initial commit of ebook 14507HEADmain

1 files changed, 3040 insertions, 0 deletions

diff --git a/14507-0.txt b/14507-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..0831cc2
--- /dev/null
+++ b/14507-0.txt
@@ -0,0 +1,3040 @@
+*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14507 ***
+
+Het Vatikaan.
+
+
+
+I.
+
+
+Reeds meermalen noodigde ik u uit, mij te vergezellen op mijne
+wandelingen door Rome, de onvergetelijke, de onvergelijkelijke
+stad. Wij doolden te zamen langs hare straten en pleinen, door
+hare ruïnen en monumenten; wij bezochten hare kerken, kloosters
+en paleizen; wij trachtten ons uit den overstelpenden rijkdom van
+beelden en herinneringen, die zich hier bij elken voetstap verdringen,
+althans de belangrijkste en treffendste voor den geest te roepen. Eene
+geschiedenis van vijf-en-twintig eeuwen, eene geschiedenis als geene
+andere stad ter wereld kan aanwijzen, ontrolt zich hier, in nog
+leesbaar schrift, voor uwen blik: de oude wereld, in haar hoogsten
+glans en verblindende heerlijkheid, in haar verval en ondergang ook;
+en daarnevens volgt ge, met eerbiedige aandoening, met kinderlijke
+ontroering, in haar wasdom, haar ontwikkeling, haar strijd, haar
+zegepraal, die christelijke kerk, waarvan Rome, bijkans sinds den
+aanvang, de hoofdstad, de metropolis, het aardsche middelpunt was,
+en die, als wereldmacht, zonder en buiten Rome kwalijk denkbaar is.
+
+In het ons gestelde bestek was het niet mogelijk, u alles te laten
+zien, deze geheel eenige wereld, welke Rome heet, u in al hare volheid,
+in haar veelvoudigen rijkdom te openbaren. Geen volledige schilderij
+gaven of beloofden wij u: slechts enkele schetsen. Mogen ze maar niet
+te zeer beneden de majesteit van het onderwerp zijn gebleven; mogen
+ze u slechts, nu en dan, als uit de verte hebben doen voorgevoelen,
+doen gissen, wat den pelgrim wacht, die naar deze moederstad van het
+christelijk Europa, naar deze voedster van kunst en wetenschap, zijne
+schreden richt. Toch zou het ons niet van het hart kunnen, voorgoed van
+Rome te scheiden, zonder u te hebben heengeleid naar die wereldberoemde
+plek, het hart van het latere Rome, naar dat pauselijk paleis, waarvan
+de naam, sinds eeuwen, op aller lippen zweeft, en ook nu weder door
+duizenden bij duizenden, met zoo verschillende aandoeningen en op
+zoo verschillende toon, wordt uitgesproken: naar het vatikaan.
+
+Ge schrikt toch niet op het hooren van dien naam? Stel u gerust:
+wij zullen van ons bezoek aan de pauselijke residentie geen
+voorwendsel maken om af te dalen in het strijdperk der staatkundige
+en godsdienstige machten, van wier geduchte, wereldhistorische,
+en toch pas aangevangen worsteling, wij de verre van onverschillige
+toeschouwers zijn. Maar dit dan ook vragen wij van u, dat gij met
+eerbied dezen drempel overschrijdt, met dien eerbied, dien ge behoort
+te gevoelen voor al wat waarlijk groot is, wat gewijd is door de
+onvergankelijke herinneringen der eeuwen, gewijd door de majesteit
+der godsdienst, der kunst, der traditie. Zie, wien niet in zijn hart
+dien eerbied voor het verleden, voor de traditie gevoelt, dien vromen
+eerbied, dien ik zoo gaarne piëteit zou noemen, hij blijve verre
+van het vatikaan, verre van Rome--althans van het Rome, zooals wij
+het gekend hebben. Zoo ge u niet, wie ge overigens zijn moogt, met
+brandende verontwaardiging, met walging, afkeert van de ondragelijke,
+laaghartige, echt gemeene lasteringen en spotternijen en armzalige
+geestigheden, waarin een zeker deel onzer dagbladpers niet kan nalaten
+zich te vermeien, zoodra er sprake is van het pauselijk hof of van
+de katholieke kerk;--sla dan deze bladzijden over: wij wenschen voor
+u niet te schrijven. Maar kunt ge sympathie gevoelen voor hen--al
+deelt ge hunne godsdienstige of staatkundige overtuiging niet--wier
+harte treurt en rouw draagt over de vernedering der stad, van haar
+hoogen rang als metropolis der christelijke wereld gevallen, om af
+te dalen tot dien eener vulgaire hoofdstad van een modern koninkrijk,
+waar de geestdoodende, verstompende arbeid der hedendaagsche industrie
+de klassieke herinneringen en heilige overleveringen zullen verdringen
+en uitwisschen, waar het geur- en kleurlooze moderne leven alles met
+zijn eentonig grauwe tint zal overdekken; sympathie voor hen, wier
+lippen niet dan met eerbied den naam uitspreken van dien grijsaard,
+die, door geen rampen gebogen, standvastig blijft getuigen voor wat
+naar zijne overtuiging waarheid is en recht, die met onwankelbare
+trouw het hem overgeleverde pand bewaakt, en met koninklijke fierheid
+weigert de knie te buigen voor de afgoden van den dag; den naam van
+dien veelbeproefden paus Pius IX, wien ook zij, die, gelijk wij, niet
+tot zijne kinderen behooren, wel gaarne de hulde hunner hoogachting
+brengen,--wel dan, wees welkom, volg mij naar het vatikaan zelf,
+eene stad in de stad, eene eigene wereld in de wereld van Rome.
+
+
+
+II.
+
+
+Op een mijl afstands van het oude Rome in eene smalle vallei,
+aan de eene zijde begrensd door de westelijke hellingen van den
+Janiculus, aan de andere door eene lage heuvelreeks, ontsprong
+weleer eene kristalheldere bron, waar de herders hunne kudden
+heenleidden om te drinken, en wier wateren zich welhaast verloren
+in de ruischende rietbosschen langs haar zoom. Onder de regeering
+van keizer Valentinianus II, liet paus Damasus het water dier bron,
+langs onderaardsche buizen, naar eene plek in de nabijheid der
+basiliek van Sint-Pieter voeren: eene plek, die in den loop der
+eeuwen herhaaldelijk van voorkomen is veranderd, maar die toch nog
+altijd, door haar naam en haar fontein, de herinnering bewaart aan
+Sint-Damasus, den opvolger van Liberius op den roomschen stoel,
+den vriend van den heiligen Hieronymus. Het groote voorplein, dat
+uit de kolonnade van Sint-Pieter naar die verzameling van paleizen
+en museums voert, welke te zamen den naam van het vatikaan dragen,
+heet nog altijd het plein van Sint-Damasus.
+
+Die fontein en die waterleiding--ziedaar de oudste sporen van eene
+pauselijke woning in de onmiddellijke nabijheid der basiliek, die het
+gebeente der apostelen Petrus en Paulus bevat. Het water van deze
+fontein heeft Karel de Groote gedronken, toen hij als gast van Leo
+III, in deze woning zijn intrek nam, eer hij het verlaten paleis der
+Caesars op den Palentijn ging betrekken. Dat plein van Sint-Damasus,
+door hoevele machtigen der aarde is het sedert betreden!
+
+Naar men zegt, heeft het vatikaan elfduizend kamers: niemand zal
+ze wel hebben geteld, en zeker zal geen enkele paus ze ooit hebben
+bezocht. Toch zult ge u van de uitgestrektheid van dit paleis,
+dat heugenis heeft van zoovele eeuwen, waaraan Barmante, Raphaël,
+Ligorio, Fontana, Maderna, Bernini en zoovele anderen gearbeid
+hebben, een denkbeeld kunnen vormen, wanneer ik u zeg, dat deze
+groep gebouwen niet minder dan twintig pleinen of binnenplaatsen
+omvat, en dat er voor eene behoorlijke gemeenschap tweehonderd-acht
+verschillende trappen noodig waren. De rechtervleugel van het plein
+van Sint-Damasus wordt ingenomen door eene dubbele reeks gebouwen,
+waarvan de bovenverdiepingen, tegenover het plein Rusticucci,
+bewoond worden door de hoogste dignitarissen van den staat. Om bij
+monseigneur De Mérode, den minister van oorlog, te komen, moest men
+tweehonderd trappen opklimmen; de alvermogende staatssecretaris,
+kardinaal Antonelli, woont niet veel lager. De verdieping onder
+deze bevat de vertrekken van den heiligen vader zelf, die uit zijne
+hooge woning over de gekanteelde muren van den Borgo heen ziet. In de
+eerste jaren der regeering van den tegenwoordigen paus, placht, op den
+feestdag van Sint-Pieter, het landvolk uit den omtrek van Rome zich
+bij de Porta-Angelica te verzamelen, om daar, van zoo nabij mogelijk,
+den toen zoo gevierden Opperpriester toe te juichen, als hij zich
+voor de vensters van zijn paleis vertoonde. Ze zijn sedert verstomd,
+die juichkreten....
+
+De gebouwen, die het binnenplein omringen, zijn ontworpen naar
+teekeningen van Raphaël. Hij schetste het plan dier ronde booggewelven,
+dier dorische pilaren op de eerste, dier ionische op de tweede
+verdieping, dier saamgestelde kolommen, die den architraaf dragen. Van
+de drie vleugels voltooide hij echter slechts den grootste; Gregorius
+XIII en zijne opvolgers zetten het werk voort en volgden daarbij het
+oorspronkelijke plan. Slankheid en bevallige eenvoud kenmerken deze
+galerijen; maar meer dan door het gebouw zelf werd vroeger de aandacht
+van den bezoeker getrokken door de wereldberoemde schilderijen van
+den meester, die van beneden tusschen de bogen zichtbaar waren. Sedert
+eenige jaren is dat evenwel niet meer het geval. Iemand--men beweert
+kardinaal Antonelli--is op de ongelukkige gedachte gekomen om de open
+bogen der _Loggie_ met groote vensterramen te sluiten, waardoor deze
+galerijen iets hebben gekregen van een _serre_ of modernen wintertuin,
+en de edele eenvoudigheid van het gebouw totaal verloren is gegaan. Des
+zomers is het in de dus gesloten bovengalerijen, waar de kostbaarste
+kunstwerken zijn, schier ondragelijk heet: men zegt dat deze verhitte
+broeikasten-temperatuur voor de schilderijen nog veel nadeeliger is
+dan de invloed van wind en weer.
+
+Ter linkerhand voert een trap naar deze _Loggie_ (Loges), een galerij
+van dertien bogen, vanwaar ge u naar de vertrekken kunt begeven der
+voormalige pausen Nicolaas V, Sixtus IV, Alexander VI, Julius II,
+Leo X, Clemens VII, enz. Deze vertrekken, tegenwoordig ontmeubeld,
+getuigen nog van de heerlijkheid der pausen uit de huizen van La
+Rovère en Medicis; zij worden thans alleen door kunstenaars en enkele
+andere vreemdelingen bezocht, die ook wel iets anders willen zien,
+dan waar het groote publiek prijs op stelt. Voor ditmaal zullen
+wij niet verder gaan dan de eerste verdieping dezer gebouwen,
+die voortdurend vergroot en uitgebreid zijn, sinds paus Celestinus
+III ze in 1192 herbouwde, en sinds daar, na de terugkomst uit de
+babylonische ballingschap van Avignon, voor de eerste maal, ten jare
+1387, een conclave gehouden werd, waarin de Napolitaan Pignani werd
+verkozen, die onder den naam van Urbanus VI den pauselijken stoel
+beklom. Deze loges, waarvan het bevallige, sierlijke schilderwerk,
+van de hand van Jan van Udine--bloemen, vruchten, vogels, arabesken,
+enz.--onder de regeering van Pius IX zeer sterk is gerestaureerd,
+voeren naar twee ruime, kostbaar versierde zalen, de _Sala Ducale_
+(Hertogszaal) en de _Sala Regia_ (Koningszaal). Beiden munten veelmeer
+uit door pracht dan door smaak; zoowel de stijl als de decoratie
+van beeld- en schilderwerk is zwaar, drukkend, onbevallig. Ons wacht
+zooveel uitnemend schoons, dat wij ons in deze zalen, waarvan ge de
+wedergade overal zoudt kunnen vinden, niet behoeven op te houden.
+
+Op zekeren dag dwaalde ik door de Sala Regia, zoekende naar
+eene deur en een _custode_, om mij te begeven naar een weinig
+bezocht heiligdom der oude kunst, vóór het schitterend tijdperk der
+renaissance, door de twee groote mededingers, Michel Angelo en Raphaël,
+beheerscht. Toevallig kwamen juist eenige franschen voorbij, begeleid
+door een prelaat, die mij de poort van dit heiligdom ontsluiten
+kon. Ik voegde mij bij hen, en volgde hen naar de _Appartementen
+Borgia_, op last van Alexander VI, voor het grootste gedeelte door
+Pinturicchio beschilderd.
+
+Bernardino Betti, bijgenaamd il Pinturicchio, is wel de merkwaardigste
+van een groep kunstenaars, die, met en nevens Raphaël, de nieuwe
+richting der Renaissance volgende, toch meer hebben overgehouden
+van dat naïeve, romantische, en meer teedere dan edele, dat diep
+gemoedelijke, dat de kunst der middeleeuwen in zoo hooge mate eigen
+was. In de stille gebergten van Umbria, in het afgelegen Perugia,
+zuiverder dan elders bewaard, vond deze oude traditie, waaraan
+ook Raphaël zelf een niet gering deel van zijne ongeëvenaarde
+bekoorlijkheid dankt, vooral ook hare uitdrukking in de werken van
+Pinturicchio, den medearbeider van den grooten meester van Urbino,
+door wiens machtig genie hij zelf werd bezield. Maar Pinturicchio
+staat veel dichter bij den ouden tijd: toen Raphaël geboren werd,
+was hij bereids negen-en-twintig jaar oud; zijn eerste meesters
+behooren nog tot de voorgangers van Perugino, tot wiens leerling men
+hem ten onrechte gerekend heeft, en die maar acht jaren ouder was
+dan zijn gewaande leerling. Beiden hebben hunne vorming te danken aan
+Benedetto Buonfigli; beiden hebben, hoezeer op verschillende wijze,
+denzelfden weg gevolgd; maar terwijl Perugino, als door eene soort
+van verbijstering aangegrepen, den moed verliest en ondergaat, blijft
+zijn mededinger, wellicht tot minder schitterende hoogte opgeklommen,
+toch voortdurend vooruitgaan, en staat daar eindelijk als de laatste en
+eenige vertegenwoordiger der zuivere traditie van de umbrische school.
+
+Bernardino Betti heeft, op last van Alexander VI, in het vatikaan vier
+zalen met de werken zijner hand versierd: werken, waarvan de eenigszins
+schroomvallige liefelijkheid en de teedere frischheid van koloriet,
+nog heden uwe aandacht trekken. Alvorens deze zalen te bereiken,
+gaat ge door eenige vertrekken, die tot bibliotheek zijn ingericht,
+en komt dan in eene zaal, die onder Leo X werd herbouwd en door Jan
+van Udine en Perino del Vaga op nieuw gedecoreerd. In de volgende
+zaal echter vindt ge het werk van Pinturicchio: tooneelen uit het
+leven van den Zaligmaker en van de heilige maagd. De schilderijen,
+waarvan vooral de aanbidding van het Kind door de heilige maagd en
+Sint-Jozef uitmunt, komen voortreffelijk uit te midden der rijke
+en eenigszins donkere, sombere decoratie der zaal. De volgende
+zaal is nog prachtiger versierd: bas-reliefs wisselen hier het
+schilderwerk af. De groote stukken dragen een eigenaardig kenmerk:
+blijkbaar heeft de schilder er zich op toegelegd, om aan de gewijde
+tafreelen een zooveel mogelijk behaaglijk karakter te geven:--het
+is godsdienstige kunst voor het paleis van een groot geestelijk
+heer. Op den achterwand, tegenover het venster, heeft de schilder
+de legende van Sinte-Catherina van Alexandrië voorgesteld, die voor
+keizer Maximianus verschijnt, en door hare geleerdheid eene gansche
+vergadering van wijsgeeren beschaamt, opzettelijk bijeengeroepen om
+met haar te redetwisten. Aan deze zegepraal dankt zij de eer, patrones
+der scholen te zijn; maar terwijl de uit het veld geslagen wijsgeeren
+naar den brandstapel werden gevoerd, onderging ook Sinte-Catherina
+zelve den marteldood op het rad. In deze zelfde zaal ziet ge nog den
+marteldood van Sinte-Juliana; Sinte-Barbara het huis haars vaders
+ontvluchtende, eene allerliefst geteekende figuur, vol jeugd en
+naïeve onschuld; eene Visitatie (het bezoek van Elisabeth bij Maria),
+waarin de madonna, naar het schijnt, een portret is: eene profanatie,
+die toen nog eene nieuwigheid was. Voorts eene afbeelding van de
+kluizenaars Sint-Antonius en Sint-Paulus, het brood verdeelende, dat
+een raaf hun aanbrengt, terwijl drie engelen en twee andere monniken
+hen gadeslaan; eindelijk nog een Sint-Sebastiaan. Pinturicchio is
+een der eersten, die zijne figuren op een wezenlijken achtergrond,
+in de ruimte, heeft weten te plaatsen; zijne liefelijke landschappen,
+de zachte, teedere, smeltende tonen zijner perspectieven geven aan
+zijne schilderijen niet alleen een groote bekoorlijkheid, maar ook
+eene hooge mate van waarheid.
+
+De decoratie der zaal, die nu volgt, is ontleend aan de oude
+wijsbegeerte der scholastiek. Zeven groote schilderijen stellen de
+attributen der goddelijke en menschelijke wetenschappen voor: zeven
+allegorische figuren, op tronen gezeten, en omstuwd door de mannen,
+die zich in al deze vakken bijzonder beroemd hebben gemaakt. Wat
+aan deze, anders zoo dorre en op zich zelf zoo weinig aantrekkelijke
+voorstellingen eene bijzondere bekoorlijkheid geeft, is de uitnemende
+kunst en treffende waarheid, waarmede al deze personen levend en
+handelend, ieder naar den aard van zijne bekwaamheid en beroep
+werkzaam, zijn weergegeven. De figuren zijn uit het leven gegrepen,
+en hebben niets van die onnatuurlijke stijfheid en gemaaktheid,
+dat gedwongene en gekunstelde, dat maar al te te vaak aan latere
+symbolische of allegorische voorstellingen eigen is.
+
+De volgende zalen zijn veel minder beteekenend, omdat Pinturicchio,
+aan wien de versiering der kathedraal van Orvieto was opgedragen, zich
+bij de beschildering dezer vertrekken door zijn ouden leermeester
+Buonfigli liet vervangen. Toch vindt ge misschien nergens zoo
+uitnemende gelegenheid om de eigenaardige traditie der umbrische
+school, eene dochter der oud-florentijnsche, en vooral ook het talent
+van een harer voortreffelijkste vertegenwoordigers, Bernardino Betti
+genaamd il Pinturicchio, te bestudeeren, dan juist in de schilderijen,
+die hij voor de woning der Borgia's vervaardigde. Juist daarom heb
+ik eenigszins uitvoerig over deze bijkans onbekende en onopgemerkte
+kunstwerken gesproken.
+
+Het was mij, te midden dezer gewijde, ernstig-liefelijke
+voorstellingen, allen aan de gewijde historie of legende ontleend,
+en zoo vromen, naïeven zin ademende, wonderlijk te moede, als ik
+mij herinnerde, wie hier eenmaal hadden geleefd en bedacht wat deze
+rijk versierde wanden konden hebben aanschouwd, en beluisterd;
+van welke tooneelen deze stemmige vertrekken wellicht getuigen
+waren geweest. Deze Borgia's hebben toch een weinig eervollen naam
+achtergelaten; paus Alexander VI, Lucretia, Francesco, Cesar Borgia:
+eene duistere schaduw hangt over aller beeld, een onuitwischbare
+vlek kleeft op aller nagedachtenis. Wel trachtte de jonge, blonde,
+uiterst beleefde _Monsignore_, die ons vergezelde, ons een beteren
+dunk te geven van paus Alexander, door telkens te wijzen op de
+stichtelijke schilderijen waarmede hij zijne vertrekken versierde:
+maar deze rehabilitatie van een zoo befaamd personage vond zeer
+weinig ingang; en onze monsignore, wel opgevoed en fijn beschaafd
+als al zijne collega's, was te wellevend om te blijven aandringen,
+waar hij zag dat men niet dan onwillig luisterde. En toch--heeft de
+moderne kritiek niet uitgemaakt, dat althans de grove beschuldigingen
+van Guicciardini tegen paus Alexander VI niet zoo voetstoots mogen
+worden aangenomen? Misschien zal men er in slagen om ook dit monster
+der legende in een mensch te herscheppen, dien wij althans begrijpen
+kunnen; zeker zal het nooit gelukken in dezen man een waardig dienaar
+van Christus, laat staan het hoofd zijner kerk te doen herkennen. Ik
+heb hier zijn portret gezien: die ronde, zwaarlijvige, plompe figuur:
+die verwrongen mond, die valkenblik, die krom gebogen neus, die
+gele gelaatskleur: dit alles geeft u den indruk van eene zinnelijke,
+wispelturige, onrustige, eigenzinnige, sluwe natuur; een indruk, nog
+versterkt door een blik op die korte, vette handen met dikke vingers,
+die zoo recht passen bij de gemeenheid der geheele verschijning.
+
+
+
+III.
+
+
+De vatikaansche museums zijn zoo groot en zoo uitgestrekt, dat, zoo
+ge niet in dien reusachtigen doolhof wilt verdwalen, het alleszins
+wenschelijk is, bij uw bezoek met methode te werk te gaan, en niet in
+het binnenste heiligdom den voet te zetten, voor ge u als het ware met
+de voorhoven hebt vertrouwd gemaakt. Wij zullen een begin maken met
+de LIBRERIA VATICANE.--Eene breede, ruime zaal, haast aan het schip
+eener kerk gelijk, en midden in eene lange dwarsgalerij uitkomende,
+werd op last van Sixtus V, door Dominico Pontana ingericht voor
+de plaatsing van manuscripten; sedert 1840 is in de aangrenzende
+vertrekken Borgia een groot gedeelte der gedrukte boeken geplaatst,
+wier aantal tegenwoordig ruim honderd duizend-vijfhonderd bedraagt.
+
+De vatikaansche bibliotheek munt boven alle anderen uit door het
+groote aantal en de kostbaarheid harer handschriften: zij bezit er
+niet minder dan vijf-en-twintig-duizend vijfhonderd-zeven-en-zeventig,
+waarvan sommigen tot de vijfde eeuw opklimmen. Alle eeuwen, alle
+beschaafde en half-beschaafde volken van Europa en Azië hebben hunne
+bijdragen geleverd tot verrijking van dezen schat. Het is jammer, dat
+Plinius ons geen inventaris heeft nagelaten van de eerste bibliotheek
+van het oude Rome, die door Asinius Pollio werd gesticht: wij zouden
+anders in de gelegenheid zijn, zeer leerrijke vergelijkingen te maken.
+
+De inrichting is niet alleen grootsch en indrukwekkend, maar de aanblik
+dezer zalen is betooverend: hier heerscht eene ideale pracht, waarvan
+ge u moeilijk een denkbeeld maken kunt. Op het eerste gezicht zoudt
+ge niet meenen in eene bibliotheek te zijn. Terwijl elders de boeken,
+rij aan rij geschaard, u van alle zijden aanstaren, als wilden zij u
+recht doen gevoelen hoe hopeloos een pogen het is, dezen oceaan van
+letters te doorwaden, en hoe dwaas, nog maar steeds nieuwe boeken
+te schrijven, alsof er nog niet genoeg waren:--bespeurt ge in de
+vatikaansche _Libreria_ geen enkel boek, geen enkel manuscript. Al
+deze schatten zijn zorgvuldig weggeborgen in gesloten kasten,
+rijk verguld en met fantastische kleurenpracht beschilderd: een
+feest voor de oogen. Daar worden de negenduizend handschriften van
+Nicolaas V bewaard, en de rijke schatten, sedert daaraan toegevoegd,
+als: de collectie van den geleerden Fulvio Orsini, die in zijn jeugd
+liep te bedelen, en bij zijn dood een prachtig kabinet naliet; de
+verzamelingen der Benedictijnen van Bobbio, zoo rijk aan palimpsesten;
+die van het slot te Heidelherg, weleer door den keurvorst Maximiliaan
+van Beijeren, het hoofd der katholieke ligue tijdens den dertigjarigen
+oorlog, geroofd en sedert naar Rome gezonden; de collectiën uit de
+boekerij der hertogen van Urbino, door Guid' Ubaldo de Montefeltro
+bijeengebracht; de kostbare boekverzameling van koningin Christina
+van Zweden; de _Libreria_ der Ottoboni, aangelegd door den ouden paus
+Alexander VIII, die zijn onstuimigen ijver om zijne bloedverwanten te
+verrijken, verontschuldigde met een beroep op zijn hoogen leeftijd,
+zeggende: _"Son' già le venti-tre e mezzo"_; de collectie Capponi,
+in 1746 aan de vatikaansche bibliotheek vermaakt door den markies
+Alexander, die, in zijne hoedanigheid van _Foriere maggiore_, door
+Clemens XII werd belast met de inrichting van het kapitolijnsche
+museum; het rijke kabinet van den kardinaal Zelada; eindelijk de
+grieksche manuscripten van het klooster Grotta-Ferrata, en die van
+den kardinaal Maï, door Pius IX aangekocht.--Er zijn hier achttien
+handschriften in het slavisch; tien, die uit China afkomstig zijn,
+twee-en-twintig uit Indië, dertien uit Armenië, twee uit het land der
+oude Iberiërs; tachtig in het koptisch, en een in het samaritaansch;
+voorts een-en-zeventig uit Ethiopië, vijfhonderd-negentig van
+hebreeuwschen oorsprong, en vierhonderd-negen-en-vijftig van syrischen
+oorsprong; vier-en-zestig uit Turkije, zevenhonderd-zeven-en-tachtig
+uit Arabië, en  vijf-en-zestig uit Perzië, versierd met keurig
+uitgevoerde miniaturen, waarin ge de fantastische figuren der
+oostersche tooversprookjes, op hunne zwarte arabische paarden gezeten,
+omfladderd door hun met goud gestikt zwierend gewaad, als in een droom,
+voorbij ziet zweven.
