel fach yn gwneud ei rhan<br /> + I’w gludo draws y gwledydd.</p> +<p>Y BARDD,—</p> +<p>Methodd Owen Glyndwr rwymo<br /> + Teimlad pawb mewn rhwymau hedd,<br /> +Megis tonn mewn craig yn taro<br /> + Oedd dylanwad mîn ei gledd;<br /> +Ond mae Owen Tudur dirion<br /> + Wedi uno’r ynys lon,<br /> +Gwnaeth i’r Cymry dewr a’r Saeson<br /> + Wenu’n nghylch y fodrwy gron.</p> +<p>CYDGAN,—</p> +<p>Chwyther yr udgorn ar lethrau’r Eryri<br /> + Nes bo’r clogwyni’n dafodau i gyd,<br /> +Bannau Brycheiniog fo’n llawn o goelcerthi<br /> + Er mwyn gwefreiddio y wlad ar ei hyd;<br /> +Llonned y delyn bob treflan a phentref,<br /> + Heded y cerddi ar ddiwrnod yr wyl,<br /> +Ar flaen adenydd alawon y Cymry,<br /> + Nes bo pob ardal yn eirias o hwyl.</p> +<p> Fe gwympodd ein gwrolion<br /> + Wrth gadw hawl ein coron,<br /> + Rhag iddi fynd o Walia Wen<br /> + I harddu pen rhyw estron.</p> +<p> Mae llef oddiwrth y meirw<br /> + Sy’n dweyd yn ddigon croew,<br /> + Yn adlais glir ar lan pob bedd,<br /> + Na fedrai’r cledd mo’i chadw.</p> +<p> Deallodd Owen Tudur<br /> + Athroniaeth bennaf natur,<br /> + Ein coron trwyddo ef a gawn<br /> + Heb nemawr iawn o lafur.</p> +<p>CYDGAN,—</p> +<p>Mae modrwy a chariad yn curo y cledd<br /> + Heb aberth o fywyd nac eiddo,<br /> +Ca’r bwa a’r bicell gyd-huno mewn hedd,<br /> + A heddwch ac undeb flodeuo;<br /> +Teyrnwialen a choron ein hynys bob pryd<br /> + A ddelir gan hil meibion Gwalia,<br /> +A chryma teyrnwiail brenhinoedd y byd<br /> + Yn ymyl teyrnwialen Britannia.</p> +<p>Ar ddydd y briodas cenhinen y Cymry<br /> + Wisgwyd gan Owen i harddu ei fron,<br /> +A rhosyn y Saeson osodwyd i harddu<br /> + Bron ei anwylyd edrychai mor llon;<br /> +A byth wedi hynny mae’r ddau’n un blodeuglwm,<br /> + Mae’r rhos a’r genhinen yn harddu’r un +fron;<br /> +Bu bysedd dwy genedl yn gosod y cwlwm,<br /> + A thyfa y ddau yn y fodrwy fach gron.</p> +<p>Os hoffech gael gwybod effeithiau’r briodas,<br /> + Holwch briddellau maes Bosworth yn awr,<br /> +Yno coronwyd dymuniad y deyrnas,<br /> + Ac yno y syrthiodd gormesdeyrn i lawr;<br /> +Mae adsain y fanllef fuddugol trwy’r oesau<br /> + Yn gwibio o glogwyn i glogwyn trwy’n gwlad,<br /> +Bydd clôd Harri Tudur a dewrder ein tadau<br /> + Ar ol y fath ymdrech mewn bythol fawrhad.</p> +<p>Esgynnwn i’n mynyddau,<br /> +A holwn hen garneddau<br /> +Sy’n cadw llwch ein tadau<br /> + Ar ol blinderus hynt;<br /> +Ateba’u llwch o’r beddau<br /> +Fod gwaed ar hyd eu llwybrau,<br /> +A myrdd o orthrymderau<br /> + Yn blino Cymru gynt.</p> +<p>Ond wedi i’r Tuduriaid<br /> +Gael dod yn benaduriaid,<br /> +Cyduna’r holl Brydeiniaid<br /> + I ufuddhau i’w pen;<br /> +Mae aeron pêr y blodau<br /> +Yn tyfu’n meusydd brwydrau,<br /> +A heddwch lond calonnau<br /> + Hen deulu’r Ynys Wen.</p> +<p>Ar orsedd bena’r ddaear,<br /> + Dan goron hardda’r byd,<br /> +Eistedda Buddug hawddgar<br /> + Dan wenau’r nef bob pryd;<br /> +Mae gwaed brenhinol Owain<br /> + Yn llifo trwy’r llaw sydd<br /> +Yn dal teyrnwialen Prydain<br /> + Uwchben miliynnau rhydd.</p> +<p>Y fesen a blanwyd ar ddydd y briodas<br /> + Dyfodd yn dderwen gadarna’n y byd,<br /> +Dau begwn y ddaear yw terfyn y deyrnas,<br /> + A chariad yn rhwymo y deiliaid ynghyd;<br /> +Gogledd a deau sy’n dangos eu miloedd<br /> + O ddeiliaid i orsedd Victoria a dwng,—<br /> +“Mae gan ein Brenhines ddigonedd o diroedd<br /> + I’r llew mawr Brytanaidd i ysgwyd ei fwng.”</p> +<p>Na foed adseiniau’n cymoedd<br /> + Yn cael eu deffro mwy<br /> +I ateb sŵn rhyfeloedd<br /> + Ar hyd eu llethrau hwy;<br /> +Tywysog gwlad y bryniau<br /> + A ddalio tra bo byw,<br /> +Yn noddwr i rinweddau<br /> + Dan nodded llaw ei Dduw.</p> +<h3>Y DDRAENEN WEN.</h3> +<p>Eisteddais dan y ddraenen wen<br /> + Pan chwarddai bywyd Ebrill cu<br /> +Mewn mil o ddail o gylch fy mhen,<br /> + A myrdd o friall o bob tu;<br /> +Eisteddai William gyda’i Wen,<br /> + Ac Ebrill yn ei ruddiau gwiw,<br /> +Tra canai’r fwyalch uwch ein pen<br /> + Ei chalon yn ei chân i Dduw;<br /> +Rhoi William friall ar fy mron,<br /> + A modrwy aur yn llaw ei Wen;<br /> +Mi gofiaf byth yr adeg hon<br /> + Wrth eistedd dan y ddraenen wen.</p> +<h3>IFAN FY NGHEFNDER.</h3> +<blockquote><p>Dyma godl yn dwbl odli;<br /> +’E wnes y prawf o ran <i>spri</i>.</p> +</blockquote> +<p>Aeth Ifan fy nghefnder yn ysgafn ei droed,<br /> + Ryw noson i hebrwng ei Fari;<br /> +A phan wrth y gamfa sy’n troi at Ty’n Coed,<br /> + Fe daflodd ei fraich am ei gwarr hi.</p> +<p>Ond cyn iddo prin i gael amser i ddweyd,—<br /> + “Pa bryd caf dy weled di eto?”<br /> +Na gwybod yn hollol pa beth oedd o ’n wneud,<br /> + Aeth awel o wynt gyda’i het o.</p> +<p>A phan oedd o ’n rhedeg a dim am ei ben,<br /> + I geisio, a ffaelu dal honno,<br /> +Fe welai ar ol dod yn ol at ei wen<br /> + Fod y ci wedi dianc â’i ffon o.</p> +<p>Heb hidio rhyw lawer am het nag am ffon,<br /> + Siaradai â Mari’n ddi-daro;<br /> +Ond cyn iddo ddechreu cynhesu ei fron,<br /> + Fe drawodd rhyw <i>stitch</i> yn ei warr o.</p> +<p>“A ddoi di, f’anwylyd,” dywedai yn syn,<br /> + “I chwilio am fodrwy’n ddioedi?”<br /> +Ac er mwyn rhoi sêl ar ddywediad fel hyn,<br /> + Fe sangodd y brawd ar ei throed hi.</p> +<p>“A wnei di roi ateb, O Mari, fy mun?”<br /> + A’i gruddiau ddechreusant a chochi;<br /> +Ac Ifan nesaodd at Mari fel dyn,<br /> + A rhoddodd ddau gus ar ei boch hi.</p> +<p>Wrth weled rhyw hyfdra fel hyn yn y brawd,<br /> + Ni ddarfu’r cusanu ei swyno;<br /> +Dywedodd “Nos da” gyda dirmyg a gwawd,<br /> + A rhedodd i ffwrdd dan ei drwyn o.</p> +<p>Aeth Ifan i’r gwely yn sobr a syn,<br /> + A dwedai fel dyn wedi monni,—<br /> +“Gwyn fyd na f’ai serch rhyw hogenod fel hyn<br /> + Yn cadw am byth o fy mron i.”</p> +<p>Er hynny, tae Mari’n dod heibio ei dŷ,<br /> + Ac Ifan ar ganol breuddwydio;<br /> +Mae cariad yn meddu atyniad mor gry’,<br /> + Ni synwn un blewyn na chwyd hi o.</p> +<h3>YR HWN FU FARW AR Y PREN.</h3> +<p>Yr Hwn fu farw ar y pren<br /> + Dros euog ddyn o’i ryfedd ras,<br /> +O! agor byrth y nefoedd wen<br /> + I’n dwyn uwchlaw gelynion cas.</p> +<p>Y diolch byth, y clod a’r mawl<br /> + Fo i’r anfeidrol Un yn Dri,<br /> +Gwna ni yn etifeddion gwawl<br /> + Y Ganan nefol gyda Thi.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/myn48b.jpg"> +<img alt="Hen Fynwent Llanbrynmair" src="images/myn48s.jpg" /> +</a></p> +<h3>CHWEDL Y TORRWR BEDDAU.</h3> +<p>Roedd y lleuad yn ieuanc, a’r flwyddyn yn hen,<br /> +A natur gan oerfel yn colli ei gwên,<br /> +Fe rewai’r dwfr fel gweren oer,<br /> +Tra prudd edrychai yr ieuanc loer<br /> + Cydrhwng canghennau’r coed;<br /> +Yng ngolau’r nos, mewn mynwent laith,<br /> +’Roedd torrwr beddau wrth ei waith;<br /> +Un hen oedd ef, ac wrth ei ffon,<br /> +A’i esgyrn oeddynt cyn syched bron<br /> + A’r esgyrn dan ei droed.</p> +<p>Ymgodai’r gwynt,—a’i anadl ef<br /> +A fferrai lwynau natur gref,<br /> +A’r torrwr beddau yn ddifraw,<br /> +Wrth bwyso’n bruddaidd ar ei raw,<br /> + Besychai am ryw hyd,<br /> +Ryw “beswch mynwent” dwfn a blin;<br /> +’Roedd ei groen a’i gob yn rhy deneu i’r him,<br /> +Ac yna fe dynnodd ryw botel gron<br /> +O’i logell,—ond potel wag oedd hon;<br /> + A churai ’i ddaint ynghyd.</p> +<p>Ond llawen oedd pawb yn yr “Eryr Mawr,”<br /> +Y dafarn hyna’n y dref yn awr,<br /> +Fe chwyrnai’r tegell ar y tân,<br /> +A chwyrnai’r gath ar yr aelwyd lân<br /> + Tra’n gorwedd ar gefn y ci.<br /> +’Roedd mab yr yswain yno mor hyf,<br /> +Yr hwn oedd yn llencyn gwridog, cryf,<br /> +A gŵr Tyddyn Uchaf, ynghyd a’r aer,<br /> +A’r gôf, a’r teiliwr, a’r crydd, a’r saer,<br /> +Cyn dewed a dau o’r rhai tewa’n y wlad<br /> + Yn siarad â dau neu dri.</p> +<p>Y torrwr beddau edrychai’n glau,<br /> +A gwelai y goleu, a’r drws heb ei gau,<br /> +Ac yntau’n hen ŵr go lon yn ei ddydd<br /> +Yn hoffi pibell, ae yfed fel hydd,<br /> + ’Doedd ryfedd fod arno fo flŷs;—<br /> +“Waeth i mi roi fyny,” ebe’r sexton yn syn,—<br /> +“Peth caled yw tirio trwy esgyrn fel hyn,<br /> +A ch’letach fyth pan deimlwch chwi’ch hun<br /> +Yn taro ynghyd âg asgwrn pen dyn!<br /> +Felly ’rwy am fynd i’r ‘Eryr Mawr,’<br /> +Mae’r gwynt yn ddigon a tharo dyn lawr.”<br /> + Ac i mewn ag ef ar frys.</p> +<p>Fe wenai pawb wrth ei weled e’<br /> +Y torrwr beddau yn cymeryd ei le<br /> +O dan y fantell simnai fawr,<br /> +(A chwarddai y tân dan ruo’n awr),<br /> +Oblegid ’roedd pawb yn ei garu ef,<br /> +O fab yr yswain i’r tlota’n y dref.</p> +<p>“Wel, dowch a stori,” ebe gŵr y tŷ,<br /> +“Rhyw chwedl ddifyr am bethau a fu.”<br /> +’Roedd pawb yn gwybod mai ef oedd tad<br /> +Adroddwr chwedlau yr holl wlad.<br /> +Fe wyddai am bob yspryd bron<br /> +Fu’n tramwy hyd y ddaear hon;<br /> +Fe fedrai ddychryn calon wan,<br /> +A’i gwneud yn ysgafn yn y fan;<br /> +Fe allai gau ac agor clwy’,<br /> +A medrai ddynwared pawb yn y plwy’.</p> +<p>“Mae’r torrwr beddau mewn syched braidd,<br /> +Rhowch iddo gornied o gwrw brag haidd,”<br /> + Ebe gŵr y tŷ yn awr;<br /> +“Mae stori sych yn ddigon o bla<br /> +Os na fydd llymaid o ddiod dda<br /> + Yn helpu y stori lawr.”</p> +<h3>Y CHWEDL.</h3> +<p>I.</p> +<p>Ar nos Nadolig oer a llaith,<br /> +Ers deugain o flynyddau maith,<br /> +Bu farw Harri Huws;—’roedd ef<br /> +Yn cael ei garu gan bawb trwy’r dref.<br /> +Bu ef i mi yn gyfaill pur.<br /> +A chalon gywir fel y dur,<br /> +A diwrnod tywyll, prudd ei wedd,<br /> +Oedd y dydd rhoed Harri yn ei fedd.</p> +<p>Gadawodd eneth ysgafn droed<br /> +O’i ol,—yn un ar bymtheg oed;<br /> +’Roedd iechyd ar ei gruddiau cu,<br /> +A chwarddai serch o’i llygad du.<br /> +Bum i yn dysgu’r eneth hon<br /> +I ddweyd A B yn blentyn llon,<br /> +Ac wrth ei dysgu, credais i<br /> +Y dysgai’r ferch fy ngharu fi;<br /> +Ond ffoledd oedd i’r eneth dirion<br /> +I feddwl caru hen ŵr gwirion.</p> +<p>Daeth morwr llon i siarad â hi,<br /> +A dygodd fy Elen oddi arnaf fi,<br /> +Ond dd’wedais i air erioed wrth hon<br /> +O’r hyn a deimlais dan fy mron;<br /> +Na gair yn erbyn y morwr chwaith,<br /> +Oblegid hwy fuont am flynyddau maith<br /> +Yn chwareu â’u gilydd fel y mae plant<br /> +Ar ochr y bryn neu lan y nant;<br /> +Ond waeth tewi na siarad, ryw noson ddu<br /> +Aeth y morwr ymaith âg Elen gu!</p> +<p>Nis gallaf ddirnad byth er hyn<br /> +Pa fodd yr aeth bore’i bywyd gwyn<br /> +O dan fath gwmwl, na pha fodd<br /> +Y daeth amheuaeth ag y todd<br /> + Gymeriad oedd mor bur;<br /> +’Doedd neb yn meddwl yn y wlad<br /> +Y buasai impyn tyner, mâd,<br /> + Yn dwyn fath ffrwythau sur.