diff options
Diffstat (limited to '14354.txt')
| -rw-r--r-- | 14354.txt | 3679 |
1 files changed, 3679 insertions, 0 deletions
diff --git a/14354.txt b/14354.txt new file mode 100644 index 0000000..a54877a --- /dev/null +++ b/14354.txt @@ -0,0 +1,3679 @@ +The Project Gutenberg eBook, Gwaith Samuel Roberts, by Samuel Roberts, +Edited by Owen M. Edwards + + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + + + + +Title: Gwaith Samuel Roberts + +Author: Samuel Roberts + +Release Date: December 14, 2004 [eBook #14354] + +Language: Welsh + +Character set encoding: ISO-646-US (US-ASCII) + + +***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH SAMUEL ROBERTS*** + + + + + +Transcribed from the 1906 Ab Owen edition by David Price, email +ccx074@coventry.ac.uk + + + + + +GWAITH SAMUEL ROBERTS. (S. R.) + + +Rhagymadrodd. + + +Ganwyd Samuel Roberts yn Llanbrynmair, Mawrth 6, 1800. Bu farw yng +Nghonwy, Medi 24, 1885; ac ym mynwent gyhoeddus Conwy y rhoddwyd ef i +huno. + +O'r Diwygiad y cododd teulu galluog S. R. Yr oedd ei dad, John Roberts, +er 1798 yn olynydd i Richard Tibbot a Lewis Rees fel gweinidog Hen Gapel +Llanbrynmair. Dyma enwau aelodau mwyaf adnabyddus y teulu,-- + + John Roberts - Mary Brees y Coed. + (1767-1834) | + | + +--------+------------+--------+-------------+ + Maria Samuel Anna John Richard + (1797) (S.R.) (1801) (J.R.) (Gruffydd Rhisiart) + | (1800-1885) (1804-1884) (1810-1883) + | + Gohebydd + - 1877. + +Symudodd John Roberts a'i deulu, tua 1806, o Dy'r Capel i ffermdy y Diosg +dros yr afon ar gyfer. "Tyddyn bychan gwlyb, oer, creigiog, anial, yng +nghefn haul, ar ochr ogleddol llechwedd serth" oedd y Diosg; ac efe yw +Cilhaul. + +Daeth S. R. yn gynorthwywr i'w dad fel gweinidog yn 1827; dilynodd ef fel +tenant y Diosg yn 1834. Cyn 1856, yr oedd y brodyr wedi penderfynu +gadael Llanbrynmair,--aeth J. R. yn weinidog i Ruthyn, a hwyliodd S. R. a +Gruffydd Rhisiart i'r America. + +Cychwynodd S. R. o Lerpwl Mai 6, 1857; cyrhaeddodd yno 'n ol Awst 30, +1867. Yr oedd wedi ei siomi yn y gorllewin ac wedi troi ei gefn ar dy ei +alltudiaeth,--Bryn y Ffynnon, Scott Co., East Tennessee. Cafodd ei +dwyllo gan y rhai oedd yn gwerthu tir; darlunnir hwy ym Martin Chuzzlewit +Dickens. Nid oedd wedi sylweddoli, hwyrach, mor erwin yw'r ymdrech mewn +gwlad anial. A daeth y Rhyfel Cartrefol i andwyo ei amgylchiadau. +Teimlai fod y ddwy ochr i'w beio, ac mai dyledswydd y Gogledd oedd talu +pris rhyddhad y caethion i wyr y De. + +O 1867 ymlaen ail ymunodd y teulu, a bu'r tri brawd byw yn yr un cartref +yng Nghonwy hyd nes y cludwyd hwy i'r un fynwent. + +Ychydig iawn oedd yn fwy adnabyddus nag S. R. yn ei ddydd yng Nghymru. Bu +ef a'i frodyr mewn llu o ddadleuon,--y mae y gornestwyr oll wedi tewi +erbyn hyn,--a gwnaethant lawer i ddeffro gwlad. Bu ei Gronicl yn foddion +addysg i filoedd. Bu ef ei hun yn llais i amaethwyr Cymru, ac yn llais i +werin yn erbyn gorthrwm o bob math. Cyhoeddwyd cofiant am dano ef a'i +frodyr yn y Bala, gan y Dr. E. Pan Jones. + +Wele ddwy ran nodweddiadol o'i waith. Bu y Caniadau yn hynod boblogaidd; +y teulu yn Llanbrynmair yw'r "Teulu Dedwydd." Hwy hefyd yw teulu +"Cilhaul," ac y maent y darlun goreu a chywiraf o ffermwyr Cymru dynnwyd +eto. + +OWEN EDWARDS. +Llanuwchllyn, +Awst 1, 1906. + +[Photograph of Samuel Roberts, Llanbrynmair: sr1.jpg] + + + + +CYNHWYSAID. + + +1. CANIADAU BYRION. + + +[Argraffwyd y Caniadau hyn laweroedd o weithiau, ac y maent wedi bod yn +foddion cysur i genhedlaethau o werinwyr. Dont o flaen adeg y Bardd +Newydd, nid oes dim yn gyfriniol yn eu dyngarwch syml, eu tynherwch mwyn, +a'u synwyr cyffredin cryf.] + +Y Teulu Dedwydd +Marwolaeth y Cristion +Y Lili Gwywedig +Can y Nefoedd +Ar farwolaeth maban +Y Cristion yn hwylio i for gwynfyd +Cwyn a Chysur Henaint +Mae Nhad wrth y Llyw +Y Ddau Blentyn Amddifad +Cyfarchiad ar Wyl Priodas +Dinystr Byddin Sennacherib +Gweddi Plentyn +Cwynion Yamba, y Gaethes ddu +Y creulondeb o fflangellu benywod +Y fenyw wenieithus +Y Twyllwr hudawl +Darostyngiad a Derchafiad Crist +Buddugoliaethau yr Efengyl yn y Mil Blynyddoedd + + + +II. CILHAUL UCHAF. + + +[Darlun o fywyd amaethwr, a'i ofidiau, yn hanner cyntaf y ganrif +ddiweddaf. Mae'n fyw ac yn werthfawr am ei fod yn wir. Dyma'r bywyd +gynhyrchodd oreu Cymru, a dyma'r bywyd hapusaf a iachaf yn y byd.] + +John Careful, Cilhaul Uchaf. Senn y Steward. Gwobrwyon John Careful am +wella ei dir,--I. Colli ei arian. II. Codi ei rent. III. Codi'r degwm. +IV. Codi'r trethi. V. Rhoi cerdod i Peggy Slwt Slow nes y cai fynd ar y +plwy. VI. Rhoi benthyg arian i Billy Active i ymfudo. + +Jacob Highmind. Cario chwedlau i'r steward. Notice to quit i John +Careful. + +Pryder y teulu; troi golwg tua'r Amerig. Squire Speedwell yn ymyrryd. Yr +ysgwrs rhwng Lord Protection a John Careful. Swn y bytheuaid. Meistr +tir a steward. Ymadael o Gilhaul. + +Yr Highminds yn denantiaid newyddion. Mynd i'r dim. Cilhaul ar law. Y +steward yn sylweddoli anhawsterau'r ffermwyr. Hen wr Hafod Hwntw. Gweld +colled am ffermwyr gonest di-dderbyn wyneb. + + + +III. BYWYDAU DISTADL. + + +[Ysgrifennodd S.R. hanes rhai adwaenai, yn fyrr iawn, yn y Cronicl. +Distadl oeddynt, ac y mae swyn pennaf bywyd Cymru yn eu hanes dinod. Nid +oes le yn y gyfrol hon ond i ddau yn unig o'r llu, sef cardotes a gwas +ffarm.] + +Mary Williams, Garsiwn + +Thomas Evans, Aber + + + + +Y Darluniau. + + +Samuel Roberts +Darlun o'r Oriel Gymreig, dynnwyd gan y diweddar John Thomas. + +Bwthyn ym Maldwyn +O'r Oriel Gymreig. + + "Mewn hyfryd fan ar ael y bryn, + Mi welwn fwthyn bychan; + A'i furiau yn galchedig wyn, + Bob mymryn, mewn ac allan" + +Pont Llanbrynmair +O'r Oriel Gymreig. + +Dan Haul y Prydnawn +O'r Oriel Gymreig. +Darlun o dai yn Llanbrynmair dan dywyniad haul yr Hydref. + +Cyflwynwyr Tysteb S. R. +O'r Oriel Gymreig. + +Cyflwynwyd y dysteb yn Lerpwl yn union wedi dychweliad S. R. o'r America. +Eistedd Caledfryn yn y canol, a'i bwys ar ei ffon. Ar ei law chwith +eistedd S.R., a J. R. yn agosaf ato yntau. Wrth gefn y ddau frawd saif y +Gohebydd, eu nai, a chadwen ar ei fron. Yn union y tu cefn i S. R., yn +dalaf o bawb sydd ar eu traed, saif Mynyddog. + +Ffrwd y Mynydd +O'r Oriel Gymreig. +Darlun o olygfa yn ucheldir Llanbrynmair. + +My Lord +H. Williams. + +Talu'r Rhent +H. Williams. + + + + +CANIADAU BYRION. + + +[Bwthyn ym Maldwyn: sr9.jpg] + + + +Y TEULU DEDWYDD. + + +Wrth ddringo bryn ar fore teg, + Wrth hedeg o'm golygon, +Gan syllu ar afonig hardd, + A gardd, a dolydd gwyrddion; +Mewn hyfryd fan ar ael y bryn + Mi welwn fwthyn bychan, +A'i furiau yn galchedig wyn + Bob mymryn, mewn ac allan. + +Canghennau tewfrig gwinwydd ir + Addurnant fur y talcen, +A than y to yn ddof a gwar + Y trydar y golomen; +O flaen y drws, o fewn yr ardd, + Tardd lili a briallu; +Ac O mor hyfryd ar y ffridd + Mae blodau'r dydd yn tyfu. + +Wrth glawdd yr ardd, yn ngwyneb haul, + Ac hyd y dail, mae'r gwenyn +Yn diwyd gasglu mel bob awr + I'w diliau cyn daw'r dryc-hin; +Ar bwys y ty, mewn diogel bant, + Mae lle i'r plant i chwareu; +Ac yno'n fwyn, ar fin y nant, + Y trefnant eu teganau. + +O fewn y ty mae'r dodrefn oll, + Heb goll, yn lan a threfnus; +A lle i eistedd wrth y tan + Ar aelwyd lan gysurus; +Y Teulu Dedwydd yno sy + Yn byw yn gu ac anwyl; +A phob un hefyd sydd o hyd + Yn ddiwyd wrth ei orchwyl. + +Ychwaith ni chlywir yn eu plith + Neb byth yn trin na grwgnach, +Ond pawb yn gwneyd eu goraf i + Felysu y gyfeillach; +Mae golwg iachus, liwus, lon, + A thirion ar bob wyneb; +A than bob bron y gorffwys hedd, + Tagnefedd, a sirioldeb. + +Pan ddel yr hwyr, ac iddynt gwrdd, + Oddeutu'r bwrdd eisteddant; +Ac am y bwyd, o hyd nes daw, + Yn ddistaw y disgwyliant; +Pan ddyd y fam y bwyd gerbron + Gwnant gyson geisio bendith; +Ac wedi 'n, pan eu porthi gant, + Diolchant yn ddiragrith. + +Ar air y tad, a siriol wen, + A'r mab i ddarllen pennod; +Ac yna oll, mewn pwysig fodd, + Codant i adrodd adnod; +Yr emyn hwyrol yn y fan + Roir allan gan yr i'angaf, +Ac unant oll i seinio mawl + Cysonawl i'r Goruchaf. + +Y tad a dd'wed ddwys air mewn pryd + Am bethau byd tragwyddol; +Y fam rydd ei Hamen, a'r plant + Wrandawant yn ddifrifol; +Wrth orsedd gras, o flaen yr Ior, + Y bychan gor gydblygant; +A'u holl achosion, o bob rhyw, + I ofal Duw gyflwynant. + +Am ras a hedd, a nawdd y Nef, + Y codant lef ddiffuant; +A Duw a ystyr yn gu-fwyn + Eu cwyn a'u holl ddymuniant; +Ac O! na fedrwn adrodd fel + Mae'r tawel Deulu Dedwydd, +Mewn gwylaidd barch, ond nid yn brudd, + Yn cadw dydd yr Arglwydd. + +Yn fore iawn, mewn nefol hwyl + I gadw'r wyl cyfodant; +Ac wedi ceisio Duw a'i wedd, + I'w dy mewn hedd cydgerddant; +Fe'u gwelir gyda'r fintai gu + Sy'n cyrchu i'r addoliad; +Ac yn eu cor, ym mhabell Ion, + Yn gyson ceir hwy'n wastad. + +Ceir clywed mwynber leisiau'r plant + Mewn moliant yn cyfodi, +A'u gweld yn ddifrif-ddwys o hyd, + Ac astud, wrth addoli; +Ni wag ymrodiant i un man + I hepian na gloddesta; +Ond bydd eu calon gyda gwaith + A chyfraith y Gorucha'. + +Pob un, a'i Feibl yn ei law, + I'r ysgol ddaw'n amserol; +Ac yn eu cylch fe'u ceir bob pryd + Yn ddiwyd a defnyddiol; +Pan ddeuant adre'r nos yn nghyd + I gyd, a'r drws yn nghauad, +Dechreuant ddweyd yn bwysig rydd + Am waith y dydd, a'u profiad. + +Mor fwyn eu can! mor ddwys pob gair, + Ac O mor daer eu gweddi! +A Duw yn siriol wenu ar + Y duwiol hawddgar deulu; +Gwir nad oes ganddynt ddodrefn aur, + Na disglaer lestri arian, +Na llawrlen ddrudfawr yn y ty, + Na gwely-lenni sidan. + +Ni feddant seigiau mawr eu rhin, + Na melus win na moethau, +Na thuedd byth i flysio'n ffol + Frenhinol arlwyadau; +Ond mae rhinweddol win a llaeth + Yr iechydwriaeth ganddynt; +A Christ yn Frawd, a Duw yn Dad + A thirion Geidwad iddynt. + +Fe'u ceidw'n ddiogel rhag pob braw, + Ac yn Ei law fe'u harwain, +Nes dwyn pob un i ben ei daith + Trwy hirfaith dir wylofain; +Pob un a gyrraedd yn ei dro + Hyfrydawl fro paradwys; +Ac yno'n dawel berffaith rydd + Y cant dragwyddol orffwys. + + + +MARWOLAETH Y CRISTION. + + +Gristion hawddgar! Daeth yr adeg + It' ehedeg at dy Dad; +Gad dy lesgedd, hwylia'th edyn, + Cyfod, cychwyn tua'th wlad; +Sych dy ddagrau, dechreu ganu, + Darfu'th bechu, darfu'th boen; +Ti gei bellach dawel orffwys + Ym mharadwys gyda'r Oen. + +Er fod afon angau'n donnog, + A llen niwlog dros y glyn, +Gwel dy Briod cu yn dyfod + I'th gyfarfod y pryd hyn; +Dacw'r gelyn wrth ei gadwyn, + Heb ei golyn, dan ei glwy'; +Dacw uffern wedi 'i maeddu:- + Gristion! pam yr ofni mwy? + +Yn y dyffryn, er mor dywyll, + Gwelaf ganwyll ddisglaer draw, +Wedi 'i chynneu i'th oleuo, + Rhag it' lithro ar un law; +Mae dy Iesu wedi blaenu, + Wedi torri grym y donn; +Pam yr ofni groesi'r dyffryn? + Pam mae dychryn dan dy fron? + +Eilia'th gan, mae'r nos yn cilio, + Gwel, mae gwawl yn hulio'r glyn: +Edrych trwy y niwlen deneu, + Gwel drigfannau Seion fryn: +Gwel, mae hyfryd wen dragwyddol, + Heulwen nefol ar y wlad; +Gwel mor ddisglaer deg danbeidiol + Yw brenhinol lys dy Dad. + +Gwel y dirif seirian berlau + Wisgant furiau'r nefol gaer; +Gwel ei huchel byrth disgleirdeg, + A'i llydain deg heolydd aur; +Gwel yr afon bur redegog, + Gwel y deiliog ffrwythlawn bren; +Gwel y llwybrau a'r trigfannau + Sydd i'r seintiau uwch y nen. + +Gwel y dedwydd brynedigion + Yn eu gynau gwynion draw, +Wedi gwisgo eu coronau, + A'u telynau yn eu llaw; +Yuo'n gorffwys, gyda'u gilydd, + Mewn llawenydd pur dilyth, +Heb na loes, na chroes, na phechod, + Mwyach i'w cyfarfod byth. + +Gwel y gosgordd-lu yn cychwyn + I'th ymofyn idd eu mysg; +Gwel dy Brynwr, mewn gwen siriol, + Yn ei hardd gyfryngol wisg; +Clyw, mae'r clychau oll yn canu, + I'th groesawu tua thref; +Clyw bereiddlawn seingar donau + Aur delynau cor y nef. + +Gwel dy gerbyd wrth yr afon, + Gwel dy goron,--gad dy gledd; +Cymer bellach dawel feddiant + O ogoniant gwlad yr hedd, +Ffarwel iti, collaf bellach + Dy gyfeillach a dy wedd, +Hyd nes cawn gyfarfod eto + Yn y fro tu draw i'r bedd. + + + +Y LILI GWYWEDIG. + + +Galar-gan Mam ar Farwolaeth Maban Mynwesol. + +Caed Lili teg, mewn hyfryd fan, + Ar gorsen wan yn tyfu; +Ei hawddgar liw, a'i gywrain lun, + Wnai i bob un ei garu; +Ei berchen o anwyldeb ai, + A siriol syllai arno, +Mewn gobaith hoff o'i gadw'n ir + Am dymor hir heb wywo. + +Ond ar ddiwrnod tywyll du, + Y gobaith cu ddiflannodd; +Daeth awel oer 'nol heulwen haf, + A'r Lili braf a wywodd; +Mae'n awr yn gorwedd yn y llwch, + Heb degwch yn wywedig; +A'i berchen deimla dan ei bron + Ei chalon yn glwyfedig. + +Ochenaid ddwys o'i mynwes wan, + Ac egwan lef sy'n codi,-- +"A raid im' golli'r olwg ar + Fy hawddgar wiwber Lili? +Flodeuyn hardd! dy golli raid, + Er dibaid dywallt dagrau; +Llwyr ddiflanedig 'nawr yw drych + Dy unwaith harddwych liwiau. + +"Dy addurnedig wisgoedd braf, + Eu gweled ni chaf mwyach; +Wrth syllu ar dy le, nid wyf + Ond gwneyd y clwyf yn ddyfnach." +Ar hyn, pan ydoedd natur wan + O dan y groes yn suddo, +I arllwys balm i'r galon brudd + Daeth gwiw Ddiddanydd heibio. + +Yn dirion (nid i beri braw) + Ei ddeheu-law estynnai; +Cyd-deimlo wnai wrth wrando'i chwyn, + Ac mewn iaith fwyn dywedai, +"Na wyla mwy,--dy Lili hardd + Sy'n awr yng ngardd paradwys, +Mewn tawel gynnes nefol fro + Yn ail-flodeuo'n wiwlwys. + +"Ei nodd, ei ddail, ei arogl per, + Ei liwiau ter a hawddgar, +Rhagorach fyrdd o weithiau ynt + Nag oeddynt ar y ddaear. +Ei weled gei ar fyr o dro + Yn gwisgo harddwch nefol: +I'r ddedwydd wlad dy gyrchu wnaf, + Lle t'wyna haf tragwyddol." + + + +CAN Y NEFOEDD. + + +Fy enaid blinedig! cwyd d'edyn yn awr, +Ehed trwy'r wybrennau uwch gofid y llawr, +I glywed nefolion yn seinio'r trwy'r nen +Fawl ganiad i'r Iesu, dy Briod a'th Ben. + +Mor hardd Ei frenhinwisg, mor uchel Ei sedd, +Mor ddisglaer Ei goron, mor siriol Ei wedd; +Aur-seren awdurdod sy'n awr ar y fron +Fu gynt yn llif-waedu o glwy'r waew-ffon. + +Angylaidd gantorion gydunant mewn can +A seintiau fil miloedd, a'u gwisgoedd yn lan; +A broydd a bryniau tragwyddol y nef +Trwy'r dedwydd ororau adseiniant eu llef. + +Y llu archangylaidd ddechreuant y gainc, +Gan barchus gydblygu o amgylch Ei fainc: +Y saint a'u coronau wnant balmant i'w draed, +Gan felus gydganu am rinwedd ei waed. + +Pan daniodd Ei fynwes, pan gododd mewn brys, +Gan adael Ei orsedd, a'i goron, a'i lys, +A hedeg heb oedi o fynwes Ei Dad, +Ar edyn trugaredd, at ddyn yn Ei waed; + +Pan welwyd E'n Faban mewn gwael egwan gnawd, +Etifedd y nefoedd o'i wirfodd yn dlawd, +Angylion a seintiau a floeddient yng nghyd, +"Gogoniant trwy'r nefoedd, Tangnefedd trwy'r byd." + +Pan rodiai o amgylch, gan wneuthur lleshad +I gloffion, a deillion, a chleifion yn rhad, +Gan alw'r blinderog, yn serchog a llon, +I orffwys yn dawel eu pwys ar Ei fron,-- + +Pan godai yn erbyn pyrth uffern Ei gledd, +Gan siglo sylfeini hen garchar y bedd,-- +Dyrchafu yn hyfryd ber-seiniawl wnai'r gan, +A bywiol orfoledd wnai'r nefoedd yn dan. + +Ond sydyn!--pan ydoedd pob telyn mewn hwyl, +A'r udgyrn yn seinio fel ar uchel wyl,-- +Wrth daro'r nod uchaf cydsyniai'r dorf hardd +Ei weled E'n chwysu mewn ing yn yr ardd. + +Pan welwyd E'n gwaedu dan hoelion ar bren, +Pan wanwyd Ei fynwes, pan glwyfwyd Ei ben, +Pan yfodd E'r cwpan, pan gollodd fwynhad +Diddanol gysuron gwedd wyneb Ei Dad; + +Pan gododd Cyfiawnder i'w erbyn Ei gledd, +Pan welwyd E'n gorwedd yng ngharchar y bedd, +Dyrysodd telynau cantorion y nef, +Ymlaesodd pob aden, distawodd pob llef. + +Ar unwaith ymdaenodd tywyllwch fel llen +Dros harddwych drigfauau dedwyddawl y nen; +Cydwywodd y blodau, dadhwyliodd pob tant, +Llesgaodd pob seraff--pob angel--pob sant. + +Ond bore'r adgodiad, ar doriad y dydd, +Pan neidiodd y Cadarn o'i gadwyn yn rhydd, +Gan ymdaith o Edom yn amlder ei rym, +Mewn harddwisg borfforaidd, a'i gleddyf yn llym; + +Pan gododd hardd-faner trugaredd a hedd, +Ac yn Ei law waedlyd agoriad y bedd, +Gan floeddio'n fuddugol, "Enillais y dydd-- +"Gorchfygais bob gelyn--daw'r caethion yn rhydd,"-- + +Mil myrdd o gantorion, yn gydsain eu llef, +Ail-seinient yr Anthem, hwyl lawen trwy'r nef; +Gan floeddio caniadau, mewn tonau mor ber, +Nes siglo y bydoedd gan adsain y ser. + +Angylaidd osgorddion ehedent mewn brys +I dywys eu Brenin i orsedd Ei lys; +Ar balmant o berlau olwynai i'r nen, +A'r seirian byrth oesawl ddyrchafent eu pen. + +'Nol disgyn o'i gerbyd, ac esgyn Ei sedd, +Ei euraidd deyrnwialen estynnai mewn hedd, +Gan ddwyn agoriadau llywodraeth Ei Dad, +Ac anfon i ddynion Ei roddion yn rhad. + +Rho heibio 'nawr, f'awen, cyn gorffen dy gan, +Rhag boddi ar unwaith mewn syndod yn lan; +Nid da cynnyg nofio--'rwyt eto'n rhy wan-- +Mewn mor o ryfeddod, heb waelod na glan. + +I erfyn maddeuant, plyg 'nawr wrth Ei draed, +Ymorffwys am fywyd ar rinwedd Ei waed; +Cei ddianc ar fyrder o'th garchar o gnawd, +I orffwys ym mynwes dy fwyn hynaf Frawd. + +Ei wyneb cu hardd-deg gei weled heb len; +Ac yna, dan ganu, coroni Ei ben; +Pan welir y ddaear yn wenfflam o dan, +Mawr fydd dy orfoledd, a melus dy gan. + + + +AR FARWOLAETH MABAN. + + +Daeth yma i'r byd i weld ein gwae, + Lle mae gorthrymder garw; +Ond trodd ei egwein lygaid draw, + Gan godi 'i law a marw. + +Er dod am dro i'n daear ni + I brofi'r cwpan chwerw; +Ni fynnai aros is y nen, + Trodd draw ei ben i farw. + +Dros ennyd ferr fe rodd ei glust + I wrando'n trist riddfannau; +Ond buan, buan, blino wnaeth, + A hedodd ymaith adre'. + +Ni chawn ei weled yma mwy + Dan unrhyw glwy'n galaru; +Mae wrth ei fodd ar Seion fryn, + A'i dannau'n dynn yn canu, + +Ni welir deigryn ar ei rudd, + Na'i wedd yn brudd wylofus; +Ni chlywir mwy o'i enau ef + Un egwan lef gwynfannus. + +Ni chaiff y fam byth, mae'n ddilys, + Waith sychu 'i chwys a'i ddagrau, +Na chwaith ei gynnal, pan yn wan, + I gwynfan yn ei breichiau. + +Ni rydd un gelyn iddo glwy, + Nis gellir mwy ei faglu; +Ni welir ef yn dewis rhan + Gyda'r annuwiol deulu. + +Ni chaiff y tad na'r fam byth mwy + Boen trwy ei weld yn pechu: +Nid ofnant iddo yn ei oes + Ddwyn croes ar achos Iesu. + +Fe darddodd ffynnon ar y bryn + I'w gannu'n wyn, a chymhwys +I lanw lle yn mhlith y llu + Sy'n canu ym mharadwys. + +Diangodd draw i wlad yr hedd + O gyrraedd pob rhyw ddrygfyd, +Ac uno wnaeth a'r nefol lu + I ganu fry mewn gwynfyd. + +Mewn teulu duwiol yn y byd, + Tra hyfryd y gyfeillach; +Ond fry ymhlith y nefol hil + Y bydd yn fil melusach. + +Heb unrhyw boen o dan y fron, + Mae 'nawr yn llon a dedwydd: +A'r pur orfoledd yno sy + A bery yn dragywydd. + +Er rhoi ei gorff yng ngwaelod bedd + I orwedd a malurio, +Daw bore hyfryd yn y man + Y cwyd i'r lan oddiyno. + +Cawn gydgyfarfod fry mewn hedd, + Tudraw i'r bedd yn dawel; +Ac uno i ganu yn ddilyth, + Heb achos byth ymadael. + + + +Y CRISTION YN HWYLIO I FOR GWYNFYD. + + +Fel morwr cyfarwydd wrth ddedwydd fordwyaw, +Yn troi yn dra medrus ei lyw a'i ddeheulaw, +Gan ganu wrth ledu ei hwyliau claerwynion +I farchog y cefnllif o flaen yr awelon,-- +Mae'r Cristion yn gadael anialdir marwoldeb, +Gan hwylio yn dawel i for bythol burdeb. +Pan ddel y gorchymyn mae'n lledu ei hwyliau, +Heb ofni'r Iorddonen, nac ymchwydd ei thonnau; +Gan wenu heb ddychryn, wrth gychwyn, mae'n canu,-- +"O'm golwg yn gyflym mae'r byd yn diflannu, +Diangaf yn fuan o gyrraedd gofidiau, +Tawelu mae'r gwyntoedd, llonyddu mae'r tonnau, +Mae'r heulwen yn gwenu, a'r wybren yn siriol, +Caf nofio mewn moroedd o wynfyd tragwyddol." + + + +CWYN A CHYSUR HENAINT. + + +Ymgiliodd y gaeaf, mae'r gwanwyn yn gwenu, +Mae'r oenig yn neidio, a'r durtur yn canu; +Mae'r coedydd, a'r dolydd, a'r gerddi'n blodeuo; +A minnau gan nychdod a henaint yn gwywo. + Mae f'einioes yn cilio, a'm dyddiau bron darfod, + Caf fyned i orffwys yn fuan i'r beddrod. + +Mae'r i'enctid o'm hamgylch yn heinyf a chryfion, +Yn wridog eu gruddiau, yn llawen eu calon, +Yn siriol gydrodio'n finteioedd diddanus, +A minnau fy hunan yn llesg a methiannus. + Mae f'einioes yn cilio, a'm dyddiau bron darfod, + Caf fyned i orffwys yn fuan i'r beddrod. + +Bu amser, 'rwy'n cofio, pan gynt 'roeddwn innau +Mor heinyf, a bywiog, a gwridog a hwythau, +A'm dwyfron yn llawen, a'm can yn soniarus; +Ond ciliodd fel cysgod, fy hafddydd diddanus. + Mae f'einoes yn cilio, a'm dyddiau bron darfod, + Caf fyned i orffwys yn fuan i'r beddrod. + +Diangodd holl dirion gymdeithion fy mebyd, +O gyrraedd marwoldeb, i dawel fro gwynfyd; +A minnau, heb gymar, adawyd fy hunan. +Mae'm calon, gan hiraeth, yn rhy lesg i gwynfan. + Mae f'einioes yn cilio, a'm dyddiau bron darfod, + Caf fyned i orffwys yn fuan i'r beddrod. + +Mae ceidwad y babell gan wendid yn crynnu, +A'r heinyf wyr cryfion yn awr yn cydgrymu; +Swn isel, wrth falu, wna'r felin fethedig, +Ychydig yw'r meini, ac oll yn sigledig. + Mae f'einioes yn cilio, a'm dyddiau bron darfod, + Caf fyned i orffwys yn fuan i'r beddrod. + +Y gloewon ffenestri gan lenni dywyllwyd, +A llydain byrth mwyniant gan henaint a gauwyd; +Y cwsg a lwyr gilia wrth lais yr aderyn, +A baich ar yr ysgwydd fydd ceiliog y rhedyn. + Mae f'einioes yn cilio, a'm dyddiau bron darfod, + Caf fyned i orffwys yn fuan i'r beddrod. + +Holl ferched cerddoriaeth ar unwaith ostyngir, +A phopeth, wrth araf ymlwybro, a ofn; +Mae chwant wedi pallu, 'does dim rydd ddiddanwch, +Diflannodd pob seren dan ddulen tywyllwch. + Mae f'einioes yn cilio, a'm dyddiau bron darfod, + Caf fyned i orffwys yn fuan i'r beddrod. + +Y cawg aur a'r piser yn fuan a ddryllir, +Y llinyn ariannaidd a'r olwyn a dorrir; +Ychydig sy'n aros o flodau'r pren almon; +Dadfeilio mae'r babell, llewygu mae'r galon. + Mae f'einioes yn cilio, a'm dyddiau bron darfod, + Caf fyned i orffwys yn fuan i'r beddnod. + +Hosanna!