+
+Indien ge zoo gelukkig zijt vermogende voorspraak te hebben, dan zullen
+nog andere schatten voor u aan het licht worden gebracht: de _Bijbel_
+van den heiligen Gregorius den Groote, het romeinsche handschrift
+van Terentius, en de oude palimpsest, waarop de kardinaal Angelo Maï
+onuitgegeven fragmenten heeft ontcijferd van Cicero's redevoeringen
+_Pro Scauro_, _In Clodium_, _Pro Flacco_, en van zijne verhandeling _De
+Republica_, welke fragmenten hij in 1814 en 1822 heeft uitgegeven. Den
+beroemden _Codex Vaticanus_, dat overoude handschrift der Evangeliën,
+krijgt ge niet te zien; ge weet, dat zelfs de geleerde prefect der
+Libreria niet dan met groote moeite de vergunning kon verwerven,
+dezen kostbaren Codex te commentariëeren;--maar, onder de minder oude
+_codici_ zult ge er toch nog genoeg vinden, die uwe aandacht trekken,
+en die men u zonder bezwaar in handen geeft. Ziehier bij voorbeeld:
+"DE HANDHAVING DER ZEVEN SACRAMENTEN _tegen Maarten Luther, door
+den onoverwinnelijken Koning van Engeland en Frankrijk en Heer van
+Ierland, Hendrik, de achtste van dien naam."_ Dit in het latijn
+geschreven boek, dat in 1521 bij Pynson te Londen gedrukt werd,
+heeft op de laatste bladzijde de volgende opdracht aan den paus,
+door Hendrik VIII eigenhandig geschreven: _"Anglorum rex Henricus
+Leoni Xo_, mittit hoc opus ad fideï testem et amicitae." De tegen
+Luther gerichte _Assertio_ vewierf dezen strijder voor de katholieke
+eenheid den titel van _Defensor fidei_, Verdediger des geloofs: een
+titel, hem door den paus geschonken, en sedert door de schismatieke
+souvereinen van Groot-Brittanje, door Hendrik VIII zelf in de eerste
+plaats, als wapen tegen den paus gebruikt. Alle volgende koningen
+van Engeland hebben--dwaas genoeg--tot heden dien titel, die toch
+geen zin meer heeft, gevoerd.
+
+Zal ik melding maken van de handschriften met miniaturen: van
+de _Homeliën van Sint-Gregorius_, de _Dogmatica panoplia_, den
+_Monoloog van Basilius II_ (elfde eeuw); van het _Boek van Josua_
+(zevende eeuw); van den _Dante_, het _Missaal_ van Matthias Corvinus,
+koning van Bohemen en Hongarije, meesterstukken uit de vijftiende eeuw;
+van de overheerlijke pauselijke _Antiphonariën_, door de uitnemendste
+geniën der onvergelijkelijke, diepzinnig-mystische school van Umbrië
+geïllustreerd; van het _Jachtboek_ van keizer Frederik II; van den
+_Virgilius_ uit de twaalfde eeuw, den _Terentius_ uit de negende;
+van nog een anderen _Virgilius_, naar men zegt uit den tijd van paus
+Pelagius.... Maar een boekdeel ware te vullen met de enkele opnoeming
+dezer ongeëvenaarde kunstschatten, dezer historische schatten, hier
+in zoo kwistigen overvloed bijeenverzameld.
+
+Nog veel minder waag ik mij aan ook maar eene bloote vermelding van
+het vatikaansche archief, in afzonderlijke zalen bewaard. Als men
+zich ook slechts een enkel oogenblik voor den geest roept, welke
+rol het pauselijk hof in Europa heeft gespeeld, en hoe, eeuwen en
+eeuwen achtereen, alle draden van de geschiedenis der halve wereld
+hier samenliepen:--dan zal men zich eenigermate kunnen voorstellen,
+welke beteekenis deze archiven voor de geschiedenis, niet maar van
+een of ander land of bijzonder tijdperk, maar voor de algemeene
+geschiedenis der menschheid, hebben.
+
+Doch al deze schatten, wier bewaking aan een gepurperden _Custode_ is
+opgedragen, zijn uiterst moeilijk te genaken. In de bibliotheek is wel
+eene kleine leeskamer, waar ge kopiïsten vindt voor zes verschillende
+talen; maar deze zaal sluit om twaalf uren op den middag, en uithoofde
+van de menigvuldige feesten, wordt zij stellig op honderd ochtenden
+van het jaar niet ontsloten. Naar men zegt, bestaan er wel geschreven
+catalogussen, maar ge krijgt die niet in handen, met uitzondering
+van den inventaris der oostersche Codices, de eenige die tot dusver
+gedrukt is. Eindelijk moet ge voor elk nieuw boek dat ge wenscht
+te gebruiken, eene nieuwe vergunning hebben, en is die niet te
+verkrijgen zonder tusschenkomst van een gezant. Ziedaar, voorwaar,
+hinderpalen genoeg! En toch, daar blijft het nog niet bij. Eene met
+eindeloos veel moeite verkregen vergunning wordt somwijlen, onder
+het nietigste voorwendsel, eensklaps weder ingetrokken. Bovendien
+kunt ge, zelfs met een vergunning gewapend, geen enkel manuscript
+in handen krijgen, tenzij ge het met zijn nommer aanwijst: nu zijn,
+van sommige afdeelingen, die nommers niet te vinden dan ten koste van
+eindelooze en vervelende nasporingen in sommige oude en dikwijls nog
+onvolledige compilatoren. Alles is er op aangelegd, om het gebruik
+dezer bibliografische schatten zoogoed als onmogelijk te maken. Dit
+is zeer kleingeestig en bekrompen; bovendien heeft deze onredelijke
+gestrengheid dit nadeelig gevolg, dat daardoor eene gansche schaar
+van geleerden en oudheidminnaars, die dit nutteloos begraven van
+vijf-en-twintigduizend handschriften maar niet vergeven kunnen,
+worden aangezet om mede hunne stem te voegen bij de vele stemmen der
+aanklagers van de pauselijke regeering.
+
+Maar zoo deze schatten hier als begraven zijn: het moet worden
+toegegeven, dat men zich bezwaarlijk een prachtiger tombe
+denken kan. Uit het bureau der afschrijvers treedt ge door eene
+kleine ijzeren deur in de groote, onder Sixtus V gebouwde zaal:
+en onwillekeurig verrast, staat ge een oogenblik als verbijsterd
+stil. Daar ligt zij voor u, de reusachtige zaal, vijftig voeten breed,
+en tweehonderd-twintig voet lang, in al hare wondervolle, fantastische
+pracht: stralende van goud en kleuren, met schilderwerk overdekt,
+schitterend versierd, prachtig gemeubeld. Zeven zware pilaren, met
+kasten betimmerd, waarvan de paneelen met miniaturen zijn beschilderd,
+deelen haar in twee schepen; op de lagere kasten langs de pilaren
+prijkt eene collectie etrurische vazen. Viviani, Salviati van Florence,
+Cesare di Nebbia, Salimbeni van Siëna, Guidotti, hebben de wanden,
+de friezen, het gewelf der zalen met fraaie, levendig gekleurde, deels
+zinrijke fresko's bedekt. Ge ziet hier, onder meer, eene gansche reeks
+voorstellingen uit het leven van Sixtus V, den bouwheer dezer zaal;
+tegen de pilaren zijn de afbeeldingen van de mythische uitvinders van
+de verschillende alphabetten; op de kroonlijst boven ieder beeld zijn
+de letterteekenen van het door hem uitgevonden alphabet aangebracht.
+
+Aan het einde der zaal, waar zij zich aan de groote galerij aansluit,
+staan twee kolossale, fraai bewerkte porseleinen kandelabres. Op
+dit punt vooral is de aanblik van het geheel, van de rijke weelderig
+versierde zaal achter u, en van de niet minder prachtige, in bonte
+kleurenpracht stralende, geheel beschilderde galerij, die zich aan uwe
+rechter- en linkerhand uitstrekt, inderdaad tooverachtig schoon. Ge
+hebt moeite te gelooven, dat ge u in eene bibliotheek, en niet in
+een of ander paleis uit de Duizend-en-eene-nacht bevindt.
+
+Evenals op vele andere plaatsen, is ook hier de bibliotheek vereenigd
+met een museum van zeldzaamheden en een kabinet van gesneden steenen,
+cameeën en dergelijke kostbaarheden; maar terwijl elders, zooals ook te
+Londen en te Parijs, deze verschillende zaken van elkander gescheiden
+zijn, is hier alles in hetzelfde lokaal bijeen. Om echter de orde te
+bewaren en verwarring te voorkomen, heeft men een eenvoudig middel
+bedacht; in plaats van de zaal door houten beschotten te verdeelen en
+het perspectief te bederven, heeft men de verschillende afdeelingen
+door lage hekjes, zonder eenig versiersel, om de aandacht niet af
+te leiden, afgescheiden; vrij en onbelemmerd dwaalt nu de blik,
+langs de bibliotheek, aan de eene zijde tot in het kabinet, waar de
+overblijfselen van de trireme van Tiberius worden bewaard, en aan de
+andere tot in het museum van gewijde kunst.
+
+In den rechtervleugel der groote galerij, wederom van boven tot
+beneden met schilderwerk bedekt, vindt ge onder anderen, antieke
+gebeeldhouwde zuilen van porfier; een antieke sarkophaag, in 1777
+bij de Capeensche poort opgedolven, en waarin men het geheele kapsel
+eener romeinsche dame gevonden heeft; eenige fraaie niëllo's in zilver:
+de _Dood van Medusa_, de _Verslagen Titans_, wellicht van de hand van
+Benvenuto Cellini; voorts eenige fijne mozaïeken uit de villa Adriana,
+en vier beroemde borstbeelden: Nero, Balbinus, Septimius-Severus
+en Octavius-Augustus, benevens een prachtige bronzen buste van een
+jong meisje.
+
+De linkervleugel brengt ons naar het museum van gewijde kunst, dat
+zijn oorsprong dankt aan Benediktus XIV. Deze paus, de kostbare
+verzameling gezien hebbende, met veel moeite en inspanning en na
+jarenlangen arbeid, door Francesco Vettori bijeengebracht, kwam op den
+gelukkigen inval om dien geleerde tot conservator van het vatikaansche
+museum te benoemen. Toen de professor in 1770 stierf, liet hij zijne
+verzameling natuurlijk aan het door hem beheerde museum na. Hij had
+dus wel de eer verdiend, om, evenals de kardinalen-bibliothekarissen,
+in buste te prijken op een der acht kasten, waarin zijne collectie
+wordt bewaard: eene collectie, laatstelijk verrijkt door eene menigte
+kleine voorwerpen, die in betrekking staan tot de christelijke
+eeredienst der eerste eeuwen, en in zes groote platte glazen kasten,
+op even zooveel tafels geplaatst, zijn ten toon gesteld. Men vindt
+hier bisschopsringen, ivoren diptyken uit de achtste en negende eeuw;
+lijkbussen; zoogenoemde _Lacrymae_, glazen flesschen, waarin, naar
+men zegt, het bloed der martelaren werd bewaard; antieke lampen van
+gebakken aarde, waarop de symbolen van het christelijk geloof zijn
+afgebeeld; en een aantal kleine paneeltjes, even merkwaardig als
+zeldzaam, van de mystieke meesters uit den byzantijnschen tijd. Deze
+uitnemende verzameling sluit zich geleidelijk aan bij eene collectie
+oude schilderstukken, door Gregorius XVI in eene der volgende
+afdeelingen van de galerij bijeengebracht, en waar ge kostbare en
+zeldzame werken vindt van Margariton d'Arezzo, van Cimabue, van Guido,
+van Duccio van Siëna, van Giotto, van Massaccio, van Lorenzo Monaco
+en van den eenigen Giovanni da Fiesole. Bij de keus dezer stukken is
+men met groote zorgvuldigheid te werk gegaan: alleen wat zich door
+werkelijke verdienste aanbeval, of uit een archaeologisch oogpunt
+merkwaardig was, mocht hier eene plaats vinden.
+
+Niet verre van daar is een kabinet, waar Pius VII de stempels van
+gebakken aarde heeft doen rangschikken, die tijdens het romeinsche
+rijk werden gebezigd om de pannen, de steenen en andere bouwmaterialen
+te merken. De grondslag tot deze collectie werd gelegd door dien abt
+Gaëtano Marini, die zoo ijverig de vatikaansche schatten tegen de
+fransche roofzucht verdedigde, en die door Napoleon gedwongen werd
+zijn verblijf in Frankrijk te vestigen, en daar de hand te leenen
+tot het rangschikken van hetgeen uit het vatikaan was geroofd. Hij
+stierf te Parijs, kort vóór den slag van Waterloo. De gedachte om eene
+verzameling van zulke fabriekmerken aan te leggen, moest zeker in de
+eerste plaats bij den oudheidkenner opkomen, die aan de beschrijving
+van deze voorwerpen een gansch boekdeel heeft gewijd. Toch moet ge
+niet, met een voornamen glimlach, de schouders ophalen, noch den
+ijver geringschatten, dien de Paus tot uitbreiding en volmaking dezer
+verzameling besteedde: deze stempels toch wijzen de juiste tijdperken
+aan, waarop de thans in puin gestortte gebouwen zijn gesticht: eene
+aanwijzing die te meer van belang is, daar de meeste antieke gebouwen
+bij herhaling gedeeltelijk zijn gerestaureerd of herbouwd. In ditzelfde
+kabinet bevinden zich ook enkele schilderijen, en daaronder een oud
+portret van Karel den Groote, met een langen baard en de kroon op
+het hoofd; men geeft u dit portret als echt: toch is dit ziellooze
+gelaat met die starende oogen zeker niet ouder dan de twaalfde eeuw.
+
+Het kabinet der papyrussen is een der rijksten: door den schitterenden
+overvloed van porfier en verguldsel en kostbare steenen; door de
+prachtige fresko van Raphaël Mengs, de Muze der historie voorstellende,
+die hare rollen beschrijft, op de schouders van den voor haar
+gebogen Tijd uitgespreid. Daar bewonderde ik de beroemde _Charters_
+van Ravenna, origineele stukken uit de negende tot de twaalfde eeuw
+afkomstig en op papyrus geschreven. Gaëtano Marini heeft ze in 1805
+uitgegeven, in zijne PAPYRI DIPLOMATICI, _descritti ed illustrati_:
+eene verzameling van honderd-zeven-en-vijftig stukken (bullen, diplomen
+der vorsten, verschillende overeenkomsten en contracten), waarvan
+het oudste tot het jaar 444 opklimt. Dit is het oudst bekende charter.
+
+In het kabinet der antieke fresko's bevindt zich een der merkwaardigste
+overblijfselen van oude schilderkunst, waarvan zoo weinig tot ons
+gekomen is. Ten jare 1606 werd, op den Esquilijn, dicht bij den
+_Arco di Galliano_, eene oude fresko-schilderij ontdekt, die sedert
+algemeen bekend en beroemd werd onder den naam van de _Aldobrandinische
+Bruiloft._ De kardinaal Aldobrandini, aan wiens familie dat kostbaar
+gedenkstuk der antieke kunst behoorde en ook zijn naam ontleende,
+verkocht het aan Pius VII voor 30.000 francs. Voor de opgravingen te
+Herculanum en Pompeï bezat men geen enkel ongeschonden overblijfsel
+der antieke schilderkunst, dan deze Bruiloft; en schoon in de
+woningen der aanzienlijken, in de beide uit haar graf verrezen
+steden, voortreffelijker werken der oude schilders zijn gevonden,
+behoort toch de Aldobrandinische Bruiloft buiten kijf nog altijd tot
+het opmerkelijkste en belangrijkste wat op dit gebied bestaat. De
+geleerden hebben er lang en breed over getwist, of deze schilderij het
+huwelijk van Thetis met Peleus, of wel van Bacchus met Cora, of van
+de Julia van Catullus met Manlius, voorstelde. Hoogstwaarschijnlijk
+heeft de schilder niets anders bedoeld, dan een familietafereel:
+eene voorstelling van de bruiloft van den heer des huizes, in wiens
+woning dit kostbaar monument gevonden werd. Ook nog andere fragmenten
+van antieke schilderkunst zijn hier op de meest smaakvolle wijze
+gerangschikt: vooral merkwaardig zijn daaronder enkele groote, zeer
+licht geschilderde landschappen, met kleine figuren gestoffeerd,
+eenige tooneelen uit de Odyssee voorstellende; zij werden opgegraven
+in een krypt in de wijk der _Monti_. Het kost inderdaad moeite en
+zelfverloochening, van een museum te scheiden, zoo rijk aan zeldzame
+kunstwerken, zoo bevallig en boeiend door schikking en versiering: maar
+de _Custode_ zorgt er wel voor, dat gij uw tijd niet verbeuzelt. Toch
+kon ik, toen wij op onze schreden terugkeerden, niet nalaten nogmaals
+stil te blijven staan voor de glazen kasten van het gewijde museum,
+door Benediktus XIV gesticht, en waar zoovele, grootendeels nog
+onbekende en onwaardeerbare schatten verborgen liggen. Daar ontdekte
+ik, te midden van andere merkwaardigheden uit de christelijke oudheid,
+ook een langwerpig medaillon, met de portretten van de Apostelen
+Petrus en Paulus. Wanneer ik zeg de portretten, dan meen ik daartoe
+recht te hebben. Immers, naar het oordeel der meest bevoegde rechters,
+is dit medaillon uit het laatst der eerste of het begin der tweede
+eeuw afkomstig; en bovendien dragen deze beide koppen onmiskenbaar
+den stempel van naar het leven te zijn geteekend. Petrus heeft zwaar
+kroezig haar, een gekrulden baard, en eenigszins grove trekken,
+die echter zeergoed samengaan met de bewegelijkheid van een zielvol
+gelaat; ge herkent in hem de type van den semiet, van den man uit
+het volk, van den man ook der kloeke, snelle daad. Paulus vertoont
+meer den denker, den geleerde, den redenaar: het gewelfde voorhoofd,
+de diepliggende oogen, de gebogen neus, het peinzende gelaat, met eene
+zekere uitdrukking van vermoeidheid: dit alles teekent den wijsgeer,
+voor wien de wereld der hooge gedachten zijn waar vaderland is. Dit
+kostbaar medaillon is ook daarom zoo hoogst merkwaardig, omdat wij
+hier den oorsprong vinden der typen, die de beide apostelen sedert
+in de christelijke kunst voortdurend hebben gedragen. Er bestaat dus
+alle reden om aan te nemen dat deze typen, althans wat de hoofdtrekken
+betreft, inderdaad aan de natuur zelf zijn ontleend.
+
+Meer zal ik van de vatikaansche bibliotheek niet zeggen: het was mij
+natuurlijk slechts te doen om u eenig denkbeeld van de uiterlijke
+verschijning, van de inrichting en versiering der lokalen te geven,
+niet om de bibliografische en andere schatten zelf aan te wijzen,
+die hier opgehoopt liggen. Uitgezonderd eenige papyrussen, en hier
+en daar een opschrift bij de schilderijen, had ik in die bibliotheek
+geen regel schrift, geen enkel boek gezien! Het ware wel te wenschen,
+dat de diplomatie eene wijziging trachtte te verkrijgen van de strenge
+en bijkans onzinnige bepalingen, die het gebruik dezer boekerij zoo
+uiterst moeilijk maken. Maar heel gemakkelijk zal dat niet gaan. Men
+herinnert zich te Rome nog zeergoed de plunderingen, die de franschen,
+tijdens de revolutie-oorlogen; hier op groote schaal hebben bedreven;
+en de gebeurtenissen van den allerjongsten tijd zijn ook niet bij
+uitnemendheid geschikt, om het pauselijk hof ten deze tot toegevendheid
+te stemmen.
+
+
+
+IV.
+
+
+Nu ik gereed sta, verder te gaan, gevoel ik steeds meer de zwaarte
+van de taak, die ik op mij genomen heb, toen ik u uitnoodigde mij te
+volgen naar het vatikaan. Was het niet al te vermetel, mij zelf de rol
+van gids toe te bedeelen? Doch nu ik eenmaal die taak op mij genomen
+heb, mag ik niet teruggaan: wat mij aan krachten ontbreekt, moge de
+liefde voor mijn onderwerp zooveel mogelijk vergoeden!--Hoe meer ik
+het vatikaan bezocht, des te beter kon ik begrijpen, dat bijna alle
+mijne voorgangers er voor waren teruggedeinsd, om hunne lezers door
+dezen onmetelijken doolhof rond te leiden, en hen bekend te maken met
+al de schatten, hier in den loop der eeuwen bijeengebracht. Eer wij
+den tooverkring der oude wereld binnentreden, waarvan wij niet zoo
+spoedig kunnen scheiden, noodig ik u uit, nog een uitstapje te maken
+naar eene kleine verzameling van schilderstukken, weinig in aantal,
+maar bijna allen meesterstukken.
+
+Deze galerij, in het jaar 1857 uit de appartementen Borgia naar de
+bovenverdieping der loges overgebracht, bestaat uit niet veelmeer
+dan omstreeks veertig stukken, maar allen van de grootste meesters
+afkomstig.
+
+Pius VII, die haar aanlegde, liet daar in 1816 de schilderijen
+plaatsen, die door de franschen waren geroofd en na den val van het
+keizerrijk weder werden teruggenomen; de opvolgende pausen hebben
+deze verzameling eenigermate uitgebreid; meer dan eene parel dankt
+zij aan de milddadigheid van Pius IX. Wij mogen deze galerij niet
+met stilzwijgen voorbijgaan, zij verdient alleszins de aandacht,
+niet enkel om de waarde der schilderstukken die zij bevat, maar ook
+om hare beteekenis uit een historisch en archaeologisch oogpunt,
+wat de studie van het kostuum en dergelijke aangaat. In de eerste
+der vier zalen hangen slechts stukken van kleiner afmeting;
+Raphaël, Beato Angelico, Leonard da Vinci, Garofalo; Crivelli,
+Mantegna, Perugino, schitteren in deze zaal, waar, nevens hunne
+fijne en zorgvuldig uitgewerkte paneeltjes, drie heerlijke doeken
+van Murillo een zeer eigenaardigen indruk maken. Deze twee kleine
+schilderijtjes, tooneelen uit het leven van Sint-Nicolaas van Bari,
+bisschop van Myrra, zijn van de hand van fra Angelico, den engel van
+Fiesole; ook zij werden  mede naar Frankrijk gevoerd, en in den Louvre
+opgehangen, waar ze waarschijnlijk louter als curiositeiten uit een
+half-barbaarschen tijd werden beschouwd.--De  fraaie predella der
+_Wonderen van Sint-Hyacinthus_, vol van rijke kostumes, van sierlijke
+gebouwen, van leven en beweging, wordt gezegd afkomstig te zijn
+van Benozzo Gozzoli, den leerling van fra Angelico; het komt mij
+waarschijnlijker voor, dat het stuk vervaardigd is door Francesco
+di Giorgio, een bij ons onbekend schilder uit de school van Siëna,
+die in 1524 stierf, en van wien men te Siëna nog enkele stukken
+ziet.--Zie hier een _dooden Christus_ van Crivelli, den Venetiaan
+uit de middeleeuwen; ook hij reeds uitmuntende door zijn koloriet,
+maar te zeer op beweging gesteld in een tijd, toen men te Venetië nog
+niet goed kon teekenen.--Welk een onderscheid tusschen deze naïeve
+voorstellingen, waar de diep gevoelde uitdrukking dikwerf zondigt
+door overdrijving, en deze _grisailles_, zoo zuiver van stijl,  zoo
+vol bevalligheid, waarin Raphaël de christelijke deugden symbolisch
+heeft afgebeeld; deze meesterstukjes zijn door de gravure tamelijk
+algemeen bekend. Vergeten wij ook niet, in deze zaal een oogenblik
+te toeven voor een  _Sint-Hieronymus_, niet meer dan eene vluchtige
+schets, maar van de hand van Leonard da Vinci, wiens werk ge zoo
+zelden het geluk hebt te zien. Omtrent deze schilderij verhaalt men
+eene zonderlinge anecdote. De kardinaal Fesch, de oom van Napoleon I,
+zou de onderste helft van dit paneel, dat blijkbaar in twee stukken
+is gebroken, onder een hoop oude vodden hebben gevonden. Eenige
+jaren later ontdekte hij toevallig de wederhelft van het paneel,
+waarop het hoofd en het bovenlijf waren geteekend: de schoenmaker
+van den kardinaal had die plank onder aan een zitbankje gespijkerd;
+de beide stukken pasten juist op elkander.
+
+Wij gaan een paar doeken voorbij, waarop wij nader terugkomen en
+spoeden ons naar de derde zaal, waar onze aandacht wel in de eerste
+plaats getrokken wordt door een prachtig portret van Titiaan, een doge
+voorstellende. Vlak daarbij hangt een ander voortreffelijk stuk, dat
+in der tijd mede naar Parijs werd gevoerd en in 1816 teruggegeven: de
+_Opstanding_, van Perugino. In den jongsten der wachthoudende soldaten,
+die bij het graf in slaap zijn gevallen, herkent ge het portret van
+den jeugdigen Raphaël, 's meesters leerling: eene bijzonderheid, die,
+ten onrechte trouwens, tot het vermoeden aanleiding heeft gegeven,
+dat Raphaël zelf aan deze schilderij had medegearbeid. Het stuk is,
+in meer dan een opzicht, zeer belangwekkend. Een der soldaten die
+getuigen zijn van de Verrijzenis des Heeren, stelt den schilder zelf
+voor: merkwaardig is de uitdrukking van dat strakke, onheilspellende
+gelaat, van den duisteren, wantrouwenden blik, onafgewend op den
+zegepralenden Christus gericht: uit die trekken, uit dien blik spreekt
+twijfel, bijkans een verwijt.... Men weet, dat de groote kunstenaar,
+na den droevigen dood van zijn vriend Savonarola, tot eene sombere
+twijfelmoedigheid, welhaast tot een soort van stomme wanhoop verviel.
+
+De nauwe verwantschap van Raphaël, bepaaldelijk in het begin zijner
+loopbaan, met zijn leermeester, blijkt treffend in de _Kroning der
+Madonna_, die Raphaël, in 1592, voor de Benediktijnen van Perugia
+schilderde. Het is een Perugino, maar zonder dorheid; het is dezelfde
+naïeveteit, maar hier veredeld door een instinktmatig gevoel voor
+stijl; reeds in dit jongelingswerk herkent gij een streven, dat hooger
+reikt dan waarvan Perugino zich bewust was. Dit neemt niet weg, dat
+de schilderij van dezen laatste, de _heilige maagd op den troon_
+omringd door vier biddende heiligen, met meer recht aanspraak mag
+maken op den naam van meesterstuk: hier ziet ge voor u het werk van
+den tot rijpheid gekomen man, die over alle hem ten dienste staande
+middelen beschikt, om zijne gedachte volledig weer te geven. Dit
+stuk, een der beste werken van Perugino, is misschien het schoonste
+en volkomenste gewrocht der kunst, vóór het schitterend tijdvak van
+de twee groote meesters der Renaissance.