</p> +<p>Agorai’r wawr ei hamrant clau,<br /> +Ac ymaith a fi ar ol y ddau,<br /> +A digwydd wnaethum fynd ’run ffordd,<br /> +Tra curai’m calon megis gordd,<br /> + Dan bwys briwedig fron;<br /> +Mi cefais hwy. Nis gallaf ddweyd<br /> +Pa un ai gofid oedd yn gwneud<br /> +I’m dagrau redeg dros fy ngrudd,<br /> +Ai ynte ryw lawenydd prudd;<br /> +Ond rhedeg wnaethant fel y lli’<br /> +Pan ddaeth y newydd gynta ’i mi<br /> + Fod Mari’n wraig i John.</p> +<p>II.</p> +<p>Pan gwrddodd Mari gyda fì,<br /> +Ei dagrau redent fel y lli;<br /> +Hi deimlai’n ddedwydd ar un llaw,<br /> +Ac o’r tu arall, ofn a braw<br /> +A lanwai’i bron. Hi ddwedai’r oll<br /> +Oedd yn ei theimlad yn ddigoll;<br /> +Agorai’i bron, can’s roeddwn i<br /> +Yn gyfaill mebyd iddi hi.</p> +<p>Datodai glo ei chalon fawr,<br /> +A dwedai’i thywydd imi’n awr,<br /> +A’r fath onestrwydd yn ei phryd<br /> +Nes teimlwn i’m teimladau i gyd<br /> +Yn toddi’n llwyr; a gwenau hon<br /> +A wnaent i minnau wenu’n llon,<br /> +A gweld ei dagrau’n treiglo’n lli<br /> +A sugnent ddagrau ’nghalon i.</p> +<p>Ond pan yn tynnu tua phen<br /> +Ei chwedl brudd, fy ngeneth wen<br /> +A ddwedai, gyda’i llygad du<br /> +Yn saethu teimlad ar bob tu,—<br /> +“O fel yr ofnwn ŵg fy mam,<br /> +Yr hon a’m gwyliodd ar bob cam:<br /> +A balchder gyda thanllyd serch<br /> +A’i gwnaeth yn ffol uwch ben ei merch.</p> +<p>“Priodi a wnaethum heb wybod i mam—<br /> +’Roedd hynny, ’rwy’n addef, yn bechod a cham;<br /> +Ond beth oedd i’w wneud, a pheth ddaethai i’m rhan,<br /> +Pan oedd cariad mor gryf, a minnau mor wan?<br /> +Ni allwn gyfaddef i mam er y byd,<br /> +Ond wedi priodi, ni aethom ynghyd<br /> +I ofyn maddeuant ei mynwes dinam,<br /> +Ond serch wedi’i gloi erbyn hyn oedd gan mam.</p> +<p>“Hi allodd gau y drws a’i gloi<br /> +Ar ol ei merch, a medrodd droi<br /> +Clust fyddar at fy ymbil taer,<br /> +A dweyd yng ngolen’r lleuad glaer,—<br /> +‘Gan iti fynnu’th ffordd bob cam,<br /> +A chroesi ’wyllys gref dy fam,<br /> +Dôs gydag ef, yr hoeden ffôl,<br /> +A phaid a dychwel byth yn ol.’”</p> +<p>Fe wylai Mari’n hidl fan hon,<br /> +Agorodd holl argaeau’i bron,<br /> +A d’wedai,—“’Nawr, fy nghyfaill pur,<br /> +Cyn darfod adrodd chwedl fy nghur,<br /> +A wnewch chwi addaw’r funud hon<br /> +I gloi y chwedl yn eich bron<br /> + O wydd pob dyn trwy’r byd;<br /> +Er imi dynnu arnaf gam,<br /> +Ac er im’ ddigio mynwes mam,<br /> + Fy mam oedd hi o hyd.</p> +<p>“Aeth heibio flwyddyn gron, fy ffrynd,<br /> +A holl dafodau’r lle yn mynd<br /> +Yn gyflym gyda’m hanes prudd,<br /> +A mam rhy falch o ddydd i ddydd<br /> +I geisio clirio’i geneth wen,<br /> +A cheisiai gadw i fyny’i phen<br /> +Drwy fynd i’r eglwys yn ei du,<br /> +Fel pe buasai’i geneth gu<br /> +Yn gorwedd yn ei thawel fedd,<br /> +Lle gorffwys pawb mewn hûn a hedd.”</p> +<p>Un noson oer, mewn gaeaf du,<br /> +Eisteddwn ar fy aelwyd gu,<br /> +Gan wylio’r marwor mawn a choed<br /> +Yn syrthio’n lludw wrth fy nhroed,<br /> +Yn ddrych o ddynion llon eu gwedd<br /> +Yn goleu i ddiffodd yn y bedd.<br /> +Fy meddwl grwydrai’n rhydd a ffol.<br /> +Pan yn ddisymwth o’m tu ol<br /> +’Roedd sŵn cerddediad!—pan y trois,<br /> +Mi glywn fy enw mewn acen gyffrous,<br /> +A phwy oedd yno ger fy mron<br /> +Ond Mari a’i baban ar ei bron!</p> +<p>Ei llygaid gloewon, gleision, mawr,<br /> +A safent yn ei phen yn awr;—<br /> +Edrychai i’r tywyllwch prudd<br /> +Fel pe buasai’n gweld ynghudd<br /> +Ysbrydion ei mwynderau gynt<br /> +Yn gwibio o’i chylch ar gyflym hynt!<br /> +Dechreuai ddweyd ei chŵyn a’i chais<br /> +Mewn math o anaearol lais,<br /> +A theimlwn fel pe buasai ddelw o faen<br /> +Yn sefyll,—yn edrych,—a siarad o’m blaen.</p> +<p>“Mi eis at ddrws fy mam yr ail waith,<br /> + Ac eilwaith trodd fi ffwrdd;<br /> +Yr unrhyw galed, oeraidd iaith,<br /> + Oedd yno yn fy nghwrdd.</p> +<p>“Mi ddaliais hyn fel arwr glew,<br /> +Can’s ’roedd fy nghalon fel y rhew,<br /> +Ond pan y gwgodd f’anwyl fam<br /> +Wrth wel’d fy maban baeh dinam,<br /> +Aeth cleddyf trwy fy mron yn syth—<br /> +Mae’r archoll hwnnw yno byth.</p> +<p>“Ac am fy ngŵr—fy anwyl John,<br /> +’Roedd ef ar wyllt bellderau’r donn;<br /> +Un dydd wrth fynd am dro o’r dref,<br /> +Ni gawsom ffrae, a ffwrdd ag ef.<br /> +Nis gallswn weithio yn fy myw,<br /> +Na phlygu’m glin o flaen fy Nuw;<br /> +’Doedd dim ond troi yr adeg hon<br /> +A’m baban tyner ar fy mron<br /> +At mam;—ond honno, er fy nghur,<br /> +Oedd fel y garreg yn y mur.<br /> +Fy Nuw a ŵyr fel snddais i<br /> +O dan ei geiriau cerrig hi;<br /> +A’r oll o’m serch yr adeg hon<br /> +Oedd yn fy maban ar fy mron.”</p> +<p>Fe beidiai Mari lefaru yn awr,<br /> +A minnau yn edrych yn syn ar y llawr;<br /> +Ac fel mewn eiliad—’roedd fy ffrynd<br /> +A’i baban serchus wedi mynd!</p> +<p>Deallais wedyn iddi droi<br /> + Ei gwyneb tua Llundain bell,<br /> +Pan nad oedd mam na neb i roi<br /> + I’w mab a hithau gynnes gell.<br /> +O! pwy all ddweyd na meddwl chwaith<br /> +Ei theimlad ar y brif-ffordd faith,<br /> +Heb ddillad cynnes am ei chefn,<br /> +A’i chalon FU’n llawn serch drachefn,<br /> +Gan chwerw drallod, honno wnaed<br /> +Mor oer a’r brif-ffordd dan ei thraed.</p> +<p>’Roedd pob anadliad roddai hon<br /> +Yn sugno ochenaid ddofn o’r bron,<br /> +A phob cam roddai ’n tynnu gwaed<br /> +O’i thyner flin ddolurus draed.<br /> +O gam i gam, o awr i awr<br /> +Cyrhaeddyd wnaeth i’r ddinas fawr;<br /> +Ac ar y palmant caled, oer,<br /> +Llewygu wnaeth yng ngolau’r lloer.</p> +<p>Yr oedd hi’n nos, ac nid oedd neb<br /> +A sychai chwŷs ei dwyrudd wleb<br /> +Heblaw y gwynt, ac ni wnai ef<br /> +Ond chwiban heibio hyd y dref.<br /> +Ond pan oreurai’r wawr y ne’<br /> +Daeth rhyw Samaritan i’r lle,<br /> +A chodai hi fel delw wen,<br /> +A rhoddai bwys ei thyner ben</p> +<p>Ar fron tosturi,—a’r baban bach<br /> +A gysgai hûn ddiniwaid iach,<br /> +Ar hyd y nos flinderus faith<br /> +Ar fron mor oer a’r garreg laith.</p> +<p>Aeth ef a’r ddau yn ol i’w dŷ,<br /> +A’i wraig drugarog, serchus, gu,<br /> +A’u hymgeleddai gyda serch<br /> +A chydymdeimlad calon merch,<br /> +Gwreichionen olaf bywyd brau<br /> +Gyneuai’n ol dan law y ddau.</p> +<p>Deffroai Mari gyda hyn<br /> +I gael ei hun mewn gwely gwyn,<br /> +A gwên trugaredd uwch ei phen<br /> +Yn edrych ar ei dwyrudd wen.</p> +<p>Nid oedd gan ŵr a gwraig y tŷ<br /> +(Lle dodwyd Mari),—blentyn cu,<br /> +A gall mai dyna’r rheswm pam<br /> +Y carai’r rheiny gael y fam,<br /> +Er mwyn cael gwylio’i baban bach<br /> +Yn tyfu’n llencyn gwridog, iach.</p> +<p>Dechreuai’r bychan chwareu’n rhydd,<br /> +A rhosyn iechyd ar ei rudd,<br /> +A gweithiai’r fam â chalon rwydd<br /> +Wrth weld ei gobaith yn ei gwydd<br /> +Yn tyfu’n hogyn gwyneb crwn,<br /> +A’i serch ymglymai o gylch hwn.</p> +<p>* * * * *</p> +<p>Awn heibio i flynyddau maith,—<br /> +Fe dyfai’r llanc,—gwnai’r fam y gwaith,<br /> +Ac ni fu’r blwyddau meithion hyn<br /> +Heb ambell smotyn hafaidd, gwyn.</p> +<p>Edrycha’i llanc yn hoew a chryf,<br /> +A’i natur fywiog, hoenus, hŷf,<br /> +A godai awydd yn ei fron<br /> +I fynd yn forwr nwyfus, llon;<br /> +Dychmygai nad oedd unrhyw ddôr<br /> +Yn agor iddo ond y môr.</p> +<p>Fe <i>deimlai</i>’i fam, a theimlai’n flin,<br /> +Ond ni ddaeth gair dros drothwy’i min,<br /> +A’r bore ddaeth i’r llanc dinam<br /> +I rwygo’i hun oddiwrth ei fam.</p> +<p>III.</p> +<p>Y storm a aeth heibio, a’r dwylaw wnaent gwrdd<br /> +I gyfarch eu gilydd yn llon ar y bwrdd;<br /> +“Mae’r cyfan yn fyw,” ebe’r Capten yn llon,<br /> +A diolch a gweddi yn llanw ei fron:<br /> +“Na!—arhoswch; pa le y mae William ddinam,<br /> +Y llencyn oedd newydd roi ffarwel i’w fam?”<br /> +Ond dwedai rhyw un âg ochenaid ddofn, ddofn,<br /> +“Nid ydwyf yn sicr, ond y mae arnaf ofn<br /> +Fod drwg wedi digwydd, pan ruai y gwynt,<br /> +Gan luchio a thaflu y llong ar ei hynt,”<br /> +’Roedd William yn mrigyn yr hwylbren, hir, praff,<br /> +Yn ceisio ategu yr hwyl gyda rhaff;<br /> +Fe ruthrai y gwynt, ac mewn eiliad neu ddwy<br /> +’Roedd y llanc wedi myned na welwyd ef mwy.</p> +<p>Y tu ol i’r llestr, draw, draw ar y donn,<br /> +Yn ymladd am fywyd, ’roedd llanc a fu’n llon,<br /> +A’i obaith a’i nerth ar ddiffygio yn llwyr,<br /> +A’r t’w’llwch yn dechreu cau amrant yr hwyr;<br /> +Ar hyn, dacw gwch yn nesau ato ef,<br /> +A’i hwyliau fel edyn rhyw angel o’r nef;<br /> +A phan yr oedd William yn suddo i lawr,<br /> +Wele forwr yn estyn ei ddeheu law fawr<br /> +I safn y dyfnderau, glafoerllyd, di rol,<br /> +Gan godi y bachgen i fywyd yn ol.</p> +<p>Am oriau bu’n hollol ddideimlad fan hon,<br /> +Ond rhith weledigaeth oedd fel ger ei fron;<br /> +Fe welai ei fam yn sylldremio o’r lan,<br /> +A chlywai’i hochenaid yn esgyn yn wan;<br /> +A gwelai ofidiau gordrymion a phrudd<br /> +Yn tynnu eu herydr ar hyd ei dwy rudd;<br /> +A gwelai ei gartref yn ymyl y nant,<br /> +A’r pentref, a’r felin, a’r ysgol, a’r plant,<br /> +Ac yntau ei hunan yn chwareu’n ddinam—<br /> +A deigryn yn treiglo o lygad ei fam.</p> +<p>Gofynnai’n ei freuddwyd,—“Mam, pam yr ydych chwi<br /> +Yn wylo eich dagrau cariadus yn lli?”<br /> +A hithau yn ateb fel hyn yn y fan,—<br /> +“’Rwy’n cofio fy machgen yn faban bach gwan,<br /> +Ac wedyn yn tyfu mewn nerth ac mewn oed<br /> +I neidio a chwareu o amgylch fy nhroed.”<br /> +Ar hyn daeth rhyw niwl dros ei feddwl yn chwim,<br /> +A’i fam a ddiflannodd fel cysgod yn ddim;<br /> +A gwelai len arall yn lledu o’i flaen,<br /> +A breuddwyd mewn breuddwyd yn agor o’i flaen.</p> +<p>Ymhellach yn ol, fe welai ei fam<br /> +Yn suo a hwian ei baban dinam,<br /> +Ar hyn, dyna rywun yn cnocio yn hy,<br /> +A morwr cryf, barfog, yn dyfod i’r tŷ,<br /> + A safai cyn dechreu llefaru;<br /> +Nid hir y bu yno cyn gweled ei wraig,<br /> +A deigryn a safai ar rudd oedd fel craig,<br /> +Ymgrymai i roddi ei gusan i hon,<br /> +A’r cwbl a ddwedodd a’i ben ar ei bron,—<br /> + “Fy Mari, O fy Mari!”</p> +<p>Ond William ddeffroai yn raddol ar hyn,<br /> +A bywyd ail wridai ei wyneb gwyn, gwyn,<br /> +A gwybu yn fuan mai morwr cryf, llon,<br /> +A’i cipiodd mor wyrthiol o afael y donn;<br /> +’Roedd hwnnw ac ereill yn dianc o Ffrainc,<br /> +Pan oedd yr hen Boni yn llywydd y fainc.