--'Rwyn teimlo fy llesg gorff yn datod, +Mae'n addfed o'r diwedd i fyned i'w feddrod; +Caiff gysgu heb ddychryn, dros ronyn, yn dawel, +Nes hyfryd ddihuno wrth floedd yr archangel. + Ac yna, heb lygredd, caiff godi'n dra siriol, + I ddedwydd deyrnasu mewn i'enctid tragwyddol. + +Ar edyn angylaidd, heb lesgedd na methiant, +Caf esgyn i dawel ororau gogoniant, +I dderbyn y palmwydd, y delyn, a'r goron, +A chlywed peroriaeth nefolaidd gantorion; + Ac yna caf brofi'r gymdeithas a'r gwleddoedd + Sy'n bythol goroni dedwyddwch y nefoedd. + + + +"MAE NHAD WRTH Y LLYW." + + +Draw, draw ar y cefnfor, ar noson ddu oer, +'Roedd cwch bach yn hwylio heb seren na lloer; +A rhuad y tonnau, a'r gwyntoedd, a'r gwlaw, +A lanwai fynwesau y morwyr o fraw. + +Ond bachgen y cadben, yn llawen a llon, +A dd'wedai dan wenu, heb ddychryn i'w fron,-- +"Er gwaethaf y tonnau awn adref yn fyw: +Pa raid ini ofni?--Mae Nhad wrth y Llyw." + +O blentyn y nefoedd! Paham mae dy fron +Mor ofnus wrth weled gwyllt ymchwydd y donn? +Mae'r dyfnder du tywyll yn rhuo, gwir yw; +Ond diogel yw'th fywyd--Mae'th Dad wrth y Llyw. + +Daw'n fuan orfoledd diddiwedd i'th ran; +Draw'n disgwyl mae'th geraint oddeutu y lan: +Y disglaer lys acw, dy hoff gartref yw; +Mae Canan yn ymyl, a'th Dad wrth y Llyw. + +Cwyd bellach dy hwyliau, mae'r awel o'th du, +'Rwyt bron mynd i fynwes dy fwyn Brynwr cu; +Mae'th angor yn ddiogel, a'th Gadben yn fyw, +Mae'th gwch yn y porthladd, a'th Dad wrth y Llyw. + + + +Y DDAU BLENTYN AMDDIFAD. + + +[Pont Llanbrynmair: sr25.jpg] + +Fy ngherbyd safai, ar fy nhaith, + Unwaith wrth westy bychan, +Pan oedd gwen oleu'r heulwen glaer + Yn euro caer y dreflan. + +Wrth weled pawb o'm cylch a'u bryd + Ar dawel gydnoswylio, +Aethum i gladdfa oedd gerllaw + I ddistaw ddwys fyfyrio. + +Dan briddell las, y tlawd yn llon + Ro'i hun i'w fron glwyfedig; +Ond meini cerf o farmor trwch + A guddient lwch pendefig. + +Wrth fedd, dan gysgod ywen grin, + Dau blentyn oedd yn wylo, +Mewn ing a hiraeth ar y pridd, + Lle'r oedd eu mam yn hunc. + +Er fod y ddau mewn newyn mawr, + Ar lawr 'roedd darn o fara; +Edrychent arno weithiau'n syn, + Er hyn ni wnaent ei fwyta. + +"Fy anwyl blant! gwnewch ddweyd i mi + Pam 'rych chwi mewn cyfyngder, +Ac yn gwastraffu'r bwyd eich dau, + A chwithau mewn fath brinder?" + +Atebai'r bach, mewn gwylaidd don, + A'i heilltion ddagrau'n llifo,-- +"Yn wir yr ym mewn eisiau llym, + Heb ddim i'w ofer-dreulio. + +"Troi'n eneth ddrwg mae Mair fy chwaer, + 'Rwy'n daer am iddi fwyta; +Ni chafodd damaid heddyw'n wir, + A dir, hi bia'r bara." + +"Nis bwytaf mwy," atebai hi, + "Nes bwyto Henri dipyn; +Mi gefais i beth bara ddoe, + Ond echdoe cadd ef fymryn." + +Ar hyn fe deimlwn dan fy mron + Y galon lesg yn gwaedu; +Eisteddais rhyngddynt ar y bedd + I geisio'u hymgeleddu. + +Yn dirion gwesgais ddwylaw'r ddau, + Oedd fel y clai gan oerder; +A'r bachgen llwydaidd ataf drodd, + I adrodd eu cyfyngder. + +"Ein ty oedd wrth y dderwen draw, + Gerllaw y dolydd gwyrddion, +Lle'r oeddym gynt yn chwareu o hyd + Yn hyfryd a chariadlon. + +"Un tro, pan oeddym oll yn llon, + Daeth dynion creulon heibio, +I fynd a'n tad i'r mor i ffwrdd; + Ni chawn mwy gwrdd mohono. + +"Ni wnaeth ein mam, byth ar ol hyn, + Ond wylo'n syn a chwynfan, +Gan ddistaw ddweyd, yn brudd ei gwedd, + Yr a'r i'r bedd yn fuan. + +"Un hwyr, pan ar ei gwely'n wan, + A'i hegwan lais crynedig +Galwodd ni'n dau, mewn tyner fodd, + A d'wedodd yn garedig,-- + +"'Fy anwyl blant! Na wylwch chwi, + Gwnewch dyner garu'ch gilydd: +Dichon daw'ch tad yn ol yn glau, + I'ch gwneyd eich dau yn ddedwydd. + +"'Ond os na ddychwel byth eich tad, + Cewch Dduw yn Geidwad tyner; +Mae Ef i bob amddifad tlawd + Yn Dad a Brawd bob amser.' + +"Yna, ar ol ymdrechu'n gu + I sychu'n dagrau chwerw, +Cusanodd ni, wrth droi 'i phen draw, + Gan godi 'i llaw a marw. + +"Ein hanwyl fam ni chawn byth mwy + I'n harwain trwy ofidiau; +Ac ofni'r ym, mewn dirfawr fraw, + Na ddaw ein tad byth adre', + +"Er wylo yma lawer dydd + Mewn hiraeth prudd am dano, +Ac edrych draw a welem neb + Yn dod--yn debyg iddo; + +"Er clywed fod y mor yn mhell, + Tybiem mai gwell oedd myned,-- +Os gallem gyrraedd yno'n dau, + Y caem yn glau ei weled. + +"Dan wylo aethom, law yn llaw, + Trwy wynt a gwlaw a lludded, +Gan droi yn wylaidd i bob ty + I holi'r ffordd wrth fyned. + +"Gwnai rhai, dan wenu, ymaith droi, + Heb roi i ni ddim cymorth; +Och'neidiai'r lleill wrth wrando'n cwyn, + Gan roddi'n fwyn in ymborth. + +"Ond erbyn gweld y mor mawr draw, + Gwnaeth dirfawr fraw ein llenwi; +Ac ofni'r ydym fod ein tad + Anwylfad wedi boddi. + +"Ar fedd ein mam 'r ym 'nawr o hyd, + Mewn ing a gofid chwerw, +A hiraeth dwys am fod ein dau, + Fel hithau, wedi marw. + +"A wyddoch chwi ddim p'le mae'n byw + Y Duw sy'n Dad amddifaid? +Pe gallem ni ryw fodd Ei gael, + Mac Ef yn hael wrth weiniaid. + +"Dywedodd mam mai yn y nef + Yr ydoedd Ef yn trigo:- +A d'wedodd llawer wrthym ni, + Heb os, ei bod hi yno. + + "Ac os yw mam 'nawr yno'n byw, + Hi dd'wed wrth Dduw am danom; +A disgwyl 'r ym y llwydda hi + Cyn hir i'w yrru atom." + +Gwnaeth hyn im' hoff gofleidio'r ddau, + A sychu 'u gruddiau llwydion, +A dweyd,--"Fel mam, gofalaf fi + I'ch ymgeleddu'n dirion. + +"Na wylwch mwy! Dewch gyda mi, + Rhof ichwi fwyd a dillad, +A dysg, a thy, a modd i fyw, + A chewch Dduw'n Dad a Cheidwad. + +"Efe yn fwyn a'm gyrrodd i + I ddweyd i chwi Ei 'wyllys: +A diwedd pawb a'i carant Ef, + Yw mynd i'r nef i orffwys." + + + +CYFARCHIAD AR WYL PRIODAS. + + +Tangnefedd a ffyniant, diddanwch a chariad, +Fo rhwymyn a choren eich undeb anwylfad; +Ymleded eich pabell dan wenau Rhagluniaeth, +A'ch epil fo'n enwog dros lawer cenhedlaeth. +Disgleiried eich rhinwedd. A gwneled yr Arglwydd +Eich cylchoedd yn fendith, a'ch ceraint yn dedwydd: +Estynned eich dyddiau i fod yn ddefnyddiol; +Ei eglwys fo'ch cartref, Ei air fyddo'ch rheol. +A rhodded Ei Ysbryd diddanol i'ch tywys +Trwy dd'rysni yr anial i'w nefol baradwys. + + + +DINYSTR BYDDIN SENNACHERIB. + + +[Cyf. o "The Destruction of Sennacherib" Byron]. + +O Fras fro Assyria, y gelyn, fel blaidd, +Ymdorrai i'r gorlan er difa y praidd; +A'i lengoedd mewn gwisgoedd o borffor ac aur, +Wrth hulio glyn Salem, a'i lliwient yn glaer. + +Eu harfau o hirbell a welid o'r bron +Fel llewyrch ser fyrddiwn ar frig y werdd donn; +A thrwst eu cerddediad a glywid o draw, +Fel rhuad taranau trwy'r wybren gerllaw. + +Eu chwifiawg fanerau, cyn machlud yr haul, +A welid fel coedwig dan flodau a dail; +Eu chwifiawg fanerau, ar doriad y wawr, +Fel deiliach gwywedig, a hulient y llawr. + +Daeth angel marwolaeth ar edyn y chwa, +Gan danllyd anadlu i'w gwersyll ei bla, +Nes gwneuthur pob calon, a llygad, a grudd, +Mor oer ac mor farw a delw o bridd. + +Y ffrom farch ddymchwelwyd.--Yn llydan ei ffroen, +Mae'n gorwedd heb chwythu mwy falchder ei hoen, +A'i ffun oer o'i amgylch fel tywyrch o waed: +Llonyddodd ar unwaith garlamiad ei draed. + +Ar oer-lawr mae'r marchog, a'r gwlith ar ei farf, +A'r llaid ar ei harddwisg, a'r rhwd ar ei arf: +Nid oes trwy y gwersyll na thinc picell fain, +Na baner yn ysgwyd, nac udgorn rydd sain. +Mae crochwaedd trwy Assur, daeth amser ei thal, +Mae'r delwau yn ddarnau trwy holl demlau Baal: +Cynddaredd y gelyn, heb godi un cledd, +Wrth olwg yr Arglwydd, ymdoddai i'r bedd. + + + +GWEDDI PLENTYN. + + +Ni cheisiaf aur, na bri, na nerth, + Na diwerth fwyniant bydol: +Fy enaid gais ragorach rhan + Na seirian rwysg brenhinol. + +Nid moethau o ddanteithiol rin, + Na gloew win puredig, +Nac yd, na mel, nac olew per, + Na brasder lloi pasgedig. + +Nid plethiad gwallt, na thegwch pryd, + Na gwisg i gyd o sidan, +Nac eang lys, a'i addurn claer + O berlau, aur, neu arian. + +Ond dwyfol werthfawrocach rodd, + Mewn taerfodd, wy'n ei cheisio: +Ac O fy Nuw! erglyw fy nghri, + A dyro imi honno. + +Fel arwydd hoff o'th gariad hael, + Rho imi gael Doethineb: +Nid oes ond hon a ddwg i'm rhan + Ddedwyddawl anfarwoldeb. + +Dysg fi yn nechre f'einioes frau + I rodio llwybrau'r bywyd; +A chadw'th air,--trwy fyw yn ol + Ei nefol gyfarwyddyd. + +Fel ufudd blentyn, boed i mi + Byth wneyd dy dy yn gartre, +Fel caffwyf brofiad melus iawn + O'i radlawn arlwyadau. + +Na ad im' ffol ymlygru byth, + Trwy fynd i blith rhagrithwyr; +Na rhedeg chwaith o lwybrau'r ne', + I eiste'n lle'r gwatwarwyr. + +Dy santaidd waith a'th achos di + A fo mi'n hyfrydwch; +A gwiw gymdeithas D' anwyl blant + Fy mwyniant a'm dyddanwch. + +Os caf gysuron ar fy nhaith, + Fy melus waith fydd moli: +Fy noniau oll, o galon rwydd, + I'm Harglwydd gant eu rhoddi. + +Ond os caf gystudd drwy fy oes, + A dwyn fy nghroes mewn galar, +Heb ddim ond gofid ar bob cam, + Gwna fi yn amyneddgar. + +Os, fel blodeuyn, gwywo wnaf + Yn nechreu haf fy mywyd; +Cymhwysa f'enaid, drwy Dy ras, + I deyrnas bythol wynfyd. + +Os hir fy nhaith, rho im' Dy hedd, + Nes mynd i'r bedd i orffwys; +Ac yna seiniaf gyda'th blant + Dy foliant ym mharadwys. + + + +CWYNION YAMBA, Y GAETHES DDU. + + +Er bod mewn caethiwed ymhell o fy ngwlad, +'Rwy'n cofio hoff gartref fy mam a fy nhad, +Y babell, a'r goedwig, yr afon, a'r ddol; +Ond byth ni chaiff Yamba ddychwelyd yn ol. + +Dros euraidd ororau ymlwybro wnawn gynt, +Heb ofid, nac angen, yn llawen fy hynt; +A'm plant o gylch gliniau fy mhriod mwyn cu, +Heb neb yn fwy boddlon a dedwydd na mi. + +Pan unwaith yn gwasgu y bach at fy mron, +A'r lleill wrth fy ymyl yn cysgi yn llon; +Disgwyliwn fy mhriod, gan sio'n ddi-fraw, +Heb feddwl fod dychryn na gelyn gerllaw. + +Ond pan yn hoff sugno awelon yr hwyr, +Ar unwaith ymdoddai fy nghalon fel cwyr,-- +Gweld haid o ddyn-ladron yn dyfod o'r mor, +Gan guro fy mwthyn nes torri y ddor. + +Heb briod, na chyfaill, chwaer, brawd, mam na thad, +I achub y gweiniaid crynedig rhag brad, +Fe'n llusgwyd, fe'n gwthiwyd, er taered ein cri, +I ddu-gell y gaeth-long at gannoedd fel ni. + +Wrth riddfan i gyfrif munudau'r nos hir, +A threiglo'n ddiorffwys fy mhen gan ei gur, +Mi gefais fy maban, ar doriad y dydd, +Yn oer ac yn farw--o'i boenau yn rhydd. + +Hoff faban fy mynwes! I'r dyfrllyd oer fedd, +Er gwaetha'r gormeswr, diangaist mewn hedd: +Cei orffwys yn dawel, ni'th werthir byth mwy, +Ac ni rydd y fflangell na'r gadwyn it' glwy, + +Ffodd llawer, fel tithau, o gyrraedd pob aeth; +Ond eto mae'th gu-fam anwylaf yn gaeth; +Pam rhwystrwyd i Yamba gael huno yn llon, +A'i sio i orffwys yn mynwes y donn? + +Ar ol garw fordaith, a chyrraedd y lan, +A'n didol, a'n gwerthu i fynd i bob man; +Y brawd bach a rwygid o fynwes ei chwaer, +Er mynych lesmeirio wrth lefain yn daer. + +Y wraig, wrth ymadael, gusanai ei gwr, +A'i llygaid toddedig yn boddi mewn dwr: +A'r lesg fam a wasgai ei dwyfron--o chwant +Cael myned i orwedd i'r un bedd a'i phlant. + +Hoff geraint ysgarwyd, er cryfed eu bryd +Am weithio, dioddef, a marw ynghyd; +Y clymau anwylaf a dorrwyd bob un, +A rhwygwyd llinynau y galon ei hun. + +I greulawn ormeswr fy ngwerthu a wnaed, +I gael fy fflangellu o'm dwyfron i'm traed; +Mae'm llafur yn galed, a minnau yn wan, +Heb ddefnyn o gysur i'w gael o un man. + +Mae'r bwyd roddir imi yn brin ac yn ddrwg, +Mae'r haul yn fy llosgi, mae popeth mewn gwg: +Dan oer wlith y ddu-nos rhaid cysgu, heb len; +O'r braidd y caf garreg i gynnal fy mhen. + +Mewn ing rhaid im' farw, nis gallaf fyw'n hwy, +Mae'r holl gorff yn glwyfus, a'r galon yn ddwy; +O na chawswn drengu yn mynwes fy ngwlad, +Fy mhlant a fy mhriod, fy mam a fy nhad. + +Wrth farw, fy ngweddi daer olaf a fydd, +I'r caeth o'i gadwynau gael myned yn rhydd: +Pa Gristion, heb deimlo ei galon mewn aeth, +All gofio du lafur ei frodyr sy'n gaeth? + +O Brydain brydweddol! "Arglwyddes y donn," +Na ad i un gaeth-long ymrwygo drwy hon; +Cwyd Faner wen Rhyddid, nes gwawrio y dydd +I'r olaf gael dianc o'i gadwyn yn rhydd. + + + +Y CREULONDEB O FFLANGELLU BENYWOD. + + +A ysgrifenwyd wrth ddarllen penderfyniad barbaraidd blaenoriaid dideimlad +planfeydd Jamaica, i ddinoethi a fflangellu gwyryfon a gwragedd. + +Pe bae gennyt deimlad, pe byddi tyn Gristion, +Fe wridai dy wyneb, fe waedai dy galon, +Weld menyw brydweddol wrth gadwyn yn crynnu, +Dan fflangell anifail yn griddfan a gwaedu; + O ystyr, yn dirion, ei gwylder a'i dagrau; + Tafl ymaith y fflangell, a dryllia'i chadwynau. + +Dwys glwyfir, bob ergyd, ei chorff teg tyneraidd, +Ond dyfnach y clwyfir ei gwylder benywaidd; +Heblaw ei harcholli o'r ddaear i'r ddwyfron, +Mae'r fflangell mewn ail fodd yn cyrraedd ei chalon; + O ystyr, yn dirion, ei gwylder a'i dagrau; + Tafl ymaith y fflangell, a dryllia'i chadwynau. + +Pan oeddit yn faban hi'th wasgai i'w mynwes, +A breichiau o'th amgylch, hi'th gadwai yn gynnes; +Rho'i gusan, dan wenu, i'th gadw'n ddiddanus, +Ac ar ei bron dyner hi'th siai i orffwys: + O ystyr, yn dirion, ei gwylder a'i dagrau; + Tafl ymaith y fflangell, a dryllia'i chadwynau. + +Trywenid ei mynwes gan ingawl ddwys alaeth, +A gwewyr dirboenus, cyn dyfod yn famaeth: +A chreulawn ei gwasgu mewn cyfyng amgylchiad, +Sy'n gofyn ymgeledd, tynerwch, a chariad; + O ystyr, yn dirion, ei gwylder a'i dagrau; + Tafl ymaith y fflangell, a dryllia'i chadwynau. + +Dyngarwch a rhinwedd ymgiliant i wylo, +A chrefydd, o hirbell, saif draw dan och'neidio,-- +Gweld gwaedlyd archollion y fflangell gylymog +Yn gwysau plethedig dan ddwyfron y feichiog; + O ystyr, yn dirion, ei gwylder a'i dagrau; + Tafl ymaith y fflangell, a diyllia'i chadwynau. + +Mae Llywydd y bydoedd yn gweled ei chlwyfau, +Mae'n clywed ei chwynion, mae'n cyfrif ei dagrau, +Mae'n codi i ddial--clyw'r daran yn rhuo-- +Mae'n gwisgo ei gleddyf, mae bron mynd i daro: + O cryned dy galon! ymostwng mewn dychryn, + Tafl ymaith y fflangell, a dryllia y gadwyn. + + + +Y FENYW WENIEITHUS. + + +Ar wyll y nos, dan dywyll lenni'r hwyr, +Pan guddid gwen yr haul dan orchudd llwyr, +Yn nrws ei thy, yn denawl wenu'n llon, +Mewn esmwyth wisg, a dichell dan ei bron, +Y fenyw deg wenieithus welaf draw, +Yn gwamal droi ei llygaid ar bob llaw, +Nes canfod llanc mwyn hardd-deg, ond heb bwyll +Na deall da i ochel hudawl dwyll. + +Gan ddal ei law, hi a'i cusanodd ef, +Ac mewn iaith ystwyth, gyda dengar lef, +Dywedai'n hyf,--"Roedd im' aberthau hedd, +Ond cedwais wyl, a gwnaethum heddyw wledd: +Yr hen adduned ddwys, cywirais hi, +A brysiais heno'n llon i'th gyfarch di: +Fy ngwely drwsiais a cherfiadau gwych, +Ac a sidanaidd lenni teg eu drych; +Mwg-derthais ef ag enaint peraidd iawn, +O aloes, myrr, a sinamon, mae'n llawn. +Tyrd gyda mi,--ni chawn byth gyfle gwell +I garu'n gu,--mae'r gwr yn awr ymhell: +O arian cymerth godaid yn ei law, +Ac ar y dydd amodol adref daw. +Mae dyfroedd cel fel gwin i'r galon brudd, +Cawn hyfryd wledd o beraidd fara cudd." + +A'i geiriau teg, ei droi a'i ddenu wnaeth, +Nes cael i'w rhwyd ei galon ffol yn gaeth; +Fel ych yn fud i'r lladdfa aeth yn glau, +Neu fel yr ynfyd cyn i'r cyffion gau: +Heb gofio gwg na llygad craff yr Ior, +Canlynodd hi, gan ddistaw gau y ddor. + +Ymysg ei fwyn hoff gu gyfoedion llon, +Lle rhodiai gynt heb ofid dan ei fron, +Nac yn ei dy, ni welwyd mono mwy; +Ei geraint oll, mewn galar gwelid hwy. +Ei dad, mewn dagrau, ro'i ei ben dan gudd, +A'i fam, wrth riddfan, rwygai 'i mynwes brudd. + +Wrth wrando llais y fenyw ddengar ddrwg, +Cynhyrfir Ior y nef i wisgo gwg; +Porth uffern yw ei haddurnedig dy, +A'i ffordd i gell oer angau'n arwain sy; +Gweu maglau mae i ddal eneidiau'n gaeth +Yn nyfnder gwae, i oddef bythol aeth; +Os yno'r a, nid oes i'r adyn ffol +Ond gobaith gwan y dychwel byth yn ol. + + + +Y TWYLLWR HUDAWL. + + +Mewn hyfryd le o gyrraedd swn y byd, +Y trigai'n llon forwynig deg ei phryd; +Hoff unig ferch ei dedwydd fam a'i thad, +Heb dan ei bron na briw na thwyll na brad. + +Pan, gyda'r wawr, y pigai'n llon o blith +Pei-lysiau'r maes a dagrau'r bore wlith, +Y rhosyn coch a'r lili, teg eu drych, +I fritho'n hardd ei swp o flodau gwych, +A phan adseiniai lais yr eos fwyn, +Gan heinif ddawnsio'r gan o dwyn i dwyn,-- +O'r braidd, er craffu, gall'sid dweyd ar g'oedd, +Pa un ai dynes ai angyles oedd. + +Ond gwywo wnaeth y gwrid oedd ar ei grudd, +A buan ffodd y gan o'i mynwes brudd. +Un hwyr, gan wisgo gwen, rhyw dwyllwr ddaeth +I geisio 'i dal mewn hudawl serch yn gaeth. +Wrth weld ei wen, ei chalon dyner wan, +Heb feddwl drwg, orchfygwyd yn y fan: +A'r gelyn cas, 'nol ei handwyo hi, +Arllwysai wawd, heb wrando ar ei chri. + +Ei thad, wrth weld ei gwarth, creuloni wnaeth, +A'i galon falch fel darn o garreg aeth; +Dan erchyll reg--gan droi ei wyneb