+
+Hoe triviaal schijnt, nevens deze naïeve mystieke scheppingen, die
+_Piëta_ van Caravaggio; hoe koud en dood en onharmonisch van kleur,
+die _marteldood van Sint Erasmus_, een van de kolossale vergissingen
+van Poussin, wiens talent wel het minst voor de behandeling van
+dergelijke onderwerpen geschikt was.--Merkwaardig, vooral uit
+een historisch oogpunt, is de fresko van Melozzo van Forli, die
+door Leo XII uit de bibliotheek naar de loges en vervolgens van
+den muur op doek werd overgebracht. Het stuk stelt Sixtus IV voor,
+zijn bibliothekaris platina ontvangende; het geeft ons de origineele
+portretten van Girolamo Riario, heer van Porli van Jan De la Rovère,
+van Bartolommeo Sacchi, bijgenaamd Platina, den schrijver van de
+_Geschiedenis der Pausen_; van paus Sixtus IV, en van diens beide
+neven, de kardinalen Pieter Riario en Juliaan De la Rovère: de eerste
+bekend wegens zijne verkwistende levenswijze en jong gestorven; de
+tweede, beroemd als paus Julius II. Deze figuren zijn met meesterhand
+geteekend; ge herkent daarin het talent van een kunstenaar, dien
+Raphaël Maffei een eerste plaats onder de portretschilders van zijn
+tijd toekende. Wij mogen dus op de gelijkenis vertrouwen: en dan is
+het inderdaad treffend, dit portret van Julius II te vergelijken
+met latere. Hier zien wij een slank jonkman voor ons, bruinachtig
+van kleur, eenigszins schuw en zedig van voorkomen; de uitdrukking
+van zijn gansch niet onbevallig gelaat teekent verstand en vernuft;
+Juliaan De la Rovère is hier voorgesteld zonder knevel of baard. Als
+men deze beeltenis vergelijkt met het portret van paus Julius II door
+Raphaël, waarvan het oorspronkelijke zich te Londen bevindt en eene
+kopie in het paleis Pitti hangt, wordt men onwillekeurig getroffen door
+de zeldzame verandering, die de ouderdom en de zorgen der regeering
+in het gelaat van dezen krijgshaftigen opperpriester hebben gewrocht.
+
+Met opzet heb ik tot dusver gezwegen van twee schilderijen, die,
+naar het zeggen van alle cicerones en ook naar het oordeel van
+zoovele kunstrechters, de kroon spannen boven alle anderen, en den
+hoogsten roem van dit uitnemend museum uitmaken: de _Transfiguratie_
+van Raphaël, en de _Communie van Sint-Hieronymus_ van Domenichino. Deze
+beide schilderijen zijn tegenover elkander in dezelfde zaal geplaatst,
+waar zich, op den achtergrond, ook nog een derde stuk bevindt,
+de _Madonna van Foligno,_ mede van Raphaël, dat echter door de
+meeste toeristen ternauwernood werd opgemerkt. En toch staat deze
+Madonna, in hare aanbiddelijke reinheid, hare ideale naïeviteit, haar
+onbeschrijfelijk teeder-harmonisch koloriet, naar mijne schatting
+zeerveel hooger dan de zoo wijd beroemde Verheerlijking op den berg.
+
+Buiten twijfel is de Transfiguratie eene voortreffelijke schilderij,
+rijk aan overschoone détails, die de meesterhand verraden;--de
+opmerking heeft eigenlijk geen pas, waar het een werk van Raphaël
+geldt. Maar hoe menigmalen ik dit stuk ook heb gezien en bestudeerd,
+steeds heeft het mij onbevredigd gelaten. Dit is wel in de eerste
+plaats het gevolg van de samenkoppeling in eene zelfde schilderij van
+twee episoden, die met elkander in geen verband staan. Het bovenste
+gedeelte is geheel gedacht en uitgevoerd in dien mystieken, idealen
+zin, dien Raphaël van de oude florentijnsche school had overgeërfd,
+en die in hem zelf zijn hoogste en volkomenste uitdrukking vond. Die,
+te midden der hemelsche heerlijkheid, in een lichtgloed zwevende figuur
+van Christus, ter wederzijde omgeven door de bovenaardsche beelden
+van Mozes en Elia; de apostelen, verzonken in de aanschouwing van
+huns Heeren heerlijkheid; die knielende figuren van Sint-Laurens,
+en Sint-Juliaan, de beschermheiligen van den kardinaal Giulio de
+Medicis (later paus Clemens VII); voor wien Raphaël deze schilderij
+vervaardigde: deze geheele voorstelling verplaatst u zoo volkomen in
+eene hoogere ideale wereld, dat het u bijkans te moede is als zaagt
+ge plotseling een der verheven visioenen van Dante in lichamelijke
+werkelijkheid voor u.--Maar nu, daar vlak onder, aan den voet des
+bergs waarop de hemel is nedergedaald, aanschouwt ge een gansch
+ander tooneel: een groep mannen en vrouwen rondom een knaap, aan
+heftige stuiptrekkingen ten prooi. Het is het bekende verhaal van den
+bezeten knaap, dien de apostelen niet konden genezen. Nu is reeds, naar
+mijne bescheiden meening, de samenvoeging, de nevens of liever boven
+elkander plaatsing van twee zoo gansch verschillende voorstellingen
+een kwalijk te verdedigen waagstuk, waardoor de eenheid van het
+kunstwerk noodzakelijk moet verloren gaan. Doch het contrast wordt
+hier nog scherper, omdat dit gedeelte der schilderij--na Raphaëls
+dood door Giulio Romano afgewerkt--in een geheel anderen geest,
+onder den invloed van geheel andere denkbeelden, is geschilderd. Niet
+enkel verraadt zich in de teekening der figuren en in het koloriet
+een realisme, dat hemelsbreed verschilt van de ideale opvatting der
+eigenlijke Transfiguratie: maar er is iets ergers. In dit aardsche
+gedeelte der schilderij geen spoor van dat verheven, naïeve gevoel,
+dat zich alleen om de voorstelling zelf, om de uitdrukking bekommert,
+en niet denkt aan de toeschouwers, aan het publiek. Integendeel, dit
+geheele tooneel is blijkbaar aangelegd voor de toeschouwers; het is
+gearrangeerd en in de eerste plaats op effect berekend. Ge bewondert
+zonder twijfel het talent van Raphaël, zijn volkomen meesterschap
+over de techniek der kunst: maar zijn ideaal dichterlijk gemoed,
+zijne hooge ziel spreekt hier niet meer tot u. De sterksprekende,
+welhaast melodramatische houdingen en standen en groepeeringen van al
+deze figuren zijn opzettelijk aldus gekomen om indruk op u te maken;
+al deze personen vervullen eene bijzondere rol, als de beelden in een
+kunstig gerangschikt _tableau vivant_. Deze methode zal steeds meer en
+meer de heerschende worden, en de andere, de naïeve, geheel verdringen;
+de schilders der latere eeuwen zullen altijd in de eerste plaats
+vragen, welk effect hun schilderij zal maken: en de kunst zal daarbij
+die roerend teedere maagdelijkheid, die argelooze onbevangenheid
+(vergeef het eenigszins vreemde woord; schreef ik voor Duitschers, ik
+zou zeggen, _Unmittelbarkeit_) inboeten, die haar in vroeger eeuwen
+eigen was. Maar bij Raphaël is men dit niet gewoon; en de bovenste
+helft der schilderij is ook daarvan geheel vrij. Juist dit is het
+stuitende in dit kunstwerk, dat eene mystiek-middeleeuwsche en eene
+modern-realistische schilderij in hetzelfde kader zijn samengevoegd:
+twee elementen, die elkander uitsluiten. Ter verklaring van deze
+anomalie heeft men gewezen op de omstandigheid, dat de kardinaal
+Giulio de Medicis, tegelijk met de Transfiguratie aan Raphaël, aan
+Sebastiaan del Piombo een ander werk had opgedragen, de Opwekking
+van Lazarus. Sebastiaan del Piombo nu was de beschermeling van Michel
+Angelo, onder wiens leiding en in wiens geest hij arbeidde. Raphaël,
+wel wetende wie zijn eigenlijke mededinger zou zijn, heeft nu naar
+men meent, de eene helft zijner schilderij opzettelijk in dien zin
+opgevat en uitgewerkt, om daardoor te toonen dat hij, ook op diens
+eigen terrein, met Michel Angelo kon wedijveren. De gissing is
+misschien gegrond, maar is toch eigenlijk geene verontschuldiging.
+
+Dezelfde kunstrechters, die de _Transfiguratie_ als het beste
+werk van Raphaël en de volmaaktste schilderij ter wereld hebben
+geprezen, zijn ook onuitputtelijk geweest in den lof der _Communie
+van Sint-Hieronymus_, het eenige stuk, dat, huns erachtens, met de
+Verheerlijking vergelijkbaar was. Toch is deze reputatie, uit het
+oogpunt der hoogste kunst, en voor wie vrij van vooroordeelen en
+gemaakte traditiën oordeelt, niet gerechtvaardigd. Deze schilderij
+mist leven, en laat u koel. Hare voornaamste bekoorlijkheid ontleent
+zij aan haar schitterend koloriet, aan het prachtig schoone landschap,
+dat den achtergrond uitmaakt. Maar hoe jammerlijk is de hoofdpersoon
+mislukt! Dat blauwachtig vale lichaam van den stervende, niet zuiver
+geteekend, met die kenteekenen van een conventioneelen ouderdom;
+dat gelaat zonder uitdrukking en zonder aureool, waarop zelfs geen
+schijn van bewustheid is te vinden van de heilige handeling die
+voltrokken wordt, en evenmin in den adel der lijnen, een spoor van
+hetgeen Sint-Hieronymus eenmaal was; de goedhartige, welmeenend vrome
+uitdrukking op het gelaat van Sint-Ephrem, die met het sakrament
+komt aandragen, als een ziekenoppasser met een drankje; die Arabier,
+zoo koud en onverschillig, die, naar men zegt, het Oosten moet
+voorstellen:--met één woord en om alles te zeggen, dit volstrekte gemis
+van aandoening, van overtuiging, van waarachtig geloof in de gewijde
+mysteriën, aan wier voorstelling men zich waagt:--dit alles laat u,
+zoodra ge eenmaal den theatralen indruk der schitterende verschijning
+overwonnen hebt, onverschillig en koel. Welk een onmetelijk verschil
+tusschen stukken als dit, zoo blijkbaar vervaardigd zonder dat
+het onderwerp zelf voor den kunstenaar eenige andere beteekenis
+dan eene zuiver aesthethische had;--en de zielvolle, roerende,
+mystieke scheppingen van een fra Angelico, gebeden in lijnen en
+kleuren, lofzangen op doek of paneel! In waarheid, ware mij uit de
+drie stukken dezer zaal de keuze gegeven: zonder aarzelen koos ik
+die heerlijke Madonna van Foligno, de aanbiddelijke Moeder-maagd,
+spelende met haar goddelijk Kind.
+
+
+
+V.
+
+
+Gorden wij ons thans aan tot een bezoek in de talrijke galerijen,
+waar de meesterstukken der antieke kunst worden bewaard, en
+beginnen wij die lange reis, naar chronologische volgorde, met
+de oudste tijden. Gregorius XVI heeft het vatikaan verrijkt met
+twee verzamelingen, die ons lange reeksen van eeuwen terugvoeren,
+verder zelfs dan den tijd, waarvan de historie heugenis heeft tot den
+oorsprong der kunst in het verre Oosten en in het alaude Latium. Ik
+bedoel het egyptische museum en het etrurische museum, beiden door
+dezen geleerden en kunstlievenden paus gesticht.
+
+Wij begeven ons eerst naar de egyptische verzameling.
+
+Ik weet niet, of het vatikaansche museum, evenals dat van den
+onderkoning van Egypte te Boulak, afbeeldingen bezit uit den tijd van
+Chephren, den Pharao van de vierde dynastie, die de tweede pyramide
+heeft gebouwd, en wiens peinzend gelaat heugenis heeft van misschien
+vijftig eeuwen. Maar het museum bezit toch enkele monumenten van
+het zoogenaamde nieuwe rijk, te beginnen met Amasis, den stichter
+van de achttiende dynastie; dat wil zeggen omstreeks 1700 jaren
+vóór Christus. Tot dit tijdvak behoort de voortreffelijk bewaarde
+mummie--al te goed bewaard, want haar aanblik is afschuwelijk--van
+een priester van Ammon, op wiens borst de naam Amosis geschreven
+staat. In de groote zaal vindt men een standbeeld van graniet,
+dat, naar men zegt, de moeder voorstelt van dien beroemden held en
+veroveraar der negentiende dynastie, van dien Ramses II, dien de
+Grieken Sesostris noemden, en wiens zoon Menephtha getuige was van
+den uittocht der Israëlieten. Dit beeld is opgegraven in de tuinen
+van Sallustius; het merkwaardige kapsel, met den sperwer versierd,
+en de fijne bearbeiding prenten de herinnering aan dit kunstwerk
+in uw geheugen. De kolossale sarkophagen in den vestibule zijn
+misschien niet ouder dan het begin der acht-en-twintigste dynastie,
+toen Egypte, voor eene korte poos van het perzische juk ontslagen,
+onder den eersten Nectanebos zijne onafhankelijkheid herwon: uit dezen
+tijd zijn een aantal fraaie sarkophagen bekend. Een daarvan is echter
+stellig ouder, die namelijk van een priester, Neith-Mah genoemd, die
+ten tijde van Psammetichus leefde, toen, volgens Herodotus, de stad
+Saïs het middelpunt werd eener nieuwe beschaving, die zich niet langer
+stelselmatig van alle aanraking met vreemden afsloot. De Egyptenaren
+knoopten betrekkingen aan met de Grieken; ook is de helleensche
+invloed, reeds lang vóór het macedonische tijdperk, in hunne kunst
+zeer merkbaar. Uit de laatste tijden van het dusgenaamde nieuwe rijk,
+dus nog altijd vóór de perzische verovering, dagteekenen waarschijnlijk
+de twee fraaie leeuwen die langen tijd de fontein van _Acqua-Felice_
+hebben versierd, en in 1443 nabij het Pantheon werden opgegraven. Tot
+dienzelfden tijd behooren waarschijnlijk twee vrouwenbeelden, in halve
+grootte; de eene is gehuld in een fijn en nauwsluitend gazen gewaad,
+hare trekken hebben eene zonderlinge, geheimzinnige uitdrukking:
+het is of hare lippen zich zullen openen, om u een of ander geheim
+toe te fluisteren. De andere, met een sluier om het hoofd, en in een
+soort van _peplum_ gedrapeerd, draagt een hoorn des overvloeds in hare
+hand; ook in dit beeld is het egyptische karakter niet te miskennen,
+maar toch veel minder sterk uitkomende.
+
+Van de Papyrussen heb ik alleen te spreken om de voortreffelijke
+schikking van deze collectie te roemen, en om uwe aandacht te
+vestigen op een menigte kleinere voorwerpen, in de zalen, die naar de
+Papyrussen voeren. Daar vindt ge, emailwerk, bronzen versierselen,
+beeldjes van hout en gebakken aarde, afgodsbeelden, dieren, vazen,
+huisraad, enkele mummies van katten, en dergelijke meer. Ik herinner
+mij vooral een grooten kever van jaspis, gedagteekend uit het twaalfde
+jaar der regeering van Amenophis III, uit de achttiende dynastie; uit
+het opschrift op dezen kever blijkt, dat te dier tijde (omstreeks 1600
+jaar vóór Christus) het rijk zich uitstrekte van Mesopotamië tot aan
+het land van Karo, bij het tegenwoordige Abessinië. Het egyptische
+museum van het Vatikaan kan, bij voorbeeld, met dat in den Louvre
+niet op eene lijn worden gesteld, vooral wat betreft de monumenten
+van zeer ouden tijd; maar het munt uit door grooter verscheidenheid
+en vergunt u beter, een blik te werpen op het intieme leven van dit
+merkwaardige en geheimzinnige volk. Ook is de schikking der voorwerpen
+minder streng wetenschappelijk misschien, maar zeker veel bevalliger
+en uitlokkender. Zelfs hij, die uit bloote nieuwsgierigheid deze zalen
+doorwandelt, zal zich toch telkens door het een of ander aangetrokken
+gevoelen.
+
+Gregorius XVI heeft de zeer gelukkige gedachte gehad, de egyptische
+_pastiches_, dat wil zeggen de navolgingen van egyptische kunst,
+die tijdens het keizerrijk en vooral onder Hadrianus, zeer in de
+mode waren, in eene afzonderlijke afdeeling bijeen te brengen. Eene
+vergelijking tusschen deze gewrochten en de monumenten van echte
+oud-egyptische kunst is uiterst leerzaam. Al deze beelden hebben eene
+zaak gemeen: zij missen dat onbedriegelijke _cachet_, dat alleen ware,
+oorspronkelijke kunst eigen is, evenals de geur der natuurlijke bloem
+niet kan worden nagebootst. Deze beelden zijn stom en dood, en wekken
+geene enkele gedachte bij u op; hun gelaat, hunne houding, alles
+verraadt toeleg en berekening. Deze beelden zijn niet waar. Gezwegen
+nog van de verschillende wijzen van bewerking, waaraan men meestal
+niet denkt en die toch van zoo overwegenden invloed zijn op het geheele
+karakter van het kunstwerk, moeten wij niet vergeten dat deze Osiris-
+Ptah- en Horusbeelden van Hadrianus niet meer de type teruggeven
+van een bepaald ras; hetgeen de oude Egyptenaars, zelfs onbewust,
+wel deden. Het zijn dus niet veelmeer dan poppen, fraai bewerkt
+somwijlen, zonder twijfel, maar wier waarde toch eigenlijk afhankelijk
+is van de kostbaarheid der stof en de moeilijkheden van uitvoering,
+die de kunstenaar te overwinnen had. Eigenlijk behooren zij tot de
+rubriek der voorwerpen van de industriëele kunst, de dienares van
+mode en smaak, wier werken met deze voorbijgaan. Maar hebben wij,
+bij een blik op onze eigene kunstwerken, wel het recht zoo laag op
+deze pastiches neer te zien?
+
+
+
+Na een vluchtig bezoek aan het egyptische museum, waar wij de
+overblijfselen voor ons hebben eener kunst, ten deele ouder dan
+de geschreven overleveringen en historische berichten, willen
+wij een blik werpen op de monumenten der etrurische kunst, weinig
+minder merkwaardig. Ook dit volk der Etruriërs of Etrusken is voor
+ons--eigenlijk nog veelmeer dan de Egyptenaars--in ondoordringbaar
+duister gehuld. Wij weten weinig van zijne herkomst, vermoedelijk
+uit aziatisch Griekenland; bijna niets van zijne geschiedenis,
+dan alleen waar zij in aanraking komt met die der Romeinen, die
+de Etrusken onderwierpen; niets van hunne taal, waarvan ons geen
+andere gedenkstukken zijn overgebleven, dan enkele kleine, nog niet
+ontcijferde opschriften. Alleen weten wij dat de Etrusken, voor de
+historische tijden, in het tegenwoordige Toskane en een deel van
+het oude Latium waren gevestigd; dat zij een betrekkelijk hoogen
+trap van beschaving, blijkbaar door grieksche invloeden beheerscht,
+moeten hebben bereikt; en dat hunne kunst ook bij de Romeinen in eere
+is gebleven, tot zij door de hoogere grieksche verdrongen werd.
+
+Op onzen weg van het egyptische naar het etrurische museum kunnen wij
+reeds een blik werpen op de grieksche wereld, hier zoo schitterend
+vertegenwoordigd. Hoe gehaast ge ook zijn moogt, het zal u wel
+onmogelijk wezen niet eenige oogenblikken te toeven in eene zaal, die
+als het ware een vestibule vormt, aan bijna alle kanten open is; en
+met een prachtige driedubbele trap prijkt, die naar de bovengalerijen
+voert. Naar welke zijde ge hier uwe blikken richt, overal schemeren u
+wonderen tegen. Maar ik dien u wel eene meer volledige beschrijving
+van deze zaal--bij uitnemendheid schoon onder de vele verwonderlijk
+schoone zalen van het vatikaan--te geven.
+
+De zaal heeft den vorm van een grieksch kruis, waaraan zij ook haar
+naam ontleend: het is een dier meesterstukken van bouwkunst, zooals
+de achttiende eeuw ze bijwijlen wist te scheppen, en die volkomen
+beantwoorden aan de voorstelling, die wij ons van de antieke paleizen
+vormen. De veelkleurige mozaïek in het midden; de kolommen van koralijn
+en groen porfier, die het gewelf en de zijwanden der marmeren trappen
+dragen; de bas-reliefs ter wederzijde van den middelsten boog; de groen
+granieten vaas op den architraaf, die de hoogere gewelven zoo goed doet
+uitkomen; de eenvoudig smaakvolle versiering van de fries; de sphinxen
+aan den voet der trappen; die gelukkige verdeeling en inrichting, die
+u vergunt, onder verschillend licht, drie verdiepingen wedijverende
+in pracht met een enkelen blik te omvatten; die veelkleurige, met
+zoo juisten takt aangebrachte marmers; de wondervolle harmonie en
+rustige beweging van het geheel, waar alle deelen samenstemmen: dit
+alles maakt een onbeschrijfelijken indruk. Ge kunt u hier inderdaad
+in eene klassieke godenwoning, een voorhof van den Olympus, denken:
+en het zou u bijna niet verwonderen, indien eene of andere grieksche
+gestalte, een Alcibiades of eene Phryne, u tegentrad. Dit uitnemend
+kunststuk werd onder Pius VI, door Camporese en Simonetti gebouwd.
+
+Na hier onze oogen verkwikt te hebben, bestijgen wij de trappen,
+die naar het etrurisch museum, mede eene schepping van paus Gregorius
+XVI, voeren.
+
+Deze verzameling is misschien nog wel zoo merkwaardig als de
+egyptische. De etrurische kunst, wier oorsprong en ontwikkeling zich
+in den nacht der tijden verliest, heeft slechts eene verwijderde
+verwantschap met de kunst van het oude Egypte. Voor deze etruskische
+scheppingen staat ge niet in stomme verbazing als voor een onbegrepen
+raadsel, stil, zooals voor de beelden van Thebe en Memphis; men heeft
+hier niet meer te doen met goden en menschen van een ander geslacht,
+die ons altijd vreemd blijven, en in hunne strenge afgeslotenheid,
+als met zeker medelijden, op ons schijnen neer te zien. De Etrusken,
+uit Azië afkomstig en op italiaanschen bodem overgeplant, staan
+ons nader; de beweging, de uitdrukking waarnaar hunne kunstenaars
+streven, zijn aan onzen eigen smaak, aan ons eigen begrip van kunst,
+verwant; de onderscheidene gelaatstrekken zijn voor ons begrijpelijk:
+wij herkennen daarin onze eigene gemoedsbewegingen en aandoeningen.
+
+De opgravingen hebben eene menigte voorwerpen aan het licht gebracht,
+die in het gewone dagelijksche leven werden gebruikt: daardoor is dit
+museum voor onze kennis der Etrusken ongeveer van dezelfde beteekenis,
+als het pompeïsche museum te Napels voor die der romeinen uit de
+eerste eeuw. In de kleinere beeldhouwwerken, zooals bas-reliefs,
+bronzen, voorwerpen van terracotta, lijkbussen en dergelijke,
+schijnt mij de eisch der ideale schoonheid ondergeschikt te zijn
+gemaakt aan de uitdrukking van het gelaat, aan de uiting van zekere
+gedachte, evenals wij dit in de middeleeuwsche kunst opmerken; bij
+de versiering der vazen schijnt men zich daarentegen meer te hebben
+toegelegd op het heroïsche in den stijl, altijd met behoud van eene
+zuiver opgevatte en weergegeven handeling. Dit eigenaardig karakter
+valt vooral in het oog, wanneer zooals hier is geschied, etrurische
+vazen naast grieksche ten toon worden gesteld.
+
+De inscripties onder de beelden zijn, zooals ik zeide, tot dusver
+nog niet ontcijferd. Daar ook de catalogus van dit museum nog niet
+verschenen is, zullen wij ons bepalen tot eene vluchtige aanteekening
+omtrent sommige voorwerpen, die meer bijzonder mijne belangstelling
+hebben opgewekt.
+
+Reeds dadelijk bij het binnentreden in de galerij wordt uwe
+opmerkzaamheid getrokken door vier groote sarkophagen, waarvan twee uit
+steen zijn gehouwen. Op het deksel van de eene tombe ligt het beeld
+van den doode, door zijne vrouw en kinderen omgeven; het bas-relief
+langs den wand verbeeld een menschenoffer. Op den tweeden sarkophaag
+rust een priester, door de teekenen zijner waardigheid omringd. De
+beide anderen, van gebakken aarde (terracotta) vervaardigd, prijken
+insgelijks met liggende figuren. Door den stijl, door de schikking,
+maar vooral door den omtrek der beelden, herinneren deze monumenten
+aan de kunstwerken der middeleeuwen; men zou bijna denken, dat,
+in het midden der twaalfde eeuw, de bewoners van Chiusi, Arezzo,
+Cornetto en de zuidelijk gelegen streken, plotseling de traditie
+der Grieken en Romeinen ter zijde zettende, als bij instinkt, de
+oud-vaderlandsche etruskische kunst tot hun model hebben gekozen. De
+borstbeelden boeien u vooral door de uitdrukking van het gelaat,
+ik herinner mij er met name twee van terracotta, die men bijna voor
+de portretten van blond engelsche _misses_ zou aanzien. Zie ginds
+dat bronzen standbeeld te Todi opgegraven; doet die krijgsman,
+met zijn gevleugelden helmkam en zijn borstharnas, met zijne fiere
+houding en gebiedenden blik u niet denken aan een of anderen baron
+of kruisridder? De beelden van goden en genieën dragen daarentegen
+een zoo echt oostersch karakter, dat ge in uwe verbeelding plotseling
+naar het hart van Indië wordt teruggevoerd. Vergeet vooral gindsche
+_Biga_ niet, een op twee wielen rustenden wagen, van hout met koper
+overtrokken; de as der wielen is met baviaankoppen versierd. Zulk
+een antiquiteit is niet alleen zeer merkwaardig, maar ook uiterst
+zeldzaam. Deze wagen, waaraan zelfs de dissel niet ontbreekt, is
+ongeschonden opgedolven.--Voortdurend treft ons, bij het beschouwen
+der monumenten van etruskische kunst, dat eigenaardig karakter van
+oorspronkelijkheid gepaard aan eene groote mate van ontvankelijkheid
+voor vreemde invloeden. Staat in de oudste perioden deze kunst meer
+onder den invloed van de oostersche, met name van de egyptische, in
+later tijdvakken is de heerschappij van het grieksche kunstideaal, in
+zijne verschillende ontwikkelingen, onmiskenbaar: in die mate zelfs,
+dat vele echt etruskische werken herhaaldelijk voor grieksch zijn
+aangezien. En toch blijft er, ondanks die zeer zichtbare navolging,
+in deze kunstscheppingen iets eigenaardigs, iets oorspronkelijks, dat,
+uit een zuiver esthetisch oogpunt, hare waarde dikwerf niet verhoogt,
+maar haar daarentegen dubbel merkwaardig maakt als openbaringen van
+den eigenlijken geest van dit volk, welks geschiedenis en leven nog,
+in zoo menig opzicht, voor ons in duister is gehuld.
+
+Dit museum is rijk aan allerlei huisraad en voorwerpen van dagelijksch
+gebruik: zetels, bedden, spiegels, vazen, wapenen, potten, komfooren
+en gereedschap van allerlei aard. De opgravingen van Cerae, van
+Tarquiniës, van Volsci, van Bolsena, hebben boven verwachting een
+rijken oogst opgeleverd: te beginnen met de wel leesbare, maar in
+eene onbekende taal vervatte opschriften, tot de schoonste vazen
+uit het oudste tijdperk der etruskische kunst. Te Cerea heeft
+men in eene enkele grafkamer behalve aardewerk en een volledig
+stel keukengereedschap, ook al de sieraden van eene waarschijnlijk
+aanzienlijke familie gevonden: eene vondst, waaraan in den jongsten
+tijd, het ontstaan der mode van etrurische sieraden is te danken. Om
+den bezoeker een zoo volledig mogelijk denkbeeld van deze grafkamers
+te geven, heeft men hier, in het museum, de grafkamer van Cerae
+nagebootst. De juweelen en sieraden zijn in groote glazen kasten
+geplaatst, die beweegbaar zijn, en die ge zoo kunt draaien, dat ge
+alles onder een behoorlijk licht zien kunt. Eene zoo doelmatige
+inrichting zoekt men tot dusver, buiten de vatikaansche museums,
+vergeefs: hier is alles in de eerste plaats berekend voor het genoegen
+van den bezoeker, om een aangenamen, bevredigenden indruk te weeg te
+brengen; elders moeten dergelijke overwegingen in den regel wijken
+voor de onverbiddelijke eischen van eene of andere wetenschappelijke
+classificatie, indien al de voorwerpen niet, als in een winkel, op
+elkander zijn getast en door de opeenhooping zelve onzichtbaar worden.