</p> +<p>A phan y daeth William i fywyd yn ol,<br /> +’Roedd y wawr yn ymgodi a’r haul yn ei chôl,<br /> +Gan chwalu y t’w’llwch a’r caddug ar daen,<br /> +A bryniau hen Gymru ’n ymgodi o’i flaen.</p> +<p>Edrychai’n fyfyriol ymlaen tua’r tir,<br /> +A’i freuddwyd yn gwibio trwy’i feddwl mor glir,<br /> +A syllai bob ’nail ar y morwr hardd, cryf,<br /> +Yr hwn a achubodd ei fywyd mor hŷf;<br /> +A chofiai ei freuddwyd, ei gartref, a’r dyn<br /> +Yn curo y drws, ac yn agor ei hun,<br /> +Ac nis gall anghofio y dyn yn ei fyw,<br /> +Wrth weled y morwr yn gweithio y llyw.</p> +<p>“Paham yr edrychwch i’m gwyneb o hyd?”<br /> +Gofynnai y morwr, tra gwrol ei bryd;<br /> +“Myfyrio yr oeddwn ar freuddwyd tra ffôl,”<br /> +Medd William, gan syllu i’r glannau yn ol,<br /> +“Lle gwelais fy hunan yn blentyn di-nam,<br /> +Yn chwareu o amgylch i liniau ei fam;—<br /> +Lle clywais i rywun yn curo yn hŷ’,<br /> +A morwr o rywle yn dyfod i’r tŷ,<br /> +A synnu yr oeddwn, mor debyg i chwi<br /> +Oedd hwnnw a welais yn dod i’n tŷ ni.”</p> +<p>“Dywedwch i mi,” ebe’r morwr yn awr,<br /> +Gan syllu drwy bellder goleuni y wawr,<br /> +“A oes gan eich mam lygad glas yn ei phen<br /> +Sy’n ganmil disgleiriach na glesni y nen?<br /> +Oes ganddi hi ruddiau, dywedwch yn rhwydd,<br /> +A wrident yr eira pe bae yn eu gwydd?<br /> +Oes ganddi hi wallt fel y nos ar ei phen<br /> +Yn disgyn fel cwmwl ar hyd ei grudd wen?<br /> +Ond gall, o ran hynny, fod main gennych chwi<br /> +Yn ateb i’r darlun a dynnir gen i,<br /> +A mi heb ei gweled mewn llan nac mewn llys,<br /> +Ond,—welsoch chwi fodrwy ryw dro ar ei bŷs,<br /> +A math o lun calon mewn perlau yn hon,<br /> +A gwallt yn ei chanol yn ddolen fach gron?”</p> +<p>“Mae gan fy mam lygaid fel glesni y nen,<br /> +A gwallt sydd fel hanner y nos ar ei phen,<br /> +Mae harddwch yn byw ar ei gwefus a’i gên,<br /> +Ac ysbryd serchawgrwydd yn dawnsio’n ei gwên;<br /> +Ac hefyd, wrth feddwl, mae adgof gen i<br /> +Am fodrwy ’run fath a’r un hon ddwedsoch chwi,<br /> +A math o lun calon mewn perlau yn hon,<br /> +A gwallt yn ei chanol yn ddolen fach gron!”</p> +<p>“Ai breuddwyd yw hyn?” ebe’r morwr yn rhydd,<br /> +A’i deimlad a’i galon yn neidio i’w rudd,<br /> +“Ai’m mab a achubais o afael y donn?<br /> +Ai delw fy Mari yw’r llygad byw, llon,<br /> +A welaf o’m blaen? ’Rwyf yn diolch i’r Nef,<br /> +Mae Mari yn fyw, a fy machgen yw ef!”</p> +<p>IV.</p> +<p>“Roedd annedd fy Mari a minnau a’r ddôr<br /> +A’i gwyneb i waered at lan y môr,<br /> +Ac ni fu dedwyddach dau yn y byd<br /> +Na Mari a minnau tra buom yn nghyd.<br /> +Ryw noson anhapus—mi cofiaf hi byth—<br /> +Daeth ysbryd anghydfod dros drothwy ein nyth,<br /> +A Mari a minnau a gawsom air croes,—<br /> +Y cyntaf a gawsom erioed yn ein hoes.</p> +<p>“Eis allan yn sydyn, a chauais y ddôr,<br /> +A chrwydro y bum ar hyd erchwyn y môr,<br /> +Yn gwylio y tonnau yn chwareu’n y fan<br /> +Ym mynwes eu gilydd hyd ymyl y lan;<br /> +Dan chwerthin a neidio o amgylch fy nhroed,<br /> +Yn orlawn o fywyd fel plant deuddeg oed.<br /> +Meddyliais mor ffôl y bum i gyda’r fûn<br /> +A garwn yn fwy na fy enaid fy hun;<br /> +Ac eistedd a wnaethum mewn myfyr tra syn,<br /> +A chenais gân fechan yn debyg i hyn,—</p> +<p>“‘Mari anwyl, wnei di faddeu<br /> + Fy ymadrodd creulon, ffôl,<br /> +Gaf fi yfed gwin dy wenau<br /> + Pan y deuaf yna’n ol?<br /> +Pam y rhaid i gariad cywir<br /> + Fod yn llanw ac yn drai?<br /> +Arnaf fi, fy Mari anwyl,<br /> + Arnaf fi yr oedd y bai.</p> +<p>“‘Mynnaf brynnu gown o sidan<br /> + Goreu fedd yr hollfyd crwn,<br /> +I’w roi i Mari â’m llaw fy hunan,<br /> + I wneud fyny’r cweryl hwn;<br /> +Gwn y medr Mari faddeu<br /> + Holl ffaeleddau cariad gwir,<br /> +A thrawsffurfio gyda’i gwenau<br /> + Gwmwl du yn awyr glir.’</p> +<p>“Pan oeddwn yn dychwel a’r gown i fy mûn,<br /> +Gan deimlo yn ddig wrth fy ffoledd fy hun,<br /> +A theimlo y mynnwn i wneuthur fy rhan<br /> +I garu y cweryl o’r tŷ yn y fan;<br /> +Ar hynny! mi deimlwn ryw law nerthol, fawr,<br /> +O’m hol yn fy nhynnu yn llegach i’r llawr,<br /> +A phedwar o forwyr a’m rhwyment mewn brâd,<br /> +Ac ymaith y’m cipiwyd i lawr at y bâd!<br /> +Un cilgwth!—un floedd a drywanai fy mron,<br /> +A dyna ni’n nofio ar wyneb y donn.</p> +<p>“Llong ryfel angorai draw, draw ar y donn,<br /> +A rhwyfai y morwyr yn union at hon,<br /> +A mi, fel mewn breuddwyd, a gefais fy hun<br /> +(Yn lle bod yn gofyn maddeuant fy mûn)<br /> +Yn nghanol y milwyr, a’r morwyr llawn brad<br /> +Yn hwylio i ryfel yn syth o fy ngwlad.”</p> +<p>V.</p> +<p>Ryw fore, rhoi’r postman ddau guriad i ddôr<br /> +Y bwthyn bach hwnnw yn ymyl y môr,<br /> +A Mari a glybu, ond teimlai ryw fraw<br /> +Yn mynd at ei chalon, a chrynnai ei llaw,<br /> +A methai gan ofnau a myned ymlaen,<br /> +’Roedd blwyddau er pan gadd hi lythyr o’r blaen.</p> +<p>Hi gafodd y llythyr ar drothwy y ddôr,<br /> +A gwelai ei fod wedi dod dros y môr;<br /> +Llawysgrif pwy ydoedd? O ba wlad y daeth?<br /> +Ai William sy’n glaf, neu a oes newydd gwaeth?<br /> +Agorodd y sêl, a darllennodd—ond och!<br /> +’Roedd gwaed y cynhyrfiad yn rhewi ar ei boch;<br /> +Y capten a’i gyrrodd i ddweyd fel y bu—<br /> +Fod storm wedi codi, fod corwynt a’i ru<br /> +Bron wedi achosi llongddrylliad tra erch,<br /> +Ac hefyd fod William, canolbwynt ei serch,<br /> +Yng nghanol y ddrycin, a’r storm, wedi cwrdd<br /> +A damwain, a syrthio i’r môr dros y bwrdd.</p> +<p>Fe dorrodd y newydd ar deimlad y fam<br /> +Fel taranfollt erchyll, a’i chalon rodd lam;<br /> +Mor hynod ddisymwth bu’r ergyd i hon,<br /> +Nes clodd y fath newydd ei dagrau’n ei bron;<br /> +Ni wyddai p’le i droi, na pha beth i’w wneud,<br /> +Ond teimlai lais distaw’n ei mynwes yn dweyd,—<br /> +“Feallai fod gobaith, feallai i’th Dduw<br /> +Ofalu am William, a’i fod ef yn fyw.”</p> +<p>Hi syrthiodd ar ei gliniau<br /> +A chodai fyny ei llef,<br /> +Trwy’r storm o orthrymderau,<br /> +At un sydd yn y nef;<br /> +Ond ofnai fod ei gweddi<br /> +Yn gofyn gan yr Iôr<br /> +Am achub un oedd wedi<br /> +Ei gladdu yn y môr.</p> +<p>Daeth eilwaith adlais distaw<br /> +O fewn i’w mynwes wyw,<br /> +I ddweyd er hyn y gallai<br /> +Fod William eto’n fyw;<br /> +A’r adlais hwnnw roddodd<br /> +Ail nerth i’w gweddi gref,<br /> +Nes gyrrodd mewn ochenaid<br /> +Ei chalon tua’r nef.</p> +<p>VI.</p> +<p>Ust! ust! dyna gnoc! pwy sy’n curo mor hy?<br /> +O diolch—a William yn dyfod i’r tŷ!<br /> +Pwy draetha’u teimladau pan syrthiodd y ddau<br /> +Ar yddfau eu gilydd i gyd lawenhau?</p> +<p>Dechreuai William ddweyd yn awr<br /> +Ei hanes prudd, pan syrthiodd lawr,<br /> +Ac fel ’r achubwyd ef mor hŷf<br /> +Gan law ddieithr morwr cryf;</p> +<p>“O na chawn ei weled,” atebai y fam,<br /> +“Y morwr achubodd fy mhlentyn rhag cam,<br /> +Cai ddiolch fy nghalon am achub o’r lli.<br /> +Yr hwn sy’n anwylach na mywyd i mi.”<br /> +“Myfi yw y gŵr,” ebe llais yn y ddôr,<br /> +“Achubodd y bachgen rhag marw’n y môr,”—<br /> +“Fy Nuw!”—ebe Mari, pan welodd y dyn,<br /> +A syrthiodd i freichiau ei phriod ei hun.<br /> +Dechreuwyd a holi ac adrodd mor hŷ,<br /> +A’r tri yn cydwylo wrth ddweyd sut y fu,<br /> +Y tad yn rhoi darlun o droion y daith,<br /> +A’r fam yn rhoi darlun o’i phryder tra maith.</p> +<p>’Mhen awr, fe ddaeth cenad i’r bwthyn dinam<br /> +At Mari yn dweyd fel bu farw ei mam;<br /> +Y clefyd ddadglodd gloion rhydlyd ei serch,<br /> +A phwnc ei myfyrdod oedd Mari ei merch,<br /> +“Rwy’n maddeu i Mari fy merch,” ebe hi,<br /> +A deigr edifeirwch yn treiglo yn lli;<br /> +A neidiodd o’i gwely, ac allan yr aeth,<br /> +A chodi ei dwylaw i’r nefoedd a wnaeth,<br /> +Ar drothwy y drws lle cilgwthiodd ei merch,<br /> +Am roi ei deheulaw lle rhoddodd ei serch;<br /> +Gweddiodd yn daer am faddeuant yr Iôr,<br /> +Ac yno bu farw ar drothwy y ddôr.</p> +<p>Bu’r morwr a Mari am flwyddau hir, hir,<br /> +Yn byw mewn dedwyddwch dan awyr serch clir,<br /> +A William a dyfodd yn addurn i’w wlad,<br /> +Yn eilun ei fam, ac yn bopeth ei dad.</p> +<p>* * * * *</p> +<p>Y sexton ar hynny eisteddodd i lawr,<br /> +A’r tân oedd yn llosgi yn isel yn awr;<br /> +Aeth pawb tuag adref ’rol cael y fath wledd,<br /> +Aeth yntau i’r fynwent i dorri y bedd.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/myn64b.jpg"> +<img alt="Y Gof. “Gewynnau ei fraich sydd mor galed a’r dur,Ei galon, er hynny, sydd dyner a phur.”" src="images/myn64s.jpg" /> +</a></p> +<h3>SYR WATCYN WILLIAMS WYNN.</h3> +<p>Ym mhlith yr holl foneddwyr<br /> + A geir yng Nghymru lân,<br /> +Mae rhai boneddwyr mawrion,<br /> + A’r lleill yn od o fân;<br /> +Ond gwnewch un bwndel anferth<br /> + O fonedd Cymru ’nghyd,<br /> +Syr Watcyn, brenin Cymru,<br /> + Sy’n fwy na’r lot i gyd.</p> +<p>Lle bynnag tyfa glaswellt,<br /> + Lle bynnag t’wynna haul,<br /> +Fel tirfeddiannwr hynaws<br /> + Ni welwyd un o’i ail;<br /> +Mae’n frenin gwlad y bryniau,<br /> + A chyda hyn o ran,<br /> +Mae’n frenin yng nghalonnau<br /> + Ei ddeiliaid ym mhob man.</p> +<p>Ewch at y weddw unig,<br /> + Ewch at amddifad tlawd,<br /> +Syr Watcyn yw eu noddwr,<br /> + Syr Watcyn yw eu brawd;<br /> +Trwy ddagrau diolchgarwch<br /> + Ar ruddiau llawer un<br /> +Argraffwyd yr ymadrodd,—<br /> + “Syr Watcyn ydyw’r dyn.”</p> +<p>Mae ef yn wir foneddwr,<br /> + ’Does neb all ameu hyn,<br /> +Mae’i glôd fel llanw’n llifo<br /> + Dros lawer bro a bryn;<br /> +Ac nid yn unig hynny,—<br /> + Mae’n Gymro pur o waed,<br /> +A Chymro glân bob modfedd<br /> + O’i goryn hyd ei draed.</p> +<p>Hir oes i’r mwyn bendefig,<br /> + Medd calon myrdd pryd hyn,<br /> +A byw ddwy oes a hanner<br /> + A wnelo Lady Wynn;<br /> +Hir oes i’r holl hiliogaeth,<br /> + A chyfoeth heb ddim trai,<br /> +A bendith nef fo’n aros<br /> + Ar deulu hen Wynnstay.</p> +<h3>LILI CWM DU.</h3> +<p>Rhwng hafnau’r bryn uchel mae’r awel erioed<br /> +Yn smalio a chwareu yn ysgafn ei throed;<br /> +A mynd gyda’r awel i bob cornel gu<br /> +Mae adgof i feddwl am Lili Cwm Du.</p> +<p>Mae lili y dwfr yn ymddyrchu o’r llyn,<br /> +Gan gym’ryd goleuni i sychu’i phen gwyn;<br /> +Mae hithau fel pe bai yn edrych bob tu<br /> +I feddwl a meddwl am Lili Cwm Du.</p> +<p>Mae gwlithos yr hwyrddydd yn dyfod bob nos<br /> +A’u diod gwsg dyner i anian fawr dlos;<br /> +Yn ol yn siomedig ânt gyda’r wawr gu<br /> +Am na chawsant gusan gan Lili Cwm Du.