draw-- +Ei gwthio wnaeth o'i dy i'r gwynt a'r gwlaw; +A chloi ei ddrws, gan greulawn dyngu'n ffol, +Na chai hi byth ddychwelyd yno'n ol. + +Ar gopa craig, wrth oleu gwan y lloer, +Ei baban gaed yn farw ac yn oer; +A'i ddagrau'n ia tryloew ar ei rudd, +A'i ddwylaw bychain rewent wrth y pridd. + +Y fam, yn awr o'i phwyll, yn llwyd a gwan, +A grwydrai'r dydd yn brudd o fan i fan; +A'r nos, mewn lludded dost, eisteddai'n syn +Dan gysgod llwyn, neu fry ar ael y bryn: +Ing ar ol ing drywanai 'i mynwes brudd, +Ond byth ni welid deigryn ar ei grudd. + +Yn glaf neu iach, ai allan ar bob hin, +Ac yn ei llaw y cariai gorsen grin, +Gan ddistaw ddweyd o hyd, yn syn ei gwedd,-- +"Fy chwaer yw hon, a daw i wylio'm bedd." +Ni soniai byth am gar, na mam, na thad, +Na'i hudwr cas, nac am ei baban mad; +Ymddiddan wnai, bob dydd, a'r gorsen grin, +Heb deimlo dwys effeithiau 'i chystudd blin. +Nes marw dan oer wlith y niwlogf nen, +Heb frawd na chwaer i gynnal pwys ei phen. +O'i llygredd oll ei chyflawn buro wnaed, +Gan Ysbryd Duw, drwy rin y dwyfol waed; +A'i henaid ffodd o'r maglau oll yn rhydd, +Gan hedeg fry i wlad o fythol ddydd. + +Ond wrth gyfleu ei chorff i'w wely pridd, +Ei thad, dan guro'i fron, felldig ai'r dydd +Y gwelodd hi o'i dy yn gorfod ffoi, +Mewn cyflwr gwan, heb wybod p'le i droi: +A'i hudwr tlawd a welai, er ei fraw, +Ddialydd llym a'i gleddyf yn ei law; +A'i Farnwr dig ar ddisglaer orsedd lan, +A'i wae'n seliedig mewn llyth'renau tan. + + + +DAROSTYNGIAD A DERCHAFIAD CRIST. + + +I Gu Geidwad gwael bechadur, + Gyda gwylder, seiniwn gan; +Ac enynner yn ein mynwes + Fywiol fflam o nefol dan: +Canwn am Ei ddarostyngiad, + Am Ei gur a'i gariad Ef, +Gan adseinio tonau mwynion + Telynorion llys y nef. + +Wrth weld adyn diymgeledd, + Tlawd, yn gorwedd yn Ei waed, +Dan ei faich, yn archolledig + O'i ben ysig hyd Ei draed; +Heb un cyfaill i dosturio, + Heb un balm i'w galon friw, +Codai Iesu lef drugarog + Am i'r euog gwael gael byw. + +Gadael uchel sedd gogoniant, + Gadael moliant dirif lu, +Gadael hardd frenhinol goron + Wnaeth ein tirion Iesu cu; +Disgyn wnaeth ar edyn cariad, + Achub oedd Ei fwriad E', +Daeth o'i fodd i gystudd chweiw, + Daeth i farw yn ein lle. + +Yn y preseb, pan yn faban, + Llesg ac egwan gwelwyd Ef: +Isel annedd, gwael ymgeledd, + Gadd Etifedd mawr y nef: +Eto seren gain y dwyrain, + Wenai ar ei lety gwael; +Thus, a myrr, ac aur-anrhegion, + Wrth Ei draed ro'i'r doethion hael. + +Dirif luaws ser y bore, + Drwy'r wybrennau seinient gan, +Gan fwyn ateb cyngan nefol + Y waredol dyrfa lan: +Gras, cyfiawnder, a gwirionedd, + A thrugaredd yn gytun, +Wrth yr orsedd yn hoff wenu + Am gael modd i godi dyn. + +Cilio wnaeth y tew gysgodau, + Gwawriodd hyfryd oleu ddydd; +Nid oes eisiau gwaedlyd ebyrth, + Thuser aur, nac allor bridd: +Daeth y Gogoneddus Sylwedd, + Daeth yr addawedig Had, +Cododd disglaer Haul Cyfiawnder, + Sain y durtur sydd trwy'r wlad + +Mwy ni cheisir urddau Aaron, + Olew per, na brasder wyn; +Gwisgo'r Urim ar ei ddwyfron + Yn y nef mae'r Iesu mwyn; +Wrth yr allor aur mae'n gweini, + Clywir adsain clychau hedd; +Yn Ei law mae'r aur deyrnwialen, + Wrth Ei glun mae'r dwyfol gledd. + +Hoeliodd ddeddf yr ordinhadau, + Oedd i'n herbyn, wrth Ei groes, +Gan yspeilio'r awdurdodau + Pan yn dioddef angau loes; +Cododd faner wen trugaredd, + Drylliodd gedyrn byrth y bedd, +Seiniodd jubil lawn i'r caethion, + Ac arlwy odd radlawn wledd. + +Agoriadau y llywodraeth + Wisgwyd ar Ei ysgwydd Ef, +Rhoddwyd iddo bob awdurdod + Ar y ddaer ac yn y nef; +Marchog mae yng ngherbyd cariad, + Troi o'i gylch mae engyl nef; +Sigla cedyrn byrth y fagddu + Hyd eu sail wrth rym ei lef. + +Croesaw iddo wisgo'r goron, + Aed Ei enw dros y byd; +Plyged pawb i'w fwyn awdurdod + Am Ei gymod Ef inewn pryd; +Boed i'r euog tlawd ymguddio + Dan Ei dawel gysgod Ef, +Boed i'r gwannaf ffyddiog bwyso + Ar Ei fraich alluog gref. + +Mewn gogoniant dirfawr eto, + Heb y groes a'r goron ddrain, +Disgyn gyda myrdd myrddiynau, + Llawen floedd, ac uchel sain; +Cwyd Ei orsedd, egyr lyfrau, + Sigla seiliau dyfna'r bedd, +Lleda'r wyntyll, hwylia'r clorian, + Ysgwyd fry Ei farnol gledd. + +Pan y ffy y nefoedd heibio, + Pan y byddo'r ddaer yn dan, +A'r holl anwir fyd mewn cyffro, + A llu'r saint yn seinio can; +Pan y todda'r euog ymaith + Dan lewygon bythol fraw, +Boed i ni gael tawel orffwys + Ar ei dirion ddeheu law. + + + +BUDDUGOLIAETHAU YR EFENGYL YN Y MIL BLYNYDDOEDD. + + +[Dan Haul Y Prydnawn. (Bythynod yn Llanbrynmair): sr41.jpg] + +Efengyl oludog! Angyles trugaredd, + Mae cyrrau y ddaear am weled dy wedd; +Ym mantell dy harddwch, ar gerbyd dy haeledd, + Dos rhagot nes llenwi y byd a dy hedd; +Mae gennyt ti'n barod wledd lawn i'r newynog, + A chymod i'r euog, a hardd-wisg i'r noeth, +A thrysor i'w rannu rhwng tlodion anghenog, + Sydd fyrdd mwy ei werth na mil myrdd o aur coeth. + +Mae'r byd yn ymysgwyd o gwsg mil o oesau, + Gan dditif dylwythau cei roesaw i'w mysg, +A gwastad balmantwyd ffyrdd rhyddion i'th gerbyd + Gan feibion celfyddyd, masnachaeth, a dysg: +Peiriannau tan cariad i droi dy olwynion + Yw'r llon Gymdeithasau addurnant ein gwlad; +A chwareu diwy'r nef mae holl dannau gorfoledd, + Fod gobaith i ddyn gael ymgeledd yn rhad. + +Cyhoeddwyd o'r cynfyd gan lais ysbrydoliaeth + Am bur effeithiolaeth diatal dy ras,-- +Llwyr ofer i'r bobloedd i'th erbyn derfysgu, + I lengoedd y fagddu amlygu eu cas: +I'th ddilyn wrth d'alwad cwyd torf o genhadon + A'u calon yn fflamio dan fedydd o dan; +Ymdaenu trwy wersyll y gelyn mae'r cyffro, + Mae'r delwau'n malurio yn fawrion a man. + +Mae'th weision yn barod i gludo'th drysorau + Trwy'r 'stormydd, tros donnau trochionogy y mor; +Wynebant yn llon ar dros fil o ynysoedd, + I dd'weyd am oludoedd trugaredd yr Ior; +Dilynant afonydd, ant trwy anial-diroedd, + A dringant fynyddoedd clogwynog yr ia, +I ddangos i adyn ar suddo mewn adfyd + Fodd i achub ei fywyd a symud ei bla. + +Mae llwythau yr Oen, wrth dy weld, yn gwroli, + Llawenydd a chan sy'n coroni eu pen; +Mae gwresog ber anadl eu cariad a'u gweddi + Yn chwalu'r cymylau fu rhyngddynt a'r nen; +A gwelir ysprydoedd y perffaith gyfiawnion, + Fel cwmwl o dystion ar furiau y nef, +Yn plygu i wrando'u plethedig ganiadau, + Gan hwylio'u telynau i ateb eu llef. + +Daeth Iesu o Bosra a'i ddillad yn gochion, + Gan ymdaith yn eon yn amlder ei rym; +Enillodd holl yspail y tywysogaethau, + Gall ddial, neu faddeu,--ei gledd sydd yn llym; +O'i orsedd llefara mewn iawnder a chariad, + Mae'n gwisgo agoriad awdurdod a bri; +Gan hynny ni lwydda dy elyn na'i luoedd, + Mae Brenin y nefoedd yn Noddwr i ti. + +Wrth wrando dy gais dros y Gwr a groeshoeliwyd, + Dwysbigwyd calonnau myrddiynau cyn hyn, +A denwyd trueiniaid i droi eu hwynebau + O swynol lwyn Daphne i Galfari fryn; +Dadblygaist dy faner ar brif-ddinas Rhufain, + Ce'st luoedd yn Athen i ganmol y gwaed; +A golchaist yn Nghorinth dorf fawr o'r rhai duaf, + Gan wisgo mewn gwyn yr aflanaf a gaed. + +Dy lais yn oes Luther ddychrynnodd y bwystfil, + Dy wen doddodd galon y Greenlander draw, +A dofwyd cynddaredd y Bushman trwy'th eiriau, + Nes gollwng ei saethau gwenwynigo'i law; +Dy felus beroriaeth trwy helaeth goedwigoedd + America fras, ac Ynysoedd y De, +A ddenodd farbariaid o'u dawns yn y llwyni, + I wrando a chanu am gariad y Ne'. + +Dihunodd yr udgyrn gydwybod Brytania + I ollwng wyth gan-mil o'i chaethion yn rhydd; +A gyrraist gyflawnder o ber-falm Calfaria + I wella archollion y galon fu'n brudd; +O gylch elor gormes mae myrdd o gadwynau + Ar wasgar yn ddarnau drylliedig dan draed; +A'r famaeth a'i maban sy'n llon gadw jubil + Uwch bedd yr anghenfil fu'n meddwi ar waed. + +Gorchfygodd yr Oen i agoryd y seliau, + A llawn yw'r phiolau ar allor y nef; +Hardd sefyll o'u cylch mae eneidiau'r merthyron, + Mewn gynau claerwynion, yn llawen eu llef; +O'u llwch cododd ysbryd a ddryllia'r cadwynau + Fu'n dal cydwybodau am oesoedd yn gaeth; +Pinaglau coelgrefydd yn chwilfriw a chwelir, + A'r gelyn ymlidir i'r llyn o'r lle daeth. + +Bu anghymedroldeb yn llifo am oesau, + Bu'n lledu ei donnau fel dylif o dan; +A chyfoeth, a chysur, a bywyd myrddiynau, + Er pob atal-furiau, ysgubid o'i flaen; +Ond codaist dy faner er atal ei ymchwydd, + A safodd yn ebrwydd, a chiliodd mewn brys; +Ac 'nawr lle bu'r gelyn yn creulawn deyrnasu, + Mae rhinwedd yn codi hardd orsedd ei lys. + +Bu erchyll olwynion car Moloch Hindostan + Yn treiglo dros balmant o esgyrn a gwaed, +A myrdd o rai gwallgof dan floeddio'n ei dynnu, + Gan fathru eu plant a'u rhieni dan draed; +Ond safodd er's dyddiau, ni faidd dy gyfarfod, + Mae'n suddo i'r tywod, a'i lu'n cilio draw; +Mae blodau sidanaidd ei dwr wedi gwywo, + A'i ger yn malurio trwy'r tes a thrwy'r gwlaw. + +Heb ddim o ffydd Abram, bu myrdd o'i hiliogaeth + Dan iau annghrediniaeth yn gaeth lawer oes; +Ond troant i'th ddilyn, gan gerdded ac wylo, + Nes tawel ymffrostio yn Aberth y groes; +Ail-hwylir y delyn fu'n hir ar yr helyg, + Daw'r llwythau crwydredig i Seion mewn hedd; +Am ryfedd rinweddau y gwaed y cydganant, + A melus ganmolant gyflawnder y wledd. + +Trwy'r fro lle bu Israel yn lledu ei babell, + Bro cafell y ddisglaer Shecina cyn hyn, +Bro melus beroriaeth telynau'r proff wydi, + Bro'r ardd lle bu'r chwysu, bro Calfari fryn: +Trwy honno mae'r wawr 'nawr yn gwasgar ei goleu + I ymlid cysgodau coelgrefydd ar ffo; +Trwy honno tyrr eto sain tannau gorfoledd, + A blodeu tangnefedd goronant y fro. + +Hardd Rosyn Glyn Saron a siriol flodeua + Ar foelydd Siberia a gwledydd yr ia, +A'r awel wasgara ei iraidd aroglau + Nes gwella tylwythau y Tartar o'u pla; +I wlad y Saith Eglwys fu gynt yn flodeuog + Estynnir yr eurog ganwyllbren yn ol, +Ceir eto fflam fywiol o'r allor i danio + Lamp gras i oleuo pob bryn a phob dol. + +Dan iau tri chan miliwn o eilunaddolwyr + Mae China mewn gwewyr yn griddfan yn awr; +Ond siglwyd ei mur, er cadarned ei seiliau,-- + Mae eisoes yn fylchau, daw'n ddarnau i lawr; +Llon-gyrcha minteioedd i gysgod ei llwyni + I ddarllen a chanu am Aberth y bryn, +Ti wy demlau Fobi mae ceri-ddelwau yn crynnu, + A'u crefftwyr yn gwelwi, gan ediych yn syn. + +Mae awel adfywiol yn awr yn ymsymud + Ar wyneb du-ddyfnder cymysglyd y byd; +Ar dymor dymunol mae'r nefol addewid + Bron esgor--mae gwewyr drwy natur i gyd: +Llawn bywyd yw heinif forwynion Rhagluniaeth, + Mae tannau mwyn odiaeth pob telyn mewn hwyl, +Mae arlwy frenhinol yn rhad i'r holl bobloedd, + A mil o flynyddoedd fydd yspaid yr wyl. + +Goleuni gwybodaeth trwy'r ddaear ymdaena, + O'i flaen yr ymgilia'r tywyllwch yn glau; +Breuddwydion coelgrefydd fel niwl a ddiflanna, + A'r bleiddiaid gormesol a ffoant i'w ffau; +Cyfaredd y friglwyd ddewines a dorrir, + Y Gair a ddilynir fel Rheol y Gwir; +Doethineb fydd sicrwydd a nerth yr amserau, + Hyfrydwch hardd-fryniau y nef leinw'r tir. + +Holl ddoniau yr enaid a gydymegniant + Er cynnydd ei fwyniant a symud ei boen; +Harddwisgir traethodau'r anianydd dysgedig + Ag iaith ostyngedig o fawredd i'r Oen; +Diweirdeb a rhinwedd a hoffant felusder + Y delyn fwyn seinber roes gynt iddynt glwy; +I chwythu eu gwenwyn dan flodeu maes awen, + Colynawg seirff uffern ni lechant yn hwy. + +Gwir ydyw fod rhannau o'r wybren mewn cyffro, + Ond tyrfu wrth gilio mae'r 'storom yn awr; +Cenfigen a drenga, a nefol dangnefedd + Deyrnasa mewn mawredd dros wyneb y llawr; +Dinystriol beiriannau tan rhyfel a ddryllir, + Y march coch a rwymir mewn cadwyn o bres; +Ymleda yr heulwen nes chwalu'r tywyllwch, + A blodeu brawdgarwch a dyf yn ei gwres. + +Defnynna sancteiddrwydd o'r nef fel gwlith Hermon, + Melysa gysuron holl gylchoedd y byd, +Addurna y cerbyd, y meitr, a'r goron, + Nefola serchiadau y galon i gyd; +Ireiddia ei olew olwynion masnachaeth, + A hwylia ei awel holl longau y mor, +Ei darth gwyd o'r allor, a'i iachus aroglau + A leinw holl gonglau cysegroedd yr Ior. + +Yr anial di-annedd, fel rhosyn, flodeua, + Y myrtwydd addurna hardd odre y bryn, +Ym mhen y mynyddoedd bydd yd yn ddyrneidiau, + Tyf brwyn lle bu'r dreigiau, daw'r crasdir yn llyn; +Bwytant o ber-ffrwythau'r gwinllannoedd a blannant, + A'u tai gyfaneddant dros ddedwydd oes hir; +Hardd-wridog a heinif y ceir y mab canmlwydd, + Hyfrydwch a llwydd a briodant y tir. + +Sylfaenir pryd hyn y Jerusalem newydd + A saphir,--a hon fydd gogoniant y byd; +O feini dymunol y gwneir ei therfynau, + A'i phyrth fydd o berlau uchelbris i gyd; +Agaur y palmentir ei llydain heolydd, + O fewn ei magwyrydd bydd iechyd dilgth, +A thrwy ei grisialaidd ffenestri tywynna + Gogoniant Jehofa, heb fachlud mwy byth. + +Tymhorau ei gweddwdod a'i galar a dderfydd, + Llawenydd i'r holl genhedlaethau a fydd; +O fewn ei therfynau am drais byth ni chlywir, + A chenedl a enir o'i mewn yr un dydd; +Brenbinoedd a welant ei disglaer ogoniant, + Ac iddi y dygant anrhegion heb rif; +Diwellir ei phlant a helaethrwydd diddanwch, + A'i heddwch ymchwydda fel tonnau y llif. + +Llys Ior geir i'w chanol, ac allan o'i oisedd + Yr afon risialaidd a lifa heb drai; +O'i deutu bydd tyrfa nad elli ei rhifo + Yn rhodio heb deimlo na melldith na gwae; +Dan gysgod iachusol gwyrdd ddail pren y bywyd + Cydgadwant wyl hyfryd heb lygredd na phoen; +A'r Oen gadd ei ladd a'u bugeilia hwy'n wastad, + A byrdon eu caniad fydd--"Teilwng yw'r Oen." + + + + +CILHAUL UCHAF. + + +Ychydig flynyddoedd yn ol yr oedd ffarmwr ymdrechg ar o'r enw John +Careful, a'i wraig ddiwyd Jane Careful, yn byw yn Nghilhaul Uchaf, yn +nhalaeth Gwynedd. Yr oedd iddynt chwech o blant--tri mab a thair +merch--oll wedi tyfu i fyny yn bobl ieuainc iachus, cryfion, bywiog, +gweithgar a gofalus; ac yr oeddynt yn diwyd serchog gynorthwyo eu ihieni +yn holl wasanaeth y ffarm. Yr oedd y rhan fwyaf o'u tyddyn yn dir gwlyb, +oer, melyn, cleiog, a phur dlawd. Yr oll a fedrent wneyd mewn cylch +blwyddyn o holl gynnyrch y ffarm oedd oddeutu 185 pounds; tra yr oedd y +talion--rhent, degwm, trethoedd, cyflogau, gwrteith au, porfa gaeaf, &c., +&c., yn llawn 220 pounds. Ar ol llawer o lafur, ac o ludded, ac o +bryder, ac ar ol rhes o ffeiriau pur farw a digalon, darfu i John Careful +un bore rhent anturio crybwyll wrth y steward nad oedd dim modd iddo yn +wir wneuthur y talion o'r ffarm. Edrychodd y steward yn ddu ac yn llym +arno, ac atebodd yn bur sychlyd y dylai wneyd mwy o'r ffarm: ei fod ef +wedi darllen rywbryd yn ddiweddar, mewn rhyw bapyr newydd, am ryw ffarmwr +yn rhywle, ag oedd yn talu llawer mwy o rent nag oedd ef yn dalu, a hynny +am ffarm lai na'i ffarm ef; ac ychwanegodd y byddai yn hawdd iddo osod +Cilhaul Uchaf am rent uwch na'r rhent presennol. Wrth glywed y steward +yn siarad mor graslyd, ac wrth ei weled yn edrych mor gibog, dywedodd +John Careful dan grynnu, a'i wefusau yn gwynnu, ei fod ef a'i deulu yn +awyddus i wneyd eu goreu; ac yna, heb yngan sill yn ychwaneg, ymgiliodd +allan o'r ystafell yn wysg ei gefn, dan fowio i'r steward yn y dull +gostyngeiddiaf. Parhodd geiriau cras y steward--"y dylai wneyd mwy o'r +ffarm"--i seinio yn ei glustiau am hir amser wedi hynny. Yr oedd ef a'i +wraig a'i blant yn awyddus iawn am wella y ffarm. Gwyddent y gellid ei +gwella; ac yr oeddynt wedi meddwl ac ymddiddan llawer am gynllun i drin +yn well; ond yr oeddynt yn ofni traul y drefn newydd. Beth bynnag, gan +fod y steward wedi rhoddi awgrym mor gryf ac mor eglur iddynt am drin yn +well, penderfynasant gynnyg yn deg am amryw welliantau: ac ar ol +cyfnerthu y wedd, a phrynu offer newyddion, a chyflogi ychwaneg o +ddwylaw, darfu i'r gwr a'r wraig a'r plant, i gyd oll yn wyth enaid, +gydymroi i lafurio yn ddiflino am welliantau am dros dair blynedd. Ond +ar ol gwneuthur y cyfrifiad manylaf, cawsant er eu siomedigaeth fod y +draul ychwanegol tuag at welliantau yn llawn triugain punt y flwyddyn, +tra nad oedd gwerth cynnyrch y gwelliantau hynny prin yn ddeugain punt y +flwyddyn: ac felly eu "hennill" drwy y gwell-iantau a ddirgymhellwyd +arnynt gan y steward oedd colled o ugain punt yn y flwyddyn. Yr oedd y +steward, a llawer o foneddigion eraill, ac amryw o'r cymydogion, yn eu +canmol yn fawr iawn ac yn fwyn iawn, am drefn dda eu tyddyn; sylwent fod +wyneb a chalon eu tyddyn yn glod iddynt, ac yn brydferthwch i'r +gymydogaeth: ond nid oedd yr holl ganmoliaeth oeddynt yn gael ddim yn +gymorth iddynt at dalu hyd yn nod am hoelen pedol; ac felly colled o +ugain punt y flwyddyn oedd y wobr gyntaf a gafodd y Farmwr Careful am ei +ofal a'i ludded a'i arian gyda "gwelliantau." + +Gyda bod y ffarm wedi cael ei gwella a'i threfnu yn y dull a grybwyllwyd, +daeth y steward heibio yn lled fore un diwrnod yn yr haf, pan oedd yr +ydau ar hedeg; ac wedi dweyd "bore da i chwi" wrth John Careful, ac wedi +gwneyd wyneb rhyw hanner-stewardaidd i ofyn mewn llais dienaid am iechyd +a helynt ei wraig a'i blant, dywedodd dan wenu yn bur foneddigaidd fod yn +hoff iawn ganddo weled Cilhaul Uchaf mewn calon ac mewn trefn mor +rhagorol; ei fod yn falch iawn o'r olwg oedd ar y tyddyn, a bod yn dda +ganddo fod y gair ar led fod y prisiau braidd yn codi; a bod y seneddwyr +aurhydeddus ac enwog Mr. B. a Mr. D. a Mr. Y. wedi hyfgyhoeddi yn eu +bareithiau diweddar o ben Assblock y farchnadfa eu bod am gymeryd i fyny +achos y ffarmwr yn y senedd newydd, a'u bod am adsefydlu treth yr yd a +phob cynnyrch tramor; ond ychwanegai y steward mewn llais mwyn, tyner, +isel, dan fan-gecian, fod cyfiawnder ag ymddiriedaeth y swydd bwysig oedd +ganddo fel steward yn ei orfodi i godi mymryn--mymryn bach ar y rhent. +Nis gallai ddweyd yn fanwl y bore hwnnw pa faint, ond ymrwymai y cai y +codiad fod yn bur deg a rhesymol--na chai ddim bod dros bymtheg ar hugain +y cant. "A gobeithio," meddai, "yr ewch rhagoch i wella eich ffarm, +oblegid yn y dyddiau goleu hyn o iawnder a diwygiad, pan y mae arglwyddi +tiroedd mor enwog o ran eu craffineb a'u tegwch a'u gofal, a phan y mae y +stewardiaid mor hynod o ofalus ac o gydwybodol ac o deimladwy am galonogi +y tenantiaid, bydd ffarmwyr ymdrechgar yn sicr o gael tal da am eu +llafur, a llog da am eu treuliau wrth wella eu tyddynod." A dyma oedd yr +ail wobr a gafodd Ffarmwr Careful am ei flynyddoedd o welliantau llafurus +a drudfawr yn Nghilhaul Uchaf. + +Cyn pen teirawr ar ol i'r steward droi ei gefn, dacw bwtyn byr tew +wynebgoch pwfflyd bolfawr o ddegymwr yn dyfod drwy y nant, ac ar draws y +rhos, a thros y gwrych, a'i lyfr "counts" yn ei law, ac yn dringo i +edrych dros y wal i gyfrif y gwyddau oeddynt ar y llyn, ac yna yn estyn +ei ben drwy y twll oddiar ddrws cut yr hwch fagu i gyfrif ei thorllwyth +diweddaf; ac wedi hynny yn galw ar John Careful ato i'w holi am nifer y +defaid a'r wyn noson y cneifio diweddaf, ac i ofyn iddo amryw bethau +eraill; a rhybuddiai y degymwr y ffarmwr i fod yn bur fanwl yn ei +gyfrifon. "Oblegid," meddai, "rhaid i mi fod yn fanwl iawn y tro yma +i'ch gosod chwi i lawr yn ol eich llawn werth, oblegid y prisiad yma sydd +i fod yn sylfaen i'r drefn newydd ag y mae fy meistr parchedig a +dirprwywyr y degwm wedi cytuno i sefyll ati o hyn allan." A darfu i'r +degymwr boliog, cyn symud o'r fan