+
+
+
+VI.
+
+
+De vatikaansche beeldengalerijen tellen eene bevolking, welke met
+die van eene onzer kleinere provinciesteden gelijk staat: dit alleen
+zal voldoende zijn om u te doen beseffen, dat, in dit overzicht,
+allerminst van eene eenigszins volledige beschrijving dezer geheel
+eenige verzameling sprake kan zijn. Dit zult ge nog te meer gevoelen,
+als ge bedenkt dat niet alleen de meesten dezer beelden en groepen eene
+afzonderlijke beschrijving ten volle verdienen, maar dat er daaronder
+ook velen zijn, die in den letterlijken zin eene eigen litteratuur van
+niet onbelangrijken omvang bezitten. Van eene eigenlijke beschrijving
+kan dus geene sprake zijn, veel minder van beschouwing en kritiek,
+die alleen zulk eene eenvoudige beschrijving tot iets meer dan eene
+dorre opsomming, een vervelenden catalogus, zou kunnen maken. Wij
+zullen er ons alzoo toe bepalen, u door deze museums rond te leiden,
+en slechts nu en dan op enkele zeer uitnemende of karakteristieke
+monumenten vluchtig uwe aandacht vestigen.
+
+Dit weergaloos museum is het werk van eeuwen. Alle vorstelijke
+geslachten, wier zonen den heiligen stoel hebben bekleed, hebben hunne
+schatting bijgedragen tot verrijking dezer verzameling; ondanks de
+toenemende ongunst der tijden, is de offervaardige ijver in de laatste
+eeuw veeleer verdubbeld. Bovenal mogen wij niet vergeten, met dankbare
+hulde de namen te noemen van vier pausen uit den laatsten tijd, die,
+niettegenstaande tegenspoeden en hinderpalen van allerlei aard,
+het groote werk hunner voorgangers waardiglijk hebben voortgezet,
+en bekroond en zich reeds alleen daardoor aanspraak hebben verworven
+op den dank en de bewondering van allen, die kunst en waarachtige
+beschaving liefhebben. Deze pausen zijn Pius VI, Pius VII, Gregorius
+XVI en Pius IX. Nevens hen verdient ook Clemens XIV genoemd te worden,
+al heeft deze ook bij de stichting der mede naar hem genoemde galerij,
+meer gehandeld op aansporing van zijn schatmeester, den kardinaal
+Braschi, die weldra zelf, als Pius VI, den apostolischen stoel zou
+beklimmen.
+
+Den toegang tot de beeldengalerijen vormt een lange overwelfde gang
+of corridor, door Bramante gebouwd, en door Pius VII tot museum voor
+de opschriften ingericht. Ter wederzijde van deze galerij, waarvan
+de wanden geheel met inscripties zijn bedekt, prijkt eene lange reeks
+van lijkbussen en sarkophagen: evenals ge, om Rome zelve te bereiken,
+den Appischen weg volgt, aan beide zijden door graftomben omzoomd, zoo
+treedt ge ook langs eene reeks van grafmonumenten naar het binnenste
+heiligdom der vatikaansche stad. Deze corridor is meer dan zeshonderd
+voet lang; de monumenten zijn gerangschikt naar tijdsorde, naar de
+eerediensten, naar hunne bijzondere bestemming. Aan de eene zijde ziet
+ge de grafschriften der familie boven elkander geplaatst; dan die van
+vrienden en bekenden, van consuls, leden der consulaire geslachten, van
+de patricische huizen, aan de keizerlijke dynastieën verwant; eindelijk
+van de leden der verschillende bedrijven en ambachtsvereenigingen. Die
+allen behooren tot het heidendom. Daar tegenover, aan uwe linkerhand,
+vinden de sarkophagen en grafschriften uit de eerste eeuwen der
+christelijke kerk eene plaats; zij zijn genoegzaam allen uit
+de katakomben afkomstig; de opschriften zijn in het grieksch of
+latijn, somwijlen in eene gemengde taal, en versierd met symbolische
+teekeningen; meestal zijn zij kort maar vol uitdrukking en door toon
+en inhoud zeer kennelijk van de heidensche grafschriften onderscheiden.
+
+Als ge aan het eind dezer galerij gekomen zijt, treedt ge door een
+fraai ijzeren hek, in eene honderdvijftig el lange, breede zaal,
+die door vijftien vensters in het hooge, met fresko's versierde
+gewelf haar licht ontvangt en ter wederzijde is bezet met eene dichte
+reeks van groepen, busten, beelden, bas-reliefs: deze laatsten deels
+op de voetstukken aangebracht, deels in de muren gemetseld. Deze
+eerste galerij van het museum Chiaramonti, aldus genoemd naar den
+geslachtsnaam van den stichter Pius VII, bevat meer dan achthonderd
+kunstwerken: beelden van goden en helden, busten van keizers,
+veldheeren, redenaars, vorstinnen, graftomben, urnen:--eene ideale
+geschiedenis van Rome, maar in het grieksch geschreven. Geen dezer
+werken is eigenlijk oorspronkelijk romeinsch: wat de romeinsche wereld
+aan beeldhouwkunst heeft opgeleverd, is, men mag welhaast zeggen zonder
+uitzondering, van griekschen oorsprong. De kunstenaars, die in den
+keizertijd de uitmuntende gewrochten schiepen, waarvan wij er hier
+zoovelen bijeen zien, deels oorspronkelijk, deels in navolging van
+oude echtgrieksche modellen, waren Grieken. De Romeinen hadden weinig
+aanleg en zin voor kunst, uitgenomen architektuur; hunne roeping
+was eene andere: zij moesten de wereld veroveren, organiseeren,
+bewoonbaar maken, den bodem bereiden waarop eene latere, hoogere
+ontwikkeling ontstaan en bloeien kon. Zij waren bij uitnemendheid
+praktische lieden: het echt aesthetische leven der Grieken bleef hun
+altijd vreemd ook al namen zij, bij toenemenden rijkdom en beschaving,
+voor het uiterlijke den schijn aan van zin en liefde voor de kunst.
+
+Ter herinnering aan deze galerij wijzen wij u op een paar
+monumenten. Zie hier een borstbeeld van Julius Caesar, in het
+plechtgewaad van _pontifex maximus_ (opperpriester). Caesar is
+hier voorgesteld in de laatste jaren zijns levens; zijn mager, van
+diepe rimpels doorploegd gelaat teekent vermoeidheid, uitputting,
+levenszatheid: de koude uitdrukking van een man naar de wereld,
+die alles heeft genoten wat het leven bieden kan en de ijdelheid
+van alles geproefd. Het is onmogelijk, den indruk te beschrijven,
+dien de aanschouwing van dit strenge, verheven, en toch wederom zoo
+vervallen gelaat op u maakt: die verplettende majesteit, gepaard
+aan zedelijk verderf, die hooge adel nevens zelfzucht en een zweem
+van pedanterie. Bij een blik op dezen prachtigen kop gaat ons een
+helderder licht op over het eigenlijke karakter van den zeldzaam
+grooten man, dan de lezing van vele geschiedwerken ons kan geven.--Wij
+gaan een gansche reeks van beelden, sarkophagen, busten voorbij--hoe
+gaarne wij ook bij de meesten afzonderlijk verwijlen zouden--en
+staan voor een beeld van Tiberius, blijkbaar uit het begin zijner
+regeering. De keizer is zittende voorgesteld, in grieksch kostuum;
+de chlamyde is op den rechter schouder vastgehecht, zijn hoofd
+is met eikenloof omkranst; in de rechterhand houdt hij een langen
+schepter. Ge herinnert u de huiveringwekkende karakterschets, die
+Tacitus van dezen Caesar geeft: en met verbazing slaat ge een blik op
+dat schoone, echt aristokratische gelaat, waarover eene uitdrukking
+van welwillendheid en vroolijke geestigheid zweeft; en onwillekeurig
+vraagt ge u af, of wellicht de romeinsche geschiedschrijver aan de
+waarheid ontrouw is geworden. Heeft Tacitus, de vertegenwoordiger
+en uitnemendste woordvoerder der oude aristokratisch-republikeinsche
+partij, ons de daden der keizers, wier zwaard de republiek had gedood,
+inderdaad naar waarheid, onpartijdig medegedeeld? Aan de zeldzame
+kunst, waarmede deze meester zijne portretten geteekend heeft,
+valt niet te twijfelen: ook niet aan de getrouwheid? De vraag is
+geoorloofd; ja, meer dan dat: aan een onvoorwaardelijk bevestigend
+antwoord zullen, geloof ik, weinigen zich wagen. Doch het is hier
+de plaats niet, daarover uit te weiden; al dringen die gedachten
+zich telkens bij ons op, bij het aanschouwen dezer portretten, die
+toch ook eene openbaring zijn.--Toeven wij nu nog een oogenblik voor
+deze groep, het sieraad dezer galerij: _Ganymedes_, door den adelaar
+weggevoerd. Dit voortreffelijk kunstwerk, dat u onwederstaanbaar
+boeit, is eene kopie naar den griekschen beeldhouwer Leochares, een
+tijdgenoot van Praxiteles. De schoone herdersknaap is voorgesteld op
+het oogenblik, dat de arend van Zeus hem van de aarde opheft om hem
+naar den Olympus te dragen; de figuur zweeft reeds boven den grond,
+gedragen door de klauwen van den machtigen vogel, die hem in de zijde
+heeft gevat. Zulk eene voorstelling nadert de grenzen der plastiek,
+overschrijdt ze bijna: maar juist daarom  bewondert ge te meer de
+uitnemende kunst, waarmede deze groep bewerkt is, zoodat niets den
+indruk stoort, niets zelfs de rust verbreekt, die aan elk beeldwerk
+behoort eigen te zijn. Van de fijne, meesterlijke behandeling dezer
+liefelijke, voortreffelijke groep kan echter geene beschrijving, kan,
+bij gebreke van eigen aanschouwing alleen eene getrouwe afbeelding
+u een denkbeeld geven.
+
+Na de galerij Chiaramonti ten einde te hebben doorwandeld, keeren
+wij op onze schreden terug, gaan op nieuw het hek door en treden den
+_Bracchio Nuovo_ (nieuwen vleugel) binnen, door Pius VII gebouwd. Wat
+aan deze galerijen eene eigenaardige bekoorlijkheid schenkt, is dat
+zij opzettelijk gebouwd zijn om tot museum voor antieke beeldwerken
+te dienen, en dat wel door mannen, die de ouden niet alleen uit
+de boeken, maar ook uit de overblijfselen hunner werken kenden. De
+conceptie van den _Bracchio Nuovo_ is hoogst eenvoudig: een zaal van
+vier-en-twintig voet breed en tweehonderd-acht voet lang, met een klein
+dwarsschip in het midden: alzoo eenigszins de gedaante van een grieksch
+kruis. Maar toen hij met zijn bouw aanving, wist Raphaël Stern dat hij
+voor drie-en-veertig hoogst belangrijke standbeelden eene waardige
+plaats moest bereiden: hij verdeelde dus zijne lange galerij in
+acht-en-twintig nissen, en zijn dwarsschip in vijftien. De standbeelden
+konden alzoo geplaatst worden in een zuilengang van sierlijke arcaden;
+voor de pilaren, die deze bogen scheiden, plaatste hij borstbeelden,
+op voetstukken van rood graniet. In de vakken tusschen de bogen zijn
+wederom busten, op consoles geplaatst; daarboven zijn bas-reliefs
+in de muren gevat. Een breede, sterk vooruitspringende kroonlijst
+dient tot basis voor het rijk gebeeldhouwde gewelf, dat voorts
+gedragen wordt door twaalf korinthische zuilen van het schoonste
+marmer. Boven iedere der breede vleugeldeuren prijkt een fronton,
+door kostbare zuilen gedragen; het van boven stralende licht spiegelt
+in den veelkleurigen vloer van mozaïek; in het midden der galerij
+prijkt, op een voetstuk van rood graniet, een grieksche vaas van
+zwart basalt. In zulk eene galerij schijnen de standbeelden slechts
+de natuurlijke decoratie der zaal te zijn. Van hoeveel belang, voor
+de juiste beoordeeling dezer kunstwerken zelf, zulk eene omgeving is,
+kan alleen hij beseffen, die de heerlijke vatikaansche museums heeft
+gezien en alzoo den afstand kan meten tusschen deze betooverend schoone
+galerijen--kunstgewrochten op zich zelf--en de naakte, holle ruimten,
+de ontmeubelde kamers of zolders, waarin men ten onzent de monumenten
+van kunst en historie pleegt weg te stoppen.
+
+Een van de merkwaardigste standbeelden van deze galerij is dat van
+keizer Augustus, eerst voor eenige jaren opgedolven en door den
+paus ten geschenke gegeven. Het lichaam is misschien oorspronkelijk;
+maar het hoofd verraadt eene andere hand, en schijnt mij toe eerst
+in later tijd, onder Trajanus, te zijn af- of bijgewerkt. Plinius
+verhaalt ons dat bij Augustus de oogbol zeer groot en zeer licht was,
+hetgeen aan zijn groenachtige pupil eene zoo vreemde uitdrukking gaf,
+dat men niet kon nalaten, bij het aanspreken, hem strak in het gelaat
+te zien, hetgeen den keizer onaangenaam aandeed. Deze bijzonderheid
+is in het marmer zoo getrouw mogelijk weergegeven. De mantel en de
+wapenrok zijn met meesterhand bewerkt; de symbolische versiering van
+dezen laatsten is waarschijnlijk aan het heldendicht van Virgilius
+ontleend.--Opmerkelijk vanwege hun kras realisme, zijn de beelden
+van Titus en zijne dochter Julia. De keizer is een dik, kort man,
+die er zeer welgedaan uitziet, met een gelaat waarop goedmoedigheid
+en zinnelijkheid om den voorrang strijden; zijn geheele voorkomen,
+dat bij uitnemendheid den stempel der individualiteit draagt,
+teekent iemand van zeer gewone natuur, die zijn bijnaam van Wellust
+des menschelijken geslachts misschien alleen of hoofdzakelijk aan
+zijn vroegen dood te danken heeft, waardoor zekere zijden van zijn
+karakter niet tot ontwikkeling zijn kunnen komen. Zijne dochter Julia,
+die sprekend op haren vader gelijkt, is zeer leelijk; beiden dragen
+den stempel van te behooren tot eene dier familiën van lager afkomst,
+die hare fortuin in de eerste plaats gebruiken om zich recht te goed
+te doen.--Wederom gaan wij een aantal beelden en busten voorbij, en
+werpen ten slotte nog een blik op het standbeeld van Demosthenes,
+eene figuur vol karakter en uitdrukking. Die diepliggende oogen,
+dat hooge, gerimpelde voorhoofd, die fijnbesneden mond, die lippen,
+waarop het woord schijnt te trillen; die eenvoudige, natuurlijke
+houding: dit alles teekent u den denker, den redenaar. Ge gevoelt
+dat dit portret echt moet zijn.
+
+
+
+Nogmaals doorwandelen wij de lange galerij en bestijgen een trap,
+die ons naar het groote museum, naar zijn voornaamsten stichter Pius
+VI, het Pio-Clementijnsche museum genaamd, voert, waar ge echter
+tot uwe verrassing aanvankelijk niet anders vindt dan eene reeks
+kleine vertrekken: kapellen, die ieder haar eigen patroon hebben. Ge
+betreedt een vierkanten, rijk met fresko's versierden voorhof, waar uwe
+aandacht al dadelijk getrokken wordt door de graftombe van Cornelius
+Lucius Scipio-Barbatus, overgrootvader van den beroemden Scipio den
+Afrikaan. De vierkante sarkophaag is van gewonen albaanschen steen en
+hoogst eenvoudig van bewerking: maar de strenge, grootsche afmetingen
+geven aan het werk een eigenaardigen edelen stijl. Toen deze sarkophaag
+ten jare 1780, in een _vigne_ nabij de poort Sint-Sebastiaan, de
+oude Capeensche poort, werd opgegraven, vond men het geraamte van
+Scipio-Barbatus nog in zijn geheel; aan een der vingers zat een ring,
+dien Pius VI aan lord Algernon Percy ten geschenke gaf.
+
+In het midden van dezen voorhof staat de zoo algemeen bekende
+en beroemde _Torso_, het kolosaal fragment van een standbeeld
+van Herkules. De held zit op een rots, met het lichaam eenigszins
+voorovergebogen; waarschijnlijk leunde hij op zijn knots. Het hoofd,
+de armen en de beenen zijn verloren geraakt. Toen dit uitnemend
+gewrocht van oud grieksche beeldhouwkunst, ten tijde van Alexander VI,
+opgedolven werd, waren monumenten uit de eeuw van Pericles nog uiterst
+schaarsch: de echtheid van dit stuk viel niet te betwijfelen, want
+het draagt nog de naamteekening van zijn vervaardiger, Apollonius,
+zoon van Nestor den Athener. Geen wonder dat dit brokstuk van een
+standbeeld de algemeene aandacht trok, en zelfs eene omwenteling in
+de kunst bewerkte; Michel Angelo dweepte er zoo zeer mede, dat hij
+zich zelf een leerling van den Torso noemde, en zich ook werkelijk
+naar dit voorbeeld vormde. Maar hoe groot uwe bewondering voor dit
+kunstwerk ook wezen moge, toch spoedt ge u naar gindsch balkon, om
+van daar een blik te werpen op het onbeschrijfelijk schoone panorama:
+een gedeelte der vlakte van Rome, met de omringende heuvelen, den
+kronkelenden loop van den Tiber, en de Sabijnsche bergen in het
+verschiet: een panorama, waaraan dit gedeelte van het vatikaan den
+welverdienden naam van het _Belvedere_ dankt.
+
+Wij komen aan den zoogenaamden achtkantigen hof: een salon in de
+open lucht, omringd door sierlijke portieken, rustend op zestien
+kolommen van rood graniet en grijs oostersch marmer. In het midden
+springt eene fontein: de frontons prijken met acht groote Maskers,
+uit den tijd van Agrippa; tusschen de zuilen prijken acht bas-reliefs;
+langs de wanden zijn standbeelden en sarkophagen geschaard; en onder de
+bogen der galerijen schemeren weder andere standbeelden. Daar, in eene
+reeks afzonderlijke kabinetten, zijn enkele meesterstukken geplaatst,
+die ieder althans bij name heeft hooren noemen, en meestal ook uit
+afbeeldingen kent. Ik spreek niet van den griekschen sarkophaag met
+de dansende Bacchanten, nabij de Sint-Pieter opgedolven; noch van den
+beroemden sarkophaag van Varius-Marcelles, den vader van Heliogabalus;
+noch ook van den Perseus en de Worstelaars van Canova, aan wien
+hier--niet geheel onverdiende eere--een eigen kabinet gewijd is. Zie,
+daar straalt in al zijn glans, te schitterender uitkomende tegen den
+grijsachtig groenen achtergrond van het kabinet, waarin hij alleen
+staat, de wereldberoemde _Apollo_ van Belvedere. Ge kent dat beeld,
+zoo oneindig vele malen nagebootst:--en toch ge kent het niet, zoo
+ge niet het oorspronkelijke--trouwens zelf wederom eene kopie naar
+een grieksch model--hebt aanschouwd. Sedert ons de oorspronkelijke
+werken uit het beste tijdperk der grieksche kunst zijn bekend geworden,
+moge dit beeld niet meer voor het ideaal der plastiek kunnen gelden,
+toch blijft het een der edelste kunstgewrochten, ons door de oudheid
+nagelaten. Men weet nu, wat de figuur eigenlijk voorstelt, het is
+de god, uit zijn tempel komende en de ontzaglijke Aegis opheffende,
+waarmede hij de aanstormende Galliërs, die zijn heiligdom te Delphi
+plunderen wilden, op de vlucht drijft. Met wat wonderbaar geluk,
+of liever met wat onbedriegelijken kunstenaarstakt, is die houding
+weergegeven: met vluggen, snellen tred schrijdt de god voorwaarts,
+langs zijn vluchtende vijanden heen, die hij zijn ontzaglijk wapen
+tegenhoudt. Wat ligt er op dat wonderschoone gelaat eene uitdrukking
+van kalme majesteit, van vreugde over de zegepraal, vermengd met een
+fiere minachting voor de ruwe barbaren, die het wagen durfden zijn
+tempel te naderen! Alles is hier in de volkomenste harmonie; het eenige
+wat ons belet dit beeld onder de hoogste gewrochten der zuiverste
+kunst te rangschikken, is een zeker streven naar gemaaktheid, iets
+gezochts, dat manier verraadt: een gebrek evenwel, dat nu eigenlijk
+alleen kenbaar wordt door vergelijking met de ongeëvenaarde scheppingen
+van het Parthenon.
+
+In een ander kabinet prijkt de niet minder bekende en beroemde groep
+van _Laokoon,_ het werk van drie rhodische beeldhouwers, Agesander,
+Polydorus en Athenodorus. Deze groep werd in 1506 onder de ruïnen van
+het paleis van Titus gevonden, juist ter plaatse waar zij, volgens de
+beschrijving van Plinius, stond. Wij zullen ons hier niet begeven in
+een onderzoek naar den tijd der vervaardiging van dit meesterstuk,
+al kunnen wij, op innerlijke gronden, ons niet vereenigen met
+de meening van hen, die, zich op eene eenigszins dubbelzinnige
+uitspraak van Plinius beroepende, beweren dat deze groep onder de
+regeering van Titus zou vervaardigd zijn. Evenmin kunnen wij in eene
+uitvoerige beschrijving of beschouwing treden, waartoe anders de
+Laokoon zoo ruimschoots gelegenheid geeft. Een enkel woord slechts
+over de voorstelling. De legende verhaalt hoe Laokoon, de priester
+van Poseidon, zijne stadgenooten de Trojanen had gewaarschuwd tegen
+het inhalen van het noodlottige houten paard, door de Grieken, bij
+hun geveinsden aftocht, in het kamp achtergelaten. Daardoor haalde
+Laokoon zich den toorn van Apollo op den hals, die, om hem te straffen,
+juist toen hij met zijne beide zonen gereed stond te offeren, twee
+reusachtige slangen, boden van den toornenden god, op hem afzond,
+die den priester met zijne kinderen doodden. De kunstenaars hebben
+nu het oogenblik gekozen, waarop de vreeselijke slangen den vader en
+de beide jongelingen in hare afschuwelijke kronkels hebben gevat;
+de jongste zoon heeft den doodelijken beet reeds ontvangen, en
+zinkt stervend achterover; de oudste is eerst even gevat, en heft de
+hand op naar den vader, die zich vergeefs poogt te ontdoen van de
+hem omkronkelende slang en in den zielsangst der nijpendste smart
+het hoofd ten hemel wendt en eene laatste klacht uitstoot. Dit is
+slechts eene koude schets: maar onmogelijk is het, de aangrijpende,
+zielroerende uitdrukking van deze, ook uit een technisch oogpunt
+zoo wonderschoone groep weder te geven, die niet ten onrechte eene
+tragedie in marmer is genoemd.
+
+
+
+Eer wij de andere galerijen bezoeken, willen wij ons even gaan
+vertreden in den _Plantentuin_, en daar een blik werpen op de rijke
+menagerie, die de oudheid ons heeft achtergelaten. Deze verzameling
+heeft ter wereld hare wedergade niet. Zij bestaat uit niet minder dan
+honderd-vijftig beelden en groepen van dieren van allerlei soort. Ook
+deze zaal is rijk versierd met prachtige ionische zuilen van rood
+graniet, terwijl de vloer met heerlijke mozaïeken is ingelegd, waarop
+gevogelte en wild is afgebeeld.
+
+De verzameling, die haar ontstaan dankt aan Pius VI, en door zijn
+opvolger werd voortgezet, is met groot talent gerangschikt en in
+orde gebracht door den zeer bekwamen beeldhouwer Francisco Franzoni,
+die zich vooral door zijne voortreffelijk geslaagde restauraties een
+welverdienden naam beeft verworven. De zeer eigenaardige collectie
+trekt u onwillekeurig aan: de meest alledaagsche dieren krijgen
+hier een zeker ideaal voorkomen; terwijl daarentegen de griffioenen,
+de hippogryphen, de minotauren, de sphinxen en andere fabelachtige
+monsters zulk eene uitdrukking van waarheid dragen, dat ge bijna aan
+hun bestaan zoudt gaan gelooven. Voor sommige diersoorten, met name
+voor het paard en den hond, is het ook merkwaardig, na te gaan welke
+type de ouden hebben gekend of bij voorkeur aangekweekt. Ziehier
+eene zeer fraaie groep: een hert door een bulhond aangevallen. De
+dog is zeer sterk gebouwd en bezit blijkbaar groote spierkracht; het
+is een prachtig dier, met een minder afgeknotten snuit dan onze dog;
+de ooren zijn afgesneden, even als men nog tegenwoordig doet. Vlak
+daarnaast staat een andere, niet minder fraaie groep; een gevecht van
+een beer met een stier. Voorts ziet ge hier jacht- en hazewindhonden,
+in verschillende standen; wolven, koeien, hazen, geiten, eenden,
+kippen, hanen, ganzen, watervogels, fazanten, pelikanen: eene gansche
+menagerie.
+
+Schenk eenige oogenblikken uwe aandacht aan deze groep: de wegvoering
+van Europa, en bewonder de kunst, waarmede de beeldhouwer aan dien
+stier als het ware het merk van zijn goddelijke natuur heeft weten
+in te drukken. Zie dat prachtige, levensgroote, loopende hert, van
+half doorschijnend, gestreept en gevlakt albast, met sneeuwwitte
+hoornen: een meesterstuk, aangrijpend van leven en waarheid. Ziehier
+Herkules, den gedooden leeuw van Nemea achter zich voortsleepende;
+met hoe voortreffelijke kunst is de slappe inertie en machteloosheid
+dier van leven beroofde ledematen weergegeven.... Eigenlijk zou ik
+alles moeten noemen, want deze galerij is zoo belangrijk en heeft
+eene zoo bijzondere aantrekkelijkheid. In den regel verplaatsen de
+antieke beelden en groepen ons in eene ideale wereld, welke, hoezeer
+zij door hare uitnemende schoonheid ons boeien moge, ons toch altijd
+in den grond vreemd blijft, om dat zij het gewrocht is eener gansch
+van de onze verschillende wereld- en levensbeschouwing. Maar hier
+omringen ons bekende gestalten en beelden, ontleend aan eene wereld,
+waarin wij zelf ons bewegen; en bij uitnemendheid leerzaam is het na
+te gaan; hoe de dieren zich voor den blik der antieke kunstenaars
+vertoonden, en hoe die kunstenaars het aanlegden om ook het dier,
+met behoud zijner karakteristieke eigenaardigheid, binnen den
+tooverkring der ideale kunstwereld op te nemen. Ook hier, evenals
+bij het menschenbeeld, beijverde men zich niet in de eerste plaats om
+getrouw al de bijzonderheden, al de toevallige trekken van het individu
+weer te geven, maar het werkelijk kenmerkende, het vaste en blijvende
+in de soort. Men gaf, over het algemeen en in den besten tijd, niet
+zoozeer portretten, dan wel typen; en evenmin als ge in de goden- en
+heldenbeelden van Griekenlands uitnemendste kunstenaars, menschen in
+den gewonen zin des woords hebt te zien, evenmin moet ge u voorstellen,
+dat, bij voorbeeld, de paarden van het Parthenon nu inderdaad getrouw
+gevolgd zijn naar die, welke in de straten van Athene te zien waren.