</p> +<p>Oferedd i’r gwlithos i ddyfod i lawr<br /> +I chwilio am hon ymysg blodau y llawr;<br /> +I fyny mae hi, ac ni fedd y nef gu<br /> +Un lili brydferthach na Lili Cwm Du.</p> +<h3>FFARWEL Y FLWYDDYN.</h3> +<p>Ar noson ddrychinog, a gwyntog, ac oer,<br /> +Ysgubai’r ystormydd dros wyneb y lloer;<br /> +’Roedd delw y gaeaf ar ddaear a nen,<br /> +A thymor y flwyddyn yn dyfod i ben.</p> +<p>“Ffarwel,” ebe’r flwyddyn, “fe ddarfu fy +ngwên,<br /> +Fy meibion, y misoedd, a’m gwnaethant yn hen;<br /> +Ces amdo yn barod, o lwydrew yn haen,<br /> +A dôr tragwyddoldeb sy’n agor o’m blaen.</p> +<p>“Ffarwel,” ebe’r flwyddyn, “’rwy’n +estyn fy llaw,<br /> +A honno yn wleb gan y ddrycin a’r gwlaw;<br /> +’Rwy’n mynd i fyd arall i gloddio fy medd,<br /> +A’m chwaer sydd yn dyfod wrth droedfainc fy sedd.</p> +<p>“Pan anwyd fi gyntaf, ’roedd gwywder ar daen,<br /> +A mynwent prydferthwch o’m hol ac o’m blaen;<br /> +Daeth gwanwyn ’rol hynny, a’r blodyn morgun<br /> +A gododd ei sedd ar ei feddrod ei hun.</p> +<p>“Fe chwarddai y ddaear, a gwridai yr haul,<br /> +A minnau’n ysmalio mewn glesni a dail;<br /> +A chanai y gôg ei Sol-ffa y fan draw,<br /> +A’r fronfraith a ganai’r hen nodiant gerllaw.</p> +<p>“Daeth Mai gyda hynny a hirddydd a haf,<br /> +Ar fynwent y gaeaf daeth gerddi mor braf;<br /> +Priodais â harddwch gan gredu yn siwr<br /> +Fod llawnder Mehefin yn gyfoeth i’m gŵr.</p> +<p>“Pryd hynny, agorai’r amaethwr ei gêg,<br /> +A dywedai,—‘’Nawr, flwyddyn, mae eisieu hin dêg;’<br /> +Ond er iddo waeddi, y gwlaw oedd yn dod,<br /> +A’r m’linydd yn diolch am ddŵr ar ei rôd.</p> +<p>“Mi gefais fy meio am wlawio cyhyd,<br /> +A gwneuthur cryn niwed i’r gwair ac i’r ŷd;<br /> +Ond cofiwch chwi, ddynion, beth bynnag fu’r drefn,<br /> +’<i>Roedd</i> <i>Duw</i> <i>a</i> <i>Rhagluniaeth</i> <i>o</i> +<i>hyd</i> <i>wrth</i> <i>fy</i> <i>nghefn</i>.</p> +<p>“O ddiwrnod i ddiwrnod, aeth haf ar ei hynt,—<br /> +Gostyngodd yr heulwen, a chododd y gwynt;<br /> +Daeth llwydrew fel lleidr, pan giliai yr haul,<br /> +Rhodd wenwyn ym mywyd y blodau a’r dail.</p> +<p>“Dechreuais cyn nemawr a wylo yn hallt,—<br /> +Dechreuodd y stormydd a thynnu fy ngwallt;<br /> +Aeth haf a’i brydferthwch i mi yn ddi goel,<br /> +’Rwy’ heno yn marw yn dlawd ac yn foel.</p> +<p>“Mi glywais y clychau yn canu mor llon,<br /> +Wrth weled babanod yn dod at y fron;<br /> +Bum i gyda’r mamau yn siriol eu pryd<br /> +Yn gwenu a siglo uwch ben llawer crud.</p> +<p>“Mi glywais y clychau,—daeth mab a daeth merch<br /> +At allor yr eglwys i roi cwlwm serch;<br /> +Ar ol i mi farw, d’wed gwragedd di ri’,—<br /> +‘<i>Wel</i> <i>hon</i> <i>oedd</i> <i>y</i> <i>flwyddyn</i> <i>ro’dd</i> +<i>fodrwy</i> <i>i</i> <i>mi</i>.’</p> +<p>“Mi glywais y clychau yn brudd lawer gwaith,—<br /> +Mi welais yr elor yn myned i’w thaith;<br /> +Ar filoedd ar filoedd ce’s weld yn ddiau<br /> +Y beddrod yn agor,—yn derbyn,—a chau!</p> +<p>“Ffarwel iti, ddaear,—ffarwel iti, ddyn,<br /> +Ffarwel yr hen bobol,—ffarwel, fab a mun;<br /> +Mae’n rhaid i ni ’madael, ’rwy’n marw, fy ffrynd,—<br /> +’Rwyt tithau yn dod os y fi sydd yn mynd.</p> +<p>“Ffarwel iti, Gristion, mae’m llyfrau ar gael,<br /> +Mae’m cyfrif fan honno i’r gwych ac i’r gwael;<br /> +’Rwy’ wedi ’sgrifennu yn rhad ac yn rhydd,<br /> +MADDEUANT ar gyfer dy enw bob dydd.</p> +<p>“Ffarwel, ddyn annuwiol, mae gennyf ar lawr<br /> +Hen <i>fill</i> yn dy erbyn sy’n hynod o fawr;<br /> +’Rwy’ heno’n rhy wanllyd i ddweyd yr <i>amount</i>,<br /> +Cawn oleu byd arall i setlo’r <i>accmmt</i>!”</p> +<h3>CORN Y GAD.</h3> +<p>(<i>Y</i> <i>miwsig</i> <i>gan</i> <i>D</i>. <i>Emlyn</i> <i>Evans</i>).</p> +<p>Mae corn y gâd yn galw’n hŷf,<br /> + A’n nghalon innau’n ateb hwnnw,<br /> +Mae’n galw ar y dewr a’r cryf<br /> + I fuddugoliaeth neu i farw,—<br /> +Ffarwel, f’anwylyd! Ail-adseinia’r nen<br /> +I gorn y gâd—ffarwel fy Ngwen.</p> +<p>“Ti wyddost nad yw’n iawn i ferch<br /> + I dynnu cledd ar faesydd gwaedlyd,<br /> +Er hyn gall anfon gweddi serch<br /> + At Dduw i’r nef dros ei hanwylyd;<br /> +Cei di fy mendith, Arthur, ar dy ben,<br /> +A’r nefoedd deimlo gweddi Gwen.”</p> +<p>’Does neb ond y dewr yn haeddu cael bod<br /> +Yn deilwng i’w caru, yn deilwng o glôd;<br /> +Na neb ond gwladgarol a ffyddlon hoff fun<br /> +Yn haeddu cael calon y milwr a’r dyn.</p> +<h3>GWYL DEWI SANT.</h3> +<p>Da gan Gymry gydgyfarfod,<br /> + Wyl Dewi Sant,<br /> +A iaith y Cymry ar bob tafod,<br /> + Wyl Dewi Sant;<br /> +Son am Gymru gynt a’i hanes<br /> +Gyda gwên a chalon gynnes,<br /> +A chalon Cymro ym mhob mynwes,<br /> + Wyl Dewi Sant.</p> +<p>Gwened haul ar ben y Wyddfa,<br /> + Wyl Dewi Sant,<br /> +Chwardded ffrydiau gloewon Gwalia,<br /> + Wyl Dewi Sant;<br /> +Gwyl hudolaidd, gwyl y delyn,<br /> +Gwyl y canu, gwyl y cenin,<br /> +Nyddu cân a phlethu englyn,<br /> + Wyl Dewi Sant.</p> +<p>Cadwn hen ddefodan Cymru,<br /> + Wyl Dewi Sant,<br /> +Cinio cynnes cyn y canu,<br /> + Wyl Dewi Sant;<br /> +Llawer Cymro calon gynnes<br /> +Wisga genin ar ei fynwes,<br /> +A’r lleill ro’nt genin yn eu potes,<br /> + Wyl Dewi Sant.</p> +<p>Mae pob Sais yn hanner gwallgo,<br /> + Wyl Dewi Sant,<br /> +Eisieu o galon bod yn Gymro,<br /> + Wyl Dewi Sant;<br /> +Dwed y Sais dan wisgo’i faueg,—<br /> +“Fi yn leicio’r <i>Welsh</i> bob adeg,<br /> +Ag fi ddim dweyd un gair o Sasneg,”<br /> + Wyl Dewi Sant.</p> +<p>Y ganwyll frwyn fo’n goleu’n siriol,<br /> + Wyl Dewi Sant,<br /> +A’r tanllwyth mawn fo’n twymo’r gongol,<br /> + Wyl Dewi Sant;<br /> +Ac wrth oleu mawn y mynydd,<br /> +Pur wladgarwch elo ar gynnydd,<br /> +A’n serch fo’n ennyn at ein gilydd,<br /> + Wyl Dewi Sant.</p> +<h3>’RWY’N DISGWYL Y POST.</h3> +<p>’Rwy’n disgwyl y post gyda llythyr i mi,<br /> + ’Rwy’n disgwyl ei guriad bob awr wrth y ddôr,<br /> +Ond nid oes un adsain na churiad yn dod,<br /> + Ond curiad fy nghalon a snad y môr;<br /> +Mac’r awel yn dyner, ac weithiau yn gref,<br /> + ’Rwy’n disgwyl, yn disgwyl am air gyda hi,<br /> +Ond ofer yw disgwyl wrth awel y nef,<br /> + Ac ofer yw disgwyl wrth donnau y lli;<br /> +Gwneud storm yn fy mynwes mae storm yn y nen,<br /> + A thynnu fy nagrau mae dafnau y gwlaw,<br /> +O eisieu bod rhywun yn cofio ei Wen,<br /> + Ac eisieu cael gweled ysgrifen ei law.<br /> + Daw’r mellt mewn +trugaredd<br /> + Drwy swynol gyfaredd,<br /> + A newydd i rai dros y gwyrddlas li,<br /> + Ond llawn o gynddaredd<br /> + Yw’r mellt a’r taranau uwchben +ein tŷ ni;<br /> +Mi rois iddo ’nghalon, a rhois iddo’m llaw,<br /> +’Rwy’n disgwyl, ’rwy’n disgwyl, a disgwyl nes +daw.</p> +<h3>CLYWCH Y FLOEDD I’R FEWYDR.</h3> +<p>(“<i>Cambrian</i> <i>War</i> <i>Song</i>,” <i>gan</i> +<i>Mr</i>. <i>Brinley</i> <i>Richards</i>).</p> +<p>Clywch y floedd i’r frwydr,<br /> + Bloedd dros ryddid Cymru,<br /> +Ar y mynydd uchel draw<br /> + Llysg tafodau tân;<br /> +Clywch gleddyfau’n tincian,<br /> +A banerau’n clecian,<br /> +Cymry sydd yn dyfod allan,<br /> + Dros hen wlad y gân;<br /> +Er fod rhengau’r gelyn<br /> +Yn ymgau i’n herbyn,<br /> +Mynnwn weled Cymru’n rhydd,<br /> + Neu farw yn y gâd;<br /> +Fyny â’r banerau,<br /> +Chwifiwn ein cleddyfau,<br /> +Codwn floedd nes rhwygo’r nen,<br /> + Cymru ddaw yn rhydd.</p> +<p>Sŵn y gwynt pruddglwyfus<br /> + Sua yn y coed,<br /> +Hithau’r gornant nwyfus,<br /> + Chwery wrth fy nhroed;<br /> +Huno y mae popeth<br /> + Dan y cwrlid rhew,<br /> +Tra ffarwelia geneth<br /> + Gyda’i milwr glew.</p> +<p>Clywch y floedd yn codi,—<br /> +Bloedd dros ryddid Cymru,<br /> +Mynnwn weled Cymru’n rhydd<br /> + Neu farw dros ein gwlad;<br /> +Rhyddid ddaw i’n gwênau<br /> +Gyda gwawr y borau<br /> +Gwaedda ysbryd Cymru gynt,—<br /> + “Awn ymlaen i’r gâd.”<br /> +Fyny â’r banerau,<br /> +Chwifiwn ein cleddyfau,<br /> +Codwn floedd nes rhwygo’r nen,<br /> + Cymru ddaw yn rhydd;<br /> +Clywch y floedd yn codi,<br /> + Mynnwn weld hen Gymru’n rhydd.</p> +<h3>DYMA BEDWAR GWEITHIWR.</h3> +<p>Dyma bedwar gweithiwr dedwydd<br /> + Gyda chydymdeimlad llwyr,<br /> +Gydgychwynant gyda’r wawrddydd,<br /> + Gyd-ddychwelant gyda’r hwyr;<br /> +Maent yn meddu gwragedd hawddgar,<br /> + Gyda phedwar bwthyn iach,<br /> +Ae mae gan bob un o’r pedwar<br /> + Bob i bedwar plentyn bach.</p> +<p>Dringa’r pedwar aeliau’r creigydd,<br /> + Tyllant gernau’r clogwyn câs,<br /> +Ac â’r pedwar dan y mynydd<br /> + Ar ol gwythi’r lechen las;<br /> +Pedwar diben sydd i’r pedwar,<br /> + Tra mae’r pedwar yn cydfyw,<br /> +Caru’u gwaith, eu gwragedd hawddgar,<br /> + Caru’u gwlad, a charu Duw.</p> +<p>(<i>Caneuon</i> <i>y</i> <i>Chwarelwyr</i>, <i>ar</i> <i>ymôr</i> +<i>yn</i> <i>agos</i> <i>i’r</i> <i>Werddon</i>, <i>Mawrth</i> +10<i>fed</i>, ’77).</p> +<h3>HEN AWRLAIS TAL Y TEULU.</h3> +<p>Glywch chwi gloch yr awrlais<br /> + Sydd yn taro awr ’rol awr?<br /> +Mal “un, dau, tri, pedwar, pump, chwech,”<br /> + Medd hen awrlais tal y teulu;<br /> +Ar y pared yma bu<br /> + Yn amser ein hen deidiau,<br /> +Fel rhyw fynach yn ei ddn<br /> + Yn rhifo en munudau;<br /> +Dyma ddwed o bryd i bryd,—<br /> +“Byrr yw’ch amser yn y byd,<br /> +’Rwy’n dweyd ’r un peth o hyd o hyd,”<br /> + Medd hen awrlais tal y teulu.</p> +<p>Darnio amser yw ei waith,<br /> +A thra’n darnio oesau maith,<br /> +Mal “un, dau, tri, pedwar, pump, chwech,”<br /> + Medd hen awrlais tal y teulu;<br /> +Canodd gloch uwch ben y orud<br /> + Pan anwyd llawer babi;<br /> +Canu bu o bryd i bryd<br /> + Ar lawer dydd priodi;<br /> +“Clywch y gloch fu uwch y crud<br /> +Yn canu cnul o bryd i bryd,<br /> +I lawer oes fn yn y byd,”<br /> + Medd hen awrlais tal y tenlu.<br /> +“’Rwy’n dweyd ’run peth o hyd o hyd,”<br /> + Medd hen awrlais tal y tenlu.</p> +<h3>HEN GYMRY OEDD FY NHADAU.</h3> +<p>Hen Gymry oedd fy nhadau gynt,<br /> + A Chymro glân wyf fi,<br /> +A charu’r wyf yr awel wynt<br /> + A hed dros Gymru gu;<br /> +’Rwy’n caru’r wlad a’m magodd,<br /> + Ei rhyddid pur a’i chlod,<br /> +Ac yn y wlad bu farw nhad<br /> + ’Rwyf finnau fyth am fod;<br /> +Mi glywais am ryw wledydd<br /> + Sydd yn uwch mewn parch a bri,<br /> +Ond Cymru,—anwyl Gymru,<br /> + Sydd yn ddigon hardd gen i.<br /> +A’r sawl sy’n dewis gadael hon,<br /> + ’Rwy’n dwedyd i ti, ffrynd,<br /> +Os cei di’n rhywle wlad sydd well,<br /> + Mae croesaw i ti fynd.