honno, ledu'i gount-book ar garreg y +wal, ac a'i bwt pensil black lead ferr fawr bron ddyblu degwm Cilhaul +Uchaf: a dyna oedd trydedd wobr John Careful am ei welliantau +amaethyddol. + +Ymhen llai na mis ar ol hynny, daeth tri o briswyr heinyf craffus yn enw +y plwyf, a thros y festri fach, i edrych dros ffarm Mr. John Careful. Yr +oeddynt yn siriol ac yn siaradus iawn wrth ganmol ei thriniaeth a'i +threfn; a dywedent fod Mr. Careful yn haeddu tlws arian am y cae maip +uchaf, a sylwent fod ei gnwd gwenith yn hynod o lan ac o wastad, ond ei +fod braidd yn ysgafn: ac yna, ar ol sisial ychydig o eiriau yng +nghlustiau eu gilydd, a nodio, a wincio, a hwm-hamio, cryn dipyn, darfu +iddynt gofnodi i lawr yn eu llyfr godiad o naw punt at drethoedd plwyfol +Mr. Careful, heb ofyn iddo gymaint ag un gofyniad, na cheisio ganddo un +gair o eglurhad am ddim o hanes y ffarm, nac o'r draul a gymerodd i'w +gwella; a dyna oedd ei bedwaredd wobr amer welliantau amaethyddol yn +Nghilhaul Uchaf. Yr oedd rhai o'r cymydogion cyfrwysaf a hwyaf eu pennau +yn awgrymu y dylasai John Careful fod wedi cyrchu ychydig o French Brandy +i'r ty erbyn dyfodiad bol y degymwr heibio, ac y buasai yn burion peth +fod ganddo alwyn o gwrw da wrth law pan oedd y priswyr yn gwneyd i fyny +eu cyfrif o werth ei dyddyn. + +Yn lled hwyr brydnawn y dydd ar ol hynny, daeth Peggy Slwt Slow, gwraig +yr hen Ned Slow, at y drws; ac wedi gwneyd wyneb hir hyll crychiog, +dywedodd fod Ned yn methu cael dim gwaith er's llawer dydd, a'u bod heb +yr un tamaid o fwyd yn y ty; a bod yr hyn a oedd Ned wedi gardota iddynt +ddydd Sadwrn, a dydd Sul, a dydd Llun, yn y cwm draw wedi darfod; a'i bod +hi wedi cymeryd i fyned drwy y cwm yma heddyw, mewn gobaith o gael tipyn +bach i'w cadw hwy a'r plant yn fyw dan ddydd Sadwrn, pan y cai eu merch +hynaf Pol (os gallent gael ei hesgid oddiwrth y cobbler heb dalu am ei +thrwsio) neu ynte y cai ei brawd Bob fyned i lawr y dyffryn i gardota +ychwaneg iddynt: a chwanegai Peggy ei bod yn mawr obeithio y caent eu +henwau i lyfr y plwyf yn y festri nesaf, oblegid fod Squire Three X Tap +yn bur hoff o Ned ac o'r bachgen hynaf, am fod y ddau mor barod i redeg +gyda milgwn a by theuaid y Squire bob tro y byddent yn dyfod y ffordd +hynny. Ac ychwanegai Peggy fod y Squire wedi addaw troi i mewn i'r +festri cyn ei diwedd i ddweyd gair drosom, a bod ei ddull a'i lais cry +fyn sicr o fynnu gwrandawiad: ac awgrymai Peggy ymhellach i'r Squire, pan +unwaith mewn diod, edrych yn bur fant-lon ar lygaid gleision Nansi ei +merch, ac iddo sylwi ei bod yn tyfu yn lodes fawr lan gref dal dew +brydferth, ac y gwnai ef rywdro rywbeth i Nansi. Yr oedd wyneb Peggy yn +gloewi ac yn llonni pan y siaradai fel hyn am y Squire ac am Nansi, ac am +gael myned i lyfr y plwyf; ond gan ei bod yn eglur fod cwpwrdd Peggy y +noson honno yn wag, dymunodd John Careful ar ei ferch hynaf roddi iddi +gardod o flawd ceirch, digon i wneuthur swper da o uwd i'r teulu anghenus +y noson honno. A dyna oedd pumed wobr Ffarmwr Careful am wella ei +feusydd. + +Yn lled hwyr y noson honno, ar ol oriau gweithio, galwodd Billy Active +gyda Mr. Careful, a chyda gwedd drist isel, dywedodd wrtho ei fod allan o +waith; fod ei hen feistr gofalus Fychan Graff o'r Ffarm Fawr wedi hollol +wneyd ei feddwl i beidio cynnyg byth mwy am ddim "gwelliantau" er elw i +bobl eraill. Yr oedd ef unwaith wedi meddwl a son llawer am sychu Dol y +Brwyn, a chlirio y Wern Ddu, ac unioni gwrych y Ddol Gam, a rhannu y +Ffridd Hir yn ddwy, a gwneyd ffordd newydd sych galed dda ar draws yr +holl ffarm. Ond y mae wedi bod yn ystyried ac yn cyfrif y tal a gawsoch +chwi am eich holl welliantau, ac y mae wedi dysgu oddiwrth y cam a'r +golled a gawsoch chwi y wers bwysig o beidio meddwl am ddim gwelliantau +byth mwy. Y mae wedi cael argyhoeddiad trwyadl mai y ffordd oreu o lawer +iddo ef ydyw gwneyd mor ychydig ag y medro, a gwneyd yr ychydig hynny yn +y ffordd rataf ag y medro, fel yr hen ffarmwr distaw llonydd hirben Owen +Dwl o'r Ffridd Groes. Ni wariodd Owen yr un chwecheiniog am na +gwelliantau nac adgyweiriadau er's dros bymtheg mlynedd ar hugain; a'i +ffarm ef y dydd heddyw ydyw y rataf yn yr holl gymydogaeth, ac wrth weled +pethau fel hyn, y mae fy hen feistr Fychan Graff yn penderfynu gwario o +hyn allan cyn lleied ag y medro ar y ffarm; ac y mae newydd fy ngollwng +i, a'r dynion eraill oedd ganddo yn gweithio wrth y dydd, i'n ffordd;--ond +yr oedd ei wyneb yn wyn, a'i lygad yn llawn, a'i wefus yn crynu, wrth ein +gollwng ymaith. Y mae wedi addaw talu i ni gyflogau y chwarter diweddaf +yn mhen pymthegnos; ac yr wyf yn deall fod amryw eraill o ffarmwyr yr +ardaloedd hyn yn debyg o ddilyn ei siampl. Nid oes gennyf ddim golwg yn +awr am gael gwaith, ac nis gallaf oddef meddwl am fyned ar y plwyf. Nid +wyf yn hoff o'r ysmocio a'r yfed, a'r gwasanaeth afiach a budr sydd yn +llawer o ardaloedd y gweithiau; ac mae fy ngwraig a minnau wedi gwneyd i +fyny ein meddyliau i ymfudo ar unwaith i America ar ol ein cefnder Tomy +Strong. Yr wyf newydd dderbyn llythyr annogaethol iawn oddiwrth Tomy. +Costiodd y llythyr swllt i mi, er nad yw yn pwyso mo'r bumed ran o owns. +Y mae Tomy, a phob un o'r bechgyn a'r merched a aethant gydag ef, yn +gwneyd yn dda iawn yn America; ac yr ydym ninnnau yn penderfynu myned yno +tra byddo gennym ddigon o fodd i fyned. Y mae gennym ddigon yn awr; o +leiaf bydd gennym, ar ol gwerthu hynny o ddodrefn sydd gennym, ddigon i'n +cario ni ein dau, a'n tri phlentyn bach, i Wisconsin. Pe baem ni yn +ymdroi ac yn oedi, ac aros yn segur yn y wlad yma nes i Betsy wella ar ol +y baban nesaf, mae'n bur debyg na byddai gennym ddim digon o fodd i +fyned; ac felly yr ydym yn gwbl benderfynol i fyned yn awr ar unwaith. Y +mae y rheilffyrdd a'r llongau yn cludo yn awr am brisiau pur resymol. Yr +ydym am barotoi barilaid dda o fara ceirch ac ymenyn a chaws, a thipyn o +gig moch, a phethau anghenrheidiol felly, yn ddioed: a byddwn yn wir yn +ddiolchgar iawn i chwi os rhoddwch fenthyg dwy bunt i ni am bymthegnos, +pan y caf fy nghyflog i dalu yn ol i chwi; ac yna ni allwn brynnu rhyw +betheuach anhebgorol at y fordaith am arian parod, a bydd Betsy a minnau, +os parhawn i gael ein hiechyd, yn sicr o wneyd yn dda yn America. +Gwyddoch ein bod bob amser yn foddlon i weithio, a'n bod yn hoff o +weithio, ac nad ydym byth yn ddedwydd os na bydd gennym ddigon o waith." + +Methodd calon dyner John Careful wrthod cais Billy Active yn y fath +wasgfa. Estynnodd iddo y benthyg gofynedig dan bron wylo wrth feddwl am +golli teulu mor ddiwyd ac mor weithgar, mor garedig ac mor onest o'r +ardal: a thyna y chweched wobr a gafodd Ffarmwr Careful am ei ludded a'i +ofal a'i dreuliau wrth "wella" Cilhaul Uchaf. + +[Cyflwynwyr Tysteb S. R.: sr57.jpg] + +Ar ol dwys fyfyrdod yn ei galon ar y pethau hyn ddydd a nos am lawer o +wythnosau, teimlai John Careful fwyfwy, ac yn ddwysach ddwysach, ei fod +wedi cael cam, a'u bod wedi ymddwyn yn annheg iawn tuag ato. Ac un bore, +pan ydoedd ar dipyn o neges yn yr Efail wrth y dafarn, cwynodd yn lled +uchel, ac mewn iaith gref, yng nghlywedigaeth rhyw segurwyr masweddgar a +diog oedd yn ymlechian o amgylch yno, nid yn unig ar berson y plwyf, a'r +degymwr, a'r cardotwyr, ond hefyd ar y meistr tir a'r steward. A'r +diwrnod cyntaf oll ar ol hynny darfu i Bob Clep, neu Jack Cant, neu Mrs. +Gossip, neu Bessy Tattle, gario y cyfan oll a ddywedodd, a mymryn bach +dros ben hefyd, i deulu y steward; a rhoddwyd llinell ddu ar unwaith ar +gyfer ei enw yn llyfr private y steward, ac anfonwyd gair am dano fel +tenant ystyfnig a grwgnachlyd y prydnawn hwnnw at ei arglwydd tir, a +deallwyd yn fuan drwy yr holl ardal fod John Careful druan wedi llwyr +golli ffafr y steward a'i deulu. + +Oddeutu yr amser hynny darfu i Mr. Jacob Highmind, yr hwn oedd newydd +gael pedwar cant o bunnau ar ol ei hen ewytthr o Lundain, briodi Miss +Jenny Lightfoot, yr hon oedd newydd gael dau gant o bunnau iddi ei hun ar +ol ei mam gu; ac yr oedd y ddeuddyn ieuainc, gan eu bod newydd briodi, yn +awyddus iawn am gael ffarm er dechreu byw; ac felly darfu i Jacob un +bore, wrth groesi moel ei gymydog, saethu dwy betrisen, a phrynnu pwys +o'r "gunpowder tea" goreu, i'w hanfon yn anrheg i wraig y steward; ac +awgrymodd yn gynnil yn ol-ysgrifen ei lythyryn boneddigaidd y byddai yn +dda iawn iawn ganddo ef a'i wraig newydd Jenny gael ffarm dan Lord +Protection. Yn bur fuan ar ol byn, yn lled hwyr ar noson marchnad, +gweithiodd Jacob ei ffordd, drwy landlord neu landlady y Queen's Head, i +ystafell y steward yno, a chafodd adeg a chyfle da iawn i ddangos ei foes +i'r steward, ac i adnewyddu ei gais am ffarm cyn gynted ag y gellid ei +chael. Crybwyllodd y steward wrtho yn bur ddistaw, ac fel secret i'w +gadw rhag pawb, fod John Careful o'r Cilhaul Uchaf yn debyg iawn o +ymadael oddiyno; ac os deuai y ffarm honno yn rhydd y gwnai y tro i'r dim +iddo ef ac i'w wraig newydd. Gwyddai Jacob yn burion fod Cilhaul Uchaf +mewn cyflwr a threfn da dros ben; a bowiodd yn foesgar ac isel iawn wrth +ddiolch i'r steward am ei awgrym caredig. Canodd y gloch yn union am +botelaid o Champagne digymysg goreu; yfodd iechyd da Lord Protection a'i +stewardiaid; ac yna ymgiliodd allan, gan fowio yn foneddigaidd iawn, a +gadawodd y Champagne wrth ddeheulaw y steward. + +Ymhen llai na mis ar ol y digwyddiad bychan yma, daeth y steward i'r +gymydogaeth i gasglu ol-ddyledion; ac anfonodd i erchi am i John Careful +(er nad oedd dim ol-ddyled arno ef) i ddyfod i'w gyfarfod ef i'r Queen's +Head erbyn naw o'r gloch bore drannoeth. Brysiodd Mr Careful yno yn +brydlawn, gan obeithio cael rhyw newydd da, drwy ei fod bob amser wedi +gofalu am y rhent i'r diwrnod. Ar ol disgwyl yn bur hir oddeutu y drws, +cafodd ei alw i mewn. Edrychodd y steward yn llym wgus arno, a dywedodd +wrtho, mewn llais cryf garw, na wnai ef ddim goddef iddo gwyno ar y +codiad diweddar, fel ag yr oedd wedi gwneyd y dydd o'r blaen wrth yr +Efail; fod ei rent ef yn bur resymol yn wir,--ei bod yn llawer is na +rhenti ffermydd cymydogaethol arglwyddi eraill. Nid oedd Ffarmwr Careful +wrth gychwyn mor fore tua'r Queen's Head, ac wrth chwysu yn ei frys i +gyrraedd yno mewn pryd, ac wrth ddisgwyl yno ar ol hynny nes oeri braidd +gormod--nid oedd ddim wedi dychymygu mai myned yno i gael ei drin a'i +athrodi felly yr oedd wedi y cyfan: a darfu i drinfa front fawaidd felly, +pan yr oedd yn agor ei glustiau a'i lygaid am ryw newydd cysurus, +gynhyrfu mymryn ar ei ysbryd; ac atebodd mewn geiriau braidd cryfach nag +a fyddai yn arfer ddefnyddio ar adegau felly,--ei fod ef a'i deulu wedi +gwneyd eu goreu yn mhob ffordd i drin yn dda; ei fod ef a'i wraig a'i +blant yn cydymroi weithio eu goreu yn fore ac yn hwyr--nad oedd byth na +smocio, nac yfed, na gloddesta, na dim o'r fath beth yn eu ty; eu bod +wedi gwario i drefnu a gwella y ffarm, y cyfan oll o'r chwe' chan punt a +dderbyniodd ei wraig yn gynhysgaeth ar ol ei thad; ei fod yn gwbl foddlon +er's blynyddau i log yr arian hynny gael myned i wneyd i fyny'r talion yn +y blynyddau drwg presennol; ei fod wedi hoff-obeithio gallu cadw y 600 +pounds yn gyfain i'w rhannu yn gyfartal rhwng ei ferched ufudd a diwyd ar +ddydd eu priodi; ond yn awr, fod y 600 pounds i gyd oll wedi myned, ac na +byddai y stoc ddim yn hollol rydd ganddo ar ol y talion nesaf; ac yn wir +nad oedd dim modd iddo ef dalu am y ffarm heb gael cryn ostyngiad. Wrth +glywed hyn, dywedodd y steward yn bur sychlyd wrtho,-- + +"Gwell i chwi ynte roddi y ffarm i fyny." + +"Yn wir, syr," atebai y tenant, "rhaid i mi ei rhoddi i fyny os na cheir +rhyw gyfnewidiad yn fuan." + +"Hwdiwch ynte," ebe y steward, "dyma fi yn rhoddi i chwi notice i ymadael +Gwyl Fair." + +Ar hyn, gostyngodd y tenant ei ben, ac atebodd mewn llais isel toredig, y +byddai yn galed iawn i'w deimladau orfod ymadael o hen gartref ei dadau; +ei fod ef a'i wraig a'i blant yn eu hamser goreu i drin y ffarm, ac y +byddent yn foddlon i lafurio ac ymdrechu eto am flwyddyn neu ddwy mewn +gobaith am amserau gwell. Ond brysatebodd y steward yn bur sarrug,-- + +"Yr wyf yn deall eich bod wedi gwario yn barod yr arian cefn oedd +gennych. Gwell i chwi chwilio ar unwaith am ffarm lai. Hydiwch, dyma'r +notice i chwi ymadael. Rhaid i mi yn awr fyned at orchwylion eraill--bore +da i chwi." + +Rhoddodd Mr. Careful y notice yn ei logell, a dychwelodd adref gyda +chalon drom iawn; a phan oedd yn gorffen adrodd wrth Jane ei wraig yr hyn +oedd y steward wedi ddweyd ac wedi wneyd, daeth y tri mab yn +annisgwyliadwy i'r ty. Daethant hanner awr yn gynt nag arferol, am eu +bod wedi gorffen cau y gwter fawr yng ngwaelod y braenar, a galwasant +heibio i'r ty am fara a chaws cyn cychwyn at eu gorchwylion yr ochr arall +i'r ffarm. Deallasant ar unwaith fod rhyw newydd drwg, neu ryw +amgylchiad cyfyng yn gofidio eu tad a'u mam. Bu tafodau pawb am ennyd yn +fud, ond yr oedd llygaid y plant yn dadleu fod hawl ganddynt i wybod +achos blinder eu rhieni. Penderfynodd y tad i beidio celu oddiwrth ei +blant y notice i ymadael ydoedd newydd dderbyn, ac adroddodd wrthynt yr +oll a gymerasai le. Gwrandawsant hwythau arno yn fudsynedig; ac ar ol +iddo dewi, edrychasant ar eu gilydd yn bur effeithiol, ond heb yngan +gair. O'r diwedd torrodd y tad ar y distawrwydd trwy ddweyd, megys wrtho +ei hun, mewn llais trist isel, yn cael ei hanner fygu gan gymysg +deimladau,-- + +"Yr oeddwn i wedi hoff-obeithio y cawswn orffen fy nyddiau yn Nghilhaul +Uchaf, ac wedi breuddwydio llawer gwaith ganol dydd a chanol nos y cawsai +fy llwch huno gyda llwch fy nhadau yn eu hen feddrod rhwng yr ywen fawr a +drws cefn y clochdy, lle y gorffwys y rhai lluddedig, ac y peidia yr +annuwiol a'i gyffro." + +"Ie, ie," ebe y fam, "lle y mae John bach, fy nghyntafanedig anwyl, yn +huno yn felus ar fynwes ei dad cu tirion, a lle y mae fy anwyl, anwyl, +anw"--(ar hyn collodd y fam ei lliw--dechreuodd ei gwefusau +grynu--ymrwygodd ochenaid ddofn o gronfa ei chalon; ond nis gallodd +orffen ei dywediad). Wrth weled hynny, cododd y mab hynaf ei wyneb mawr +llydan iach gwridog; a chyda llais dwfn, cryf, caredig, effeithiol, llawn +o deimlad, naill ai teimlad o serch cynnes at ei rieni, neu ynte teimlad +o ddigllonedd brwd tuag at y gormeswyr, neu dichon y ddau deimlad yn ferw +cymysgedig, dywedodd,-- + +"O fy anwyl fam, na adewch iddynt ladd eich calon fel yna. Y maent wedi +gwneyd eu gwaethaf i ni. Na hidiwch mo honynt byth mwy. Na ofnwch hwy +ddim yn chwaneg. Os gwnawn ni ein dyledswydd yn y byd yma, nid yw o ddim +cymaint pwys pa le bydd ein llwch yn gorffwys. Bydd yn sicr o fod allan +o'u cyrraedd hwy; a byddwn yn sicr o ddihuno yn iach ar alwad gyntaf bore +mawr y codi, a deuwn o hyd i'n hen gyfeillion ar darawiad llygad, a +deuant hwythau hefyd o hyd i'w lle eu hun, a chesglir hwy at eu pobl, i +dderbyn yn ol yr hyn a wnaethant yma. Gwyddoch eu bod wedi creulawn +lyncu i fyny yn barod eich 600 pounds chwi. Gwyddoch ein bod ni oll wedi +gweithio yn galed iawn, haf a gaeaf, drwy wynt a gwlaw, ac oerni a gwres, +fore a nawn a hwyr, er eu helw hwy, a'n bod heb ennill rhyngom oll yr un +swllt i ni ein hunain. Yr ydym wedi cyson dalu iddynt bob parch ac ufudd- +dod yn ein gallu, ond tlawd iawn yw yr ad-dal ydym yn gael am ein holl +lafur a'n gofal. Y mae gan Tom Thrift, aradrwr y Plas Hen, 88 pounds o'i +ennill yn awr yn y Savings Bank; ond nid oes gennyf fi, er fy mod dair +blynedd yri hyn na Tom, yr un geiniog wrth gefn yn ei chadw erbyn yr +amser a ddaw. Ond yr ydym ni yn gystal ein cyflwr a Robert Frugal druan. +Y mae ef yn awr newydd golli yr oll ag oedd wedi ennill. Gwyddoch ei fod +ef wedi bod yn fugail craff, ffyddlon, a gofalus, yn y Foelfawr am dros +un mlynedd ar ddeg. Llwyddodd ei feistr i gael ganddo adael ei gyflog y +naill flwyddyn ar ol y llall yn ei law ef. Addawodd y meistr ddeng waith +drosodd y byddai Robert yn sicr o gael llog da am ei arian. Yr oedd rhai +yn ofni braidd er's amryw fisoedd nad oedd ei feistr ddim yn gwneyd yn +dda iawn yn y Foelfawr. Yr oedd yn myned yn fwyfwy shy ar ddyddiau y +talion; ond nid oedd neb o'r cymydogion yn dychmygu fod ei amgylchiadau +mor ddrwg. Yr oedd y steward yn ddyfnach yn secret ei helynt na neb +arall, ac yn awr y mae y bailiaid newydd fod yn y Foelfawr, ac y maent +wedi ysgubo ymaith i'r meistr tir bob peth oedd gan y tenant,--y stoc, +a'r offer, a'r dodrefn, a'r yd, a'r gwair, a'r cig, a'r caws, a'r cyfan +oll. Nid oes yno ddim gwerth ceiniog wedi ei adael i Robert Frugal druan +ar ol holl ludded a holl ofal ei fugeiliaeth. Y mae Lord Quicksilver, y +meistr tir, yn mynnu ac yn cael y ffyrling eithaf o'i rent arswydus ef; +ond nid yw Robert, wedi ei holl lafur am un mlynedd ar ddeg i gynorthwyo +y tenant i gasglu y rhent uchel hynny i'r lord, yn cael yr un ddimai o'i +gyflog. Ac y mae y gof hefyd ag oedd wedi gweithio am ddwy flynedd i'r +Foelfawr yn methu cael dim am ei waith na'i haiarn; a dywedir yn hyf ac +yn uchel drwy yr holl ardal fod baili uchaf Lord Quicksilver wedi prynnu +deg o ychen mwyaf y Foelfawr am hanner eu gwerth, am fod y cymydogion yn +ofni cynnyg yn ei erbyn, ac am fod y rhybudd am yr ocsiwn mor fyrr, ac +ain na roddid dim coel i'r prynnwr. Cyfraith yr ocsiwn wyllt sydyn yno +oedd talu i lawr gyda bod y morthwyl i lawr; a chan fod y lord newydd +dderbyn ei renti y diwrnod cyn hynny, nid oedd yno ddim arian parod i'w +gael drwy yr holl gymydogaeth. Yn wir y mae yn ddrwg iawn gennyf dros +Humphrey y Gof, a thros Robert Frugul druan. Cyfraith uffernol ydyw +honno sy'n yspeilio y gweithiwr tlawd o'i ennill caled, ac o fwyd a +dillad ei blant, er llenwi coffrau a seleri y gormeswyr goludog. +Peidiwch, da mam, ag edrych yn ddu fel yna arnaf am anturio siarad fel +hyn am y gormeswyr goludog. Gwn eich bod wedi ein dysgu o'r cryd i +siarad yn wylaidd, ac i feddwl yn barchus am fawrion ein gwlad; ond y +gwir ydyw y gwir, a dylid ei ddweyd ar amgylchiad fel hwn. Ac nid oes +dim ond rhyw bum mis, fel y gwyddoch, er pan ddarfu i'r hen Nansi Jones, +ar ol bod yn dairymaid ragorol o fedrus ac o ffyddlon yn y Ddol Hir am +dros ugain mlynedd, golli pob ceiniog a enillasai yn yr un modd, pan y +mynnodd yr hen Lady Marigold o Blas y Dyffryn, bob dimai o'i rhent +afresymol hi. Beth ydyw pethau fel hyn ond lladrad noeth? Ac yr oedd y +drefn lunio cyfraith dros beth fel hyn, a'i darllen dair gwaith drosodd +mewn dau lys seneddol, cyn gosod sel y goron wrthi, yn rogni mor +gythreulig ag a ddyfeisiodd Turpin Wyld a'i gymdeithion erioed yn nyfnder +y nos, yn seler dywyllafllys cyngor ei ogof. Druan o'r hen Nansi Jones, +wedi colli drwy hyn y cyfan o holl ennill ei bywyd, wedi colli drwy hyn y +cyfan ydoedd wedi ofalus gynilo i'w chynnal yn ei hen ddyddiau. Ydyw, +mam, y mae peth fel hyn yn orthrymder anoddefadwy. Y mae yn farbariaeth +o'r fath greulonaf; ac y mae y rhai sydd yn gweinyddu y fath gyfraith yn +lladron o'r dosbarth hyllaf; y maent yn lladron hyfion wyneb-haul: ac y +maent yn digywilydd ymogoneddu yn nerth trais eu