+
+Eer wij deze zaal verlaten, staan wij nog even stil voor een
+merkwaardig bas-relief, eene _Reiniging_ voorstellende: eene
+godsdienstige handeling, die de Romeinen waarschijnlijk van
+de Etrusken hadden overgenomen en die blijkbaar verwant is aan
+soortgelijke gebruiken bij de Semitische volken, met name bij de
+Joden. Deze reiniging of zuivering geschiedde door middel van water,
+vuur of reukwerk; niet alleen de vrouwen, na hare bevalling, maar ook
+de dieren, die jongen geworpen hadden, werden, evenals deze jongen
+zelf, op deze wijze gereinigd. Men besprengde hen met gewijd water,
+terwijl welriekende kruiden, met zwavel gemengd, werden gebrand; de
+herders gingen driemaal in plechtigen omgang rondom de schaapskooi
+en offerden vervolgens aan Pales wijn, zuivere melk en een koek van
+gerst. Ons bas-relief stelt nu de zuivering voor van eene jonge koe,
+die haar kalf zoogt: een even fraai als zeldzaam kunstwerk. Men ziet
+den tempel en zijne omwalling, de gewijde fontein onder den boom,
+het watervat en den kwispel: een olijftak; aan den staf van den
+herder hangen twee ganzen, zijne offergave. Terwijl alles zich voor
+de plechtige handeling gereed maakt, steekt de koe rustig haar kop in
+het watervat en lescht haar dorst met het gewijde vocht. Het geheele,
+echt landelijke tafereel maakt een hoogst weldadigen, verkwikkenden
+indruk: het is als eene episode uit Homerus, in marmer gebeiteld.
+
+
+
+VII.
+
+
+Korten tijd na den dood van Sixtus IV, liet een paus van grieksche
+afkomst en geboortig van Genua, Innocentius VIII, zich binnen den
+omtrek van het vatikaan een landhuis bouwen, dat door het penseel
+van Mantegna en Pinturicchio, beiden geholpen door hunne leerlingen,
+werd getooid. Uit deze villa zond deze paus, naar alle koninkrijken
+der christenheid, zijne heftige bullen en dreigende brieven tegen
+de Turken; en daar ook ontving hij geregeld het jaargeld van
+veertigduizend kroonen, hem door sultan Bajazet toegelegd voor het
+bewaren van zijn broeder Zizim, dien de sultan voor zijne rust en
+veiligheid gevaarlijk achtte.--Maar de oudheid, die meer en meer het
+gansche vatikaan inneemt, heeft, reeds sedert de regeering van Clemens
+XIV, de landelijke woning van den natuurminnenden Innocentius in beslag
+genomen. De villa werd in een museum herschapen, dat reeds onder Pius
+VI moest worden vergroot, en weldra bevolkt werd door eene gansche
+schaar van goden- en heldenbeelden. Deze prachtig versierde galerij,
+met haar marmeren wanden, haar met arabesken getooide gewelven, hare
+bas-reliefs, haar fresko's, haar mozaïekvloer en haar dubbele reeks
+van meesterstukken, is door geheel de beschaafde wereld bekend als
+de galerij _Pio-Clementina_.
+
+Ook hier is het onmogelijk, aan al deze kunstgewrochten ook maar de
+helft te schenken der aandacht en belangstelling, die zij zoozeer
+verdienen. Er schiet niets anders over, dan vluchtig te midden dier
+monumenten rond te wandelen, en slechts nu en dan een oogenblik stil
+te staan. Al bezoekt ge deze galerij voor de tiende of twaalfde keer,
+telkens zult gij nieuwe ontdekkingen doen; het aantal opmerkelijke
+gewrochten bedraagt stellig twee- a driehonderd. Ziehier een paar
+navolgingen naar Praxiteles: een torso van Eros, met die fijne,
+geestige uitdrukking op het schoone gelaat; en de Apollon-Sauroktonos
+(hagedissendooder), waarvan ge eene andere, nog wel zoo fraai
+bewerkte kopie in de galerij Borghèse kunt vinden.--Ik ga vele andere
+meesterstukken voorbij, aangetrokken door die twee zittende figuren aan
+het eind der galerij: Posidippus en Menander, twee dichters, aan wier
+roem de nijdige kritiek niet knagen zal. Van den tweeden bezitten wij
+niets dan eenige korte fragmenten uit twee of drie zijner tweehonderd
+blijspelen; Posidippus, van wiens geboorteplaats en leeftijd men niets
+weet, zou ons wel geheel onbekend zijn gebleven, indien de _Anthologie_
+niet een vijftiental zijner epigrammen had overgenomen, en indien
+hem niet daarbij het zonderlinge voorrecht ware te beurt gevallen
+der onsterfelijkheid, door eene afbeelding, die eene eervolle plaats
+inneemt onder de meesterstukken der eeuwen. Het hoogst eenvoudig
+bewerkte beeld is bekleed met de tunika; het pallium is over den
+linkerschouder geworpen. De dichter--een echt akademische kop, met
+de zichtbare sporen van ouderdom, maar met eene fijne en geestvolle
+uitdrukking op het peinzende gelaat--houdt een rol in de hand; zijne
+vingers zijn met ringen versierd. Menander is jeugdiger van voorkomen:
+trouwens hij stierf op omstreeks vijftigjarigen ouderdom. Aan de
+gelijkenis met het beroemde portret in de Farnesina, herkende Quirinio
+Visconti dezen griekschen blijspeldichter, die waarschijnlijk vóór
+Posidippus heeft geleefd. De houding is levendiger; de dichter rust
+met den linkerarm op den rug van zijn zetel; zijn hoofd is een weinig
+voorover gebogen, als om scherp waar te nemen wat om hem voorvalt;
+hij heeft geheel het voorkomen van een man naar de wereld, die het
+leven heeft genoten en daarvan ten volle verzadigd is. Vroeger zag
+men deze beide figuren aan voor de portretten van Marius en Sylla.
+
+Wij keeren op onze schreden terug, na een blik te hebben geworpen
+op dat eenigszins koude beeld van Jupiter, zittende op zijn troon,
+met den schepter in de hand; en gaan eenige andere opmerkelijke
+gewrochten voorbij, om die reusachtige badkuip van oostersch
+albast te bezien, die hier zulk eene gelukkige uitwerking doet;
+zij werd onlangs, bij het herstellen van een waterbuis, op de piazza
+Santi-Apostoli opgedolven;--de grond van Rome bergt overal schatten
+in zijn schoot. Vlak tegenover, nabij een Esculaap, een standbeeld
+van Hygieia, de godin der gezondheid; eene allerliefste figuur, maar
+die als kunstwerk ver moet onderdoen voor gindschen prachtigen Faun,
+tegen een boomstam geleund, eene kopie naar Praxiteles. Daar ginds,
+tusschen twee zuilen van geelachtig marmer, geflankeerd door twee
+prachtige marmeren kandelabres, lokt u reeds het beroemde beeld
+van de verlaten Ariadne, vroeger voor eene Cleopatra gehouden. Hoe
+verwonderlijk schoon ligt die figuur daar, met den arm boven het
+hoofd gevouwen, op de rots van Naxos neergezonken; de half losgewoelde
+tunika, de droevige, vermoeide uitdrukking van het gelaat, de van het
+hoofd afvallende sluier, de kunstige en toch zoo geheel natuurlijke
+wanorde der kleeding: dit alles teekent volkomen de half wezenlooze
+smart, die op de heftige aandoeningen volgt. De sarkophaag, die tot
+voetstuk van dit prachtig beeld dient, en waarop strijdende reuzen
+zijn afgebeeld, die in slangen en draken worden veranderd, is van
+later tijd en veel minder kunstwaarde.
+
+
+
+Ik moet, hoezeer onwillig, de galerijen, waar de kunstschatten der
+oude wereld zijn bijeengebracht, verlaten: nog zooveel schoons en
+heerlijks van later tijd wacht ons. Ik weet zeer goed, dat ik veel,
+zeer veel heb overgeslagen, dat mijn overzicht hoogst onvolledig is,
+en ik u niet dan een zeer gebrekkig denkbeeld van den rijkdom dezer
+vatikaansche museums gegeven heb: maar het kan wel niet anders. Het
+vatikaan is eene wereld op zich zelve; om deze wereld eenigermate
+naar den eisch te beschrijven, zou een gansch boekdeel noodig zijn:
+en ik mag slechts over enkele bladzijden beschikken. Daarom--geen
+woord over de prachtige galerij der kaarten, met hare reusachtige
+afbeeldingen der italiaansche gewesten, op de wanden geschilderd; over
+de galerij der tapijten (_Arezzi_), waar de tapijten bewaard worden,
+oorspronkelijk voor de Sixtijnsche kapel, naar kartons van Raphaël,
+te Atrecht vervaardigd; over de zoogenaamde galerij der Kandelabres,
+met haar vazen en beelden, haar bas-reliefs en sarkophagen, allen
+antiek; geen woord ook over de heerlijke tuinen van het vatikaan,
+in den oud-italiaanschen smaak aangelegd, met hun rijkdom van
+standbeelden, urnen, vazen, sarkophagen, marmeren paviljoenen,
+terrassen, ruischende fonteinen, geurige hagen, ondoordringbare
+berceaux: een waar paradijs, waar de kunst zoo gelukkig der natuur de
+hand biedt. Geen woord over dit alles, en over nog zooveel meer. Eer
+wij onze schreden elders richten, volg mij nog even naar de ronde
+zaal, zekerlijk eene der schoonste en merkwaardigste van geheel het
+vatikaan, zoowel om haar bouwstijl, als om de kunstgewrochten, die
+zij bevat. De _Sala Rotonda_ verplaatst u geheel in den tijd van het
+romeinsche keizerrijk: zoo moet de kunstgalerij van een Maecenas,
+een Cicero, een Agrippa, een Titus er hebben uitgezien. En dit is
+geen wonder: de schepper van dit heerlijk monument, de eerwaardige
+en kunstlievende paus Pius VI, heeft het voorbeeld gevolgd der
+tijdgenooten van Augustus: hij heeft de schatkamer opzettelijk
+doen opbouwen voor en in overeenstemming met de schatten, die hij
+bijeenverzameld had. Bij ons--ik merkte het reeds vroeger op--doet
+men juist het tegenovergestelde: men stopt de kunstwerken in de eerste
+de beste ledige ruimte, of richt hoogstens een of ander karakterloos
+gebouw op, dat even zoogoed voor verkoophuis of leeszaal of kolfbaan
+als voor museum dienen kan.--De paus bezat acht fraaie groote beelden,
+tien bustes, een reusachtig bekken van rood porfier, en den mozaïeken
+vloer van eene antieke rotonde. Gevolgelijk richtte hij een koepel
+op, gedragen door tien gegroefde pilasters van carrarisch marmer;
+tusschen deze welfde hij groote nissen, waarin de standbeelden,
+op voetstukken van grieksch marmer, konden worden geplaatst; vóór
+de pilasters vonden de borstbeelden, op schachten van rood porfier,
+hunne eigenaardige plaats; de mozaïekvloer beantwoordde op nieuw aan
+zijne aloude bestemming; het kolossale bekken van een-en-veertig voet
+in omtrek, in de baden van Diocletianus opgegraven, nam het midden in
+der zaal, voor deze kunstwerken gesticht. Zoo vormt alles te zamen een
+harmonisch geheel, waarin niets uwe aandacht stoort, niets den indruk
+verzwakt of vervalscht: de zaal en de kunstwerken schijnen natuurlijk
+bij elkander te behooren, en allen uit denzelfden tijd te zijn.
+
+De illusie is zoo volkomen, ge gevoelt u zoo geheel in de oude wereld
+verplaatst, dat ge niet zonder een gevoel van godsdienstigen eerbied
+nader treedt om de buste te bezien van Jupiter, _Optimus_, _Maximus_,
+den zeer goede en zeer groote--zeer groot bovenal, want geene woorden
+kunnen de majesteit wedergeven, die over dit gelaat ligt uitgespreid,
+die het als met een aureool omstraalt. Het is de beroemde en bekende
+_Zeus van Otricoli_--aldus genoemd naar de plaats der opgraving--die
+bijna als type der Zeuskoppen gelden kan. Ongetwijfeld hebben wij hier
+slechts eene kopie voor ons, waarvan het origineel waarschijnlijk zelfs
+niet tot het schitterendste tijdperk der grieksche plastiek behoorde:
+maar toch mogen wij veilig aannemen, dat in dezen heerlijken kop nog
+iets althans is overgebleven der goddelijke inspiratie, die Phidias
+bezielde, toen hij zijn olympischen Zeus schiep, waarvoor de gansche
+oudheid als in aanbidding nederknielde. Onvergetelijk inderdaad is de
+indruk, dien de aanschouwing van dit gelaat op u maakt. Dat machtige
+voorhoofd, die sterk vooruitspringende wenkbrauwen, waaronder de
+groote oogen als lichtend te voorschijn treden, de oogen, die met
+een enkelen blik de gansche wereld omvatten; de kalme, mannelijke
+schoonheid van dat eeuwig bloeiende gelaat; die volle, een weinig
+geopende lippen, waarom een glimlach schijnt te zweven en die niet
+anders dan orakels kunnen spreken; die ontzaglijke haardos, in breede
+lokken ter wederzijde het gelaat omlijstend: dat alles vervult
+u met ontzag en wekt onwederstaanbaar de gedachte aan een groot,
+bovenmenschelijk wezen, vreemd aan alle aandoeningen en hartstochten,
+en voor wien de menschen niets meer zijn dan de wormen des velds. Er is
+in deze bovenaardsche, onbewogen, zich zelf bewuste, ideale schoonheid
+toch iets huiveringwekkends; uit die trekken--hoe heerlijk ze wezen
+mogen--spreekt geen hart; wij voelen het, tusschen dien Zeus Olympios
+en ons, arme, zwoegende, worstelende stervelingen, is weinig of niets
+gemeens; wij kunnen bewonderend, aanbiddend, huiverend van eerbied
+tot hem opzien: maar hij, zal hij zich in zijn olympische rust ooit
+laten storen, om zich tot ons neder te buigen? Plaats naast dezen
+Zeus een crucifix of een Ecce-Homo:--er ligt een afgrond tusschen
+beiden, niet waar? De afgrond, die de oude wereld van de moderne,
+de antieke wereldbeschouwing van de christelijke scheidt.
+
+Nog onder den indruk van deze wonderschoone buste, hebt ge nauwelijks
+aandacht voor gindschen kolossalen Bacchus, voor dien Hermes,
+voor die beelden en busten van keizers en keizerinnen, ook hier,
+als in de andere vatikaansche museums, broederlijk met de goden en
+godinnen vereenigd;--en waarom ook niet: was niet de Caesar in het
+eind de eenige god, in wien de oude wereld nog geloofde, omdat zij
+zijn ijzeren voet op haar nek gevoelde? Maar ge moogt van hier niet
+scheiden zonder een laatsten blik te hebben geworpen op dat prachtige
+Juno-beeld, onder den naam van Juno-Barberini beroemd, dat zeker tot
+de uitnemendste kunstgewrochten van de vatikaansche galerijen behoort;
+en vooral ook op het beeld van Muemosyné, de godin der herinnering,
+half-levensgroot, een meesterstuk van echte kunst, ten volle deze
+eereplaats waardig.
+
+
+
+En nu gaan wij de prachtige zalen en galerijen verlaten, waar de
+kunst der oude wereld zich in hare rijkste weelderigheid, in hare
+hoogste heerlijkheid bijna, voor ons vertoonde; waar zich, in deze
+weergalooze scheppingen, eene wereld voor ons openbaarde, ons zoo
+nabij en toch wederom zoo ver; ons zoo machtig aantrekkend, met wondere
+toovermacht ons beheerschend, en toch wederom ons afstootend en haar
+diepst geheim noode en niet dan langzaam voor ons ontsluierend. Zoo
+menigmaal als ik door deze galerijen dwaalde, en deze marmeren goden
+en godinnen, deze heroën en caesars in het aangezicht staarde, kwam
+de gedachte bij mij op: weten zij wel wat zij doen, zij, die in onzen
+tijd deze ondergegane wereld weder in het leven trachten te roepen;
+zij, die te midden der ontzaglijke beweging dezer negentiende eeuw,
+de geschokte en geslingerde, de doodkranke maatschappij onzer dagen
+trachten te redden door haar het ideaal der klassieke schoonheid, als
+het hoogste doel van haar streven, voor te houden?.... Ach, dit middel
+is beproefd, meer dan eens beproefd; en met welke uitkomst? En de oude
+wereld zelf--heeft deze eredienst van het schoone, dit streven naar het
+aesthetisch ideaal, haar kunnen behoeden voor de verzinking in den poel
+der afzichtelijkste verdorvenheid? Nu dan, wat deze oude wereld zelf,
+ondanks een zoo bijzonder gunstigen samenloop van omstandigheden,
+als niet meer te verwachten is, ondanks al de frischheid en kracht
+der jeugd, der naïeve oorspronkelijkheid;--wat haar toch niet baatte,
+hoe zou het ons kunnen baten, ons, voor wie deze dingen immers nooit
+meer de beteekenis kunnen hebben, die zij voor haar hadden? Want,
+vergeet het niet--en al poogt ge het voorbij te zien, loochenen kunt
+ge het niet, en wegnemen nog minder:--tusschen haar en ons staat nu
+eenmaal, op dien somberen heuvel, dat kruis geplant, dat voor immer
+scheiding maakt tusschen oud en nieuw; dat--ge moogt het erkennen
+of niet, roemen of betreuren--eene andere wereld in het leven heeft
+geroepen, anders in denken en gevoelen, anders in zin en leven en
+streven. Ge kent de zinrijke en schoone woorden van Lenau, die mij
+hier zoo dikwerf in de gedachte kwamen:
+
+
+	Die Künste der Hellenen kannten
+	Nicht den Erlöser und sein Licht;
+	D'rum scherzten sie so gern und nannten
+	Des Lebens tiefsten Abgrund nicht.
+
+	Dasz sie am Schmerz, den sie zu trösten
+	Nicht wusste, leicht vorüberführt,
+	Erkenn' ich als der Zauber grössten,
+	Womit uns die Antike rührt.
+
+
+Zij wisten niet beter, al zagen ze smachtend naar iets beters en
+hoogers uit; maar wij, die beter weten, althans  behoorden  te	weten,
+wat  bedoelen  wij met onzen terugkeer naar dit machteloos gebleken
+ideaal....
+
+
+
+VIII.
+
+
+Op allerheiligen van het jaar onzes Heeren 1509 werden, op last van
+paus Julius II, de drie eerste fresko's van Raphaël, in de kamer
+_della Segnatura_, en de nog onvoltooide schilderijen aan het plafond
+der Sixtijnsche kapel--waaraan Michel-Angelo, sedert 8 Mei 1508, met
+gesloten deuren arbeidde--voor de bewonderende blikken der hovelingen
+en der schare tentoongesteld. De tijdgenooten van den paus hadden nog
+nimmer iets gezien, dat eenigszins kon gelijk gesteld worden met deze
+kunstwerken, die ook in later eeuw niet zijn overtroffen. Deze eerste
+November mag dus met volle recht een gewichtige dag in de geschiedenis
+der kunst worden genoemd. Het was een schoone, een gedenkwaardige
+morgen, niet alleen voor de beide roemrijke mededingers, die den palm
+der overwinning deelden, maar ook voor Julius II zelf, die deze beide
+groote, schoon zoo ongelijke geniën had weten te waardeeren en aan
+zich te verbinden; voor dien hooghartigen kerkvorst, wien het gegeven
+was in vollen bloei te aanschouwen, wat de ontwikkeling van meer dan
+drie eeuwen had voorbereid.
+
+Toen Julius II den pauselijken stoel beklom, wilde hij de vertrekken,
+waaraan de herinnering der Borgia's als een smet kleefde, niet
+bewonen; hij liet dus voor zich, op eene hoogere verdieping, andere
+appartementen in orde maken. Ook vatte hij het voornemen op, om ter
+eere van zijn oom Sixtus IV, het gewelf der door dezen paus gestichte
+kapel, met schilderwerk te versieren. Met den juisten takt van een
+man van smaak, droeg bij de versiering der vertrekken op aan Raphaël
+van Urbino, dien Bramante hem had voorgesteld, en beval hij tevens
+dat het ruime en grootsche gewelf der Sixtina, een waar slagveld,
+zou worden toegewezen aan Buonarotti, die zich aanvankelijk daartegen
+verzette, die nooit een fresko geschilderd had, en die zich als een
+schooljongen moest laten onderwijzen, eer hij, bij wijze van proefstuk,
+wellicht het uitnemendste kunstgewrocht leverde, dat ooit uit de handen
+eens meesters te voorschijn kwam. Voor dit reuzenwerk had Bramante,
+naar men zegt, door min edele bedoelingen gedreven, Michel-Angelo
+aanbevolen; Michel-Angelo, misschien dit vermoedende, weigerde en
+wilde Raphaël in zijne plaats doen optreden. Julius II hield echter
+voet bij stuk; de kunstlievende, krijgshaftige opperpriester toornde
+zoo geducht, dat zelfs de kloeke Buonarotti eindelijk toegaf. Als
+schilder nog onbekend, had de reeds met roem gekroonde beeldhouwer
+toen den ouderdom van vier-en-dertig jaren bereikt; Raphaël was eerst
+vijf-en-twintig jaren oud. Beiden hadden zich reeds vroegtijdig gelaafd
+aan de onuitputtelijke bron der poëzie van Dante, zich doordrongen
+van den geest diens koninklijken zangers; beiden hadden ten volle den
+invloed ondervonden van dien echt godsdienstigen en vrijen geest,
+die, ook door Savonarola, de oude, mystiek-poëtische traditiën der
+ombrische school als met een nieuw leven had bezield.
+
+De eerste maal dat ik de Sixtijnsche kapel bezocht, was zij vol
+menschen: de paus zou bij de mis tegenwoordig zijn. De banken van
+het heilig college, door eene hooge balustrade van de overige ruimte
+afgescheiden, waren geheel met kardinalen, in hunne purperen of grijze
+mantels, met hermelijn of marter gevoerd, bezet. Wat mij bovenal trof,
+was de eenvoudigheid van het gebouw: eene hooge, langwerpige zaal;
+vier muren, zonder eenige architectonische versiering; eenvoudige
+rechthoekige vensters, en boven aan de fries eene galerij. Rechts,
+eene half getraliede tribune voor de zangers; op den achtergrond,
+op eene verhevenheid van vier met een tapijt bedekte trappen, een
+hoogst eenvoudig altaar, waarop slechts zes kaarsen brandden; links
+van dit altaar, een troonzetel voor den paus. Ziedaar de Sixtijnsche
+kapel. Zij heeft geene andere decoratie dan het schilderwerk, waarmede
+zij, te beginnen van omstreeks vijftien voet boven den grond, geheel
+overdekt is. Voor dit onderste gedeelte waren de tapijten bestemd,
+die, op last van Leo X, naar kartons van Raphaël werden vervaardigd.
+
+Gedurende de dienst had ik natuurlijk geene gelegenheid om de
+wonderen, die mij omringden, behoorlijk waar te nemen. Bovendien
+was mijne aandacht toen geheel ingenomen door hetgeen voor mijne
+oogen geschiedde. Het was voor de eerste maal, dat ik hier de dienst
+bijwoonde; ik wachtte op de komst van den paus, dien ik nog niet
+gezien had. De heraldieke livereien der zwitsersche garden, met hunne
+gepluimde helmen, hunne stijve kragen, hunne geel en zwart gestreepte
+wambuizen; de verschillende, schilderachtige kostumes van de hoofden
+der onderscheidene orden; de prachtige kleeding van den dienstdoenden
+kardinaal: dit alles maakte op mij een diepen indruk. Toen de paus,
+omstuwd door zijn half geestelijk, half koninklijk gevolg, de kapel
+binnentrad, begroet door het onbeschrijfelijk welluidend gezang;
+toen daar de schitterende processie zich voortbewoog langs het
+Laatste Oordeel van Michel-Angelo; toen ik mijn blik liet dwalen
+langs de fresko's der wanden, langs dat ontzaglijk plafond, langs die
+aangrijpende voorstelling van het alles beslissende werelddrama daar
+op den achtergrond;--om dan in het eind weder op dien paus te zien,
+met de driedubbele kroon op het hoofd, heerlijk gedrapeerd in zijne
+indrukwekkende kleeding, op dien koning zonder leger of aardsche macht,
+op dien eerwaardigen grijsaard, die daar zetelt als opvolger van
+Petrus, van Gregorius den Groote, van Sint-Sylvester, van Julius II;
+toen de schitterendste, de hartverheffendste herinneringen van een
+onuitsprekelijk grootsch verleden hier als levend voor mij optraden,
+hier, waar ik, kind van den dag, stond tegenover den drager van het
+eeuwen- en eeuwenoude pausdom en tegenover de verhevenste scheppingen
+van den grootsten meester der Renaissance;--ja, toen gevoelde ik,
+dat ik mij in het edelste heiligdom der gansche wereld bevond.
+
+De geheele achtergrond der kapel wordt ingenomen door de groote
+schilderij van Michel-Angelo, het _Laatste Oordeel_. De kunstenaar
+begon dien arbeid in 1533 en was daarmede acht jaren bezig: op Kerstdag
+1541 werd de schilderij voor het publiek tentoongesteld. Paus Clemens
+VII wilde aanvankelijk de versiering der Sixtijnsche kapel voltooien
+door twee groote tafereelen, die als het ware de inleiding en de
+eindelijke ontknooping zouden voorstellen van het groote drama der
+menschelijke geschiedenis, reeds aan het gewelf afgebeeld: de Val
+der Engelen en het Jongste Gericht. Na den dood des pausen, in 1534,
+werd echter van de volvoering van dat groote plan afgezien, en werd
+alleen het laatste gedeelte van het programma uitgevoerd.