</p> +<p>Feallai nad yw’n Gwyddfa ni<br /> + Mor uchel yn y nen,<br /> +A gallai nad oes cymaint trwch<br /> + O eira ar ei phen;<br /> +Feallai fod mynyddau mwy<br /> + I’w cael mewn gwledydd pell,<br /> +A gallai fod eu dolydd hwy<br /> + Yn frasach ac yn well;<br /> +Ond gennym ni mae’r cymoedd,<br /> + Gyda’u nentydd gloewon, glân,<br /> +Lle cenir tonau heddwch pur<br /> + Ar fil o dannau mân;<br /> +Mae yno ryddid ar bob bryn<br /> + Yn chwareu yn y gwynt,<br /> +A hen adgofion ym mhob glyn<br /> + Am ddewrder Cymry gynt.</p> +<p>Mae llynges Prydain ar y môr<br /> + Yn ben llynghesau’r byd,<br /> +Gall Prydain gau ac agor dôr<br /> + Yr eigion ar ei hyd;<br /> +Mae llawer Cymro ar ei bwrdd<br /> + A chalon fel y llew,<br /> +Yn barod ar bob pryd i gwrdd<br /> + A’r gelyn mwyaf glew;<br /> +Ni gadwn undeb calon,<br /> + Gyda modrwy aur y gwir,<br /> +Tra fyddo modrwy loew’r môr<br /> + Yn amgylchynu’n tir;<br /> +Os rhaid, ni godwn gleddyf dur,<br /> + Ac unwn yn y gâd<br /> +Dros ryddid hoff a chrefydd bur,<br /> + A gorsedd aur ein gwlad.</p> +<p><i>Mawrth</i>, 1877.</p> +<h3>DYFODIAD YR HAF.</h3> +<p>Mi glywais fronfraith yn y llwyn<br /> + Yn canu bore heddyw,<br /> +A dwedai yn ei hanthem fwyn,—<br /> + “Mae’r gaeaf wedi marw.”<br /> +Tra cana’r fronfraith beraidd glôd,<br /> + Mae’r haul yn gwenu’n llon uwchben,<br /> +A’r briaill mân wrth fôn y pren<br /> + Yn edrych fyny tua’r nen,<br /> + I weld yr haf yn dod.</p> +<h3>DALEN CYFAILL.</h3> +<p>Nis gallaf alw’r ddalen hon<br /> + Yn ddalen i athrylith,<br /> +Ni hoffwn fritho’i gwyneb llon<br /> + A gweigion eiriau rhagrith;<br /> +Addurno’u dail âg ysgrif hardd<br /> + Adawaf i rai ereill,<br /> +Os caf fì alw dalen bardd<br /> + Yn ddalen cywir gyfaill.</p> +<p>Paid byth a meddwl, gyfaill mwyn,<br /> + Am gyfeillgarwch trylen,<br /> +Y gall yr awen byth ei ddwyn<br /> + I bennill ar un ddalen;<br /> +Na, na, mae cyfeillgarwch byw<br /> + Yn uwch, yn îs ei syniad,<br /> +Mae’n hirach, lletach, dyfnach yw<br /> + Na holl ddalennau’r cread.</p> +<p>Ond un peth yn y ddalen hon<br /> + Sy’n hynod debyg iddo,<br /> +Mae’n berffaith wyn a phur ei bron<br /> + Cyn i fy llaw ei britho;<br /> +Peth arall yn y ddalen wen<br /> + A ddeiì gymhariaeth eto,<br /> +Mae cyfeillgarwch pur fel llen<br /> + Yn hawdd i weled trwyddo.</p> +<p>Gall llaw ddiystyr ddod ryw dro<br /> + I rwygo hyn o ddalen,<br /> +Pan fyddwn ni ein dau’n y gro<br /> + Heb fywyd, gwres, nac awen;<br /> +Gall dwylaw malais ddod ryw bryd<br /> + I aflonyddu’n heddwch,<br /> +Ond gofyn gwaetha dwylaw’r byd<br /> + I rwygo’n cyfeillgarwch.</p> +<h3>DEWCH I GNEUA.</h3> +<p>GEIRIAU RHANGAN (<i>Part</i> <i>Song</i>).</p> +<p>(<i>Y</i> <i>Gerddoriaeth</i> <i>gan</i> <i>Mr</i>. <i>D</i>. <i>Lewis</i>, +<i>Llanwrtyd</i>).</p> +<p>O dewch i gneua tua’r coed,<br /> + Fa, la, la,<br /> +Yn llawen galon, ysgafn droed,<br /> + Fa, la, la;<br /> +Cawn eistedd dan y gwyrddion ddail,<br /> +A chwareu ym mhelydrau’r haul,<br /> +A thorri cneuen bob yn ail,<br /> + Fa, la, la.<br /> +Cawn weld dedwyddwch ’deryn bach,<br /> + Fa, la, la,<br /> +Yn trwsio pluf ei aden iach,<br /> + Fa, la, la;<br /> +A’i weld yn esgyn fry i’r nen,<br /> +Neu’n canu ar y gainc uwchben,<br /> +A ninnau’n canu wrth fôn y pren,<br /> + Fa, la, la.<br /> +Ar ol yspeilio’r llwyni cyll,<br /> + Fa, la, la,<br /> +Cawn ddychwel adref gyda’r gwyll,<br /> + Fa, la, la;<br /> +Cawn gydymdwymno a mwynhau<br /> +Wrth danllwyth mawn y bwthyn clau,<br /> +A chanu cân, a thorri cnau,<br /> + Fa, la, la.</p> +<h3>LOLIAN A LILI.</h3> +<p>O’r anwyl, y mae fy rhieui<br /> +Am imi roi ’mwriad ar Mari,<br /> + Tra gwyddant eu dau<br /> + Nad allaf fwynhau<br /> +Fy hunan heb lolian â Lili.</p> +<p>Be waeth am athroniaeth rhieni?<br /> +Anghariad yw ceisio ’nghynghori,<br /> + Mae rheswm mor bŵl<br /> + Yn siarad fel ffwl<br /> +Er pan eis i lolian â Lili.</p> +<p>Gofynwyd im’ gynnyg ar Gweni,<br /> +Sy’ a dwyfil o ŵyn ar lan Dyfi;<br /> + Pob parch i Gwen fwyn<br /> + A’i defaid a’i hwyn,<br /> +Ond gwell gen i lolian â Lili.</p> +<p>Fe drinir fy mod yn pendroni,<br /> +A mod i ’n rhoi ’nhraed yn y rhwydi;<br /> + Mae ’nhraed ddigon rhydd,—<br /> + Fy nghalon i sydd<br /> +Mewn rhwyd ar ol lolian â Lili.</p> +<p>Gwyn fyd na fa’i’r rhaeadr yn rhewi<br /> +I atal ei gân i’r clogwyni,<br /> + Er mwyn im’ gael awr<br /> + O eistedd i lawr<br /> +Yn dawel i lolian â Lili.</p> +<p>Pe bai gennyf ddawn i farddoni,<br /> +Anadlwn fy serch wrth fwyn odli;<br /> + Cae’r awen fâd rydd<br /> + Bob nos a phob dydd,<br /> +Ddigonedd o lolian â Lili.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/myn80b.jpg"> +<img alt="Awel Y Bore. “Rhwng hafnau’r bryn uchel mae’r awel erioedYn smalio a chwareu yn ysgafn ei throed.”" src="images/myn80s.jpg" /> +</a></p> +<h3>Y FFARMWR.</h3> +<p>Y ffarmwr yw bywyd y gwledydd,<br /> + Rhwng dau gorn yr aradr mae’n byw,<br /> +Efe yw tywysog y meusydd,<br /> + Ni phlyga i neb ond ei Dduw;<br /> +Os ydyw yn chwysu’r cynhaeaf,<br /> + Ynghanol ei lafur fe gân,<br /> +Ca wledda yn oerni y gaeaf,<br /> + A chanu yn ymyl y tân.</p> +<p>Pan rua y gwyntoedd a’r stormydd,<br /> + A phan y daw gwanwyn dilyth,<br /> +Pan chwery yr ŵyn ar y dolydd,<br /> + A robin yn gwneuthur ei nyth,<br /> +A’r ffarmwr i’r maes gyda’r hadau,<br /> + A haua ei hâd yn ei bryd,<br /> +Er llenwi ei holl ysguboriau<br /> + A bara i borthi y byd.</p> +<p>Pan gasgla ei wenith i’w ydlan,<br /> + A’i wartheg i’r beudy gerllaw,<br /> +Fe eistedd yn ymyl y pentan,<br /> + A chwardda ’r y gwyntoedd a’r gwlaw;<br /> +Ni ŵyr am uchelgais na balchder,<br /> + Ond gwna ei ddyledswydd fel dyn,<br /> +A cheidw ei feddwl bob amser<br /> + Ynghanol ei fusnes ei hun.</p> +<h3>O DEWCH TUA’R MOELYDD.</h3> +<p> O dewch tua’r moelydd,<br /> + Lle mae grug y mynydd<br /> + Yn gwenu yn ei ddillad newydd grai,<br /> + Mae glesni yr entrych<br /> + Yn gwenu mor geinwych,<br /> + Wrth syllu lawr ar geinion mwynion Mai;<br /> + Dewch i gyd,<br /> + Dewch tua bro’r grug a’r brwyn,<br /> + Mae’r dolydd yn deilio,<br /> + A’r byd yn blodeuo,<br /> + A’r adar yn llonni yn y llwyn.</p> +<p> Ar bennau’r mynyddoedd<br /> + Mae awel y nefoedd,<br /> +Yn siarad wrth y nef yng nghlustiau y llawr,<br /> + Mae dylif o iechyd<br /> + A ffrwd bur o fywyd,<br /> + Yng nghôl awelon iach y mynydd mawr,<br /> + Dewch i gyd, &c.</p> +<p> Dewch, gwelwch y clogwyn<br /> + Fel pe bae’n ymestyn<br /> + Gan godi’i law i’n gwahodd ar ei gefn,<br /> + Cawn redeg a chwareu<br /> + Fel iyrchod y creigiau,<br /> + A chanu cân drachefn ar ol trachefn;<br /> + Dewch i gyd, &c.</p> +<p><i>Mehefin</i> 22, ’69,</p> +<h3>Y GOF.</h3> +<p>(<i>Y</i> <i>gerddoriaeth</i> <i>gan</i> <i>Proffeswr</i> <i>Parry</i>).</p> +<p>Ynghanol haearn, mŵg, a thân,<br /> + Mae’r gôf yn gwneud ei waith,<br /> +Ar hyd y dydd, gan gann cân<br /> + O fawl i’w wlad a’i iaith.</p> +<p>Gewynau ei fraich sydd mor galed a’r dur,<br /> +Ei galon, er hynny, sydd dyner a phnr;<br /> +Mae cyrn ar ei ddwylaw mor gelyd a’r graiw,<br /> +A dwedir fod corn ar dafod ei wraig.</p> +<p>Dechreua holi<br /> + Sion Jones Ty’n y Nant,—<br /> +“Oes eisieu pedoli?<br /> + Pa sut mae y plant?”<br /> +Sion Jones yw’r mwyaf gwrol<br /> + Am daro i wneuthur pedol,—<br /> + “On’d yw hi’n dywydd od o bethma,<br /> + Weithiau’n wlaw, ac weithiau’n eira,—<br /> + Chwytha’r tân yn gryfach, Mocyn,<br /> + Paid a chysgu wrth y fegin,—<br /> + Dacw gawod ar y bryniau,<br /> + ’Does dim coel ar almanaciau,—<br /> + Sefwch o ffordd y gwreichion, blant,<br /> + Cliriwch le i ŵr Ty’n Nant.”</p> +<p> Dacw Rolant Tyddyn Einion,<br /> + Eisieu rhwymo pâr o olwynion,<br /> + A dyma Dafydd o Blas Iolyn<br /> + Eisieu <i>peg</i> yn nhrwyn y mochyn;<br /> +Gwyn fyd na f’ai <i>peg</i> yn ei drwyn ef ei hun,<br /> +I’w rwystro i’w stwffio i fusnes pob dyn.</p> +<p>“Dyma aradr yn dod, a dacw ôg,<br /> +Chwytha’r tân, Mocyn, on’d wyt ti’n hen rôg,—<br /> +Huw Huws, Blaen y Ddôl, a fu yma ers tro,<br /> +Eisieu gwneud blaen ar y big-fforch o’i go’,<br /> +’Does neb yn y byd all wneud blaen arno fo.</p> +<p>“Holo! dacw Sian Ty’n y Canol,<br /> +Hi gollodd bedolau ei chlocs ar yr heol,<br /> +Gwyn fyd na fa’i thafod yn colli’i phedolau,<br /> +Er mwyn iddi gloffi yn lle cario chwedlau;<br /> +Chwytha’r tân, Mocyn, ymhell y bo’th galon,—<br /> +Sefwch ’nol, Mr. Jones, rhag ofn y gwreichion,<br /> +Chwi welwch, Sion Jones, fod digon o waith<br /> +Yn dyfod i’r Efel i chwe gôf neu saith.”</p> +<p>Fel hyn, ynghanol mŵg a thân,<br /> + Mae’r gôf yn gwneud ei waith,<br /> +Ar hyd y dydd, gan ganu cân<br /> + O fawl i’w wlad a’i iaith.</p> +<p><i>Mawrth</i> 30, ’76.</p> +<h3>CLYWCH Y FLOEDD I’R GAD.</h3> +<p>(<i>Geiriau</i> <i>Cymraeg</i> <i>ar</i> <i>ymdeithdon</i> <i>newydd</i> +<i>Mr</i>. <i>B</i>. <i>Richards</i>, “<i>Let</i> <i>ihe</i> <i>hills</i> +<i>resound</i>.”)</p> +<p>Clywch y floedd i’r gâd—i’r gâd!<br /> + Yn adseinio bryniau’r wlad;<br /> + Ymdonna’r ddraig<br /> + Ar ben bob craig,<br /> + Fry yn y nen;<br /> +Tra saif yr ieuanc wawr<br /> +I orenro’r Wyddfa fawr,<br /> + Fe saif y Cymro dewr<br /> + Dros ei Walia wen.</p> +<p> Dewrder pur<br /> + A lanwo’r galon ddur;<br /> + O dewch yn llu<br /> + Dros Gymru fu<br /> + A Chymru fydd;<br /> +Rhyw hawddfyd llon<br /> +Gorona’r ymdrech hon;<br /> + A chanu wnawn,<br /> + A’n bronnau’n llawn<br /> + ’Nol cael y dydd.<br /> + Clywch y floedd, &c., &c.</p> +<p> Anwyl wlad, fy anwyl wlad,<br /> + Nefoedd o fwynhad<br /> + Ydyw byw a marw<br /> + Yn bur i ti;<br /> + Rhydd dy nentydd bach,<br /> + A dy awyr iach,<br /> +Nerth yn fy mraich<br /> + A fy nghalon i:<br /> + Trig cerdd a chân<br /> + Rhwng dy fryniau glân,<br /> +A chaniadau mwyn dy delynau mâd;<br /> + Ac mae’r awen wir<br /> + Yn llenwi’th dir—<br /> + Gwynfa y byd yw fy anwyl wlad.<br /> + Clywch y floedd, &c., &c.</p> +<h3>Y DDWY BRIODFERCH.</h3> +<p>(<i>Efelychiad</i>).</p> +<p>Mi welais yn yr eglwys<br /> + Ddwy eneth heirdd eu gwedd;<br /> +’Roedd un mewn gwisg priodas,<br /> + A’r llall yng ngwisg y bedd.</p> +<p>Darllenwyd y gwasanaeth,—<br /> + “I’r byw, i fyw,” aeth un;<br /> +A’r llall yng nglynn marwolaeth<br /> + Briododd Angeu’i hun.</p> +<p>Fe aeth y ddwy i’w cartref<br /> + Yn ieuanc iawn en gwedd;<br /> +Aeth un i’r palas gorwych,<br /> + A’r llall i’r tywyll fedd.</p> +<p>Deffroai un y bore<br /> + Mewn byd llawn poen a chlwy;<br /> +Y llall oedd fil mwy dedwydd,<br /> + Cael peidio deffro mwy.</p> +<h3>BETH SYDD ANWYL?</h3> +<p>Pan yn nyddiau ie’netid cu,<br /> + Beth sy’n anwyl?