lladradaeth. Gellwch +chwi, fy nhad, ysgwyd pen, a gwenu a synnu bob yn ail, at hyfdra fy +ymadroddion; ond nid wyf yn dywedyd dim ond y gwir. Yr wyf yn dywedyd +gwirionedd eglur, mewn geiriau eglur; ac y mae yn llawn bryd i rai ddweyd +y gwir am bethau fel hyn yn y mannau mwyaf cyhoedd, ac yn y geiriau mwyaf +eglur. Y mae synwyr cyffredin y wlad wedi bod yn rhy wylaidd o lawer, a +gonestrwydd cyffredin y wlad wedi bod yn rhy ddistaw o lawer yn nghylch +pethau fel hyn." + +"Ond," ebe'r tad a'r fam, eu dau ar unwaith, "er mwyn popeth, John anwyl, +gad yna bobl fawrion y senedd a'r gyfraith; gad i ni ystyried beth sydd i +ni wneyd yn awr?" + +"Beth sydd i ni wneyd?" ebe John. "Nid oes dim i ni ei wneyd ond MYNED I +AMERICA. Nid ydyw yn awr ddim hanner mor dreulfawr, na hanner mor +dywyll, na hanner mor beryglus, i fyned yno ag ydoedd pan aeth fy nau +ewythr, a'm dwy fodryb, yno ddeugain mlynedd yn ol; a gwyddoch yn dda fel +y maent hwy a'u plant wedi llwyddo. Gallwn gyhoeddi ocsiwn yn ddioed; ac +ar ol talu i bawb bob ffryling o'u gofyn, bydd gennym dros ddwy ran o +dair o'r cynnyrch tuag at ddechreu byw o newydd yn nyffryn bras y +Missouri. Trwy drugeredd, ni raid i ni ddim eto gladael i'r ocsiwn ar +ein pethau fod dan fawd y bailiaid. Cawn werthu pan y mynnom, ac fel y +mynnom. Codwch eich calon, fy anwyl dad a mam; y mae grennych chwech o +blant cryfion fyddant yn ffyddlon i chwi hyd angeu. Yr ydym oll gyda +chwi yn awr, ac yn gwbl ryddion i ddyfod gyda chwi i America. Yr ydym yn +nyddiau goreu ein nerth, wedi ein hyfforddi i lafurio. Y mae pob golwg a +gobaith y gallwn wneyd yn dda yn America. Codwch eich calonnau, cawn +drigo yno eto yn llawen ac yn ddiogel bob un dan ei olewydden a'i +ffigysbren ei hun; ac ni chaiff yr un o honoch chwi ddioddef dim eisieu +tra y bydd dim modd gennym ni i'ch cynorthwyo." + +"Ond," ebe y fam, a'i llygaid yn llawn, "a wyt ti ddim yn meddwl, John, y +medrem ni gael ffarm oddeutu yma, dan ryw arglwydd tir arall, yn hen wlad +anwyl ein genedigaeth?" + +"Nac ellir yn wir, fy anwyl fam; y mae bron yn amhosibl cael cynnyg ar +ffarm o unrhyw werth, dan unrhyw feistr tir ag sy'n deall y ffordd i +gefnogi ei denantiaid. Nid llawer o'r arglwyddi tir hynny sydd i'w cael +yn ein gwlad ni yn awr; ac am y lleill oll, nid oes dim llawer o ddewis +rhyngddynt. Ni waeth ganddynt yn y byd pwy a wasgant, na pha faint a +wasgant ar y sawl a gant dan eu hawdurdod, am y cant hwy y geiniog uchaf +rywfodd. Y mae llaweroedd o honynt, drwy eu dylni, a'u gwastraff, a'u +gorthrymder, wedi bron andwyo eu hetifeddiaethau, ac wedi rhedeg i ddyled +dros eu pennau; ac y maent, er gwasgu a chribddeilio, bron yn methu cael +dau pen y llinyn yn nghyd. Y mae eraill o honynt yn ddigon cyfoethog; +ond nid oes ganddynt na chalon na challineb i ddim ond i wasgu a gor +thrymu. Dyna yr hen Lady V. o Garth Tafwys. Y mae yn graig o arian, ond +y mae yn ddraig o greulondeb tuag at ei thenantiaid. Bu ganddi yn fy +nghof i saith o denantiaid ar y ffarm fwyaf sydd ganddi; a darfu iddi +bron andwyo eu teuluoedd. A gwyddoch fod amryw o ffermydd goreu y +General Malden yn awr ar ei law. Bu amryw amaethwyr craffus, cryfion, yn +eu golwg; ond y mae yr hen General, er ei fod yn colli cannoedd arnynt +bob blwyddyn, yn rhy gyndyn i'w gosod am renti, ac ar amodau ag y gellir +byw arnynt, a thalu am danynt. A dyna ein hen gymydogion H. H., a B. W., +a D. D. E., y rhai a gydnabyddir fel y ffarmwyr goreu yn yr holl wlad, +wedi llwyr benderfynu rhoddi eu ffermydd i fyny Wyl Fair nesaf; ac y mae +eu meistr hwy yn cael ei ystyried yn un lled deg a rhesymol: a rhywbeth +tebyg ydyw bron yn mhobman. Y gwir yw, dyrysodd rhwysg rhyfel dyddiau +gogoniant yr hen Boni wyr mawr ein gwlad; cawsant flas y pryd hynny ar +renti uchel, ac ymchwyddasant i fyw yn wastraffus ar y rhenti hynny; ac y +maent hyd heddyw heb ddysgu, neu yn hytrach heb geisio dysgu, cael pethau +i'w lle. Amserau caled iawn gafodd y ffarmwyr bron o hyd o hynny hyd +heddyw. Llai nag a feddyliech chwi o'r tenantiaid goreu sydd wedi gallu +cael dim cyflog am eu llafur, chwaethach llog am eu heiddo. Y mae +miloedd obonynt wedi rhoddi nerth eu dyddiau goreu i'w meistradoedd am +flynyddoedd lawer am ddim ond eu bwyd; ie, y maent yn dlotach o lawer yn +awr ar ol eu holl ofal, a'u holl lafur, nag oeddynt ddeng mlynedd at +hugain yn ol. Y mae yr arglwyddi tiroedd yn eu diraddio ac yn eu trin +fel caethion. Y maent yn meddwl ei bod yn fraint iddynt lafurio am ddim +er eu cynnal hwy; ac y maent yn cydymgyngreirio i gadw i fyny renti hen +ddyddiau Boni er cynnal i fyny rwysg a rhysedd gwallgofrwydd y dyddiau +hynny. Goreu i ni, yn wir, po gyntaf yr awn i'r America. Nid oes dim +golwg am ddyddiau gwell yma. Yr ydych chwi yn lled adnabyddus o +amgylchiadau y rhan fwyaf o ffarmwyr yr ardaloedd hyn. Yr wyf fi yn +barnu, yn ol pob hanes, fod y serfs yn Russia, er caethed ydynt, wedi +ennill mwy yn y deugain mlynedd diweddaf nag a enillodd y rhan fwyaf o +denantiaid ucheldiroedd Cymru. Onid ydych chwi wedi cyfaddef lawer +gwaith mai gwanychu yn raddol y maent o hyd, er eu holl ymdrech, er's +dros ddeunaw mlynedd ar hugain. Os ydyw gwersi hanesion byrion fy hen +lyfr ysgol i yn gywir, y maent yn trin tenantiaid y wlad yma yn awr yn yr +un modd yn union ag y dywedir fod barwniaid Russia yn trin eu +caeth-denantiaid. Y mae llawer o etifeddiaethau llydain yn cael eu trin +yng Nghymru yn awr yn yr un dull yn union ag yr oedd arglwyddi +gloddestgar Rhufain yn trin eu hetifeddiaethau yn mlynyddoedd olaf +adfeiliad eu hymerodraeth. Gwyddoch yn burion fel y mae y meistri +tiroedd a'u stewardiaid wedi bod yn anialeiddio yr Iwerddon drwy y +blynyddoedd, nes ydynt o'r diwedd wedi torri eu tenantiaid, ac wedi torri +eu hunain hefyd, ac wedi achosi tlodi mawr drwy rannau helaeth o'r wlad +werdd honno. Y mae rhai parthau o Gymru wedi cael eu gwasgu i gyflwr +lled Iwerddonaidd. Y mae y ffyrdd a'r adeiladau yn warth i'r oes. Y mae +yn drwm iawn fod arglwyddi tiroedd mor ddiwladgarwch, mor ddiddyniolaeth, +ac mor gibddall i'w lles eu hunain. Yn lle ymhyfrydu yn ffyniant ac yn +nedwyddwch eu tenantiaid, y maent yn llawenychu yn ysbryd ac yn moesau +gwasaidd eu caethiwed a'u tlodi. Gwyddoch yn eithaf da ein bod ni bob +amser wedi byw mor gynnil ag oedd bosibl i ni. Gwnaeth hen gyfrwy fy +nhad cu y tro i ni rhyngom oll tan y Gwanwyn diweddaf, pan y cawsom +gyfrwy newydd cryf a rhadlawn; ac yr ydych yn cofio yn burion ddanodion y +man-squires spardynawg, meibion y steward, pan yr aeth fy mrawd ieuangaf +i ffair Galanmai ar gefn y cyfrwy newydd am y tro cyntaf. Rhaid i bob +cyfrwy gael ei daith gyntaf rywbryd. Yr oedd fy mrawd, ar ebol du a'r +cyfrwy newydd, yn edrych yn bur dda y bore hwnnw. Gwn nad anghofiwch +byth mo edrychiad na geiriati ladies ieuainc drawing-room y steward pan +yr aeth fy chwaer dal wridog Betsy, dair blynedd yn ol, heibio i'w +ffenestr fawr yn ei shawl wlanen newydd i edrych am ei chyfnitheroedd o'r +Dyffryn: ac yr ydys yn dweyd fod yr hen ffarmwr cloff diwyd Edward +Sparing i lawr yn llyfr private y steward am ei fod wedi prynnu dog-cart +gref dda gan ei gymydog cywrain Wheelwright Davies i'w gario ef a'i ferch +wylaidd lan lanwaith Elen i farchnad yr yd a'r ymenyn. Cewch chwi weled +na bydd neb yn fuan i drin y tir yn yr hen wlad lethedig yma ond +personiaid a beggeriaid, a man-squires a demireps, ac uwch-stewardiaid ac +is-stewardiaid, a chlepgwn a thurncoats, a gamekeepers a bailiaid; a +ffarmio ardderchog arswydus fydd yn bod yma y pryd hynny. Caiff +arglwyddi tiroedd weled eu camgymeriad, a theimlo eu colled y pryd hynny, +ond bydd yn rhy ddiweddar iddynt edifarhau. Ni bydd dim gobaith iddynt +hwy weled diwygiad cyn eu marw. Dichon y caiff y to ar ol y nesaf weled +dyddiau gwell yn hen wlad wyllt Gwalia." + +"Ond," ebe'r tad, "a fyddai ddim yn well i ni ymfudo i ryw dalaeth +Brydeinisg? Dywedir fod yn awyr iachus deheubarth Affrica filiynau ar +filiynau o gyfeiriau o wastad-dir bras ffrwythlawn heb neb i'w trin. A +fyddai ddim yn well i ni geisio prynnu ffarm fawr dda mewn lle felly?" + +"Yr wyf yn meddwl, fy nhad, na byddai. Yr wyf yn credu y buasai yn hawdd +iawn prynnu ffermydd ardderchog yno pe buasid o'r dechreu yn ymddwyn yn +agos i deg a boneddigaidd tuag at y cynfrodorion. Ond yn awr y mae Syr +Hero Harri Aliwal a'i gydswyddwyr mawrfrydig a gwronaidd, drwy +gyfarwyddyd a than awdurdod swyddfa llys uchel y taleithiau tramor, wedi +poeni a dirmygu a gormesu cynfrodorion y parthau dymunol hynny nes eu +gyrru yn wallgof gynddeiriog; ac yr ydys yn benderfynol i'w llwyr +ddiwreiddio o'r tir, a'u hymlid i ddinistr bythol cyn gynted ag y byddo +bosibl; ac y mae swyddwyr Prydain wedi chwythu un o wageni mwyaf y +brodorion yn yfflon gyrbibion er dangos fod ganddynt ddigon o bowdr i +ddryllio pob peth yno o'u blaen." + +"Wel," ebe'r tad eilwaith, "pe bai ni yn gwneyd i fyny ein meddyliau i +fyned i America, a fyddai ddim yn well i ni aros ychydig i edrych beth a +ddaw?" + +"Na, yn wir, yr wyf yn meddwl mai colled fyddai hynny; ac y byddai yn +llawer gwell i ni baratoi i fyned ar unwaith. Y mae yn wir y gallem ni +droi yn union y weirglodd fawr dan y ty, a'r borfa hir dan y 'sgubor +bellaf, i wenith; ond gwnai hynny lawer mwy o ddrwg i'r tenant newydd nag +a wnai o les i ni; a byddai yn well i ni ymadael heb fod dim lle ganddynt +i ddweyd ein bod ni wedi cymeryd mantais oddiwrth unrhyw gytundeb llac +penagored i wneyd dim tebyg i dro bach felly. Yr ydym ni wedi eu +gwasanaethu am dymor hir yn onest ac yn anrhydeddus, ac ni hoffwn mewn un +modd i'r un tro bach felly lychwino ein hymddygiad wrth ymadael a hwy." + +"Yr wyt yn hollol right, John," ebe y tad; "ni fynnwn innau er dim redeg +y ffarm, na'i drygu mewn un modd, fel ag i golledu ein dilynwr, pwy bynag +fyddo,--oblegid" * * * * * + +Ar ganol yr ymddiddan yma, daeth Foulk Edward, yr under-steward, i'r ty i +ofyn i John a'i frodyr ddyfod gydag ef yn union deg a'u harfau cau a'u +menyg i drwsio gwrych y nursery. + +* * * * * + +Ymhen rhyw dair wythnos ar ol hyn, pan ydoedd Squire Speedwell yn gyrru +yn lled fore ar draws Ffridd Hir Cihaul Uchaf, goddiweddwyd ef gan ruthr +trwm o eirlaw, a charlamodd ei oreu am gysgod at ysgubor uchaf Ffarmwr +Careful. Yr oedd y ffarmwr yn digwydd bod yno y pryd hynny yn trwsio ei +og fawr, ag oedd wedi cael ei thorri wrth gael ei llusgo yn erbyn +dannedd, neu ar draws asennau, y graig ddu oedd yn ngbanol ei faes +gwenith uchaf. Brysiodd y ffarmwr yn bur garedig a boneddigaidd i gael y +Squire a'i farch i ddiddosfan; ac wrth ddiolch am ei garedigrwydd, +sylwodd y Squire fod mwy na thair blynedd er pan oedd ef wedi bod y +ffordd honno o'r blaen; fod yn hoff iawn ganddo weled, wrth ddyfod i fyny +y Ffridd, fel yr oedd hen ffarm Cilhaul Uchaf wedi cael ei threfnu a'i +gwella yn y blynyddoedd diweddaf, a'i fod yn gobeithio y cai y tenant oes +hir i fwynhau tal am ei lafur. Cydnabyddodd John Careful, mewn llais +trist isel, ei fod ef a'i deulu wedi myned i lawer iawn o lafur ac o +draul er gwella y ffarm, ond eu bod yn colli y cyfan,--ei fod newydd +dderbyn notice i ymadael. + +"Nac ydych, 'does bosibl," ebe'r Squire yn bur sydyn. + +"Ydym yn wir," meddai y tenant. "A ydyw eich meistr tir yn gwybod eich +bod yn ymadael?" + +"Yn wir, syr, nid wyf yn gwybod hynny." "Wel, yr wyf fi yn disgwyl cael +gweled eich meistr tir yfory, neu drenydd, ac mi siaradaf ag ef yn +nghylch y mater." + +"Yr wyf yn rhwymedig ac yn ddiolchgar iawn i chwi yn wir, syr; ond yr wyf +yn ofni na byddai hynny o ddim lles i ni nac i neb arall. Y mae yn awr +yn rhy ddiweddar. Gwasanaethodd y steward fi a'r notice a'i law ei hun, +a hynny mewn dull pur benderfynol. Y mae fy meibion yn teimlo ein bod +wedi cael cam creulon, ac y maent yn gofidio yn ddwys o'r herwydd; ac y +maent yn hollol benderfynol i fyned i America, ac y maent yn daer iawn ar +i'w rhieni fyned gyda hwy." + +"Yr anwyl mawr, gwarchod ni, gobeithio nad yw Mrs. Careful a chwithau +ddim yn meddwl myned dros y mor i'r America yn eich oed chwi." + +"Ydym, yn wir, syr, ac ni awn hefyd os bydd ein plant yn myned." + +"Na, na, Mr. Careful bach, ail ystyriwch y peth--gwyliwch rhag y fath +helbul, a pherswadiwch eich meibion i beidio gadael gwlad eu genedigaeth. +Goddefwch i mi gael cyfle i siarad a'ch meistr tir yn nghylch y peth. Caf +adeg yn bur fuan. Aroswch chwi--; gadewch i ni weled--; gwrandewch yn +awr--. Y mae eich meistr tir i fod yn Hunt Fawr C * * * yr wythnos +nesaf. Deuwch yno; a byddwch yn sicr o ddyfod yno; a deuwch yno yn fore: +mynnaf fi gyfle i chwi gael ei weled a siarad ag ef, a chawn glywed beth +a ddywed." + +"Yr wyf yn ddiolchgar iawn i chwi yn wir, syr, am eich ewyllys da, a'ch +cyngor caredig. Yr wyf yn teimlo yn bur isel a hiraethlawn wrth feddwl +am fyned o fy hen gartref a'm hen wlad, ond yr wyf yn ofni mai felly y +bydd. Y mae y plant yn dynn iawn am fyned, gan ein bod wedi cael y fath +gam a'r fath amharch--y mae yn rhy bell i feddwl am wneyd dim pen yn awr. +O'r braidd y gwrandawai y plant yn awr ar unrhyw gyngiad i aros yma. Yr +ydys wedi ymddwyn tuag atom yn groes i bob cyfiawnder. Y mae yn amlwg +fod y steward a'i fryd yn sefydlog ar gael ein lle; ac y mae ef a'i denlu +yn rhai pur gwmpasog a chyfrwys, ac yn foddlon i wneuthur pob peth et +cael eu cynllun i ben." + +"Wel, wel, beth bynnag am hynny, gofalwch chwi am fod wrth Hotel C * * * +erbyn hanner awr wedi wyth fore dydd yr Hunt. Y mae rhuthr y gawod yn +awr drosodd; mi af fi, os gwelwch yn dda: yr wyf wedi addaw cyfarfod tri +o'm cyfeillion ar ben Bryn Grug y Grouse am hanner awr wedi deg." + +Dydd yr Hunt a ddaeth; ac yr oedd Ffarmwr Careful wrth yr Hotel, yn ol ei +air, erbyn y funud benodedig: ac yr oedd yn edrych yn bur dda ar ol +cerdded yno ar ei draed. Ymhen pum munud ar ol iddo gyrraedd yno, gwelai +Lord Protection, ei feistr tir, yn myned heibio yn mraich Squire +Speedwell. Y funud y canfu y Squire Mr. Careful yno, cododd ei fys arno +i ddyfod yn mlaen, a dywedodd,-- + +"O my lord, dyma eich hen denant John Careful, yr hwn y bum yn crybwyll +wrthych am dano y nos o'r blaen." + +"O, ho, bore da, Mr. Careful," ebe Lord Protection; "gwn oddiwrth fy +llyftau, ac oddiwrth yr hyn wyf yn glywed gan bawb, eich bod chwi yn un +o'r tenantiaid goreu a mwyaf ymdrechgar a feddaf. Y mae yn wir yn ddrwg +iawn gennyf eich bod yn myned i ymadael. Derbyniais air yn ddiweddar +oddiwrth fy steward yn hysbysu eich bod yn cwyno ar y rhent, ac yn +enwedig ar y codiad diweddaf. A ydyw y rhent mewn gwirionedd yn rhy +uchel, Mr. Careful? Nis mynnwn er dim i'ch ffarm chwi fod yn rhy ddrud i +chwi allu talu am dani. Nid wyf yn gallu cofio yn awr yn gywir am ei +hansawdd. Nid wyf erioed wedi cael hamdden a chyfle i edrych yn fanwl +dros Cilhaul Uchaf. Ydych chwi yn barnu yn gydwybodol ei bod hi yn rhy +ddrud?" + +"Ydyw yn wir, my lord, y mae yn rhy ddrud. Yr wyf fi a'm teulu wedi +gwneuthur prawf teg o hrnny. Ffarm wlyb, oer, amlwg, lechweddog, lawn o +gerryg, ydyw--yn gofyn traul a llafur anghyffredin i'w thrin. Darfu i +ni, yn y blynyddoedd diweddaf, wario llawer mewn gwelliantau. Yr oedd y +codiad yn un trwm afresymol, ac yn un hynod o anamserol; a darfu i +briswyr eraill gymeryd achlysur a mantais oddiwrth brisiad eich +goruchwyliwr chwi i wneuthur niwaid mawr i ni. Yr ydym, yn wir, my lord, +wedi cael cam cywilyddus; a darfu i mi gwyno wrth eich steward, a dywedyd +nad oedd dim modd i mi dalu am y ffarm yn ol y rhent a'r trethoedd a'r +prisiau presennol; a rhoddodd y steward i mi notice i ymadael, ac +awgrymodd y byddai yn ddigon hawdd iddo osod y ffarm y diwrnod a fynno." + +"Ac, my lord," ebe Squire Speedwell, yn bur sydyn, "y mae John Careful +a'i deulu yn penderfynu myned i America. Byddai yn resyn yn wir, my +lord, iddynt ymadael ac ymfudo felly. Gadael eich estate chwi. Gadael +hen aelwyd eu tadau; a gadael gwlad hoff eu genedigaeth. Tad cu John +oedd un o'r dynion cryfion fu'n cadeirio eich tad cu chwi drwy y ddinas +yma yn amser yr election fawr; a bu ei dad ef yn cario eich tad chwi ar +achlysur y gyffelyb fuddugoliaeth ar ol hynny; ac y mae ganddo yn awr dri +o feibion talion gwridog cryfion, nad ellid byth gael rhai mwy noble i +gario eich mab chwi yn yr election nesaf. Da chwi, my lord, er mwyn pob +peth, gwnewch rywbeth o'u tu yn yr amgylchiad a'r bwlch yma. Yn wir nid +yw ddim yn amser yn awr i daflu ymaith y fath hen denant ymdrechgar a +gofalus." + +"Wel, mi wnaf yn sicr. Mynnaf siarad a'r steward ar y mater yn yr Audit +nesaf. Yr wyf fi yn credu fod fy stewardiaid i yn ceisio gwneyd eu +goreu. Nid wyf yn meddwl nad allant hwy gamgymeryd fel pobl eraill; ond +yr wyf yn credu eu bod yn bryderus ac yn awyddus ac yn llafurus ac yn +ddiwyd ac yn ystyriol i wneyd yr oll ag a allant yn y modd goreu; ac nid +wyf yn hoffi ymyrryd a'u trefniadau; ond yn wir yr wyf yn dwys deimlo +dros fy nhenantiaid tlodion ymdrechgar yn y blynyddoedd isel hyn. Y mae +dyddiau treth yr yd, dyddiau deddfau amddiffyniad eu marchnad hwy, +dyddiau prisiau adeg fyw y rhyfeloedd, wedi hen fyned heibio. Y mae'n +debyg gennyf ei bod yn bur ddrwg er's tro yn awr ar denantiaid; ac yr wyf +yn ofni yn wir, John Careful, eich bod chwi wedi cael eich gwasgu, a +gobeithio yr wyf y gwelaf fy ffordd yn oleu ac yn rhydd i mi eich +cynorthwyo chwi yn y bwlch yma. Ond dywedwch i mi, John, a ydych chwi +ddim yn meddwl y gallai rhai o'r tenantiaid wneyd mwy o'u ffermydd nag y +maent yn ei wneyd?" + +"Ydwyf, my lord, yr wyf yn meddwl y gallent, ond iddynt gael cynorthwy a +chefnogiad ac addysg; ond os rhoddwch chwi bedwar can pwys ar ysgwydd dyn +nad all gario ond tri chan pwys, yr ydych yn sicr o'i wneyd bob yn dipyn +yn anewyllysgar ac yn analluog i gario dau gan pwys. Os gorfodwch chwi +ddyn i redeg triugain milldir y dydd, pan na ddylai redeg ond deugain +byddwch yn sicr cyn hir o'i redeg i'r pen. Y mae llawer o ffarmwyr yn +awr wedi eu gwasgu mor isel fel nad oes ganddynt ddim calon na nerth i +gynnyg at orchwylion ag y buasent dan amgylchiadau mwy cefnog yn sicr o'u +cyflawni. Peth eithaf priodol--ie, peth da ragorol, my lord, fyddai i'ch +stewardiaid trymion llymion chwi ysbarduno tenantiaid a gweithwyr +cysglyd, dioglyd, rhodianllyd, clebrog; ac yn wir yr wyf yn hoffi o'm +calon gweled rhai swrth a segur felly yn ei chael hi hyd adref; ond ar ol +ei rhoi hi yn ddiarbed i'r rhai afler a marwaidd, carwn yn fawr weled +eich steward mawr chwi, yn union ar ol derbyn y rhenti, yn galw y rhai +diwyd ac ymdrechgar o'i ddeutu i square yr Hotel, a charwn ei weled yn eu +canol, fel pregethwr 'Senters, yn dringo carreg yr Horse-block, i +areithio er canmol ac er cefnogi eu gofal a'u llafur. Carwn ei weled yn +sefyll yn syth ar ben hen garreg yr Horse-block; ac ar ol rhyddhau a +glanhau ei wddf, a thynnu ei gadach allan i sychu ei wyneb a'i wefus, +hoffwn ei weled yn estyn ei law am osteg a gwrandawiad, a'i glywed yn +areithio yn debyg i hyn:-- + +"'Fy hoff gyfeillion,--Yr wyf yn eich galw yn gyfeillion, oblegid yr wyf +fi yn