+
+In de _Ecole des Beaux-Arts_ te Parijs bevindt zich eene kopie van
+deze reusachtige schilderij, door Sigalon vervaardigd, eene kopie, die
+tamelijk getrouw den toon van het origineel weergeeft. Zoo ge noch het
+oorspronkelijke stuk, noch de kopie mocht kennen, is het mij niet wel
+mogelijk u eene voldoende beschrijving van deze aangrijpende schepping
+des grooten meesters te geven, althans zulk eene beschrijving, die u
+eene eenigszins heldere voorstelling kan geven van den indruk, dien
+deze compositie maakt. Als ge haar aanziet, behoeft ge niet te vragen,
+of deze schilder Dante heeft bestudeerd: de _Inferno_ en de Apocalypsis
+van Johannes hebben hem de stoffe geleverd voor zijne voorstelling van
+het laatste oordeel.--In de benedenste helft der schilderij ziet ge
+dooden uit hunne graven opstaan, en de zielen der verdoemden, door de
+duivelen medegevoerd naar de hel, die het onderste gedeelte inneemt,
+en waar de smarten en folteringen der rampzaligen zijn afgebeeld
+met trekken, die u dadelijk aan den _Inferno_ van Dante herinneren;
+ook Charon met zijn boot ontbreekt niet. Hier is alles vol leven en
+dramatische beweging. De bovenste helft maakt een minder gelukkig
+effect. Vooreerst is de overgang tusschen de beide deelen van het stuk
+niet geleidelijk; maar bovendien maakt het opzettelijk gemis van alle
+perspectief een zonderlingen indruk. Deze in de lucht zwevende figuren
+verschijnen allen op den voorgrond, hetgeen, gevoegd bij de kolossale
+afmetingen, haar iets fantastisch, bijna iets verschrikkelijks geeft.
+
+Het _Laatste Oordeel_ wordt doorgaans als het meesterstuk van
+Michel-Angelo geroemd, en kan toch volstrekt niet op gelijke lijn
+worden gesteld met zijne fresko's aan het gewelf dezer zelfde
+Sixtijnsche kapel. In deze laatste werken toont de betrekkelijk nog
+jeugdige kunstenaar zich nog in al zijne liefelijkheid, in al de reine,
+frissche, heilige poëzie van zijn verheven geest: hier ziet ge nog den
+leerling van Ghirlandajo, den kweekeling der innig-religieuse ombrische
+school met hare hemelsche visioenen, den hoog begaafden kunstenaar,
+die de heilige traditiën en diepzinnige legenden van Genesis vertolkt
+in vormen, wier schoonheid aan de antieke herinnert. In het _Laatste
+Oordeel_ echter ziet ge bovenal den onovertroffen meester in de
+lijnen en proportiën, den teekenaar, die het in de wetenschap der
+anatomie, in de techniek, in de juiste kennis der standen van het
+menschelijk lichaam, tot eene hoogte gebracht heeft als wellicht
+geen ander, die de zwaarste moeielijkheden zegevierend, als spelend,
+overwint; maar die nu ook juist daardoor, zich ten volle zijner
+titanische kracht bewust, in het scheppen en overwinnen van die
+moeielijkden, in het tentoonspreiden zijner doorwrochte wetenschap
+en zijner bewonderenswaardige bekwaamheid, het hoofddoel zijner kunst
+zoekt. Nergens wellicht komen de fouten en gebreken van Michel-Angelo's
+manier sterker uit, dan juist in deze schilderij, die men, niet zonder
+recht, eene synoptische voorstelling van alle denkbare _tours de force_
+heeft genoemd. Wat bijkans onmogelijke standen, wat gewaagde houdingen,
+wat verwringingen en buigingen van het lichaam, wat geweldige werking
+van zenuwen en spieren, onverholen in het oog vallend, daar bijna al
+deze kolossale figuren geheel of zoogoed als geheel naakt zijn. Het
+is welhaast een anatomisch museum. Voorzeker is dat alles met de
+grootste kennis en met onvergelijkelijke meesterschap geteekend, en
+laat de schilderij, uit dit oogpunt, niets te wenschen over: maar wat
+slechts middel behoorde te zijn, is hier doel geworden. Michel-Angelo
+heeft zich zelf voorbijgeloopen; en het door hem gegeven voorbeeld
+heeft allernoodlottigst gewerkt, niet alleen op zijne leerlingen, maar
+ook op de geheele ontwikkeling der kunst, die, door het misbruik van
+'s meesters leeringen, een weg is opgegaan, welke haar ten verderve
+voeren moet.
+
+Doch er is nog eene andere grieve tegen dit stuk: dit is niet het
+wereldgericht, zooals de christelijke kerk zich dat denkt: dit
+is eene schrikkelijke wraakoefening; van genade en vergeving, ja
+zelfs van gerechtigheid is hier geen spraak: alleen van hartstocht
+en geweld. Dit is, in waarheid, een dag des toorns en der wrake:
+het _Dies irae, dies illa!_ dreunt u in de ooren. Deze Christus, met
+opgeheven hand, dreigend, ontzaglijk, daar op de wolken, onbewogen door
+de jammerkreten der verdoemden, onbewogen ook door de smeekbeden zijner
+nevens hem staande moeder:--dat is niet de barmhartige Menschenzoon,
+maar een wrekende god, die bliksems slingert; dat is niet de Christus
+des Evangelies, maar een toornende Zeus, die de titanen in den
+afgrond nederwerpt.--Wat mag er wel zijn omgegaan in dien machtigen,
+hoogbegaafden, strengen, ascetischen geest, gedurende de acht jaren
+dat de sombere kunstenaar, in bijna volslagen afzondering, met dezen
+arbeid, waarin hij zijne gansche ziel heeft gelegd, bezig was? Waarom
+heeft deze eindelijke ontknooping van het werelddrama hem bij voorkeur,
+bij uitsluiting bijna, aangetrokken door hetgeen zij vreeselijks en
+ontzettends heeft, en hem bewogen juist die zijde met alle kracht in
+het volle licht te stellen? Wie zal daarop antwoorden! Dit eigenaardig,
+onkerkelijk en onevangelisch karakter der compositie trof sommigen
+zijner tijdgenooten zoodanig, dat zelfs zijn vriend Aretino aan
+Enea Vico schreef, dat deze schilderij haar vervaardiger wel tot de
+Lutheranen kon doen rekenen; wat in den mond van Aretino natuurlijk
+beteekende dat het kunstwerk niet de hand van een geloovigen zoon der
+kerk, maar veelmeer die van een ketter verried. Dit oordeel moge nu,
+wat Michel-Angelo persoonlijk aangaat, onjuist zijn: de grondgedachte,
+die aan deze kenschetsing der schilderij ten grondslag ligt, is dit
+zeker niet.
+
+Mocht nu iemand, na al het gezegde, meenen dat dit _Laatste Oordeel_
+als kunstwerk mislukt is, dan zou hij zich toch ten eenenmale
+vergissen. Michel-Angelo is zoo ontzaglijk groot, dat ook zijne
+gebreken en dwalingen die van een zeldzaam genie zijn, en dat iedere
+schepping, waarop hij het merk van zijn machtigen geest heeft gedrukt,
+daardoor alleen reeds tot iets buitengewoons, iets geheel en al _hors
+ligne_, wordt gestempeld. Ook hier gaat zoowel de conceptie als de
+uitvoering zoozeer de gewone perken van menschelijke kunstvaardigheid
+te boven, getuigt alles van zoo gansch en al buitengewone kracht
+en oorspronkelijkheid, dat ook deze schilderij, ondanks al hare
+zeer ernstige gebreken, buiten eenigen twijfel tot de verhevenste
+scheppingen der kunst behoort, en op iederen aanschouwer een indruk
+maakt, dien hij zijn gansche leven niet weder vergeten zal.
+
+
+
+Wanneer er in de kapel geen dienst is, verhindert u niets in de
+beschouwing der kunstwerken; de ruime, langwerpige zaal, waar doorgaans
+eenige schilders aan den arbeid zijn, heeft dan veeleer het voorkomen
+van een atelier. De trappen voor het altaar, en die welke naar de
+_stalles_ van het _presbyterium_ voeren, zijn met een groen tapijt
+bedekt, waartegen des zondags de lange sleepen der purperen mantels
+zoo goed uitkomen, en dat op de andere dagen uw oogen een zoo welkom
+rustpunt biedt, waaraan zij wel behoefte hebben te midden van deze
+opeenstapeling van schilderijen. Want vergeet dit niet: behalve het
+schilderwerk aan de zoldering, de friesen en tegen den achterwand,
+zijn de zijwanden geheel ingenomen door twaalf groote fresko's,
+door geschilderde pilasters en arabesken van elkander gescheiden. De
+nabuurschap van Michel-Angelo is niet gunstig voor deze werken, die
+toch ten volle de aandacht verdienen: want zij zijn van de hand der
+uitnemendste meesters uit het tijdvak, onmiddellijk aan den bloeitijd
+der renaissance voorafgaande, en tusschen 1475 en 1500, onder de
+regeering van de pausen Sixtus IV, Innocentius VIII en Alexander
+VI vervaardigd.
+
+Het is niet meer dan billijk dat wij met deze kunstwerken beginnen. De
+beide reeksen van zes fresko's aan iedere zijde, staan met elkander in
+nauw verband; er is tusschen hen een zeker parallellisme: zij dienen om
+elkander aan te vullen en te verklaren. De zes voorstellingen, aan uwe
+linkerhand, aan de boeken van Mozes ontleend, vinden hare toelichting
+en hoogere duiding in de schilderijen daar tegenover, waarvoor het
+Evangelie de stof leverde: het is de profetie en de vervulling.
+
+Ziehier, nabij het altaar, een stuk van Perugino, de _Doop van
+Christus_, en daartegenover _Mozes en zijne vrouw Sippora_, op weg
+naar Egypte. De schilder, Luca Signorelli, heeft het oogenblik
+gekozen, waarop de engel verschijnt, die Mozes dooden wil, maar
+wiens toorn door Zippora wordt afgewend. Zippora is hier de type
+der madonna. De uitnemendste onder de leerlingen van Filippo Lippi,
+Sandro Botticelli, heeft in een zelfde kader vier episoden uit Mozes
+leven saamgevat: gij ziet hem, _een Egyptenaar doodende:--de schapen
+van Jelhro hoedende;--de midianitische herders verjagende;--en
+voor het brandende braambosch staande._ Als tegenhanger heeft
+dezelfde schilder de _Verzoeking van Jezus_ afgebeeld.--Verderop
+ziet ge de _Roeping der apostelen Petrus en Andreas_, een prachtig
+stuk van Cosimo Rosselli; en daartegenover _Mozes, zijn broeder
+Aäron en de hoofden der stammen om zich vereenigende:_ een niet
+minder voortreffelijk werk van Domenico Ghirlandajo, den eersten
+leermeester van Michel-Angelo. Aan de _Aanbidding van het gouden kalf_
+van Rosselli, beantwoordt de _Bergrede_ van denzelfden meester, met
+dat heerlijk schoone landschap, naar men zegt van de hand van Piero
+die Cosimo. Hier bewondert ge de stoute schilderij van Botticelli: de
+_Ondergang van Korach, Dathan, en Abiram_, om dan in heiligen eerbied
+te staren op dat edele meesterstuk van den laatsten vertegenwoordiger
+der mystieke ombrische school Perugino, _Christus de sleutels aan
+Petrus overreikende._--De indrukwekkende reeks wordt gesloten, aan
+de eene zijde door de _Afkondiging der wet_ en de _Dood van Mozes_,
+van de hand van Signorelli; aan de andere zijde door de _Instelling
+van het Avondmaal_ en de _Kruisiging_, door Cosimo Rosselli.
+
+Deze fresko's worden doorgaans weinig opgemerkt, en zijn toch zoo
+merkwaardig: niet alleen om de uitvoering en wijze van behandeling,
+hoe voortreffelijk die ook veelszins mogen zijn, maar vooral omdat ge
+hier als de laatste scheppingen voor u ziet eener school, nog geheel
+doordrongen van de mystiek-poëtische inspiratie der middeleeuwen,
+doch die straks zal worden overvleugeld en in de schaduw gesteld
+door de Heroën der renaissance, wier leerlingen zoo spoedig zullen
+afdwalen op noodlottige wegen. Dat zulke uitnemende kunstwerken hier
+geen andere bestemming schijnen te hebben dan om als omlijsting, bijna
+had ik gezegd als _repoussoir_, te dienen voor de scheppingen van
+dien titan Michel-Angelo: ziedaar eene inderdaad weemoedige gedachte.
+
+En nu--strekken wij ons uit op het groene tapijt der kardinalen,
+maken wij ons een hoofdkussen van hunne voetbank, en laat ons, als
+Jacob, in den geopenden hemel staren.
+
+
+
+Om orde en regelmaat te brengen in de verschillende tafereelen en
+figuren die hij ontworpen had, om ruimte en perspectief te verkrijgen,
+heeft Michel-Angelo zijn toevlucht genomen tot een kunstgreep,
+dien ik met geen anderen naam dan van bouwkundig _trompe-l'oeil_
+kan noemen. Hij heeft namelijk het plafond der kapel beschilderd met
+pilasters, kroonlijsten, bogen en andere architectonische ornamenten,
+die zoo uitnemend zijn uitgevoerd, en met zoo treffende waarheid, met
+zoo kunstige verdeeling van licht en schaduw, dat de platte zoldering
+op den aanschouwer den indruk maakt van een rijk gewelf, of liever van
+een tempel. Geheel in overeenstemming daarmede, is, met niet minder
+meesterschap over den vorm, de grootte der verschillende figuren
+berekend, waarvan sommigen, die als op den achtergrond verschijnen,
+niet minder dan zeven tot acht voeten hoog zijn; door deze kolossale
+afmetingen en de uitnemende schikking van beelden en groepen ontsnapt u
+geen enkel detail van deze wonderschoone beeldengalerij, aan Genesis
+ontleend.
+
+Langs den wand, boven en tusschen de vensterbogen, zijn de _Profeten_
+en de _Sibyllen_ afgebeeld: zonderlinge, machtige figuren, in welke
+antieke vormenschoonheid en kracht zich paart aan de uitdrukking
+van een nieuwen geest, van dieper gedachten, dan de oudheid
+kende. Zie hen aan, in hunne majesteit, in hun eenvoud, in hunne
+schier bovenmenschelijke schoonheid,--want hier is Michel-Angelo
+nog getrouw aan de traditie der schoonheid in den meer gewonen zin
+des woords;--bovenal merk op de uitdrukking van hun gelaat. Is het
+niet of de geest Gods over al deze zieners vaardig is geworden, of
+eene innerlijke kracht hen verteert en drijft, en hun woorden op de
+lippen legt, waarvan zij zelven de beteekenis nauwelijks ten halve
+begrijpen? Aanschouw deze heerlijk schoone Sibylle van Erythrea;
+bovenal de Sibylle van Delphi, over wier aanvallig gelaat eene
+onbestemde half droomende uitdrukking zweeft, wier starende blik zich
+als in de oneindige ruimte verliest, om de verklaring te vinden van
+het groote raadsel, dat haar geest vervult.
+
+Nog aangrijpender zijn de figuren der _Profeten_, wien ge het aan kunt
+zien dat het goddelijk mysterie voor hen wel niet geheel onthult,
+maar toch ook niet in zulke ondoorzichtbre nevelen is gehuld als
+voor de Sibyllen. Wat krachtige, schier bovenaardsche gestalten; wat
+verhevene majesteit spreekt uit die trekken, die zoo onmiskenbaar
+den stempel dragen van peinzend worstelen met de gedachte, van
+indringend vorschen der geheimenissen des levens en der wereld,
+den onuitwischbaren stempel des geestes. Hier ziet ge mannen voor u
+van een ander geloof, van een anderen stam dan die van Griekenland;
+even krachtig, maar doorademd en doordrongen van een hoogeren geest;
+schoon, maar met eene geheel bijzondere, intellectueele schoonheid,
+die nog meer in de afwisselende sprekende uitdrukking dan in de
+onberispelijke zuiverheid der trekken ligt. Wel herkent ge in dezen
+arbeid den geloovigen kunstenaar, die in zijne jeugd aan de voeten van
+Savonarola gezeten had, den vurigen bewonderaar en vereerder van Dante,
+wiens waardige mededinger hij zich hier toont. De alleszins bevoegde
+schrijver van _L'Art Chrétien,_ de heer Rio, zegt van de _Profeten:_
+"Van alle bijbelsche personen waren zij het meest verwant aan het
+eigenaardig genie van Michel-Angelo, stond hunne gemoedsstemming
+hem het naast. Zijne ziel begreep de hunne. Daarom teekende zijne
+machtige hand geene stoute en ongevoelige tolken van de goddelijke
+raadsbesluiten, maar herauten, wier hart bezwijkt onder het gewicht
+hunner zending, die spreken omdat de nood hun is opgelegd en met
+verscheurde ziel de naderende gerichten verkondigen. Jezaia, wiens
+gebogen gelaat de uitdrukking draagt van moedelooze berusting,
+schijnt aan den engel, die hem het gericht verkondigt, weemoedig
+te vragen, of zijn last nog verder reikt.... Jeremia, die met zoo
+heete tranen de rampen beschreide welke hij voorzegde, is geheel
+door zijne droefheid overweldigd, en schijnt al zijn moed, al zijne
+zelfverloochening op te roepen om zonder duizelen in den duisteren
+afgrond der toekomst neder te zien.--Daniël daarentegen toont, in zijn
+stand, in de krachtvolle uitdrukking van zijn blik en zijn gebaar,
+het dubbele karakter, dat hem onderscheidt: hij is de onverschrokken
+belijder van het geloof zijner vaderen, on de begunstigde profeet,
+die verwaardigd werd met eene duidelijken aanschouwing der aanstaande
+verlossing. Er is in deze figuur eene jeugdige kracht, eene _verve,_
+een fierheid en zelfbewustzijn, die wel schijnen aan te duiden dat
+de kunstenaar zelf zich om persoonlijke redenen meer bijzonder tot
+dezen profeet getrokken gevoelde."
+
+Geniën, zinnebeeldige figuren, vol bevalligheid omlijsten en
+vergezellen deze kolossale figuren; terwijl tusschen de reeks der
+Profeten en Sibyllen, die u als in een hoogere wereld verplaatsen,
+een andere reeks is ingevlochten van huiselijke idyllische tooneelen,
+aan het familieleven ontleend, waar ge altijd een man, eene vrouw en
+een kind, in verschillende standen, groepeering en bedrijf aanschouwt:
+volgens sommigen, zouden deze tafreelen de _Voorouders van Christus_
+voorstellen. Op de geschilderde kroonlijsten zijner nagebootste
+pilasters en in de vakken zijner bogen heeft Michel-Angelo, in de meest
+verschillend houdingen en standen, zittende, gebogen, half-liggende,
+die modellen--ik weet ze niet beter te noemen--geschilderd, die onder
+den naam van de _Ignudi_ (Naakten) bekend zijn, en vooral door Vasari
+zoo buitensporig geprezen worden. Onder de grootsten telt men er
+negentien, die wat uitvoering aangaat, als studiën, meesterstukken
+zijn: maar toch lag daar de klip, die zelfs de groote kunstenaar
+niet altijd wist te ontwijken en waarop zijne navolgers reddeloos
+zijn gestrand. Tot dusverre had de schilderkunst niets opgeleverd,
+dat met de beeldhouwkunst der antieken wedijveren kon. Michel-Angelo
+was de eerste, die het menschelijk lichaam in al zijne schoonheid,
+in al de verscheidenheid en volle ontplooiing zijner rijke vormen,
+tot voorwerp zijner studie maakte, althans die het aldus wist weder te
+geven: hem was de eigen zin voor, het welgevallen aan den plastischen
+vorm, aan de zinnelijke verschijning ingeboren, die den griekschen
+kunstenaar eigen was; en in zijne latere periode moest maar al te
+dikwijls de hoogere geestelijke opvatting, de ideale mystieke zijde
+der kunst voor dezen plastischen zin op den achtergrond treden. In
+zijn _Laatste Oordeel_ is dit in sterke mate het geval: hier bespeurt
+ge nog slechts de kiemen, de eerste aanvangen dezer richting, die in
+hare verdere ontwikkeling, de groote monumentale kunst ten verderve
+heeft gevoerd. Uit dit oogpunt beschouwd, maakt deze grootsche
+schepping van Michel-Angelo, schier het verhevenste kunstwerk, ooit
+door menschenhanden vervaardigd, een bijna tragischen indruk.
+
+De ruimte van het eigenlijke plafond heeft de kunstenaar verdeeld
+in negen vakken, ongelijk in grootte--groote en vijf kleinere--die
+even zoovele voorstellingen bevatten, aan de eerste hoofdstukken van
+het boek Genesis ontleend. Deze compositiën zijn bijna met niets te
+vergelijken; door hare wondervolle grootheid hebben zij inderdaad
+iets bovenmenschelijks: de volle wetenschap en kunstvaardigheid
+van een Phidias, gepaard aan de hooge bijbelsche inspiratie en den
+onnavolgbaren eenvoud der oorspronkelijke conceptiën. Al had de gewijde
+schrijver van deze weergalooze eerste hoofdstukken van Genesis zelf
+zijn scheppingsverhaal geïllustreerd, hij zou het niet anders hebben
+kunnen doen; ja, bij het aanschouwen dezer werken gevoelt ge, meer
+dan ooit, dat de waarachtige kunstenaar een schepper is onder God,
+de vertolker der verborgen Godsgedachte in aanschouwelijken vorm. De
+moderne kunst heeft misschien niets opgeleverd, wat met deze fresko's
+op eene lijn kan worden gesteld, zeker niets wat daarboven staat.--Dit
+heldendicht in negen zangen begint aan het einde der kapel, boven het
+_Laatste Oordeel,_ met de _Schepping van het licht_, gevolgd door de
+_Schepping van zon en maan en van het veldgewas en het geboomte,_ en
+door eene voorstelling van den _Geest Gods zwevende over de wateren._
+Eene eigenlijke beschrijving van deze wonderbare compositiën is
+onmogelijk: Michel-Angelo heeft zich hier gewaagd aan hetgeen, naar
+alle berekening, boven het bereik der menschelijke kracht scheen
+te liggen en wat dan inderdaad ook alleen door een genie van zijne
+gehalte kon worden beproefd. Laat de overweldigende indruk dezer stoute
+scheppingen getuigen hoe hij slaagde. Voor zoover het mogelijk is,
+de eeuwige Godheid in menschelijke gedaante af te beelden, menschelijk
+voor te stellen, heeft Michel-Angelo dit gedaan: hij heeft een beeld
+geschapen, dat althans door zijne onuitsprekelijke verhevenheid en
+majesteit, toch zoo ver verwijderd van olympische onverschilligheid en
+zelfgenoegzaamheid, niet al te zeer beneden de voorstelling blijft,
+die de geest zich van den Vader in de hemelen vormt.--Dan volgt,
+als vierde zang van  dezen hemelschen epos, de _Schepping van Adam_,
+den eersten mensch. Daar ligt hij, uitgestrekt tegen de helling eens
+heuvels, als aan den zoom der jonge planeet, naakt op den naakten
+bodem, waaruit hij zooeven geboetseerd werd; daar ligt hij, in zijne
+onvergelijkelijke, onvergankelijke schoonheid de type der hoogste
+menschelijke volkomenheid: een beeld, zoo heerlijk dat, volgens de
+uitspraak van Cornelius, na Phidias geen tweede daaraan gelijk is
+vervaardigd geworden. Wat treffende uitdrukking op dat gelaat, waarop
+ge de kiemende gedachte leest, waar de dankbare bewondering zich
+aanvankelijk oplost in een gebed; dat gelaat, met zoo kinderlijken
+eenvoud, zoo roerend naïeve teederheid gekeerd naar den God, die den
+geest des levens in dezen volheerlijken vorm uitstortte. Door eene
+donkere, wuivende draperie omgeven, gedragen door een groep engelen,
+zweeft God de Vader door de oneindige ruimte; de aarde naderende zonder
+haar aan te raken, strekt Hij zijne hand uit naar den mensch, die van
+zijne zijde evenzeer de hand naar zijn Schepper uitstrekt, zoodat de
+beide vingers elkander genoegzaam raken: symbool van de mededeeling
+des geestelijken levens. De liefelijke, beminnelijke figuren der
+engelen, heerlijke, lachende, naïeve kinderkopjes, met roerende
+teederheid rondom den Almachtige gegroept en door dezelfde  draperie
+omgeven--het is als scholen  zij vertrouwelijk in een nest--verhoogen
+niet alleen de heerlijke majesteit van den Schepper, maar melden
+tevens en op de roerendste wijze de groote liefde des Vaders. Deze
+levensvolle, dramatische groep in de lucht doet nog te treffender
+de volstrekte eenzaamheid uitkomen van Adam, den eersten bewoner der
+aarde, daar nederliggende op die kale naakte helling, die door niets
+de aandacht afleidt van de eerste harmonische beweging, den eersten
+zielvollen blik, de eerste kiemende gedachte van den eersten mensch,
+alleen tegenover zijn God.... De oude schilders en de meesters onzer
+hollandsche school zouden hier ongetwijfeld eene gansche menagerie en
+een volledigen plantentuin hebben aangebracht: Michel-Angelo, niets
+dan den Schepper en zijn beelddrager.... Niet zonder grond hebben
+de meest bevoegde kunstrechters deze fresko als het uitnemendste
+gewrocht der schilderkunst geroemd, onvergelijkelijk door den adel
+der gedachte, den verheven stijl, de machtige, aangrijpende poëzie
+der voorstelling.--Maar niet minder schoon, niet minder diepzinnig is
+de volgende zang: de _Schepping der vrouw_, die, uit den slapenden
+Adam genomen, zich met eene onbeschrijfelijke bevallige beweging,
+tot den Schepper neigt en haar saamgevouwen handen biddend tot Hem
+opheft. God de Vader, in een wijden mantel gedrapeerd, staat voor haar,
+ernstig, peinzend: op dat verheven gelaat zweeft eene uitdrukking van
+weemoed, van smart bijna: de gansche toekomst, aan de daad dier vrouw
+vastgeknoopt, ontrolt zich voor den goddelijken blik, de gansche lange
+reeks der eeuwen met al haar jammeren en ellenden, die vast naderen,
+terwijl de eerste mensch in argeloozen slaap verzonken ligt.
+
+De volgende fresko verbeeldt de eerste zonde en hare onmiddellijke
+gevolgen: zij stelt den _Val en de Verdrijving uit het Paradijs_
+voor. In het midden der schilderij staat de noodlottige boom der
+kennisse des goeds en des kwaads; aan den voet des booms zit Eva
+neergehurkt, en wendt het schoone gelaat om naar de slang, die haar
+den appel toereikt. Adam staat voor haar, en plukt met eigen hand de
+doodelijke vrucht. Maar deze slang--zie, de kunstenaar gaf haar eene
+dubbele gestalte: het hoofd en het bovenlijf eener vrouw, uitloopende
+in het lichaam eener slang. Begrijpt ge de diepzinnige gedachte,
+die deze beide vrouwengestalten--beiden, maar op verschillende wijze
+uitnemend schoon--dus naast elkander plaatste, en de onuitsprekelijk
+verheven, beteekenisvolle mythe van Genesis aldus in haar waren zin
+vertolkte? Waartoe deze raadselachtige gestalte? Is niet de vrouw,
+zelf eenmaal voor de verzoeking bezweken, zelf der zonde ten prooi
+geworden, eene sirene, die met onwederstaanbare macht werkzaam is
+tot verleiden? En heeft Michel-Angelo hier niet met onbedriegelijke
+waarheid voor alle tijden de dubbele type der vrouw geteekend: de reine
+Eva, die innig aan den man verbonden, hare ziele in aanbidding opheft
+tot den Schepper en in hare aanbidding den man zelf met zich opvoert;
+en de om den verleidelijken boom geslingerde sirene, wier vleiend,
+leugenachtig woord, wier vervoerende blik en verlokkende schoonheid
+den man in het verderf storten?--Onmiddellijk nevens de overtreding
+de straf: aan de andere zijde van den boom ziet ge Adam en Eva,
+door den engel met het wrekende zwaard uit het paradijs gedreven:
+de menschheid gaat haar langen, moeilijken pelgrimstocht beginnen,
+den bitteren tocht ter hervinding van het verloren paradijs.