<br /> +Cael pleserau, a chariadau,<br /> + Hyn sy’n anwyl:<br /> +Crwydro drwy y coed a’r dail,<br /> +Son am gariad bob yn ail;<br /> +Gwneuthur coron flodan hardd<br /> +I f’ anwylyd yn yr ardd,<br /> +Pan yn nyddiau ie’enctid cu,<br /> + Hyn sydd anwyl.</p> +<p>Pan y tyfa’r llanc yn ddyn,<br /> + Beth sy’n anwyl?<br /> +Tyrru elw—gwneuthur enw—<br /> + Hyn sy’n anwyl;<br /> +Cario’n faich ofidiau gant,<br /> +Casglu eyfoeth, magu plant,<br /> +Codi cestyll yn y gwynt,<br /> +Cestyll breuddwyd dyddiau gynt,<br /> +Pan y tyfa’r llanc yn ddyn,<br /> + Hyn sydd anwyl.</p> +<p>Ar brydnawnddydd byrr yr oes,<br /> + Beth sydd anwyl?<br /> +Hyder gwastad, ffydd a chariad,<br /> + Hyn sy’n anwyl;<br /> +Troi y cefn ar ofal byd,<br /> +Gweddi daer, a chartref clyd;<br /> +Cael cydwybod heb un briw,<br /> +Heddwch bron, a ffydd yn Nuw,<br /> +Ar brydnawnddydd byrr yr oes,<br /> + Hyn sy’n anwyl.</p> +<h3>Y GLOWR A’R CHWARELWR.</h3> +<p>(<i>Geiriau</i> <i>deuawd</i> <i>i</i> <i>leisiau</i> <i>gwrywaidd</i>).</p> +<p>Y DDAU.</p> +<p>Pan fyddo’r rhew yn gwydro’r llyn,<br /> + A gwywo’r meillion mâd,<br /> +A’r disglair ôd fel arian gwyn<br /> + Ar hyd bob glyn a gwlad;<br /> +Pan fyddo’r gwynt yn chwythu’n gry’<br /> + A’r storm yn tramwy’r fro,<br /> +Mae’n dda cael glo i dwymno’r tŷ,<br /> + A llechi ar y tô.</p> +<p>Y GLOWR.</p> +<p>Myfi yw’r glowr du ei liw,<br /> + Sy’n mynd i lawr, i lawr,<br /> +I agor cistiau gwerthfawr Duw,<br /> + Sy’n nghroth y ddaear fawr;<br /> +O! cofiwch weithiau am fy mhoen<br /> + Tra’n twymno gylch y tân;<br /> +Os aflan yw fy ngwisg a nghroen,<br /> + Mae gennyf galon lân.</p> +<p>Y DDAU.</p> +<p>Cydweithiwn megis Cymry glân<br /> + I godi Gwalia wen,<br /> +I’r byd i gyd ni roddwn dân<br /> + A chysgod uwch ei ben.</p> +<p>Y CHWARELWR.</p> +<p>Chwarelwr siriol ydwyf fi<br /> + Yn byw ar ddant <i>y</i> graig,<br /> +I dynnu dail o’i chalon hi<br /> + I gadw tŷ a gwraig;<br /> +Os rhuo clôd mae’r fflamau tân<br /> + I’r glowr am y glo,<br /> +Dadganu clôd chwarelwr glân<br /> + Mae’r cenllysg ar y tô.</p> +<p>Y DDAU.</p> +<p>Cydweithiwn megis Cymry glân<br /> + I godi Gwalia wen;<br /> +I’r byd i gyd ni roddwn dân<br /> + A chysgod uwch ei ben.</p> +<h3>BAD-GAN.</h3> +<p>Rhwyfwn, rhwyfwn yn ein badau,<br /> + Canwn gyda bron ddiglwyf,<br /> +Tynnwn, tynnwn drwy y tonnau,—<br /> + Cadwn amser gyda’r rhwyf;<br /> +Dacw faner gwawr y borau<br /> + Yn ymdorri ar y bryn,<br /> +Ac yn taflu rhes o’r bryniau<br /> + Ar eu pennau i lawr i’r llyn.<br /> + Rhwyfwn, rhwyfwn, &c., &c.</p> +<p>Dyfnach, dyfnach, â y tonnau,<br /> + A’r cysgodion yn fwy clir,<br /> +Gloewach, gloewach â’r wybrenau<br /> + Fel yr awn oddiwrth y tir;<br /> +Ar y lan mae’r lili swynol<br /> + Yn ymbincio yn ei gwyn,<br /> +Ac mae’r cymyl gloewon siriol<br /> +Fel rhyw elyrch gwynion nefol<br /> + Yn ymdrochi yn y llyn.<br /> + Rhwyfwn, rhwyfwn, &c., &c.</p> +<h3>Y FRENHINES A’R GLOWR.</h3> +<p>(<i>Er</i> <i>cof</i> <i>am</i> <i>waredigaeth</i> <i>y</i> <i>Ty</i> +<i>Newydd</i>. <i>Cyfansoddwyd</i> <i>i</i> <i>Mr</i>. <i>D</i>. +<i>Emlyn</i> <i>Evans</i>).</p> +<p>Y FRENHINES.</p> +<p>Brysiwch, fellt, ar hyd y gwifrau,<br /> + Saethwch dros y bryn a’r ddôl,<br /> +Treiddiwch lawr i’r erch ddyfnderau,<br /> + Dewch a’r newydd i ni’n ol,<br /> +A oes gobaith i’r gwroniaid<br /> + Gipio yspail angau du,<br /> +A rhoi goleu i’r trueiniaid<br /> + O glaer lusern gobaith cu.</p> +<p>Y GLOWR.</p> +<p>Ofnadwy fu’r pryder,—y dychryn oedd fawr,<br /> +Ar drothwy bytholfyd yn disgwyl yr awr,<br /> +Ond pan ddaeth curiadau’n cydweithwyr i’n clyw,<br /> +Deallem fod tân cydymdeimlad yn fyw;<br /> +A bron ein brenhines o’i gorsedd wen, fawr,<br /> +Yn toddi o serch dros y glowyr yn awr.</p> +<p>Y FRENHINES.</p> +<p>Gwisga’r eurdlos ar dy ddwyfron,<br /> +Gyda llawryf werdd y gwron<br /> + Cana’r ddaear oll dy fawl.</p> +<p>Y GLOWR.</p> +<p>Cymer dithau, Buddug dirion,<br /> +Ddiolchgarwch glowr ffyddlon,<br /> +I wladgarwch pura’i galon<br /> + Y mae gennyt gyflawn hawl.<br /> +Daeth teimlad dyngarol fel tân nef ei hun<br /> +I rwymo brenhines a glowr yn un,<br /> +Mae gorsedd a thlodi’n diflannu draw, draw,<br /> +I rinwedd a chariad gael cydysgwyd llaw.</p> +<h3>DYCHYMYG HEDA.</h3> +<p>Dychymyg heda uwch y bedd<br /> + Lle claddwyd priod anwyl,<br /> +Ac yno mynn gael gwneud ei sedd<br /> + I ddisgwyl, ac i ddisgwyl;<br /> +A gwaeddi’i henw a fynn ef<br /> + Gan ddisgwyl iddi ateb,<br /> +Ond ni adseinia dynol lef<br /> + Yn awyr tragwyddoldeb.</p> +<p>Lle gwraig sy’n wag trwy’r oll o’r tŷ,<br /> + A gwraig heb ail yn unman;<br /> +Lle mam sy’n wag—“y man lle bu”<br /> + Adseinia’r gwagle’n mhobman;<br /> +Ac uwch ei llun y serch a ddaw<br /> + I sylweddoli’r cyfryw;<br /> +Ond adlais rheswm dd’wed o draw,<br /> + “Y llun yn unig ydyw!”</p> +<p>Pwy geidw’r plant rhag derbyn cam,—<br /> + Pwy wylia dros y rhei’ny?<br /> +I’r tair sy’n galw am eu mam—<br /> + Gair gwag am byth yw “mami!”<br /> +Ond hyn sy’n gysur, onid yw,<br /> + Tra’n wylo uwch y marw,<br /> +Fod Tad amddifaid eto’n fyw—<br /> + MAE EF YN LLOND EI ENW!</p> +<h3>OS DU YW’R CWMWL.</h3> +<p>(<i>Llinellau</i> <i>er</i> <i>coffadwriaeth</i> <i>am</i> <i>Mrs</i>. +<i>Sarah</i> <i>Davies</i>, 153, <i>St</i>. <i>George</i> <i>Street</i> +<i>East</i>, <i>Llundain</i>).</p> +<p>Os du yw’r cwmwl uwch eich pen,<br /> + Wrth golli’ch anwyl briod,<br /> +Os nad oes rhwygiad yn y llen<br /> + I weld pa beth sydd uchod;<br /> +Mae Tad y gweddwon eto’n fyw,<br /> + A’r cwmwl a symuda,<br /> +Cewch weld fod gwenau wyneb Duw<br /> + Tu ol i’r cwmwl yna.</p> +<p>Y teimlad ddwed,—“Mae niwl y glyn<br /> + Yn oeraidd i’m hanwylyd,<br /> +Mor gâs i serch yw’r amdo gwyn,<br /> + Yr arch, a phridd y gweryd:”<br /> +Ond ffydd sy’n edrych dros y bedd<br /> + Draw, draw, i’r nefol hafan,<br /> +Lle mae eich priod byth mewn bedd<br /> + Mor bur a Duw ei human.</p> +<p>Gofyna teimlad eto’n brudd,—<br /> + “Beth wna’r amddifaid heddyw?<br /> +Pwy sycha’r deigryn ar y rudd<br /> + Ar ol y fam fu farw?”<br /> +Ond yn y nef uwch ben y glyn<br /> + Mae aur lythrennau telaid<br /> +Yn ffurfio’r geiriau melus hyn,—<br /> + “MAE DUW YN DAD AMDDIFAID.”</p> +<p>Os ydyw cwpan galar du<br /> + Yn llawn o chwerw wermod,<br /> +Mae’n rhaid ei yfed, gyfaill cu,—<br /> + Cewch fêl cyn dod i’r gwaelod;<br /> +Mae olwyn fawr Rhagluniaeth Duw<br /> + Yn llawn o lygaid goleu,<br /> +A gweld mae’r Hwn sydd wrth y llyw<br /> + Y diwedd cyn y dechreu.</p> +<p>Mae’r holl sirioldeb yn y nef,<br /> + A’r dagrau ar y ddaear,—<br /> +Mae yno’n foliant “Iddo Ef,”<br /> + Ac yma’n llawn o alar;<br /> +Mae hwn yn fyd i gario’r groes,<br /> + Mae yno’n gario’r goron,<br /> +Mae’r wylo i lawr ym myd y loes,<br /> + A’r gân tu hwnt i’r afon.</p> +<p><i>Chwef</i>., 1875.</p> +<h3>CWSG, FILWR, CWSG.</h3> +<p>(“<i>Rest</i>, <i>warrior</i>, <i>rest</i>,”—SIR +W. SCOTT).</p> +<p>(<i>Y</i> <i>gerddoriaeth</i> <i>gan</i> <i>Mr</i>. <i>J</i>. <i>H</i>. +<i>Roberts</i>, <i>Mus</i>. <i>Bac</i>., <i>Cantab</i>).</p> +<p>Cwsg, filwr, cwsg, aeth heibio’th gur,<br /> + Cwsg yr hûn na ŵyr am ddeffro,<br /> +Darfu tynnu’r cleddyf dur<br /> + Ddydd a nos mewn gwaed a chyffro;<br /> +Taena dwylaw duwies hedd<br /> + Esmwyth flodau ar dy galon,<br /> +Ac o gylch dy dawel fedd,<br /> + Clywir adsain cân angylion;<br /> +Nid oes gyffro yn dy fron,<br /> + Darfu rhu a thwrf magnelau,<br /> +Ond mae ar dy wyneb llon<br /> + Gysgod adgyfodiad golau.</p> +<h3>AR GANOL DYDD.</h3> +<p>(<i>Er</i> <i>cof</i> <i>am</i> <i>Mrs</i>. <i>James</i>, <i>Ynyseidiol</i>).</p> +<p>“Yr hyn a allodd hon, hi a’i gwnaeth.”—MARC +xiv. 8.</p> +<p>Ar ganol dydd ei bywyd cu,<br /> + Ar ganol llwybr crefydd,<br /> +O ganol serch cyfeillion cu,<br /> + O ganol cartref dedwydd;<br /> +Ynghanol defnyddioldeb llawn,<br /> + Ar ganol gwaith ei bywyd,<br /> +Hi ga’dd ei hun yn ddedwydd iawn<br /> + Ynghanol cylch y gwynfyd.</p> +<p>Nid oedd ei thaith ar hyd y glyn,—<br /> + Y glyn rhwng byd a bywyd,<br /> +Ca’dd groesi’r lleoedd tywyll hyn<br /> + Heb brofi fawr o’u hadfyd;<br /> +Y t’w’llwch sy’n y glyn, nid yw<br /> + I’r sawl mae’r Iesu’n garu,<br /> +Ond cysgod aden dyner Duw<br /> + Yn dod i’w diogelu.</p> +<p>Na choder colofn ar ei bedd,—<br /> + Na cherfier gair i’w chofio,<br /> +Bydd dagrau’r eglwys drist ei gwedd<br /> + Yn ddisglair byth fan honno;<br /> +Ac ar y bedd yn alar byw,<br /> + Y tlawd ollynga berlau,<br /> +Mor ddisglair, fel y cenfydd Duw<br /> + Ei hunan yn y dagrau.</p> +<p><i>Ion</i>. 20, 1873.</p> +<h3>RHYWUN.</h3> +<p>(<i>O’r</i> <i>Saesneg</i>).</p> +<p>Mae rhywun yn dod bore fory,<br /> + Ond pwy—eich gwaethaf i ddweyd,<br /> +’Rwy’ am fynd i’w gwrdd bore fory,<br /> + Fy nghalon ddwed rhaid i mi wneud;<br /> +Nid ydyw yn unrhyw berthynas,<br /> + Nid oes ganddo gyfoeth na chlôd,<br /> +Ond rhywun sy’n dod bore fory,<br /> + Gwyn fyd na bae fory yn dod.</p> +<p>Ces lythyr ers echdoe gan rywun,<br /> + Agorais y sêl yn y fan,<br /> +Yn hwnnw fe sonnir gan rywun<br /> + Am gariad, a modrwy, a llan;<br /> +Mae’i eiriau’n felusach na’r diliau,<br /> + A’i lygad fel awyr lâs, glir,<br /> +Mae’n dwedyd y câr fi hyd angeu,<br /> + A gwn nad all ddweyd ond y gwir.</p> +<p>Mae rhywun yn dod bore fory,<br /> + Mae’n sicr o ddod yn ddi-feth,<br /> +Mae rhywun a finnau’n priodi,<br /> + Ond pwy ydyw rhywun yw’r peth;<br /> +Ie, pwy ydyw rhywun yw’r cwestiwn,<br /> + Mae’i ruddiau cyn hardded a’r rhôs,<br /> +Os daw bore fory, mi fyddaf<br /> + ’Run enw a rhywun cyn nos.</p> +<h3>YSGYDWAD Y LLAW.</h3> +<p>(<i>Can</i>. <i>Y</i> <i>gerddoriaeth</i> <i>gan</i> <i>Mr</i>. +<i>Jos</i>. <i>Parry</i> <i>Mus</i>. <i>Doc</i>.).</p> +<p>Bum yn ysgwyd fy llaw â llawer,<br /> + A’u gafael yn oer ddi-fraw;<br /> +Nid ydoedd y galon gynnes<br /> + I’w theimlo yn dod i’r llaw;<br /> +Mae ereill ymron ag ofni<br /> + I’w llaw gael llychwino’i gwawr,<br /> +Ond caraf gael llaw i’w hysgwyd<br /> + A galedwyd gan lafur mawr.</p> +<p>Bum yn ysgwyd y llaw wen, dyner,<br /> + Pe buasai y rhôs di-ail<br /> +Rhwng bysedd y llaw wen honno<br /> + Ni buasai yn siglo’i ddail;<br /> +Ond teimlais guriadau’r galon<br /> + Yn rhedeg i ben pob bŷs,<br /> +A theimlais onestrwydd yno<br /> + Fel yn gwefrio y fron ar frys.