gyfaill i chwi, ac yr wyf yn dymuno parhau yn gyfaill i chwi; ac y +mae o bwys mawr i ni fod yn gyfeillion. Y mae eich meistr tir urddasol a +haelfrydig wedi erchi i mi hysbysu i chwi ei fod ef yn dymuno eich +ffyniant a'ch cysur--ei fod yn dymuno i chwi wneyd yn dda, ac edrych yn +dda--ei fod yn dymuno i chwi gadw offer hwsmonaeth da, a stoc dda; a'i +fod am i chwi gael pantry llawn a phwrs llawn, a'i fod am i chwi allu +sparin arian bob blwyddyn. Y mae yn beth hollol deg a gweddus i chwi +gael rhywfaint o gyflog am eich gofal a'ch lludded, a rhywfaint o log am +yr arian sydd gennych yn nodrefniad a stociad eich ffermydd; ond ar yr +amserau drwg a dyryslyd hyn, dylech fod yn foddlon ar dalion cymedrol, +eto dylai pob un o honoch gynilo ychydig bob blwyddyn, os na bydd rhyw +dreuliau teuluaidd anarferol yn lluddias hynny. Dylech ymdrechu cynilo +ychydig bob blwyddyn erbyn angen a methiant y dyddiau a ddaw. Ewyllys +arbennig eich meistr tir ydyw i chwi gael pob anogaeth a chefnogiad. +Byddwch yn ddiwyd a gofalus. Gochelwch bob difrod a diogi. Astudiwch +eich cynlluniau yn fanylaidd. Cyn dechreu ar unrhyw orchwyl, eisteddwch +yn gyntaf i fwrw y draul. Cedwch eich cyfrifon yn llawn ac yn eglur. +Ymgedwch gartref hyd y gellwch. Telwch eich ffordd yn gyflawn yn mhob +man wrth fyned yn mlaen. Gochelwch ddechreu rhedeg i ddyled. Na +phrynnwch byth ar y coel. Gochelwch arfer benthyca arian na dim arall. +Cedwch eich buarthau yn gryno, eich cloddiau yn lan, eich cwterydd yn +agored, eich gwrychoedd yn gyfain, eich ffyrdd yn gelyd, eich llwybrau yn +sychion, eich to yn ddiddos, a'ch holl adeiladau mewn trwsiad cyfaddas. +Colled i chwi, yn gystal ag i'ch meistr, fyddai i chwi beidio gwneyd +hynny. Gwn am ddwy neu dair o ysguboriau lle y cafodd tunelli o wair ei +ddrygu y gaeaf diweddaf am fod y to yn gollwng defni. Naw mlynedd yn ol, +darfu i'ch arglwydd tir fyned i draul fawr i wneuthur ffordd newydd drwy +Glyn y Bedw Gleision. Bu bron iawn i mi gorsio mewn mwy nag un man ar y +ffordd honno yn mis Mawrth diweddaf. Nid wyf yn meddwl i neb drwsio dim +arni, nac ar ei phyllau, nac ar ei ffosydd, nac ar ei routs, nac ar y +cloddiau o'i hamgylch, er y dydd y cafodd ei gorffen. Nis gwn yn sicr ar +bwy y mae bai mwyaf yr esgeulusdod, pa un ai ar arolygwyr ffyrdd y dre +ddegwm ai ar denantiaid yr ardal; ond yr wyf yn sicr pe buasai eich +meistr tir yn dyfod ar hyd-ddi yn y Gwanwyn diweddaf, a phe buasai yn +gweled ol teyrnasiad gwlawogydd naw gaeaf ar bob rhan o honi, y buasai yn +gwylltio gymaint fel y buasai yn ysgubo tenantiaid yr ardal honno i +ffwrdd bob un oddiar ei etifeddiaeth. A gwelais hefyd wrychoedd mawr +ceimion cysgodfawr canghenog, heb gael eu torri er dyddiau y Frenhines +Ann, yn lledu eu gwraidd a'u brigau ar draws ac o amgylch rhai o'r dolydd +mwyaf cysgodol yn yr holl wlad. Peidiwch er dim ag aredig mwy o dir nag +a fedrwch wrteithio. Bydd hynny yn sicr o achosi colled. Yr wyf yn +meddwl y gwnai gwisg go dda yn awr ac eilwaith o bridd a chalch, neu o +bridd a thail, i'ch porfeydd a'ch gweirgloddiau dalu yn well O lawer yn y +wlad oer fas wleb anwastad yma nag i chwi lafurio i droi gormod. Gwelais +y dydd o'r blaen, wrth fyned ar draws gyda'r cwn, hen domenydd llydain o +dywyrch ffosydd ar ganol y gweirgloddiau gwair, yn y mannau goreu arnynt; +ac yr oedd argoelion digon eglur fod y tomennau hynny wedi bod yno ar +ffordd y bladur er's degau o flynyddoedd. A gwelais hefyd y cloddiau a'r +ffosydd oddeutu amryw gaeau gwlybion wedi llawn gau, a'r man-ffrydiau sly +yn ymlithro yn ddistaw drwy'r dydd a thrwy'r nos o'r clawdd i'r cae i +andwyo y tir. Yr oeddwn bron gwylltio wrth weled hynny, eisiau fod y +cloddiau a'r ffosydd yn cael eu hagor, a'r tywyrch yn cael eu cymysgu a'r +hen domenydd gorsychion, a'r cyfan yn ol hynny yn cael eu cymysgu a +chalch neu a thail i'w daenu dros y caeau. Gellid dyblu cynnyrch rhosydd +a chaeau gwlybion yn y dull hynny. Y mae rhai yn meddwl y gellid gwneyd +defnydd da o glai drwy ei olosgi. Er mwyn pob peth ymdrechwch ddyfeisio +rhyw foddion er atal egriad, a llifiad ymaith yr ammonia o'ch tomennydd: +neu, mewn geiriau eraill, er atal colli nodd y rhinwedd o'r tail, yr hyn +yw ei nerth fel gwrtaith. Gwelais ddoe, wrth fyned heibio, amryw +domennydd yn bur wasgarog, ar dapiau moelion, llechweddog, digysgod, heb +fod yn agos mor gryno ac mor amddiffynedig ag y buasai yn hawdd iddynt +fod. Yr oedd holl domennydd yr hen Farmwr Clout ar lethr craig, ar fin y +nant; ac yr oedd eu brasder goreu yn llifo ymaith i nychu y brithylliaid +oedd yn y llyn du oddidanynt: ac yr oedd pistyll trystfawr Ffarmwr +Careless yn gwyllt-ffrydio ar draws buarth y ty, a thrwy fuarth yr +ysgubor, a thros ochr yr ydlan, ac i lawr dros y ffordd i'r afon. Y mae +y fferyllwyr craffaf yn dysgu i ni fod llawer iawn o nerth gwrteithiau +cartrefol ein gwlad ni yn cael ei golli trwy fod y tomennydd yn cael eu +gadael yn agored i'r tes ac i'r tymhestloedd. Dyfal astudiwch bob +cynllun a osodir ger eich bron er ysgoi y colledion hynny. Y mae yr hen +dai, a'r hen ysguboriau, ar lawer tyddyn wedi cael eu hadeiladu yn y +mannau mwyaf anfanteisiol. Nid eich bai chwi oedd hynny. Gwn fod lle a +dull adeiladau rhai ffermydd go fychain yn achosi colled o dros ugain +punt yn y flwyddyn. Er pob peth astudiwch a chwiliwch am ryw foddion er +atal i rinwedd eich tomennydd gael ei sugno gan y tes i'r wybren, na +chael ei olchi gan y tywydd i'r mor. Gwn am amryw hen ffarmwyr a +wnaethant lawer o arian yn eu dydd, ac nid wyf yn gwybod eu bod yn enwog +am ddim ond am ruglo y buarthau, a chludo y cyfan i'r domen er ei mwyhau, +ac am ei chadw yn gryno er ei hamddiffyn. Gwnewch eich goreu ymhob modd +i frashau a chynyddu eich gwrtaith cartrefol. Cedwch oriau rheolaidd, yn +enwedig wrth godi ac wrth noswylio, a chyda'ch prydiau bwyd. Dysgwch +eich gweinidogion i fod yn ddiwyd, ac yn gynnil, ac yn onest. Erfyniwch +arnynt er pob peth i fod yn eirwir, ac yn ffyddlon yn eich absenoldeb. +Gwnewch eich goreu ar i bawb drwy'r ardal gael digon o waith. Peth +ofnadwy ydyw meddwl am fechgyn neu ferched ieuainc mawrion cryfion iachus +yn ymsegura mewn syrthni heb ddim i'w wneyd. Y mae llaweroedd drwy +seguryd felly wedi cael eu handwyo am byth. Rhoddwch gymaint o ysgol ag +a fedrwch i'ch plant. Ni fynnwn i er dim, ac yr wyf yn sicr nas mynnai +eich meistr tir er dim, eich rhwymo na'ch gorfodi mewn un modd gyda golwg +ar eich Sabbathau. Y mae yr addoli i fod yn hollol yn ol barn eich deall +a theimlad eich calon eich hun; ond goddefwch i mi ddweyd na welais i +ddim daioni yn dyfod erioed o'r bobl sy'n treulio eu Sabbathau i gysgu a +dylyfu gen a rhodianna a hel cleber. Os byddwch chwi am ryw welliantau +ag y dylai eich meistr tir eich cynorthwyo i'w gyflawni, ystyriwch eich +cynlluniati gyda manylrwydd, a gadewch imi wybod eich cynygion. Yr oedd +yn dda iawn gennyf eich gweled yma mor brydlawn bore heddyw. Y mae eich +cinio yn awr yn barod; ac y mae gennyf i'w hysbysu i chwi y bydd eich +arglwydd tir caredig yn eich dysgnyl oll i giniawa gydag ef yn y Castell +Wyl Fair nesaf. Bydd yno y pryd hynny amryw foneddigion profiadol +dysgedig i esbonio i chwi ryw egwyddorion newyddion gyda golwg ar ansawdd +gwahanol briddoedd, a gwahanol wrteithiau, a gwahanol lysiau, yn nghydag +amryw bethau eraill cysylltiedig a llwyddiant amaethyddiaeth. Gadewch i +ni fyned oddiyma yn awr i'r ystafell ginio. Ni gawn ar ol cinio yfed +iechyd da ein brenhines a'ch meistr tir; ac yna ymwasgarwn bob un i'w +gartref." + +"Aros, John, aros; yr wyt ti yn awr yn pregethu dyledswydd i dy uwchradd, +a hynny mewn dull pur gyfrwys. Yr wyf wrth dy wrando wedi colli adeg i +weled cychwyniad y llwynog; yr wyf eisus yn rhy ddiweddar, ac mi gollaf +hynny o sport." + +"Yr wyf yn deisyf eich pardwn, my lord; yr oeddwn yn rhy ddifeddwl wrth +gymeryd eich amser chwi felly; ond yn wir, ni buaswn i byth yn dweyd +cymaint oni buasai eich bod chwi yn gwenu mor isel ac mor garedig wrth +wrando. Mi af fi adref gynted ag y gallaf bellach." + +"Aros, John, aros--paid a myned yn union eto. Yr wyf fi yn hoffi clywed +hen denant fel tydi yn dweyd ei feddwl a'i brofidd yn rhydd ac yn eglur. +Ychydig iawn yn wir wyf fi yn hidio yn awr am golli rhyw dipyn o sport ac +o lafur yr hela llwynog. Nid oes gennyf fi yn awr ddim cymaint o flys at +bethau felly ag a fu gennyf unwaith; ac yn wir yr wyf yn ofni ein bod ni +ar ddyddiau hela fel hyn yn gwneyd cryn niwaid i borfeydd a gwrychoedd a +chaeau yd ein tenantiaid. Y mae ein mintai heddyw rhwng cwn a meirch a +dynion yn un bur fawr. Yr wyf yn ofni fod ein blys ni am sport yn costio +yn lled ddrud iddynt hwy. Yr ydym, yn gyntaf, yn diygu eu meusydd hwy ar +ddyddiau ein helwriaeth. Yn ail, eu gwellt a'u hegin a'u hyd hwy sydd yn +porthi ac yn pesgi ein cwningod a'n hysgyfarnogod a'n hadar tewion ni. Yn +drydydd, y maent hwy yn lled fynych yn gorfod lletya a byrddio ein milgwn +a'n bytheuaid ieuainc ni, pan y bydd tymor sport yr hela drosodd. Ac yn +bedwerydd, os digwydd iddynt hwy rywdro, yn rhyw ddull, ddyfod ar draws +petrisen, neu gyffologyn, neu gyw pheasant, neu gwningen, neu ysgyfarnog, +dyna, hwy ar unwaith wedi ymddyrysu yn rhwydau ein deddfau helwfiaeth ni; +ac wrth ymwingo i geisio dianc yn rhydd, y maent y rhan amlaf yn colli eu +tymherau, ac wedi hynny yn colli llywodraeth eu tafodau, ac bob yn dipyn +ar ol hynny yn colli eu ffermydd. Atolwg, John, a fedri di ddweyd i mi +pa faint o gost i denant ydyw cadw bytheuad neu filgi ieuanc?" + +"Na fedraf, my lord, ddim dweyd hynny yn fanwl. Byddai yn drueni +creulawn hanner newynu ci ieuanc. Os caiff ei gadw yn dda, costia +gymaint a chadw mochyn; ac y mae y gofal o gadw ci ieuanc yn rhywbeth. Y +mae helgi ieuanc cryf gwresog weithiau yn bur chwareus, braidd yn rhy +chwareus ar adeg yr wyn bach; ac y mae yn anhawdd iawn gennyf feddwl am +gi ieuanc wrth ei gadwyn ddydd a nos, ac edrych arno yn neidio o'm deutu +gan ymbil arnaf a'i wen, ac a'i ddeigryn, ac a'i lygaid, ac a'i ochenaid, +am ei ollwng yn rhydd o'i gadwyn i gael rhoddi mymryn bach o dro gyda mi +drwy y coed a'r caeau." + +"Ond, John, wyt ti yn golygu fod ein game ni, sef ein hadar a'n +hysgyfarnogod ni, yn peri colled i'r tenantiaid?" + +"Byddai yn well gennyf, my lord, beidio ateb y gofyniad yna." + +"Yn enw dyn, John, pam?" + +"Am nad yw y tenant byth ar ei ennill wrthsiarad ar bwnc fel yna." + +"Twt, twt, John; yr oeddwn i wedi clywed dy fod di bob amser yn barod i +ddweyd dy feddwl yn eglur a didderbynwyneb ar bob pwnc. Y mae fy +ngofyniad i yn un digon dealladwy--A ydyw ein hysgyfarnogod a'n hadar ni +yn achosi colled i'n tenantiaid?" + +"Wel, ydynt, my lord, y maent; y maent yn sicr. Y mae y tenant yn cael +rhy fach yny dyddiau yma am besgi beef a mutton; ac nid yw yn cael dim am +besgi cwningod ac ysgyfarnogod, ond rhyw ychydig o wenwyn ac o ddrwg +ewyllys yn awr a phryd arall. Ni chefais i ddim cymaint o golled +oddiwrth game ag a gafodd rhai tenantiaid; ond mi wn i am rai mannau lle +y mae game yn cael brasder y porfeydd, a defnydd bara y tylwyth. Dyna'r +gwir, my lord; ond yr wyf yn ofni fy mod yn eich digio wrth ei ddweyd." + +"Nac wyt yn wir, John, nac wyt yn wir. Paid a meddwl fy mod wedi +tramgwyddo o herwydd yr hyn a ddywedaist heddyw. Da iawn gennyf fy mod +wedi cael cyfle i glywed dy farn a'th deimlad am y pethau yma. Byddai yn +burion peth i ni gael adegau mynychach i glywed ein tenantiaid yn adrodd +tipyn o'u helyntion; ac yn wir yr wyf fi bron iawn a blino ar bryder a +rhwysg a rhodres bywyd uchel cyhoeddus, a rhyw ffurf-ddefodau swyddogol +diddarfod. Yr wyf yn bwriadu edrych i mewn dipyn manylach rhagllaw i +amgylchiadau fy etifeddiaeth, ac i gyfleusderau a chysuron y rhai sydd yn +byw ac yn llafurio danaf. Y mae rhyw ddyledswyddau yn perthyn i bob +meddiannau. Y mae rhyw rwymedigaethau yn nglyn a phob eiddo; ac yn wir +yr wyf fi am wneuthur mwy o hyn allan tuag at gynorthwyo fy nhenantiaid +ymdrechgar. Yr wyf yn ofni yn fawr; ac yn wir, yr wyf yn gorfod hollol +gredu ein bod ni, arglwyddi tiroedd, wedi bod yn llawer rhy esgeulus o +ddyledswyddau blaenaf cylchoedd pwysig ein sefyllfa gymdeithasol; a bod +hynny wedi bod yn golled fawr i ni ein hunain, yn gystal ag i eraill. Y +mae arglwyddi y gweithiau haearn yn gwybod maint a nerth a thraul eu +ffwrneisiau. Y mae arglwyddi y mwnau yn gwybod hanes traul a chynnyrch +eu cloddfeydd. Y mae y manufacturers yn dyfal ymgais o hyd am +berffeithio eu peiriannau. Y mae y masnachwr yn astudio yn barhaus y +dulliau goreu i drefnu cistau a shelffydd a byrddau gwerthu ei fasnachdy. +Y mae y marsiandwr yn gwybod yn dda am dunelliad ei longau:--ond nid ydym +ni, y meistri tiroedd, wedi rhoddi bron ddim o'n meddwl erioed ar +gyfansoddiad gwrtaith, nac ar drefniad lleoedd tomennau, nac ydlanau, na +chyfansoddiad cutiau, nac ysguboriau, nallaethdai, na ffyrnau, na ffyrdd, +na ffosydd, na gwrychoedd, na buarthau, na nemawr o ddim o gyfleusderau +ein ffarmdai; ac y mae yr esgeulusdra cywilyddus yma wedi bod yn achos o +golledion trymion i ni ein hunain, ac i'n tenantiaid. Ond yn wir, yr wyf +fi o hyn allan yn bwriadu talu mwy o sylw i'r pethau hyn." + +"Wel, yn wir, my lord, y mae yn dda iawn genyf fi eich clywed chwi yn +dywedyd hynny, oblegid yr wyf yn gwybod y bydd eich sylw a'ch cyngor a'ch +cefnogiad chwi yn sicr o fod o les anrhaethol i'ch tenantiaid a'u +teuluoedd, ac yn elw mawr hefyd i'ch etifeddiaeth yn ei holl +gysylltiadau. Bum i yn meddwl lawer gwaith, my lord, pe buasai +perchenogion etifeddiaethau llydain fel eich un chwi, ac un Marshall +Victor, ac un Countess Southland, ac un Duke Northland, yn cyduno i dalu +i ddarlithydd dawnus, dysgedig, profiadol, am esbonio i'r tenantiaid +wahanol ganghennau amaethyddiaeth, y buasai hynny yn ateb dibenion +gwerthfawr, ond cynnal y cyfarfodydd mewn lleoedd cyfleus, ac ar adegau +priodol. Ond dylai y darlithydd fod yn ddyn ymarferol yn gystal ag yn +ddyn dysgedig; a dylai fod ganddo ddigon o dymer dda, ac o amynedd gwr +boneddig, i gymeryd ei holi a'i groesholi gan yr hen Ffarmwr Grey, a'r +ffarmwr ieuanc ymchwilgar Dicky Price, yn niwedd pob darlith, gyda golwg +ar draul a holl gysylltiadau eraill y gwelliantau a fyddai y darlithydd +am gynnyg i sylw y tenantiaid. Oblegid yr wyf fi yn credu, my lord, fod +llaweroedd o'r scriblwyr barfog Llundeinaidd fu'n ysgrifennu yn ddiweddar +i'r newyddiaduron ynghylch gwelliantau amaethyddol llechweddi a rhosydd +Cymru wedi gwneuthur cam mawr a thenantiaid craffus ac ymdrechgar. Y mae +yn ddigon hawdd gwybod mai ar ol cinio go fras, a diod go gref, yr oedd y +scriblwyr barfog hynny yn dychymygu eu cynlluniau, ac yn gwneyd i fyny eu +cyfrifon; ond nis gwn i ddim nad oedd rhyw grach-arglwydd go anghenog yn +talu am eu cinio, er cael tipyn o logic cockney y papyr newydd yn esgus +dros ei waith yn codi rhenti afresymol. Hoffwn i yn fawr iawn gael newid +lle ag un o'r scriblwyr gwalltog hynny am dair blynedd. Cai ef ffarmio +ochrau Cilhaul Uchaf, ac eisteddwn innau wrth ei ddesc yntau i gadw y +cyfrifon. Yr wyf fi yn wir awyddus, my lord, am welliantau. Y mae yr +oes yma yn oes am welliantau, a diwygiadau, a dyfeisiau. Gellir dichon +ddyfod o hyd i egwyddorion a chynlluniau ag a all fod o les mawr i +ffarmwyr. Nid oes gennyf fi ddim cydymdeimlad a'r ffarmwyr musgrell diog +llygad-gauad ag ydynt ding-dong yn yr un man o hyd, yn esgeuluso neu yn +gwrthod pob gwelliant profedig er teced y byddo yn cael ei osod ger eu +bron, ac er taered y byddo yn cael ei gymhell i'w hystyriaeth; ond yr wyf +ar yr un pryd yn protestio yn erbyn cynlluniau gwylltion, a chyfrifon +bylchog gwallus, y scriblwyr menyddboeth penfeddal sy'n ysgrifenu +llythyrau i'r newyddiaduron am geiniog y line gan y swyddfa, neu am gig +rhost a grog gan arglwydd y tyddyn: peth ofnadwy ydyw ysgrifenu am gyflog +er mwyn boddhau pobl nad ydynt am wybod y gwirionedd." + +"Eh, oh, John, yr wyt ti yn dechreu twymo mymryn yrwan, ac yn myned +braidd yn ddoniol. Rhaid i mi fyned yn awr. Glywi di swn gwyllt y +bytheuaid? Y maent yn fyw ar eu full cry. Yr wyf yn gobeithio cael dy +weled yn fuan eto; ac fel y dywedais o'r blaen, byddaf yn sicr o gofio am +dy achos pan ddaw diwrnod yr Audit." + +Daeth dydd yr Audit, a gofynnodd y lord i'r steward paham yr oedd John +Careful yn ymadael o'r Cilhaul Uchaf. Atebodd y steward mai o herwydd ei +fod o hyd yn achwyn ar y codiad diweddar, a'i fod wedi dywedyd drachefn a +thrachefn nad allai ddim talu y rhent presennol; ac am fod pobl ieuainc +cryfion, newydd briodi, pur gyfrifol, yn gwbl barod i gymeryd y ffarm am +y rhent presennol. + +"Ond dywedir i mi," meddai'r lord, "fod John Careful wedi gwario llawer +iawn mewn gwelliantau yno, a bod ei blant oll yn rhai sobr, deallus, a +gweithgar, dros ben, a'u bod wedi llafurio llawer yno. Byddai yn dda +iawn gennyf pe medrem ddyfod i ryw gytundeb yn eu hachos. Byddai yn +ofidus gennyf golli y fath denantiaid." + +"Yr wyf yn ofni, my lord, os gwnawn blygu i ostwng y rhent iddynt hwy, y +deuwn ni i ddyryswch diderfyn gyda thenantiaid eraill." + +"Wel, dichon y dylem ni adystyried achos yr holl denantiaid, ac y dylem +gymeryd rhyw sylw neillduol o'r rhai sydd wedi gwario a llafurio fwyaf +mewn gwelliantau." + +"Na, yn wir, nid yn awr, my lord, os gallwn mewn modd yn y byd osgoi +hynny. Buasai yn dda iawn pe buasai mwy o ystyriaeth ac o bwyll yn bod +yn yr amser a aeth heibio, a phe buasai mwy o ymchwiliad yn cael ei wneyd +i draul a llafur tenantiaid mewn gwelliantau yn amserau rhai o'r +prisiadau a wnaethpwyd yn y blynyddoedd a aethant heibio,--ond nis gallwn +ni ddim galw yn ol yn awr yr adegau hynny. Y mae'r camgymeriadau a +wnaethpwyd yn awr yn hen. Y maent yn hen bethau wedi myned heibio. Nid +ellir dim eu galw yn ol yn awr. Y mae yn rhy ddiweddar yn awr i feddwl +am eu hadystyried. Y mae yr ymwthio am ffermydd yn parhau o hyd, yn +enwedig yr ymwthio am y ffermydd ag ydynt mewn trefn weddol o dda; ac yn +wir, nid wyf fi ddim yn meddwl, pe baem ni yn gostwng, ac yn gostwng +llawer i'r Carefuls, y gofynnent byth eto am Gilhaul Uchaf. Y mae cryn +ysbryd ymsymud ac ymfudo yn awr yn y wlad. Nis gwn yn sicr beth ddaw o +honi. Mae rhai tenantiaid yn dechreu myned braidd yn ystyfnig, ac yn wir +weithiau yn dafodog." + +"Ydych chwi wedi addaw Cilhaul i ryw un?" + +"Na, nac ydwyf, my lord, ddim wedi ei haddaw; ond yr ydwyf, my lord, bron +cystal a bod wedi ei haddaw i Mr. a Mrs. Jacob Highmind. Y maent yn bobl +ieuainc bywiog, boneddigaidd, gwetlhgar, diolchgar, yn geraint i +deuluoedd Eglwysig, o egwyddorion ystwyth, plygadwy, conserva-toriaidd. Y +mae ganddynt ddigon o arian at eu llaw, ac y maent yn debyg o drin yn dda +ragorol, mewn dull fydd yn enw ac yn elw i'r estate: a'r hyn sydd o +braidd fwy pwys na dim ydyw, y cawn ni glywed yn ddistaw o bryd i bryd yr +oll fydd yn cael ei ddweyd a'i wneyd yn yr ardal. Gallaf sicrhau i chwi, +my lord, fod yr Highminds yn bobl barchus iawn. Y maent yn perthyn dipyn +i deulu dylanwadol y Sliminds. Yr wyf yn addef fod