+
+De drie nu volgende tafreelen, de laatste van de reeks, verhalen van
+de eerste schreden op dezen weg der ballingschap; het zijn: _Noachs
+Offer_, de _Zondvloed_ en _Noachs Dronkenschap_, alle drie niet minder
+voortreffelijk van gedachte en uitvoering, al missen ze de diepzinnige
+verhevenheid der vorige fresko's, waarvoor ook ditmaal het onderwerp
+zich minder leende. Deze fresko's hebben natuurlijk eene symbolische
+beteekenis, evenzeer als de vier voorstellingen in de vier hoeken, de
+uitreddingen van het volk Gods afbeeldende. Hier ziet ge: de _Koperen
+slang in de Woestijn_, de _Verhooging van Esther_ (type van Maria)
+_en Hamans val: Judith met het af gehouwen hoofd van Holophernes_;
+en _David Goliath verslaande._
+
+Ik heb gepoogd u eenigszins een denkbeeld te geven van den rijkdom en
+de schoonheid van dit wonderbare gewelf der Sixtijnsche kapel, maar
+gevoel zelf dat mijne woorden niet in staat zijn, ook maar van verre de
+heerlijkheid dezer kunstschepping nabij te komen. Doch welke woorden
+zouden dat vermogen? Het is onmogelijk, door enkele beschrijving den
+indruk te doen gevoelen, dien dit gewelf, een heerlijken marmeren
+tempel gelijk, op den aanschouwer maakt. Als langs de wanden van dien
+tempel geschaard, zitten daar de kolossale gestalten der zeven profeten
+en vijf sibyllen, de tolken en verkondigers, in de joodsche en de
+heidensche wereld, van het heil dat zij, in half begrepen droomen
+en visioenen, aanschouwden. En in den tempel zelf, tusschen zijn
+met de heerlijkste gestalten gesierde bogen, ontrollen zich daar,
+in bovenaardsche schoonheid en majesteit, de verschillende episoden
+van het groote werelddrama, waarin deze drie groote gedachten op
+den voorgrond treden: de schepping van den mensch naar gods beeld,
+de val, de aanstaande verlossing. Dit thema wordt dan verder opgevat
+en voortgezet in de fresko's langs den wand, om eindelijk zijne
+volkomene oplossing te vinden in het ontzaglijke wereldgericht,
+dat voor eeuwig scheiding maakt tusschen de kinderen des lichts en
+de kinderen der duisternis. En daar, beneden in de kapel, staat dat
+eenvoudige altaar, waarop dagelijks het groote mysterie der liefde
+wordt herdacht en symbolisch herhaald: God zich mededeelende aan de
+menschheid, zich zelf gevende om haar te behouden.... Waar elders
+is eene tweede plek te vinden, dus eerwaardig en gewijd? Waar elders
+heeft de arme, hopende, worstelende menschheid hare hoogste idealen,
+hare heiligste aspiratiën, haar innigst leven, in schooner vormen,
+in heerlijker symbolen, uitgesproken en veraanschouwelijkt? Voorwaar,
+ze is in dubbelen zin heilige grond, deze Sixtijnsche kapel!
+
+Voor de majesteit van het werk, voor de diepe gedachten en aandoeningen
+die het opwekt, treedt de werkman terug: toch vergeten wij ook hem
+niet. De groote meester, de titan der Renaissance, bracht niet minder
+dan twaalf jaren van zijn leven in deze kapel door: vier jaren lang
+arbeidde de jonge man in de volle frissche kracht des levens aan het
+gewelf; acht jaren lang arbeidde, ruim twintig jaren later, de nog
+onverzwakte grijsaard aan zijn wereldgericht. En hoe hij arbeidde,
+hoe hij zijne gansche ziel daarin uitstortte, in welke mate zijn
+arbeid hem ernst, heilige ernst was: een enkele blik bijna is reeds
+voldoende om u daarvan te overtuigen, en dieper studie zal het u
+steeds meer doen gevoelen. Voorwaar, voor dezen man en voor zijne
+tijdgenooten en geestverwanten, was de kunst iets meer dan een spel,
+meer dan eene gedachtelooze streeling der zinnen!
+
+
+
+IX.
+
+
+De bovenverdieping van den zuidelijken vleugel van het vatikaan
+behoort aan Raphaël en zijne leerlingen. De kamers of _Stanze_ zijn
+de slecht ingerichte en onbewoonbare vertrekken, die Julius II, boven
+de appartementen Borgia, voor zich in orde liet brengen; de loges of
+_Loggie_, door Bramante begonnen, zijn eene lange, in dertien vakken
+verdeelde galerij, sedert 1515 onder toezicht van Raphaël voltooid
+en door hem en zijne leerlingen beschilderd. Alvorens wij de loges
+binnentreden, wenden wij ons echter naar eene soort van voorzaal,
+de _Stanza de' Chiaroscuri_ genoemd, en daar naar eene smalle deur,
+bijna altijd gesloten, maar die een _custode_ ontsluiten zal: zij geeft
+den toegang tot eene kleine kapel, die de meeste reizigers ongemerkt
+voorbijgaan, en die toch de oudste fresko's der florentijnsche school
+bevat, welke nog in het vatikaan zijn overgebleven. Aan welk gelukkig
+toeval heeft deze aan San-Lorenzo gewijde kapel het te danken, dat
+Julius II, die in de aangrenzende appartementen de schilderijen van
+Luca Signorelli en Perugino, op eene enkele na, liet vernietigen,
+haar spaarde? Waarom hebben Leo X, Clemens VII en hunne opvolgers
+het werk van den Beato Angelico, dat toch met den toen heerschenden
+smaak zoozeer streed, ontzien? Ik weet het niet, maar ben dankbaar
+dat het aldus geschied is.
+
+Fra Angelico da Fiesole begon zijn arbeid in die kapel onder de
+regeering van Eugenius IV. Het was dus wel waarschijnlijk in deze
+kapel, dat de paus, die als aartsbisschop van Siëna met fra Giovanni in
+Toskane kennis had gemaakt en zijn vriend was, zich in de aanschouwing
+van den arbeid des vromen kunstenaars kwam verpoozen van de zorgen en
+beslommeringen zijner moeitevolle, onrustige regeering. Zoo gebeurde
+het ook eens op zekeren dag, nadat de aartsbisschop van Florence
+overleden was, dat de heilige vader den monnik-schilder kwam opzoeken,
+en hem persoonlijk de verrassende tijding mededeelde, dat hij hem tot
+aartsbisschop van Florence had benoemd. Ge ziet in uwe verbeelding
+den nederigen kunstenaar, zijne eigene krachten wantrouwende en
+aan zijne kunst gehecht, zijne penseelen van schrik uit de handen
+latende vallen, en haastig van zijne stellage afdalende, om zich
+aan de voeten van den paus te werpen, en hem met tranen in de oogen
+te smeeken, een zoo zwaren last niet zijn zwakken schouderen op te
+laden.... De heilige vader hield vol, en gaf niet toe, dan nadat de
+monnik hem een ander had aangewezen, zoo hooge eere beter waardig,
+een man, uitmuntende in vroomheid en liefde tot de armen, een ouden
+medebroeder uit het klooster van San-Marco te Florence, fra Antonio
+Perozzi, de roem van het klooster.... En Eugenius volgde dien raad op,
+en plaatste op den bisschoppelijken zetel van Florenze den vriend van
+fra Angelico, dien Adriaan VI later onder de heiligen der kerk opnam.
+
+Nog een andere opperpriester, Nicolaas V, de ware grondlegger der
+heerlijkheden van het vatikaan, heeft menig uur in dit bidvertrek
+gesleten, mede in gezelschap van fra Angelico, zijn voormaligen
+medebroeder bij de dominikanen van Florence. Terwijl de monnik zijne
+penseelen hanteerde, werden daar de veelomvattende plannen besproken
+voor den herbouw van Sint-Pieter, voor de stichting der vatikaansche
+bibliotheek, voor de vereeniging van alle intellectueele krachten van
+het westen in de eeuwige stad. Daar is zeker menige zucht uit den
+beklemden boezem opgerezen, wellicht menige traan geschreid bij de
+gedachte aan de jammerlijke verdeeldheid der kerk, aan de dreigende
+teekenen des tijds, aan het geweldig voortdringen van den islam,
+door het christelijk Europa, in werkelooze en machtelooze verbazing,
+aangezien. Ach, de heerlijke dagen der kruistochten, de dagen van
+geloof en heilige geestdrift, waren voor immer voorbij! De pausen
+waren bijna de eenigen, die den ontzettenden ernst van het oogenblik
+begrepen; toen hij, in 1450, deed wat hij kon om de onderling verdeelde
+vorsten tot eene katholieke ligue te vereenigen, voorspelde Nikolaas
+aan de Grieken, dat, zoo binnen drie zomers de vijgeboom geen
+vruchten droeg, hij bij den wortel zou worden afgehouwen.... Drie
+jaren later hield Mahomed II zijn intocht in Constantinopel: de
+paus alleen had eene kleine vloot derwaarts gezonden, die den val
+der stad niet beletten kon.... Ziehier eene treffende anecdote,
+die dezen paus,--zoo groot een minnaar en kenner der oude letteren,
+dat hij nog op zijn sterfbed God dankte, die hem deze liefde in het
+hart had gestort--teekent in al zijne beminnelijke eenvoudigheid. Op
+zekeren dag verlieten de beide vrienden, de paus en de schilder,
+te zamen dit atelier om het middagmaal te gaan gebruiken: een
+geïmproviseerd feest, want er stonden vleeschspijzen op de tafel,
+en die mocht de dominikaner monnik niet gebruiken zonder vergunning
+van zijn prior. Groote verlegenheid bij de aanzittenden! Eindelijk
+maakte een der kamerlingen de opmerking, dat de heilige vader, uit de
+volheid zijner macht, deze vergunning zelf geven kon.... Het is niet
+kwaad zich deze verhalen en herinneringen voor den geest te roepen,
+als ge voor de fresko's van den voortreffelijken broeder staat:
+ge zult ze er te beter om begrijpen.
+
+Zo zijn hier ten getale van elf: zes daarvan zijn gewijd aan het leven
+van Sint-Stephanus; de vijf anderen aan dat van Sint-Laurens. De
+zes eersten stellen voor; de wijding van Stephanus tot diaken,
+door Petrus, in tegenwoordigheid der apostelen; de uitdeeling der
+aalmoezen; Stephanus' prediking voor het volk; zijn verhoor voor den
+joodschen raad; zijn gang naar de strafplaats en de steeniging. De
+vijf fresko's, waarop episoden uit het leven van Sint-Laurens zijn
+voorgesteld, zijn de tegenhangers der vorigen. Zij stellen voor: de
+wijding van Laurentius tot diaken door paus Sixtus II; de overgave van
+den schat der kerk, door den in de gevangenis geworpen paus aan den
+diaken; Sint-Laurentius, dezen schat onder de armen verdeelende; het
+verhoor van Sint-Laurens voor keizer Decius; en zijn marteldood. Deze
+fresko's zijn waarschijnlijk later dan de anderen vervaardigd;
+de bijkans zestigjarige kunstenaar toont zich hier nog in zijne
+volle, onverzwakte kracht; zij zijn met vaste hand uitgevoerd;
+de _mise-en-scène_ is uitvoeriger en de invloed der studie van de
+antieken is onmiskenbaar. De meerdere zorg aan de uitvoering, aan
+de techniek, aan de, om het zoo eens te noemen, uitwendige zijde der
+kunst besteed, schaadt bij dezen meester echter niet aan de verheven,
+weldadige uitdrukking, aan de zachte, teedere, innig-mystieke poëzie,
+aan de frissche naïeveteit, die over al zijne scheppingen als een
+geurige morgendauw ligt verspreid. Michel-Angelo vertegenwoordigt de
+kracht van het genie; Raphaël de harmonie der volkomen schoone vormen;
+fra Angelico het godsdienstig ideaal.
+
+
+
+Het bezoek dezer kleine, stille kapel, waar alles vrede en kalmte
+des gemoeds ademt, is eene voortreffelijke voorbereiding voor het
+bezoek in de loges en stanzen waar ge Raphaël zult zien in bijna al
+zijne heerlijkheid.
+
+De _Loggia_ is, zooals de naam aanduidt, eene groote, oorspronkelijk
+opene galerij, die op het binnenplein van Sint-Damasus uitziet; zij
+is door arkaden in dertien vakken of afdeelingen verdeeld, die met
+even zoovele koepels zijn gedekt. Tegenwoordig zijn de vroeger open
+nissen tusschen de bogen van vensters voorzien, hetgeen eenigermate aan
+het karakter der galerij schaadt. Door deze groote vensters stroomt
+een zee van licht binnen, die de onbeschrijfelijke kleurenpracht der
+_Loggie_ in bijkans oogverblindende heerlijkheid schitteren doet. Want
+de gansche lange, hooge galerij is van onder tot boven bedekt met
+schilderwerk, ornamenten, bas-reliefs, stucco's, die eene inderdaad
+tooverachtige uitwerking doen. Het is een overstelpende overvloed van
+lijnen en kleuren, in den weelderigsten rijkdom, in de veelzijdigste
+verscheidenheid: medaillons, arabesken, bloemen, vruchten, vogelen,
+stucco's, bas-reliefs; eene bonte mengeling, en toch te zamen eene
+harmonische eenheid vormende.
+
+De wonderschoone decoratie dezer _Loggie_ is het werk, deels van
+Raphaël zelf, maar voor verreweg het grootste gedeelte van zijne
+leerlingen, die evenwel onder zijne onmiddelijke leiding werkten. Deze
+leerlingen, waaronder kunstenaars als Giulio Romano, Giovanni da Udine,
+Pierino del Vaga, Francesco Penni, die zelf uitnemende meesters
+en hoofden van scholen zijn geworden, waren zeer talrijk: Vasari
+verzekert ons, dat Raphaël door een stoet van vijftig leerlingen
+omringd was. Het is dus niet te verwonderen, dat de uitvoering der
+rijke kunstwerken in deze _Loggie_ niet altijd even voortreffelijk
+is: maar voorzeker pleit het voor de macht van Raphaëls genie en
+de bezieling, die hij op zijne leerlingen wist uit te oefenen,
+dat de gansche prachtige decoratie zoo in éénen geest is opgevat,
+van ééne gedachte doordrongen. Men had niet lang te voren de baden
+van Titus opgegraven, en daar tot dusver onbekende proeven gevonden
+van de decoratieve kunst der ouden; de motieven, hem hier aan de
+hand gedaan, heeft Raphaël met het grootste geluk en met fijnen takt
+weten te gebruiken, en daarbij eene geestvolle oorspronkelijkheid,
+eene uitdrukking en teederheid des gevoels aan den dag gelegd,
+waarvan men in de oudheid misschien vergeefs het voorbeeld zou zoeken.
+
+In elk der dertien koepels zijn vier fresko's aangebracht, die allen
+aan de bijbelsche geschiedenis zijn ontleend; van deze twee-en-vijftig
+fresko-schilderijen bevatten acht-en-veertig voorstellingen uit het
+Oude Testament; alleen voor de vier laatsten is het onderwerp aan de
+Evangeliën ontleend. De plaatsing dezer fresko's tegenover elkander,
+aan de vier zijden des koepels, waarvan het middelste ledig blijft,
+is zeer ondoelmatig en maakt de bezichtiging uiterst moeilijk. Wilt
+ge iets zien, dan zijt ge verplicht, met het hoofd zoover mogelijk
+in den nek, u twee-en-vijftig maal om te draaien! Daar komt bij dat
+de schilderijen in de loges, evenals die in de kamers, veel geleden
+hebben, toen, zeven jaren na Raphaëls dood, Rome door den Connétable
+de Bourbon werd bestormd en ingenomen. De soldaten van Bourbon,
+voor het grootste deel Duitschers en Lutherschen, gedroegen zich als
+echte barbaren; zonder eenigen eerbied voor de heerlijke kunstwerken,
+beschadigden zij de prachtige galerij met hunne pieken en hellebaarden,
+en legden vuur aan in de loges, in de _Stanze_! De restauratie der
+schilderijen in de loges werd aan Sebastiaan del Piombo toevertrouwd,
+en viel zoo slecht uit, dat Titiaan, toen hij in 1545 de _Loggie_
+bezocht, onder geleide van zijn landgenoot Sebastiaan del Piombo,
+verontwaardigd vroeg, welke barbaar zoo heerlijke werken had
+onteerd? Sebastiaan bleef het antwoord schuldig, en, zegt Benvenuto
+Cellini in zijne gedenkschriften: "_rimase veramente_ DEL PIOMBO."
+
+Het was eene gevaarlijke taak om, na Michel-Angelo, den Bijbel te
+willen illustreeren, en met name de scheppingsgeschiedenis: toch
+heeft Raphaël die taak ondernomen, en mag zijn werk naast dat van
+den grooten meester worden genoemd. Hij had daarbij te worstelen met
+de kleine afmetingen zijner schilderijen, maar vermocht nogthans
+inderdaad groot te zijn en verheven composities te scheppen. De
+twee-en-vijftig fresko's zijn evenwel maar voor een gering deel
+van zijne hand, al mogen wij aannemen dat hij voor bijkans allen
+de oorspronkelijke schetsen ontwierp, die dan verder door zijne
+leerlingen werden uitgewerkt. Het is hoogst moeilijk met juistheid
+te bepalen, wie de vervaardigers der verschillende fresko's zijn:
+Giulio Romano, Penni, Pellegrino da Modena en Pierino del Vaga zijn
+wel de voornaamste medearbeiders van den meester geweest; vooral de
+eerste, van wien eenige der beste stukken afkomstig zijn.
+
+Er kan natuurlijk geene sprake van zijn, deze twee-en-vijftig
+schilderijen, de zoogenaamde Bijbel van Raphaël, stuk voor stuk,
+te gaan beschrijven; ook eene beschrijving van sommigen zou,
+zonder afbeelding, niet veel baten. De onderwerpen zijn toch meest
+allen algemeen bekend; de voortreffelijkheid ligt in de wijze van
+uitvoering, meer nog dan in de diepe gedachte; en om aan deze recht
+te laten wedervaren is aanschouwing, zoo niet van het origineel,
+dan toch van eene goede kopie, noodig. Bovendien mogen wij ons te
+eer ontslagen rekenen van de uitvoerige beschrijving dezer loges,
+daar wij langer denken te vertoeven in de _Stanze_ of kamers, het
+eigenlijke heiligdom van Raphaëls kunst, voor hem, wat de Sixtijnsche
+kapel voor Michel-Angelo is. Laat ons derwaarts gaan.
+
+
+
+Beginnen wij met de zaal, aan welke, zoowel uit een chronologisch als
+uit een artistiek oogpunt, de eerste plaats toekomt: de dusgenaamde
+_Stanza della Segnatura_. Toen Raphaël in 1508 te Rome kwam, droeg
+paus Julius II den toenmaals vijf-en-twintigjarigen kunstenaar in de
+eerste plaats de versiering dezer zaal op, aldus geheeten omdat een
+der hoogere geestelijke gerechtshoven daar zijne zittingen hield,
+en de paus daar de stukken, die hem werden voorgelegd, door zijne
+onderteekening bekrachtigde. Het was om niets minder te doen dan
+om eene symbolische voorstelling van geheel het geestelijk leven
+der menschheid, zich ontwikkelende onder de hoede en leiding der
+moederkerk en medewerkende tot hare heerlijkheid: eene taak, waarbij
+de jeugdige meester zijn eigen weg moest gaan en geen voorbeelden had,
+die hij volgen kon. Zien wij, hoe hij zich van die taak gekweten heeft.
+
+Vier groote tafereelen bedekken de vier wanden. Het eerste en
+voornaamste, het hart en het bezielend middelpunt van al de anderen,
+van geheel de heerlijke decoratie, is de verkeerdelijk dusgenaamde
+_Disputa del Sacramento_: het geldt hier immers geen twist, maar
+veelmeer eene volkomene harmonie. Hoe zal ik u een getrouw denkbeeld
+van deze wonderschoone conceptie geven? De grondgedachte der schilderij
+is de op verschillende wijze zich openbarende geloovige gemeenschap met
+het heilig sacrament, als de geestelijke vereeniging van het goddelijk
+Wezen met de gemeente: het beeld van de levende tegenwoordigheid Gods
+in de strijdende en de triomfeerende kerk. Dunkt u deze gedachte te
+abstract, te metaphysisch, ongeschikt voor de plastische kunst? Het
+ware niet te verwonderen, gewoon als wij zijn dat de kunst, in onze
+dagen en vooral in ons land, zich maar weinig verheft boven de meest
+gewone sfeer des alledaagschen levens en zich vooral zorgvuldig
+verre houdt van hetgeen, hetzij van den kunstenaar, hetzij van den
+aanschouwer, eenige inspanning der gedachte vorderen zou. Maar in de
+zestiende eeuw, toen de dingen der geestelijke wereld nog niet door de
+zoogenaamde werkelijkheden des praktischen levens waren verdrongen en
+naar het schemerend gebied der mogelijkheden en hypothesen verwezen;
+toen de menschen nog voor dusgenaamd metaphysische vragen zin en hart
+hadden, die verstonden en ze gewichtig genoeg achtten om daaraan een
+voornaam deel hunner belangstelling te schenken;--in de zestiende eeuw
+bestond noch deze schroom, noch deze onvatbaarheid. De tijdgenooten
+van Michel-Angelo en Raphaël, al mocht hun ook de beteekenis van
+enkele bijzonderheden, de symboliek van sommige details ontsnappen,
+begrepen zeer goed de hoofdgedachte, die in de diepzinnige scheppingen
+dezer groote meesters was nedergelegd. En zoo voor ons deze taal
+veel van hare duidelijkheid verloren heeft,--welnu, laten wij ons
+voor een enkele maal losmaken van de beschouwing van rookende boeren
+en visschers, van keukenmeiden en kameniers, van hofjesjuffrouwen en
+aangekleede poppen, van koeien en katten en kippen; en trachten wij
+eens te begrijpen, wat een genie als Raphaël ons ten aanzien van de
+hoogste levensvragen te zeggen heeft.
+
+In het midden, boven aan den rand der schilderij, ziet ge God den
+Vader, wiens woord scheppend en herscheppend de gansche stoffelijke
+en geestelijke wereld draagt, vervult, bezielt; engelen omzweven
+hem. Iets lager, Christus, God de Zoon, met de teekenen van zijn
+verzoenend lijden en sterven, ter wederzijde, in aanbiddende houding,
+omgeven door de twee eerste getuigen van zijn leven op aarde: de
+heilige-maagd en Johannes de Dooper. Wederom iets lager, God de
+Heilige Geest, in de gedaante eener Duive, nederzwevende naar de
+aarde, en omgeven door vier bevallige engelenfiguren, die de vier
+geopende Evangeliën dragen. Deze goddelijke groep in de wolken blijft
+daar niet afgezonderd: een straal van het licht des Heiligen Geestes
+daalt neder op het sacrament, op het altaar geplaatst, dat van onderen
+het midden der schilderij inneemt. Het is onmogelijk het schijnbaar
+zoo abstracte en--ook voor wien er niet aan gelooft--zoo verheven
+diepzinnige leerstuk der Eucharistie, op eenvoudiger en aangrijpender
+wijze voor te stellen. De Jacobsladder, die den hemel met de aarde
+verbindt, staat opgericht: God woont onder de menschen. En zie, velen
+reeds zijn langs dien ladder opgestegen; velen hebben reeds in die
+gemeenschap met God de kiem des nieuwen levens ontvangen, die zich
+eerst daarboven, in de hoogere wereld, ten volle ontplooit. Nevens
+de heerlijke groep der goddelijke Drieëenheid, scharen zich, door
+lichtende wolken gedragen, de patriarchen en profeten, de apostelen
+en martelaars des ouden en nieuwen verbonds. Ter linkerzijde:
+Petrus met de sleutelen des Hemelrijks; nevens hem Adam, de eerste
+zondaar; dan Johannes, de Apostel der liefde, de blijde boodschap
+opteekenend: dan David, de stamvader van Christus; dan Stephanus, de
+eerste bloedgetuige; en eindelijk nog een heilige, half door de wolk
+omhuld. Ter rechterzijde: Paulus met het zwaard; nevens hem Abraham,
+de vader der geloovigen; Jacobus, de Apostel der hoop; Mozes met de
+tafelen der wet; Sint-Laurens, de diaken; en eindelijk Sint-George,
+de schutspatroon der ridderschap, wier eerste plicht de verdediging
+der kerk was. Zij allen, reeds der hemelsche heerlijkheid deelachtig,
+vertegenwoordigen de zegepralende kerk:--dit gansche indrukwekkende
+gedeelte der schilderij is als het ware eene vertolking van de eerste
+strofen van dien prachtigen alouden hymnus _Te Deum laudamus_....
+
+En nu, daar beneden herhaalt zich hetzelfde tooneel. Gelijk daarboven
+om de Godheid zelf, de verheerlijkte getuigen der waarheid, zoo zijn
+hier op aarde, rondom het heilig sacrament, als het zichtbaar teeken
+van Gods tegenwoordigheid, de leeraars en priesters geschaard der
+strijdende kerk, de helden des woords en der gedachte; de kunstenaars
+en wijzen, de eenvoudigen uit het volk. Nevens het altaar staan, op
+de eerste plaats, vier kerkvaders: Sint-Hieronymus en Sint-Gregorius
+de Groote; aan de eene; Sint-Ambrosius en Sint-Augustinus aan de
+andere zijde, verzonken in de aanbidding van het heilig sacrament of
+in de overpeinzing van het goddelijk mysterie. Achter en nevens dezen
+scharen zich de groote leeraars der kerk en der school: Sint-Bernard,
+Petrus Lombardus, Duns Scotes, Thomas van Aquino, Sint-Bonaventura,
+Innocentius III. Onder de dichters en denkers komt de eerste plaats
+toe aan Dante, den koninklijken zanger, den grootsten dichter
+der christenheid; verder ziet ge hier Savonarola, fra Angelico, en
+voorts eene gansche schaar van geleerden, geestelijken, jongelingen,
+mannen, half in de schemerende verte verloren, maar toch allen met
+eene bepaalde bedoeling daar geplaatst. Want, zoo ge de verschillende
+figuren en groepen meer van nabij beziet, zult ge bespeuren dat zij
+elk, door houding, plaatsing of bezigheid, eene bijzondere schakeering
+der ééne algemeene gedachte moeten voorstellen: een rijkdom van
+fantazie en vindingskracht, die welhaast ons begrip te boven gaat.
+
+Ziedaar eene zeer flauwe schets van deze wondervolle schilderij, naar
+het oordeel van bevoegde rechters het voortreffelijkste wat Raphaël
+ooit heeft voortgebracht, en zeer zeker ten volle waardig naast de
+meest verheven scheppingen van Michel-Angelo te worden gesteld. Welk
+een éénig oogenblik in de geschiedenis der kunst, toen deze beide
+geniën in dit vatikaan te zamen arbeidden: de eene aan het gewelf
+der Sixtijnsche kapel, de ander aan de Stanza del la Segnatura!