</p> +<p>Fe ddywedir fod iaith y galon<br /> + I’w darllen ar ruddiau dyn,<br /> +Ac y saetha o’r llygaid gariad,<br /> + Sydd yn gryfach na nerth ei hun;<br /> +Ond gwelais fod twyll mewn gwenau,<br /> + Edrychant yn dêg o draw,<br /> +Ond ni cha’dd fy mron ei thwyllo<br /> + Erioed pan yn ysgwyd llaw.</p> +<h3>GRUFFYDD AP CYNAN.</h3> +<p>Ar fore têg flynyddau’n ol,<br /> + Ffarweliodd Gruffydd gyda fi,<br /> +Wrth ysgwyd llaw dros gamfa’r ddôl,<br /> + Ein dagrau redent fel y lli;<br /> +Ysgydwai’i gledd yn nhrofa’r ffordd<br /> + I ddwedyd wrthyf ffarwel mud,<br /> +Tra’m calon innau megis gordd<br /> + Yn curo’n gynt, yn gynt o hyd.</p> +<p>Cychwynnai ef i’r rhyfel trwm,<br /> + I ganol erch elynol lu,<br /> +A chyda chalon fel y plwm,<br /> + Cychwynnais innau’n ol i’r tŷ;<br /> +Ond gyrrodd Gruffydd weddi fyw<br /> + Gynhwysai f’enw i i’r nef,<br /> +A chlywodd clust agored Duw<br /> + Fy ngweddi innau drosto ef.</p> +<p>Ar ddydd y frwydr trwy’r prynhawn,<br /> + Tra’r o’wn yn synfyfyrio’n ffôl,<br /> +Breuddwydiais freuddwyd rhyfedd iawn,—<br /> + Fod Gruffydd wedi dod yn ol;<br /> +Y bore ddaeth, a daeth y post,<br /> + Gan gludo newydd prudd dros ben,<br /> +Fod Gruffydd wedi’i glwyfo’n dôst,<br /> + Ag eisieu gweld ei eneth wen.</p> +<p>Cychwynais ato yn y fan,—<br /> + Ce’s edrych ar ei welw rudd,—<br /> +Cyn hedeg o’i anfarwol ran<br /> + I weld ei Dduw mewn gwlad o ddydd;<br /> +“Ffarwel, fy ngeneth,” ebai ef,<br /> + “Mae telyn yn fy nisgwyl i,<br /> +A honno, meddai engyl nef,<br /> + Y nesaf un i’th delyn di.”</p> +<h3>Y BLODYN GWYWEDIG.</h3> +<p>Tra’n eistedd fy hunan un hwyr dinam,<br /> + Yn ymyl y ffenestr at fachlud haul,<br /> +Yn fy llaw yr oedd llyfr ges gan fy mam,<br /> + Ac yno dechreuais a throi ei ddail;<br /> +Cyn hir, syrthiai blodyn gwywedig i lawr;<br /> + Rhwng y dail y bu am flynyddau maith,<br /> +A gweled y blodyn gwywedig yn awr<br /> + Dynnai’r dagrau yn lli o’m llygaid llaith;<br /> +A chofio a wnawn am y dyddiau gynt<br /> + Pan wyliai fy mam dros ei phlentyn bach,<br /> +A phan redwn i yn rhydd fel y gwynt,<br /> + Heb ofal am ddim, a fy nghalon yn iach.</p> +<p>Edrychais i weled y ddalen gu<br /> + Lle dodwyd y blodyn gwywedig, gwan,<br /> +Gwelais yno eiriau a’m toddai i,<br /> + Geiriau gweddi f’anwylaf fam ar fy rhan;<br /> +Meddyliais fod mam wedi dianc draw<br /> + I ardal lle nad yw y blodau yn wyw,<br /> +Os syrthiodd ei chorff lawr i’r bedd gerllaw,<br /> + Anfarwoldeb flodeua yng ngardd fy Nuw;<br /> +Mi godais y blodyn oedd wrth flaen fy nhroed,<br /> + Ac ar weddi fy mam y dodais ef,<br /> +A gollyngais fry un ochenaid fawr<br /> + Am gael mynd cyn hir at fy mam i’r nef.</p> +<h3>WYLWN! WYLWN!</h3> +<p>(<i>Requiem</i>,—<i>Y</i> <i>gerddoriaeth</i> <i>gan</i> <i>Mr</i>. +<i>J</i>. <i>Parry</i>, <i>Mus</i>. <i>Bac</i>).</p> +<p> Wylwn, wylwn! cwympa’r cedyrn,<br /> + Cwympa cedyrn Seion wiw,<br /> + Wylwn, wylwn! dianc adref<br /> + Y mae cewri Mynydd Duw;<br /> + Cydalarwn dan y stormydd,<br /> + Crogwn ein telynau’n syn,—<br /> + Crogwn hefyd ein llawenydd<br /> + Ar hen helyg prudd y glyn:<br /> +Y cadarn a syrthiodd! Mae bwlch ar y mur,<br /> +A Seion ar suddo mewn tristwch a chur.</p> +<p>Ond ndgorn Duw a rwyga feddau’r llawr,<br /> +A syrth y ser yn deilchion ar un awr;—<br /> +Dydd dial Duw!—dydd gwae i fyrddiwn fydd,<br /> +A dydd gollyngdod teulu’r Nef yn rhydd.</p> +<p>Clywaf lais o’r Ne’n llefaru,<br /> + Treiddia trwy hen niwl y glyn,<br /> +“Rhai sy’n meirw yn yr Iesu<br /> + Gwyn eu byd y meirw hyn;”<br /> +Diolch am yr enfys nefol<br /> + Sydd fel bwa am y bedd,<br /> +Dyma yr addewid ddwyfol<br /> + Gaed o wlad yr hedd.</p> +<p> Moliannwn,—Gorfoleddwn,—<br /> +Cawn gwrdd i gyd-ganu,—cyd-foli,—cyd-fyw,<br /> +Mae allwedd marwolaeth wrth wregys ein Duw.</p> +<h3>MAM.</h3> +<p>Eisteddai geneth lwyd ei gwedd<br /> + I ddweyd ei chwyn a’i cham,<br /> +Ar noson oer yn myl bedd,<br /> + A hwnnw’n fedd ei mam;<br /> +Hi syllai fyny tua’r nen,<br /> + A’i llygaid prudd yn llyn,<br /> +Ac yng ngoleuni’r lleuad wen,<br /> + Hi wylai gân fel hyn,—<br /> + “Mam! mam, O fy mam!<br /> + ’Does neb yn +y byd<br /> + Mor anwyl a mam.</p> +<p>“Ai llygad mam yw’r seren dlôs<br /> + Sydd yn y nefoedd fry,<br /> +Yn wincio arnaf yn y nos<br /> + I esgyn ati hi?<br /> +Ai llais fy mam yw’r awel iach<br /> + Sy’n hedeg dros y tir,<br /> +Yn dwedyd wrth ei geneth fach,—<br /> + “Cei ddod i’r nef cyn hir?”<br /> + Mam! mam, O fy mam!<br /> + Pa +bryd caf fi fynd<br /> + I fynwes fy mam?”</p> +<h3>Y LLYGAID DUON.</h3> +<p>(<i>Y</i> <i>gerddoriaeth</i> <i>gan</i> <i>D</i>. <i>Emlyn</i> <i>Evans</i>).</p> +<p>Mae gloewder hanner dydd<br /> + Mewn llygaid gleision iach,<br /> +Ond llygaid duon sydd<br /> + Yn loewach dipyn bach;<br /> +Ac O! mae edrych arnynt hwy<br /> +Yn clwyfo ac yn gwella’r clwy’.</p> +<p>Fel mae y seren dlôs<br /> + Yn wincio fry uwchben,<br /> +Trwy d’w’llwch hanner nos,<br /> + Yn fantell dros y nen;<br /> +Fe wincia seren cariad cu<br /> +Trwy hanner nos y llygaid du.</p> +<p>Mae beirdd pob gwlad ac oes<br /> + Yn rhyfedd iawn fel hyn,<br /> +Yn gweld pob peth yn groes,—<br /> + Yn gweld y du yn wyn;<br /> +Pa dduaf bo y llygaid hardd,<br /> +Goleuaf yw yng ngolwg bardd.</p> +<p><i>Medi</i> 21, ’71.</p> +<h3>CWYNAI CYMRU.</h3> +<p>Cwynai Cymru pan yn colli<br /> + Mil o ddewrion gloewon gledd,<br /> +Cwynai Cymru wedi hynny<br /> + Roi Llywelyn yn ei fedd;<br /> +Ond ar feddau’r dewrion hynny<br /> + Mae angylion hedd yn llu,<br /> +Er ys oesau yn dadganu<br /> + Cydgan rhyddid Cymru gu.</p> +<p>Cwynai Cymru weld cyfeillion<br /> + Yn ei gwawdio yn ei chefn,<br /> +Cwynai hefyd weld ei meibion<br /> + Yn bradychu’u hiaith drachefn;<br /> +Ond mae heulwen wodi codi<br /> + Ar ein hiaith ac ar ein gwlad,<br /> +Ac mae pawb yn uno i foli<br /> + Iaith a moesau Cymru fad.</p> +<p>Cwynai Cymru weld ei thelyn<br /> + Heb un llaw i ddeffro’i thant,<br /> +Gweld yr awen gyda deigryn<br /> + Ar ei grudd am fyrdd o’i phlant;<br /> +Ond mae’r deigryn wedi’i sychu,<br /> + Hen delynau’n fyw o gân,<br /> +Gyda mil o leisiau’n canu<br /> + Hen alawon Cymru lân.</p> +<h3>GALAR! GALAR! GALAR!</h3> +<p>Galar, galar, galar,<br /> + Mae cewri y cysegr yn cilio o’r +byd,<br /> + Galar, galar, galar,<br /> + A chenedl hiraethus yn ddagrau i gyd,<br /> +Seion a wisga’i galarwisg mewn braw,<br /> +A thannau ei thelyn yn ddarnau’n ei llaw.</p> +<p>Doder serch cerddorion, bellach,<br /> + Yn goronbleth uwch y bedd,<br /> +Cafodd ef goronbleth harddach<br /> + Gan gerddorion gwlad yr hedd,<br /> +Darfu sŵn hen delyn daear<br /> + Megis dan ei swynol law,<br /> +Hedodd yntau uwch pob galar<br /> + At aur delyn Gwynfa draw.</p> +<p>Huna, huna, blentyn Iesu,<br /> + Gorffwys wedi llafur maith,<br /> +Melus rhoi y cledd o’r neilldu<br /> + A chael llawryf pen y daith;<br /> +Cymysg oedd y cur a’r moliant<br /> + Tra yn rhodio ’r dyffryn du,<br /> +Mawl yw’r oll yng ngwlad gogoniant,<br /> + Mawl i enw’r Ceidwad cu.</p> +<h3>MAES GARMON. <a name="citation104"></a><a href="#footnote104">{104}</a></h3> +<p>(<i>Harlech</i>).</p> +<p>Codwn faner hedd a gwynfyd<br /> + Fry i hofran trwy’r nen hyfryd,<br /> +Chwifiwn ein cleddyfau gwaedlyd<br /> + Pan yn troi o’r gâd;<br /> +Garmon fawr gyhoedda arwest<br /> +Wedi troi o faes yr ornest,<br /> +Bloeddiwn ninnau gân y gonewest<br /> + Nes y crynna’r wlad;<br /> +Adsain Haleliwia<br /> +Darfai fron y dewra,<br /> + Haleliwia dynnai’r nef<br /> +I ddilyn cleddyf Gwalia;<br /> +Bloeddiwn Haleliwia eilwaith,<br /> +Wedi cael yr oruchafiaeth,<br /> +Nes adseinio’r dywysogaeth<br /> + Gyda nerth ein llef;<br /> +Os yw’r gwaed yn llifo,—<br /> +Os yw’r meirw’n rhifo<br /> + Fel y glaswellt ger ein bron<br /> +Ar hyd Faes Garmon heno,<br /> +Pwy all rifo y bendithion<br /> +Ddaw trwy frwydr fawr Maes Garmon,<br /> +Pan aeth Haleliwia’n dewrion<br /> + Fry i glustiau’r nef!</p> +<p>Marw mae gwaeddiadau rhyfel<br /> +Yn y pellder gyda’r awel,<br /> +Ac mae gwawrddydd heddwch tawel<br /> + Yn ymgodi draw;<br /> +Gormes drengodd ar Faes Garmon,<br /> +Yno gorwedd gyda’r meirwon,<br /> +A daw rhyddid gyda’i rhoddion<br /> + Yn ei deheu law;<br /> +Canwn gerddi heddwch<br /> +Wedi nos o dristwch,<br /> +Aed ein Haleliwia glir<br /> +Ar aden gwir ddedwyddwch<br /> +Dros y bryniau, trwy’r dyffrynnoedd,<br /> +Hyd y glannau, trwy y glynnoedd,<br /> +Ac i fyny hyd y nefoedd<br /> + Fel taranau’r Iôr;<br /> +Crogwn ein banerau<br /> +Gyda’n dur bicellau,<br /> +Sychwn wrid y gwaed heb goll<br /> + Oddiar ein holl gleddyfau;<br /> +Rhed y newydd trwy bob talaeth<br /> + Am ein teilwng oruchafiaeth,<br /> +Nes adseinia Buddugoliaeth<br /> + Draw o fôr i fôr.</p> +<h3>Y DYN HANNER PAN.</h3> +<p>Fe safai’r hanner pan â’i fŷs yn ei gêg,<br /> + I edrych ar bobl yn myned heibio,<br /> +A phawb a gyd-ddwedent, ’nol barnu yn deg,<br /> + Fod diffyg go fawr i’w weld arno;<br /> +Er hynny ceid ganddo ryw fath o ffraethineb<br /> +Tu hwnt i’r cyffredin mewn ambell i ateb.</p> +<p>Ryw ddiwrnod fe welai ysmociwr lled hŷ’<br /> + Yn pasio dan fygu’n aruthrol,<br /> +A dywedai’r hanner pan,—“Peth od, ddyliwn i,<br /> + Na buasai ei sifnai ar y canol;<br /> +Mae arogl tra rhyfedd ar hwn gallwn dybied,<br /> +Gan y rhaid iddo fygu i atal y gwybed.”</p> +<p>Rhyw dri crach foneddwr a basient y fan<br /> + Lle’r oedd yr hanner pan yn sefyll,<br /> +Gofynnodd un iddo, oedd Gymro go wan,—<br /> + “Ers pryd ’rwyt ti yma, yr ellyll?”<br /> +“Mi glywais gan rywun y pasiai tri mwnci,<br /> +Mi redais i edrych ai gwir oedd y stori.”</p> +<p>Dyn meddw a ddaeth o’r naill ochr i’r llall,<br /> + Gan dyngu a rhegu’n erwinol;<br /> +Arllwysai ei wawd ar y dyn hanner call,<br /> + Gan dybio ei hun yn synwyrol;<br /> +“Mi glywais ddiareb,” atebai’r hanner pan,<br /> +“Fod padell yn danod ei dduwch i’r crochan.”</p> +<p>Fe basiai merch ieuanc brydweddol a thêg,<br /> + Yn troi mewn rhyw gylchoedd tra phwysig;<br /> +Ar ol iddi basio rhyw naw llath neu ddeg,<br /> + Fe waeddai’r hanner pan yn ffyrnig,—<br /> +“Oes peryg’, <i>my</i> <i>dear</i>, i chwi ddadgymalu?—<br /> +Pwy ydyw y <i>cooper</i> a fu yn eich cylchu!”</p> +<p>Un arall a basiai ’mhen dwy awr neu dair,<br /> + A chwpl o blu’ ar ei hetan,<br /> +Ro’wn innau yn gwrando, fel mochyn mewnhaidd,<br /> + I glywed sylwadau’r hanner pan;<br /> +A dywedai,—“Mi glywais fod merched yn wylltion,<br /> +Mae nhw’n magu plu’—ant i ’hedeg yn union.”