y Carefuls yn bobl +ddiwyd, geirwir, ymdrechgar, cymydogol; ond y maent yn GAPELWYR pur +dynion." + +"Wel, beth er hynny, yr oedd eu hynafiaid yn gapelwyr tynion, ond yr +oeddynt yn denantiaid rhagotol." + +"Ie, dichon eu bod, my lord, ond nid oedd y tadau ddim mor ystyfnig, ddim +yn agos mor dynion, a'r bobl yma. Nid yw y bobl yma ddim yn myned i'r +Eglwys hyd yn nod a'r wyl y Groglith, nac ar Sul y Pasg, nac ar ddydd lau +y Dyrchafael, nac ar ddydd Nadolig ein Harglwydd, na dydd puredigaeth y +fendigedig; forwyn, na dydd y santeiddlan wirioniaid, na dydd cydfrad y +Papistiaid, na dydd merthyrolaeth y brenin Siarles, na dydd adferiad y +brenhinol deulu, na dydd St. Bartholomeus, na dydd St. Andreas, nac un +dydd gwyl arall." + +"Da iawn genyf eich bod chwi a'm stewardiaid eraill yn meddwl mor barchus +am ordinhadau crefydd, ac yn dwyn y fath sel dros yr Eglwys. Diau eich +bod yn cael ymgeledd gwerthfawr i'ch cyflwr ar ei gwyliau santaidd. +Attolwg, a fuoch chwi yn yr Eglwys ar y gwyliau a enwasoch?" + +"Beth, my lord, ddarfu i chwi ofyn yn awr?" + +"Gofyn a fuoch chwi yn yr Eglwys ar wyl y Groglith, ac ar wyl y Pasg?" + +"Y Groglith a'r Pasg ydych chwi yn ddweyd, my lord?" + +"Wel, ie, y Groglith a'r Pasg. A fuoch chwi yn yr Eglwys y dyddiau +hynny?" + +"Y Groglith a'r Pasg! jaist,--gadewch i mi gofio? Yn--yn--yn yr +Eglwys;--naddo, jaist, my lord, darfu i mi ddarllen y llithiau a'r +gweddiau gartref foreu Sul y Pasg; ac yr oedd acw dipyn o'r tannau ac o'r +dawns gan y bobl ieuainc acw ddydd y Groglith; ac yr oedd eu mam am i mi +aros gartref gyda hwy." + +"Wel, fuoch chwi yn yr Eglwys wyl y Dyrchafael?" + +"Yn wir, my lord, y mae hynny yn rhy anhawdd i mi gofio yn awr." + +"Wel, fuoch chwi yn yr Eglwys y Sul diweddaf?" + +"Y Sul diweddaf--aroswch chwi, pryd yr oedd hynny hefyd;--na, jaist, my +lord, yr oeddwn i yn bur gwla gan gur yn fy mhen ar ol cinio lled hwyr y +dydd Sadwrn o'r blaen. Yn wir-ionedd-i, my lord, yr oeddwn i wedi hollol +fwriadu myned i'r biegeth fore gwyl merthyrolaeth Sant Siarles, oblegid +yr oeddwn i am gael clywed pregeth yn iawn ar y testun hynny; ond yr oedd +hi mor ofnadwy o oer, fel y gwyddoch chwi, yn niwedd Ionawr, fel y buasai +yn ddigon am fywyd undyn i fyned i'n Heglwys ni y bore hwnnw. Yr wyf fi, +my lord, yn ceisio myned i'r Eglwys bob amser ag y gallaf, ond gwyddoch +ei bod yn llawer haws i'r tenantiaid fyned nag ydyw i mi fyned. Nid oes +ganddynt hwy ddim gofalon i'w rhwystro, ac y maent yn ddigon cryfion i +ddal pob tywydd; ac y maent yn medru myned i'w cyrddau eu hunain pan y +mynnant." + +"Dywedasoch chwi gynnau nad oedd tadau y Careful ddim yn gapelwyr mor +dynion ag ydynt hwy." + +"Do, my lord, mi ddywedais hynny, ac yr wyf fi yn credu hynny; ac y mae +eich lady chwi a gwraig y person hefyd yn dweyd ac yn meddwl yr un peth, +ac y maent am i mi arfer awdurdod fy sefyllfa i'w plygu i fyned i'r +Eglwys: ac yn wir, yr wyf fi yn credu, my lord, y dylid eu plygu --eu bod +hwy yn llawer mwy cyndyn nag oedd eu tadau." + +"Nid doeth fyddai i ni fyned i ddadl ar beth fel hyn; ond yr wyf fi yn +credu eich bod chwi yn cam-gredu. Yr wyf fi yn credu fod y tadau yn +llawn mor dynned anghydffurfwyr a neb sydd i'w cael yn awr. Y mae yn +ffaith, yn ffaith ag sydd ar gof a chadw hyd heddyw, i geidwad parc fy +hen-hen-dad cu gyduno a bwtler Judge Jeffry i gasglu mob o hogiau, hogiau +mawrion; ac yr oedd rhai o honynt yn hogiau penlas, clun-gloff, a +gwargam, i luchio hen-hen-dad cu y Carefuls ag wyau gorllyd, pan oedd yr +hen wr yn myned i'w gapel bychan wrth Droed y Foel un bore Sabbath; ac yr +ydys yn gwybod hefyd i geidwad y parc a'r bwtler gael eu cymhell a'u +cynhyrfu i fynnu y sport hynny gan rywbeth a ddywedwyd ar frecwast yn nhy +y Judge y bore hwnnw; a gallaf ddywedyd i chwi yn mhellach fod capelydd y +Judge, a rector y plwyf, a'u gwragedd, yn brecwesla gyda'r Judge y bore +hwnnw: ac yr oedd y tair lady yn llawn bywyd, ac wrth eu bodd yn +cynorthwyo i dynnu cynllun sport yr wyau gorllyd; ac yr oeddynt oll ar y +pryd yn disgwyl y cerbyd i'w cario at gymun sanctaidd corff a gwaed y +Ceidwad wrth fwrdd allor yr Eglwys: ond aeth yr hen wr i'r capel drwy y +mob, a'r poeredd, a'r llaid, a'r wyau, a heibio i gerbyd y Judge, a bu +fyw a marw yn denant Cilhaul, ac yn gapelwr hefyd. Yr wyf fi yn credu +fod oes yr wyau gorllyd yn un llai creulawn tuag at anghydffurwyr nag +ydyw yr oes wengar foneddigaidd athrodaidd hon, pan y mae dynion da, +gonest, diwyd, dirodres, yn cael eu cyfrwyswthio o'u ffermydd o herwydd +eu syniadau crefyddol. Yr oedd y ceinioca gynt i brynnu wyau gorllyd yn +beth llawn mor deg ag ydyw defnyddio arian treth i rannu torthau gwynion; +ac yr wyf fi yn sicr ei fod yn dro llai bawaidd o'r hanner i luchio yr +hen-hen-dad cu ag wyau nag ydyw yn awr i wthio ymaith ei orwyr o'r ffarm. +Yr wyf yn deisyf arnoch ddyfod i ryw gytundeb a'r Carefuls. Y mae eu +tadau wedi bod yn ffyddlon i ni, ac yn ymdrechgar ar yr estate am lawer +oes. Ni fynnwn er dim golli y fath hen deulu. Er mwyn pob peth peidiwch +a gadael iddynt fyned i America." + +Y newydd nesaf a glywodd teulu y Carefuls oedd fod y ffarm wedi ei gosod +i Mr. Jacob Highmind; ac felly darfu iddynt barotoi yn ddiwyd, ond yn +ddistaw, tuag at eu mordaith; a darfu i dros bymtheg ar hugain o +grefftwyr a llafurwyr goreu y gymydogaeth ymfudo ymaith gyda hwy. + +Ychydig ddyddiau cyn eu hymadawiad, galwodd Mr. Careful yn swyddfa y +steward ar y Green; ond pan ydoedd yn sefyll wrth y drws, ac yn curo, +gwelodd y steward ochr ei wyneb drwy gil y ffenestr, a chyflym ymguddiodd +allan o'r swyddfa, gan roddi awgrym a'i fys ac a'i lygad i'r clercod i +ddweyd wrth John Careful ei fod ef oddicartref. Wrth glywed fod y +steward oddicartref, gofynnodd John Careful i'r clercod a oedd Mrs. +Steward gartref? Atebodd y clerc uchaf ei bod, ond ei bod wedi cael yr +influenza mor ddrwg fel nas medrai ddyfod o'i hystafell. + +"Yr wyf yn meddwl eich bod yn camgymeryd," ebe'r hen ffarmwr dan ledwenu, +"oblegyd mi welais i ei gefn ef, ac mi welais ei hwyneb hithau y foment +yma i lawr yn y breakfast-room." + +"Yn enw pob dyn," ebe'r clerc, "ond os ydynt hwy yn y breakfast-room, +dichon y daw ef i mewn yma bob yn dipyn: ellwch chwi aros nes y daw?" + +"Nac allaf; nid oes genyf fi ddim busnes o ddim pwys ag ef yn awr. Yr +wyf fi wedi talu fy holl gyfrifon iddo, a'u talu oll yn eu diwrnod. Nid +oeddwn i ddim ond galw wrth y drws i roi fy nghompliments iddo with +ymadael. Gellwch chwi, os gwelwch yn dda, wneuthur hynny drosof fi; a +dywedwch wrtho, os pery business y stewardiaid i fyned wysg ei din, ac ar +i lawr, yn y wlad yma, fel y mae yn myned yn awr, y gwnaf fi fy ngoreu i +gael gwaith neu ffarm iddo yn America. Y mae business y stewardio wedi +gweithio ei hun allan yn hollol mewn parthau helaeth o'r Iwerddon, ac +mewn rhai conglau o Gymru a Lloegr hefyd; ac os bydd y steward, neu ei +hen weddw, neu rai o'i blant, yn dymuno i mi a'm plant chwilio am ffarm +dda iddynt yn y gorllewin pell, y gwnawn i unrhyw gymwynas felly iddynt +ag fydd yn ein gallu. + +Yr oedd y steward a'i wraig yn y passage yn clywed yr ymddiddan yma; a +chydag i'r hen ffarmwr droi ei gefn o'r swyddfa, daeth y steward i mewn, +a dywedodd gyda swn gofid ei bod yn ddrwg iawn ganddo na buasai yn gofyn +i'r hen ddyn ddyfod i mewn i'r ty i gael gwydriad ffarwel. "Oblegid," +meddai'r steward, "y mae John Careful mewn gwirionedd yn ffarmwr da, ac y +mae ei blant yn rhai pur weithgar, a'r unig beth oedd yn eu gwneyd mor +atgas yn ein ty ni, gyda Mrs. Steward, a'r plant yn enwedig, oedd eu bod +mor ystyfnig, a braidd yn dafodog, os tybient eu bod yn cael eu gwasgu." + +Gydag i'r Carefuls gymeryd llong a hwylio ymaith, gwahoddodd Mrs. Steward +y tenant newydd a'i wraig i ddyfod i'r Green i de. Yr amcan o hynny, +mewn enw, oedd i'r steward a'i deulu gael cyfle i roddi cyfarwyddiadau i +Mr. a Mrs. Highmind gyda golwg ar driniad dyfodol Cilhaul Uchaf; ond yr +amcan mewn gwirionedd oedd i deulu y steward gael gwybod teimladau a +syniadau a dywediadau y cymydogion gyda golwg ar wthiad ymaith y Carefuls +o'u ffarm. Adroddodd Mr. a Mrs. Highmind wrthynt bob peth oeddynt wedi +glywed gan bawb; a threuliwyd dwy awr a hanner felly yn bur ddifyr i +redeg dros holl helynt yr holl gymydogion. Gwyddai Jacob Highmind yn bur +dda am ragfarn teulu y steward yn erbyn rhyw bump neu chwech o'r +cymydogion, a gwyddent hefyd yn eithaf da pa fodd i borthi y rhagfarn +hwnnw; a buont yn bur llwyddianus i goginio i'r stewart a'i deulu wledd o +athrod o'r fath a garent; a phan oeddynt ar gychwyn adref o'r Green, +crybwyllodd y steward yn bur siriol wrthynt ei fod ef am ailwneyd aelwyd +y parlwr a phapuro y muriau, a'i fod am seilio y lofft wely oreu, a +helaethu ei ffenestr; a'i fod am wneuthur back-kitchen newydd iddynt, a +symud y grisiau o ochr y kitchen i dalcen uchaf y back-kitchen; a'i fod +am wneyd ffwrn a chodi boiler yn nhalcen isaf y back-kitchen; ac y mynnai +fflagio y seler; ac y caent dy bach mawr y tuhwnt i'r twyn ffebrins +pellaf yn yr ardd; ac y mynnai droi y pistyll o'r tu wyneb i'r tu cefn +i'r ty, heibio i ddrws y back-kitchen; a'i fod heblaw hynny yn cynllunio +amryw gyfleusderau eraill iddynt; ac ychwanegodd gyda wyneb pur siriol ei +fod yn disgwyl y gwnaent yn dda yn Nghilhaul Uchaf. "Oblegid," meddai +ef, "y mae yn ffarm bur helaeth; ac, a dweyd y gwir i chwi yn ddistaw, y +mae y Carefuls wedi ei gadael yn y drefn oreu, ac yn y galon oreu. Mewn +un gair, yr oedd yn amhosibl iddynt ei gadael mewn cyflwr gwell." + +Ymadawodd Mr. a Mrs. Highmind o'r Green mewn ysbrydoedd pur uchel, a +chydymroisant yn egniol i ddechreu ffarmio; ond buont dipyn yn anlwcus yn +newisiad eu gwasanaeth-ddynion. Nid oedd y bugail ddim yn un rhy graff, +na rhy gyflym, na rhy ofalus; ac nid rhyw law wastad iawn oedd gan yr +aradrwr--byddai ei gwlltwr yn bur fynych ar wyneb y tir, wedi cael ei +wthio allan gan garreg--neu ynte byddai yn glynu ac yn plygu ar y graig +ddu ag oedd yn waelod i dros hanner tyddyn Cilhaul; ac yr oedd yn hoff +iawn hefyd o we hir y pum ceffyl, ac o'r hwshings, a'r martingals, a'r +mwng ribanawg, a'r cynffonau plethedig. Ac yr oedd y cow-man a'r laeth- +forwyn yn bur hoff o fod gyda'u gilydd yn mhob man y gallent; a deallwyd +bob yn dipyn ei bod hi yn colli gryn lawer o'r llaeth os digwyddai ef fod +yn agos. A'r hyn oedd yn waeth na'r cyfan, dechreuodd Mrs. Highmind gael +ei blino yn fawr yn y boreuau gan anhwylderau y cylla: a chafodd anwyd +trwm iawn un bore wrth hebrwng y buchod o'r fuches i'w porfa, drwy fod ei +hesgidiau braidd yn deneuon, a'r gwlith heb godi, a dichon iddi gael +ychydig o gnau yn y gwrych wrth ddyfod adref. Beth hynnag, gorfu iddynt +gyflogi nurse o gryn fedr ac o gryn brofiad, ac yr oedd galwad hefyd ar +Mr. Highman i fod yn y ty y rhan fwyaf o'i amser ymhell cyn, ac ymhell +wedi, gorweddiad i mewn Mrs. Highmind; a phan y daeth rhybudd am y +diwrnod rhent, deallodd ei fod yn fyr o ddeg punt ar hugain, a galwodd yn +union gyda'i hen ewythr Thomas ap Owen i ddweyd ei gwyn wrtho--ei fod +wedi myned i gryn draul yn y chwe mis diweddaf i ddodrefnu y ty a phethau +eraill; fod y steward wedi adnewyddu a chrynhoi llawer iawn ar y ty, a'i +fod yntau wedi prynnu soffa, a bwrdd mahogani, a chadeiriau mahogani, i'r +parlwr, a drych mawr uwchben y tan; a'i fod hefyd wedi cael gwely +mahogani, a dodrefn gwely i gyfateb i'r ystafell uwchben y parlwr; a'u +bod wedi cael gwely newydd, a chist-ddillad fawr dda iawn, i'w hystafell +ei hunain, a llawer o bethau newyddion eraill. Gofynnodd ei hen ewythr +iddo braidd yn sydyn a oedd efe wedi prynnu y pertiant torri gwellt, a'r +peiriant chwalu clapiau, ag oedd ef wedi son am brynnu. Atebodd yntau +nad oedd--nad oedd yn wir ddim wedi gallu eu prynnu, fod treuliau +meddygol a theuluaidd wedi chwyddo i fyny i fwy nag oedd efe wedi allu +rag gyfrif; a'i fod o herwydd hynny wedi methu prynnu amryw bethau ag yr +oedd eu mawr eisiau tuag at wasanaeth y ffarm. Dywedodd ei hen ewythr +wrtho y gallai roddi benthyg pum punt ar hugain iddo am bum mis, ond nad +allai roddi dim ychwaneg iddo; ei fod ef yn fynych mewn prinder ei hun; +ei fod yn gorfod rhoddi llog hynny o arian oedd ganddo wrth gefn i wneyd +i fyny y rhent; a bod yn rhaid iddo gael y pum punt ar hugain yn ol cyn +Gwyl Fair. Yr oedd Mr. Highmind yn ddiolchgar iawn i'w hen ewythr am ei +gymwynas, a sicrhaodd wrtho y gofalai am dalu yn ol mewn amser prydlawn. +Trwy gael benthyg fel hyn gan ei ewythr, casglodd ddigon rywfodd i dalu +ei rent Gwyl Fihangel. A thoc, toc, toc, bion fel breuddwyd, dyma ddydd +rhent Gwyl Fair yn dyfod ar ei warthaf, ac yr oedd Mr. Jacob Highmind +druan yn gwbl amharod i dalu yn ol i'w ewythr, nac i dalu i'w arglwydd +tir nac i'r gweision. Yr oedd wedi talu ei dreth tlodion, a'r degwm, a'r +dreth Eglwys, a threth y gig a'r cwn, a dyna y cyfan; ac felly aeth +eilwaith at ei hen ewythr, ac eglurodd ei amgylchiad iddo, ac erfyniodd +arno fyned gydag ef i'r banc i fod yn feichiau yno drosto am bedwar ugain +punt. Yr oedd yn bur anhawdd gan yr hen ewythr fyned gydag ef i'r banc, +ond aeth o'i led anfodd; oblegid yr oedd yn gweled mai dyna oedd yr unig +ffordd iddo gael ei bum punt ar hugain yn ol y pryd hynny. Pan oeddynt +ill dau yn y banc, rhoddodd Highmind rywfodd na'i gilydd awgrym distaw +i'r bancer i dynnu y draft am gant a deg, yn lle am bedwar ugain; a chyn +pen yr hanner blwyddyn, yr oedd tymhor rhediad y drafft hwnnw ar ben, a'r +trydydd dydd rhent wrth y drws; a gorfu Highmind druan werthu y pigion +o'i stoc er ad-dalu y drafft hwnnw a'i logau yn y banc, ac er cyfarfod +talion eraill yr hanner blwyddyn hynny. Daethstori y banc, a gwerthiad +anamserol colledfawr cymaint o stoc Cilhaul, bob yn dipyn i glustiau y +steward, a bu geiriau go uchel a go gas rhyngddo ef a Highmind; a than +ddylanwad gofid a gwenwyn yn wyneb ei golledion, ac wrth gael ei drin, +cynhyrfodd a sorrodd Highmind gymaint fel ag y dywedodd nad allai byth +byth dalu am y ffarm yn ol y prisiau a'r talion presennol, a'i fod wedi +hollol wneuthur i fyny ei feddwl i fyned o Gilhaul gynted byth ag y +medrai; a'i bod yn ddrwg iawn ganddo fod y diwrnod iddo roddi notice am y +flwyddyn honno wedi myned heibio: ei fod yn gallu rhagweled yn ddigon +amlwg y byddai yn sicr o golli y 300 pounds goreu o'i 600 pounds cyn y +medrai gael Cilhaul oddiar ei ddwylaw. A bu yn ol ei rag-gyfrif. Wrth +arwerthu y stoc a'r offer ar derfyn y tair blynedd, cafodd ei fod wedi +colli ymhell dros dri chant o bunnau. + +Deallwyd erbyn hyn mai cryn orchwyl i denant newydd--i'r mwyaf lwcus a +llafurus--fyddai gwneyd y gofynion o Gilhaul; a thaenwyd y farn am hynny +ar ol dydd ocsiwn Highmind ymhell ac agos. Gwyddai pawb nad oedd +triniaethau tair blynedd Highmind wedi gwneuthur dim lles i'r ffarm; a bu +ei henw, a "to be let," ar ei ol, am wythnosau lawer mewn llythyrenau +mawrion yn y newyddiaduron, ac uwch y tan yn yr offices, a'r news-rooms +a'r tap-rooms, ac ar byst y tollbyrth, ac ar dalcen y farchnadfa, a holl +furiau y dref. "CILHAUL AR OSOD" oedd o flaen y llygaid pa le bynnag yr +elid. Daeth pump neu chwech o ddynion dyeithr o bell i'w golwg, ond +trodd pob un o honynt adref heb wneuthur unrhyw gynhygiad. O'r diwedd +galwodd y steward y baili ato, a dywedodd, + +"Yr wyf yn ofni y rhaid i ni sefyll at Cilhaul am y flwyddyn yma; a rhaid +i ni ymroi i ffarmio gystal ag y medrwn ni. Ni geisiwn borfau mwy o +honi, ac aredig llai o honi, nag oedd Jacob Highmind yn wneyd. Rhai pur +dibrofiad a diofal oedd Jacob a'i wraig. Mi ofynnaf fi i'm cyfaill +craffus W. Wilful, Yswain, o Severn-mead, am fyned i lawr gyda chwi i +ffair Midland i brynnu Herefords a Southdowns i ni; ac yr wyf yn bur +hyderus y gwnawn yn dda iawn o'r ffarm." + +Tua diwedd yr haf gofynnodd y steward i'r baili pa fodd yi oedd yr +Herefords a'r Southdowns yn troi allan. + +"Drwg iawn yn wir, syr; y mae y rhosydd a'r gweunydd yn rhy wlybion ac yn +rhy frwynog iddynt, ac y mae y moelydd yn rhy oerion iddynt: dichon fod y +tymor wedi bod yn fwy anfanteisiol nag arferol; ond beth bynnag am hynny, +y maent yn edrych lawer gwaeth nag oeddynt pan ddaethant yma, ac y mae y +prisiau yn awr yn bur isel; nid allwn ni ddim cael cymaint am danynt ag +ydym ni wedi roddi, er eu bod wedi cael holl borfa llaeth ac ymenyn y +ffarm i gyd." + +"Beth, baili, wyt ti yn dweyd nad allwn ni gael dim cymaint am danynt ag +a roisom?" + +"Ydwyf, syr, yr wyf yn ofni hynny." + +"Wel, beth gawn i wneyd, baili? Y mae hyn yn beth braidd profoclyd. O +dangio y free-traders yna + +"Y mae yn rhy ddiweddar i chwi eu dangio hwy yn awr, o leiaf am eleni. +Nid oes gennym ni ddim arian mewn gafael tuag at y talion nesaf." + +"Wel, gwell i ni adael cyfrifon yr hanner blwyddyn yma heb eu talu, a +chwilio am y cyfle goreu fedrir gael o hyn i ddiwedd y flwyddyn i werthu +y cyfan gyda'u gilydd, a chawn weled y pryd hynny pa fodd y bydd y +cyfrifon yn sefyll." + +Ar ddiwedd y flwyddyn dygodd y baili ei gyfrifon at y steward yn ol y +gorchymyn. + +"Wel, baili," meddai'r steward "ydyw'r tenantiaid yn dal i gwyno?" + +"Ydynt yn wir, syr; ac y maent yn edrych yn bur ddigalon." + +"A fedri di ddweyd i mi pa rai o honynt sy'n cwyno fwyaf yn erbyn y +prisiad a'r codiad diweddaf, a phrisiad y degwm; oblegid, yn wir, rhaid i +mi wneyd rhyw sylw bellach o'r rhai sy'n tuchan o hyd. O ie, ydyw +cyfrifon Cilhaul genyt ti?" + +"Ydynt, syr." + +"Wyt ti wedi gwneyd y balance i fyny i ni gael gweled pa fodd y maent yn +sefyll." + +"Nac ydwyf, syr, ond gallaf wneyd mewn munud." + +"Aros, gad i mi gael gweled y prif bennau. O, dyma ddalen ein +dyledion--gad weled beth ydynt?--1. Degwm. 2. Trethoedd. 3 Cyflogau. +4. Casglu y cynhaeaf. 5. Calch. 6. Tanwydd. 7. Gof. 8. Seiri. 