+
+De andere schilderijen dezer zaal zullen wellicht, gemakkelijker
+begrepen worden. Toch vormen zij met het zooeven beschrevene eene
+onverbrekelijke eenheid, waarin niet een enkele schakel kan worden
+gemist. Met elkander illustreeren zij het leven der menschelijke
+ziel, in hare vier hoogste uitingen: de godsdienst, de wijsbegeerte,
+de poëzie en het recht.
+
+Tegenover de godsdienst--de _Disputa_--prijkt de apotheose der
+wijsbegeerte--de _School van Athene_: het humanisme der klassieke
+wereld tegenover het geloof der christelijke; hier het zoeken
+naar de waarheid, daar de aanbidding en toeëigening der gegeven
+waarheid. In een prachtigen tempel zijn, in heldere, fijndoordachte
+groepeeringen, de hoofdrichtingen der helleensche philosophie, in
+hare voornaamste typen, afgebeeld: op den voorgrond de korypheëen
+der natuurwetenschap, op den achtergrond, op eene verhevenheid,
+de uitnemendste vertegenwoordigers van de hoogere wetenschap des
+geestes. In het midden, onder den koepel, staan de twee groote
+leiders der grieksche wijsbegeerte, Plato en Aristoteles: de
+eerste met de rechterhand ten hemel wijzende, waar de eeuwige idee
+troont, waarvan deze zichtbare, voorbijgaande wereld slechts eene
+onvolkomen afschaduwing is; de ander, naar de aarde wijzende, als
+den vasten bodem der werkelijkheid. Om hen heen groepeeren zich de
+verschillende scholen: ja, het gansche geestelijke en intellectuëele
+leven der oude wereld is hier, in zinrijke en bevallige groepen, met
+onnavolgbare waarheid voorgesteld. De beschikbare ruimte verbiedt
+ons, al deze groepen te analyseeren en de namen der voorgestelde
+personen, waarvan sommigen bovendien twijfelachtig zijn, te noemen;
+ge zoudt er ook weinig aan hebben, zoo ge het stuk zelf niet voor
+u hadt. Een enkel woord tot toelichting van de heerlijk schoone
+groep der mathematici, waarvan eene afbeelding hiernevens gaat. De
+meester, die, voorover gebukt, mathematische figuren teekent, is
+Archimedes--het portret is dat van Bramante--omgeven door eenige
+leerlingen, die deels de bewijsvoering begrijpen, deels zich inspannen
+om de beteekenis daarvan te vatten. De schrijvende, tegen de pilaar
+geleunde figuur op het tweede plan is een eclectius; nevens hem,
+met eene spottende uitdrukking op het koude gelaat, staat Pyrrho,
+de scepticus; de half afgewende figuur, in den philosophenmantel
+gedrapeerd, is Archesilaos, de stichter der nieuwe akademie, met hare
+waarschijnlijkheid-theorie.--Eene menigte studiën, nog voorhanden,
+bewijzen, hoe ernstig Raphaël zijne taak opvatte, en hoeveel moeite
+hij zich gaf, om zijn arbeid tot de hoogst mogelijke volkomenheid
+te brengen. De _School van Athene_ behoort dan ook zeker tot zijne
+uitnemendste scheppingen, merkwaardig vooral door de geestvolle,
+waarlijk geniale wijze, waarop hij de stof behandelde, en de
+verschillende richtingen in het geestelijk leven der oude wereld in
+sprekende typen en beteekenisvolle groepen wist aan te duiden, zonder
+schade te doen aan de heerlijke eenheid der geheele voorstelling.
+
+Ziehier, in eene dubbele schilderij, door een venster gescheiden,
+de bedeeling van het wereldlijk en het geestelijk recht: _keizer
+Justinianus aan Trebonianus de digesten overreikende_, en _paus
+Gregorius IX de decretalen aan een konsistoriaal-advokaat ter hand
+stellende_. Paus Gregorius is gekopieerd naar Julius II; de beide
+kardinalen achter zijn zetel zijn Johannes de Medici, later Leo X, en
+Alexander Farnése, die als Paulus III den heiligen stoel beklom. Boven
+het venster, eene symbolische voorstelling van de drie hoofddeugden,
+die den grondslag des rechts behooren te vormen: de _Waarheid_,
+met twee aangezichten, naar het verleden en de toekomst gekeerd; een
+genius houdt haar den spiegel, een ander den fakkel voor;--de _Kracht_,
+met een eikentak in de hand (zinspeling op den geslachtsnaam van paus
+Julius II, della Rovere) en op een leeuw gezeten; en de _Matigheid_,
+met een teugel in de hand. Hooger, aan de zoldering, het beeld der
+_Gerechtigheid_, met de diadeem gekroond, het zwaard in de rechter-,
+de weegschaal in de linkerhand.
+
+En wat te zeggen van die verheerlijking der poëzie, den _Parnassus_,
+waar alle groote dichters der oudheid en van het Italië der
+middeleeuwen en der renaissance vereenigd zijn om Apollo en de
+Muzen! Aan de herleving der oude letteren gewijd, ademt deze
+prachtige, door heerlijke lichtverdeeling uitmuntende schilderij
+geheel de geestdrift van de eerste jaren der onvergelijkelijke
+zestiende eeuw. Onder de Muzen, die in twee bevallige groepen Apollo
+omgeven, heeft Raphaël ook aan Sapho eene plaats gegund, en wel onder
+de gedaante van Imperia, eene vrouw, die destijds te Rome ongeveer
+dezelfde rol speelde als Aspasia ten tijde van Pericles te Athene: eene
+echte grieksche _hetaire_ in dezen half-klassieken tijd. Aan de voeten
+van Apollo zit eene andere beroemde vrouw uit die dagen, en eene wier
+naam geen smet draagt: de schoone Vittoria Colonna, echtgenoote van den
+Markies van Pescaro, en later de vriendin, de troosteresse, de zeggende
+engel van Michel-Angelo in zijn ouderdom. De betrekking tusschen deze
+beide groote en goede menschen, den heros op het gebied der kunst
+Michel-Angelo en de vorstelijke edelvrouwe Vittoria Colonna, is op zich
+zelf eene der treffendste episoden uit dezen zeldzaam rijken, schoonen
+tijd.--Homerus en Pindarus, Virgilius en Dante, Alcaeus, Horatius,
+Ovidius, Propertius, Ennius, Plantus, Terentius, Boccacio, Petrarca,
+Sannazzaro, die liederen dichtte ter eere der Madonna, omringen op
+den heiligen berg de groep der Zanggodinnen. Sommigen hebben met
+verwondering de afwezigheid opgemerkt van een der grootste dichters
+van Italië, die bovendien een persoonlijk vriend van Raphaël was, van
+Ariosto, die op den _Parnassus_ ontbreekt; maar deze zaal werd in de
+jaren 1508 tot 1511 beschilderd, en de _Orlando Furioso_, die den roem
+van Ariosto vestigde, verscheen eerst in 1519; de dichter had voor dien
+tijd slechts enkele dramatische gedichten van twijfelachtige waarde in
+het licht gegeven. De afwezigheid van Ariosto is dus geene vergissing,
+maar veeleer een bewijs voor de onpartijdigheid van Raphaël.
+
+Mij rest nog een enkel woord te zeggen van de bekende en beroemde
+symbolische figuren aan de zoldering, die boven de vier genoemde
+schilderijen zijn aangebracht, en de Theologie, de Philosophie, de
+Poëzie en het Recht voorstellen. Deze laatste beschreef ik reeds. De
+_Theologie_ vindt haar plaats boven de _Disputa_; zij is voorgesteld
+op de wolken troonende, met een lauwerkrans om de slapen (Dante's
+Beatrice); in de linkerhand houdt zij een boek; met de rechterhand
+wijst zij op het groote tafereel aan den wand onder haar. Twee
+engeltjes nevens haar houden twee tafels, waarop de woorden: "Kennis
+der goddelijke dingen."--Onder dat beeld, eene heerlijke schilderij van
+den _Zondeval_, in opvatting en wijze van behandeling aan Michel-Angelo
+herinnerende.--De _Philosophie_, boven de _School van Athene_, is eene
+peinzende vrouwenfiguur, op een marmeren zetel met het beeld der Diana
+van Ephesus versierd; zij houdt het boek der natuur- en der zedeleer
+(ethica) in de hand, het opschrift op de tafels der engelbeeldjes
+luidt: "Kennis der oorzaken".--Daaronder de beschouwing van den
+sterrenhemel.--Heerlijk schoon is vooral het beeld der _Poëzie_,
+eene gevleugelde vrouwengestalte met een lauwerkrans om hot hoofd,
+een gouden lier in de eene, een boek in de andere hand; zij zit op
+een marmeren zetel, met tragische maskers versierd en door wolken
+gedragen; de gansche heerlijke figuur schijnt ten hemel te zweven. De
+beide engelen nevens haar dragen de schilden met het opschrift:
+"Ademtocht der Godheid" (_Numine affiatus_).--Daaronder de mythe van
+den wedstrijd van Apollo met Marsyas.
+
+Ik heb gepoogd u een denkbeeld te geven van dit heiligdom der kunst,
+waar de schoonste scheppingen van Raphaël worden bewaard: scheppingen,
+die vooral niet minder getuigen van zijn rijken, veelzijdigen geest,
+zijne uitgebreide wetenschap en zijn dichterlijken blik, dan van zijne
+in sommige opzichten ongeëvenaarde bekwaamheden als schilder. Maar
+wat geen woorden naar eisch kunnen wedergeven, dat is de indruk,
+dien deze geheele zaal op u maakt, met haar volheerlijke decoratie,
+zoo schitterend rijk van kleur en toch in het minst niet verward,
+niet vermoeiend, maar volkomen harmonisch. Nergens eenige overlading:
+ge ziet slechts wat ge zoekt, en dat volkomen en in al zijn deelen;
+maar als ge nauwkeuriger toeziet, ontdekt ge een wereld van nieuwe
+schoonheden, die, in hare soort niet minder voortreffelijk, zich
+evenwel niet opdringen en uwe aandacht afleiden, maar bescheiden
+wachten tot ze opgemerkt worden. De decoratieve schilderkunst heeft
+wellicht nooit volmaakter werken gewrocht dan in Raphaëls Loges
+en Stanzen. De meester toont zich hier ook in al zijne grootheid
+als kolorist.
+
+In de andere zalen behoeven wij ons niet zoo lang op te houden; zij
+zijn later vervaardigd, en Raphaël heeft zich hier, veelmeer dan in de
+_Stanza della Segnatura_, door zijne leerlingen laten bijstaan.--Aan de
+kamer _della Segnatura_ grenst die van _Heliodorus_, aldus genoemd naar
+eene der vier fresko's. De schilderijen in deze zaal moeten in beelden
+de waarheid teekenen, dat God ten allen tijde zijne kerk nabij en haar
+beschermer is; daarmede verbindt zich evenwel een ander denkbeeld,
+door de politieke toestanden dier dagen aan de hand gedaan: namelijk de
+handhaving der italiaansche nationaliteit tegenover de vreemdelingen,
+hier de Franschen: de doorgaande politiek der pausen, met name van
+Julius II en Leo X--De stof voor de groote fresko van Heliodorus
+leverde het boek der Makkabeën. Daarin wordt verhaald hoe Heliodorus,
+de schatmeester van koning Seleucus, door dezen naar Jeruzalem werd
+gezonden om den tempelschat weg te voeren. De hoogepriester Onias
+weigerde den schat over te geven, zeggende dat die het eigendom was
+der weduwen en weezen; Heliodorus drong nu met geweld in den tempel
+door om den schat te rooven, maar werd in zijn boos opzet gestuit
+door de verschijning van engelen, die hem en de zijnen verdreven. De
+zinspeling op de verdrijving der Franschen uit Italië wordt nog
+duidelijker gemaakt door een opzettelijk anachronisme: de verschijning
+van paus Julius II in vol ornaat, gedragen op de _Sedia gestatoria_,
+door vier dragers, die allen personen uit Raphaëls omgeving verbeelden.
+
+Dezelfde dubbele beteekenis heeft een tweede fresko: de _Ontmoeting
+van Attila met paus Leo den Groote_. De geweldige Hunnenkoning,
+ten jare 452 in Italië gevallen, is tot Rome genaderd, dat hem geen
+weerstand bieden kan. Paus Leo I, met recht de Groote bijgenaamd,
+trekt, met een klein gevolg van geestelijken, Attila te gemoet, en
+bedreigt hem met de wraak des hemels, indien hij de heilige stad,
+die onder de bijzondere bescherming der apostelen Petrus en Paulus
+staat, durft aanranden; hij wijst hem op het voorbeeld van Alarik,
+die de plundering van Rome maar korten tijd overleefde. En Attila,
+hetzij dan getroffen door het waardige voorkomen en de ernstige taal
+van den opperpriester, hetzij om eenige andere reden, trekt zich
+terug en laat Rome ongemoeid.--Op de fresko ziet ge Attila, op een
+zwart paard gezeten, te midden zijner legerbenden; de paus, op een
+witten muilezel, trekt hem te gemoet, vergezeld door twee kardinalen
+en verder gevolg. Boven den paus zweven, in stralenden lichtglans, de
+gestalten der apostelen Petrus en Paulus, voor welke Attila verschrikt
+terugdeinst.--De schilderij is tevens eene verheerlijking van de
+verdrijving der Franschen, na hunne nederlaag bij Novara in 1513:
+paus Leo de Groote is het portret van Leo X, die in datzelfde jaar
+aan de regeering was gekomen.
+
+Merkwaardig is vooral de derde fresko: _de Bevrijding van Petrus uit
+den kerker_, naar het verhaal der handelingen. Een venster verdeelt
+de schilderij in drie groepen, waarvan de kunstenaar met grooten takt
+gebruik heeft gemaakt voor de voorstelling van drie verschillende
+episoden. Boven het venster, wordt de slapende apostel door den engel
+gewekt; ter rechterzijde leidt de engel hem door de slapende wachters
+heen; ter linkerzijde ziet ge het ontwaken der verbaasde soldaten, wier
+gevangene ontkomen is. Met tot dusver ongeëvenaard talent zijn hier
+de meest verschillende lichteffecten aangebracht: het blauwachtige
+schijnsel der maan, de rosse gloed der fakkels, en de stralende
+krans van wit licht, die den engel omgeeft en zich weerspiegelt in de
+harnassen der soldaten. Toch zijn deze zoo verschillende tonen niet
+met elkander in strijd, maar vereenigd in de schoonste harmonie. Dit
+meesterstuk symboliseert te gelijkertijd de ontvluchting van Leo X,
+toen hij, destijds pauselijk legaat, na den slag van Ravenna, in
+handen der Franschen gevallen, als monnik vermomd, ontsnapte.
+
+De vierde groote fresko in deze zaal is de zoogenaamde _Mis van
+Bolsena_. De overlevering verhaalt, dat ten jare 1263, onder de
+regeering van Urbanus IV, een duitsch piester, die aan de waarheid van
+het leerstuk der transsubstantiatie twijfelde, eensklaps, terwijl hij
+in de kerk van Santa-Cristina te Bolsena de mis bediende, bloed uit
+de hostie zag vloeien, ten bewijze van de werkelijke tegenwoordigheid
+des Heeren. Ook deze schilderij is door een venster in drie deelen
+gesplitst. Boven, ziet men den priester met het altaar en den paus
+(portret van Julius II), die knielende bij de consecratie tegenwoordig
+is; ter wederzijde van het venster, aan den eenen kant het gevolg van
+den paus, aan den anderen, de gemeente. Niet alleen door de dramatische
+levendigheid en de aangrijpende waarheid der voorstelling, maar vooral
+door het prachtige en schitterende koloriet, behoort deze fresko tot
+Raphaëls beste werken.
+
+Aan de zaal, naar Heliodorus genoemd, grenst die van _Constantijn_, de
+eerste, die de bezoeker uit de Loges komende, binnentreedt. De fresko's
+van dit vertrek zijn geen van allen van de hand van Raphaël; hoogstens
+heeft hij voor enkele beelden en groepen de kartons geleverd. De
+beschildering dezer zaal, in 1519, alzoo een jaar vóór Raphaëls dood,
+aangevangen, werd eerst in 1526 door zijne leerlingen voltooid; ook uit
+het oogpunt der kunst is deze _Stanza_ gewis de minste van de vier. De
+vier fresko's, waarvan geene uitvoerige beschrijving noodig is,
+stellen voor: het _Visioen van Constantijn_--het bekende verhaal van
+de verschijning van het kruis in de wolken, met het omschrift: _In hoc
+signo vinces_, in dit teeken zult gij overwinnen,--welke verschijning
+den keizer bewoog tot het christendom over te gaan;--voorts de _Slag
+van Constantijn tegen Maxentius_, bij de Milvische brug (Ponte Molle),
+zeker het beste stuk van allen in deze zaal, grootendeels naar een
+karton van Raphaël door Giulio Romano geschilderd;--de _Schenking van
+Rome aan den paus_, volgens de bekende overlevering dat Constantijn,
+bij het overbrengen van den rijkszetel naar byzantium, de heerschappij
+over Rome aan paus Sylvester zou hebben overgedragen;--en eindelijk
+de _Doop van Constantijn_, door paus Sylvester: eene symbolische
+voorstelling, daar paus Sylvester den keizer niet heeft gedoopt.
+
+En nu, nogmaals de Stanzen _dell' Eliodoro_ en _della Segnatura_
+doorgaande, komen wij in de laatste zaal, naar de overbekende
+schilderij van den _Brand in den Borgo_, de _Stanza dell' Incendio_
+genoemd. De fresko's in deze zaal werden in de jaren 1514 tot 1517
+vervaardigd; alleen _de Brand_ is geheel van de hand van Raphaël;
+de drie anderen zijn, zoo niet geheel, dan toch stellig voor
+verreweg het grootste gedeelte, door zijne leerlingen geschilderd;
+allen hebben veel geleden en zijn sterk en dikwerf zeer onhandig
+bijgeschilderd en gerestaureerd.--Men verhaalt dat in het jaar 847
+een geweldige brand, die in den Borgo (voorstad) was uitgebarsten
+en zelfs de Pieterskerk bedreigde, door paus Leo IV, met het teeken
+des kruises, werd gestuit en gebluscht. Dit verhaal leverde de stoffe
+voor deze beroemde schilderij; met juisten takt heeft Raphaël echter
+den biddenden paus op den achtergrond, in eene sedert weggebroken
+_loggia_, geplaatst--het wonder-zelf was toch niet af te beelden;--en
+al zijn kracht en talent gewijd aan het levendig dramatisch tooneel
+op den voorgrond, waar de brand nog in al zijne felheid woedt, en
+de verschillende groepen van vluchtelingen en anderen, die ter hulp
+toesnellen, hem de rijkste gelegenheid boden tot ontvouwing van zijn
+uitnemend talent als teekenaar en kolorist.
+
+Wat heeft Raphaël bewogen, juist deze stof te kiezen? Zeker niet
+het feit van den brand zelf: er ware dan hoegenaamd geen verband
+tusschen deze fresko en de drie anderen in dezelfde zaal; en toch
+zien wij overal, in elk vertrek, ééne zelfde gedachte de keuze der
+verschillende onderwerpen bepalen. Ook in de _Stanza dell' Incendio_
+ontbreekt deze eenheid niet; de gedachte, die hier moest verzinnelijkt
+worden, is eene zuiver politieke, meer nog dan in de _Stanza dell'
+Eliodoro_, doch in omgekeerden zin. Gold het daar, de verdrijving
+der Franschen uit Italië te vieren, thans moest het verbond van den
+pauselijken stoel met den franschen koning worden verheerlijkt;--het
+was na de samenkomst te Bologna! De overgang is sterk genoeg. Is in
+de Heliodorus-zaal de voor den paus wijkende Attila eigenlijk Frans I,
+hier ontmoeten wij hem weder, maar in gansch ander karakter. Zie hier
+de _Kroning van Karel den Groote_, door paus Leo III. Karel de Groote
+is het sprekend gelijkend portret van Frans I; evenals Leo III, dat
+van Leo X; de schepter des keizers is met de fransche lelie gekroond;
+de page, die de kroon van Lombardye draagt, is Ippolito de Medici,
+neef van den paus, wellicht een vriendelijke wenk aan het adres van
+koning Frans!--Dezelfde soort van vleierij heeft de hand bestuurd
+van den vervaardiger van de fresko, de _Rechtvaardiging van Leo
+III voor Karel den Groote_, waar wederom de portretten der beide
+hoofdpersonen aan de tijdgenooten van Raphaël herinneren.--De vierde
+fresko eindelijk stelt de _Overwinning op de Sarracenen bij Ostia_
+onder Leo IV voor; eene zinnebeeldige oproering ten kruistocht tegen
+de ongeloovigen. Naar men zegt, zou deze schilderij haar ontstaan
+te danken hebben aan een zonderlinge gebeurtenis. Na den dood van
+zijn broeder Julius, in 1515, had Leo X zich te Citta-Lavinia, nabij
+Ostia teruggetrokken; en zoo groot was destijds de onveiligheid der
+italiaansche kusten, dat het weinig had gescheeld, of de paus was op
+klaarlichten dag door de barbarijsche zeeschuimers opgelicht!
+
+Deze schilderijen hebben dus alle betrekking op de zegepraal der
+kerk, vooral ook door de hulp en ondersteuning van haar genegen
+vorsten. Vandaar dat in deze zelfde zaal de beeltenissen voorkomen
+van zes beschermheeren der kerk; Constantijn de Groote, Karel de
+Groote, Godfried van Bouillon, Astolph, Ferdinand de Katholieke en
+keizer Lotharius. Nu--de _Brand_ past in hetzelfde kader, al moge de
+zinspeling wat ver gezocht zijn. Na den vrede met Frankrijk in 1515,
+vleide Leo X zich, den reeds zoo lang woedenden oorlog voor goed
+bedwongen, en den vrede van Europa voor langen tijd verzekerd te
+hebben. Hij had, door zijne persoonlijke tusschenkomst, dit wonder
+gewrocht, evenals zijn voorganger Leo IV eenmaal op wonderdadige
+wijze den brand had gestuit, die het heiligdom der kerk bedreigde....
+
+De politiek is geen gezonde atmosfeer, met name niet voor de
+kunst. Waar de groote meester zijn genie moest dienstbaar maken aan de
+toelichting en verheerlijking van politieke gedachten en bedoelingen,
+daar was hij zich zelf niet meer. Vandaar ook, dat deze Stanzen,
+hoeveel voortreffelijks zij overigens mogen bevatten, hoezeer Raphaëls
+talent voor het dramatische, voor het volle, bewogen, historische
+leven, zich hier menigmaal in al zijne kracht toont, toch op verre na
+de vergelijking niet kunnen doorstaan met die heerlijke _Stanza della
+Segnatura_, waar de dichter, de bezielde kunstenaar, wiens geest de
+verhevenste gedachten, de hoogste idealen der menschheid had omvat,
+zich in al zijne weergalooze majesteit, in al de diepte en den rijkdom
+van zijn machtig en liefelijk genie toonde. Naar deze _Stanza_ keert
+ge telkens terug, en bij elk nieuw bezoek klimt uwe bewondering, uw
+eerbied, uwe liefde voor den meester, den waardigen mededinger van
+Michel-Angelo, in liefelijkheid en harmonisch evenwicht winnende wat
+hij, bij dezen vergeleken, miste in kracht en oorspronkelijkheid.
+
+In het werk, in het genie dezer beide mannen vat zich de geheele
+gedachte, het gansche streven der ware renaissance samen: de
+esthetische wereldbeschouwing der oudheid, doordrongen en geheiligd
+door de ethisch-religieuse der christelijke kerk. Beiden hebben zij,
+ieder op zijne eigenaardige wijze, naar de verwezenlijking van dit
+heerlijk ideaal gestreefd, en bijna hun doel bereikt. Ach, waarom
+mocht deze volschoone bloem, wier gelijke de wereld wellicht nooit
+aanschouwde, maar zoo kort bloeien? Was dit ideaal, toch met zoo
+aangrijpenden, zoo tragischen ernst, door zulke mannen en vele anderen,
+in kracht en genie hun nabij komende, geloofd en nagejaagd, niets dan
+een ijdel droombeeld? En had de puriteinsch-ascetische reactie recht,
+die straks, ook te Rome, al zulk streven veroordeelde, en den edelen
+zanger der _Gerusalemme liberata_, een der laatste zonen van de echte
+renaissance, het harte brak? En had ook de latere kunst recht, toen
+zij zich gaandeweg al meer losmaakte van de ideale wereld der gedachte,
+van de godsdienstige traditie, om, nu niet langer priesteresse, neder
+te zitten op de markt des alledaagschen levens, en aan hetgeen daar
+rondom haar voorviel, hare stoffe te ontleenen?
+
+Doch wij mogen ons in deze overwegingen niet verdiepen, hoe uitlokkend
+het onderwerp ook zij. Wij gaan het vatikaan verlaten, dat wij--te
+vluchtig en te oppervlakkig--hebben doorwandeld. Wat dit vatikaan
+is--het valt moeielijk dit in weinige woorden uit te drukken: het
+is eene wereld op zich zelf. Hier, binnen deze gewijde muren, kunt
+ge u laven aan de zuiverste bronnen van menschelijke wetenschap en
+litteratuur, op gewijd en ongewijd gebied; hier kunt ge de kunst,
+zoo der oude als der nieuwe wereld, bestudeeren in hare hoogste
+volkomenheid, in hare rijkste verscheidenheid; hier herleeft voor u,
+in sprekende, levende beelden, de geschiedenis der gansche beschaafde
+wereld, sedert meer dan drieduizend jaren. En deze woorden, hoe
+fabelachtig ze mogen klinken, zijn toch niets dan de sobere waarheid:
+het oude Egypte reikt hier immers, over Griekenland en Rome heen,
+de hand aan de Renaissance!....
+
+En nu zwijg ik nog van de herinneringen aan dit geheel eenig paleis
+verbonden, waarvan de oorsprong opklimt tot de regeering van paus
+Symmachus (498 tot 514), waar Karel de Groote heeft vertoefd, en
+waaraan schier alle pausen, tot Pius IX toe, hebben gebouwd. Dit
+vatikaan is in zekeren zin Rome in het klein; evenals de stad zelve,
+een inbegrip van de geschiedenis der europeesche menschheid, de
+kweekplaats van de moderne beschaving, de metropolis der christelijke
+wereld. Voorwaar, indien de rang en het karakter eener stad worden
+bepaald, niet zoozeer door hare geographische ligging, maar veelmeer
+door haar verleden, door hare traditiën, door hare geestelijke
+beteekenis:--wat dunkt u, heeft dan de katholieke kerk geen recht,
+om Rome hare hoofdstad te noemen? Geen wonder, dat zij dit recht
+blijft handhaven tegenover een staatkundige macht, die haar tracht
+te te overweldigen.
+
+Doch wij willen de kalme, verhevene, heilige stemming, waarin het
+bezoek van het vatikaan ons heeft gebracht, niet verstoren door
+politieke afwijkingen.--Nemen wij veel meer de herinnering aan dit
+heiligdom der kunst, der godsdienst, der geschiedenis, als een stillen
+zegen, mede in ons gemoed.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Het Vatikaan, by Anonymous
+
+*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14507 ***