</p> +<h3>O DEWCH I BEN Y MYNYDD.</h3> +<p>(<i>Y</i> <i>gerddoriaeth</i> <i>gan</i> <i>Mr</i>. <i>D</i>. <i>Emlyn</i> +<i>Evans</i>).</p> +<p>O dewch i ben y mynydd draw,<br /> + I weld yr haul yn machlud,<br /> +A natur gyda’i thyner law<br /> + Yn cau amrantau bywyd.</p> +<p>Fel arwr dan ei glwyf yr huan cun<br /> +Orwedda’n bruddaidd yn ei waed ei hun,<br /> +A’r llen sy’n derfyn rhwng y nos a’r dydd<br /> +A deflir dros ei wyneb prudd.</p> +<p>Ond wele’r ser yn filoedd<br /> + Ar hyd yr wybren dlôs,<br /> +Mor ddisglair y cabolwyd<br /> + Botymau gwisg y nos;<br /> +Os yw yr haul yn dangos<br /> + Prydferthion daear gref,<br /> +Mae’r nos, er twylled ydyw,<br /> + Yn dangos mwy o’r nef.</p> +<h3>OS YDYM AM FYND TRWY Y BYD.</h3> +<p>Os ydym am fynd trwy y byd<br /> + Heb gwrdd â phrofedigaeth,<br /> +A chael yr haul uwch ben o hyd,<br /> + Heb gwmwl siomedigaeth;<br /> +A throi gofidiau o bob rhyw,<br /> + I gyd yn fêl a menyn,<br /> +Y ffordd i ni yw dysgu byw<br /> + I gyd ’run fath a’r gwenyn.</p> +<p>Awn fel y gwenyn at ein gwaith,<br /> + Pan d’wyna haul y borau,<br /> +Bydd melus dod yn ol o’r daith<br /> + Dan lwyth o’r golud gorau;<br /> +Dos, ddyn, i’r maes, ac yno gwel<br /> + Ryw gyfoeth ar bob cangen,<br /> +Mae Duw yn dangos lle mae’r mêl<br /> + I’r sawl sydd arno’i angen.</p> +<p>Os gwlawia’r nen drallodion lawr,<br /> + Paid bod yn llwfrddyn claear,<br /> +A phaid a gwneud rhyw fynydd mawr<br /> + O dwmpath pridd twrch daear;<br /> +Os gweli rywdro yspryd syn,<br /> + Wel, paid a mynd i grynu,<br /> +Sylldremia yn ei wyneb gwyn,<br /> + Mae’n sicr o ddychrynu.</p> +<p>Os daw ynfydion ar eu taith<br /> + I gynnyg dy hyfforddi,<br /> +Dos di ymlaen i wneud dy waith<br /> + Ynghanol eu baldorddi;<br /> +Os daw celwyddau gyda’r gwynt,<br /> + ’Run fath a’r gwynt darfyddant,<br /> +Mae rhaffau celwydd ym mhob hynt<br /> + Yn crogi’r rhai a’u nyddant.</p> +<p>Mae’n rhaid i’r storm gael rhuo’n brudd,<br /> + A ffyliaid fod yn ffyliaid,<br /> +Er hynny, synwyr wêl y dydd<br /> + I gladdu pennau byliaid;<br /> +Gan hynny rhwym dy wregys cryf<br /> + Pan fflachia’r mellt yn d’ymyl,<br /> +Ac edrych am yr haul yn hŷf—<br /> + Mae ef tu ol i’r cymyl.</p> +<p>Os wyt am gadw ar ffordd y gwir<br /> + A gochel bradus heidiau,<br /> +Gwell iti gadw’th draed o dir<br /> + Gwleidyddiaeth a’i holl bleidiau;<br /> +Mae “A. B. C.” gwleidyddwyr tynn<br /> + A “V” ar ben y wyddor,<br /> +Ond main yw’r lle a geir i’r hyn<br /> + A elwir yn egwyddor.</p> +<p>Paid gwisgo’th galon ar dy fraich<br /> + Os na fydd eisieu hynny,<br /> +A phaid a chrymu dan dy faich,<br /> + Ond cwyd dy ben i fyny;<br /> +Boed gwres ymroddiad yn dy waed,<br /> + A dywed trwy bob tywydd,<br /> +Fod daear rhyddid dan dy draed,<br /> + A Duw uwch ben yn llywydd.</p> +<h3>MIL MWY HUDOL.</h3> +<p>Byron enwog fu’n darlunio<br /> + Merch â blodau yn ei llaw,<br /> +Y peth tlysaf a fedd natur,<br /> + Er ei chwilio drwyddi draw;<br /> +A! ti fethaist, Byron ddawnus,<br /> + Er dy fost, dy glôd, a’th fri,<br /> +Swyn i’r llygad sydd yn unig<br /> + Yn dy arlun clodfawr di.</p> +<p>Mil mwy liudol i fy nghalon<br /> + Clywed merch, cartrefle swyn,<br /> +Fel yn arllwys ei llais treiddgar<br /> + Am ben llais piano mwyn;<br /> +Seiniau natur yn ymblethu<br /> + Gyda sain offeryn hardd,—<br /> +Dawn a dysg yn ymgofleidio<br /> + Dodda galon dyner bardd.</p> +<p>Wrth im’ weld ei bysedd meinion<br /> + Fel yn dawnsio gyda hoen,<br /> +Ar allweddau yr offeryn—<br /> + Ffoai gofid, ciliai poen;<br /> +Teimlwn fysedd cudd tynerwch<br /> + Ar holl dannau’m calon wan,<br /> +Bron na syrthiais i ber-lewyg<br /> + Gan y swyn oedd yn y fan.</p> +<p>Anwyl eneth, wrth im’ wrando<br /> + Ar eich llais, oedd imi’n wledd—<br /> +Gweled delw gwir brydferthwch<br /> + Fel yn eistedd ar eich gwedd,<br /> +Dychymygais mewn mynydyn<br /> + Fod angylion Gwynfa lân,<br /> +Rhwng eich dysg, eich moes, a’ch doniau,<br /> + Yn eiddigus wrth eich cân.</p> +<h3>O! DEDWYDD BOED DY HUN.</h3> +<p>(“<i>Oh</i>! <i>happy</i> <i>be</i> <i>thy</i> <i>dreams</i>”).</p> +<p>O! dedwydd, dedwydd, bo dy hûn,<br /> + Llawn o ddedwyddwch fo’th freuddwydion di;<br /> +Y bryniau aur sydd byth dan heulog hin,<br /> + A’r awyr las sy’n ddwyfol glir i ti;<br /> +Fry, fry, mae ysbryd pur dy fam,<br /> +Draw’n gwylio dros dy hûn rhag it’ gael cam,<br /> +Mor bur a’r ser sy’n gwylio dros dy lun,<br /> +O! dedwydd, dedwydd, bo dy hûn.</p> +<p>O! dedwydd, dedwydd, bo dy fywyd di,<br /> + Mae’th fam yn gwylio’th gwsg o’r nef +yn awr;<br /> +A’r llaw fu’n arwain hon i’r gwynfyd fry<br /> + Fo eto i’th arwain di trwy’r cystudd mawr;<br /> +Bydd llygaid engyl gyda llygad mam<br /> +Byth, byth, i’th gadw rhag cael unrhyw gam,<br /> +Cwsg tra mae’r ser yn gwylio uwch dy lun,<br /> +O! dedwydd, dedwydd, bo dy hûn.</p> +<h3>’RWY’N DOD, ’RWY’N DOD.</h3> +<p>(<i>Just</i> <i>as</i> <i>I</i> <i>am</i>).</p> +<p>Er mwyn y gwaed, fy Iesu hael,<br /> +Mae gobaith i bechadur gwael;<br /> +Ac fel yr un aflana’n bod,<br /> +At orsedd gras—’rwy’n dod, ’rwy’n dod.</p> +<p>Ni oedaf funud awr yn hwy<br /> +Heb guddio f’ hun mewn marwol glwy’,<br /> +Wrth droed dy groes yw’r fan i fod,<br /> +Fy Nghrist, fy Nuw,—’rwy’n dod, ’rwy’n +dod.</p> +<p>Er cael fy nhaflu ar bob llaw,<br /> +Gan ofn gelynion yma a thraw;<br /> +Ac er fod ofnau câs yn bod,<br /> +O fewn fy mron,—’rwy’n dod, ’rwy’n dod.</p> +<p>Er mod i ’n ddall, yn noeth, yn dlawd,<br /> +Mae’r Hollgyfoethog imi’n frawd,<br /> +A thrysor penna’r nef sy’n bod,<br /> +Yng nghroes fy Nuw,—’rwy’n dod, ’rwy’n +dod.</p> +<p>’Rwy’n credu’r hen addewid wiw,<br /> +Fod maddeu’n nghalon dyner Duw;<br /> +Cael claddu’m meiau yw fy nôd,<br /> +Yng nghlwyfau’r Oen,—’rwy’n dod, ’rwy’n +dod.</p> +<p>Gwnaeth cariad Crist y ffordd yn rhydd,<br /> +O wlad y nos i wlad y dydd;<br /> +Mae miloedd yno’n canu ’i glôd,<br /> +’Rwyf fìnnau’r gwan, yn dod, yn dod.</p> +<p>DIWEDD.</p> +<h2>Footnotes:</h2> +<p><a name="footnote39"></a><a href="#citation39">{39}</a> Ymddengys +fod Cymru, tua’r amser y priododd Syr Owen Tudur â’r +frenhines Catherine, a’i rhagolygon yn dra thywyll. Yr oedd +Owen Glyndwr yn ei fedd ers llawer o flynyddoedd, wedi oes o ymdrech +deg i gadw annibyniaeth ei genedl, a’r ymdrech honno wedi troi +yn fethiant. Cynllun y Gantawd ydyw fod cynhadledd o uchelwyr +a phendefigion a phendefigesau Cymru wedi ymgynnull mewn man penodol +i ymdrin ac i drafod sefyllfa ddirywiedig y wlad. Dychmygir hefyd +fod yno fardd a cherddor yn bresennol, fel y byddai braidd bob amser +mewn cynhulliadau o’r fath yn yr oesau hynny. Pan oedd y +bardd a’r telynor yn canu y pennill cyntaf yn y Gantawd, y mae +cennad yn dyfod i mewn yn hysbysu fod Syr Owen Tudur yn myned i’w +briodi â’r frenhines Catherine. Danghosir ychydig +o wahaniaeth barn rhyngddynt yn y mater ar yr olwg gyntaf.</p> +<p>Y mae llawer o benhillion diweddaf y Gantawd at ryddid y cerddorion +i’w rhannu yn unawdau, deuawdau, neu gydganau, fel y bo eu barn +a’u chwaeth.</p> +<p><a name="footnote104"></a><a href="#citation104">{104}</a> Cyhoeddir +trwy ganiatad Mr. Isaac Jones, Treherbert.</p> +<p>***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH MYNYDDOG. CYFROL II***</p> +<pre> + + +***** This file should be named 14547-h.htm or 14547-h.zip****** + + +This and all associated files of various formats will be found in: +https://www.gutenberg.org/dirs/1/4/5/4/14547 + + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://www.gutenberg.org/about/contact + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://www.gutenberg.org/fundraising/donate + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: +https://www.gutenberg.org/fundraising/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +</pre></body> +</html> diff --git a/14547-h/images/myn0b.jpg b/14547-h/images/myn0b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6dc89aa --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn0b.jpg diff --git a/14547-h/images/myn0s.jpg b/14547-h/images/myn0s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..5fad61b --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn0s.jpg diff --git a/14547-h/images/myn32b.jpg b/14547-h/images/myn32b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4c51112 --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn32b.jpg diff --git a/14547-h/images/myn32s.jpg b/14547-h/images/myn32s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..305884e --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn32s.jpg diff --git a/14547-h/images/myn48b.jpg b/14547-h/images/myn48b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b836c75 --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn48b.jpg diff --git a/14547-h/images/myn48s.jpg b/14547-h/images/myn48s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e5af802 --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn48s.jpg diff --git a/14547-h/images/myn64b.jpg b/14547-h/images/myn64b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..dd1291f --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn64b.jpg diff --git a/14547-h/images/myn64s.jpg b/14547-h/images/myn64s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..dbd75a8 --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn64s.jpg diff --git a/14547-h/images/myn80b.jpg b/14547-h/images/myn80b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b25f5f8 --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn80b.jpg diff --git a/14547-h/images/myn80s.jpg b/14547-h/images/myn80s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b5814dc --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn80s.jpg diff --git a/14547-h/images/myn8b.jpg b/14547-h/images/myn8b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..185ef88 --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn8b.jpg diff --git a/14547-h/images/myn8s.jpg b/14547-h/images/myn8s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..be5e1c9 --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn8s.jpg diff --git a/14547-h/images/myn96b.jpg b/14547-h/images/myn96b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1e50a02 --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn96b.jpg diff --git a/14547-h/images/myn96s.jpg b/14547-h/images/myn96s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a1e8721 --- /dev/null +++ b/14547-h/images/myn96s.jpg |