9. +Porfa gaeaf. Aros di, pa le y mae'r hyn a dalasom am aredig a hau a +llyfnu yn y gwanwyn? Nid yw y talion hynny ddim yma." + +"Nac ydynt, syr; darfu i ni, os ydych yn cofio, alw ar y tenantiaid +cymydogaethol i aredig a hau a llyfnu i ni; a gwnaethant bob un ei ran yn +bur rwydd i chwi, a hynny am ddim. + +"Gwir iawn, baili--gwir iawn yr wyf yn cofio hynny yn awr, ac y mae hynny +erbyn heddyw yn gryn lwc i ni; ac eto mi welaf fod y balance yma yn ein +herbyn." + +"Ydyw, syr, y mae." + +"Beth, oes genyt ti ddim arian mewn llaw tuagat rent y flwyddyn?" + +"Nac oes yn wir, syr, ac y mae y dreth dlodion, a rhai gofynion eraill, +heb eu talu." + +"Dam it--rhaid fod rhyw dalion uchel cywilyddus yn dy gyfrif di." + +"Nac oes yn wir, syr: cefais wneuthur pob peth i chwi am y prisiau isaf; +ond darfu i ni golli cryn dipyn o arian ar rai o'r ychen mwyaf, a rhai +o'r defaid mawrion mwyaf: nid oeddynt ddim yn gweddu yma, ac y mae wedi +bod yn dymor anfanteisiol o ran y tywydd a'r prisiau." + +"Wel, cawr gwyllt a'n cato ni, oes gennyt ti ddim tuag at y rhent?" + +"Nac oes yn wir, syr." + +"Wel, yn enw pob rheswm, pa fodd y mae yn bod felly?" + +Wel, syr, y mae'r ffarmwyr yn methu talu cyflogau, ac y mae llaweroedd o +lafurwyr tlodion o ganlyniad allan o waith; ac y mae y trethoedd o +herwydd hynny yn myned yn bur uchel, a'r tir ar yr un pryd yn gwaelu. Ac +yn wir, y mae degwm Cilhaul yn bur uchel--yn ymyl pymtheg punt." + +"Beth! ydyw degwm Cilhaul yn bymtheg punt?" + +"Ydyw, syr, o fewn ychydig sylltau." + +"O dangio y personiaid a'u Heglwys; y maent hwy yn gallu dyfeisio i +ennill ac i elwa drwy bob prisiad, a than bob trefn." + +"Atolwg, syr, peidiwch a dangio y personiaid fel yna, er eich mwyn eich +hun, ac er mwyn eich ceraint sy' mewn urddau eglwysig hefyd. Ydych chwi +yn cofio fel y darfu i chwi fwgwth troi Jonathan Noncony druan o'i ffarm +am iddo ddigwydd dweyd dan ryw hanner cellwair yr hyn a ddywedasoch chwi +yn awr--nad oedd y person byth yn colli dim drwy unrhyw gyfnewidiad." + +"Ydwyf, baili, yr wyf yn cofio fel y darfu i mi drin Jonathan, ac fel y +darfu i mi yrru Jonathan a'r warden benben, fel y cawn i achlysur +oddiwrth hynny i achwyn ar Jonathan wrth ei feistr tir:--ond dangio +Jonathan a'r warden a'r person; ni wiw i ni syrthio allan a myned i +gynhennu. Ein pwnc ni yn awr yw, beth gawn i wneyd o Gilhaul? Oes dim +modd i ni gael neb i'w chymeryd oddiar ein llaw?" + +"Nac oes yn wir, syr, am y rhent ac yn ol y prisiau presennol; o leiaf, +yr wyf yn ofni hynny. Y mae yn Hafod Hwntw, mhell bell tudraw i +fynyddoedd Plumlimon, deulu mawr pur ddigrif. Y mae ganddynt lawer iawn +iawn o ddefaid, ac o ddyniewyd ac o geffylau bach y mynydd; ac y mae rhyw +air fod eu deadelloedd yn lluosogi weithiau mewn modd braidd dirgelaidd a +gwyrthiol. Y mae yno ryw ddwsin o blant tewion, geirwon, pengrychion, +llygadfawr; ac nid ydynt hwy na'r hen bobl byth yn myned i na llan na +chapel; ond y maent yn rhyw ffordd, trwy eu bugeiliaeth rhyfeddol, wedi +sparin llawer iawn o arian. A dywedir fod rhai o'r merched am ddyfod i +fyw dipyn yn is i lawr er mwyn cael gweled tipyn mwy o'r byd; a'u bod ar +brydiau yn bur daer am i'w tad chwilio am ffarm yn rhywle yn is i lawr." + +"Ond, wyt yn sicr, baili, fod yno arian? Dylai fod sicrwydd am hynny, +oblegid dyna ein pwnc ni." + +"O oes, syr, y mae yno ddigon o arian. Ni raid dim ofni am hyny. Y mae +ganddynt, heblaw y stoc fawr drom sydd yno, ddwy fil a hanner yn mortgage +ar dyddyn Gwaun y Bwlch; a dywedir fod ganddynt fil a haner o hen guineas +mewn darn o hen bridden yn y ddaear dan y fflagsen wrth draed gwely yr +hen bobl yn y siamber bellaf." + +"Djail innau i, yr hen bridden honno fyddai y peth i ni yn awr, baili. Pe +medrem ni unwaith gael teulu Hafod Hwntw i Gilhaul Uchaf, ni byddem ni +ddim yn hir cyn cael adgyfodiad disglaer i'r hen guineas o'u bedd tywyll. +Mynnem ni rai ohonynt yn bur doc i gael fresh air yngoleu'r dydd, yn lle +bod yn llwydo ac yn magu y gout yn yr hen bridden." + +"Ond, syr, pe baent hwy yn dyfod i fyw yn agos yma, byddai plant y +pentref yn sicr o redeg ar ol yr hen ddyn ar ddiwrnod rhent, ac ar bob +diwrnod arall, i lygadu arno, ac i estyn bysedd ar ei ol. Y mae ganddo +wasgod gron gwta gwta o wlan du y ddafad, a honno yn glytiau o bob lliw a +llun; ac y mae dwy led llaw rhwng gwaelod honno a thop ei glos lledr, +oblegid nid oes ganddo byth ddim straps i ddal ei glos i fyny. Wrth ei +weled unwaith yn didol y defaid wrth y gorlan, yr oeddwn yn disgwyl bob +munud gweled ei hen glos yn llithro i lawr dros ei grwper. Y mae ganddo +fyclau pres mawrion wrth ben ei luniau, ac ar gefnau ei esgidiau. Nid +oes ganddo ddim byd am ei wddf. Un od iawn ydyw o, ac y mae ei wraig yn +odiach nag yntau; ac yn wir, y mae bechgyn a merched Hafod Hwntw yn bur +debyg i'w tad a'u mam." + +"Pw, pw, baili, paid a phoeni dim ynghylch eu gwedd a'u gwisg a'u +hymddangosiad. Pe caem ni unwaith olwg ar bridden yr hen guineas, dyna'r +peth i ni. Yr oedd amryw briddenod o hen guineas yn y gymdogaeth yma +ddeugain mlynedd yn ol, ond yr ydym ni wedi eu hadgyfodi oll o'u beddau. +Da di, dyfeisia ryw ffordd i gael hen wr Hafod Hwntw i olwg Gilhaul. +Gelli gychwyn ddiwrnod yn gynt wrth fyned i ffair Rhos. Galw heibio i +Hafod Hwntw wrth fyned. Bydd yr hen wr yn sicr o fyned i'r ffair. Ceisia +ganddo ddyfod i'r golwg wrth ddychwelyd adref; a throwch i orphwyso i'r +Cross Keys, a dyro iddo iugaid cynnes o gwrw wedi ei speisio yn bur neis +cyn ei gymeryd i edrych y ffarm. Gelli ddangos iddo fod yr adeiladau oll +yn bur gryno ac yn bur gyfleus, a bod y mynydd defaid yn bur helaeth. Ni +bydd dim eisiau crybwyll wrtho y nifer o ddefaid sydd gennym ni yno yn +awr, na dim am fethiant ein cynnyg am y Southdowns. Cymer et ar draws y +ddwy weirglodd, a'r ddol wenith y tuhwnt iddynt. Ni byddai waeth heb ei +gymeryd dros Rhos y Waun; ond gellil grybwyll wrtho fod y ffriddoedd oll +yn rhai sychion a gwelltog, a da ragorol i wartheg hespion a merlod. +Astudia ryw gynllun i gael yr hen wr drosodd i olwg y ffarm." + +Galwodd y baili heibio i Hafod Hwntw fel yr addysgwyd ef: a thrwy lawer o +gymell ac o daerni a son gryn dipyn am degwch haelfrydig Lord Protection, +a gwerth ffafraeth teulu y Green, a chroesawder y gymdogaeth, ac eangder +y ffarm; a thrwy i rai o ferched Hafod Hwntw gefnogi ei a raeth, +llwyddodd y baili i gael gan yr hen wr ddyfod gydag ef heibio i Gilhaul +wrth ddychwelyd adref o'r ffair. Ond erbyn eu dyfod at y Cross Keys nid +oedd ar yr hen wr eisiau na bwyd na diod. Nid oedd ond newydd orffen +bwyta y bara a'r cig oedd ganddo yn ei boced, ac yr oedd newydd drachtio +yn o ddwfn o ffynnon y Graigwen wrth ddyfod heibio. Rhoddodd gwart o +flawd ceirch a dwfr i'w ferlyn, a gyrrodd i fynu ar unwaith tua Chilhaul; +a thaflodd ei olwg o'i amgylch ryw ddwywaith wrth yrru i fynu tua'r ty, +ac aeth yn bur syth drwy y buarth, ac i fyny tua'r ffriddoedd, a +gofynnodd ryw ddau neu dri o gwestiynau i'r baili yn nghylch y rhent a'r +trethoedd, a'r tenant diweddaf a'r un a fuasai yno o'i flaen. Dywedodd y +baili y cai yr holl hanes i gyd gan deulu y steward, ac erfyniodd yn daer +iawn arno alw yn y Green. + +"Na," meddai'r hen ddyn, "byddai yn beth hollol ddiles i mi fyned cyn +belled a'r Green. Yr wyf yn gwybod yn barod gymaint ag sydd arnaf eisieu +wybod am hanes ac am ragorion Cilhaul. Y mae yn ddrwg genyf i mi deithio +cyn belled o'm ffordd wrth ddyfod adref o'r ffair. Yr wyf am frysio yn +awr heb golli dim amser pellach i mi gael cyrraedd adref cyn nos." + +Dywedodd y baili wrtho y byddai yn hollol anmhosibl iddo gyrraedd adref +erbyn nos; a thaer erfyniodd arno drachefn a thrachefn i alw yn y Green i +gael ychydig luniaeth a feed i'w ferlyn; a lletya y noson honno yn y +Green neu yn Nhgilhaul; ac y cai gychwyn adref gyda'r wawr bore +drannoeth. + +"Na thanci," meddai'r hen wr, "mi af fi adref yn burion heno. Gallaf +gyrraedd adref dros y mynyddau yn lled agos erbyn nos. Bydd tipyn o +leuad yn y dechreunos. Yr wyf fi mor gyfarwydd a llwybrau y mynyddoedd +ag ydwyf a ffyrdd y gwaelodion. Y mae aderyn yn y llaw yn Hafod Hwntw yn +werth dau yn y llwyn yn Nghilhaul." Ac ar hynny, trodd yr hen wr ben ei +ferlyn broc caled tua'i gartref, a gyrrodd yn bur fywiog dros y +ffriddoedd, ac ni welodd y baili mo'i wyneb caled sych garw byth mwyach. + +Ymboenodd y steward a'i deulu lawer am i'r hen wr ddychwelyd felly heb +iddynt gael ei weled; a danghosent eu nwydau drwg tuag at bawb o'u deutu +mewn edrychiad, gair, a gweithred. Yr oedd colli pob gobaith am bridden +yr hen guineas, ar ol unwaith glywed cymaint am dani, yn eu gwneyd yn +beevish ofnadwy, ac yr oeddynt dros bob mesur o wenwynllyd wrth y baili. +Aethant o'r diwedd mor gas wrtho nes y gwylltiodd yntau i'w natur ddrwg, +a dyna fe a'i galon yn berwi, a'i wefusau mawrion yn crynnu, yn torri +allan i ddweyd yn wyneb y steward a'i deulu,-- + +"Ni safaf fi mo hyn ddim yn hwy. Yr wyf fi wedi gwneyd fy ngoreu i chwi +bob amser, a gwyddoch chwithau hynny yn bur dda. Y mae Cilhaul wedi +costio i mi lawer iawn o ludded ac o ofid. Nid fy nghynllun i oedd +cyrchu yr Herefords a'r Southdowns yma. Cyflawnais eich eirchion yn mhob +dim yn y dull llawnaf a manylaf. Aethum yr holl ffordd i Hafod Hwntw fel +yr oeddych wedi ceisio gennyf. Collais fy ffordd yn y niwl, a bu agos +iawn i mi golli fy mywyd ar y mynydd wrth groesi Rhyd du Cors Rheidol. Yr +oedd llif y nant yn bur wyllt, ac yn bur ddwfn, ar ol y gwlawogydd. +Llwyddais i gael yr hen ddyn i lawr yn ol eich dymuniad. Gwyddech yn +burion yr amser yr oeddym i fod wrth y Cross Keys, a buasai yn hawdd iawn +i chwi neu un o'ch meibion fod yno, neu wrth Gilhaul, i gyfarfod yr hen +wr. Buasai yn rhyw foddhad i chwi eich bod wedi cael ei weled, er na +buasai hynny o ddim lles yn y byd. Yr oedd yn ddigon eglur o'r foment +gyntaf y daeth yr hen wr i olwg Cilhaul na wnai ymdroi dim yn ei gylch, +ond y dychwelai yn unionsyth ar draws y bryniau cyn gynted ag y medrai +tua'i hen Hafod Hwntw. Y mae yr hen wr, er ei fod yn gwisgo gwasgod +gron, a byclau dyddiau Bess, yn bur graff a hirben, ac yr wyf yn gwbl +sicr na buasai dau ddwsin o stewardiaid byth yn ei droi hanner chwarter +modfedd o'i lwybr; a byddai yn hollol wallgofrwydd i ddisgwyl i un dyn yn +ei bwyll, os bydd ganddo hanner gronyn o'r synwyr mwyaf cyffredin, +gymeryd Cilhaul dan ei beichiau presennol." + +"Wel, beth wnawn ni?" meddai'r steward, dan ollwng hir ochenaid allan o +waelod ei galon. "Yr ydym ni wedi gwneyd cam trwm cas brwnt iawn a'r +Carefuls. Yr wyf yn clywed eu bod hwy yn awr wedi prynnu section hyfryd +o dir bras ffrwythlawn ar lan y Missouri." + +"Ydynt, syr, y maent yn gwneyd yn rhagorol yno. Y mae ganddynt ffarm +fawr ardderchog heb ddim beichiau i'w llwytho. Y maent yn cael yno y +cnydau mwyaf godidog, heb brynnu na guano na dim arall, ac y maent yn awr +ar brynnu y sections cysylltiedig a hi. Y maent i'w cael, a theitl y +llywodraeth iddynt, am lai na chwe swllt y cyfair; ac y mae un o +railffyrdd mawrion y gorllewin yn rhedeg yn awr drwy gwrr isaf eu +tiroedd.' + +"Yr wyf yn ofni felly nad oes dim gobaith i ni eu cael hwy byth yn ol, ac +y bydd Cilhaul ar ein llaw am flwyddyn eto." + +"Bydd, syr, bydd Cilhaul ar eich llaw hyd ddydd brawd, os na wnewch chwi +gynnyg rhyw gyfnewidiad." + +"Pa fodd y gallaf fi gynnyg unrhyw gyfnewidiad yn awr ar ol i ni ymddwyn +fel y gwnaethom tuag at y Carefuls? Pa fodd byth y wynebaf yr Audit +nesaf? Pa fodd y meiddiaf ddangos fy wyneb i'm lord? Pa beth a wnaf, +neu a ddywedaf, nis gwn yn y byd. Yn boeth ulw y bo yr hen Gilhaul yna. +Pe medrid ei gwthio i rywle o'r golwg, byddai yn drugaredd i mi. Gwynfyd +pe ceid rhyw wrach i'w rheibio." + +"Yr ydych chwi wedi gwneyd hynny yn barod," ebe y baili. "Byddai yn +eithaf peth i chwi gyflogi llong fawr fawr i'w chludo draw ymhell i'r +gorllewin dros y tonnau ar ol y Carefuls. Dichon y gwnaent hwy rywbeth o +honi. Neu pe digwyddai i'r llong a hithau suddo ar fanciau tywod +Newfoundland, byddai hynny yn well fyth. Yr wyf yn gwybod y byddai yn +llawer gwell i chwi ac i'r meistr tir ei hanfon felly dros y mor nag i +chwi ei chadw ymlaen ar eich llaw i'w thrin. Costiai ei phacio i fyny +dipyn o drafferth i chwi, a byddai ei mudiad ymaith yn dipyn bach o +golled i'r Frenhines ac i'r Eglwys, i'r person ac i'r cardotyn; ond +byddai yn fendith fawr i chwi, os nad ellwch ei gosod." + +"O dangio di, baili, y rascal dwbl pan; paid di a cracio dy jokes +creulawn fel yna i'm diraddio i." + +"Wel, syr, mi beidiaf fi yn rhwydd iawn; ond yr ydych chwi a'ch teulu yn +ddiweddar wedi cracio pethau bryntach na jokes yn fy erbyn i, ac ni +chymeraf fi ddim yn chwaneg o'r pethau hynny oddiwrth neb o honoch. Y +mae yn gwaedu fy nghalon y funud yma i gofio am y triniaethau creulawn a +gwarthus a gafodd y Carefuls pan dan eich stewardiaeth chwi. Yr wyf fi +wedi gwneyd i fyny fy meddwl i fyned ar eu hol i America y gwanwyn nesaf. +Y mae yn ofid mawr gennyf yn awr na buaswn wedi myned gyda hwy. +Cymydogion teg, caredig, a boneddigaidd oeddynt. Os oeddynt yn cwyno +weithiau yn erbyn gorthrymder, cawsant ddigon o achos i gwyno; ac heblaw +bod yn foddlon i bawb gael eu hawliau gwladol a chrefyddol, yr oeddynt yn +bur barod eu cymwynasau a'u helusenau. Yr wyf yn benderfynol i fyned ar +eu hol yn ddioed. Y mae lle ardderchog yn America i failiaid ffermydd +ymdrechgar a medrus. Gellwch chwilio am baili newydd yn fy lle pan y +mynnoch; ac yr wyf yn gobeithio y caiff hwnnw fwy o gysur, a gwell lwc, +yn Nghilhaul nag a gefais i." + +Dyna ychydig o hanes helyntion diweddar Cilhaul Uchaf. Ni cheisiaf ar +hyn o bryd mo'u holrhain ddim pellach. Yr oedd helbul a gofidiau y +steward wrth fethu gosod Cilhaul, a rhai ffermydd eraill a ddaethant ar +ei law, yn ei boeni ddydd a nos. Yr oedd yr adgofion o'i ymddygiad at +rai o'r tenantiaid ffyddlonaf i'w meistr a welwyd erioed yn llosgi +ddyfnach ddyfnach yn ei fynwes. Yr oedd ei ddanodion ef a'i deulu i'w +gilydd o'u barbareidddra dirmygus tuag at y Carefuls yn ennyn yn bur +fynych fwy na llonaid y ty o fflamau annedwyddwch a chynnen. Yr oedd +croes-esboniadau y steward wrth ei lord yn ddamniol i'w gymeriad fel +goruchwyliwr. Glyn yr anfri wrth ei enw tra bydd byw, a glyn wrth ei +goffadwriaeth am oesoedd ar ol iddo farw. Byddai darlunio y cynhennau fu +yn ei deulu, a danodion ei gydoruchwylwyr, a'r modd y bu rhyngddo a'i +arglwydd, a'r sport fyddai rhai o'i hen gyfeillion yn wneyd o hono o +gylch bar y Cross Keys, yn bethau rhy anhawdd i mi eu llawn ddarlunio. Y +mae y rhan fwyaf o'r pethau hynny wedi cael eu cadw yn secrets. Gellir +dychmygu, a dychmygu yn bur gywir, ond nid doeth adrodd dim heb fod sail +eglur a diamheuol iddo. + +Yr wyf yn clywed fod fy nghefnder awenyddol Twm Edward o'r Nant wedi +rhoddi ei ffarm i fyny, a'i fod a'i fryd ar ymfudo i ryw Canterbury +Settlement yn ynysoedd y de; a'i fod wedi parotoi hanesion manylaidd am +stewardiaeth y Green, a thenantiaeth y cwr uchaf o estate Lord +Protection, i'w cyhoeddi yn llyfr go fawr cyn iddo ymadael o'r wlad. Y +mae Twm wedi cael y cyfleusderau mwyaf manteisiol i sylwi a deall fel y +mae pethau wedi myned yn mlaen er's llawer blwyddyn yn y Green, ac yn yr +Hall, ac ar hyd yr holl estate; ac yr wyf yn sicr y bydd hanesion ac +adroddiadau Twm yn rhai cryfion ac addysgiadol, yn enwedig ei adroddiadau +o gyfrwys ddichellion y steward a'i deulu i lunio a derbyn a thraethu +clep ac athrod, ac i chwythu cynnen rhwng cymydogion, er mwyn i'r steward +drwy hynny gael achlysur i feirniadu yn yr Hall, yn nghlyw y lord a'i +gymdeithion, ar dymherau y tenantiaid, a chael achlysur hefyd i ddifrio a +gwthio ymaith y tenant ymdrechgar fydd yn rhy onest i werthu ei gydwybod +am bris dirmygol tylwyth y steward. Bydd llyfr Twm o hanes teulu y +steward yn werth ei gael, a gwnaiff les. + +Yr wyf finnau yn bwriadu, pan gaf hamdden i grynhoi at eu gilydd, gyda +thipyn o ofal a manylder, fy adgofion o hanes Nant y Dderwen, a'r Clawdd +Melyn, a'r Caeau Llwydion, a'r Ffos Fach, a'r Bryn Tew, a Than yr Wtra, +a'r Berth Lwyd, a'r Gro Arw, a Glyn Carfan, a'r Coed Crin, a Llwyn y +Pryfaid, a Maes y Brwyn, a'r Gelli Lwyd, a Bryndu, a'r Bryniau Mawr, a +Thal y Bont, a'r Ty Uchel, a Garth y Drain, a Math y Dafarn; ac amryw o +ffermydd eraill oddeutu y gymydogaeth. Yn y rhan fwyaf o'r mannau a +nodwyd, cyflawnwyd anghyfiawnderau o'r fath greulonaf tuag at hen +denantiaid o'r cymeriad mwyaf ymdrechgar a ffyddlon; a dangoswyd at rai o +honynt, yn enwedig tuag at weddwon a phlant amddifaid, fath o +flagardiaeth ag y buasai yn gywilydd gan grach-stewardiaid Novogorod +feddwl am ei gyflawni. + +Yr wyf fi yn gwresog garu hen wlad fy ngenedigaeth, a gwn fod y rhan +fwyaf o'm cymydogion yn hoff iawn fel finnau o'u gwlad, er tloted ydyw, +a'u bod wedi gwneuthur ymdrechion anghredadwy i geisio byw ynddi: ond pan +feddyliwyf am yr addewidion anogaethol o dal sicr am eu llafur i +amaethwyr a llafurwyr diwyd a gofalus sy'n cael eu dal allan iddynt gan +ddyffrynoedd llydain breision cyfoethog taleithiau gorllewin America, a +holl wastadedd y ddwy Canada, a phorfeydd gwelltog anherfynol +Australasia, a gwastad-diroedd iachus rhai o wledydd hyfryd Asia Leiaf a +gororau Affrica, a deniadau y Canterbury Settlements, a'r Sydney Herbert +Settlements, a hyd yn nod rai o dywysogaethau yr Ynys Werdd yn ein +hymyl;--pan feddyliwyf, meddaf, am y deniadau a'r gwahoddiadau taerion +cryfion ac anogaethol sy'n cyrraedd y ffarmwyr a'r gweithwyr o'r holl +fannau hyn; a phan gofiwyf am luosogiad cyflym y cyfleusderau i deithio +ar bob llaw, ac am y niferoedd sydd wedi ymfudo yn barod o'n gwlad fach +dlawd lethedig; a phan feddyliwyf am y dull barbaraidd yr ydys yn baeddu, +ac yn beichio, ac yn athrodi, ac yn hustyngio, ac yn diraddio, ac yn +mathru dan draed y ffarmwyr mwyaf diwyd ac ymdrechgar a welodd ein hen +gymoedd erioed,--yr wyf yn ofni yn wir yr ymfuda pob rhinwedd a +diwydrwydd ymaith ym mhell oddiyma, a hynny yn bur fuan, os na bydd i +arglwyddi tiroedd a'u crach-stewardiaid, ynghyda'u ceraint eglwysig, +ymddwyn yn decach ac yn foneddigeiddiach tuag at denantiaid cydwybodol a +llafurus + + + + +BYWYDAU DISTADL. + + +DONAWR 18, 1850. MARY WILLIAMS, Garsiwn. Bu yn dra diwyd yn holl +gynhulliadau yr eglwys drwy hir dymor ei haelodaeth; ac yr oedd yn hyfryd +sylwi ar ei llygaid llawn pan y byddai yn gwrando "yr ymadrodd am y +groes." Un o dlodion y tir ydoedd; ac wrth ei gweled weithiau yn y tes, +ac weithiau yn y tywydd, yn cerdded o amgylch i geisio elusen, bu yn alar +gennym lawer tro na buasai hyfforddiad boreuol wedi ei roddi i un o lygad +mor graff i drin gardd lysiau gryno wrth ymyl ei bwthyn. Buasai yn +hyfryd ei gweled yn gwrteithio, ac yn chwynnu, ac yn priddo ei gryniau; +ac yn cynhaeafu camamil, chwerwlys lwyd, troed y dryw, cwmffre, dant y +llew, cribau Sant Ffraid, y gemi goch, a llysiau rhinweddol eraill. +Buasai rhyw wasanaeth bychan felly, nid yn unig yn elw i gymdeithas, ond +yn ddifyrrwch i'w mheddwl, ac yn gymorth i'w myfyrdod a'i gweddi, drwy ei +chadw o gymaedd lludded a phrofedigaethau rhodianna aflesol. Y mae +llawer-oedd wedi treulio rhan fawr o'u dyddiau i gerdded o dy i dy, pan y +gallasent, ond rhoddi eu dyfais ar waith, gael rhyw oruchwylion difyrrus +a buddiol i'w cyflawni gartref. Y mae rhy fach yn cael ei wneyd gan +flaenoriaid cymydogaethau i hyfforddi a gwobrwyo diwydrwydd ac ymdrech +mewn pethau bychain. + +Chwefror 1, 1850. THOMAS EVANS, Aber. Un isel "hawdd ei drin" ydoedd; +distaw yn y teuluoedd lle y gweinyddai; o ymadrodd byrr sylweddol yn y +gymdeithas grefyddol; ac o nerth taerineb anarferol mewn gweddi. + + + +***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK GWAITH SAMUEL ROBERTS*** + + +******* This file should be named 14354.txt or 14354.zip ******* + + +This and all associated files of various formats will be found in: +https://www.gutenberg.org/dirs/1/4/3/5/14354 + + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://www.gutenberg.org/about/contact + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://www.gutenberg.org/fundraising/donate + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: +https://www.gutenberg.org/fundraising/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + |