initial commit of ebook 14215HEADmain

13 files changed, 11178 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/14215-0.txt b/14215-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..21acc36
--- /dev/null
+++ b/14215-0.txt
@@ -0,0 +1,2262 @@
+*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14215 ***
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+
+
+
+TULÁNG KINATHA
+
+NI
+
+José Morante
+
+NA
+
+PINAMAGATANG
+
+LANDAS NA TUNTUNIN
+
+AT
+
+Dito'y matatausan ang LIWANAG n~g nan~ga-mulat sa KADIMLAN
+
+IKALAWANG PAGKALIMBAG
+
+MAYNILA, 1918.
+
+IMPRENTA, LIBRERIA AT PAPELERIA
+
+NI
+
+J. MARTINEZ 34-36 P. Moraga, 108 P. Calderón at 253 Cabildo,
+Intramuros TELÉFONOS 5005 y 3283
+
+
+
+
+Paunawà sa tanáng babasa
+
+
+  Manáng isang gabíng ako'y nag liliban
+sa makawiwiling liwanag n~g Buan
+kaguiat nagunitâ ang pinag-usapan
+dalawang dalagang nagsasalitaan.
+
+  Pinan~gahasan kong ilagdâ sa papel
+ang lugód n~g puso, at anong gagauin
+kung dí makatagal at kusang hapuin
+ang isip, sa gayong lawig n~g baybain.
+
+  Bakit sa panahong ito'y nararapat
+na ang kahit sino'y magtaglay n~g in~gat
+sa gugol na pagod, at may munting linsád
+páasahan mo nang may kataling pintas.
+
+  Kaya sa tulâ kong m~ga itititik
+ang paunang samo, pantas na lilirip,
+huag paghanapan n~g malasang tamis
+ang bubót na bun~ga n~g unsiaming isip.
+
+  Kung sa pag basa mo'y may mapansing hindí
+tama ang sabi ko't sa isip mo'y malí,
+huag hahatulan n~g sirá't ang hin~gi
+sa pagtutulin mo ay magwari-wari.
+
+  Sapagka't kung kaya gumugol n~g pagál
+ang malampang isip kahit gumagapang,
+adhika n~g puso'y maguing munting tuláy
+sa tawiring hirap niyaring abang búhay.
+
+  At kung wala ka mang mapupulon~g lugód
+sa bun~ga n~g aking pinuhunang pagod,
+ito'y mabuti ring aliwan n~g lungkot
+lalo't dinadalaw n~g samá n~g loob.
+
+  Ihahangang dito't ang boong pasiyá
+ay nasasa iyo pantas na babasa,
+sa isasariwâ at ikalalanta
+ay naroroon din ang aking pag-asa.
+
+
+
+
+=Punò nang salitâ=
+
+=Unang pankat=
+
+
+  Sa isang baybaing liban~gan n~g hapis
+na nasasakupan n~g bayang Ercañés
+nayong ma-alindog na nakakaratig
+n~g lansan~gang ilog sa alat na tubig.
+
+  Sa poók ding ito'y may isang bakuran
+na katuatua't dami n~g halaman,
+kaya't sa bulaklak na inia-alay
+magtatamóng lugód ang matáng tatanáw.
+
+  Sa kalaguitnaan halamanang ito
+ay mayroon namang marikit na kubo
+handang palamigan sa buan n~g Mayo
+kun ang alinsan~gan ay sumisimbuyó.
+
+  Dito ri't dí iba'y may himalang dikít
+na isang dalagang matalinong isip,
+anopa't sinoman sa makámamasid
+ay mahahalatang may lumbay sa dibdib.
+
+  Manáng isang dapit hapong makaraan
+ang dalawang tugtog sa pala-orasán,
+dalaga'y nanaog tangkáng maglilibang
+sa magandang kubong talagang aliwan.
+
+  Kapagdating doo'y biglang napahilig
+kasabáy ang taghoy luhang nag babatis
+¡ay amáng amá ko! ang inahihibik
+¿ano't inulila ang anak mong ibig?
+
+  ¡Ay amang ama kong nagpalâ sa akin
+amáng nag alaga n~g kay inang lihim
+dí ka na naawang iwan sa hilahil
+akong abang bugtong sa sintang pananím!
+
+  ¿Saan magpupuló't kan~ginong pagtanáw
+pipitas n~g bun~ga n~g iyong palayaw?
+wala na banta ko't hangang kamatayan
+ang pagpapalâ mo'y di na maduduláng.
+
+  At diyán sa iyong buhay na sinapit
+ay walang wala nang oras na tahimik
+at kulang ang aking luhang nagbabatis
+sa tindí n~g dusa't bumubugsong sákit.
+
+  ¡Ay amang ama ko kung magunamgunam
+madlá mong pag-irog at pagpapalayaw
+ay wala nang lan~git yaring abang búhay
+kundí ang malipat sa payapang bayan!
+
+  Hangang naririto sa bayang malungkot
+at yaring búhay ko'y hindí nalálagot
+ay hindí titiguil ang luhang bubuhos
+sa hapdí n~g aking nasasaktang loob.
+
+  ¡Hahanapin ko nang matagpô ang landas
+na pinagdaanan n~g iyong pag lipat
+sa kabilang mundo't aanhing magluát
+ay walâ na akong amang lumilin~gap!
+
+  Sa mawika ito hin~ga'y nagka-buhól
+kaya n~ga't napatid ang masinsing taghóy,
+ay siyang pagdating namáng nagkataón
+katotong dalaga n~g na sa lingatong.
+
+  Sa mamasda'y dagling nilugsó't dinamá
+tinutóp ang noo't dibdib n~g may dusa
+saka tinawagan, ang wika'y ¡Marcela!
+siyang pagka-ugpong nan~giling hinin~gá.
+
+  Mata'y idinilat at saka nagturing
+--salamat, Dalmacia, at ikao'y dumating
+ako'y nakalimot at ang muláng dahil
+sa búhay n~g aking amang guiniguiliw.
+
+  Pinatáy sa maling hatol n~g kastila
+n~g dahil sa sumbong n~g masamang dila,
+ito nama'y dina halos nawawala
+sa piling n~g aking lihim na gunita.
+
+  Oo dí ko sana dapat na damdamin
+kun ang kamataya'y sa Dios nangaling,
+n~guni't sa kánulo n~g dilang Luciper
+¿aling pusong anak ang dí pupugnawin?
+
+  Kaya wala na n~ga akong kahilin~gan
+sa Dios kung hindí bawian n~g búhay,
+pagka't ang malipat sa payapang bayan
+ay wala nang pusong marunong mag damdam.
+
+  Kaya n~ga, Dalmacia, ako'y nag a-agap
+guiliw na kapatid n~g pag hin~ging tauad
+sapagka't dí natin talastas ang oras
+n~g kamatayan kong di na magluluat.
+
+  Sa mawika ito Dalmacia'y nalugmok
+nalaglág ang luha't nag buntong himutok
+walang katuirang nagpapahintulot
+na sa dalamhati búhay mo'y matapos.
+
+  Magwari-wari ka't tin~galin n~g isip
+ang pagkalarawan n~g santong matuid,
+na ang lumalabag sa dunong n~g Lan~git
+ay walang wala nang aantaing bihis.
+
+  Pawi ang lumbay mo at ipaubaya
+sa Dios na Amá ang boong bahala,
+walang mangyayari sa tahanang lupa
+na hindí sa dunong niya nagmumula.
+
+  Lisan ang pighatí at alalahanin
+yaóng hulíng búhay nating lilipatin
+dito'y walang utang na maitatakuil
+sa Dios na hindí daratnán n~g sin~gil.
+
+  Kung katotohanang nagbuhat sa upat
+búhay n~g tatang mo ang pagka pahamak
+asahan mo Selang hindí magluluat
+darating ang ganti,t, oras na katapát.
+
+  At doon sa iyong han~gád na mádalí
+ang búhay mo't dahil sa laking pighati
+iyong pagsisiha't baka maguing sanhí
+n~g dí pagkakamit Bayang Luwalhati.
+
+  Sukat hangang dito, giliw na kapatid,
+dí naman pag-aral at pag-unang bait,
+iyong pagpilitang iwaksí n~g isip
+ang pighating laban sa Santong matuíd.
+
+  Walang nararapat kundí ang umayos
+sa kapangyarihan n~g lumik-hang Dios
+sanlibo mang ama ang siyáng matapos
+¿ano't daramdamin sa Lan~git na tulót?
+
+  Pusong malulunod sa pighati't lumbay
+sa laglág n~g payo'y kusang nanimbulan,
+sa oras ding yao'y ipinagwaksihan
+ang katalong sindak na kinakalaban.
+
+  --Salamat sa iyo Dalmacia kong kasi
+sa pagpapala mo't guinawang sakbibi
+at kulang ang aking dilang magpupuri
+sa dapat kilanling lubos mong kandili.
+
+  Na dahil sa iyong payo't pag-aampon
+ligalig n~g aking puso'y huminahon
+kung dí mo dinatnán, banta ko'y nagtulóy
+yaring abang búhay sa pagkakabuhol.
+
+  N~guni ang hilíng ko'y isang kasayahan
+na makapapawi sumimot n~g lumbay
+--oo n~ga Marcela't ang lahat n~g iyán
+sa araw n~g bukas ay magagampanán.
+
+  N~guni tulutan mo na kita'y lisanin
+si ama't si ina'y iníp na sa akin
+at baka ano nang kanilang isipin
+magmula kan~gina n~g di ko pagdating.
+
+  At bukod sa rito'y dapat ipagsabi
+sa sintan~g ina mo, bagay na nangyari
+at baka sakali na sa dakong hulí
+ako ang patalba't buntuhán n~g sisi.
+
+  Dí ligáw na balak, Dalmacia, kong mutia
+n~guni at ako rin ang sumasangsala
+sapagka't ang lumbay na gumagambala
+ay wala na't n~gayo'y lubos na payapa.
+
+  Kaya huag mo nang hatdán n~g balisa
+ang dibdib n~g aking minumutiyang iná
+at yaón ay isang makadáragdag pa
+sa pighating dulot n~g pagkaulila.
+
+  At huag mo sanang lisanin n~g biglá
+akong bagong bagong ahon sa dalita
+--Marcela'y bukas na tayo magpasasa
+n~g balabalaking magbibigay tua.
+
+  Kay ama't kay ina ang gagawing sanhí
+na kitang dalawa'y dito mananahí
+kaya paalam na't iwaksí n~g budhí
+ang labág na iyong pagdadalamhati.
+
+  Paasahan mo nang sa araw n~g bukas
+bilang na iisa ang tugtog n~g oras
+magbabalik ako't nang upáng magluát
+sa kubo ring ito kita mag-uusap.
+
+  --Maraming salamat kapatid na irog
+ako sana'y huag makanlong sa limot
+kung may búhay lakás naman ay mag-utos
+at sa makakaya'y nahahandang lingkod.
+
+  Abo't ang kamay ko't kita'y magyakapan
+hagkan muna kita't ako nama'y hagkán
+maguin~g tandang saksi n~g pagmamahalan
+at sa tipáng oras kita'y ina-antay.
+
+
+
+
+Ang pagbabalik ni Dalmacia
+
+=Ikalawang pankat=
+
+
+DALMACIA.--Narito na ako Marcela.
+
+MARCELA.--¿Komusta?
+
+DALM.--Mabuting awa n~g Dios, walang ligamgam na anomán, itinanóng sa
+akin na kun bakit ako naluatan kahapon, ang naguíng sagót ko'y
+nagkawili lamang kita sa pag-uusap, na kun anó ang mabuting sukat
+isiping paghahanap búhay; sa sagót kong ito'y nalaglág ang kanilang
+luha at ako'y niyakap na pinakahigpít n~g aking iná, at ang idinugtong
+na pan~gun~gusap naman nang aking amá ay ganito Pakingan mo at akin~g
+kakantahín.
+
+MAR.--Oo n~ga, ang damdam ko'y makaliligaya.
+
+
+  Oh bunsong ligaya niyaring aming dibdib
+bulaklak n~g tua't bun~ga n~g pag-ibig
+iyong halamanin sa lináng n~g dibdib
+itong tagubiling aking ihahasík.
+
+  Unang una bunso'y tibayan ang loob
+n~g m~ga pag-asa sa totoong Dios
+at ang ikalawa'y huag kang lilimot
+n~g m~ga pagtupád sa banál na utos.
+
+  At ang pagka-awa sa kapua tawo
+huag lilimutin, Dalmaciang anak ko,
+at yaón ang binhíng pag-aanihan mo
+sa kalilipatang huling Paraiso.
+
+  Ang lahat n~g aking m~ga tagubilin
+bunsó sa dibdib mo ay papagtibain
+at ito ang gabáy na guguyabinín
+hangang binibig-yan n~g búhay na angkín.
+
+  Ikáw aming bunso'y magpapakatimbang
+sa lakad n~g mundo't panahong niniral
+kung sakasakali't makapag tagumpay
+payapa ka rito't hangang hulíng búhay.
+
+  Sa mundo'y pag di ka natutong nan~gilag
+at dí tinalasan ang mata n~g in~gat
+walang malay-malay nayapos ka't sukat
+niyaong pan~ganyayang lihim na pahamak.
+
+  Ang parang kapatid na pagsusuyuan
+bunsó ko, Dalmacia'y pailagilagan,
+sapagka't ang lihim niyang kalooban
+ay di mo talastas ang patutun~guhan.
+
+  At huag ka namang magpapakaniig
+sa may asawa na n~g pakikipanig
+sapagka't kung minsa'y pinapagdurun~gis
+n~g palabintan~gin ang puring malinis.
+
+  Sukat hangang dito, Dalmacia kong guiliw
+tanáng mahalagang aking tagubilin,
+sapagka't ang takda nitong búhay natin
+ay di natatanto oras n~g pagdating.
+
+  Yaóng ating bukid kung ako'y manaw na
+ihanap n~g tawong marunong magsaka
+na may sadyang bait na nakikilala
+nang di ka dalawing n~g pagkakasala.
+
+  At ang magsasaka, Dalmacia'y ganoón
+marami ang m~ga ... liban sa dí gayon;
+ang hahanapin mo'y ang tawong marunong
+magmahal sa puri't may sariling hatol.
+
+  At kung may panira namang ihahatid
+na dinadaya ka sa ani n~g bukid
+ay magpakunuá n~g malaking galit
+nang may kamtang tuá ang may dalang inguit.
+
+  Sapagka't an~g han~gád ay iyong bawiin
+sa mabuti't siyá ang papagsakahin,
+ito'y asahan mo't kung ga sa patalim
+ay lalong matalas sa samáng gagawin.
+
+  Hangang dito bunsó't kung baga sumapit
+oras n~g búhay ko't sa mundo'y pag-alís
+ay di kailan~gang iyong ipa-dapit
+lalo't kapurihán ang nasa n~g dibdib.
+
+  Huag na dí lamang mabaón sa hukay
+ang kaawa-awang lupa kong katawan:
+sa mawika ito nalaglág na namán
+ang luha't gayari ang hulíng tinuran.
+
+  Katiwala kami n~g iyong paglipat
+doon kay Marcela, pagka't sa hinagap
+kun bagay sa tibay hindí naman sukat
+magagaping daglí n~g may lilong han~gad.
+
+  Han~gang dito Sela't siyang pagkatiguil
+niyong sa kay amang m~ga tagubilin
+anaki sumilang ang m~ga bituin
+at naliwanagan isip kong madilim.
+
+DALMACIA.--¿Anó baga Marcela ang lasáp mo sa m~ga tagubilin n~g aking
+amá?
+
+MARCELA.--Makaliligayang m~ga pan~gun~gusap na dapat halamanin sa
+lináng n~g malinis na pagtupád at papamun~gahin n~g bun~gang dapat
+iyalay n~g sinomang tawo sa banál na hiling n~g Santong matuid:
+mabuting amá at nau-ukol pakamahalin n~g isang irog na anak; datapua't
+makalalansag sa dibdib nang may pag sintang anak sa giliw na ama.
+
+DALM.--Ah oo n~ga, tunay ang iyong turing, at ibinabalita ko sa iyo
+n~gayon, na noóng inilalaglag n~g aking amá sa pangdin~gig ko ang
+butil n~g magandang aral, ay tunay na sa balang sabi, ay nakikibagay
+ang paták n~g matamís kong luha na ito'y ibinabalong niyaong guniguní,
+na paano kaya kung dumating ang panahon n~g aking pagkaulila. ¿Gaano
+kaya ang dami n~g kakabakahin kong digmá n~g hinagpis? Sa banta ko'y
+di matatantusan at mapipilitang ilugmók sa ipagdaramdam ang magkaroon
+man ako n~g matigas na puso at alipala'y di na mangyayaring sapitin ko
+pa ang ako'y maiwan at ligaya ko na sa oras na yaon ang ako'y masama
+sa lupang mapalad na kalilibin~gan n~g irog kong amá. Hangang dito
+Marcela ang nangyari sa oras na ako'y pinan~gan~garalan; nguni't
+pinapansin ko sa iyo n~gayon, na ¿kun bakit magmula kan~ginang ako'y
+nagsasalita, ay nakikisabay namán ang pagdaloy n~g iyong m~ga luha sa
+mata?
+
+MAR.--¡Ay Dalmacia! ¿Aling puso n~g may pagsintang anak ang di
+bubugsuan n~g paghihinagpis at manariwang mulí ang nalalantang puno
+n~g pighati? ¡Ay amang ama ko! ¿Saan ka naroon?
+
+DALM.--Marcela, maghusay ka n~ga n~g loob at maala-ala ko pala'y
+kahapon ay humihiling ka sa akin n~g isang kasayahan, n~gayon ay wala
+naman maiya-alay sa iyo kundi isang maikling kundiman.
+
+MAR.--Tunay n~ga ba? Salamat Dalmacia kun gayon ang kinasasabikán kong
+kanta mong kundiman at upanding makaputol n~g muling nag usbong kong
+kalumbayan, at kun magka gayo'y asahan mo namáng may kapalit akong
+kákantahín sa iyo.
+
+DALM.--Ganoón ba?
+
+MAR.--Oo.
+
+DALM.--Kun gayo'y pakingan mong magalíng.
+
+ Oh! m~ga bulaklak n~g nagtayong kahoy
+at ikaw amihang malamig na simoy
+magbalita kayo n~g aking pagtaghoy
+sa kinalalag-yan n~g ihihinahon.
+
+  Kayong sarisaring ibong lumilipad
+at ang palay palay na han~ging habagat
+ibalita ninyo ang daing n~g hirap
+sa kinalag-yan n~g ipapanatag.
+
+  At dí maglulubay ako n~g pagluhog,
+kahima't dalita ang awang ihulog
+ay di mag sasawa ako n~g pagpulot
+at ituturing ding ligaya n~g loob.
+
+  Halihalimbawang maguing takdang guhit
+n~g kamatayan ko ang sa pusong nais
+ay ituturing ding ligaya n~g dibdib
+lalo't mahalatang nagdadalang hapis.
+
+DALM.--Tapós na Marcela ¿Anó bagá ang din~gig mo?
+
+MAR.--Marikit na pagkayari Dalmacia ang kundiman mong iyán ¿Sino bagá
+ang may gawa n~g kathá?
+
+DALM.--Hindí ko masabi sa iyo, sapagka't iyán ay narinig ko lamang sa
+isang taga....
+
+MAR.--Banta ko'y isang pusong nakalutang sa maalong dagat n~g
+karalitaan, na ang inahihibik ay mapasampa sa pampang n~g katiwasayan.
+
+DALM.--Tila n~ga; datapua't maala-ala ko pala'y ¿di baga ang wika mo
+kan~gina'y pagkatapos ko n~g pagkantá ay ikaw naman?
+
+MAR--May nasubukan ka na ba?
+
+DALM--Wala n~ga, n~guni't baka mo malimutan.
+
+MAR--Kailan ma'y kawangis n~g guinto ang aking pan~gako, at nang
+makilala mo'y iyong panain~gahan.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Sisimulan ko na, kapatid na guiliw
+ang kantang kundimang iyong hinihiling
+di anhi'y may dagat, na hayag ma'y lihim
+mababaw ay hindi matarok ang lalim.
+
+  Sa dalang hiwaga n~g nasabing dagat
+dí man matákahin ay manguiguilalás
+bato'y lumulutang na sakdal n~g bigát
+at ang lumulubog ang magaang patpát.
+
+  At ang m~ga isdang naglisaw sa tubig
+makaliligayang malasin n~g titig
+balang malalaki'y may tibong matulis
+at ang balang munti ni walang palikpik.
+
+  Kaya n~ga at walang pan~gambang sagpan~gín
+at hindí gunita na makahihirin,
+datapua't kung minsa'y nabubulunan din
+kapág ang sisilá'y panabong sasamín.
+
+  At sa dalampasig n~g nasabing dagat
+sabihin ang dami n~g batong nagkalat
+ang katakataka't kaguilaguilalás
+munti ma't malakí, magkakasing bigát.
+
+  Sa kalaguitnaan n~g dagat ay gayon
+ang sabi, mayroong mataás na kahoy,
+san~ga'y malalabay, daho'y mayamungmong
+na nakalililim sa dagat na yaon.
+
+  Sa puno n~g kahoy tubig na nunukal
+walang kasingsaráp at sakdal n~g linaw
+at sa dakong dulo'y kung anong dahila't
+bibihirang tamís ang mánanamnamán.
+
+  Ihahangang dito Dalmaciang kapatid
+ang kantang kundimang nahiling n~g dibdib
+yao'y malaon na sa tandaang isip
+boong kahuluga'y di ko nababatid.
+
+  --Marcela, ang iyong kinantang kundiman
+panahong kastila ang tinatamaan
+kung n~gayo'y hindi na, at ang umi-iral
+balang may matuid ang ina-ayunan.
+
+  Gayón man Marcela'y palalamnán ko rin
+dagat na mababaw ay sakdal n~g lalim
+yaong kababawang ipinagtuturing
+ang asal n~g tawong natatanaw natin.
+
+  At ang kalalimang hindí matatarok
+ay ang lihim nilang nan~gasasa loob
+at ang m~ga batóng hindí lumulubog
+ang sa mayayamang katuirang buktót.
+
+  Ang hindi pag lubog ay nakakatigan
+n~g panuyo't suhol ang kapangyarihan
+kun n~gayo'y wala nang pusong magdaram-dam
+at ang naghahari'y Santong Katuiran.
+
+  At ang lumulubog na magaang patpát
+ay ang katuiran n~g tawong mahirap,
+hindí palutan~gi't dahilán sa bigat
+niyaong naglulubog na pabatong pilak.
+
+  Sinasabing isdang nag lisaw sa tubig
+na ang malalaki'y may tibong matulis,
+masamang mayaman na ang ini-isip
+sa búhay n~g dukha'y umapit manlupig.
+
+  Isdang maliliit sa aking palagay
+dili iba't tayong maralitang búhay
+kahit may matuíd, ay napipilan
+n~g masigláng lakás niyaong kayamanan.
+
+  At ang punong kahoy na sakdal n~g tayog
+ang Pamahalaang ating sinusunod
+san~gáng malalabay ang nakalulukob
+na kapangyarihan sa lahat n~g sakóp.
+
+  At ang sinasabing tubig na nunukal
+sa puno n~g kahoy ay sakdal n~g linaw,
+ang tapát na hatol na dí nasisinsay
+sa Santong matuid n~g kapangyarihan.
+
+  San~gáng maliliit n~g nasabing kahoy
+ay ang m~ga Juez, Kapitan at Hukom
+na ang karaniwan ay nagsisihatol
+n~g dí karampata't dahilan sa suhol.
+
+  Na kapag hinatdán n~g paban~gong suob
+at n~g sarisaring maligayang handog
+ay tulad sa bakal nana palalambot
+at nailalagay sa ibiguing hutok.
+
+  Ang matang malinaw n~g Santong matuid
+kusang binubulag dahil n~g pag-ibig
+sa pilak, at di na halos ini-isip
+ang kahihinatnán sa huling sasapit.
+
+  Sinasabing batong magkakasing timbang
+muntí sa malaki ang bigat at gaan
+ang tawong nilikha sa aking palagay
+guinoó ma't dili iisa rin lamang.
+
+  ¡Ay mundo! ¡ay mundo! ¿kailan pa kaya
+ang ipag babago n~g asal mong sama?
+--Dalmacia'y malí ka n~g pag-uunawa
+ang mundo'y talagang bayan n~g dalita.
+
+  Sa mundo'y kung walang ipagpipighati
+ay dapat tawaguing Bayan Lualhati,
+kusang tapatin mo't kun sa aking wari
+mundo'y parang batong kinukunang uri.
+
+  N~g sa Dios Amá bagáng pagmamasíd
+sa balang may pusong wagas at malinis
+sa kaniyá ay laan ang payapang lan~git
+at sa pag durusa ang balang may dun~gis.
+
+  Kaya ang sinoman kung sa ganang akin
+siyá ang bahala sa ibig puntahin
+dalawa ang landas, datapua't bilin
+huag pakaliwa't kanan ang tun~guhin.
+
+  Lansan~gang kaliwa ang hindí pagsunód
+n~g tawo sa bilin at utos n~g Dios
+nag papakahimbing sa biyaya't lugód
+na dí dinadalaw n~g gunita't takot.
+
+  At ang daang kanan ang hindí páglihís
+sa utos n~g Dios na bigay kay Moisés
+ang magsipanuto doo'y magkakamit
+niyaong lualhating walang kahulilip.
+
+  Dan~gan n~ga kung bakit at di mágawian
+n~g tawo sa mundo ang muntá sa kanan
+--Marcela'y bihira't kun magkaroon man
+ay di naghahan~gad n~g dan~gál at yaman.
+
+  Pagka't mahaba nang panahon kapatid
+ang dito sa mundo'y aking pagmamasid
+ay wala pang tawong hindí nag-iibig
+n~g yama't sa puri tin~galín n~g labis.
+
+  Kun ang m~ga sadyang kunó ay ulirán
+na sasalaminin n~g nan~gamamayan,
+ay nan~gag bibilí n~g di karampatan,
+niyang tindang sangkap sa pagka binyagan.
+
+  Han~gád sa pagyaman kaya lumilihís
+sa totoong landas n~g Santong matuid
+ito'y siyang saksing dapat kunang linis
+n~g nan~gádadayang ating pag-iisip.
+
+  Kaya marami na ang ibig bumitaw
+sa pagka romanong dating kinaguisnán
+dahil sa halata na kinakalakal
+ang religiong itong kalinislinisan.
+
+  ¡Ay manong ang aming paumanhing hibík
+n~g dí mabalisa kaming dating kabig!
+magpakitang loob at huag lumihís
+sa katotohanang landas n~g matuíd.
+
+  Di bakit si Cristo niyaong nabubuhay
+guinugol ang pagod hirap kamatayan
+sa sang mundong tawo ay inia-alay
+ang ganáp na awang dí han~gad sa yaman.
+
+  Ang ugaling yao'y ¿naha't di mangyari
+sa nan~gáriritong kuno'y kahalili
+ni Cristo, ay bakit hindí bigyang saksí
+n~g katotohanang pagkamakandili?
+
+  Hindi't ang lagui naming namamasdan
+ang kalakhang anyó sa nan~gamamayan
+lalo't walang limos ang dukhang namatay
+ni hindí na nila ibig bendicionan.
+
+  Sa bagay ang isang tawong ililibing
+bendiciona't dili yao'y iisa rin
+at wala nang daang baguhi't sirain
+hatol n~g Justiciang tapát na maglining.
+
+  At kun ang bendición ang hagdang pagpanhik
+sa pinagnanasang bayang matahimik
+ay dí sana nila dapat ipagkait
+yaong katungkulang ipagkakalan~git.
+
+  Pagka't sila'y m~ga laáng mapagkupkup
+timbulan n~g sala't n~g hindí malunod,
+ay ¿bakit sa dukhang walang mailimos
+ang bendición nila'y ipinagdadamót?
+
+  Dito'y mababalak na ang pagkáukol
+sa lan~git n~g tauo'y hindí sa bendición
+kun hindí sa linis n~g puso naroon
+ang ikararapat sa Dios na Poon.
+
+  Sapagka't ang handang maligayang lan~git
+ay hindí sa libing ang ipagkakamit
+kung hindí sa gawa't wagas na pag ibig
+sa Dios ang ating hagdan n~g pag panhic.
+
+  Gawang kamangman~gan n~g linahi natin
+balabaling puri ang dakilang libing
+gugulin ang pilak sa walang hihinti't
+ang tinatasaha'y bibig sa pagkain.
+
+  --Dalmacia'y hintay n~ga't di na makatiis
+ako sa lahat mong ipinagsusulit
+¿ang lahat n~g yao'y ano't nababatid
+ay isa ka lamang tubong taga bukit?
+
+  --Tama ang sabi mo kapatid na hirang
+na yao'y hindí ko dapat maalaman,
+n~guni't ito'y m~ga dunong na palagay
+na higuit sa Pari ang pinag aralan.
+
+  Ako naman n~gayo'y lubós ang tiwala,
+pagka't siya nilang m~ga guinagawa:
+ang magpakahigpit, at ang pagka-awa
+sa kapua tawo'y walang mahalata.
+
+  Ugaling kastila'y dí binibitiwan
+n~g m~ga Clerigong dito'y nan~gaiwan,
+batang bagong anak na pabibinyagan
+mag rerecargo na'y wala namang utang.
+
+  Sa bayang Pulilan ang lalong masakláp
+sangsalapi't walo ang sin~gil sa binyag,
+yao'y tubig manding sa Jordang nagbuhat
+kaya't mahalaga ang naguíguing bayad.
+
+  Kagagawang yao'y ¿sino sa may isip
+ang dí susungkuin n~g paghihinagpis?
+at mapipilitang isigaw n~g hibik
+ang m~ga paghamak sa wastong matuíd.
+
+  Dito mamumulos ang paghihinala
+na dí naman ganong sala ang magdaya
+sapagka't ang m~ga may hawak n~g tan~ga
+sa bawal ay siyang unang gumagawa.
+
+  Akong nagsasabi hindí protestante
+at sa romanista'y lubos ang pagkampí,
+n~guni't hindi kayang bathing kong mangyari
+na ang hindí tama'y siyang manatili.
+
+  Paris n~g ugaling guinagawa n~gayon,
+n~g maraming Pari, liban sa di gayon,
+¿kung anong dahilan at pinasusuhol
+ang may namatayang nagpapa-ataul?
+
+  Ito nama'y hindí nagbigay gambala
+sa kanila't tulong lamang n~g may awa
+¿alín katuiran ang nagpanukalang
+mag multa ang walang salang guinagawa?
+
+  ¿Ang santong religion baga ang may halál
+n~g ganoong m~ga palakad sa bayan?
+sa banta ko'y hindí at ang kabanalan
+ay dí nagnanasang mag imbot n~g yaman.
+
+  Kung sa bagay amin namang natatatap
+na kayo ay walang ibang paghahanap
+at may ilang tawo na kinakagawad
+na nan~gagaantay n~g ano pang bayad.
+
+  At saka ang Pari nama'y may gutom din
+na nagkakagugol tungkol sa pagkain,
+¿dahil kaya roo'y di na salang hin~gín
+ang labis na bayad sa takdang arancel?
+
+  ¿Ito kaya'y hindí kusang pagsalansang
+sa linis n~g utos ninyong sinumpaan?
+ó baka sa amin lamang nababawal
+at sa m~ga Pari hindi kasalanan.
+
+  N~guni at ang inyo namang nakikita
+sa bayad n~g Bayan ay labis labis na
+may dakilang libing, kasál at binyag pa
+may pamisa't saka sarisaring pista.
+
+  Ito nama'y pawang pinagbabayaran
+n~g dí naman mura't sa halagang mahal,
+yaón sa wari ko ay labis na naman
+aywan sa m~ga may han~gad sa yaman.
+
+  Ang lahat n~g ito ay dapat damdamin
+ninyo't mawiwikang kulang n~g pagtin~gín
+--oo ang sagot ko, n~guni't pagwari-in
+na ang nangyayari ang dapat sisihin.
+
+  Dili baga kayo'y ilinagdang pastol
+sa tanang alaga'y makapagtataboy
+sa sawíng kalin~ga ay nan~gagsilaboy
+at sa ibang sexta nasok napa-ampon.
+
+  At ang katuirang isinásalita
+ang sila ay walang aantaing pala
+balát-kayong banál, buting pakunuwa
+sa bulág na wari umang na paraya.
+
+  At kung kaya kayo'y Kurang nan~gatanghal
+na pinipintuho sa lahat n~g Bayan
+dugo't, búhay hirap nami'y pinuhunan
+saka n~gayo'y wala munti mang pagtanáw.
+
+  Bagkus pang pahirap siyáng ginagawa
+sa búhay n~g m~ga tawong maralita
+ang limos sa patay na dating mababa
+n~gayo'y tinaasa't hindí mapaghaka.
+
+  ¿Anong dahil kaya n~g sumasa-isip
+kabuhayan nila'y hindí naman guipít?
+yao'y nau-ukol sa tawong balawís
+at hindi sa m~ga sálaminan bait.
+
+  Ang ganitong sabing pawang masasakláp
+dí naman mangyaring mabig-yan kong salág
+sa pagka't di lihim at natatalastas
+n~g madlá, ang inyong hindí pagtatapat.
+
+  Dahil dito'y siyáng sanhíng nag-aakay
+n~g pagkabalisa sa kinamulatan,
+sapagka't ang landas na talagang daan
+n~g santong matuíd ay linilihisan.
+
+  Ano pa't kung aking págunamgunamin
+sanhing nagbibigay guló n~g panimdim
+kung ano't sa m~ga ulirang susundin
+doon tumutubo ang PUNO N~G DILIM.
+
+  Ito sa dibdib ko ang matinding bikik
+at dahil n~g aking luhang naguiguilid
+kahimawari'y magsipanumbalik
+ang nan~gáliligaw sa Daang Matuíd.
+
+  Upanding kung tayo'y magka-ayos-ayos
+sa pagkaka-sundo't magka-isang loob,
+magban~gon ang ating Inang nakalugmók
+sa nadustang búhay na kulunos-lunos.
+
+  At dí mangyayaring itulot n~g lan~git
+yaóng Kalayaang ninanaisnais
+hangang naghahari ang kuhilang isip
+sa atin, at saka ang ugaling inguít.
+
+  Ganito ang siyang kutóg niyaring loob
+hindí pan~gun~guna n~g dunong sa Dios
+Marcela'y hin~gi kong bigyan mo n~g sagót
+kun ang palagay ko'y hindi náaayos.
+
+  --Dalmacia ay tama ang iyong palagay
+aywang sa lalong pantas na magnilay
+na dí itutulot yaóng Kalayaan
+sa kulang n~g wasto't walang kahusayan.
+
+  N~guni ¿ano bagang iyong napapansin
+at magulong bayan ang ipinagturing?
+--Marcela'y hindí mo pala nalilining
+daming nag-iibig Punong kilalanin.
+
+  Pinangugugulan n~g pagod at pilak
+ang kilanling Puno't sa Baya'y matanyag
+--Dalmacia'y dí natin mabibig-yang sukat
+ang lihim n~g puso nila't hinahan~gad.
+
+  At sakasakali na ang na sa isip
+nitong sumasagui sa pag-uumibig
+ang makapagsabog n~g malasang tamís
+níyaong maligayang bun~ga n~g tangkilik.
+
+
+
+
+_Ang pag-alis ni Dalmacia_
+
+
+  Paalam na mutia't lilisanin irog
+ang m~ga titig mong ligaya n~g loob
+--oo datapua't huag isalimot
+akong kapatid mong nahahandang linkod.
+
+  O kun dili kaya ay dito na kita
+matulog at bukas muwi n~g umaga
+--Huag na't sakaling baka kumutog pa
+ang kung ano't ano kay ama't kay ina.
+
+  Adios Marcela.--Dalmacia,y matnubay
+sa iyong paglakad ang kapayapaan
+--ako ma'y gayondin, búhay mo'y in~gatan
+sa gabing pagtulog n~g Angel na bantay.
+
+  Na huag ka nawang dalawin n~g init
+han~ging nagbubun~ga samang panaguinip
+--ako ma'y gayondin ang taguríng hibík
+abót ang kamay ko't magdaop n~g dibdib.
+
+  Aalís na akong lin~gon ka n~g tanáw
+titig ko Dalmacia ay pumapatnubay
+malayong adios,--adios din namán
+lupít n~g sakuna ay magpakundan~gan.
+
+
+
+
+Ang pagbabalik ni Dalmacia n~g kinabukasan
+
+=Ikatlong pankat=
+
+
+  Narito na ako--Kita nama'y antay
+¿anong búhay ninyo kagabing nagdaan?
+--Sa awa n~g Dios ay walang ligamgam,
+kan~ginang umaga'y tumangap n~g liham.
+
+  Na ang sinásabi tungkol sa pag-ibig
+padalá n~g isang binatang matalik
+n~g tinatahak na n~g aking panitig
+mahambal ang dating matipid kong dibdib.
+
+  Na dahil sa hibík na kalaguimlaguim
+nitong nagsasabing kinatawan papel
+narito Marcela at iyong basahin
+ikaw man banta ko ay mahahambal din.
+
+  Ohó! at kung gayon ay makadudurog
+n~g pusong matigas ang haing pag-luhog?
+--Narito Marcela't sa kamay ko'y abót
+ang makababaklang daing n~g pag-irog.
+
+  Babasahin ko na, kapatid na guiliw
+ang pag-sintang mana sa linahi natin
+huag mababaklá ang iyong panimdim
+sapagka't ang mundo'y lubhang sinun~galing.
+
+
+
+
+_Palasinta n~g binatang si Constancio_
+
+
+  Poon n~g pag-irog huag maguing sawí
+ang hibik n~g pusong na sa sa pighatí
+sapagka't ang sinta'y walang hinihin~gi
+kundí ang li~ngap mong ilulualhati.
+
+  Kaya huag mo po sanang ipagkait
+ang lunas na awa sa aking pag-ibig
+kung nasasadhán man ang pinto n~g dibdib
+buksi't salubun~gin n~g iyong tangkilik.
+
+  Yayamang sapagka't ang iniluluhog
+sa m~ga yapak mo'y banál na pag-irog,
+tipid n~g bighani mo po'y malamuyot
+na isakandun~gan n~g lin~gap ang lingkod.
+
+  Papagkamting palad ang sa pusong hibík
+na ikaw ang maguing ligaya ó Lan~git
+n~g dustang búhay ko't magpahangang guhit
+ay paglingkuran kang kabiyak n~g dibdib.
+
+
+
+
+_Nang matapos nang basahin ni Marcela ang padaláng sulat ni
+Constancio_
+
+
+  --Nákilala ko na ang saráp n~g daing
+n~g nag-u-umanong puso sa pag-guiliw,
+ikaw ang bahala nguni't pag-isipin
+ang pang adyang dapat sa huling daratnin.
+
+  Sa lakad n~g mundo'y panahong niniral
+ang isang parista'y sukat katitimbang
+ang lalong matatág ay nan~gahahapay
+sa dunong n~g isip nilang mapanglinlang.
+
+  --Tama ang sabi mo kapatid na liyág
+na tayo sa mundo'y sukat kaí-in~gat,
+n~guni't sa warí ko'y hindí masasalág
+kapagtalagá nang tadhana n~g palad.
+
+  At may matatandang nagsisipagsabi
+at sampo n~g aklát ay namamarali,
+tawo sa anomang bagay na mangyari
+yao'y katutubong taglay sa paglakí.
+
+  Dalmacia kung tungkol sa sinabi mo'y
+hanapin n~ga natin ang pagkatotoó
+n~g isang nangyaring dí anhi'y ganito
+na ang nagsasabi ay Novelang libro.
+
+  Kunó ay may isang principeng masiglá
+nagtanong sa lalong pantas ó bihasa
+ang wika'y turan mo na kung sino bagá
+tun~go n~g palad ko sa pagaasawa.
+
+  Sagót n~g tinanong--principeng maran~gal
+ang takda n~g iyong daláng kapalaran
+ay babaying pan~git at dí dugong mahal
+yao'y asahan mo't siyang káraratnán.
+
+  Ang dalagang ito'y isang fondadista
+walang hanap búhay liban sa magtinda,
+anitong principe--saan lugar baga
+--Ay na sa sa libis n~g tuláy n~g quinta.
+
+  Kung gayon ay ating saglít na parunan
+ang tun~go n~g aking dalang kapalaran
+at tatayahin ko kung may karampatang
+masukob sa lilim n~g taglay kong dan~gal.
+
+  Yaon na't sa quinta nang sila'y dumating
+itong fondadista'y itinurong lihim
+hindí iba't iyan, principeng butihin
+ang takdá n~g iyong kapalarang angkin.
+
+  Ako'y aalis na't ang bahala'y ikaw
+mag-isip n~g lalong kagaling-galin~gan,
+n~guni't ang hula ko'y hindi mabibigyan
+n~g litis, at yaon ang pangyayarihan.
+
+  Pinagmalas nan~ga't pinag-isip-isip
+ang maguiguing kasing kabiyak n~g dibdib
+ay walang makitang ipagkakalan~git,
+nagbuntong hinin~ga't luha'y bumalisbis.
+
+  Diyata't ang dugong sa korona galing
+hamak na babae ang kakasamahin
+dustang kapalara'y nang diko tangapin
+mag-isip n~g lalong nararapat gawin.
+
+  Nang hindí mangyari ang takda n~g palad
+putlín ko ang ulo't yaon ang marapat;
+linapitan na n~ga't liig ay tinigpas
+nitong walang malay sa pagkapahamak.
+
+  At ipinatapong madali sa ilog,
+anopa't tinan~ga'y n~g matuling agos,
+sa nangyaring yao'y sabihin ang lunos
+n~g nan~garoroong matáng nanónood.
+
+  Pinatay at sukat wala namang sala
+ang kahabag-habag na abang dalaga,
+¿alin kayang luha n~g makakikita
+ang dí aakaing bumalong sa mata?
+
+  Di naman mangyaring mabig-yan n~g ganti
+palibhasa'y isang dakilang principe,
+anopa't wala nang anomang nangyari
+kung kahima't labag sa utos n~g Ley.
+
+  Babaeng pinatay sa Novelang sulit
+ay kusang nabuhay sa dunong n~g Langit
+at muling naugpong pinutol na liig
+napadpad sa ibang reino't dalampasig.
+
+  Kagandahang palad nátagpo pagdaka
+n~g isang lalaking namamalakaya
+namangha ang boong págkatawo niya
+at sinapantahang diwa'y taga gloria.
+
+  Wika sa sarili mahaba nang araw
+ang dito sa mundo'y aking pagkatahan
+ay walang ganitong dilág kagandahan
+aywan kung mayroon sa langit na bayan.
+
+  Pagdaka'y binati n~g ganitong sabi:
+Tabi sa dan~gal mo mahal na babae,
+ikaw baga'y sino't anong layon dini
+sa ganitong oras at lalim n~g gabi?
+
+  --Huag maguing sawí ang aking panugón
+sa kamahalan mo mamang tumatanong,
+pinagmulan ko po'y hindí mapagnoynoy
+gayon din ang aking dito'y pagkatuntong.
+
+  Kabuhayang yarí di ko mapag-lirip
+na diwa'y nagbuhat sa dunong n~g langit
+pinagmulang baya'y di po maisulit
+at n~gayon pa lamang ako nagka isip.
+
+  Kaya ikaw na po ang siyang báhala
+na dini sa abang búhay ko'y magpala;
+ituring na anak sa pagaanduka
+at kikilanlin kang amang nagkalin~ga.
+
+  Kung gayo'y halina anang nakapulot
+n~guni'y namamanghâ ang sa tawong loob,
+pagdating sa bahay ay pinapagsoot
+n~g damit na tuyó ang anak ni Venus.
+
+  At isinalita sa asawang hirang
+yaong pagkakuhang mahiwagang bagay,
+sabihin ang tua't dî na ibig lisan
+n~g dalawang mata yaong kagandahan.
+
+  Nagsasama na n~gang bilang din sa anak;
+at magulang namán ang gawang pagtupád
+di ko pagaanhin dumating ang oras
+lihim n~g Lumikha'y kusang mapatanyag.
+
+  Mag-asawang hari ay sa pagpapacial
+sa lansan~gang yao'y manáng naparaan
+dilág n~g napulot ano'y nang mátanaw
+ang matuling takbo ay pinapaghintay.
+
+  Sa carrosa ay biglang umibís
+at sa maralitang bahay ay pumanhík
+ang kapangyariha'y hindí na nagamit
+ang puso'y nabaghán sa himalang dikít.
+
+  Ang mahal na hari tumanong pagdaka.
+--ito baga'y anak ninyong mag-asawa?
+sagot n~g tinanong--dakilang Monarka
+iyan po'y pulut ko lamang sa aplaya.
+
+  Na di ko mawari magpahanga n~gayon,
+kabuhayan niya, haring pan~ginoon,
+pagka't kailan mang kunang ko n~g tanong;
+sabing talinghaga ang itinutugon.
+
+  --Kun gayon--ang sagot n~g Sakramajestad
+sa kalakhan nila'y paumanhing gawad
+kami na ang inyong loobing mag-in~gat
+at siyá ay aming paparahing anak.
+
+  --Oo po hari ko--ang panagot namin
+at sinong tatangui sa magandang hiling,
+mabigat bigat man na kung sa dadalhin
+ang atang mo'y pilit naming papasanin.
+
+  Huag lamang haring ibintang n~g dibdib
+na parang gusto na naming siya'y malís,
+Mahal na babae tanto mo na't batid
+itong sa Monarkang ipinamamanhik.
+
+  Sagot n~g dalaga'y--may dí pangyayari
+ang hindí pagayo'y lapastan~gang tanguí
+ang damdam n~g puso'y di na nakaganti
+sa anduka ninyo at pagkakandili.
+
+  --Huag panimdimin at laking ligaya
+niyaring aming loob ang mápabunyi ka
+sa kandiling in~gat n~g ating Monarka
+bakit walang anak ang mahal na Reyna.
+
+  --Magaganap na po oh Sakramajestad
+ang hiling n~g pusô--Maraming salamat
+babae'y kinawit n~g Reyna at kagyat
+isasa-agapay n~g kaniyang lakad.
+
+  --Sumandaling hintay--ang ipinagsulit
+sa kamay ni ama muna ay hahalik
+gayondin sa aking inang nagtankilik
+ipaalam na't kayo'y in~gatan ng Lan~git!
+
+  Naghiwalay na n~gang luha'y nalalaglág
+nitong maiiwa't magtatamong palad
+ang mata n~g Reyna sa laki n~g galak
+di na ibig lisan ang himalang dilág.
+
+  Yaon na't tinungo ang Palacio real
+kapagdating doo'y agad binihisan
+n~g damit na piling dí sangkap ang dan~gal
+ang kahalimbawa'y bitwing sumilang.
+
+  Sa kinabukasan hari'y nagpalakad
+n~g utos na gawing pilit ang pagtupad
+na ang magsabing hindí niya anak
+ay paakasahang buhay ang katapát.
+
+  Nagpatabas nan~ga n~g damit princesa
+pinili ang kayong lalong mahalagá
+at kapagkayari'y ipinasuot na
+walang dí hahan~ga sa himalang ganda.
+
+  Nang princesa na n~ga siyang tinatanghal
+sa sakop na Reyno n~g nagtatangkakal,
+bilis n~g balita ay nan~gagliparan
+sa iba't iba pang m~ga kaharian.
+
+  Sigaw n~g balita'y ¿ano't nániniig
+ang napapanahon sa nasang pag-ibig?
+naroon ang ganda na sukat sa titig
+ay magsisilayas ang lahat n~g sákit.
+
+  Bubugtong na anak ang himalang ganda
+ng nagkakandiling haring magasawa
+nang ito'y márinig ay nagsigayak na
+ang nangaguusig sa nasang pagsinta.
+
+  May principe't duque, konde't kaballeros
+na ang pagsasadya'y tungkol sa pag-irog
+at gayon din namang balita'y umabot
+sa taksíl na tawong principeng pumugot.
+
+  Nagsadya rin naman na paris n~g iba
+na ang tinutun~go'y ang nasang pagsinta
+dilag n~g princesa'y n~g tamaang matá
+tumapon ang isip sampong kalulwa.
+
+  Anopa't sinupil nabihag ang dibdib
+niyaong kay Kupidong dahás n~g pag-ibig
+nang mag-uling loob nagsakdal sa lan~git
+na panungtang palad ang magandang nais.
+
+  Nan~gag-alay na n~ga n~g sinta't paglubog
+ang nagsípagsadyá sa nasang pag-irog
+kung anong hiwagang kaloob n~g Dios
+ang naguing asawa'y ang principeng nugot.
+
+  Ihahangang dito ang kináhinatnán
+n~g abang dalagang kinitlán n~g búhay
+¿ang principe baga'y kung kaya nákasal
+ay talagang utos niyong kapalaran?
+
+  --Ano pang liwanag iyong hahanapin
+sa nangyaring yaon, kapatid na guiliw,
+pinutlán n~g liig muling nabuhay rin
+palibhasa'y siyang kapalarang taning.
+
+  --Tama ang sabi mong nakasal kapatid
+pagka't princesa nang kagandahang labis
+kun ang dating búhay siyang ipipilit
+makalilibo ma'y puputlan n~g liig.
+
+  At may pangyayari kayang makasal pa
+sa lalaking buháy babaeng patáy na
+dito'y liwanagan mo n~ga sa dalawa
+sa palad at gusto'y sinong nan~gauna?
+
+  Itong kapalaran kung pag-iisipin
+ay parang busabus n~g pag-ibig natin
+at walang sarili siyang mararating
+kun ang haring gusto'y siyang tumitiguil.
+
+  Aywan sa ibang nangyayaring bagay
+kung tungkol sa ating daláng kabuhayan
+may dukhang nanakyat sa luklukang dan~gál
+at may darakilang naaabá naman.
+
+  Yaong sinasabing nan~gapapahamak,
+nalunod ó kayâ natuka n~g ahas
+baka naroroon ang kaya n~g lakas
+niyaong sinasabing naghaharing palad.
+
+  Nguni't sa kalakhan n~g haring pag-irog:
+itong kapalaran ay naninikluhod
+palibhasa'y siya'y nahahandang lingkod
+sa anomang bagay na ipag-u-utos.
+
+  --Makáhahalakhak kung pagwawariin
+ang katuwiran mong panagot sa akin,
+¿diyata't sa dahás n~g haring pag-guiliw,
+itong kapalara'y talagang alipin?
+
+  Huag kang palulong irog na kapatid
+sa dunong ng iyong námamaling isip
+itandâ sa noó at saka sa dibdib
+na ang kapalaran ay hulog n~g Lan~git,
+
+  Dí baga ang m~ga alay na pagluhog
+sa isang babae'y halál n~g pag-irog
+ay bakit kung hindí bigyang pahintulot
+tátan~gá na lamang at maghihimutok.
+
+  ¿Nasaan ang dahás n~g haring pag-ibig
+na sinasabi mo guiliw kong kapatid?
+ang kapangyariha'y bakit dí magamit
+na ang sumasamong pagsinta'y ipilit.
+
+  Asal n~g pag-ibig ang sumamosamò
+at sa sinisinta'y maghandóg n~g suyò
+tuíng máhaharáp sa lan~git n~g puso'y
+nagpapakilala n~g pamimintuhò.
+
+  Yaon man at hindí ipagkakaloob
+n~g palad ay sayang ang puhunang pagod,
+ihahangang dito kapatid na irog,
+¿may matuid ka pa bagang isagagót?
+
+  --Tamà ang tugon mo kung didingin lamang
+n~guni't mayroon pang náninirang bágay
+pagka't ang pinilit na ikinakasal
+_nulo_ sa kastila kang ito'y pan~ganlan.
+
+  Sapagka't ang dilág n~g pag-aasawa
+buhat sa kasundo n~g pusong dalawa
+kailan ma't hindí ganáp ang pagsinta
+walang kabuluhan yaong pagsasama.
+
+  Bakit nang panahong tayo'y maligalig
+na ang pilipino'y magsipanghimagsik
+ay daming babaeng nákasal sa pilit
+¿yaon kaya'y palad na hulog ng Lan~git?
+
+  Hinayang sa buhay ang sanhing pag-amin
+takot sa maikling pamatay at baril,
+n~gayon ang tanong ko, kapatid na guiliw
+¿yaon kaya'y utos n~g palad na taning?
+
+  --Di kung gayon pala itong kapalaran
+ay walang sariling lakás na sinimpan,
+sapagka't kung hindí humin~ging tulun~gan
+n~g baril ay hindí mapilit ang ayaw.
+
+  At bukod sa rito kapatid na irog
+kun ang kapalara'y sa lan~git na hulog
+di na mangyayaring daanin sa takot
+pagka't yao'y bawal n~g banál na utos.
+
+  Kaya't anhín ko mang tanun~gin ang isip
+nag-áalan~ganing mayag yaring dibdib
+na pawawalan mong lakás ang pag-ibig
+at ang kapalara'y siyang mananaig.
+
+  Ang bagay na ito'y sinabi ko lamang
+di ka pinipilit na ako'y ayunan,
+n~guni't sa sarili n~g bait na simpan
+ikaw ang bahalang sa wasto'y magtimbang.
+
+  At kung matagpuan n~g pantás mong isip
+ang kalulunduan n~g hustong matuwid
+hinahong papayag naman yaring dibdib
+at tatangapin mo ang aking panalig.
+
+  Bakit sa kanitang pagsasamang ganáp
+itong pagtatalo'y hindi nárarapat
+at saka himalang makita n~g lakás
+n~g lampá tang isip ang ililiwanag.
+
+  Itong atin n~gayong pagsasalitaan
+n~g balabalaking magunitang bagay
+ay para na bagang isang pagsasanay
+n~g tumulín tulín isip tang mabagal.
+
+  --Oo n~ga Marcela't yaon ang matuid
+han~gang nabubuhay sa silong n~g lan~git,
+ang tawo'y piliting dumunong ang isip
+sa kapanahuna'y nang hindí maguipít.
+
+  Mag-aral n~g m~ga wastong pan~gun~gusap
+na makakalugdan n~g kinakaharap
+at yaon ay isang karan~galang sangkap
+n~g tao kahima't nagmula sa hamak.
+
+  At ang pan~gun~gusap ay ipapanahon
+huwag sa bala nang salita'y tútugón
+at ang pagnanasang pan~ganlang marunong
+lalong nagbabansag niyaong pagkagungong.
+
+  Ang palalong anio't kilos na magaslaw
+sa gawa at wika'y páilag-ilagan
+sa isip na puri hindi't kapintasan
+ang maguiguing bun~ga't tubong pakinabang.
+
+  Ang pagmamabini't bala't kayong hinhin
+kung dí katutubo naman ay wala ring
+aantaing puri't bagkus babalutin
+sa pula't siphayô n~g dilang matabil.
+
+  Sampo pa n~g ama't inang nag-anduka'y
+masasabisabing diwa'y nagpabaya,
+at kung hindí gayo'y di naman lálalâ
+ang lumaguing gawing may katalong pula.
+
+  Ihahan~gang dito't dapat ding mag-in~gat.
+ang tawo sa pulan~g nagsalasalabat
+kung dí man máluklok sa dakilang taas
+ay huag mangyaring malunod sa libák.
+
+  --Ang lahat mong saysay Dalmaciang kapatid
+ay dapat ilimbag sa ubod n~g dibdib,
+n~guni't ang hiling ko'y huag ipagkait
+¿naganti mo na ba ang padalang titik?
+
+  --Hindi n~ga Marcela; ito'y isang bagay
+na isasanguni sa pagmamahalan
+at ipahahayag tanáng kalihiman
+niyaring aking dibdib mula niyaong araw.
+
+  Maniwala ka kapatid na guiliw
+ang liham na yao'y mula nang tangapin
+salamat at di mo palá nápapansin
+na yaríng isip ko'y nagpaparang halíng.
+
+  Sa alay na sintá ni Constancio't hibik
+nag-aalan~gnin sana yaring dibdib,
+n~guni't sa pasiyang hatol n~g pag-ibig
+dí dapat itakuil ang sa pusong lan~git.
+
+  Kaya buhat na n~ga n~g aking tan~gapin
+ang padalang liham, kapatid na guiliw,
+parang binabaka ang gulong panimdim
+na dí matutuhan ang dapat kong gawin.
+
+  Ito'y hindí sana dapat pamalayan
+sa kahit kan~gino at kahalayhalay
+na tayong babayi pala'y nagdaramdam
+n~g matinding dusa sa nagugustuhan.
+
+  N~guni't sa malinis na pagkakatali
+n~g kanilang puso'y nuha't ang bighani
+na pagtapatan ka't yaring dalamhati
+n~g tungkol sa sinta'y magkalualhati.
+
+  Upanding sa iyong magagandang hatol
+ligalig n~g aking puso'y huminahon
+sa padalang salat Cela'y nagtatanong
+kung ano ang dapat na maguing panugon.
+
+  --Diyán sa hiling mo guiliw na kapatid
+na hatulan kita n~g itatahimik,
+walang mágagawa yaring aking isip
+kun ang iyong puso'y supil n~g pag-ibig.
+
+  Sapagka't ang dahás n~g Haring pag-irog
+ay dí gumagalang at dí natatakot,
+walang katuirang ina-alinsunod
+liban sa ang nasa lamang ang masunod.
+
+  Pagpayuhan ka mán n~g lalong matuid
+ang kalihiman mo'y hindí rin didinig
+lunas na pagpulhan n~g itatahimik
+ay ang katutubong sarili mong bait.
+
+  At yaon ang siyang makapag titimbang
+n~g lalong marapat sa kahihinatnan
+yayamang sapagka't dati mo rin alam
+ang lakad n~g mundo't panahong niniral.
+
+  Iyong magagawa boong pag-iin~gat
+kung may panimdim kang puri'y mapahamak
+at ang kabaita'y siyang naghahawak
+sa ikasasawi n~g dáratning palad.
+
+  Ang sinomang tawo'y pagka't sinangkapan
+n~g tatlong sandatang talagang panglaban
+kailan ma't ito'y di mo bibitiwan
+ay dapat umasang ipagtatagumpay.
+
+  Sapagka't kung ito'y di mo isasalong
+sa digma n~g mundong laláng n~g panahon
+ay pakaasahan na ipagtatan~gol
+ikaw sa lahat nang sakuna't lingatong.
+
+  Huag maniwala ang lapok na loob
+na tayong linikha'y may talagang signos
+sapagka't ang tawo'y kung sumasa-Dios
+ay walang pan~gamba't hindi matatakot.
+
+  Kaya n~ga sa awa niyaong Matankilik
+na nagpakaduk-ha ay doon manalig
+na pagpinagtibay ang sariling bait
+walang magagawa ang lilong pan~ganib.
+
+  Tungkol sa hiling mong kita'y pagpayuhan
+sukat hangang dito ang kaya ko lamang
+at ang dakong hulí n~g káhihinatnán
+ay wala sa aki't ikaw ang may tan~gan.
+
+  Kaya hangang dito't asahang kalakip
+sa makakayanan yaring aking dibdib
+n~guni't sa tadhana n~g Haring pag-ibig
+sarilinan tayo n~g mapagsasapit.
+
+  --Salamat sa iyo kapatid na guiliw
+sa m~ga hatol mong palagay sa akin,
+na ang kabaitan ang papagtibain
+at ang pag-aadya n~g Nakop sa atin.
+
+  Paalam na muna ako at aalis
+si ama't si ina'y nang dí nai-iníp
+kung walang dahila'y asahang babalik
+sa araw n~g bukas guiliw kong kapatid.
+
+  --Adios Dalmacia't kung walang hilahil
+inaantay kita sa araw mong taning
+at ang taguri ko'y huag lilimutin
+ang pagmamahalan magpahangang libing.
+
+
+
+
+Ang pag babalik ni Dalmacia
+
+=Ikaapat na pankat=
+
+
+  Narito na ako kapatid na irog
+¿anong buhay ninyo kagabing pagtulog?
+--nagdaang payapa na awa ng Dios
+¿kayo nama'y ano? Wala ring sigalót.
+
+  N~guni't nang matapos kami n~g agahan
+tumangap na mulí n~g padalang liham
+na ang hinihiling niyaong karain~gan
+ang magandang nasa'y bigyang kasagutan.
+
+  Narito Marcela at iyong abutín
+itong ikalawang hatid na pagdaing
+--Dalmacia'y oo n~ga't aking babasahin
+na kung anong bagay ang sa pusong hiling.
+
+
+
+
+_Ang pagbasa ni Marcela sa pan~galawang hibik ni Constancio tungkol sa
+pag-ibig._
+
+
+  Nunulí na naman ang aking paghibik
+sa m~ga yapak mo, Poon n~g pag-ibig,
+na sa karain~ga'y huag ipagkait
+ang lunas na awa sa may dusang dibdib.
+
+  N~guni't kung hindí mo naman maaatim
+ang lun~goy n~g puso't bawal n~g pag-amin
+ay wala nang buhay na dapat ituring
+at parang himbing na sa hantun~gang libing.
+
+  Kaya kung sakali't nagaalan~gán man
+sa hiling n~g aking nagdurusang buhay
+mabighani ka ring iyong pagpayuhan
+ang sariling puso't magtaglay n~g hambal.
+
+  At nang sa dalita'y upang makahugot
+ang nálulugami sa nasang pag-irog
+ipagkatiwala sa hihinting sagót
+ang iguiguinhawa niyaring abang lingkod.
+
+  Ihahangang dito at pakahihintin
+ang tapát mong hatol sa alay kong daing,
+lakip ang kumusta't sa kayang pupulhin
+ay natatalagang lingkod hangang libing.
+
+
+
+
+_Sagót ni Marcela._
+
+
+  Dalmaciang kapatid ang ganitong liham
+ay paban~góng suob sa tinataghuyan,
+upáng sa amuki n~g pagsintang alay
+ang pinto n~g iyong bighani'y mabuksan.
+
+  N~gayon ang tanong ko kapatid na guiliw
+huag paglihima't magtapat sa akin
+tungkol kay Constanciong handog na pagdaing
+¿may palad na baga siyang tatangapin?
+
+  --Sa tanong mo Cela'y bakit maglílin~gid
+ang pagsasama ta'y higit sa kapatid
+ang katotohana'y siyang isusulit
+bagay sa binatang dulot na pag-ibig.
+
+  Nang nakararaang di pa tinatangap
+ang ina-asam kong pahatid na sulat
+ay nau-una na siyang nakalimbag
+sa lihim n~g aking katauhang bihag.
+
+  At nang tangapin ko ang sinugong titik
+walang paglulanan n~g tuá ang dibdib,
+gayon man ay aking pinátipid tipid
+na dí nagpamalay sa tawong naghatid.
+
+  Anopa't ang aking ligayang tinangap
+sa pagdating niyaong sinugong kalatas
+di lubhang nalaon ay nan~gagsilipas
+at ang humalili ligalig at sindak.
+
+  Unang nagunita't sanhíng nakahadlang
+ay ang pagka habág sa m~ga magulang
+lapastan~gang anak ang di na tumanaw
+sa hirap dálita nilang pinuhunan.
+
+  Bukod pa sa rito'y nang mag-isip-isip
+alab n~g gusto ko'y nasubhán n~g lamig
+dahil sa balitang aking nadidin~gig
+na ang tawong yao'y lahing mababagsík.
+
+  Bulong n~g himaton kahit may asawa
+sa ibang babayi ay nakikisama
+dahil dito'y siyang niguil umantala
+sa malagong tubo n~g aking pagsinta.
+
+  Yao'y siyang sanhi't bilang na pumiguil
+sa náunang siglá n~g aking pag-guiliw,
+n~guni't maniwalang sumasalisi rin
+sa buntong gunita na siya'y tangapin.
+
+  N~gayon ko natantong ¿anong tinding bigat
+iwaksi ang sintang diwa'y may kamandag?
+na nananalatay sa lahat n~g ugat
+kaya't di mangyaring biglaing makatkat.
+
+  N~guni paghinahon bulág na pag-ibig
+idila't ang iyong nadidimlang isip
+kung papatulan mo ang hiling n~g dibdib
+ay mahuhulog ka sa madlang pan~ganib.
+
+  Kung naroroon na sa kamay n~g sukab
+lahing mapaglilo sa asawang liyag
+dí ang kailan~gang gagawing pang lunas
+sa hapdí n~g puso'y luhang tatagaktak.
+
+  Piguil aking loob at alalahanin
+ang pagaasawa'y matinding dadalhín
+kung makatagpo ka n~g ugaling taksil
+magsisi ma'y huli't walang mararating.
+
+  Lalo na't lalaking laguing mapagbintang
+sa dí guinagawa'y paghihinalaan,
+marahil ay di na panghihinayan~gan
+sa ikadadalí ang lapok mong buhay.
+
+  Lalagui ka na n~ga sa tinaghoy-taghoy
+magsisi ma'y huli't wala nang panahon,
+anopa't kaya ka lamang huminahon
+kung maguing bangkay na't katawa'y maburol.
+
+  Ito'y karaniwang aking namamalas
+sa m~ga babaying sinasamang palad
+siyang umi-iguib, kilik pa ang anak
+na dí pinapansin n~g lalaking tamád.
+
+  Sampong pagkabúhay na ipagtatawid
+n~g asawa't m~ga bun~ga n~g pag-ibig
+ang tungkuling yaon ay wala sa isip
+at di nahihiya sa nakamamasid.
+
+  Ang lahat n~g ito'y dapat isadili
+na kahihinatnan n~g isang babayi
+kung naroroon na'y walang mangyayari
+liban sa managhoy ang iyong sarili.
+
+  Sa lahat n~g ito katawan ko'y bakit
+hangang may panaho'y milag sa pan~ganib
+kun katungkulan man ang gawang umibig
+huag kabibiglá at mag-isip-isip.
+
+  Yaong kay Constanciong alay na pag-irog
+na naguing bun~ga n~g aking pagtulog
+pakapipiliting iwaksí sa loob
+at sa dalamhati nang hindí mahulog.
+
+  Sapagka't kung siya'y magmana n~g asal
+sa m~ga linahi niyang pinagmulan
+na nangbabayi at ang katungkulan
+sa sintang asawa'y ipinamimigay.
+
+  Di kung magkagayo'y alin pa ang háyap
+niyaong dalamhati ang hindí susugat
+dini sa puso ko at ¿gaanong antak
+ang ipagdaramdam ng saliwang palad?
+
+  Ang lalong marapat ako'y mamayapa
+sa piling ni ama't inang nag-andukha
+at doon na hihintin ang laáng tadhana
+niyaong kamatayang pagpanaw sa lupa.
+
+  ¿Sa madlang pasiyá niyaring aking dibdib
+nararapat kaya Marcelang kapatid?
+--Oo ang sagot ko't hindí nalilihis
+kung may kapalarang matay sa tahimik.
+
+  N~guni't itong tawo'y kung talagang laang
+sa pag-aasawa'y mapa-abáng buhay,
+ang mata n~g isip ay nabubulagan
+sa masamang palad niyang káraratnan.
+
+  Masdan mo Dalmacia't siyáng nangyayari
+sa mapapasawing paris tang babayi,
+kahima't mayaman at anak sa puri
+sa sinta n~g dukha ay napahuhuli.
+
+  Kaya ang sinoma'y bulaan ang bait
+at ang matalinong m~ga pag-iisip
+supil n~g tadhana't hindí magagamit
+ang siya'y umilag sa maling pag-ibig.
+
+  Daming pasalamat ang itinutungkol
+sa kabaitan mong taglay ang hinahon
+at dí nabalinong puso mo'y lumusong
+sa hiling n~g mundo't udyók n~g panahon.
+
+  Sapagka't ang isang babaeng gaya ta
+talagang laán sa pagaasawa,
+may napapa anyong palad sa guinhawa
+bukod sa sariling kanlong n~g ligaya.
+
+  Bakit ang madalás ay ang pagkukulang
+n~g isang babayi sa asawang hirang,
+anaki ang ibig ay siyang magtan~gan
+n~g ipangyayari sa lahat n~g bagay.
+
+  At pagbibintan~gán ang asawang liyag
+n~g dí guinagawa at wala sa hagap
+ito'y di lulubay n~g tínalak-talák
+han~gál na babaying walang puring in~gat.
+
+  May dí pagkabugnot at bigyan n~g tabig
+kung nagupunó na sa di gawing galit,
+yao'y hindí buhat sa talagang bagsik
+kundí sa babaying samang bukang bibig.
+
+  Halihalimbawang may katotohanan
+ang bikig n~g pusong ipinagbibintang
+yao'y hindí dapat ipagmaka-in~gáy
+pagka't sa asawang pan~ganib n~g búhay.
+
+  Kaya sino ko man irog na kapatid
+na may asawa nang pinakai-ibig
+kung may panibugho ka mang ini-isip
+ay pakabalutin sa lihim n~g dibdib.
+
+  Lalo't may asawa ang patatamaan
+sa kutóg ng iyong malíng pagbibintang,
+dí parang ikaw na ang nagpapatnubay
+sa ikadadali niyaong kamatayan.
+
+  Kung mapan~ganyaya ang asawang liyag
+n~g dahil sa iyong dilang talipandas
+¿maagaw mo pa kayang máiligtas
+ang nása kamay na n~g pagka-pahamak?
+
+  Kaya ang payo ko m~ga guiniguiliw
+sa ubod n~g puso'y itandang magaling
+kung mayroon ka mang panibugho'y tipdin
+at saka ihibik sa oras na lihim.
+
+  Na ang sabihin mo'y kulang ang ihalik
+sa bakas n~g yapak, asawa kong ibig
+tungkol sa anyo mong aking námamasid
+n~gayon ang luhog ko'y limutin sa isip.
+
+  Alalahanin mo, asawa kong hirang
+na ako ang iyong katagni n~g búhay
+ikaw ang sinta ko't kaisang katawán
+kun ang pagsasama'y hindi durun~gisan.
+
+  Kaya ako'y huag sanang pagliluhin,
+pagka't ang damdam ko'y karamdaman mo rin
+sa bawal kong ito't di ka papipiguil
+magkukusa akong lulusong n~g libing.
+
+  At dí makakayang itagal n~g dibdib
+ang párusang ako'y dayain n~g ibig
+at ito ang siyang sanhing maghahatid
+niyaring abang búhay sa hantun~gang guhit.
+
+  At ang pagkukulang n~g iyong pagtin~gin
+sa m~ga anak ta'y ang ihahabilin
+ang buntong hinin~ga, at anong gagawin
+sinásamang palad sa amang nag-ankin.
+
+  Masdan natin dito kung hindi lalambot
+sa pusô n~g isang kasing ini-irog
+at mabibighaning mahambal ang loob
+lalo't ang luhà mo'y makitang nanagos.
+
+  Kung sakasakali't hindí rin didin~gig
+sa m~ga taghoy mo't malunos na hibík,
+sukat sa magbata't idaing sa Lan~git
+na siya'y loobing magbago n~g isip.
+
+  Iligtas sa madlang abang na pan~gamba
+ang kasing irog mong supíl n~g anyaya
+n~g mundo't ilagay ang boong pag-asa
+sa dunong na lihim n~g Lumik-hang Amá.
+
+  At kung baga siya'y dí rin magbabago
+n~g pagkálugami sa daya n~g mundo
+ang loob mo'y huag namang mabubuyó
+na sa dalamhati gumanting maglilo.
+
+  Ang isang lalaki kahima't maglihim
+dilág n~g asawa'y, lalong nagniningning,
+n~guni't kung babayi ang siyang magtaksíl
+ang abang lalaki'y nagmumuk-hang halíng.
+
+  Titigas ang buhók at magbabalita
+ang kulay at anyong siya'y nadadayâ
+sa pagkakagayo'y ¿dí ka naman kaya
+nagdadalang habág, babaying kuhila?
+
+  Dilidilihin mo't ikaw ang may tan~gan
+niyaong mahalagang putong na kinamtan,
+na kapag nabagsak ito at pinugay
+ay parang gumiba n~g isang Sambahan.
+
+  Salamat na lamang kapatid na kasi
+kung bigyang panahong magawa ang sisi
+kamatayan nati'y hindí nagsasabi
+n~g araw at oras na ipanagyayari.
+
+  At magandang pala, irog na kapatid
+kung pahahatdan kang babalá n~g Lan~git
+at bigyang panahon na makapaglinis
+upanding magtamo n~g bayang tahimik.
+
+  Ihahangang dito't ako ma'y hindí pa
+talastas ang dako n~g maguiguing hanga
+kung may kapalaran sa pag-aasawa
+ó hangang tumanda sa pagka dalaga.
+
+
+
+
+_Ang pagsagót sa sulat ni Constancio._
+
+
+  --Maalaala ko Marcelang kapatid
+yaong kay Constanciong sulat na pahatid
+ating bigyang sagót na ang ninanais
+ay wala nang daang ipagkaka lan~git.
+
+  --Oo n~ga Dalmacia't siyang katuiran
+na dapat gantihin ang padalang liham,
+muha ka n~g papel na pagsusulatan
+na ang ninanasa ay wala nang daan.
+
+  --Narito Marcela't sa kamay ko'y abót
+ang pagsusulatan n~g aking panagót,
+na ang sasabihin ay walin sa loob
+yaong pinupulong awa sa pag-irog.
+
+  --Dalmacia kung gayo'y tangní ang pangguhit
+at u-ulatan ka n~g lampa kong isip
+na ang balang malí huag itititik
+hanapin ang hindí damdamin n~g dibdib.
+
+
+
+
+_Ang panagót ni Dalmacia kay Constancio._
+
+
+  Náhuling pagsinta sa kapanahunan
+nang ako'y wala pang naguiguing katipán
+kung n~gayo'y wala nang sukat maguing daan
+pagka't sa puso ko ay may nagtatan~gan.
+
+  Hindí taga rito't lalaking mabait
+ang tinatahana'y bayang matahimik
+pakumbabang loob at mapagtankilik
+sa kapanahuna'y gagawin ang bagsík.
+
+  --Kaya huag mo pong ipagdalang lunos
+ang nabigong palad sa nasang pag-irog
+di na mangyayaring ako'y makahagpos
+sa kamay n~g aking kasing nagkukupkop.
+
+  Sukat hangang dito't sa tadhanang laan
+n~g Lan~git, ang tawo ay doon lumagay,
+yaon ang payo ko't ang taguring ¡ay!
+tayo'y manatili sa payapang búhay.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Sa lahat n~g aking inilagdang titik
+¿anong palagay mo Dalmaciang kapatid?
+--sa aki'y husto na't hindí nálilihís
+tungkol kay Constanciong alay na pag-ibig.
+
+  Cela'y tiklupin mo't sa pagbabalutan
+lalagyan n~g guhit ang aking pan~galan
+tandáng maguing saksing ako ang may bigay
+sa tawong nagdalá n~g panugong liham.
+
+
+
+
+_Ang pag owi ni Dalmacia._
+
+
+  Oowí na ako't ang sadyang liwanag
+nitong boong mundo'y ibig nang lumipas
+--Oo n~ga Dalmacia't kung may búhay lakás
+inaantay kita sa araw n~g bukas.
+
+
+
+
+Ang pagbabalik ni Dalmacia sa tipáng kinabukasan.
+
+=Ikalimang Pankat.=
+
+
+  Malayo layo pa itong dumarating
+ay nakan~giti na ang magandang n~gipin
+itong dináratnan naman ay gayon ding
+isinasalubong ang mukhang may alíw.
+
+  Nagyakap na silang puspus n~g ligaya
+parang pusong sabík sa dí pagkikita,
+sa pagkakayapos nang magkabitaw na
+kay Dalmacia'y nugnós ang buntong hinin~ga.
+
+  Tanong ni Marcela'y--¿Ano ang dahilan
+may karamdaman ka bagang tinataglay?
+--Oo n~ga't kung bakit laguing dinadalaw
+yaring aking loob niyaong agam-agam.
+
+  Sa tuitui na'y laguing nái-isip
+ang m~ga babalang pahatid n~g Lan~git
+kung ano't ang aking luha'y naguiguilid
+at napapanimdim ang huling sasapit.
+
+  Kung kahima't kita'y nagsasalitaan
+n~g balabalaking maisipang bagay
+dí mo lamang pausíng madalás magdaan
+sa aking gunita ang kutóg n~g lumbay.
+
+  Ang lahat n~g ito'y kung aking damdamin
+ay wala sa loob at dí pinapansin
+n~g ibang kapua't nagpapakahimbing
+sa layaw n~g mundong lubhang sinun~galing.
+
+  --¿Ano ano namán kapatid na hirang
+ang napapansin mo sa mundong kásaman?
+--liban sa dí gayon daming nagnanakaw
+ang ari n~g iba'y lupiguit ma-agaw.
+
+  At sa pagsasamang tan~ging mahalaga
+nagsisipaglilo ang isa at isa
+at kung magkáminsan ay pinapatay pa
+ang nakapipiguil sa masamang pita.
+
+  Ang pananaghili at ang pagkainguit
+sa palad n~g iba'y aewan kung bakit
+naguiguing bisoól at matinding bikíg
+sa puso n~g dugong may linahing inip.
+
+  Ipinaghihigpit ng hin~gang payapa
+yaong pagtatamóng palad n~g kapua
+at pangugugulan n~g ikasisira
+niyaong pan~gimbulo n~g asal kuhila.
+
+  At saka kung aking pagkurukuruin
+ang dí pagka ban~gon, Inang Bayan natin
+imbót sa pagyaman, ang nakapipiguil,
+n~g kuhilang anák na walang pagtin~gin.
+
+  Ipinagbibili sa hindi halaga
+ang m~ga damdaming pag-irog sa Iná
+may asal Galalón ¿ano't hindi ka pa
+tambin~gan n~g walang habag na parusa?
+
+  Sa ugaling gayon may dí pagka poot
+yaong nanunun~gong mahabaguing Dios
+sa yaman at puring hamak inu-ubos
+ang pagsusumakit nila't paglilingkod.
+
+  Ito ang masaklap n~gayong umi-iral
+na inu-ugali n~g maraming bayan
+hindí magkáisa niyaong kalooban
+at ang naghahari ang pag-iinguitan.
+
+  Iba'y nagsasabing mag-atang n~g bigát
+ay dí naman kaya n~g lampang balikat,
+anopa't kung baga másunod ang han~gad
+parusa n~g baya't damdaming pahirap.
+
+  Ay manong damdamín ang aming pagluhog
+pilitin ang tayo'y magka isang loob
+upanding sakaling siyáng makalagót
+sa tali n~g ating Inang nalulunos.
+
+  Hangang dito Cela't may dí pag sisikip
+ang poót sa tawo, n~g Amá sa Lan~git
+linalapastan~gan ang Santong matuid
+at ang kaliluhan ang nasang manaig.
+
+  --¿Ano ano namán sintang kapatid ko
+ang m~ga babaláng dí pansin n~g mundo?
+--Unang unang aking tuturan sa iyo
+kólerang nunuksá sa búhay n~g tawo.
+
+  At ang ikalawa'y ang pagkakamatay
+n~g kawakasin~g hayop sa ikabubuhay,
+baboy, m~ga manók, at iba pang bagay
+saka ang luluksóng salot sa halaman.
+
+  Na diwa'y sa boong lupang Filipinas
+ang hayop na ito ay lumalaganap
+halamang dapuan sa boong magdamag
+tapós na ang pagod at puhunang pilak.
+
+  Napan~ganyaya na't wala nang hihintin
+tulad sa nagdaang sinirang pananím
+ang pag-asa'y lubos na may aanihin
+at nang naglalaman ay saka kinitil.
+
+  Sa lílimang bagay na aking tinuran
+ika-anim yaóng away na nagdaan
+¿ito kaya'y hindí dapat ipagnilay
+n~g tawo't isipin huling kararatnán?
+
+  Ang Dios ay Amá ng Santong matuid
+na dí mangyayaring gumawa n~g lihís,
+ang lahat n~g ito'y dapat isa-isip
+at alálahanin ang huling sasapit.
+
+  Kaya n~ga sa tanáng kapatid na hirang
+ito'y dí pag-unang bait at pagaral,
+pilitin na nating iwaksi't talikdan
+ang inu-galing hindi karampatan.
+
+  Ang pananaghili at ang pag-iimbót
+sa ari n~g ibang namuhunang pagod,
+huag pagpilitang ikaw ang mag-impok
+at kahalay halay sa tawo't sa Dios.
+
+  Alalahanin mong may sangkap ka naman
+na ipagwawari sa lahat n~g bagay
+may puring sariling dapat pag-in~gatan
+at ang malalait na m~ga magulang.
+
+  Pagkat kun ang tawo'y napapakasamá
+na parang bulág na ang pagaakala
+dalan~gin n~g lahi ay ¿manong mabiglá
+ang kaniyang búhay na kahiya-hiya?
+
+  Na dahil sa puri n~g minulang buhat
+ay nan~gadadamay sa pula't paglibák
+kaya hinihiling n~g lahat n~g anák
+na siya sa mundo'y huag nang magluát.
+
+  Kun ang kahinlugang dapat magmasakít
+ay nananalan~ging búhay ay maligpit
+ang di kamag-anak ¿anong máiisip
+di ang daganán na n~g sangmundong sákit?
+
+  At saka ang tawo'y kundí tatalikdan
+ang pagkakasalang kinadudumugan
+ay hindí malayo na tayo'y pahatdan
+n~g parusang walang dalang pakundan~gan.
+
+  Kaya n~ga sa tanóng guiliw na kapatid
+ito'y hindí naman pan~gun~gunang bait
+pilitin na nating limutin sa isip
+ang lahat n~g gawang laban sa matuid.
+
+  Man~gag-sipag-sisi't gugulin ang luha
+n~g paghin~ging tawad sa Poong Maygawa
+at magsi-pan~gakong di na magnanasa
+sa linaguing gawíng asal na masamá.
+
+  Upanding kung baga't makita n~g Dios
+na tayong lahat na'y nagbabagong loob,
+mahabág at di na ituloy ang poót
+bagsík n~g parusang kakilakilabot.
+
+  Kaya sino kamang nagpapakahimbing
+sa layaw n~g mundo, dibdib mo'y pukawin
+hangang may panahon ay samantalahin
+yaong pagsisising lubos na taimtim.
+
+  Yamang talastas mo na ang ating búhay
+ay hindí lalagui sa lupang ibabaw
+at may takdang guhit yaong kamatayan
+na pagtuntong doo'y tapós na ang layaw.
+
+  Kaluluwa natin ay pilit haharap
+sa handang Hukoman na sakdal n~g taas
+at uusisain ang lahat at lahat
+inasal sa mundo't gawang hindí tapát.
+
+  Gahanip mong sala'y walang mákakanlong
+sa tunog n~g Juez na tatanong doon
+at kung malining na'y gagawin ang hatol
+sa dalawang bagay na maguiguing ukol.
+
+  At sa pagdurusa'y kung doon mahulog
+ang maguing pasiyá n~g hatol n~g Dios,
+yaon ang dálitang kákilakilabot
+at hirap na walang hangang pagkatapos.
+
+  Kaya mabuti rin ang may binhing hasík
+budbod na pananím sa bayan n~g Lan~git
+upanding mag-ani n~g linamnam tamís
+at kaligayahang walang kahulilip.
+
+  Ang Imperiong yao'y hindí napapasok
+n~g kahima't sino'y n~g ligalig lungkot
+palibhasa'y bayan n~g santas at santos
+na nan~gag-aalay n~g puri sa Dios.
+
+  Doo'y walang gabi ang saad sa aklát
+wala namang araw, buang sumisikat
+ang kapangyarihan n~g Dios na wagás
+ay labis sa madláng tanglaw na liwanag.
+
+  Naroon din nama't iyong makikita
+ang luklukang hayag n~g Vírgen María
+alay ang maraming puri't pagsasayá
+n~g m~ga Vírgenes sa payapang Gloria.
+
+  Ang ligayang yao'y walang pagkatapos
+walang pagkabago at lubos na lubos
+hindi paris dito na sa munting lugód
+dusang langkay langkay ang ganting kasunód.
+
+  Kaya n~ga ang dapat ay magsamantalá
+hangang may panaho'y talikdan ang sala
+at huag páwili sa tamis n~g lasa
+nitong bun~gang mundo't may lihim na paklá.
+
+  Yao'y pawang daya't laláng na hikayat
+n~g taga Averno, kaya n~ga ang dapat
+gamitin ang tatlong katutubong sangkap
+at ang kaluluwa'y nang dí mapahamak.
+
+  Kun ang lakas natin ay mapipipilan
+ay huminging tulong sa kapangyarihan
+n~g Poong Lumikha, at dí papayagang
+masupil n~g lilong digma n~g kaaway.
+
+  Ating dalan~ginin n~g taós sa dibdib
+yaong kamatayang sakdalan n~g tamís
+kaluluwa nati'y nang upang magkamít
+niyaong Luwalhating walang kahulilip.
+
+  Sukat hangang dito, Marcela ang galáw
+n~g m~ga pagpitás nitong lamang bayan,
+ang magandang suyò nawa'y ipatnubay
+n~g may awang Lan~git hangang nabubuhay.
+
+  Ang ating harapin ay ang makatumbás
+sa ama at inang namuhunang hirap
+--Oo n~ga Dalmacia at kang matutupad
+yao'y mamumun~ga n~g magandang palad.
+
+  Nanatili nan~gang kanilang ilagan
+ang madláng paraya nitong kamunduhan
+at walang hinaráp kundí ang mag-alay
+n~g magandang suyò sa m~ga magulang.
+
+
+
+
+ISÁNG TAGUBILIN.
+
+
+  Sa bakás n~g yapak n~g kadalagahan
+ang lumagdang isip nito'y nag-aalay
+n~g munting gunita na kunang ulirán
+yaon kay Marcela't kay Dalmaciang búhay.
+
+  Kung baga sa isang Araw na sumikat
+ay dí nan~gulimlim ang pagliliwanag
+buhat sa mulâ pa n~g pagkakalapat
+n~g kanilang dibdib na parang sinukat.
+
+  Ang ali't alin mang datnán n~g ligamgam
+ang sing-isang puso nila'y nagdaramdam
+gayón sa ligaya namang kinakamtan
+walang natatan~ging pagsasarilinan.
+
+  Kung sakasakali at may maling isip
+ang ali't alin mang sinsay sa matuid
+ay nasasansala at naihahatid
+hangang sa hantun~gan n~g itatahimik.
+
+  Sila'y marurunong magbigay pitagan
+sa bala't bala nang dapat na igalang
+ito'y pakorona't putong na ban~gibang
+sa puri n~g m~ga nagpalang magulang.
+
+  Maiin~gat silang magbalot sa lihim
+n~g puring hindí pa panahong sayan~gin
+magagandang loob, marunong tumin~gin
+sa búhay n~g dukhang dí gawing pansinin.
+
+  Nan~gag-aabuloy n~g makayang habág
+sa kahit sinomang lugami sa hirap,
+hindí nabubuyó sa maling hikayat
+n~g mapag anyayang isip sa pahamak.
+
+  Ang magyao't dito at makipanayam
+sa dí kaugali ay naguiguing bawal,
+lalo na't ang gawi n~g mákakararal
+ay manirang puri n~g sa ibang búhay.
+
+  At kahit binaka n~g Haring pag-ibig
+yaon kay Dalmaciang matibay na dibdib
+ay hindí nangyari na ipinalupig
+at ipinagtangól n~g sariling bait.
+
+  Bilang naguing kutâ ay ang pagninilay
+at ang pagka habág sa m~ga magulang,
+pinilit ang loob na makipaglaban
+sa dahas n~g sinta nama'y nagtagumpay.
+
+  At ang nanatiling nasok sa panimdim
+sa kay Jesucristo ang puso'y ihain
+huag magasawa't baka ang sapitin
+ay ang dalamhati sa kakasamahin.
+
+  Sinabi kong ito'y dí naman paghadláng
+sa m~ga dalagang panahong niniral
+at ang matrimonio'y mahalagang bagay
+kung sakasakali't mapag-iin~gatan.
+
+  Yaón ang halamang habilin ni Cristo
+pinangagalin~gan n~g tawo sa mundo
+diyan nagbubuhat ang Papa't Obispo
+Cardenal at saka ang m~ga Ministro.
+
+  Anopa't kung bagá mapag-iin~gatan
+ang pagkakalin~ga sa Santong halaman
+dito pa sa lupa'y pakikinaban~gan
+hangang sa lumipat n~g payapang bayan.
+
+  N~guni't kun ang dahil n~g pag-aasawa
+n~g isang babayi sanhi sa anyaya
+n~g mundo, at hindí bibigyang halagá
+ang pagmamahalan maha~ga'y hindí na.
+
+  Kaya n~ga ó m~ga binibining hirang
+kayo sa sariling laguing magninilay
+at hingín sa Dios na paliwanagan
+kun ang inyong isip ay pinagdidimlan.
+
+  Muhang halimbawâ at kayo'y pumaris
+doon kay Dalmaciang dunong na mag-isip
+hindí nabighaning natol sa pag-ibig
+at ang alaala'y ang huling sasapit.
+
+  At kung mangyayari mahalintularan
+yaong kay Marcelang mapayapang búhay
+hindí nabighaning ang puso'y ibigay
+sa parayang hilíng nitong kamunduhán.
+
+  Ang pagka dalaga'y hihiguit pa mandin
+sa apat na puong taón kung bilan~gin
+walang hinaharáp kundí ang maghain
+niyaong pagmamahal sa ináng nag-angkin.
+
+  Kaya n~ga ó m~ga binibining irog
+na ina-alayan niyaring paglilingkod
+maraming salamat kung ang iyong loob
+sa gandang anyaya'y magsi-alinsunod.
+
+  Yaong pagsasamang walang kasing tamís
+ni Marcela't saka ni Dalmaciang ibig
+kunang halimbawa't nang upang magkámit
+n~g kaaya-ayang búhay na tahimik.
+
+  At kung magkagayo'y maraming salamat
+sa napapanahon n~g PAMUMUKADKAD
+kahimanawari'y mag si PAMULAKLAK
+sabog kong tagurí n~g MAGANDANG PALAD.
+
+
+WAKAS
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Landas na Tuntunin, by José Morante
+
+*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14215 ***
diff --git a/14215-h/14215-h.htm b/14215-h/14215-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..39fef00
--- /dev/null
+++ b/14215-h/14215-h.htm
@@ -0,0 +1,2916 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+<head>
+<meta name="generator" content="HTML Tidy, see www.w3.org" />
+<meta http-equiv="Content-Type"
+content="text/html; charset=UTF-8" />
+<title>The Project Gutenberg eBook of Landas na Tuntunin, by JOS&Eacute; MORANTE</title>
+<style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    P {  margin-top: .75em;
+         text-align: justify;
+         margin-bottom: .75em;
+         }
+    H1,H2,H3,H4,H5,H6 {
+         text-align: center; /* all headings centered */
+         }
+    HR { width: 33%;
+    margin-top: 1em;
+    margin-bottom: 1em;
+       }
+    BODY{margin-left: 10%;
+         margin-right: 10%;
+        }
+    .linenum  {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */
+    .note     {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */
+    .blkquot  {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */
+    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */
+    .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;}
+
+    .poem             {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;}
+    .poem br          {display: none;}
+    .poem .stanza     {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .poem span        {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+    .poem span.i2     {display: block; margin-left: 2em;}
+    .poem span.i4     {display: block; margin-left: 4em;}
+    .poem .caesura    {vertical-align: -200%;}
+    // -->
+    /* XML end  ]]>*/
+
+</style>
+</head>
+<body>
+<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14215 ***</div>
+
+<pre>
+<br />
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+</pre>
+
+<p>&nbsp;</p>
+<h1><a href="images/001.png"><img src="images/001t.jpg" border="0"
+alt="Landas na Tuntunin" width="242" height="366" /></a></h1>
+
+
+<br />
+
+
+<h2>TUL&Aacute;NG KINATHA</h2>
+
+<h2>NI</h2>
+
+<h1>Jos&eacute; Morante</h1>
+
+<h2>NA</h2>
+
+<h2>PINAMAGATANG</h2>
+
+<h1>LANDAS NA TUNTUNIN</h1>
+
+<h2>AT</h2>
+
+<h2>Dito'y matatausan ang LIWANAG n~g nan~ga-mulat sa KADIMLAN</h2>
+
+<h3>IKALAWANG PAGKALIMBAG</h3>
+
+<h3>MAYNILA, 1918.</h3>
+
+<h4>IMPRENTA, LIBRERIA AT PAPELERIA</h4>
+
+<h3>NI</h3>
+
+<h4>J. MARTINEZ<br/>
+34-36 P. Moraga, 108 P. Calder&oacute;n at 253
+Cabildo,<br/>
+Intramuros TEL&Eacute;FONOS 5005 y 3283</h4>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<a id="Talaan_ng_Nilalaman" name='Talaan_ng_Nilalaman'></a>
+
+<h2>Talaan ng Nilalaman:</h2>
+
+<table summary="Contents" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="5%"></td>
+<td width="95%">
+
+<p><a href="#intro">Unang pankat</a></p>
+<p><a href="#intro">Pun&ograve; nang salit&acirc;</a></p>
+
+<p><a href="#chap2a">Ikalawang pankat</a></p>
+<a href="#chap2a"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pagbabalik ni
+Dalmacia</span><br /></a>
+<a href="#chap2b"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pag-alis ni
+Dalmacia</span><br /></a>
+
+<p><a href="#chap3a">Ikatlong pankat</a></p>
+<a href="#chap3a"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pagbabalik ni Dalmacia n~g
+kinabukasan</span><br /></a>
+<a href="#chap3b"><span style='margin-left: 1em;'>Palasinta n~g binatang si
+Constancio</span><br /></a>
+<a href="#chap3c"><span style='margin-left: 1em;'>Nang matapos nang basahin ni
+Marcela ang padal&aacute;ng sulat</span><br/>
+<span style='margin-left: 1em;'>ni Constancio</span><br /></a>
+
+<p><a href="#chap4a">Ikaapat na pankat</a></p>
+<a href="#chap4a"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pag babalik ni
+Dalmacia</span><br /></a>
+<a href="#chap4b"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pagbasa ni Marcela sa
+pan~galawang hibik ni Constancio tungkol</span><br />
+<span style='margin-left: 1em;'>sa pag-ibig.</span><br /></a>
+<a href="#chap4c"><span style='margin-left: 1em;'>Sag&oacute;t ni
+Marcela.</span><br /></a>
+<a href="#chap4d"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pagsag&oacute;t sa sulat ni
+Constancio.</span><br /></a>
+<a href="#chap4e"><span style='margin-left: 1em;'>Ang panag&oacute;t ni Dalmacia kay
+Constancio.</span><br /></a>
+<a href="#chap4f"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pag owi ni
+Dalmacia.</span><br /></a>
+
+
+<p><a href="#chap5a">Ikalimang Pankat</a></p>
+<a href="#chap5a"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pagbabalik ni Dalmacia sa
+tip&aacute;ng kinabukasan.</span><br /></a>
+
+<p><a href="#last">Is&aacute;ng Tagubilin</a></p>
+
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<h2><a id="Paunawa"
+name='Paunawa'>
+Paunaw&agrave; sa tan&aacute;ng babasa</a></h2>
+
+<table summary="Paunawa" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+
+
+<span style='margin-left: 1em;'>Man&aacute;ng isang gab&iacute;ng
+ako'y nag liliban</span><br />
+sa makawiwiling liwanag n~g Buan<br />
+kaguiat nagunit&acirc; ang pinag-usapan<br />
+dalawang dalagang nagsasalitaan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pinan~gahasan kong ilagd&acirc; sa
+papel</span><br />
+ang lug&oacute;d n~g puso, at anong gagauin<br />
+kung d&iacute; makatagal at kusang hapuin<br />
+ang isip, sa gayong lawig n~g baybain.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bakit sa panahong ito'y
+nararapat</span><br />
+na ang kahit sino'y magtaglay n~g in~gat<br />
+sa gugol na pagod, at may munting lins&aacute;d<br />
+p&aacute;asahan mo nang may kataling pintas.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya sa tul&acirc; kong m~ga
+itititik</span><br />
+ang paunang samo, pantas na lilirip,<br />
+huag paghanapan n~g malasang tamis<br />
+ang bub&oacute;t na bun~ga n~g unsiaming isip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung sa pag basa mo'y may mapansing
+hind&iacute;</span><br />
+tama ang sabi ko't sa isip mo'y mal&iacute;,<br />
+huag hahatulan n~g sir&aacute;'t ang hin~gi<br />
+sa pagtutulin mo ay magwari-wari.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't kung kaya gumugol n~g
+pag&aacute;l</span><br />
+ang malampang isip kahit gumagapang,<br />
+adhika n~g puso'y maguing munting tul&aacute;y<br />
+sa tawiring hirap niyaring abang b&uacute;hay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung wala ka mang mapupulon~g
+lug&oacute;d</span><br />
+sa bun~ga n~g aking pinuhunang pagod,<br />
+ito'y mabuti ring aliwan n~g lungkot<br />
+lalo't dinadalaw n~g sam&aacute; n~g loob.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahangang dito't ang boong
+pasiy&aacute;</span><br />
+ay nasasa iyo pantas na babasa,<br />
+sa isasariw&acirc; at ikalalanta<br />
+ay naroroon din ang aking pag-asa.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+<h2><a id="intro" name='intro'><b>Pun&ograve; nang salit&acirc;<br/>
+Unang pankat</b></a></h2>
+
+<table summary="Puno" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="28%"></td>
+<td width="72%">
+
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa isang baybaing liban~gan n~g
+hapis</span><br />
+na nasasakupan n~g bayang Erca&ntilde;&eacute;s<br />
+nayong ma-alindog na nakakaratig<br />
+n~g lansan~gang ilog sa alat na tubig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa po&oacute;k ding ito'y may isang
+bakuran</span><br />
+na katuatua't dami n~g halaman,<br />
+kaya't sa bulaklak na inia-alay<br />
+magtatam&oacute;ng lug&oacute;d ang mat&aacute;ng
+tatan&aacute;w.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa kalaguitnaan halamanang
+ito</span><br />
+ay mayroon namang marikit na kubo<br />
+handang palamigan sa buan n~g Mayo <br />
+kun ang alinsan~gan ay sumisimbuy&oacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dito ri't d&iacute; iba'y may
+himalang dik&iacute;t</span><br />
+na isang dalagang matalinong isip,<br />
+anopa't sinoman sa mak&aacute;mamasid<br />
+ay mahahalatang may lumbay sa dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Man&aacute;ng isang dapit hapong
+makaraan</span><br />
+ang dalawang tugtog sa pala-oras&aacute;n,<br />
+dalaga'y nanaog tangk&aacute;ng maglilibang<br />
+sa magandang kubong talagang aliwan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kapagdating doo'y biglang
+napahilig</span><br />
+kasab&aacute;y ang taghoy luhang nag babatis<br />
+&iexcl;ay am&aacute;ng am&aacute; ko! ang inahihibik<br />
+&iquest;ano't inulila ang anak mong ibig?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iexcl;Ay amang ama kong
+nagpal&acirc; sa akin</span><br />
+am&aacute;ng nag alaga n~g kay inang lihim<br />
+d&iacute; ka na naawang iwan sa hilahil<br />
+akong abang bugtong sa sintang panan&iacute;m!<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Saan magpupul&oacute;'t
+kan~ginong pagtan&aacute;w</span><br />
+pipitas n~g bun~ga n~g iyong palayaw?<br />
+wala na banta ko't hangang kamatayan<br />
+ang pagpapal&acirc; mo'y di na madudul&aacute;ng.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At diy&aacute;n sa iyong buhay na
+sinapit</span><br />
+ay walang wala nang oras na tahimik<br />
+at kulang ang aking luhang nagbabatis<br />
+sa tind&iacute; n~g dusa't bumubugsong s&aacute;kit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iexcl;Ay amang ama ko kung
+magunamgunam</span><br />
+madl&aacute; mong pag-irog at pagpapalayaw<br />
+ay wala nang lan~git yaring abang b&uacute;hay<br />
+kund&iacute; ang malipat sa payapang bayan!<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hangang naririto sa bayang
+malungkot</span><br />
+at yaring b&uacute;hay ko'y hind&iacute; nal&aacute;lagot<br />
+ay hind&iacute; titiguil ang luhang bubuhos<br />
+sa hapd&iacute; n~g aking nasasaktang loob.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iexcl;Hahanapin ko nang
+matagp&ocirc; ang landas</span><br />
+na pinagdaanan n~g iyong pag lipat<br />
+sa kabilang mundo't aanhing maglu&aacute;t<br />
+ay wal&acirc; na akong amang lumilin~gap!<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa mawika ito hin~ga'y
+nagka-buh&oacute;l</span><br />
+kaya n~ga't napatid ang masinsing tagh&oacute;y,<br />
+ay siyang pagdating nam&aacute;ng nagkata&oacute;n<br />
+katotong dalaga n~g na sa lingatong.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa mamasda'y dagling
+nilugs&oacute;'t dinam&aacute;</span><br />
+tinut&oacute;p ang noo't dibdib n~g may dusa<br />
+saka tinawagan, ang wika'y &iexcl;Marcela!<br />
+siyang pagka-ugpong nan~giling hinin~g&aacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Mata'y idinilat at saka
+nagturing</span><br />
+&mdash;salamat, Dalmacia, at ikao'y dumating<br />
+ako'y nakalimot at ang mul&aacute;ng dahil<br />
+sa b&uacute;hay n~g aking amang guiniguiliw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pinat&aacute;y sa maling hatol n~g
+kastila</span><br />
+n~g dahil sa sumbong n~g masamang dila,<br />
+ito nama'y dina halos nawawala<br />
+sa piling n~g aking lihim na gunita.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Oo d&iacute; ko sana dapat na
+damdamin</span><br />
+kun ang kamataya'y sa Dios nangaling,<br />
+n~guni't sa k&aacute;nulo n~g dilang Luciper<br />
+&iquest;aling pusong anak ang d&iacute; pupugnawin?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya wala na n~ga akong
+kahilin~gan</span><br />
+sa Dios kung hind&iacute; bawian n~g b&uacute;hay,<br />
+pagka't ang malipat sa payapang bayan<br />
+ay wala nang pusong marunong mag damdam.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga, Dalmacia, ako'y nag
+a-agap</span><br />
+guiliw na kapatid n~g pag hin~ging tauad<br />
+sapagka't d&iacute; natin talastas ang oras<br />
+n~g kamatayan kong di na magluluat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa mawika ito Dalmacia'y
+nalugmok</span><br />
+nalagl&aacute;g ang luha't nag buntong himutok<br />
+walang katuirang nagpapahintulot<br />
+na sa dalamhati b&uacute;hay mo'y matapos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Magwari-wari ka't tin~galin n~g
+isip</span><br />
+ang pagkalarawan n~g santong matuid,<br />
+na ang lumalabag sa dunong n~g Lan~git<br />
+ay walang wala nang aantaing bihis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pawi ang lumbay mo at
+ipaubaya</span><br />
+sa Dios na Am&aacute; ang boong bahala,<br />
+walang mangyayari sa tahanang lupa<br />
+na hind&iacute; sa dunong niya nagmumula.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Lisan ang pighat&iacute; at
+alalahanin</span><br />
+ya&oacute;ng hul&iacute;ng b&uacute;hay nating lilipatin<br />
+dito'y walang utang na maitatakuil<br />
+sa Dios na hind&iacute; daratn&aacute;n n~g sin~gil.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung katotohanang nagbuhat sa
+upat</span><br />
+b&uacute;hay n~g tatang mo ang pagka pahamak<br />
+asahan mo Selang hind&iacute; magluluat<br />
+darating ang ganti,t, oras na katap&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At doon sa iyong han~g&aacute;d na
+m&aacute;dal&iacute;</span><br />
+ang b&uacute;hay mo't dahil sa laking pighati<br />
+iyong pagsisiha't baka maguing sanh&iacute;<br />
+n~g d&iacute; pagkakamit Bayang Luwalhati.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sukat hangang dito, giliw na
+kapatid,</span><br />
+d&iacute; naman pag-aral at pag-unang bait,<br />
+iyong pagpilitang iwaks&iacute; n~g isip<br />
+ang pighating laban sa Santong matu&iacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Walang nararapat kund&iacute; ang
+umayos</span><br />
+sa kapangyarihan n~g lumik-hang Dios<br />
+sanlibo mang ama ang siy&aacute;ng matapos<br />
+&iquest;ano't daramdamin sa Lan~git na tul&oacute;t?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pusong malulunod sa pighati't
+lumbay</span><br />
+sa lagl&aacute;g n~g payo'y kusang nanimbulan,<br />
+sa oras ding yao'y ipinagwaksihan<br />
+ang katalong sindak na kinakalaban.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Salamat sa iyo Dalmacia kong
+kasi</span><br />
+sa pagpapala mo't guinawang sakbibi<br />
+at kulang ang aking dilang magpupuri<br />
+sa dapat kilanling lubos mong kandili.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na dahil sa iyong payo't
+pag-aampon</span><br />
+ligalig n~g aking puso'y huminahon<br />
+kung d&iacute; mo dinatn&aacute;n, banta ko'y nagtul&oacute;y<br />
+yaring abang b&uacute;hay sa pagkakabuhol.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni ang hil&iacute;ng ko'y isang
+kasayahan</span><br />
+na makapapawi sumimot n~g lumbay<br />
+&mdash;oo n~ga Marcela't ang lahat n~g iy&aacute;n<br />
+sa araw n~g bukas ay magagampan&aacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni tulutan mo na kita'y
+lisanin</span><br />
+si ama't si ina'y in&iacute;p na sa akin<br />
+at baka ano nang kanilang isipin<br />
+magmula kan~gina n~g di ko pagdating.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At bukod sa rito'y dapat
+ipagsabi</span><br />
+sa sintan~g ina mo, bagay na nangyari<br />
+at baka sakali na sa dakong hul&iacute;<br />
+ako ang patalba't buntuh&aacute;n n~g sisi.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>D&iacute; lig&aacute;w na balak,
+Dalmacia, kong mutia</span><br />
+n~guni at ako rin ang sumasangsala<br />
+sapagka't ang lumbay na gumagambala<br />
+ay wala na't n~gayo'y lubos na payapa.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya huag mo nang hatd&aacute;n n~g
+balisa</span><br />
+ang dibdib n~g aking minumutiyang in&aacute;<br />
+at ya&oacute;n ay isang makad&aacute;ragdag pa<br />
+sa pighating dulot n~g pagkaulila.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At huag mo sanang lisanin n~g
+bigl&aacute;</span><br />
+akong bagong bagong ahon sa dalita<br />
+&mdash;Marcela'y bukas na tayo magpasasa<br />
+n~g balabalaking magbibigay tua.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kay ama't kay ina ang gagawing
+sanh&iacute;</span><br />
+na kitang dalawa'y dito mananah&iacute;<br />
+kaya paalam na't iwaks&iacute; n~g budh&iacute;<br />
+ang lab&aacute;g na iyong pagdadalamhati.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Paasahan mo nang sa araw n~g
+bukas</span><br />
+bilang na iisa ang tugtog n~g oras <br />
+magbabalik ako't nang up&aacute;ng maglu&aacute;t<br />
+sa kubo ring ito kita mag-uusap.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Maraming salamat kapatid na
+irog</span><br />
+ako sana'y huag makanlong sa limot<br />
+kung may b&uacute;hay lak&aacute;s naman ay mag-utos<br />
+at sa makakaya'y nahahandang lingkod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Abo't ang kamay ko't kita'y
+magyakapan</span><br />
+hagkan muna kita't ako nama'y hagk&aacute;n<br />
+maguin~g tandang saksi n~g pagmamahalan<br />
+at sa tip&aacute;ng oras kita'y ina-antay.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap2a" name='chap2a'>Ang pagbabalik ni Dalmacia</a></h2>
+
+<h2><b>Ikalawang pankat</b></h2>
+
+<br />
+
+
+<p>DALMACIA.&mdash;Narito na ako Marcela.</p>
+
+<p>MARCELA.&mdash;&iquest;Komusta?</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Mabuting awa n~g Dios, walang ligamgam na
+anom&aacute;n, itinan&oacute;ng sa akin na kun bakit ako naluatan
+kahapon, ang nagu&iacute;ng sag&oacute;t ko'y nagkawili lamang kita
+sa pag-uusap, na kun an&oacute; ang mabuting sukat isiping
+paghahanap b&uacute;hay; sa sag&oacute;t kong ito'y nalagl&aacute;g
+ang kanilang luha at ako'y niyakap na pinakahigp&iacute;t n~g aking
+in&aacute;, at ang idinugtong na pan~gun~gusap naman nang aking
+am&aacute; ay ganito Pakingan mo at akin~g kakantah&iacute;n.</p>
+
+<p>MAR.&mdash;Oo n~ga, ang damdam ko'y makaliligaya.</p>
+
+<table summary="marcela" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+
+<span style='margin-left: 1em;'>Oh bunsong ligaya niyaring aming
+dibdib</span><br />
+bulaklak n~g tua't bun~ga n~g pag-ibig<br />
+iyong halamanin sa lin&aacute;ng n~g dibdib<br />
+itong tagubiling aking ihahas&iacute;k.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Unang una bunso'y tibayan ang
+loob</span><br />
+n~g m~ga pag-asa sa totoong Dios<br />
+at ang ikalawa'y huag kang lilimot<br />
+n~g m~ga pagtup&aacute;d sa ban&aacute;l na utos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang pagka-awa sa kapua
+tawo</span><br />
+huag lilimutin, Dalmaciang anak ko,<br />
+at ya&oacute;n ang binh&iacute;ng pag-aanihan mo<br />
+sa kalilipatang huling Paraiso.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang lahat n~g aking m~ga
+tagubilin</span><br />
+buns&oacute; sa dibdib mo ay papagtibain<br />
+at ito ang gab&aacute;y na guguyabin&iacute;n<br />
+hangang binibig-yan n~g b&uacute;hay na angk&iacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ik&aacute;w aming bunso'y
+magpapakatimbang</span><br />
+sa lakad n~g mundo't panahong niniral<br />
+kung sakasakali't makapag tagumpay<br />
+payapa ka rito't hangang hul&iacute;ng b&uacute;hay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa mundo'y pag di ka natutong
+nan~gilag</span><br />
+at d&iacute; tinalasan ang mata n~g in~gat<br />
+walang malay-malay nayapos ka't sukat<br />
+niyaong pan~ganyayang lihim na pahamak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang parang kapatid na
+pagsusuyuan</span><br />
+buns&oacute; ko, Dalmacia'y pailagilagan,<br />
+sapagka't ang lihim niyang kalooban<br />
+ay di mo talastas ang patutun~guhan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At huag ka namang
+magpapakaniig</span><br />
+sa may asawa na n~g pakikipanig<br />
+sapagka't kung minsa'y pinapagdurun~gis<br />
+n~g palabintan~gin ang puring malinis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sukat hangang dito, Dalmacia kong
+guiliw</span><br />
+tan&aacute;ng mahalagang aking tagubilin,<br />
+sapagka't ang takda nitong b&uacute;hay natin<br />
+ay di natatanto oras n~g pagdating.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ya&oacute;ng ating bukid kung ako'y
+manaw na</span><br />
+ihanap n~g tawong marunong magsaka<br />
+na may sadyang bait na nakikilala<br />
+nang di ka dalawing n~g pagkakasala.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang magsasaka, Dalmacia'y
+gano&oacute;n</span><br />
+marami ang m~ga ... liban sa d&iacute; gayon;<br />
+ang hahanapin mo'y ang tawong marunong<br />
+magmahal sa puri't may sariling hatol.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung may panira namang
+ihahatid</span><br />
+na dinadaya ka sa ani n~g bukid<br />
+ay magpakunu&aacute; n~g malaking galit<br />
+nang may kamtang tu&aacute; ang may dalang inguit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't an~g han~g&aacute;d ay
+iyong bawiin</span><br />
+sa mabuti't siy&aacute; ang papagsakahin,<br />
+ito'y asahan mo't kung ga sa patalim<br />
+ay lalong matalas sa sam&aacute;ng gagawin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hangang dito buns&oacute;'t kung
+baga sumapit</span><br />
+oras n~g b&uacute;hay ko't sa mundo'y pag-al&iacute;s<br />
+ay di kailan~gang iyong ipa-dapit<br />
+lalo't kapurih&aacute;n ang nasa n~g dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Huag na d&iacute; lamang
+maba&oacute;n sa hukay</span><br />
+ang kaawa-awang lupa kong katawan:<br />
+sa mawika ito nalagl&aacute;g na nam&aacute;n<br />
+ang luha't gayari ang hul&iacute;ng tinuran.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Katiwala kami n~g iyong
+paglipat</span><br />
+doon kay Marcela, pagka't sa hinagap<br />
+kun bagay sa tibay hind&iacute; naman sukat<br />
+magagaping dagl&iacute; n~g may lilong han~gad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Han~gang dito Sela't siyang
+pagkatiguil</span><br />
+niyong sa kay amang m~ga tagubilin<br />
+anaki sumilang ang m~ga bituin<br />
+at naliwanagan isip kong madilim.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<p>DALMACIA.&mdash;&iquest;An&oacute; baga Marcela ang las&aacute;p
+mo sa m~ga tagubilin n~g aking am&aacute;?</p>
+
+<p>MARCELA.&mdash;Makaliligayang m~ga pan~gun~gusap na dapat
+halamanin sa lin&aacute;ng n~g malinis na pagtup&aacute;d at
+papamun~gahin n~g bun~gang dapat iyalay n~g sinomang tawo sa
+ban&aacute;l na hiling n~g Santong matuid: mabuting am&aacute; at
+nau-ukol pakamahalin n~g isang irog na anak; datapua't makalalansag
+sa dibdib nang may pag sintang anak sa giliw na ama.</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Ah oo n~ga, tunay ang iyong turing, at ibinabalita
+ko sa iyo n~gayon, na no&oacute;ng inilalaglag n~g aking am&aacute;
+sa pangdin~gig ko ang butil n~g magandang aral, ay tunay na sa
+balang sabi, ay nakikibagay ang pat&aacute;k n~g matam&iacute;s
+kong luha na ito'y ibinabalong niyaong gunigun&iacute;, na paano
+kaya kung dumating ang panahon n~g aking pagkaulila. &iquest;Gaano
+kaya ang dami n~g kakabakahin kong digm&aacute; n~g hinagpis? Sa
+banta ko'y di matatantusan at mapipilitang ilugm&oacute;k sa
+ipagdaramdam ang magkaroon man ako n~g matigas na puso at alipala'y
+di na mangyayaring sapitin ko pa ang ako'y maiwan at ligaya ko na
+sa oras na yaon ang ako'y masama sa lupang mapalad na kalilibin~gan
+n~g irog kong am&aacute;. Hangang dito Marcela ang nangyari sa oras
+na ako'y pinan~gan~garalan; nguni't pinapansin ko sa iyo n~gayon,
+na &iquest;kun bakit magmula kan~ginang ako'y nagsasalita, ay
+nakikisabay nam&aacute;n ang pagdaloy n~g iyong m~ga luha sa
+mata?</p>
+
+<p>MAR.&mdash;&iexcl;Ay Dalmacia! &iquest;Aling puso n~g may
+pagsintang anak ang di bubugsuan n~g paghihinagpis at manariwang
+mul&iacute; ang nalalantang puno n~g pighati? &iexcl;Ay amang ama
+ko! &iquest;Saan ka naroon?</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Marcela, maghusay ka n~ga n~g loob at maala-ala ko
+pala'y kahapon ay humihiling ka sa akin n~g isang kasayahan,
+n~gayon ay wala naman maiya-alay sa iyo kundi isang maikling
+kundiman.</p>
+
+<p>MAR.&mdash;Tunay n~ga ba? Salamat Dalmacia kun gayon ang
+kinasasabik&aacute;n kong kanta mong kundiman at upanding makaputol
+n~g muling nag usbong kong kalumbayan, at kun magka gayo'y asahan
+mo nam&aacute;ng may kapalit akong k&aacute;kantah&iacute;n sa
+iyo.</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Gano&oacute;n ba?</p>
+
+<p>MAR.&mdash;Oo.</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Kun gayo'y pakingan mong magal&iacute;ng.</p>
+
+
+<table summary="dalmacia" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+
+<span style='margin-left: 0.5em;'>Oh! m~ga bulaklak n~g nagtayong
+kahoy</span><br />
+at ikaw amihang malamig na simoy<br />
+magbalita kayo n~g aking pagtaghoy<br />
+sa kinalalag-yan n~g ihihinahon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kayong sarisaring ibong
+lumilipad</span><br />
+at ang palay palay na han~ging habagat<br />
+ibalita ninyo ang daing n~g hirap<br />
+sa kinalag-yan n~g ipapanatag.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At d&iacute; maglulubay ako n~g
+pagluhog,</span><br />
+kahima't dalita ang awang ihulog<br />
+ay di mag sasawa ako n~g pagpulot<br />
+at ituturing ding ligaya n~g loob.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Halihalimbawang maguing takdang
+guhit</span><br />
+n~g kamatayan ko ang sa pusong nais<br />
+ay ituturing ding ligaya n~g dibdib<br />
+lalo't mahalatang nagdadalang hapis.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<p>DALM.&mdash;Tap&oacute;s na Marcela &iquest;An&oacute;
+bag&aacute; ang din~gig mo?</p>
+
+<p>MAR.&mdash;Marikit na pagkayari Dalmacia ang kundiman mong
+iy&aacute;n &iquest;Sino bag&aacute; ang may gawa n~g
+kath&aacute;?</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Hind&iacute; ko masabi sa iyo, sapagka't iy&aacute;n
+ay narinig ko lamang sa isang taga....</p>
+
+<p>MAR.&mdash;Banta ko'y isang pusong nakalutang sa maalong dagat
+n~g karalitaan, na ang inahihibik ay mapasampa sa pampang n~g
+katiwasayan.</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Tila n~ga; datapua't maala-ala ko pala'y &iquest;di
+baga ang wika mo kan~gina'y pagkatapos ko n~g pagkant&aacute; ay
+ikaw naman?</p>
+
+<p>MAR&mdash;May nasubukan ka na ba?</p>
+
+<p>DALM&mdash;Wala n~ga, n~guni't baka mo malimutan.</p>
+
+<p>MAR&mdash;Kailan ma'y kawangis n~g guinto ang aking pan~gako, at
+nang makilala mo'y iyong panain~gahan.</p>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+
+<table summary="kapatid" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Sisimulan ko na, kapatid na
+guiliw</span><br />
+ang kantang kundimang iyong hinihiling<br />
+di anhi'y may dagat, na hayag ma'y lihim<br />
+mababaw ay hindi matarok ang lalim.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa dalang hiwaga n~g nasabing
+dagat</span><br />
+d&iacute; man mat&aacute;kahin ay manguiguilal&aacute;s<br />
+bato'y lumulutang na sakdal n~g big&aacute;t<br />
+at ang lumulubog ang magaang patp&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang m~ga isdang naglisaw sa
+tubig</span><br />
+makaliligayang malasin n~g titig<br />
+balang malalaki'y may tibong matulis<br />
+at ang balang munti ni walang palikpik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga at walang pan~gambang
+sagpan~g&iacute;n</span><br />
+at hind&iacute; gunita na makahihirin,<br />
+datapua't kung minsa'y nabubulunan din<br />
+kap&aacute;g ang sisil&aacute;'y panabong sasam&iacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At sa dalampasig n~g nasabing
+dagat</span><br />
+sabihin ang dami n~g batong nagkalat<br />
+ang katakataka't kaguilaguilal&aacute;s<br />
+munti ma't malak&iacute;, magkakasing big&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa kalaguitnaan n~g dagat ay
+gayon</span><br />
+ang sabi, mayroong mata&aacute;s na kahoy,<br />
+san~ga'y malalabay, daho'y mayamungmong<br />
+na nakalililim sa dagat na yaon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa puno n~g kahoy tubig na
+nunukal</span><br />
+walang kasingsar&aacute;p at sakdal n~g linaw<br />
+at sa dakong dulo'y kung anong dahila't<br />
+bibihirang tam&iacute;s ang m&aacute;nanamnam&aacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahangang dito Dalmaciang
+kapatid</span><br />
+ang kantang kundimang nahiling n~g dibdib<br />
+yao'y malaon na sa tandaang isip<br />
+boong kahuluga'y di ko nababatid.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Marcela, ang iyong kinantang
+kundiman</span><br />
+panahong kastila ang tinatamaan<br />
+kung n~gayo'y hindi na, at ang umi-iral<br />
+balang may matuid ang ina-ayunan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Gay&oacute;n man Marcela'y
+palalamn&aacute;n ko rin</span><br />
+dagat na mababaw ay sakdal n~g lalim<br />
+yaong kababawang ipinagtuturing<br />
+ang asal n~g tawong natatanaw natin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang kalalimang hind&iacute;
+matatarok</span><br />
+ay ang lihim nilang nan~gasasa loob<br />
+at ang m~ga bat&oacute;ng hind&iacute; lumulubog<br />
+ang sa mayayamang katuirang bukt&oacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Ang hindi pag lubog ay
+nakakatigan</span><br />
+n~g panuyo't suhol ang kapangyarihan<br />
+kun n~gayo'y wala nang pusong magdaram-dam<br />
+at ang naghahari'y Santong Katuiran.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang lumulubog na magaang
+patp&aacute;t</span><br />
+ay ang katuiran n~g tawong mahirap,<br />
+hind&iacute; palutan~gi't dahil&aacute;n sa bigat<br />
+niyaong naglulubog na pabatong pilak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sinasabing isdang nag lisaw sa
+tubig</span><br />
+na ang malalaki'y may tibong matulis,<br />
+masamang mayaman na ang ini-isip<br />
+sa b&uacute;hay n~g dukha'y umapit manlupig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Isdang maliliit sa aking
+palagay</span><br />
+dili iba't tayong maralitang b&uacute;hay<br />
+kahit may matu&iacute;d, ay napipilan<br />
+n~g masigl&aacute;ng lak&aacute;s niyaong kayamanan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang punong kahoy na sakdal n~g
+tayog</span><br />
+ang Pamahalaang ating sinusunod<br />
+san~g&aacute;ng malalabay ang nakalulukob<br />
+na kapangyarihan sa lahat n~g sak&oacute;p.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang sinasabing tubig na
+nunukal</span><br />
+sa puno n~g kahoy ay sakdal n~g linaw,<br />
+ang tap&aacute;t na hatol na d&iacute; nasisinsay<br />
+sa Santong matuid n~g kapangyarihan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>San~g&aacute;ng maliliit n~g
+nasabing kahoy</span><br />
+ay ang m~ga Juez, Kapitan at Hukom<br />
+na ang karaniwan ay nagsisihatol<br />
+n~g d&iacute; karampata't dahilan sa suhol.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na kapag hinatd&aacute;n n~g
+paban~gong suob</span><br />
+at n~g sarisaring maligayang handog<br />
+ay tulad sa bakal nana palalambot<br />
+at nailalagay sa ibiguing hutok.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang matang malinaw n~g Santong
+matuid</span><br />
+kusang binubulag dahil n~g pag-ibig<br />
+sa pilak, at di na halos ini-isip<br />
+ang kahihinatn&aacute;n sa huling sasapit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sinasabing batong magkakasing
+timbang</span><br />
+munt&iacute; sa malaki ang bigat at gaan<br />
+ang tawong nilikha sa aking palagay<br />
+guino&oacute; ma't dili iisa rin lamang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iexcl;Ay mundo! &iexcl;ay mundo!
+&iquest;kailan pa kaya</span><br />
+ang ipag babago n~g asal mong sama?<br />
+&mdash;Dalmacia'y mal&iacute; ka n~g pag-uunawa<br />
+ang mundo'y talagang bayan n~g dalita.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa mundo'y kung walang
+ipagpipighati</span><br />
+ay dapat tawaguing Bayan Lualhati,<br />
+kusang tapatin mo't kun sa aking wari<br />
+mundo'y parang batong kinukunang uri.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~g sa Dios Am&aacute;
+bag&aacute;ng pagmamas&iacute;d</span><br />
+sa balang may pusong wagas at malinis<br />
+sa kaniy&aacute; ay laan ang payapang lan~git<br />
+at sa pag durusa ang balang may dun~gis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya ang sinoman kung sa ganang
+akin</span><br />
+siy&aacute; ang bahala sa ibig puntahin<br />
+dalawa ang landas, datapua't bilin<br />
+huag pakaliwa't kanan ang tun~guhin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Lansan~gang kaliwa ang hind&iacute;
+pagsun&oacute;d</span><br />
+n~g tawo sa bilin at utos n~g Dios<br />
+nag papakahimbing sa biyaya't lug&oacute;d<br />
+na d&iacute; dinadalaw n~g gunita't takot.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang daang kanan ang hind&iacute;
+p&aacute;glih&iacute;s</span><br />
+sa utos n~g Dios na bigay kay Mois&eacute;s<br />
+ang magsipanuto doo'y magkakamit<br />
+niyaong lualhating walang kahulilip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dan~gan n~ga kung bakit at di
+m&aacute;gawian</span><br />
+n~g tawo sa mundo ang munt&aacute; sa kanan<br />
+&mdash;Marcela'y bihira't kun magkaroon man<br />
+ay di naghahan~gad n~g dan~g&aacute;l at yaman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pagka't mahaba nang panahon
+kapatid</span><br />
+ang dito sa mundo'y aking pagmamasid<br />
+ay wala pang tawong hind&iacute; nag-iibig<br />
+n~g yama't sa puri tin~gal&iacute;n n~g labis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kun ang m~ga sadyang kun&oacute; ay
+ulir&aacute;n</span><br />
+na sasalaminin n~g nan~gamamayan,<br />
+ay nan~gag bibil&iacute; n~g di karampatan,<br />
+niyang tindang sangkap sa pagka binyagan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Han~g&aacute;d sa pagyaman kaya
+lumilih&iacute;s</span><br />
+sa totoong landas n~g Santong matuid<br />
+ito'y siyang saksing dapat kunang linis<br />
+n~g nan~g&aacute;dadayang ating pag-iisip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya marami na ang ibig
+bumitaw</span><br />
+sa pagka romanong dating kinaguisn&aacute;n<br />
+dahil sa halata na kinakalakal<br />
+ang religiong itong kalinislinisan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iexcl;Ay manong ang aming
+paumanhing hib&iacute;k</span><br />
+n~g d&iacute; mabalisa kaming dating kabig!<br />
+magpakitang loob at huag lumih&iacute;s<br />
+sa katotohanang landas n~g matu&iacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Di bakit si Cristo niyaong
+nabubuhay</span><br />
+guinugol ang pagod hirap kamatayan<br />
+sa sang mundong tawo ay inia-alay<br />
+ang gan&aacute;p na awang d&iacute; han~gad sa yaman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang ugaling yao'y &iquest;naha't di
+mangyari</span><br />
+sa nan~g&aacute;riritong kuno'y kahalili<br />
+ni Cristo, ay bakit hind&iacute; bigyang saks&iacute;<br />
+n~g katotohanang pagkamakandili?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hindi't ang lagui naming
+namamasdan</span><br />
+ang kalakhang any&oacute; sa nan~gamamayan<br />
+lalo't walang limos ang dukhang namatay<br />
+ni hind&iacute; na nila ibig bendicionan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa bagay ang isang tawong
+ililibing</span><br />
+bendiciona't dili yao'y iisa rin<br />
+at wala nang daang baguhi't sirain<br />
+hatol n~g Justiciang tap&aacute;t na maglining.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kun ang bendici&oacute;n ang
+hagdang pagpanhik</span><br />
+sa pinagnanasang bayang matahimik<br />
+ay d&iacute; sana nila dapat ipagkait<br />
+yaong katungkulang ipagkakalan~git.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pagka't sila'y m~ga la&aacute;ng
+mapagkupkup</span><br />
+timbulan n~g sala't n~g hind&iacute; malunod,<br />
+ay &iquest;bakit sa dukhang walang mailimos<br />
+ang bendici&oacute;n nila'y ipinagdadam&oacute;t?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dito'y mababalak na ang
+pagk&aacute;ukol</span><br />
+sa lan~git n~g tauo'y hind&iacute; sa bendici&oacute;n<br />
+kun hind&iacute; sa linis n~g puso naroon<br />
+ang ikararapat sa Dios na Poon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't ang handang maligayang
+lan~git</span><br />
+ay hind&iacute; sa libing ang ipagkakamit<br />
+kung hind&iacute; sa gawa't wagas na pag ibig<br />
+sa Dios ang ating hagdan n~g pag panhic.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Gawang kamangman~gan n~g linahi
+natin</span><br />
+balabaling puri ang dakilang libing<br />
+gugulin ang pilak sa walang hihinti't<br />
+ang tinatasaha'y bibig sa pagkain.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Dalmacia'y hintay n~ga't di
+na makatiis</span><br />
+ako sa lahat mong ipinagsusulit<br />
+&iquest;ang lahat n~g yao'y ano't nababatid<br />
+ay isa ka lamang tubong taga bukit?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Tama ang sabi mo kapatid na
+hirang</span><br />
+na yao'y hind&iacute; ko dapat maalaman,<br />
+n~guni't ito'y m~ga dunong na palagay<br />
+na higuit sa Pari ang pinag aralan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ako naman n~gayo'y lub&oacute;s ang
+tiwala,</span><br />
+pagka't siya nilang m~ga guinagawa:<br />
+ang magpakahigpit, at ang pagka-awa<br />
+sa kapua tawo'y walang mahalata.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ugaling kastila'y d&iacute;
+binibitiwan</span><br />
+n~g m~ga Clerigong dito'y nan~gaiwan,<br />
+batang bagong anak na pabibinyagan<br />
+mag rerecargo na'y wala namang utang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa bayang Pulilan ang lalong
+masakl&aacute;p</span><br />
+sangsalapi't walo ang sin~gil sa binyag,<br />
+yao'y tubig manding sa Jordang nagbuhat<br />
+kaya't mahalaga ang nagu&iacute;guing bayad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kagagawang yao'y &iquest;sino sa
+may isip</span><br />
+ang d&iacute; susungkuin n~g paghihinagpis?<br />
+at mapipilitang isigaw n~g hibik<br />
+ang m~ga paghamak sa wastong matu&iacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dito mamumulos ang
+paghihinala</span><br />
+na d&iacute; naman ganong sala ang magdaya<br />
+sapagka't ang m~ga may hawak n~g tan~ga<br />
+sa bawal ay siyang unang gumagawa.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Akong nagsasabi hind&iacute;
+protestante</span><br />
+at sa romanista'y lubos ang pagkamp&iacute;,<br />
+n~guni't hindi kayang bathing kong mangyari<br />
+na ang hind&iacute; tama'y siyang manatili.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Paris n~g ugaling guinagawa
+n~gayon,</span><br />
+n~g maraming Pari, liban sa di gayon,<br />
+&iquest;kung anong dahilan at pinasusuhol<br />
+ang may namatayang nagpapa-ataul?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito nama'y hind&iacute; nagbigay
+gambala</span><br />
+sa kanila't tulong lamang n~g may awa<br />
+&iquest;al&iacute;n katuiran ang nagpanukalang<br />
+mag multa ang walang salang guinagawa?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Ang santong religion baga
+ang may hal&aacute;l</span><br />
+n~g ganoong m~ga palakad sa bayan?<br />
+sa banta ko'y hind&iacute; at ang kabanalan<br />
+ay d&iacute; nagnanasang mag imbot n~g yaman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung sa bagay amin namang
+natatatap</span><br />
+na kayo ay walang ibang paghahanap<br />
+at may ilang tawo na kinakagawad<br />
+na nan~gagaantay n~g ano pang bayad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At saka ang Pari nama'y may gutom
+din</span><br />
+na nagkakagugol tungkol sa pagkain,<br />
+&iquest;dahil kaya roo'y di na salang hin~g&iacute;n<br />
+ang labis na bayad sa takdang arancel?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Ito kaya'y hind&iacute;
+kusang pagsalansang</span><br />
+sa linis n~g utos ninyong sinumpaan?<br />
+&oacute; baka sa amin lamang nababawal<br />
+at sa m~ga Pari hindi kasalanan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni at ang inyo namang
+nakikita</span><br />
+sa bayad n~g Bayan ay labis labis na<br />
+may dakilang libing, kas&aacute;l at binyag pa<br />
+may pamisa't saka sarisaring pista.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito nama'y pawang
+pinagbabayaran</span><br />
+n~g d&iacute; naman mura't sa halagang mahal,<br />
+ya&oacute;n sa wari ko ay labis na naman<br />
+aywan sa m~ga may han~gad sa yaman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang lahat n~g ito ay dapat
+damdamin</span><br />
+ninyo't mawiwikang kulang n~g pagtin~g&iacute;n<br />
+&mdash;oo ang sagot ko, n~guni't pagwari-in<br />
+na ang nangyayari ang dapat sisihin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dili baga kayo'y ilinagdang
+pastol</span><br />
+sa tanang alaga'y makapagtataboy<br />
+sa saw&iacute;ng kalin~ga ay nan~gagsilaboy<br />
+at sa ibang sexta nasok napa-ampon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang katuirang
+isin&aacute;salita</span><br />
+ang sila ay walang aantaing pala<br />
+bal&aacute;t-kayong ban&aacute;l, buting pakunuwa<br />
+sa bul&aacute;g na wari umang na paraya.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung kaya kayo'y Kurang
+nan~gatanghal</span><br />
+na pinipintuho sa lahat n~g Bayan<br />
+dugo't, b&uacute;hay hirap nami'y pinuhunan<br />
+saka n~gayo'y wala munti mang pagtan&aacute;w.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bagkus pang pahirap siy&aacute;ng
+ginagawa</span><br />
+sa b&uacute;hay n~g m~ga tawong maralita<br />
+ang limos sa patay na dating mababa<br />
+n~gayo'y tinaasa't hind&iacute; mapaghaka.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Anong dahil kaya n~g
+sumasa-isip</span><br />
+kabuhayan nila'y hind&iacute; naman guip&iacute;t?<br />
+yao'y nau-ukol sa tawong balaw&iacute;s<br />
+at hindi sa m~ga s&aacute;laminan bait.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang ganitong sabing pawang
+masasakl&aacute;p</span><br />
+d&iacute; naman mangyaring mabig-yan kong sal&aacute;g<br />
+sa pagka't di lihim at natatalastas<br />
+n~g madl&aacute;, ang inyong hind&iacute; pagtatapat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dahil dito'y siy&aacute;ng
+sanh&iacute;ng nag-aakay</span><br />
+n~g pagkabalisa sa kinamulatan,<br />
+sapagka't ang landas na talagang daan<br />
+n~g santong matu&iacute;d ay linilihisan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ano pa't kung aking
+p&aacute;gunamgunamin</span><br />
+sanhing nagbibigay gul&oacute; n~g panimdim<br />
+kung ano't sa m~ga ulirang susundin<br />
+doon tumutubo ang PUNO N~G DILIM.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito sa dibdib ko ang matinding
+bikik</span><br />
+at dahil n~g aking luhang naguiguilid<br />
+kahimawari'y magsipanumbalik<br />
+ang nan~g&aacute;liligaw sa Daang Matu&iacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Upanding kung tayo'y
+magka-ayos-ayos</span><br />
+sa pagkaka-sundo't magka-isang loob,<br />
+magban~gon ang ating Inang nakalugm&oacute;k<br />
+sa nadustang b&uacute;hay na kulunos-lunos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At d&iacute; mangyayaring itulot
+n~g lan~git</span><br />
+ya&oacute;ng Kalayaang ninanaisnais<br />
+hangang naghahari ang kuhilang isip<br />
+sa atin, at saka ang ugaling ingu&iacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ganito ang siyang kut&oacute;g
+niyaring loob</span><br />
+hind&iacute; pan~gun~guna n~g dunong sa Dios<br />
+Marcela'y hin~gi kong bigyan mo n~g sag&oacute;t<br />
+kun ang palagay ko'y hindi n&aacute;aayos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Dalmacia ay tama ang iyong
+palagay</span><br />
+aywang sa lalong pantas na magnilay<br />
+na d&iacute; itutulot ya&oacute;ng Kalayaan<br />
+sa kulang n~g wasto't walang kahusayan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni &iquest;ano bagang iyong
+napapansin</span><br />
+at magulong bayan ang ipinagturing?<br />
+&mdash;Marcela'y hind&iacute; mo pala nalilining<br />
+daming nag-iibig Punong kilalanin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pinangugugulan n~g pagod at
+pilak</span><br />
+ang kilanling Puno't sa Baya'y matanyag<br />
+&mdash;Dalmacia'y d&iacute; natin mabibig-yang sukat<br />
+ang lihim n~g puso nila't hinahan~gad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At sakasakali na ang na sa
+isip</span><br />
+nitong sumasagui sa pag-uumibig<br />
+ang makapagsabog n~g malasang tam&iacute;s<br />
+n&iacute;yaong maligayang bun~ga n~g tangkilik.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<h2><a id="chap2b" name='chap2b'>
+
+<i>Ang pag-alis ni Dalmacia</i></a></h2>
+
+<table summary="pag-alis" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Paalam na mutia't lilisanin
+irog</span><br />
+ang m~ga titig mong ligaya n~g loob<br />
+&mdash;oo datapua't huag isalimot<br />
+akong kapatid mong nahahandang linkod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>O kun dili kaya ay dito na
+kita</span><br />
+matulog at bukas muwi n~g umaga<br />
+&mdash;Huag na't sakaling baka kumutog pa<br />
+ang kung ano't ano kay ama't kay ina.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Adios Marcela.&mdash;Dalmacia,y
+matnubay</span><br />
+sa iyong paglakad ang kapayapaan<br />
+&mdash;ako ma'y gayondin, b&uacute;hay mo'y in~gatan<br />
+sa gabing pagtulog n~g Angel na bantay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na huag ka nawang dalawin n~g
+init</span><br />
+han~ging nagbubun~ga samang panaguinip<br />
+&mdash;ako ma'y gayondin ang tagur&iacute;ng hib&iacute;k<br />
+ab&oacute;t ang kamay ko't magdaop n~g dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Aal&iacute;s na akong lin~gon ka
+n~g tan&aacute;w</span><br />
+titig ko Dalmacia ay pumapatnubay<br />
+malayong adios,&mdash;adios din nam&aacute;n<br />
+lup&iacute;t n~g sakuna ay magpakundan~gan.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap3a" name='chap3a'>Ang pagbabalik ni Dalmacia n~g kinabukasan</a></h2>
+
+<h2><b>Ikatlong pankat</b></h2>
+
+<table summary="Pagbalik" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Narito na ako&mdash;Kita nama'y
+antay</span><br />
+&iquest;anong b&uacute;hay ninyo kagabing nagdaan?<br />
+&mdash;Sa awa n~g Dios ay walang ligamgam,<br />
+kan~ginang umaga'y tumangap n~g liham.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na ang sin&aacute;sabi tungkol sa
+pag-ibig</span><br />
+padal&aacute; n~g isang binatang matalik<br />
+n~g tinatahak na n~g aking panitig<br />
+mahambal ang dating matipid kong dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na dahil sa hib&iacute;k na
+kalaguimlaguim</span><br />
+nitong nagsasabing kinatawan papel<br />
+narito Marcela at iyong basahin<br />
+ikaw man banta ko ay mahahambal din.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Oh&oacute;! at kung gayon ay
+makadudurog</span><br />
+n~g pusong matigas ang haing pag-luhog?<br />
+&mdash;Narito Marcela't sa kamay ko'y ab&oacute;t<br />
+ang makababaklang daing n~g pag-irog.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Babasahin ko na, kapatid na
+guiliw</span><br />
+ang pag-sintang mana sa linahi natin<br />
+huag mababakl&aacute; ang iyong panimdim<br />
+sapagka't ang mundo'y lubhang sinun~galing.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap3b" name='chap3b'><i>Palasinta n~g binatang si Constancio</i></a></h2>
+
+<table summary="Palasinta" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Poon n~g pag-irog huag maguing
+saw&iacute;</span><br />
+ang hibik n~g pusong na sa sa pighat&iacute;<br />
+sapagka't ang sinta'y walang hinihin~gi<br />
+kund&iacute; ang li~ngap mong ilulualhati.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya huag mo po sanang
+ipagkait</span><br />
+ang lunas na awa sa aking pag-ibig<br />
+kung nasasadh&aacute;n man ang pinto n~g dibdib<br />
+buksi't salubun~gin n~g iyong tangkilik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yayamang sapagka't ang
+iniluluhog</span><br />
+sa m~ga yapak mo'y ban&aacute;l na pag-irog,<br />
+tipid n~g bighani mo po'y malamuyot<br />
+na isakandun~gan n~g lin~gap ang lingkod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Papagkamting palad ang sa pusong
+hib&iacute;k</span><br />
+na ikaw ang maguing ligaya &oacute; Lan~git<br />
+n~g dustang b&uacute;hay ko't magpahangang guhit<br />
+ay paglingkuran kang kabiyak n~g dibdib.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap3c" name='chap3c'><i>Nang matapos nang basahin ni Marcela ang padal&aacute;ng<br/>
+sulat ni Constancio</i></a></h2>
+
+<br />
+<table summary="basahin" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;N&aacute;kilala ko na ang
+sar&aacute;p n~g daing</span><br />
+n~g nag-u-umanong puso sa pag-guiliw,<br />
+ikaw ang bahala nguni't pag-isipin<br />
+ang pang adyang dapat sa huling daratnin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa lakad n~g mundo'y panahong
+niniral</span><br />
+ang isang parista'y sukat katitimbang<br />
+ang lalong matat&aacute;g ay nan~gahahapay<br />
+sa dunong n~g isip nilang mapanglinlang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Tama ang sabi mo kapatid na
+liy&aacute;g</span><br />
+na tayo sa mundo'y sukat ka&iacute;-in~gat,<br />
+n~guni't sa war&iacute; ko'y hind&iacute; masasal&aacute;g<br />
+kapagtalag&aacute; nang tadhana n~g palad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At may matatandang
+nagsisipagsabi</span><br />
+at sampo n~g akl&aacute;t ay namamarali,<br />
+tawo sa anomang bagay na mangyari<br />
+yao'y katutubong taglay sa paglak&iacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dalmacia kung tungkol sa sinabi
+mo'y</span><br />
+hanapin n~ga natin ang pagkatoto&oacute;<br />
+n~g isang nangyaring d&iacute; anhi'y ganito<br />
+na ang nagsasabi ay Novelang libro.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kun&oacute; ay may isang principeng
+masigl&aacute;</span><br />
+nagtanong sa lalong pantas &oacute; bihasa<br />
+ang wika'y turan mo na kung sino bag&aacute;<br />
+tun~go n~g palad ko sa pagaasawa.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sag&oacute;t n~g
+tinanong&mdash;principeng maran~gal</span><br />
+ang takda n~g iyong dal&aacute;ng kapalaran<br />
+ay babaying pan~git at d&iacute; dugong mahal<br />
+yao'y asahan mo't siyang k&aacute;raratn&aacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang dalagang ito'y isang
+fondadista</span><br />
+walang hanap b&uacute;hay liban sa magtinda,<br />
+anitong principe&mdash;saan lugar baga<br />
+&mdash;Ay na sa sa libis n~g tul&aacute;y n~g quinta.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung gayon ay ating sagl&iacute;t
+na parunan</span><br />
+ang tun~go n~g aking dalang kapalaran<br />
+at tatayahin ko kung may karampatang<br />
+masukob sa lilim n~g taglay kong dan~gal.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yaon na't sa quinta nang sila'y
+dumating</span><br />
+itong fondadista'y itinurong lihim<br />
+hind&iacute; iba't iyan, principeng butihin<br />
+ang takd&aacute; n~g iyong kapalarang angkin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ako'y aalis na't ang bahala'y
+ikaw</span><br />
+mag-isip n~g lalong kagaling-galin~gan,<br />
+n~guni't ang hula ko'y hindi mabibigyan<br />
+n~g litis, at yaon ang pangyayarihan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pinagmalas nan~ga't
+pinag-isip-isip</span><br />
+ang maguiguing kasing kabiyak n~g dibdib<br />
+ay walang makitang ipagkakalan~git,<br />
+nagbuntong hinin~ga't luha'y bumalisbis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Diyata't ang dugong sa korona
+galing</span><br />
+hamak na babae ang kakasamahin<br />
+dustang kapalara'y nang diko tangapin<br />
+mag-isip n~g lalong nararapat gawin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nang hind&iacute; mangyari ang
+takda n~g palad</span><br />
+putl&iacute;n ko ang ulo't yaon ang marapat;<br />
+linapitan na n~ga't liig ay tinigpas<br />
+nitong walang malay sa pagkapahamak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ipinatapong madali sa
+ilog,</span><br />
+anopa't tinan~ga'y n~g matuling agos,<br />
+sa nangyaring yao'y sabihin ang lunos<br />
+n~g nan~garoroong mat&aacute;ng nan&oacute;nood.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pinatay at sukat wala namang
+sala</span><br />
+ang kahabag-habag na abang dalaga,<br />
+&iquest;alin kayang luha n~g makakikita<br />
+ang d&iacute; aakaing bumalong sa mata?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Di naman mangyaring mabig-yan n~g
+ganti</span><br />
+palibhasa'y isang dakilang principe,<br />
+anopa't wala nang anomang nangyari<br />
+kung kahima't labag sa utos n~g Ley.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Babaeng pinatay sa Novelang
+sulit</span><br />
+ay kusang nabuhay sa dunong n~g Langit<br />
+at muling naugpong pinutol na liig<br />
+napadpad sa ibang reino't dalampasig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kagandahang palad n&aacute;tagpo
+pagdaka</span><br />
+n~g isang lalaking namamalakaya<br />
+namangha ang boong p&aacute;gkatawo niya<br />
+at sinapantahang diwa'y taga gloria.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Wika sa sarili mahaba nang
+araw</span><br />
+ang dito sa mundo'y aking pagkatahan<br />
+ay walang ganitong dil&aacute;g kagandahan<br />
+aywan kung mayroon sa langit na bayan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pagdaka'y binati n~g ganitong
+sabi:</span><br />
+Tabi sa dan~gal mo mahal na babae,<br />
+ikaw baga'y sino't anong layon dini<br />
+sa ganitong oras at lalim n~g gabi?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Huag maguing saw&iacute; ang
+aking panug&oacute;n</span><br />
+sa kamahalan mo mamang tumatanong,<br />
+pinagmulan ko po'y hind&iacute; mapagnoynoy<br />
+gayon din ang aking dito'y pagkatuntong.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kabuhayang yar&iacute; di ko
+mapag-lirip</span><br />
+na diwa'y nagbuhat sa dunong n~g langit<br />
+pinagmulang baya'y di po maisulit<br />
+at n~gayon pa lamang ako nagka isip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya ikaw na po ang siyang
+b&aacute;hala</span><br />
+na dini sa abang b&uacute;hay ko'y magpala;<br />
+ituring na anak sa pagaanduka<br />
+at kikilanlin kang amang nagkalin~ga.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung gayo'y halina anang
+nakapulot</span><br />
+n~guni'y namamangh&acirc; ang sa tawong loob,<br />
+pagdating sa bahay ay pinapagsoot<br />
+n~g damit na tuy&oacute; ang anak ni Venus.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At isinalita sa asawang
+hirang</span><br />
+yaong pagkakuhang mahiwagang bagay,<br />
+sabihin ang tua't d&icirc; na ibig lisan<br />
+n~g dalawang mata yaong kagandahan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nagsasama na n~gang bilang din sa
+anak;</span><br />
+at magulang nam&aacute;n ang gawang pagtup&aacute;d<br />
+di ko pagaanhin dumating ang oras<br />
+lihim n~g Lumikha'y kusang mapatanyag.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Mag-asawang hari ay sa
+pagpapacial</span><br />
+sa lansan~gang yao'y man&aacute;ng naparaan<br />
+dil&aacute;g n~g napulot ano'y nang m&aacute;tanaw<br />
+ang matuling takbo ay pinapaghintay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa carrosa ay biglang
+umib&iacute;s</span><br />
+at sa maralitang bahay ay pumanh&iacute;k<br />
+ang kapangyariha'y hind&iacute; na nagamit<br />
+ang puso'y nabagh&aacute;n sa himalang dik&iacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang mahal na hari tumanong
+pagdaka.</span><br />
+&mdash;ito baga'y anak ninyong mag-asawa?<br />
+sagot n~g tinanong&mdash;dakilang Monarka<br />
+iyan po'y pulut ko lamang sa aplaya.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na di ko mawari magpahanga
+n~gayon,</span><br />
+kabuhayan niya, haring pan~ginoon,<br />
+pagka't kailan mang kunang ko n~g tanong;<br />
+sabing talinghaga ang itinutugon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Kun gayon&mdash;ang sagot
+n~g Sakramajestad</span><br />
+sa kalakhan nila'y paumanhing gawad<br />
+kami na ang inyong loobing mag-in~gat<br />
+at siy&aacute; ay aming paparahing anak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Oo po hari ko&mdash;ang
+panagot namin</span><br />
+at sinong tatangui sa magandang hiling,<br />
+mabigat bigat man na kung sa dadalhin<br />
+ang atang mo'y pilit naming papasanin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Huag lamang haring ibintang n~g
+dibdib</span><br />
+na parang gusto na naming siya'y mal&iacute;s,<br />
+Mahal na babae tanto mo na't batid<br />
+itong sa Monarkang ipinamamanhik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sagot n~g dalaga'y&mdash;may
+d&iacute; pangyayari</span><br />
+ang hind&iacute; pagayo'y lapastan~gang tangu&iacute;<br />
+ang damdam n~g puso'y di na nakaganti<br />
+sa anduka ninyo at pagkakandili.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Huag panimdimin at laking
+ligaya</span><br />
+niyaring aming loob ang m&aacute;pabunyi ka<br />
+sa kandiling in~gat n~g ating Monarka<br />
+bakit walang anak ang mahal na Reyna.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Magaganap na po oh
+Sakramajestad</span><br />
+ang hiling n~g pus&ocirc;&mdash;Maraming salamat<br />
+babae'y kinawit n~g Reyna at kagyat<br />
+isasa-agapay n~g kaniyang lakad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Sumandaling hintay&mdash;ang
+ipinagsulit</span><br />
+sa kamay ni ama muna ay hahalik<br />
+gayondin sa aking inang nagtankilik<br />
+ipaalam na't kayo'y in~gatan ng Lan~git!<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Naghiwalay na n~gang luha'y
+nalalagl&aacute;g</span><br />
+nitong maiiwa't magtatamong palad<br />
+ang mata n~g Reyna sa laki n~g galak<br />
+di na ibig lisan ang himalang dil&aacute;g.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Yaon na't tinungo ang Palacio
+real</span><br />
+kapagdating doo'y agad binihisan<br />
+n~g damit na piling d&iacute; sangkap ang dan~gal<br />
+ang kahalimbawa'y bitwing sumilang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Sa kinabukasan hari'y
+nagpalakad</span><br />
+n~g utos na gawing pilit ang pagtupad<br />
+na ang magsabing hind&iacute; niya anak<br />
+ay paakasahang buhay ang katap&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Nagpatabas nan~ga n~g damit
+princesa</span><br />
+pinili ang kayong lalong mahalag&aacute;<br />
+at kapagkayari'y ipinasuot na<br />
+walang d&iacute; hahan~ga sa himalang ganda.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Nang princesa na n~ga siyang
+tinatanghal</span><br />
+sa sakop na Reyno n~g nagtatangkakal,<br />
+bilis n~g balita ay nan~gagliparan<br />
+sa iba't iba pang m~ga kaharian.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Sigaw n~g balita'y &iquest;ano't
+n&aacute;niniig</span><br />
+ang napapanahon sa nasang pag-ibig?<br />
+naroon ang ganda na sukat sa titig<br />
+ay magsisilayas ang lahat n~g s&aacute;kit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Bubugtong na anak ang himalang
+ganda</span><br />
+ng nagkakandiling haring magasawa<br />
+nang ito'y m&aacute;rinig ay nagsigayak na<br />
+ang nangaguusig sa nasang pagsinta.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>May principe't duque, konde't
+kaballeros</span><br />
+na ang pagsasadya'y tungkol sa pag-irog<br />
+at gayon din namang balita'y umabot<br />
+sa taks&iacute;l na tawong principeng pumugot.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Nagsadya rin naman na paris n~g
+iba</span><br />
+na ang tinutun~go'y ang nasang pagsinta<br />
+dilag n~g princesa'y n~g tamaang mat&aacute;<br />
+tumapon ang isip sampong kalulwa.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Anopa't sinupil nabihag ang
+dibdib</span><br />
+niyaong kay Kupidong dah&aacute;s n~g pag-ibig<br />
+nang mag-uling loob nagsakdal sa lan~git<br />
+na panungtang palad ang magandang nais.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nan~gag-alay na n~ga n~g sinta't
+paglubog</span><br />
+ang nags&iacute;pagsady&aacute; sa nasang pag-irog<br />
+kung anong hiwagang kaloob n~g Dios<br />
+ang naguing asawa'y ang principeng nugot.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahangang dito ang
+kin&aacute;hinatn&aacute;n</span><br />
+n~g abang dalagang kinitl&aacute;n n~g b&uacute;hay<br />
+&iquest;ang principe baga'y kung kaya n&aacute;kasal<br />
+ay talagang utos niyong kapalaran?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Ano pang liwanag iyong
+hahanapin</span><br />
+sa nangyaring yaon, kapatid na guiliw,<br />
+pinutl&aacute;n n~g liig muling nabuhay rin<br />
+palibhasa'y siyang kapalarang taning.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Tama ang sabi mong nakasal
+kapatid</span><br />
+pagka't princesa nang kagandahang labis<br />
+kun ang dating b&uacute;hay siyang ipipilit<br />
+makalilibo ma'y puputlan n~g liig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At may pangyayari kayang makasal
+pa</span><br />
+sa lalaking buh&aacute;y babaeng pat&aacute;y na<br />
+dito'y liwanagan mo n~ga sa dalawa<br />
+sa palad at gusto'y sinong nan~gauna?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Itong kapalaran kung
+pag-iisipin</span><br />
+ay parang busabus n~g pag-ibig natin<br />
+at walang sarili siyang mararating<br />
+kun ang haring gusto'y siyang tumitiguil.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Aywan sa ibang nangyayaring
+bagay</span><br />
+kung tungkol sa ating dal&aacute;ng kabuhayan<br />
+may dukhang nanakyat sa luklukang dan~g&aacute;l<br />
+at may darakilang naaab&aacute; naman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yaong sinasabing
+nan~gapapahamak,</span><br />
+nalunod &oacute; kay&acirc; natuka n~g ahas<br />
+baka naroroon ang kaya n~g lakas<br />
+niyaong sinasabing naghaharing palad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nguni't sa kalakhan n~g haring
+pag-irog:</span><br />
+itong kapalaran ay naninikluhod<br />
+palibhasa'y siya'y nahahandang lingkod<br />
+sa anomang bagay na ipag-u-utos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Mak&aacute;hahalakhak kung
+pagwawariin</span><br />
+ang katuwiran mong panagot sa akin,<br />
+&iquest;diyata't sa dah&aacute;s n~g haring pag-guiliw,<br />
+itong kapalara'y talagang alipin?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Huag kang palulong irog na
+kapatid</span><br />
+sa dunong ng iyong n&aacute;mamaling isip<br />
+itand&acirc; sa no&oacute; at saka sa dibdib<br />
+na ang kapalaran ay hulog n~g Lan~git,<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>D&iacute; baga ang m~ga alay na
+pagluhog</span><br />
+sa isang babae'y hal&aacute;l n~g pag-irog<br />
+ay bakit kung hind&iacute; bigyang pahintulot<br />
+t&aacute;tan~g&aacute; na lamang at maghihimutok.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Nasaan ang dah&aacute;s n~g
+haring pag-ibig</span><br />
+na sinasabi mo guiliw kong kapatid?<br />
+ang kapangyariha'y bakit d&iacute; magamit<br />
+na ang sumasamong pagsinta'y ipilit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Asal n~g pag-ibig ang
+sumamosam&ograve;</span><br />
+at sa sinisinta'y maghand&oacute;g n~g suy&ograve;<br />
+tu&iacute;ng m&aacute;hahar&aacute;p sa lan~git n~g puso'y<br />
+nagpapakilala n~g pamimintuh&ograve;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yaon man at hind&iacute;
+ipagkakaloob</span><br />
+n~g palad ay sayang ang puhunang pagod,<br />
+ihahangang dito kapatid na irog,<br />
+&iquest;may matuid ka pa bagang isagag&oacute;t?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Tam&agrave; ang tugon mo
+kung didingin lamang</span><br />
+n~guni't mayroon pang n&aacute;ninirang b&aacute;gay<br />
+pagka't ang pinilit na ikinakasal<br />
+<i>nulo</i> sa kastila kang ito'y pan~ganlan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't ang dil&aacute;g n~g
+pag-aasawa</span><br />
+buhat sa kasundo n~g pusong dalawa<br />
+kailan ma't hind&iacute; gan&aacute;p ang pagsinta<br />
+walang kabuluhan yaong pagsasama.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bakit nang panahong tayo'y
+maligalig</span><br />
+na ang pilipino'y magsipanghimagsik<br />
+ay daming babaeng n&aacute;kasal sa pilit<br />
+&iquest;yaon kaya'y palad na hulog ng Lan~git?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hinayang sa buhay ang sanhing
+pag-amin</span><br />
+takot sa maikling pamatay at baril,<br />
+n~gayon ang tanong ko, kapatid na guiliw<br />
+&iquest;yaon kaya'y utos n~g palad na taning?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Di kung gayon pala itong
+kapalaran</span><br />
+ay walang sariling lak&aacute;s na sinimpan,<br />
+sapagka't kung hind&iacute; humin~ging tulun~gan<br />
+n~g baril ay hind&iacute; mapilit ang ayaw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At bukod sa rito kapatid na
+irog</span><br />
+kun ang kapalara'y sa lan~git na hulog<br />
+di na mangyayaring daanin sa takot<br />
+pagka't yao'y bawal n~g ban&aacute;l na utos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya't anh&iacute;n ko mang
+tanun~gin ang isip</span><br />
+nag-&aacute;alan~ganing mayag yaring dibdib<br />
+na pawawalan mong lak&aacute;s ang pag-ibig<br />
+at ang kapalara'y siyang mananaig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang bagay na ito'y sinabi ko
+lamang</span><br />
+di ka pinipilit na ako'y ayunan,<br />
+n~guni't sa sarili n~g bait na simpan<br />
+ikaw ang bahalang sa wasto'y magtimbang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung matagpuan n~g
+pant&aacute;s&nbsp; mong isip</span><br />
+ang kalulunduan n~g hustong matuwid<br />
+hinahong papayag naman yaring dibdib<br />
+at tatangapin mo ang aking panalig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bakit sa kanitang pagsasamang
+gan&aacute;p</span><br />
+itong pagtatalo'y hindi n&aacute;rarapat<br />
+at saka himalang makita n~g lak&aacute;s<br />
+n~g lamp&aacute; tang isip ang ililiwanag.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Itong atin n~gayong
+pagsasalitaan</span><br />
+n~g balabalaking magunitang bagay<br />
+ay para na bagang isang pagsasanay<br />
+n~g tumul&iacute;n tul&iacute;n isip tang mabagal.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Oo n~ga Marcela't yaon ang
+matuid</span><br />
+han~gang nabubuhay sa silong n~g lan~git,<br />
+ang tawo'y piliting dumunong ang isip<br />
+sa kapanahuna'y nang hind&iacute; maguip&iacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Mag-aral n~g m~ga wastong
+pan~gun~gusap</span><br />
+na makakalugdan n~g kinakaharap<br />
+at yaon ay isang karan~galang sangkap<br />
+n~g tao kahima't nagmula sa hamak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang pan~gun~gusap ay
+ipapanahon</span><br />
+huwag sa bala nang salita'y t&uacute;tug&oacute;n<br />
+at ang pagnanasang pan~ganlang marunong<br />
+lalong nagbabansag niyaong pagkagungong.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang palalong anio't kilos na
+magaslaw</span><br />
+sa gawa at wika'y p&aacute;ilag-ilagan<br />
+sa isip na puri hindi't kapintasan<br />
+ang maguiguing bun~ga't tubong pakinabang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang pagmamabini't bala't kayong
+hinhin</span><br />
+kung d&iacute; katutubo naman ay wala ring<br />
+aantaing puri't bagkus babalutin<br />
+sa pula't siphay&ocirc; n~g dilang matabil.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sampo pa n~g ama't inang
+nag-anduka'y</span><br />
+masasabisabing diwa'y nagpabaya,<br />
+at kung hind&iacute; gayo'y di naman l&aacute;lal&acirc;<br />
+ang lumaguing gawing may katalong pula.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahan~gang dito't dapat ding
+mag-in~gat.</span><br />
+ang tawo sa pulan~g nagsalasalabat<br />
+kung d&iacute; man m&aacute;luklok sa dakilang taas<br />
+ay huag mangyaring malunod sa lib&aacute;k.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Ang lahat mong saysay
+Dalmaciang kapatid</span><br />
+ay dapat ilimbag sa ubod n~g dibdib,<br />
+n~guni't ang hiling ko'y huag ipagkait<br />
+&iquest;naganti mo na ba ang padalang titik?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Hindi n~ga Marcela; ito'y
+isang bagay</span><br />
+na isasanguni sa pagmamahalan<br />
+at ipahahayag tan&aacute;ng kalihiman<br />
+niyaring aking dibdib mula niyaong araw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Maniwala ka kapatid na
+guiliw</span><br />
+ang liham na yao'y mula nang tangapin<br />
+salamat at di mo pal&aacute; n&aacute;papansin<br />
+na yar&iacute;ng isip ko'y nagpaparang hal&iacute;ng.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa alay na sint&aacute; ni
+Constancio't hibik</span><br />
+nag-aalan~gnin sana yaring dibdib,<br />
+n~guni't sa pasiyang hatol n~g pag-ibig<br />
+d&iacute; dapat itakuil ang sa pusong lan~git.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya buhat na n~ga n~g aking
+tan~gapin</span><br />
+ang padalang liham, kapatid na guiliw,<br />
+parang binabaka ang gulong panimdim<br />
+na d&iacute; matutuhan ang dapat kong gawin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito'y hind&iacute; sana dapat
+pamalayan</span><br />
+sa kahit kan~gino at kahalayhalay<br />
+na tayong babayi pala'y nagdaramdam<br />
+n~g matinding dusa sa nagugustuhan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni't sa malinis na
+pagkakatali</span><br />
+n~g kanilang puso'y nuha't ang bighani<br />
+na pagtapatan ka't yaring dalamhati<br />
+n~g tungkol sa sinta'y magkalualhati.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Upanding sa iyong magagandang
+hatol</span><br />
+ligalig n~g aking puso'y huminahon<br />
+sa padalang salat Cela'y nagtatanong<br />
+kung ano ang dapat na maguing panugon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Diy&aacute;n sa hiling mo
+guiliw na kapatid</span><br />
+na hatulan kita n~g itatahimik,<br />
+walang m&aacute;gagawa yaring aking isip<br />
+kun ang iyong puso'y supil n~g pag-ibig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't ang dah&aacute;s n~g
+Haring pag-irog</span><br />
+ay d&iacute; gumagalang at d&iacute; natatakot,<br />
+walang katuirang ina-alinsunod<br />
+liban sa ang nasa lamang ang masunod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pagpayuhan ka m&aacute;n n~g lalong
+matuid</span><br />
+ang kalihiman mo'y hind&iacute; rin didinig<br />
+lunas na pagpulhan n~g itatahimik<br />
+ay ang katutubong sarili mong bait.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At yaon ang siyang makapag
+titimbang</span><br />
+n~g lalong marapat sa kahihinatnan<br />
+yayamang sapagka't dati mo rin alam<br />
+ang lakad n~g mundo't panahong niniral.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Iyong magagawa boong
+pag-iin~gat</span><br />
+kung may panimdim kang puri'y mapahamak<br />
+at ang kabaita'y siyang naghahawak<br />
+sa ikasasawi n~g d&aacute;ratning palad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang sinomang tawo'y pagka't
+sinangkapan</span><br />
+n~g tatlong sandatang talagang panglaban<br />
+kailan ma't ito'y di mo bibitiwan<br />
+ay dapat umasang ipagtatagumpay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't kung ito'y di mo
+isasalong</span><br />
+sa digma n~g mundong lal&aacute;ng n~g panahon<br />
+ay pakaasahan na ipagtatan~gol<br />
+ikaw sa lahat nang sakuna't lingatong.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Huag maniwala ang lapok na
+loob</span><br />
+na tayong linikha'y may talagang signos<br />
+sapagka't ang tawo'y kung sumasa-Dios<br />
+ay walang pan~gamba't hindi matatakot.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga sa awa niyaong
+Matankilik</span><br />
+na nagpakaduk-ha ay doon manalig<br />
+na pagpinagtibay ang sariling bait<br />
+walang magagawa ang lilong pan~ganib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Tungkol sa hiling mong kita'y
+pagpayuhan</span><br />
+sukat hangang dito ang kaya ko lamang<br />
+at ang dakong hul&iacute; n~g k&aacute;hihinatn&aacute;n<br />
+ay wala sa aki't ikaw ang may tan~gan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya hangang dito't asahang
+kalakip</span><br />
+sa makakayanan yaring aking dibdib<br />
+n~guni't sa tadhana n~g Haring pag-ibig<br />
+sarilinan tayo n~g mapagsasapit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Salamat sa iyo kapatid na
+guiliw</span><br />
+sa m~ga hatol mong palagay sa akin,<br />
+na ang kabaitan ang papagtibain<br />
+at ang pag-aadya n~g Nakop sa atin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Paalam na muna ako at
+aalis</span><br />
+si ama't si ina'y nang d&iacute; nai-in&iacute;p<br />
+kung walang dahila'y asahang babalik<br />
+sa araw n~g bukas guiliw kong kapatid.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Adios Dalmacia't kung walang
+hilahil</span><br />
+inaantay kita sa araw mong taning<br />
+at ang taguri ko'y huag lilimutin<br />
+ang pagmamahalan magpahangang libing.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap4a" name='chap4a'>Ang pag babalik ni Dalmacia</a></h2>
+
+<h2><b>Ikaapat na pankat</b></h2>
+
+<table summary="Pagbabalik" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Narito na ako kapatid na
+irog</span><br />
+&iquest;anong buhay ninyo kagabing pagtulog?<br />
+&mdash;nagdaang payapa na awa ng Dios<br />
+&iquest;kayo nama'y ano? Wala ring sigal&oacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni't nang matapos kami n~g
+agahan</span><br />
+tumangap na mul&iacute; n~g padalang liham<br />
+na ang hinihiling niyaong karain~gan<br />
+ang magandang nasa'y bigyang kasagutan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Narito Marcela at iyong
+abut&iacute;n</span><br />
+itong ikalawang hatid na pagdaing<br />
+&mdash;Dalmacia'y oo n~ga't aking babasahin<br />
+na kung anong bagay ang sa pusong hiling.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+
+<h2><a id="chap4b" name='chap4b'><i>Ang pagbasa ni Marcela sa pan~galawang hibik ni<br/>
+Constancio tungkol sa pag-ibig.</i></a></h2>
+
+<br />
+<table summary="Pagbasa" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+ <span style='margin-left: 1em;'>Nunul&iacute; na naman ang aking
+paghibik</span><br />
+sa m~ga yapak mo, Poon n~g pag-ibig,<br />
+na sa karain~ga'y huag ipagkait<br />
+ang lunas na awa sa may dusang dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni't kung hind&iacute; mo naman
+maaatim</span><br />
+ang lun~goy n~g puso't bawal n~g pag-amin<br />
+ay wala nang buhay na dapat ituring<br />
+at parang himbing na sa hantun~gang libing.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya kung sakali't
+nagaalan~g&aacute;n man</span><br />
+sa hiling n~g aking nagdurusang buhay<br />
+mabighani ka ring iyong pagpayuhan<br />
+ang sariling puso't magtaglay n~g hambal.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At nang sa dalita'y upang
+makahugot</span><br />
+ang n&aacute;lulugami sa nasang pag-irog<br />
+ipagkatiwala sa hihinting sag&oacute;t<br />
+ang iguiguinhawa niyaring abang lingkod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahangang dito at
+pakahihintin</span><br />
+ang tap&aacute;t mong hatol sa alay kong daing,<br />
+lakip ang kumusta't sa kayang pupulhin<br />
+ay natatalagang lingkod hangang libing.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap4c" name='chap4c'><i>Sag&oacute;t ni Marcela.</i></a></h2>
+
+<table summary="sagot" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Dalmaciang kapatid ang ganitong
+liham</span><br />
+ay paban~g&oacute;ng suob sa tinataghuyan,<br />
+up&aacute;ng sa amuki n~g pagsintang alay<br />
+ang pinto n~g iyong bighani'y mabuksan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~gayon ang tanong ko kapatid na
+guiliw</span><br />
+huag paglihima't magtapat sa akin<br />
+tungkol kay Constanciong handog na pagdaing<br />
+&iquest;may palad na baga siyang tatangapin?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Sa tanong mo Cela'y bakit
+magl&iacute;lin~gid</span><br />
+ang pagsasama ta'y higit sa kapatid<br />
+ang katotohana'y siyang isusulit<br />
+bagay sa binatang dulot na pag-ibig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nang nakararaang di pa
+tinatangap</span><br />
+ang ina-asam kong pahatid na sulat<br />
+ay nau-una na siyang nakalimbag<br />
+sa lihim n~g aking katauhang bihag.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At nang tangapin ko ang sinugong
+titik</span><br />
+walang paglulanan n~g tu&aacute; ang dibdib,<br />
+gayon man ay aking pin&aacute;tipid tipid<br />
+na d&iacute; nagpamalay sa tawong naghatid.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Anopa't ang aking ligayang
+tinangap</span><br />
+sa pagdating niyaong sinugong kalatas<br />
+di lubhang nalaon ay nan~gagsilipas<br />
+at ang humalili ligalig at sindak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Unang nagunita't sanh&iacute;ng
+nakahadlang</span><br />
+ay ang pagka hab&aacute;g sa m~ga magulang<br />
+lapastan~gang anak ang di na tumanaw<br />
+sa hirap d&aacute;lita nilang pinuhunan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bukod pa sa rito'y nang
+mag-isip-isip</span><br />
+alab n~g gusto ko'y nasubh&aacute;n n~g lamig<br />
+dahil sa balitang aking nadidin~gig<br />
+na ang tawong yao'y lahing mababags&iacute;k.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bulong n~g himaton kahit may
+asawa</span><br />
+sa ibang babayi ay nakikisama<br />
+dahil dito'y siyang niguil umantala<br />
+sa malagong tubo n~g aking pagsinta.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yao'y siyang sanhi't bilang na
+pumiguil</span><br />
+sa n&aacute;unang sigl&aacute; n~g aking pag-guiliw,<br />
+n~guni't maniwalang sumasalisi rin<br />
+sa buntong gunita na siya'y tangapin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~gayon ko natantong &iquest;anong
+tinding bigat</span><br />
+iwaksi ang sintang diwa'y may kamandag?<br />
+na nananalatay sa lahat n~g ugat<br />
+kaya't di mangyaring biglaing makatkat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni paghinahon bul&aacute;g na
+pag-ibig</span><br />
+idila't ang iyong nadidimlang isip<br />
+kung papatulan mo ang hiling n~g dibdib<br />
+ay mahuhulog ka sa madlang pan~ganib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung naroroon na sa kamay n~g
+sukab</span><br />
+lahing mapaglilo sa asawang liyag<br />
+d&iacute; ang kailan~gang gagawing pang lunas<br />
+sa hapd&iacute; n~g puso'y luhang tatagaktak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Piguil aking loob at
+alalahanin</span><br />
+ang pagaasawa'y matinding dadalh&iacute;n<br />
+kung makatagpo ka n~g ugaling taksil<br />
+magsisi ma'y huli't walang mararating.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Lalo na't lalaking laguing
+mapagbintang</span><br />
+sa d&iacute; guinagawa'y paghihinalaan,<br />
+marahil ay di na panghihinayan~gan<br />
+sa ikadadal&iacute; ang lapok mong buhay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Lalagui ka na n~ga sa
+tinaghoy-taghoy</span><br />
+magsisi ma'y huli't wala nang panahon,<br />
+anopa't kaya ka lamang huminahon<br />
+kung maguing bangkay na't katawa'y maburol.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito'y karaniwang aking
+namamalas</span><br />
+sa m~ga babaying sinasamang palad<br />
+siyang umi-iguib, kilik pa ang anak<br />
+na d&iacute; pinapansin n~g lalaking tam&aacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sampong pagkab&uacute;hay na
+ipagtatawid</span><br />
+n~g asawa't m~ga bun~ga n~g pag-ibig<br />
+ang tungkuling yaon ay wala sa isip<br />
+at di nahihiya sa nakamamasid.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang lahat n~g ito'y dapat
+isadili</span><br />
+na kahihinatnan n~g isang babayi<br />
+kung naroroon na'y walang mangyayari<br />
+liban sa managhoy ang iyong sarili.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa lahat n~g ito katawan ko'y
+bakit</span><br />
+hangang may panaho'y milag sa pan~ganib<br />
+kun katungkulan man ang gawang umibig<br />
+huag kabibigl&aacute; at mag-isip-isip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yaong kay Constanciong alay na
+pag-irog</span><br />
+na naguing bun~ga n~g aking pagtulog<br />
+pakapipiliting iwaks&iacute; sa loob<br />
+at sa dalamhati nang hind&iacute; mahulog.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't kung siya'y magmana n~g
+asal</span><br />
+sa m~ga linahi niyang pinagmulan<br />
+na nangbabayi at ang katungkulan<br />
+sa sintang asawa'y ipinamimigay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Di kung magkagayo'y alin pa ang
+h&aacute;yap</span><br />
+niyaong dalamhati ang hind&iacute; susugat<br />
+dini sa puso ko at &iquest;gaanong antak<br />
+ang ipagdaramdam ng saliwang palad?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang lalong marapat ako'y
+mamayapa</span><br />
+sa piling ni ama't inang nag-andukha<br />
+at doon na hihintin ang la&aacute;ng tadhana<br />
+niyaong kamatayang pagpanaw sa lupa.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Sa madlang pasiy&aacute;
+niyaring aking dibdib</span><br />
+nararapat kaya Marcelang kapatid?<br />
+&mdash;Oo ang sagot ko't hind&iacute; nalilihis<br />
+kung may kapalarang matay sa tahimik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni't itong tawo'y kung talagang
+laang</span><br />
+sa pag-aasawa'y mapa-ab&aacute;ng buhay,<br />
+ang mata n~g isip ay nabubulagan<br />
+sa masamang palad niyang k&aacute;raratnan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Masdan mo Dalmacia't siy&aacute;ng
+nangyayari</span><br />
+sa mapapasawing paris tang babayi,<br />
+kahima't mayaman at anak sa puri<br />
+sa sinta n~g dukha ay napahuhuli.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya ang sinoma'y bulaan ang
+bait</span><br />
+at ang matalinong m~ga pag-iisip<br />
+supil n~g tadhana't hind&iacute; magagamit<br />
+ang siya'y umilag sa maling pag-ibig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Daming pasalamat ang
+itinutungkol</span><br />
+sa kabaitan mong taglay ang hinahon<br />
+at d&iacute; nabalinong puso mo'y lumusong<br />
+sa hiling n~g mundo't udy&oacute;k n~g panahon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't ang isang babaeng gaya
+ta</span><br />
+talagang la&aacute;n sa pagaasawa,<br />
+may napapa anyong palad sa guinhawa<br />
+bukod sa sariling kanlong n~g ligaya.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bakit ang madal&aacute;s ay ang
+pagkukulang</span><br />
+n~g isang babayi sa asawang hirang,<br />
+anaki ang ibig ay siyang magtan~gan<br />
+n~g ipangyayari sa lahat n~g bagay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At pagbibintan~g&aacute;n ang
+asawang liyag</span><br />
+n~g d&iacute; guinagawa at wala sa hagap<br />
+ito'y di lulubay n~g t&iacute;nalak-tal&aacute;k<br />
+han~g&aacute;l na babaying walang puring in~gat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>May d&iacute; pagkabugnot at bigyan
+n~g tabig.</span><br />
+kung nagupun&oacute; na sa di gawing galit,<br />
+yao'y hind&iacute; buhat sa talagang bagsik<br />
+kund&iacute; sa babaying samang bukang bibig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Halihalimbawang may
+katotohanan</span><br />
+ang bikig n~g pusong ipinagbibintang<br />
+yao'y hind&iacute; dapat ipagmaka-in~g&aacute;y<br />
+pagka't sa asawang pan~ganib n~g b&uacute;hay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya sino ko man irog na
+kapatid</span><br />
+na may asawa nang pinakai-ibig<br />
+kung may panibugho ka mang ini-isip<br />
+ay pakabalutin sa lihim n~g dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Lalo't may asawa ang
+patatamaan</span><br />
+sa kut&oacute;g ng iyong mal&iacute;ng pagbibintang,<br />
+d&iacute; parang ikaw na ang nagpapatnubay<br />
+sa ikadadali niyaong kamatayan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung mapan~ganyaya ang asawang
+liyag</span><br />
+n~g dahil sa iyong dilang talipandas<br />
+&iquest;maagaw mo pa kayang m&aacute;iligtas<br />
+ang n&aacute;sa kamay na n~g pagka-pahamak?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya ang payo ko m~ga
+guiniguiliw</span><br />
+sa ubod n~g puso'y itandang magaling<br />
+kung mayroon ka mang panibugho'y tipdin<br />
+at saka ihibik sa oras na lihim.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na ang sabihin mo'y kulang ang
+ihalik</span><br />
+sa bakas n~g yapak, asawa kong ibig<br />
+tungkol sa anyo mong aking n&aacute;mamasid<br />
+n~gayon ang luhog ko'y limutin sa isip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Alalahanin mo, asawa kong
+hirang</span><br />
+na ako ang iyong katagni n~g b&uacute;hay<br />
+ikaw ang sinta ko't kaisang kataw&aacute;n<br />
+kun ang pagsasama'y hindi durun~gisan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya ako'y huag sanang
+pagliluhin,</span><br />
+pagka't ang damdam ko'y karamdaman mo rin<br />
+sa bawal kong ito't di ka papipiguil<br />
+magkukusa akong lulusong n~g libing.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At d&iacute; makakayang itagal n~g
+dibdib</span><br />
+ang p&aacute;rusang ako'y dayain n~g ibig<br />
+at ito ang siyang sanhing maghahatid<br />
+niyaring abang b&uacute;hay sa hantun~gang guhit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang pagkukulang n~g iyong
+pagtin~gin</span><br />
+sa m~ga anak ta'y ang ihahabilin<br />
+ang buntong hinin~ga, at anong gagawin<br />
+sin&aacute;samang palad sa amang nag-ankin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Masdan natin dito kung hindi
+lalambot</span><br />
+sa pus&ocirc; n~g isang kasing ini-irog<br />
+at mabibighaning mahambal ang loob<br />
+lalo't ang luh&agrave; mo'y makitang nanagos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung sakasakali't hind&iacute; rin
+didin~gig</span><br />
+sa m~ga taghoy mo't malunos na hib&iacute;k,<br />
+sukat sa magbata't idaing sa Lan~git<br />
+na siya'y loobing magbago n~g isip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Iligtas sa madlang abang na
+pan~gamba</span><br />
+ang kasing irog mong sup&iacute;l n~g anyaya<br />
+n~g mundo't ilagay ang boong pag-asa<br />
+sa dunong na lihim n~g Lumik-hang Am&aacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung baga siya'y d&iacute; rin
+magbabago</span><br />
+n~g pagk&aacute;lugami sa daya n~g mundo<br />
+ang loob mo'y huag namang mabubuy&oacute;<br />
+na sa dalamhati gumanting maglilo.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang isang lalaki kahima't
+maglihim</span><br />
+dil&aacute;g n~g asawa'y, lalong nagniningning,<br />
+n~guni't kung babayi ang siyang magtaks&iacute;l<br />
+ang abang lalaki'y nagmumuk-hang hal&iacute;ng.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Titigas ang buh&oacute;k at&nbsp;
+magbabalita</span><br />
+ang kulay at anyong siya'y nadaday&acirc;<br />
+sa pagkakagayo'y &iquest;d&iacute; ka naman kaya<br />
+nagdadalang hab&aacute;g, babaying kuhila?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dilidilihin mo't ikaw ang may
+tan~gan</span><br />
+niyaong mahalagang putong na kinamtan,<br />
+na kapag nabagsak ito at pinugay<br />
+ay parang gumiba n~g isang Sambahan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Salamat na lamang kapatid na
+kasi</span><br />
+kung bigyang panahong magawa ang sisi<br />
+kamatayan nati'y hind&iacute; nagsasabi<br />
+n~g araw at oras na ipanagyayari.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At magandang pala, irog na
+kapatid</span><br />
+kung pahahatdan kang babal&aacute; n~g Lan~git<br />
+at bigyang panahon na makapaglinis<br />
+upanding magtamo n~g bayang tahimik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahangang dito't ako ma'y
+hind&iacute; pa</span><br />
+talastas ang dako n~g maguiguing hanga<br />
+kung may kapalaran sa pag-aasawa<br />
+&oacute; hangang tumanda sa pagka dalaga.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap4d" name='chap4d'><i>Ang pagsag&oacute;t sa sulat ni Constancio.</i></a></h2>
+
+<table summary="Pagsagot" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Maalaala ko Marcelang
+kapatid</span><br />
+yaong kay Constanciong sulat na pahatid<br />
+ating bigyang sag&oacute;t na ang ninanais<br />
+ay wala nang daang ipagkaka lan~git.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Oo n~ga Dalmacia't siyang
+katuiran</span><br />
+na dapat gantihin ang padalang liham,<br />
+muha ka n~g papel na pagsusulatan<br />
+na ang ninanasa ay wala nang daan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Narito Marcela't sa kamay
+ko'y ab&oacute;t</span><br />
+ang pagsusulatan n~g aking panag&oacute;t,<br />
+na ang sasabihin ay walin sa loob<br />
+yaong pinupulong awa sa pag-irog.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Dalmacia kung gayo'y
+tangn&iacute; ang pangguhit</span><br />
+at u-ulatan ka n~g lampa kong isip<br />
+na ang balang mal&iacute; huag itititik<br />
+hanapin ang hind&iacute; damdamin n~g dibdib.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap4e" name='chap4e'><i>Ang panag&oacute;t ni Dalmacia kay Constancio.</i></a></h2>
+
+<table summary="Panagot" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>N&aacute;huling pagsinta sa
+kapanahunan</span><br />
+nang ako'y wala pang naguiguing katip&aacute;n<br />
+kung n~gayo'y wala nang sukat maguing daan<br />
+pagka't sa puso ko ay may nagtatan~gan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hind&iacute; taga rito't lalaking
+mabait</span><br />
+ang tinatahana'y bayang matahimik<br />
+pakumbabang loob at mapagtankilik<br />
+sa kapanahuna'y gagawin ang bags&iacute;k.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Kaya huag mo pong ipagdalang
+lunos</span><br />
+ang nabigong palad sa nasang pag-irog<br />
+di na mangyayaring ako'y makahagpos<br />
+sa kamay n~g aking kasing nagkukupkop.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sukat hangang dito't sa tadhanang
+laan</span><br />
+n~g Lan~git, ang tawo ay doon lumagay,<br />
+yaon ang payo ko't ang taguring &iexcl;ay!<br />
+tayo'y manatili sa payapang b&uacute;hay.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+
+<table summary="palagay" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa lahat n~g aking inilagdang
+titik</span><br />
+&iquest;anong palagay mo Dalmaciang kapatid?<br />
+&mdash;sa aki'y husto na't hind&iacute;
+n&aacute;lilih&iacute;s<br />
+tungkol kay Constanciong alay na pag-ibig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Cela'y tiklupin mo't sa
+pagbabalutan</span><br />
+lalagyan n~g guhit ang aking pan~galan<br />
+tand&aacute;ng maguing saksing ako ang may bigay<br />
+sa tawong nagdal&aacute; n~g panugong liham.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap4f" name='chap4f'><i>Ang pag owi ni Dalmacia.</i></a></h2>
+
+<table summary="owi" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Oow&iacute; na ako't ang sadyang
+liwanag</span><br />
+nitong boong mundo'y ibig nang lumipas<br />
+&mdash;Oo n~ga Dalmacia't kung may b&uacute;hay lak&aacute;s<br />
+inaantay kita sa araw n~g bukas.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap5a" name='chap5a'>Ang pagbabalik ni Dalmacia sa tip&aacute;ng kinabukasan.</a></h2>
+
+<h2><b>Ikalimang Pankat.</b></h2>
+
+<table summary="ikalimang" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Malayo layo pa itong
+dumarating</span><br />
+ay nakan~giti na ang magandang n~gipin<br />
+itong din&aacute;ratnan naman ay gayon ding<br />
+isinasalubong ang mukhang may al&iacute;w.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nagyakap na silang puspus n~g
+ligaya</span><br />
+parang pusong sab&iacute;k sa d&iacute; pagkikita,<br />
+sa pagkakayapos nang magkabitaw na<br />
+kay Dalmacia'y nugn&oacute;s ang buntong hinin~ga.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Tanong ni
+Marcela'y&mdash;&iquest;Ano ang dahilan</span><br />
+may karamdaman ka bagang tinataglay?<br />
+&mdash;Oo n~ga't kung bakit laguing dinadalaw<br />
+yaring aking loob niyaong agam-agam.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa tuitui na'y laguing
+n&aacute;i-isip</span><br />
+ang m~ga babalang pahatid n~g Lan~git<br />
+kung ano't ang aking luha'y naguiguilid<br />
+at napapanimdim ang huling sasapit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung kahima't kita'y
+nagsasalitaan</span><br />
+n~g balabalaking maisipang bagay<br />
+d&iacute; mo lamang paus&iacute;ng madal&aacute;s magdaan<br />
+sa aking gunita ang kut&oacute;g n~g lumbay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang lahat n~g ito'y kung aking
+damdamin</span><br />
+ay wala sa loob at d&iacute; pinapansin<br />
+n~g ibang kapua't nagpapakahimbing<br />
+sa layaw n~g mundong lubhang sinun~galing.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;&iquest;Ano ano nam&aacute;n
+kapatid na hirang</span><br />
+ang napapansin mo sa mundong k&aacute;saman?<br />
+&mdash;liban sa d&iacute; gayon daming nagnanakaw<br />
+ang ari n~g iba'y lupiguit ma-agaw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At sa pagsasamang tan~ging
+mahalaga</span><br />
+nagsisipaglilo ang isa at isa<br />
+at kung magk&aacute;minsan ay pinapatay pa<br />
+ang nakapipiguil sa masamang pita.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang pananaghili at ang
+pagkainguit</span><br />
+sa palad n~g iba'y aewan kung bakit<br />
+naguiguing biso&oacute;l at matinding bik&iacute;g<br />
+sa puso n~g dugong may linahing inip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ipinaghihigpit ng hin~gang
+payapa</span><br />
+yaong pagtatam&oacute;ng palad n~g kapua<br />
+at pangugugulan n~g ikasisira<br />
+niyaong pan~gimbulo n~g asal kuhila.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At saka kung aking
+pagkurukuruin</span><br />
+ang d&iacute; pagka ban~gon, Inang Bayan natin<br />
+imb&oacute;t sa pagyaman, ang nakapipiguil,<br />
+n~g kuhilang an&aacute;k na walang pagtin~gin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ipinagbibili sa hindi
+halaga</span><br />
+ang m~ga damdaming pag-irog sa In&aacute;<br />
+may asal Galal&oacute;n &iquest;ano't hindi ka pa<br />
+tambin~gan n~g walang habag na parusa?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa ugaling gayon may d&iacute;
+pagka poot</span><br />
+yaong nanunun~gong mahabaguing Dios<br />
+sa yaman at puring hamak inu-ubos<br />
+ang pagsusumakit nila't paglilingkod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito ang masaklap n~gayong
+umi-iral</span><br />
+na inu-ugali n~g maraming bayan<br />
+hind&iacute; magk&aacute;isa niyaong kalooban<br />
+at ang naghahari ang pag-iinguitan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Iba'y nagsasabing mag-atang n~g
+big&aacute;t</span><br />
+ay d&iacute; naman kaya n~g lampang balikat,<br />
+anopa't kung baga m&aacute;sunod ang han~gad<br />
+parusa n~g baya't damdaming pahirap.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ay manong damdam&iacute;n ang aming
+pagluhog</span><br />
+pilitin ang tayo'y magka isang loob<br />
+upanding sakaling siy&aacute;ng makalag&oacute;t<br />
+sa tali n~g ating Inang nalulunos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hangang dito Cela't may d&iacute;
+pag sisikip</span><br />
+ang po&oacute;t sa tawo, n~g Am&aacute; sa Lan~git<br />
+linalapastan~gan ang Santong matuid<br />
+at ang kaliluhan ang nasang manaig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;&iquest;Ano ano nam&aacute;n
+sintang kapatid ko</span><br />
+ang m~ga babal&aacute;ng d&iacute; pansin n~g mundo?<br />
+&mdash;Unang unang aking tuturan sa iyo<br />
+k&oacute;lerang nunuks&aacute; sa b&uacute;hay n~g tawo.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang ikalawa'y ang
+pagkakamatay</span><br />
+n~g kawakasin~g hayop sa ikabubuhay,<br />
+baboy, m~ga man&oacute;k, at iba pang bagay<br />
+saka ang luluks&oacute;ng salot sa halaman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na diwa'y sa boong lupang
+Filipinas</span><br />
+ang hayop na ito ay lumalaganap<br />
+halamang dapuan sa boong magdamag<br />
+tap&oacute;s na ang pagod at puhunang pilak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Napan~ganyaya na't wala nang
+hihintin</span><br />
+tulad sa nagdaang sinirang panan&iacute;m<br />
+ang pag-asa'y lubos na may aanihin<br />
+at nang naglalaman ay saka kinitil.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa l&iacute;limang bagay na aking
+tinuran</span><br />
+ika-anim ya&oacute;ng away na nagdaan<br />
+&iquest;ito kaya'y hind&iacute; dapat ipagnilay<br />
+n~g tawo't isipin huling kararatn&aacute;n?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang Dios ay Am&aacute; ng Santong
+matuid</span><br />
+na d&iacute; mangyayaring gumawa n~g lih&iacute;s,<br />
+ang lahat n~g ito'y dapat isa-isip<br />
+at al&aacute;lahanin ang huling sasapit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga sa tan&aacute;ng kapatid
+na hirang</span><br />
+ito'y d&iacute; pag-unang bait at pagaral,<br />
+pilitin na nating iwaksi't talikdan<br />
+ang inu-galing hindi karampatan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang pananaghili at ang
+pag-iimb&oacute;t</span><br />
+sa ari n~g ibang namuhunang pagod,<br />
+huag pagpilitang ikaw ang mag-impok<br />
+at kahalay halay sa tawo't sa Dios.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Alalahanin&nbsp; mong may sangkap
+ka naman</span><br />
+na ipagwawari sa lahat n~g bagay<br />
+may puring sariling dapat pag-in~gatan<br />
+at ang malalait na m~ga magulang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pagkat kun ang tawo'y
+napapakasam&aacute;</span><br />
+na parang bul&aacute;g na ang pagaakala<br />
+dalan~gin n~g lahi ay &iquest;manong mabigl&aacute;<br />
+ang kaniyang b&uacute;hay na kahiya-hiya?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na dahil sa puri n~g minulang
+buhat</span><br />
+ay nan~gadadamay sa pula't paglib&aacute;k<br />
+kaya hinihiling n~g lahat n~g an&aacute;k<br />
+na siya sa mundo'y huag nang maglu&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kun ang kahinlugang dapat
+magmasak&iacute;t</span><br />
+ay nananalan~ging b&uacute;hay ay maligpit<br />
+ang di kamag-anak &iquest;anong m&aacute;iisip<br />
+di ang dagan&aacute;n na n~g sangmundong s&aacute;kit?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At saka ang tawo'y kund&iacute;
+tatalikdan</span><br />
+ang pagkakasalang kinadudumugan<br />
+ay hind&iacute; malayo na tayo'y pahatdan<br />
+n~g parusang walang dalang pakundan~gan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Kaya n~ga sa tan&oacute;ng guiliw
+na kapatid</span><br />
+ito'y hind&iacute; naman pan~gun~gunang bait<br />
+pilitin na nating limutin sa isip<br />
+ang lahat n~g gawang laban sa matuid.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Man~gag-sipag-sisi't gugulin ang
+luha</span><br />
+n~g paghin~ging tawad sa Poong Maygawa<br />
+at magsi-pan~gakong di na magnanasa<br />
+sa linaguing gaw&iacute;ng asal na masam&aacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Upanding kung baga't makita n~g
+Dios</span><br />
+na tayong lahat na'y nagbabagong loob,<br />
+mahab&aacute;g at di na ituloy ang po&oacute;t<br />
+bags&iacute;k n~g parusang kakilakilabot.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya sino kamang
+nagpapakahimbing</span><br />
+sa layaw n~g mundo, dibdib mo'y pukawin<br />
+hangang may panahon ay samantalahin<br />
+yaong pagsisising lubos na taimtim.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yamang talastas mo na ang ating
+b&uacute;hay</span><br />
+ay hind&iacute; lalagui sa lupang ibabaw<br />
+at may takdang guhit yaong kamatayan<br />
+na pagtuntong doo'y tap&oacute;s na ang layaw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaluluwa natin ay pilit
+haharap</span><br />
+sa handang Hukoman na sakdal n~g taas<br />
+at uusisain ang lahat at lahat<br />
+inasal sa mundo't gawang hind&iacute; tap&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Gahanip mong sala'y walang
+m&aacute;kakanlong</span><br />
+sa tunog n~g Juez na tatanong doon<br />
+at kung malining na'y gagawin ang hatol<br />
+sa dalawang bagay na maguiguing ukol.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At sa pagdurusa'y kung doon
+mahulog</span><br />
+ang maguing pasiy&aacute; n~g hatol n~g Dios,<br />
+yaon ang d&aacute;litang k&aacute;kilakilabot<br />
+at hirap na walang hangang pagkatapos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya mabuti rin ang may binhing
+has&iacute;k</span><br />
+budbod na panan&iacute;m sa bayan n~g Lan~git<br />
+upanding mag-ani n~g linamnam tam&iacute;s<br />
+at kaligayahang walang kahulilip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang Imperiong yao'y hind&iacute;
+napapasok</span><br />
+n~g kahima't sino'y n~g ligalig lungkot<br />
+palibhasa'y bayan n~g santas at santos<br />
+na nan~gag-aalay n~g puri sa Dios.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Doo'y walang gabi ang saad sa
+akl&aacute;t</span><br />
+wala namang araw, buang sumisikat<br />
+ang kapangyarihan n~g Dios na wag&aacute;s<br />
+ay labis sa madl&aacute;ng tanglaw na liwanag.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Naroon din nama't iyong
+makikita</span><br />
+ang luklukang hayag n~g V&iacute;rgen Mar&iacute;a<br />
+alay ang maraming puri't pagsasay&aacute;<br />
+n~g m~ga V&iacute;rgenes sa payapang Gloria.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang ligayang yao'y walang
+pagkatapos</span><br />
+walang pagkabago at lubos na lubos<br />
+hindi paris dito na sa munting lug&oacute;d<br />
+dusang langkay langkay ang ganting kasun&oacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga ang dapat ay
+magsamantal&aacute;</span><br />
+hangang may panaho'y talikdan ang sala<br />
+at huag p&aacute;wili sa tamis n~g lasa<br />
+nitong bun~gang mundo't may lihim na pakl&aacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yao'y pawang daya't lal&aacute;ng
+na hikayat</span><br />
+n~g taga Averno, kaya n~ga ang dapat<br />
+gamitin ang tatlong katutubong sangkap<br />
+at ang kaluluwa'y nang d&iacute; mapahamak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kun ang lakas natin ay
+mapipipilan</span><br />
+ay huminging tulong sa kapangyarihan<br />
+n~g Poong Lumikha, at d&iacute; papayagang<br />
+masupil n~g lilong digma n~g kaaway.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ating dalan~ginin n~g ta&oacute;s
+sa dibdib</span><br />
+yaong kamatayang sakdalan n~g tam&iacute;s<br />
+kaluluwa nati'y nang upang magkam&iacute;t<br />
+niyaong Luwalhating walang kahulilip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sukat hangang dito, Marcela ang
+gal&aacute;w</span><br />
+n~g m~ga pagpit&aacute;s nitong lamang bayan,<br />
+ang magandang suy&ograve; nawa'y ipatnubay<br />
+n~g may awang Lan~git hangang nabubuhay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang ating harapin ay ang
+makatumb&aacute;s</span><br />
+sa ama at inang namuhunang hirap<br />
+&mdash;Oo n~ga Dalmacia at kang matutupad<br />
+yao'y mamumun~ga n~g magandang palad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nanatili nan~gang kanilang
+ilagan</span><br />
+ang madl&aacute;ng paraya nitong kamunduhan<br />
+at walang hinar&aacute;p kund&iacute; ang mag-alay<br />
+n~g magandang suy&ograve; sa m~ga magulang.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+<h2><a id="last" name='last'>IS&Aacute;NG TAGUBILIN.</a></h2>
+<table summary="tagubilin" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa bak&aacute;s n~g yapak n~g
+kadalagahan</span><br />
+ang lumagdang isip nito'y nag-aalay<br />
+n~g munting gunita na kunang ulir&aacute;n<br />
+yaon kay Marcela't kay Dalmaciang b&uacute;hay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung baga sa isang Araw na
+sumikat</span><br />
+ay d&iacute; nan~gulimlim ang pagliliwanag<br />
+buhat sa mul&acirc; pa n~g pagkakalapat<br />
+n~g kanilang dibdib na parang sinukat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang ali't alin mang datn&aacute;n
+n~g ligamgam</span><br />
+ang sing-isang puso nila'y nagdaramdam<br />
+gay&oacute;n sa ligaya namang kinakamtan<br />
+walang natatan~ging pagsasarilinan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung sakasakali at may maling
+isip</span><br />
+ang ali't alin mang sinsay sa matuid<br />
+ay nasasansala at naihahatid<br />
+hangang sa hantun~gan n~g itatahimik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sila'y marurunong magbigay
+pitagan</span><br />
+sa bala't bala nang dapat na igalang<br />
+ito'y pakorona't putong na ban~gibang<br />
+sa puri n~g m~ga nagpalang magulang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Maiin~gat silang magbalot sa
+lihim</span><br />
+n~g puring hind&iacute; pa panahong sayan~gin<br />
+magagandang loob, marunong tumin~gin<br />
+sa b&uacute;hay n~g dukhang d&iacute; gawing pansinin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nan~gag-aabuloy n~g makayang
+hab&aacute;g</span><br />
+sa kahit sinomang lugami sa hirap,<br />
+hind&iacute; nabubuy&oacute; sa maling hikayat<br />
+n~g mapag anyayang isip sa pahamak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang magyao't dito at
+makipanayam</span><br />
+sa d&iacute; kaugali ay naguiguing bawal,<br />
+lalo na't ang gawi n~g m&aacute;kakararal<br />
+ay manirang puri n~g sa ibang b&uacute;hay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kahit binaka n~g Haring
+pag-ibig</span><br />
+yaon kay Dalmaciang matibay na dibdib<br />
+ay hind&iacute; nangyari na ipinalupig<br />
+at ipinagtang&oacute;l n~g sariling bait.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bilang naguing kut&acirc; ay ang
+pagninilay</span><br />
+at ang pagka hab&aacute;g sa m~ga magulang,<br />
+pinilit ang loob na makipaglaban<br />
+sa dahas n~g sinta nama'y nagtagumpay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang nanatiling nasok sa
+panimdim</span><br />
+sa kay Jesucristo ang puso'y ihain<br />
+huag magasawa't baka ang sapitin<br />
+ay ang dalamhati sa kakasamahin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sinabi kong ito'y d&iacute; naman
+paghadl&aacute;ng</span><br />
+sa m~ga dalagang panahong niniral<br />
+at ang matrimonio'y mahalagang bagay<br />
+kung sakasakali't mapag-iin~gatan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ya&oacute;n ang halamang habilin ni
+Cristo</span><br />
+pinangagalin~gan n~g tawo sa mundo<br />
+diyan nagbubuhat ang Papa't Obispo<br />
+Cardenal at saka ang m~ga Ministro.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Anopa't kung bag&aacute;
+mapag-iin~gatan</span><br />
+ang pagkakalin~ga sa Santong halaman<br />
+dito pa sa lupa'y pakikinaban~gan<br />
+hangang sa lumipat n~g payapang bayan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni't kun ang dahil n~g
+pag-aasawa</span><br />
+n~g isang babayi sanhi sa anyaya<br />
+n~g mundo, at hind&iacute; bibigyang halag&aacute;<br />
+ang pagmamahalan maha~ga'y hind&iacute; na.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga &oacute; m~ga binibining
+hirang</span><br />
+kayo sa sariling laguing magninilay<br />
+at hing&iacute;n sa Dios na paliwanagan<br />
+kun ang inyong isip ay pinagdidimlan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Muhang halimbaw&acirc; at kayo'y
+pumaris</span><br />
+doon kay Dalmaciang dunong na mag-isip<br />
+hind&iacute; nabighaning natol sa pag-ibig<br />
+at ang alaala'y ang huling sasapit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung mangyayari
+mahalintularan</span><br />
+yaong kay Marcelang mapayapang b&uacute;hay<br />
+hind&iacute; nabighaning ang puso'y ibigay<br />
+sa parayang hil&iacute;ng nitong kamunduh&aacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang pagka dalaga'y hihiguit pa
+mandin</span><br />
+sa apat na puong ta&oacute;n kung bilan~gin<br />
+walang hinahar&aacute;p kund&iacute; ang maghain<br />
+niyaong pagmamahal sa in&aacute;ng nag-angkin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga &oacute; m~ga binibining
+irog</span><br />
+na ina-alayan niyaring paglilingkod<br />
+maraming salamat kung ang iyong loob<br />
+sa gandang anyaya'y magsi-alinsunod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yaong pagsasamang walang kasing
+tam&iacute;s</span><br />
+ni Marcela't saka ni Dalmaciang ibig<br />
+kunang halimbawa't nang upang magk&aacute;mit<br />
+n~g kaaya-ayang b&uacute;hay na tahimik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung magkagayo'y maraming
+salamat</span><br />
+sa napapanahon n~g PAMUMUKADKAD<br />
+kahimanawari'y mag si PAMULAKLAK<br />
+sabog kong tagur&iacute; n~g MAGANDANG PALAD.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<h3>WAKAS</h3>
+
+<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14215 ***</div>
+</body>
+</html>
+
+
diff --git a/14215-h/images/001.png b/14215-h/images/001.png
new file mode 100644
index 0000000..363be5a
--- /dev/null
+++ b/14215-h/images/001.png
diff --git a/14215-h/images/001t.jpg b/14215-h/images/001t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b8698b0
--- /dev/null
+++ b/14215-h/images/001t.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..af38703
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #14215 (https://www.gutenberg.org/ebooks/14215)
diff --git a/old/14215-8.txt b/old/14215-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..6610024
--- /dev/null
+++ b/old/14215-8.txt
@@ -0,0 +1,2653 @@
+The Project Gutenberg EBook of Landas na Tuntunin, by Jos� Morante
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Landas na Tuntunin
+
+Author: Jos� Morante
+
+Release Date: November 30, 2004 [EBook #14215]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LANDAS NA TUNTUNIN ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and the Project
+Gutenberg Online Distributed Proofreading Team based on images
+generously made available by the University of Michigan.
+
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+
+
+
+TUL�NG KINATHA
+
+NI
+
+Jos� Morante
+
+NA
+
+PINAMAGATANG
+
+LANDAS NA TUNTUNIN
+
+AT
+
+Dito'y matatausan ang LIWANAG n~g nan~ga-mulat sa KADIMLAN
+
+IKALAWANG PAGKALIMBAG
+
+MAYNILA, 1918.
+
+IMPRENTA, LIBRERIA AT PAPELERIA
+
+NI
+
+J. MARTINEZ 34-36 P. Moraga, 108 P. Calder�n at 253 Cabildo,
+Intramuros TEL�FONOS 5005 y 3283
+
+
+
+
+Paunaw� sa tan�ng babasa
+
+
+  Man�ng isang gab�ng ako'y nag liliban
+sa makawiwiling liwanag n~g Buan
+kaguiat nagunit� ang pinag-usapan
+dalawang dalagang nagsasalitaan.
+
+  Pinan~gahasan kong ilagd� sa papel
+ang lug�d n~g puso, at anong gagauin
+kung d� makatagal at kusang hapuin
+ang isip, sa gayong lawig n~g baybain.
+
+  Bakit sa panahong ito'y nararapat
+na ang kahit sino'y magtaglay n~g in~gat
+sa gugol na pagod, at may munting lins�d
+p�asahan mo nang may kataling pintas.
+
+  Kaya sa tul� kong m~ga itititik
+ang paunang samo, pantas na lilirip,
+huag paghanapan n~g malasang tamis
+ang bub�t na bun~ga n~g unsiaming isip.
+
+  Kung sa pag basa mo'y may mapansing hind�
+tama ang sabi ko't sa isip mo'y mal�,
+huag hahatulan n~g sir�'t ang hin~gi
+sa pagtutulin mo ay magwari-wari.
+
+  Sapagka't kung kaya gumugol n~g pag�l
+ang malampang isip kahit gumagapang,
+adhika n~g puso'y maguing munting tul�y
+sa tawiring hirap niyaring abang b�hay.
+
+  At kung wala ka mang mapupulon~g lug�d
+sa bun~ga n~g aking pinuhunang pagod,
+ito'y mabuti ring aliwan n~g lungkot
+lalo't dinadalaw n~g sam� n~g loob.
+
+  Ihahangang dito't ang boong pasiy�
+ay nasasa iyo pantas na babasa,
+sa isasariw� at ikalalanta
+ay naroroon din ang aking pag-asa.
+
+
+
+
+=Pun� nang salit�=
+
+=Unang pankat=
+
+
+  Sa isang baybaing liban~gan n~g hapis
+na nasasakupan n~g bayang Erca��s
+nayong ma-alindog na nakakaratig
+n~g lansan~gang ilog sa alat na tubig.
+
+  Sa po�k ding ito'y may isang bakuran
+na katuatua't dami n~g halaman,
+kaya't sa bulaklak na inia-alay
+magtatam�ng lug�d ang mat�ng tatan�w.
+
+  Sa kalaguitnaan halamanang ito
+ay mayroon namang marikit na kubo
+handang palamigan sa buan n~g Mayo
+kun ang alinsan~gan ay sumisimbuy�.
+
+  Dito ri't d� iba'y may himalang dik�t
+na isang dalagang matalinong isip,
+anopa't sinoman sa mak�mamasid
+ay mahahalatang may lumbay sa dibdib.
+
+  Man�ng isang dapit hapong makaraan
+ang dalawang tugtog sa pala-oras�n,
+dalaga'y nanaog tangk�ng maglilibang
+sa magandang kubong talagang aliwan.
+
+  Kapagdating doo'y biglang napahilig
+kasab�y ang taghoy luhang nag babatis
+�ay am�ng am� ko! ang inahihibik
+�ano't inulila ang anak mong ibig?
+
+  �Ay amang ama kong nagpal� sa akin
+am�ng nag alaga n~g kay inang lihim
+d� ka na naawang iwan sa hilahil
+akong abang bugtong sa sintang panan�m!
+
+  �Saan magpupul�'t kan~ginong pagtan�w
+pipitas n~g bun~ga n~g iyong palayaw?
+wala na banta ko't hangang kamatayan
+ang pagpapal� mo'y di na madudul�ng.
+
+  At diy�n sa iyong buhay na sinapit
+ay walang wala nang oras na tahimik
+at kulang ang aking luhang nagbabatis
+sa tind� n~g dusa't bumubugsong s�kit.
+
+  �Ay amang ama ko kung magunamgunam
+madl� mong pag-irog at pagpapalayaw
+ay wala nang lan~git yaring abang b�hay
+kund� ang malipat sa payapang bayan!
+
+  Hangang naririto sa bayang malungkot
+at yaring b�hay ko'y hind� nal�lagot
+ay hind� titiguil ang luhang bubuhos
+sa hapd� n~g aking nasasaktang loob.
+
+  �Hahanapin ko nang matagp� ang landas
+na pinagdaanan n~g iyong pag lipat
+sa kabilang mundo't aanhing maglu�t
+ay wal� na akong amang lumilin~gap!
+
+  Sa mawika ito hin~ga'y nagka-buh�l
+kaya n~ga't napatid ang masinsing tagh�y,
+ay siyang pagdating nam�ng nagkata�n
+katotong dalaga n~g na sa lingatong.
+
+  Sa mamasda'y dagling nilugs�'t dinam�
+tinut�p ang noo't dibdib n~g may dusa
+saka tinawagan, ang wika'y �Marcela!
+siyang pagka-ugpong nan~giling hinin~g�.
+
+  Mata'y idinilat at saka nagturing
+--salamat, Dalmacia, at ikao'y dumating
+ako'y nakalimot at ang mul�ng dahil
+sa b�hay n~g aking amang guiniguiliw.
+
+  Pinat�y sa maling hatol n~g kastila
+n~g dahil sa sumbong n~g masamang dila,
+ito nama'y dina halos nawawala
+sa piling n~g aking lihim na gunita.
+
+  Oo d� ko sana dapat na damdamin
+kun ang kamataya'y sa Dios nangaling,
+n~guni't sa k�nulo n~g dilang Luciper
+�aling pusong anak ang d� pupugnawin?
+
+  Kaya wala na n~ga akong kahilin~gan
+sa Dios kung hind� bawian n~g b�hay,
+pagka't ang malipat sa payapang bayan
+ay wala nang pusong marunong mag damdam.
+
+  Kaya n~ga, Dalmacia, ako'y nag a-agap
+guiliw na kapatid n~g pag hin~ging tauad
+sapagka't d� natin talastas ang oras
+n~g kamatayan kong di na magluluat.
+
+  Sa mawika ito Dalmacia'y nalugmok
+nalagl�g ang luha't nag buntong himutok
+walang katuirang nagpapahintulot
+na sa dalamhati b�hay mo'y matapos.
+
+  Magwari-wari ka't tin~galin n~g isip
+ang pagkalarawan n~g santong matuid,
+na ang lumalabag sa dunong n~g Lan~git
+ay walang wala nang aantaing bihis.
+
+  Pawi ang lumbay mo at ipaubaya
+sa Dios na Am� ang boong bahala,
+walang mangyayari sa tahanang lupa
+na hind� sa dunong niya nagmumula.
+
+  Lisan ang pighat� at alalahanin
+ya�ng hul�ng b�hay nating lilipatin
+dito'y walang utang na maitatakuil
+sa Dios na hind� daratn�n n~g sin~gil.
+
+  Kung katotohanang nagbuhat sa upat
+b�hay n~g tatang mo ang pagka pahamak
+asahan mo Selang hind� magluluat
+darating ang ganti,t, oras na katap�t.
+
+  At doon sa iyong han~g�d na m�dal�
+ang b�hay mo't dahil sa laking pighati
+iyong pagsisiha't baka maguing sanh�
+n~g d� pagkakamit Bayang Luwalhati.
+
+  Sukat hangang dito, giliw na kapatid,
+d� naman pag-aral at pag-unang bait,
+iyong pagpilitang iwaks� n~g isip
+ang pighating laban sa Santong matu�d.
+
+  Walang nararapat kund� ang umayos
+sa kapangyarihan n~g lumik-hang Dios
+sanlibo mang ama ang siy�ng matapos
+�ano't daramdamin sa Lan~git na tul�t?
+
+  Pusong malulunod sa pighati't lumbay
+sa lagl�g n~g payo'y kusang nanimbulan,
+sa oras ding yao'y ipinagwaksihan
+ang katalong sindak na kinakalaban.
+
+  --Salamat sa iyo Dalmacia kong kasi
+sa pagpapala mo't guinawang sakbibi
+at kulang ang aking dilang magpupuri
+sa dapat kilanling lubos mong kandili.
+
+  Na dahil sa iyong payo't pag-aampon
+ligalig n~g aking puso'y huminahon
+kung d� mo dinatn�n, banta ko'y nagtul�y
+yaring abang b�hay sa pagkakabuhol.
+
+  N~guni ang hil�ng ko'y isang kasayahan
+na makapapawi sumimot n~g lumbay
+--oo n~ga Marcela't ang lahat n~g iy�n
+sa araw n~g bukas ay magagampan�n.
+
+  N~guni tulutan mo na kita'y lisanin
+si ama't si ina'y in�p na sa akin
+at baka ano nang kanilang isipin
+magmula kan~gina n~g di ko pagdating.
+
+  At bukod sa rito'y dapat ipagsabi
+sa sintan~g ina mo, bagay na nangyari
+at baka sakali na sa dakong hul�
+ako ang patalba't buntuh�n n~g sisi.
+
+  D� lig�w na balak, Dalmacia, kong mutia
+n~guni at ako rin ang sumasangsala
+sapagka't ang lumbay na gumagambala
+ay wala na't n~gayo'y lubos na payapa.
+
+  Kaya huag mo nang hatd�n n~g balisa
+ang dibdib n~g aking minumutiyang in�
+at ya�n ay isang makad�ragdag pa
+sa pighating dulot n~g pagkaulila.
+
+  At huag mo sanang lisanin n~g bigl�
+akong bagong bagong ahon sa dalita
+--Marcela'y bukas na tayo magpasasa
+n~g balabalaking magbibigay tua.
+
+  Kay ama't kay ina ang gagawing sanh�
+na kitang dalawa'y dito mananah�
+kaya paalam na't iwaks� n~g budh�
+ang lab�g na iyong pagdadalamhati.
+
+  Paasahan mo nang sa araw n~g bukas
+bilang na iisa ang tugtog n~g oras
+magbabalik ako't nang up�ng maglu�t
+sa kubo ring ito kita mag-uusap.
+
+  --Maraming salamat kapatid na irog
+ako sana'y huag makanlong sa limot
+kung may b�hay lak�s naman ay mag-utos
+at sa makakaya'y nahahandang lingkod.
+
+  Abo't ang kamay ko't kita'y magyakapan
+hagkan muna kita't ako nama'y hagk�n
+maguin~g tandang saksi n~g pagmamahalan
+at sa tip�ng oras kita'y ina-antay.
+
+
+
+
+Ang pagbabalik ni Dalmacia
+
+=Ikalawang pankat=
+
+
+DALMACIA.--Narito na ako Marcela.
+
+MARCELA.--�Komusta?
+
+DALM.--Mabuting awa n~g Dios, walang ligamgam na anom�n, itinan�ng sa
+akin na kun bakit ako naluatan kahapon, ang nagu�ng sag�t ko'y
+nagkawili lamang kita sa pag-uusap, na kun an� ang mabuting sukat
+isiping paghahanap b�hay; sa sag�t kong ito'y nalagl�g ang kanilang
+luha at ako'y niyakap na pinakahigp�t n~g aking in�, at ang idinugtong
+na pan~gun~gusap naman nang aking am� ay ganito Pakingan mo at akin~g
+kakantah�n.
+
+MAR.--Oo n~ga, ang damdam ko'y makaliligaya.
+
+
+  Oh bunsong ligaya niyaring aming dibdib
+bulaklak n~g tua't bun~ga n~g pag-ibig
+iyong halamanin sa lin�ng n~g dibdib
+itong tagubiling aking ihahas�k.
+
+  Unang una bunso'y tibayan ang loob
+n~g m~ga pag-asa sa totoong Dios
+at ang ikalawa'y huag kang lilimot
+n~g m~ga pagtup�d sa ban�l na utos.
+
+  At ang pagka-awa sa kapua tawo
+huag lilimutin, Dalmaciang anak ko,
+at ya�n ang binh�ng pag-aanihan mo
+sa kalilipatang huling Paraiso.
+
+  Ang lahat n~g aking m~ga tagubilin
+buns� sa dibdib mo ay papagtibain
+at ito ang gab�y na guguyabin�n
+hangang binibig-yan n~g b�hay na angk�n.
+
+  Ik�w aming bunso'y magpapakatimbang
+sa lakad n~g mundo't panahong niniral
+kung sakasakali't makapag tagumpay
+payapa ka rito't hangang hul�ng b�hay.
+
+  Sa mundo'y pag di ka natutong nan~gilag
+at d� tinalasan ang mata n~g in~gat
+walang malay-malay nayapos ka't sukat
+niyaong pan~ganyayang lihim na pahamak.
+
+  Ang parang kapatid na pagsusuyuan
+buns� ko, Dalmacia'y pailagilagan,
+sapagka't ang lihim niyang kalooban
+ay di mo talastas ang patutun~guhan.
+
+  At huag ka namang magpapakaniig
+sa may asawa na n~g pakikipanig
+sapagka't kung minsa'y pinapagdurun~gis
+n~g palabintan~gin ang puring malinis.
+
+  Sukat hangang dito, Dalmacia kong guiliw
+tan�ng mahalagang aking tagubilin,
+sapagka't ang takda nitong b�hay natin
+ay di natatanto oras n~g pagdating.
+
+  Ya�ng ating bukid kung ako'y manaw na
+ihanap n~g tawong marunong magsaka
+na may sadyang bait na nakikilala
+nang di ka dalawing n~g pagkakasala.
+
+  At ang magsasaka, Dalmacia'y gano�n
+marami ang m~ga ... liban sa d� gayon;
+ang hahanapin mo'y ang tawong marunong
+magmahal sa puri't may sariling hatol.
+
+  At kung may panira namang ihahatid
+na dinadaya ka sa ani n~g bukid
+ay magpakunu� n~g malaking galit
+nang may kamtang tu� ang may dalang inguit.
+
+  Sapagka't an~g han~g�d ay iyong bawiin
+sa mabuti't siy� ang papagsakahin,
+ito'y asahan mo't kung ga sa patalim
+ay lalong matalas sa sam�ng gagawin.
+
+  Hangang dito buns�'t kung baga sumapit
+oras n~g b�hay ko't sa mundo'y pag-al�s
+ay di kailan~gang iyong ipa-dapit
+lalo't kapurih�n ang nasa n~g dibdib.
+
+  Huag na d� lamang maba�n sa hukay
+ang kaawa-awang lupa kong katawan:
+sa mawika ito nalagl�g na nam�n
+ang luha't gayari ang hul�ng tinuran.
+
+  Katiwala kami n~g iyong paglipat
+doon kay Marcela, pagka't sa hinagap
+kun bagay sa tibay hind� naman sukat
+magagaping dagl� n~g may lilong han~gad.
+
+  Han~gang dito Sela't siyang pagkatiguil
+niyong sa kay amang m~ga tagubilin
+anaki sumilang ang m~ga bituin
+at naliwanagan isip kong madilim.
+
+DALMACIA.--�An� baga Marcela ang las�p mo sa m~ga tagubilin n~g aking
+am�?
+
+MARCELA.--Makaliligayang m~ga pan~gun~gusap na dapat halamanin sa
+lin�ng n~g malinis na pagtup�d at papamun~gahin n~g bun~gang dapat
+iyalay n~g sinomang tawo sa ban�l na hiling n~g Santong matuid:
+mabuting am� at nau-ukol pakamahalin n~g isang irog na anak; datapua't
+makalalansag sa dibdib nang may pag sintang anak sa giliw na ama.
+
+DALM.--Ah oo n~ga, tunay ang iyong turing, at ibinabalita ko sa iyo
+n~gayon, na no�ng inilalaglag n~g aking am� sa pangdin~gig ko ang
+butil n~g magandang aral, ay tunay na sa balang sabi, ay nakikibagay
+ang pat�k n~g matam�s kong luha na ito'y ibinabalong niyaong gunigun�,
+na paano kaya kung dumating ang panahon n~g aking pagkaulila. �Gaano
+kaya ang dami n~g kakabakahin kong digm� n~g hinagpis? Sa banta ko'y
+di matatantusan at mapipilitang ilugm�k sa ipagdaramdam ang magkaroon
+man ako n~g matigas na puso at alipala'y di na mangyayaring sapitin ko
+pa ang ako'y maiwan at ligaya ko na sa oras na yaon ang ako'y masama
+sa lupang mapalad na kalilibin~gan n~g irog kong am�. Hangang dito
+Marcela ang nangyari sa oras na ako'y pinan~gan~garalan; nguni't
+pinapansin ko sa iyo n~gayon, na �kun bakit magmula kan~ginang ako'y
+nagsasalita, ay nakikisabay nam�n ang pagdaloy n~g iyong m~ga luha sa
+mata?
+
+MAR.--�Ay Dalmacia! �Aling puso n~g may pagsintang anak ang di
+bubugsuan n~g paghihinagpis at manariwang mul� ang nalalantang puno
+n~g pighati? �Ay amang ama ko! �Saan ka naroon?
+
+DALM.--Marcela, maghusay ka n~ga n~g loob at maala-ala ko pala'y
+kahapon ay humihiling ka sa akin n~g isang kasayahan, n~gayon ay wala
+naman maiya-alay sa iyo kundi isang maikling kundiman.
+
+MAR.--Tunay n~ga ba? Salamat Dalmacia kun gayon ang kinasasabik�n kong
+kanta mong kundiman at upanding makaputol n~g muling nag usbong kong
+kalumbayan, at kun magka gayo'y asahan mo nam�ng may kapalit akong
+k�kantah�n sa iyo.
+
+DALM.--Gano�n ba?
+
+MAR.--Oo.
+
+DALM.--Kun gayo'y pakingan mong magal�ng.
+
+ Oh! m~ga bulaklak n~g nagtayong kahoy
+at ikaw amihang malamig na simoy
+magbalita kayo n~g aking pagtaghoy
+sa kinalalag-yan n~g ihihinahon.
+
+  Kayong sarisaring ibong lumilipad
+at ang palay palay na han~ging habagat
+ibalita ninyo ang daing n~g hirap
+sa kinalag-yan n~g ipapanatag.
+
+  At d� maglulubay ako n~g pagluhog,
+kahima't dalita ang awang ihulog
+ay di mag sasawa ako n~g pagpulot
+at ituturing ding ligaya n~g loob.
+
+  Halihalimbawang maguing takdang guhit
+n~g kamatayan ko ang sa pusong nais
+ay ituturing ding ligaya n~g dibdib
+lalo't mahalatang nagdadalang hapis.
+
+DALM.--Tap�s na Marcela �An� bag� ang din~gig mo?
+
+MAR.--Marikit na pagkayari Dalmacia ang kundiman mong iy�n �Sino bag�
+ang may gawa n~g kath�?
+
+DALM.--Hind� ko masabi sa iyo, sapagka't iy�n ay narinig ko lamang sa
+isang taga....
+
+MAR.--Banta ko'y isang pusong nakalutang sa maalong dagat n~g
+karalitaan, na ang inahihibik ay mapasampa sa pampang n~g katiwasayan.
+
+DALM.--Tila n~ga; datapua't maala-ala ko pala'y �di baga ang wika mo
+kan~gina'y pagkatapos ko n~g pagkant� ay ikaw naman?
+
+MAR--May nasubukan ka na ba?
+
+DALM--Wala n~ga, n~guni't baka mo malimutan.
+
+MAR--Kailan ma'y kawangis n~g guinto ang aking pan~gako, at nang
+makilala mo'y iyong panain~gahan.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Sisimulan ko na, kapatid na guiliw
+ang kantang kundimang iyong hinihiling
+di anhi'y may dagat, na hayag ma'y lihim
+mababaw ay hindi matarok ang lalim.
+
+  Sa dalang hiwaga n~g nasabing dagat
+d� man mat�kahin ay manguiguilal�s
+bato'y lumulutang na sakdal n~g big�t
+at ang lumulubog ang magaang patp�t.
+
+  At ang m~ga isdang naglisaw sa tubig
+makaliligayang malasin n~g titig
+balang malalaki'y may tibong matulis
+at ang balang munti ni walang palikpik.
+
+  Kaya n~ga at walang pan~gambang sagpan~g�n
+at hind� gunita na makahihirin,
+datapua't kung minsa'y nabubulunan din
+kap�g ang sisil�'y panabong sasam�n.
+
+  At sa dalampasig n~g nasabing dagat
+sabihin ang dami n~g batong nagkalat
+ang katakataka't kaguilaguilal�s
+munti ma't malak�, magkakasing big�t.
+
+  Sa kalaguitnaan n~g dagat ay gayon
+ang sabi, mayroong mata�s na kahoy,
+san~ga'y malalabay, daho'y mayamungmong
+na nakalililim sa dagat na yaon.
+
+  Sa puno n~g kahoy tubig na nunukal
+walang kasingsar�p at sakdal n~g linaw
+at sa dakong dulo'y kung anong dahila't
+bibihirang tam�s ang m�nanamnam�n.
+
+  Ihahangang dito Dalmaciang kapatid
+ang kantang kundimang nahiling n~g dibdib
+yao'y malaon na sa tandaang isip
+boong kahuluga'y di ko nababatid.
+
+  --Marcela, ang iyong kinantang kundiman
+panahong kastila ang tinatamaan
+kung n~gayo'y hindi na, at ang umi-iral
+balang may matuid ang ina-ayunan.
+
+  Gay�n man Marcela'y palalamn�n ko rin
+dagat na mababaw ay sakdal n~g lalim
+yaong kababawang ipinagtuturing
+ang asal n~g tawong natatanaw natin.
+
+  At ang kalalimang hind� matatarok
+ay ang lihim nilang nan~gasasa loob
+at ang m~ga bat�ng hind� lumulubog
+ang sa mayayamang katuirang bukt�t.
+
+  Ang hindi pag lubog ay nakakatigan
+n~g panuyo't suhol ang kapangyarihan
+kun n~gayo'y wala nang pusong magdaram-dam
+at ang naghahari'y Santong Katuiran.
+
+  At ang lumulubog na magaang patp�t
+ay ang katuiran n~g tawong mahirap,
+hind� palutan~gi't dahil�n sa bigat
+niyaong naglulubog na pabatong pilak.
+
+  Sinasabing isdang nag lisaw sa tubig
+na ang malalaki'y may tibong matulis,
+masamang mayaman na ang ini-isip
+sa b�hay n~g dukha'y umapit manlupig.
+
+  Isdang maliliit sa aking palagay
+dili iba't tayong maralitang b�hay
+kahit may matu�d, ay napipilan
+n~g masigl�ng lak�s niyaong kayamanan.
+
+  At ang punong kahoy na sakdal n~g tayog
+ang Pamahalaang ating sinusunod
+san~g�ng malalabay ang nakalulukob
+na kapangyarihan sa lahat n~g sak�p.
+
+  At ang sinasabing tubig na nunukal
+sa puno n~g kahoy ay sakdal n~g linaw,
+ang tap�t na hatol na d� nasisinsay
+sa Santong matuid n~g kapangyarihan.
+
+  San~g�ng maliliit n~g nasabing kahoy
+ay ang m~ga Juez, Kapitan at Hukom
+na ang karaniwan ay nagsisihatol
+n~g d� karampata't dahilan sa suhol.
+
+  Na kapag hinatd�n n~g paban~gong suob
+at n~g sarisaring maligayang handog
+ay tulad sa bakal nana palalambot
+at nailalagay sa ibiguing hutok.
+
+  Ang matang malinaw n~g Santong matuid
+kusang binubulag dahil n~g pag-ibig
+sa pilak, at di na halos ini-isip
+ang kahihinatn�n sa huling sasapit.
+
+  Sinasabing batong magkakasing timbang
+munt� sa malaki ang bigat at gaan
+ang tawong nilikha sa aking palagay
+guino� ma't dili iisa rin lamang.
+
+  �Ay mundo! �ay mundo! �kailan pa kaya
+ang ipag babago n~g asal mong sama?
+--Dalmacia'y mal� ka n~g pag-uunawa
+ang mundo'y talagang bayan n~g dalita.
+
+  Sa mundo'y kung walang ipagpipighati
+ay dapat tawaguing Bayan Lualhati,
+kusang tapatin mo't kun sa aking wari
+mundo'y parang batong kinukunang uri.
+
+  N~g sa Dios Am� bag�ng pagmamas�d
+sa balang may pusong wagas at malinis
+sa kaniy� ay laan ang payapang lan~git
+at sa pag durusa ang balang may dun~gis.
+
+  Kaya ang sinoman kung sa ganang akin
+siy� ang bahala sa ibig puntahin
+dalawa ang landas, datapua't bilin
+huag pakaliwa't kanan ang tun~guhin.
+
+  Lansan~gang kaliwa ang hind� pagsun�d
+n~g tawo sa bilin at utos n~g Dios
+nag papakahimbing sa biyaya't lug�d
+na d� dinadalaw n~g gunita't takot.
+
+  At ang daang kanan ang hind� p�glih�s
+sa utos n~g Dios na bigay kay Mois�s
+ang magsipanuto doo'y magkakamit
+niyaong lualhating walang kahulilip.
+
+  Dan~gan n~ga kung bakit at di m�gawian
+n~g tawo sa mundo ang munt� sa kanan
+--Marcela'y bihira't kun magkaroon man
+ay di naghahan~gad n~g dan~g�l at yaman.
+
+  Pagka't mahaba nang panahon kapatid
+ang dito sa mundo'y aking pagmamasid
+ay wala pang tawong hind� nag-iibig
+n~g yama't sa puri tin~gal�n n~g labis.
+
+  Kun ang m~ga sadyang kun� ay ulir�n
+na sasalaminin n~g nan~gamamayan,
+ay nan~gag bibil� n~g di karampatan,
+niyang tindang sangkap sa pagka binyagan.
+
+  Han~g�d sa pagyaman kaya lumilih�s
+sa totoong landas n~g Santong matuid
+ito'y siyang saksing dapat kunang linis
+n~g nan~g�dadayang ating pag-iisip.
+
+  Kaya marami na ang ibig bumitaw
+sa pagka romanong dating kinaguisn�n
+dahil sa halata na kinakalakal
+ang religiong itong kalinislinisan.
+
+  �Ay manong ang aming paumanhing hib�k
+n~g d� mabalisa kaming dating kabig!
+magpakitang loob at huag lumih�s
+sa katotohanang landas n~g matu�d.
+
+  Di bakit si Cristo niyaong nabubuhay
+guinugol ang pagod hirap kamatayan
+sa sang mundong tawo ay inia-alay
+ang gan�p na awang d� han~gad sa yaman.
+
+  Ang ugaling yao'y �naha't di mangyari
+sa nan~g�riritong kuno'y kahalili
+ni Cristo, ay bakit hind� bigyang saks�
+n~g katotohanang pagkamakandili?
+
+  Hindi't ang lagui naming namamasdan
+ang kalakhang any� sa nan~gamamayan
+lalo't walang limos ang dukhang namatay
+ni hind� na nila ibig bendicionan.
+
+  Sa bagay ang isang tawong ililibing
+bendiciona't dili yao'y iisa rin
+at wala nang daang baguhi't sirain
+hatol n~g Justiciang tap�t na maglining.
+
+  At kun ang bendici�n ang hagdang pagpanhik
+sa pinagnanasang bayang matahimik
+ay d� sana nila dapat ipagkait
+yaong katungkulang ipagkakalan~git.
+
+  Pagka't sila'y m~ga la�ng mapagkupkup
+timbulan n~g sala't n~g hind� malunod,
+ay �bakit sa dukhang walang mailimos
+ang bendici�n nila'y ipinagdadam�t?
+
+  Dito'y mababalak na ang pagk�ukol
+sa lan~git n~g tauo'y hind� sa bendici�n
+kun hind� sa linis n~g puso naroon
+ang ikararapat sa Dios na Poon.
+
+  Sapagka't ang handang maligayang lan~git
+ay hind� sa libing ang ipagkakamit
+kung hind� sa gawa't wagas na pag ibig
+sa Dios ang ating hagdan n~g pag panhic.
+
+  Gawang kamangman~gan n~g linahi natin
+balabaling puri ang dakilang libing
+gugulin ang pilak sa walang hihinti't
+ang tinatasaha'y bibig sa pagkain.
+
+  --Dalmacia'y hintay n~ga't di na makatiis
+ako sa lahat mong ipinagsusulit
+�ang lahat n~g yao'y ano't nababatid
+ay isa ka lamang tubong taga bukit?
+
+  --Tama ang sabi mo kapatid na hirang
+na yao'y hind� ko dapat maalaman,
+n~guni't ito'y m~ga dunong na palagay
+na higuit sa Pari ang pinag aralan.
+
+  Ako naman n~gayo'y lub�s ang tiwala,
+pagka't siya nilang m~ga guinagawa:
+ang magpakahigpit, at ang pagka-awa
+sa kapua tawo'y walang mahalata.
+
+  Ugaling kastila'y d� binibitiwan
+n~g m~ga Clerigong dito'y nan~gaiwan,
+batang bagong anak na pabibinyagan
+mag rerecargo na'y wala namang utang.
+
+  Sa bayang Pulilan ang lalong masakl�p
+sangsalapi't walo ang sin~gil sa binyag,
+yao'y tubig manding sa Jordang nagbuhat
+kaya't mahalaga ang nagu�guing bayad.
+
+  Kagagawang yao'y �sino sa may isip
+ang d� susungkuin n~g paghihinagpis?
+at mapipilitang isigaw n~g hibik
+ang m~ga paghamak sa wastong matu�d.
+
+  Dito mamumulos ang paghihinala
+na d� naman ganong sala ang magdaya
+sapagka't ang m~ga may hawak n~g tan~ga
+sa bawal ay siyang unang gumagawa.
+
+  Akong nagsasabi hind� protestante
+at sa romanista'y lubos ang pagkamp�,
+n~guni't hindi kayang bathing kong mangyari
+na ang hind� tama'y siyang manatili.
+
+  Paris n~g ugaling guinagawa n~gayon,
+n~g maraming Pari, liban sa di gayon,
+�kung anong dahilan at pinasusuhol
+ang may namatayang nagpapa-ataul?
+
+  Ito nama'y hind� nagbigay gambala
+sa kanila't tulong lamang n~g may awa
+�al�n katuiran ang nagpanukalang
+mag multa ang walang salang guinagawa?
+
+  �Ang santong religion baga ang may hal�l
+n~g ganoong m~ga palakad sa bayan?
+sa banta ko'y hind� at ang kabanalan
+ay d� nagnanasang mag imbot n~g yaman.
+
+  Kung sa bagay amin namang natatatap
+na kayo ay walang ibang paghahanap
+at may ilang tawo na kinakagawad
+na nan~gagaantay n~g ano pang bayad.
+
+  At saka ang Pari nama'y may gutom din
+na nagkakagugol tungkol sa pagkain,
+�dahil kaya roo'y di na salang hin~g�n
+ang labis na bayad sa takdang arancel?
+
+  �Ito kaya'y hind� kusang pagsalansang
+sa linis n~g utos ninyong sinumpaan?
+� baka sa amin lamang nababawal
+at sa m~ga Pari hindi kasalanan.
+
+  N~guni at ang inyo namang nakikita
+sa bayad n~g Bayan ay labis labis na
+may dakilang libing, kas�l at binyag pa
+may pamisa't saka sarisaring pista.
+
+  Ito nama'y pawang pinagbabayaran
+n~g d� naman mura't sa halagang mahal,
+ya�n sa wari ko ay labis na naman
+aywan sa m~ga may han~gad sa yaman.
+
+  Ang lahat n~g ito ay dapat damdamin
+ninyo't mawiwikang kulang n~g pagtin~g�n
+--oo ang sagot ko, n~guni't pagwari-in
+na ang nangyayari ang dapat sisihin.
+
+  Dili baga kayo'y ilinagdang pastol
+sa tanang alaga'y makapagtataboy
+sa saw�ng kalin~ga ay nan~gagsilaboy
+at sa ibang sexta nasok napa-ampon.
+
+  At ang katuirang isin�salita
+ang sila ay walang aantaing pala
+bal�t-kayong ban�l, buting pakunuwa
+sa bul�g na wari umang na paraya.
+
+  At kung kaya kayo'y Kurang nan~gatanghal
+na pinipintuho sa lahat n~g Bayan
+dugo't, b�hay hirap nami'y pinuhunan
+saka n~gayo'y wala munti mang pagtan�w.
+
+  Bagkus pang pahirap siy�ng ginagawa
+sa b�hay n~g m~ga tawong maralita
+ang limos sa patay na dating mababa
+n~gayo'y tinaasa't hind� mapaghaka.
+
+  �Anong dahil kaya n~g sumasa-isip
+kabuhayan nila'y hind� naman guip�t?
+yao'y nau-ukol sa tawong balaw�s
+at hindi sa m~ga s�laminan bait.
+
+  Ang ganitong sabing pawang masasakl�p
+d� naman mangyaring mabig-yan kong sal�g
+sa pagka't di lihim at natatalastas
+n~g madl�, ang inyong hind� pagtatapat.
+
+  Dahil dito'y siy�ng sanh�ng nag-aakay
+n~g pagkabalisa sa kinamulatan,
+sapagka't ang landas na talagang daan
+n~g santong matu�d ay linilihisan.
+
+  Ano pa't kung aking p�gunamgunamin
+sanhing nagbibigay gul� n~g panimdim
+kung ano't sa m~ga ulirang susundin
+doon tumutubo ang PUNO N~G DILIM.
+
+  Ito sa dibdib ko ang matinding bikik
+at dahil n~g aking luhang naguiguilid
+kahimawari'y magsipanumbalik
+ang nan~g�liligaw sa Daang Matu�d.
+
+  Upanding kung tayo'y magka-ayos-ayos
+sa pagkaka-sundo't magka-isang loob,
+magban~gon ang ating Inang nakalugm�k
+sa nadustang b�hay na kulunos-lunos.
+
+  At d� mangyayaring itulot n~g lan~git
+ya�ng Kalayaang ninanaisnais
+hangang naghahari ang kuhilang isip
+sa atin, at saka ang ugaling ingu�t.
+
+  Ganito ang siyang kut�g niyaring loob
+hind� pan~gun~guna n~g dunong sa Dios
+Marcela'y hin~gi kong bigyan mo n~g sag�t
+kun ang palagay ko'y hindi n�aayos.
+
+  --Dalmacia ay tama ang iyong palagay
+aywang sa lalong pantas na magnilay
+na d� itutulot ya�ng Kalayaan
+sa kulang n~g wasto't walang kahusayan.
+
+  N~guni �ano bagang iyong napapansin
+at magulong bayan ang ipinagturing?
+--Marcela'y hind� mo pala nalilining
+daming nag-iibig Punong kilalanin.
+
+  Pinangugugulan n~g pagod at pilak
+ang kilanling Puno't sa Baya'y matanyag
+--Dalmacia'y d� natin mabibig-yang sukat
+ang lihim n~g puso nila't hinahan~gad.
+
+  At sakasakali na ang na sa isip
+nitong sumasagui sa pag-uumibig
+ang makapagsabog n~g malasang tam�s
+n�yaong maligayang bun~ga n~g tangkilik.
+
+
+
+
+_Ang pag-alis ni Dalmacia_
+
+
+  Paalam na mutia't lilisanin irog
+ang m~ga titig mong ligaya n~g loob
+--oo datapua't huag isalimot
+akong kapatid mong nahahandang linkod.
+
+  O kun dili kaya ay dito na kita
+matulog at bukas muwi n~g umaga
+--Huag na't sakaling baka kumutog pa
+ang kung ano't ano kay ama't kay ina.
+
+  Adios Marcela.--Dalmacia,y matnubay
+sa iyong paglakad ang kapayapaan
+--ako ma'y gayondin, b�hay mo'y in~gatan
+sa gabing pagtulog n~g Angel na bantay.
+
+  Na huag ka nawang dalawin n~g init
+han~ging nagbubun~ga samang panaguinip
+--ako ma'y gayondin ang tagur�ng hib�k
+ab�t ang kamay ko't magdaop n~g dibdib.
+
+  Aal�s na akong lin~gon ka n~g tan�w
+titig ko Dalmacia ay pumapatnubay
+malayong adios,--adios din nam�n
+lup�t n~g sakuna ay magpakundan~gan.
+
+
+
+
+Ang pagbabalik ni Dalmacia n~g kinabukasan
+
+=Ikatlong pankat=
+
+
+  Narito na ako--Kita nama'y antay
+�anong b�hay ninyo kagabing nagdaan?
+--Sa awa n~g Dios ay walang ligamgam,
+kan~ginang umaga'y tumangap n~g liham.
+
+  Na ang sin�sabi tungkol sa pag-ibig
+padal� n~g isang binatang matalik
+n~g tinatahak na n~g aking panitig
+mahambal ang dating matipid kong dibdib.
+
+  Na dahil sa hib�k na kalaguimlaguim
+nitong nagsasabing kinatawan papel
+narito Marcela at iyong basahin
+ikaw man banta ko ay mahahambal din.
+
+  Oh�! at kung gayon ay makadudurog
+n~g pusong matigas ang haing pag-luhog?
+--Narito Marcela't sa kamay ko'y ab�t
+ang makababaklang daing n~g pag-irog.
+
+  Babasahin ko na, kapatid na guiliw
+ang pag-sintang mana sa linahi natin
+huag mababakl� ang iyong panimdim
+sapagka't ang mundo'y lubhang sinun~galing.
+
+
+
+
+_Palasinta n~g binatang si Constancio_
+
+
+  Poon n~g pag-irog huag maguing saw�
+ang hibik n~g pusong na sa sa pighat�
+sapagka't ang sinta'y walang hinihin~gi
+kund� ang li~ngap mong ilulualhati.
+
+  Kaya huag mo po sanang ipagkait
+ang lunas na awa sa aking pag-ibig
+kung nasasadh�n man ang pinto n~g dibdib
+buksi't salubun~gin n~g iyong tangkilik.
+
+  Yayamang sapagka't ang iniluluhog
+sa m~ga yapak mo'y ban�l na pag-irog,
+tipid n~g bighani mo po'y malamuyot
+na isakandun~gan n~g lin~gap ang lingkod.
+
+  Papagkamting palad ang sa pusong hib�k
+na ikaw ang maguing ligaya � Lan~git
+n~g dustang b�hay ko't magpahangang guhit
+ay paglingkuran kang kabiyak n~g dibdib.
+
+
+
+
+_Nang matapos nang basahin ni Marcela ang padal�ng sulat ni
+Constancio_
+
+
+  --N�kilala ko na ang sar�p n~g daing
+n~g nag-u-umanong puso sa pag-guiliw,
+ikaw ang bahala nguni't pag-isipin
+ang pang adyang dapat sa huling daratnin.
+
+  Sa lakad n~g mundo'y panahong niniral
+ang isang parista'y sukat katitimbang
+ang lalong matat�g ay nan~gahahapay
+sa dunong n~g isip nilang mapanglinlang.
+
+  --Tama ang sabi mo kapatid na liy�g
+na tayo sa mundo'y sukat ka�-in~gat,
+n~guni't sa war� ko'y hind� masasal�g
+kapagtalag� nang tadhana n~g palad.
+
+  At may matatandang nagsisipagsabi
+at sampo n~g akl�t ay namamarali,
+tawo sa anomang bagay na mangyari
+yao'y katutubong taglay sa paglak�.
+
+  Dalmacia kung tungkol sa sinabi mo'y
+hanapin n~ga natin ang pagkatoto�
+n~g isang nangyaring d� anhi'y ganito
+na ang nagsasabi ay Novelang libro.
+
+  Kun� ay may isang principeng masigl�
+nagtanong sa lalong pantas � bihasa
+ang wika'y turan mo na kung sino bag�
+tun~go n~g palad ko sa pagaasawa.
+
+  Sag�t n~g tinanong--principeng maran~gal
+ang takda n~g iyong dal�ng kapalaran
+ay babaying pan~git at d� dugong mahal
+yao'y asahan mo't siyang k�raratn�n.
+
+  Ang dalagang ito'y isang fondadista
+walang hanap b�hay liban sa magtinda,
+anitong principe--saan lugar baga
+--Ay na sa sa libis n~g tul�y n~g quinta.
+
+  Kung gayon ay ating sagl�t na parunan
+ang tun~go n~g aking dalang kapalaran
+at tatayahin ko kung may karampatang
+masukob sa lilim n~g taglay kong dan~gal.
+
+  Yaon na't sa quinta nang sila'y dumating
+itong fondadista'y itinurong lihim
+hind� iba't iyan, principeng butihin
+ang takd� n~g iyong kapalarang angkin.
+
+  Ako'y aalis na't ang bahala'y ikaw
+mag-isip n~g lalong kagaling-galin~gan,
+n~guni't ang hula ko'y hindi mabibigyan
+n~g litis, at yaon ang pangyayarihan.
+
+  Pinagmalas nan~ga't pinag-isip-isip
+ang maguiguing kasing kabiyak n~g dibdib
+ay walang makitang ipagkakalan~git,
+nagbuntong hinin~ga't luha'y bumalisbis.
+
+  Diyata't ang dugong sa korona galing
+hamak na babae ang kakasamahin
+dustang kapalara'y nang diko tangapin
+mag-isip n~g lalong nararapat gawin.
+
+  Nang hind� mangyari ang takda n~g palad
+putl�n ko ang ulo't yaon ang marapat;
+linapitan na n~ga't liig ay tinigpas
+nitong walang malay sa pagkapahamak.
+
+  At ipinatapong madali sa ilog,
+anopa't tinan~ga'y n~g matuling agos,
+sa nangyaring yao'y sabihin ang lunos
+n~g nan~garoroong mat�ng nan�nood.
+
+  Pinatay at sukat wala namang sala
+ang kahabag-habag na abang dalaga,
+�alin kayang luha n~g makakikita
+ang d� aakaing bumalong sa mata?
+
+  Di naman mangyaring mabig-yan n~g ganti
+palibhasa'y isang dakilang principe,
+anopa't wala nang anomang nangyari
+kung kahima't labag sa utos n~g Ley.
+
+  Babaeng pinatay sa Novelang sulit
+ay kusang nabuhay sa dunong n~g Langit
+at muling naugpong pinutol na liig
+napadpad sa ibang reino't dalampasig.
+
+  Kagandahang palad n�tagpo pagdaka
+n~g isang lalaking namamalakaya
+namangha ang boong p�gkatawo niya
+at sinapantahang diwa'y taga gloria.
+
+  Wika sa sarili mahaba nang araw
+ang dito sa mundo'y aking pagkatahan
+ay walang ganitong dil�g kagandahan
+aywan kung mayroon sa langit na bayan.
+
+  Pagdaka'y binati n~g ganitong sabi:
+Tabi sa dan~gal mo mahal na babae,
+ikaw baga'y sino't anong layon dini
+sa ganitong oras at lalim n~g gabi?
+
+  --Huag maguing saw� ang aking panug�n
+sa kamahalan mo mamang tumatanong,
+pinagmulan ko po'y hind� mapagnoynoy
+gayon din ang aking dito'y pagkatuntong.
+
+  Kabuhayang yar� di ko mapag-lirip
+na diwa'y nagbuhat sa dunong n~g langit
+pinagmulang baya'y di po maisulit
+at n~gayon pa lamang ako nagka isip.
+
+  Kaya ikaw na po ang siyang b�hala
+na dini sa abang b�hay ko'y magpala;
+ituring na anak sa pagaanduka
+at kikilanlin kang amang nagkalin~ga.
+
+  Kung gayo'y halina anang nakapulot
+n~guni'y namamangh� ang sa tawong loob,
+pagdating sa bahay ay pinapagsoot
+n~g damit na tuy� ang anak ni Venus.
+
+  At isinalita sa asawang hirang
+yaong pagkakuhang mahiwagang bagay,
+sabihin ang tua't d� na ibig lisan
+n~g dalawang mata yaong kagandahan.
+
+  Nagsasama na n~gang bilang din sa anak;
+at magulang nam�n ang gawang pagtup�d
+di ko pagaanhin dumating ang oras
+lihim n~g Lumikha'y kusang mapatanyag.
+
+  Mag-asawang hari ay sa pagpapacial
+sa lansan~gang yao'y man�ng naparaan
+dil�g n~g napulot ano'y nang m�tanaw
+ang matuling takbo ay pinapaghintay.
+
+  Sa carrosa ay biglang umib�s
+at sa maralitang bahay ay pumanh�k
+ang kapangyariha'y hind� na nagamit
+ang puso'y nabagh�n sa himalang dik�t.
+
+  Ang mahal na hari tumanong pagdaka.
+--ito baga'y anak ninyong mag-asawa?
+sagot n~g tinanong--dakilang Monarka
+iyan po'y pulut ko lamang sa aplaya.
+
+  Na di ko mawari magpahanga n~gayon,
+kabuhayan niya, haring pan~ginoon,
+pagka't kailan mang kunang ko n~g tanong;
+sabing talinghaga ang itinutugon.
+
+  --Kun gayon--ang sagot n~g Sakramajestad
+sa kalakhan nila'y paumanhing gawad
+kami na ang inyong loobing mag-in~gat
+at siy� ay aming paparahing anak.
+
+  --Oo po hari ko--ang panagot namin
+at sinong tatangui sa magandang hiling,
+mabigat bigat man na kung sa dadalhin
+ang atang mo'y pilit naming papasanin.
+
+  Huag lamang haring ibintang n~g dibdib
+na parang gusto na naming siya'y mal�s,
+Mahal na babae tanto mo na't batid
+itong sa Monarkang ipinamamanhik.
+
+  Sagot n~g dalaga'y--may d� pangyayari
+ang hind� pagayo'y lapastan~gang tangu�
+ang damdam n~g puso'y di na nakaganti
+sa anduka ninyo at pagkakandili.
+
+  --Huag panimdimin at laking ligaya
+niyaring aming loob ang m�pabunyi ka
+sa kandiling in~gat n~g ating Monarka
+bakit walang anak ang mahal na Reyna.
+
+  --Magaganap na po oh Sakramajestad
+ang hiling n~g pus�--Maraming salamat
+babae'y kinawit n~g Reyna at kagyat
+isasa-agapay n~g kaniyang lakad.
+
+  --Sumandaling hintay--ang ipinagsulit
+sa kamay ni ama muna ay hahalik
+gayondin sa aking inang nagtankilik
+ipaalam na't kayo'y in~gatan ng Lan~git!
+
+  Naghiwalay na n~gang luha'y nalalagl�g
+nitong maiiwa't magtatamong palad
+ang mata n~g Reyna sa laki n~g galak
+di na ibig lisan ang himalang dil�g.
+
+  Yaon na't tinungo ang Palacio real
+kapagdating doo'y agad binihisan
+n~g damit na piling d� sangkap ang dan~gal
+ang kahalimbawa'y bitwing sumilang.
+
+  Sa kinabukasan hari'y nagpalakad
+n~g utos na gawing pilit ang pagtupad
+na ang magsabing hind� niya anak
+ay paakasahang buhay ang katap�t.
+
+  Nagpatabas nan~ga n~g damit princesa
+pinili ang kayong lalong mahalag�
+at kapagkayari'y ipinasuot na
+walang d� hahan~ga sa himalang ganda.
+
+  Nang princesa na n~ga siyang tinatanghal
+sa sakop na Reyno n~g nagtatangkakal,
+bilis n~g balita ay nan~gagliparan
+sa iba't iba pang m~ga kaharian.
+
+  Sigaw n~g balita'y �ano't n�niniig
+ang napapanahon sa nasang pag-ibig?
+naroon ang ganda na sukat sa titig
+ay magsisilayas ang lahat n~g s�kit.
+
+  Bubugtong na anak ang himalang ganda
+ng nagkakandiling haring magasawa
+nang ito'y m�rinig ay nagsigayak na
+ang nangaguusig sa nasang pagsinta.
+
+  May principe't duque, konde't kaballeros
+na ang pagsasadya'y tungkol sa pag-irog
+at gayon din namang balita'y umabot
+sa taks�l na tawong principeng pumugot.
+
+  Nagsadya rin naman na paris n~g iba
+na ang tinutun~go'y ang nasang pagsinta
+dilag n~g princesa'y n~g tamaang mat�
+tumapon ang isip sampong kalulwa.
+
+  Anopa't sinupil nabihag ang dibdib
+niyaong kay Kupidong dah�s n~g pag-ibig
+nang mag-uling loob nagsakdal sa lan~git
+na panungtang palad ang magandang nais.
+
+  Nan~gag-alay na n~ga n~g sinta't paglubog
+ang nags�pagsady� sa nasang pag-irog
+kung anong hiwagang kaloob n~g Dios
+ang naguing asawa'y ang principeng nugot.
+
+  Ihahangang dito ang kin�hinatn�n
+n~g abang dalagang kinitl�n n~g b�hay
+�ang principe baga'y kung kaya n�kasal
+ay talagang utos niyong kapalaran?
+
+  --Ano pang liwanag iyong hahanapin
+sa nangyaring yaon, kapatid na guiliw,
+pinutl�n n~g liig muling nabuhay rin
+palibhasa'y siyang kapalarang taning.
+
+  --Tama ang sabi mong nakasal kapatid
+pagka't princesa nang kagandahang labis
+kun ang dating b�hay siyang ipipilit
+makalilibo ma'y puputlan n~g liig.
+
+  At may pangyayari kayang makasal pa
+sa lalaking buh�y babaeng pat�y na
+dito'y liwanagan mo n~ga sa dalawa
+sa palad at gusto'y sinong nan~gauna?
+
+  Itong kapalaran kung pag-iisipin
+ay parang busabus n~g pag-ibig natin
+at walang sarili siyang mararating
+kun ang haring gusto'y siyang tumitiguil.
+
+  Aywan sa ibang nangyayaring bagay
+kung tungkol sa ating dal�ng kabuhayan
+may dukhang nanakyat sa luklukang dan~g�l
+at may darakilang naaab� naman.
+
+  Yaong sinasabing nan~gapapahamak,
+nalunod � kay� natuka n~g ahas
+baka naroroon ang kaya n~g lakas
+niyaong sinasabing naghaharing palad.
+
+  Nguni't sa kalakhan n~g haring pag-irog:
+itong kapalaran ay naninikluhod
+palibhasa'y siya'y nahahandang lingkod
+sa anomang bagay na ipag-u-utos.
+
+  --Mak�hahalakhak kung pagwawariin
+ang katuwiran mong panagot sa akin,
+�diyata't sa dah�s n~g haring pag-guiliw,
+itong kapalara'y talagang alipin?
+
+  Huag kang palulong irog na kapatid
+sa dunong ng iyong n�mamaling isip
+itand� sa no� at saka sa dibdib
+na ang kapalaran ay hulog n~g Lan~git,
+
+  D� baga ang m~ga alay na pagluhog
+sa isang babae'y hal�l n~g pag-irog
+ay bakit kung hind� bigyang pahintulot
+t�tan~g� na lamang at maghihimutok.
+
+  �Nasaan ang dah�s n~g haring pag-ibig
+na sinasabi mo guiliw kong kapatid?
+ang kapangyariha'y bakit d� magamit
+na ang sumasamong pagsinta'y ipilit.
+
+  Asal n~g pag-ibig ang sumamosam�
+at sa sinisinta'y maghand�g n~g suy�
+tu�ng m�hahar�p sa lan~git n~g puso'y
+nagpapakilala n~g pamimintuh�.
+
+  Yaon man at hind� ipagkakaloob
+n~g palad ay sayang ang puhunang pagod,
+ihahangang dito kapatid na irog,
+�may matuid ka pa bagang isagag�t?
+
+  --Tam� ang tugon mo kung didingin lamang
+n~guni't mayroon pang n�ninirang b�gay
+pagka't ang pinilit na ikinakasal
+_nulo_ sa kastila kang ito'y pan~ganlan.
+
+  Sapagka't ang dil�g n~g pag-aasawa
+buhat sa kasundo n~g pusong dalawa
+kailan ma't hind� gan�p ang pagsinta
+walang kabuluhan yaong pagsasama.
+
+  Bakit nang panahong tayo'y maligalig
+na ang pilipino'y magsipanghimagsik
+ay daming babaeng n�kasal sa pilit
+�yaon kaya'y palad na hulog ng Lan~git?
+
+  Hinayang sa buhay ang sanhing pag-amin
+takot sa maikling pamatay at baril,
+n~gayon ang tanong ko, kapatid na guiliw
+�yaon kaya'y utos n~g palad na taning?
+
+  --Di kung gayon pala itong kapalaran
+ay walang sariling lak�s na sinimpan,
+sapagka't kung hind� humin~ging tulun~gan
+n~g baril ay hind� mapilit ang ayaw.
+
+  At bukod sa rito kapatid na irog
+kun ang kapalara'y sa lan~git na hulog
+di na mangyayaring daanin sa takot
+pagka't yao'y bawal n~g ban�l na utos.
+
+  Kaya't anh�n ko mang tanun~gin ang isip
+nag-�alan~ganing mayag yaring dibdib
+na pawawalan mong lak�s ang pag-ibig
+at ang kapalara'y siyang mananaig.
+
+  Ang bagay na ito'y sinabi ko lamang
+di ka pinipilit na ako'y ayunan,
+n~guni't sa sarili n~g bait na simpan
+ikaw ang bahalang sa wasto'y magtimbang.
+
+  At kung matagpuan n~g pant�s mong isip
+ang kalulunduan n~g hustong matuwid
+hinahong papayag naman yaring dibdib
+at tatangapin mo ang aking panalig.
+
+  Bakit sa kanitang pagsasamang gan�p
+itong pagtatalo'y hindi n�rarapat
+at saka himalang makita n~g lak�s
+n~g lamp� tang isip ang ililiwanag.
+
+  Itong atin n~gayong pagsasalitaan
+n~g balabalaking magunitang bagay
+ay para na bagang isang pagsasanay
+n~g tumul�n tul�n isip tang mabagal.
+
+  --Oo n~ga Marcela't yaon ang matuid
+han~gang nabubuhay sa silong n~g lan~git,
+ang tawo'y piliting dumunong ang isip
+sa kapanahuna'y nang hind� maguip�t.
+
+  Mag-aral n~g m~ga wastong pan~gun~gusap
+na makakalugdan n~g kinakaharap
+at yaon ay isang karan~galang sangkap
+n~g tao kahima't nagmula sa hamak.
+
+  At ang pan~gun~gusap ay ipapanahon
+huwag sa bala nang salita'y t�tug�n
+at ang pagnanasang pan~ganlang marunong
+lalong nagbabansag niyaong pagkagungong.
+
+  Ang palalong anio't kilos na magaslaw
+sa gawa at wika'y p�ilag-ilagan
+sa isip na puri hindi't kapintasan
+ang maguiguing bun~ga't tubong pakinabang.
+
+  Ang pagmamabini't bala't kayong hinhin
+kung d� katutubo naman ay wala ring
+aantaing puri't bagkus babalutin
+sa pula't siphay� n~g dilang matabil.
+
+  Sampo pa n~g ama't inang nag-anduka'y
+masasabisabing diwa'y nagpabaya,
+at kung hind� gayo'y di naman l�lal�
+ang lumaguing gawing may katalong pula.
+
+  Ihahan~gang dito't dapat ding mag-in~gat.
+ang tawo sa pulan~g nagsalasalabat
+kung d� man m�luklok sa dakilang taas
+ay huag mangyaring malunod sa lib�k.
+
+  --Ang lahat mong saysay Dalmaciang kapatid
+ay dapat ilimbag sa ubod n~g dibdib,
+n~guni't ang hiling ko'y huag ipagkait
+�naganti mo na ba ang padalang titik?
+
+  --Hindi n~ga Marcela; ito'y isang bagay
+na isasanguni sa pagmamahalan
+at ipahahayag tan�ng kalihiman
+niyaring aking dibdib mula niyaong araw.
+
+  Maniwala ka kapatid na guiliw
+ang liham na yao'y mula nang tangapin
+salamat at di mo pal� n�papansin
+na yar�ng isip ko'y nagpaparang hal�ng.
+
+  Sa alay na sint� ni Constancio't hibik
+nag-aalan~gnin sana yaring dibdib,
+n~guni't sa pasiyang hatol n~g pag-ibig
+d� dapat itakuil ang sa pusong lan~git.
+
+  Kaya buhat na n~ga n~g aking tan~gapin
+ang padalang liham, kapatid na guiliw,
+parang binabaka ang gulong panimdim
+na d� matutuhan ang dapat kong gawin.
+
+  Ito'y hind� sana dapat pamalayan
+sa kahit kan~gino at kahalayhalay
+na tayong babayi pala'y nagdaramdam
+n~g matinding dusa sa nagugustuhan.
+
+  N~guni't sa malinis na pagkakatali
+n~g kanilang puso'y nuha't ang bighani
+na pagtapatan ka't yaring dalamhati
+n~g tungkol sa sinta'y magkalualhati.
+
+  Upanding sa iyong magagandang hatol
+ligalig n~g aking puso'y huminahon
+sa padalang salat Cela'y nagtatanong
+kung ano ang dapat na maguing panugon.
+
+  --Diy�n sa hiling mo guiliw na kapatid
+na hatulan kita n~g itatahimik,
+walang m�gagawa yaring aking isip
+kun ang iyong puso'y supil n~g pag-ibig.
+
+  Sapagka't ang dah�s n~g Haring pag-irog
+ay d� gumagalang at d� natatakot,
+walang katuirang ina-alinsunod
+liban sa ang nasa lamang ang masunod.
+
+  Pagpayuhan ka m�n n~g lalong matuid
+ang kalihiman mo'y hind� rin didinig
+lunas na pagpulhan n~g itatahimik
+ay ang katutubong sarili mong bait.
+
+  At yaon ang siyang makapag titimbang
+n~g lalong marapat sa kahihinatnan
+yayamang sapagka't dati mo rin alam
+ang lakad n~g mundo't panahong niniral.
+
+  Iyong magagawa boong pag-iin~gat
+kung may panimdim kang puri'y mapahamak
+at ang kabaita'y siyang naghahawak
+sa ikasasawi n~g d�ratning palad.
+
+  Ang sinomang tawo'y pagka't sinangkapan
+n~g tatlong sandatang talagang panglaban
+kailan ma't ito'y di mo bibitiwan
+ay dapat umasang ipagtatagumpay.
+
+  Sapagka't kung ito'y di mo isasalong
+sa digma n~g mundong lal�ng n~g panahon
+ay pakaasahan na ipagtatan~gol
+ikaw sa lahat nang sakuna't lingatong.
+
+  Huag maniwala ang lapok na loob
+na tayong linikha'y may talagang signos
+sapagka't ang tawo'y kung sumasa-Dios
+ay walang pan~gamba't hindi matatakot.
+
+  Kaya n~ga sa awa niyaong Matankilik
+na nagpakaduk-ha ay doon manalig
+na pagpinagtibay ang sariling bait
+walang magagawa ang lilong pan~ganib.
+
+  Tungkol sa hiling mong kita'y pagpayuhan
+sukat hangang dito ang kaya ko lamang
+at ang dakong hul� n~g k�hihinatn�n
+ay wala sa aki't ikaw ang may tan~gan.
+
+  Kaya hangang dito't asahang kalakip
+sa makakayanan yaring aking dibdib
+n~guni't sa tadhana n~g Haring pag-ibig
+sarilinan tayo n~g mapagsasapit.
+
+  --Salamat sa iyo kapatid na guiliw
+sa m~ga hatol mong palagay sa akin,
+na ang kabaitan ang papagtibain
+at ang pag-aadya n~g Nakop sa atin.
+
+  Paalam na muna ako at aalis
+si ama't si ina'y nang d� nai-in�p
+kung walang dahila'y asahang babalik
+sa araw n~g bukas guiliw kong kapatid.
+
+  --Adios Dalmacia't kung walang hilahil
+inaantay kita sa araw mong taning
+at ang taguri ko'y huag lilimutin
+ang pagmamahalan magpahangang libing.
+
+
+
+
+Ang pag babalik ni Dalmacia
+
+=Ikaapat na pankat=
+
+
+  Narito na ako kapatid na irog
+�anong buhay ninyo kagabing pagtulog?
+--nagdaang payapa na awa ng Dios
+�kayo nama'y ano? Wala ring sigal�t.
+
+  N~guni't nang matapos kami n~g agahan
+tumangap na mul� n~g padalang liham
+na ang hinihiling niyaong karain~gan
+ang magandang nasa'y bigyang kasagutan.
+
+  Narito Marcela at iyong abut�n
+itong ikalawang hatid na pagdaing
+--Dalmacia'y oo n~ga't aking babasahin
+na kung anong bagay ang sa pusong hiling.
+
+
+
+
+_Ang pagbasa ni Marcela sa pan~galawang hibik ni Constancio tungkol sa
+pag-ibig._
+
+
+  Nunul� na naman ang aking paghibik
+sa m~ga yapak mo, Poon n~g pag-ibig,
+na sa karain~ga'y huag ipagkait
+ang lunas na awa sa may dusang dibdib.
+
+  N~guni't kung hind� mo naman maaatim
+ang lun~goy n~g puso't bawal n~g pag-amin
+ay wala nang buhay na dapat ituring
+at parang himbing na sa hantun~gang libing.
+
+  Kaya kung sakali't nagaalan~g�n man
+sa hiling n~g aking nagdurusang buhay
+mabighani ka ring iyong pagpayuhan
+ang sariling puso't magtaglay n~g hambal.
+
+  At nang sa dalita'y upang makahugot
+ang n�lulugami sa nasang pag-irog
+ipagkatiwala sa hihinting sag�t
+ang iguiguinhawa niyaring abang lingkod.
+
+  Ihahangang dito at pakahihintin
+ang tap�t mong hatol sa alay kong daing,
+lakip ang kumusta't sa kayang pupulhin
+ay natatalagang lingkod hangang libing.
+
+
+
+
+_Sag�t ni Marcela._
+
+
+  Dalmaciang kapatid ang ganitong liham
+ay paban~g�ng suob sa tinataghuyan,
+up�ng sa amuki n~g pagsintang alay
+ang pinto n~g iyong bighani'y mabuksan.
+
+  N~gayon ang tanong ko kapatid na guiliw
+huag paglihima't magtapat sa akin
+tungkol kay Constanciong handog na pagdaing
+�may palad na baga siyang tatangapin?
+
+  --Sa tanong mo Cela'y bakit magl�lin~gid
+ang pagsasama ta'y higit sa kapatid
+ang katotohana'y siyang isusulit
+bagay sa binatang dulot na pag-ibig.
+
+  Nang nakararaang di pa tinatangap
+ang ina-asam kong pahatid na sulat
+ay nau-una na siyang nakalimbag
+sa lihim n~g aking katauhang bihag.
+
+  At nang tangapin ko ang sinugong titik
+walang paglulanan n~g tu� ang dibdib,
+gayon man ay aking pin�tipid tipid
+na d� nagpamalay sa tawong naghatid.
+
+  Anopa't ang aking ligayang tinangap
+sa pagdating niyaong sinugong kalatas
+di lubhang nalaon ay nan~gagsilipas
+at ang humalili ligalig at sindak.
+
+  Unang nagunita't sanh�ng nakahadlang
+ay ang pagka hab�g sa m~ga magulang
+lapastan~gang anak ang di na tumanaw
+sa hirap d�lita nilang pinuhunan.
+
+  Bukod pa sa rito'y nang mag-isip-isip
+alab n~g gusto ko'y nasubh�n n~g lamig
+dahil sa balitang aking nadidin~gig
+na ang tawong yao'y lahing mababags�k.
+
+  Bulong n~g himaton kahit may asawa
+sa ibang babayi ay nakikisama
+dahil dito'y siyang niguil umantala
+sa malagong tubo n~g aking pagsinta.
+
+  Yao'y siyang sanhi't bilang na pumiguil
+sa n�unang sigl� n~g aking pag-guiliw,
+n~guni't maniwalang sumasalisi rin
+sa buntong gunita na siya'y tangapin.
+
+  N~gayon ko natantong �anong tinding bigat
+iwaksi ang sintang diwa'y may kamandag?
+na nananalatay sa lahat n~g ugat
+kaya't di mangyaring biglaing makatkat.
+
+  N~guni paghinahon bul�g na pag-ibig
+idila't ang iyong nadidimlang isip
+kung papatulan mo ang hiling n~g dibdib
+ay mahuhulog ka sa madlang pan~ganib.
+
+  Kung naroroon na sa kamay n~g sukab
+lahing mapaglilo sa asawang liyag
+d� ang kailan~gang gagawing pang lunas
+sa hapd� n~g puso'y luhang tatagaktak.
+
+  Piguil aking loob at alalahanin
+ang pagaasawa'y matinding dadalh�n
+kung makatagpo ka n~g ugaling taksil
+magsisi ma'y huli't walang mararating.
+
+  Lalo na't lalaking laguing mapagbintang
+sa d� guinagawa'y paghihinalaan,
+marahil ay di na panghihinayan~gan
+sa ikadadal� ang lapok mong buhay.
+
+  Lalagui ka na n~ga sa tinaghoy-taghoy
+magsisi ma'y huli't wala nang panahon,
+anopa't kaya ka lamang huminahon
+kung maguing bangkay na't katawa'y maburol.
+
+  Ito'y karaniwang aking namamalas
+sa m~ga babaying sinasamang palad
+siyang umi-iguib, kilik pa ang anak
+na d� pinapansin n~g lalaking tam�d.
+
+  Sampong pagkab�hay na ipagtatawid
+n~g asawa't m~ga bun~ga n~g pag-ibig
+ang tungkuling yaon ay wala sa isip
+at di nahihiya sa nakamamasid.
+
+  Ang lahat n~g ito'y dapat isadili
+na kahihinatnan n~g isang babayi
+kung naroroon na'y walang mangyayari
+liban sa managhoy ang iyong sarili.
+
+  Sa lahat n~g ito katawan ko'y bakit
+hangang may panaho'y milag sa pan~ganib
+kun katungkulan man ang gawang umibig
+huag kabibigl� at mag-isip-isip.
+
+  Yaong kay Constanciong alay na pag-irog
+na naguing bun~ga n~g aking pagtulog
+pakapipiliting iwaks� sa loob
+at sa dalamhati nang hind� mahulog.
+
+  Sapagka't kung siya'y magmana n~g asal
+sa m~ga linahi niyang pinagmulan
+na nangbabayi at ang katungkulan
+sa sintang asawa'y ipinamimigay.
+
+  Di kung magkagayo'y alin pa ang h�yap
+niyaong dalamhati ang hind� susugat
+dini sa puso ko at �gaanong antak
+ang ipagdaramdam ng saliwang palad?
+
+  Ang lalong marapat ako'y mamayapa
+sa piling ni ama't inang nag-andukha
+at doon na hihintin ang la�ng tadhana
+niyaong kamatayang pagpanaw sa lupa.
+
+  �Sa madlang pasiy� niyaring aking dibdib
+nararapat kaya Marcelang kapatid?
+--Oo ang sagot ko't hind� nalilihis
+kung may kapalarang matay sa tahimik.
+
+  N~guni't itong tawo'y kung talagang laang
+sa pag-aasawa'y mapa-ab�ng buhay,
+ang mata n~g isip ay nabubulagan
+sa masamang palad niyang k�raratnan.
+
+  Masdan mo Dalmacia't siy�ng nangyayari
+sa mapapasawing paris tang babayi,
+kahima't mayaman at anak sa puri
+sa sinta n~g dukha ay napahuhuli.
+
+  Kaya ang sinoma'y bulaan ang bait
+at ang matalinong m~ga pag-iisip
+supil n~g tadhana't hind� magagamit
+ang siya'y umilag sa maling pag-ibig.
+
+  Daming pasalamat ang itinutungkol
+sa kabaitan mong taglay ang hinahon
+at d� nabalinong puso mo'y lumusong
+sa hiling n~g mundo't udy�k n~g panahon.
+
+  Sapagka't ang isang babaeng gaya ta
+talagang la�n sa pagaasawa,
+may napapa anyong palad sa guinhawa
+bukod sa sariling kanlong n~g ligaya.
+
+  Bakit ang madal�s ay ang pagkukulang
+n~g isang babayi sa asawang hirang,
+anaki ang ibig ay siyang magtan~gan
+n~g ipangyayari sa lahat n~g bagay.
+
+  At pagbibintan~g�n ang asawang liyag
+n~g d� guinagawa at wala sa hagap
+ito'y di lulubay n~g t�nalak-tal�k
+han~g�l na babaying walang puring in~gat.
+
+  May d� pagkabugnot at bigyan n~g tabig
+kung nagupun� na sa di gawing galit,
+yao'y hind� buhat sa talagang bagsik
+kund� sa babaying samang bukang bibig.
+
+  Halihalimbawang may katotohanan
+ang bikig n~g pusong ipinagbibintang
+yao'y hind� dapat ipagmaka-in~g�y
+pagka't sa asawang pan~ganib n~g b�hay.
+
+  Kaya sino ko man irog na kapatid
+na may asawa nang pinakai-ibig
+kung may panibugho ka mang ini-isip
+ay pakabalutin sa lihim n~g dibdib.
+
+  Lalo't may asawa ang patatamaan
+sa kut�g ng iyong mal�ng pagbibintang,
+d� parang ikaw na ang nagpapatnubay
+sa ikadadali niyaong kamatayan.
+
+  Kung mapan~ganyaya ang asawang liyag
+n~g dahil sa iyong dilang talipandas
+�maagaw mo pa kayang m�iligtas
+ang n�sa kamay na n~g pagka-pahamak?
+
+  Kaya ang payo ko m~ga guiniguiliw
+sa ubod n~g puso'y itandang magaling
+kung mayroon ka mang panibugho'y tipdin
+at saka ihibik sa oras na lihim.
+
+  Na ang sabihin mo'y kulang ang ihalik
+sa bakas n~g yapak, asawa kong ibig
+tungkol sa anyo mong aking n�mamasid
+n~gayon ang luhog ko'y limutin sa isip.
+
+  Alalahanin mo, asawa kong hirang
+na ako ang iyong katagni n~g b�hay
+ikaw ang sinta ko't kaisang kataw�n
+kun ang pagsasama'y hindi durun~gisan.
+
+  Kaya ako'y huag sanang pagliluhin,
+pagka't ang damdam ko'y karamdaman mo rin
+sa bawal kong ito't di ka papipiguil
+magkukusa akong lulusong n~g libing.
+
+  At d� makakayang itagal n~g dibdib
+ang p�rusang ako'y dayain n~g ibig
+at ito ang siyang sanhing maghahatid
+niyaring abang b�hay sa hantun~gang guhit.
+
+  At ang pagkukulang n~g iyong pagtin~gin
+sa m~ga anak ta'y ang ihahabilin
+ang buntong hinin~ga, at anong gagawin
+sin�samang palad sa amang nag-ankin.
+
+  Masdan natin dito kung hindi lalambot
+sa pus� n~g isang kasing ini-irog
+at mabibighaning mahambal ang loob
+lalo't ang luh� mo'y makitang nanagos.
+
+  Kung sakasakali't hind� rin didin~gig
+sa m~ga taghoy mo't malunos na hib�k,
+sukat sa magbata't idaing sa Lan~git
+na siya'y loobing magbago n~g isip.
+
+  Iligtas sa madlang abang na pan~gamba
+ang kasing irog mong sup�l n~g anyaya
+n~g mundo't ilagay ang boong pag-asa
+sa dunong na lihim n~g Lumik-hang Am�.
+
+  At kung baga siya'y d� rin magbabago
+n~g pagk�lugami sa daya n~g mundo
+ang loob mo'y huag namang mabubuy�
+na sa dalamhati gumanting maglilo.
+
+  Ang isang lalaki kahima't maglihim
+dil�g n~g asawa'y, lalong nagniningning,
+n~guni't kung babayi ang siyang magtaks�l
+ang abang lalaki'y nagmumuk-hang hal�ng.
+
+  Titigas ang buh�k at magbabalita
+ang kulay at anyong siya'y nadaday�
+sa pagkakagayo'y �d� ka naman kaya
+nagdadalang hab�g, babaying kuhila?
+
+  Dilidilihin mo't ikaw ang may tan~gan
+niyaong mahalagang putong na kinamtan,
+na kapag nabagsak ito at pinugay
+ay parang gumiba n~g isang Sambahan.
+
+  Salamat na lamang kapatid na kasi
+kung bigyang panahong magawa ang sisi
+kamatayan nati'y hind� nagsasabi
+n~g araw at oras na ipanagyayari.
+
+  At magandang pala, irog na kapatid
+kung pahahatdan kang babal� n~g Lan~git
+at bigyang panahon na makapaglinis
+upanding magtamo n~g bayang tahimik.
+
+  Ihahangang dito't ako ma'y hind� pa
+talastas ang dako n~g maguiguing hanga
+kung may kapalaran sa pag-aasawa
+� hangang tumanda sa pagka dalaga.
+
+
+
+
+_Ang pagsag�t sa sulat ni Constancio._
+
+
+  --Maalaala ko Marcelang kapatid
+yaong kay Constanciong sulat na pahatid
+ating bigyang sag�t na ang ninanais
+ay wala nang daang ipagkaka lan~git.
+
+  --Oo n~ga Dalmacia't siyang katuiran
+na dapat gantihin ang padalang liham,
+muha ka n~g papel na pagsusulatan
+na ang ninanasa ay wala nang daan.
+
+  --Narito Marcela't sa kamay ko'y ab�t
+ang pagsusulatan n~g aking panag�t,
+na ang sasabihin ay walin sa loob
+yaong pinupulong awa sa pag-irog.
+
+  --Dalmacia kung gayo'y tangn� ang pangguhit
+at u-ulatan ka n~g lampa kong isip
+na ang balang mal� huag itititik
+hanapin ang hind� damdamin n~g dibdib.
+
+
+
+
+_Ang panag�t ni Dalmacia kay Constancio._
+
+
+  N�huling pagsinta sa kapanahunan
+nang ako'y wala pang naguiguing katip�n
+kung n~gayo'y wala nang sukat maguing daan
+pagka't sa puso ko ay may nagtatan~gan.
+
+  Hind� taga rito't lalaking mabait
+ang tinatahana'y bayang matahimik
+pakumbabang loob at mapagtankilik
+sa kapanahuna'y gagawin ang bags�k.
+
+  --Kaya huag mo pong ipagdalang lunos
+ang nabigong palad sa nasang pag-irog
+di na mangyayaring ako'y makahagpos
+sa kamay n~g aking kasing nagkukupkop.
+
+  Sukat hangang dito't sa tadhanang laan
+n~g Lan~git, ang tawo ay doon lumagay,
+yaon ang payo ko't ang taguring �ay!
+tayo'y manatili sa payapang b�hay.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Sa lahat n~g aking inilagdang titik
+�anong palagay mo Dalmaciang kapatid?
+--sa aki'y husto na't hind� n�lilih�s
+tungkol kay Constanciong alay na pag-ibig.
+
+  Cela'y tiklupin mo't sa pagbabalutan
+lalagyan n~g guhit ang aking pan~galan
+tand�ng maguing saksing ako ang may bigay
+sa tawong nagdal� n~g panugong liham.
+
+
+
+
+_Ang pag owi ni Dalmacia._
+
+
+  Oow� na ako't ang sadyang liwanag
+nitong boong mundo'y ibig nang lumipas
+--Oo n~ga Dalmacia't kung may b�hay lak�s
+inaantay kita sa araw n~g bukas.
+
+
+
+
+Ang pagbabalik ni Dalmacia sa tip�ng kinabukasan.
+
+=Ikalimang Pankat.=
+
+
+  Malayo layo pa itong dumarating
+ay nakan~giti na ang magandang n~gipin
+itong din�ratnan naman ay gayon ding
+isinasalubong ang mukhang may al�w.
+
+  Nagyakap na silang puspus n~g ligaya
+parang pusong sab�k sa d� pagkikita,
+sa pagkakayapos nang magkabitaw na
+kay Dalmacia'y nugn�s ang buntong hinin~ga.
+
+  Tanong ni Marcela'y--�Ano ang dahilan
+may karamdaman ka bagang tinataglay?
+--Oo n~ga't kung bakit laguing dinadalaw
+yaring aking loob niyaong agam-agam.
+
+  Sa tuitui na'y laguing n�i-isip
+ang m~ga babalang pahatid n~g Lan~git
+kung ano't ang aking luha'y naguiguilid
+at napapanimdim ang huling sasapit.
+
+  Kung kahima't kita'y nagsasalitaan
+n~g balabalaking maisipang bagay
+d� mo lamang paus�ng madal�s magdaan
+sa aking gunita ang kut�g n~g lumbay.
+
+  Ang lahat n~g ito'y kung aking damdamin
+ay wala sa loob at d� pinapansin
+n~g ibang kapua't nagpapakahimbing
+sa layaw n~g mundong lubhang sinun~galing.
+
+  --�Ano ano nam�n kapatid na hirang
+ang napapansin mo sa mundong k�saman?
+--liban sa d� gayon daming nagnanakaw
+ang ari n~g iba'y lupiguit ma-agaw.
+
+  At sa pagsasamang tan~ging mahalaga
+nagsisipaglilo ang isa at isa
+at kung magk�minsan ay pinapatay pa
+ang nakapipiguil sa masamang pita.
+
+  Ang pananaghili at ang pagkainguit
+sa palad n~g iba'y aewan kung bakit
+naguiguing biso�l at matinding bik�g
+sa puso n~g dugong may linahing inip.
+
+  Ipinaghihigpit ng hin~gang payapa
+yaong pagtatam�ng palad n~g kapua
+at pangugugulan n~g ikasisira
+niyaong pan~gimbulo n~g asal kuhila.
+
+  At saka kung aking pagkurukuruin
+ang d� pagka ban~gon, Inang Bayan natin
+imb�t sa pagyaman, ang nakapipiguil,
+n~g kuhilang an�k na walang pagtin~gin.
+
+  Ipinagbibili sa hindi halaga
+ang m~ga damdaming pag-irog sa In�
+may asal Galal�n �ano't hindi ka pa
+tambin~gan n~g walang habag na parusa?
+
+  Sa ugaling gayon may d� pagka poot
+yaong nanunun~gong mahabaguing Dios
+sa yaman at puring hamak inu-ubos
+ang pagsusumakit nila't paglilingkod.
+
+  Ito ang masaklap n~gayong umi-iral
+na inu-ugali n~g maraming bayan
+hind� magk�isa niyaong kalooban
+at ang naghahari ang pag-iinguitan.
+
+  Iba'y nagsasabing mag-atang n~g big�t
+ay d� naman kaya n~g lampang balikat,
+anopa't kung baga m�sunod ang han~gad
+parusa n~g baya't damdaming pahirap.
+
+  Ay manong damdam�n ang aming pagluhog
+pilitin ang tayo'y magka isang loob
+upanding sakaling siy�ng makalag�t
+sa tali n~g ating Inang nalulunos.
+
+  Hangang dito Cela't may d� pag sisikip
+ang po�t sa tawo, n~g Am� sa Lan~git
+linalapastan~gan ang Santong matuid
+at ang kaliluhan ang nasang manaig.
+
+  --�Ano ano nam�n sintang kapatid ko
+ang m~ga babal�ng d� pansin n~g mundo?
+--Unang unang aking tuturan sa iyo
+k�lerang nunuks� sa b�hay n~g tawo.
+
+  At ang ikalawa'y ang pagkakamatay
+n~g kawakasin~g hayop sa ikabubuhay,
+baboy, m~ga man�k, at iba pang bagay
+saka ang luluks�ng salot sa halaman.
+
+  Na diwa'y sa boong lupang Filipinas
+ang hayop na ito ay lumalaganap
+halamang dapuan sa boong magdamag
+tap�s na ang pagod at puhunang pilak.
+
+  Napan~ganyaya na't wala nang hihintin
+tulad sa nagdaang sinirang panan�m
+ang pag-asa'y lubos na may aanihin
+at nang naglalaman ay saka kinitil.
+
+  Sa l�limang bagay na aking tinuran
+ika-anim ya�ng away na nagdaan
+�ito kaya'y hind� dapat ipagnilay
+n~g tawo't isipin huling kararatn�n?
+
+  Ang Dios ay Am� ng Santong matuid
+na d� mangyayaring gumawa n~g lih�s,
+ang lahat n~g ito'y dapat isa-isip
+at al�lahanin ang huling sasapit.
+
+  Kaya n~ga sa tan�ng kapatid na hirang
+ito'y d� pag-unang bait at pagaral,
+pilitin na nating iwaksi't talikdan
+ang inu-galing hindi karampatan.
+
+  Ang pananaghili at ang pag-iimb�t
+sa ari n~g ibang namuhunang pagod,
+huag pagpilitang ikaw ang mag-impok
+at kahalay halay sa tawo't sa Dios.
+
+  Alalahanin mong may sangkap ka naman
+na ipagwawari sa lahat n~g bagay
+may puring sariling dapat pag-in~gatan
+at ang malalait na m~ga magulang.
+
+  Pagkat kun ang tawo'y napapakasam�
+na parang bul�g na ang pagaakala
+dalan~gin n~g lahi ay �manong mabigl�
+ang kaniyang b�hay na kahiya-hiya?
+
+  Na dahil sa puri n~g minulang buhat
+ay nan~gadadamay sa pula't paglib�k
+kaya hinihiling n~g lahat n~g an�k
+na siya sa mundo'y huag nang maglu�t.
+
+  Kun ang kahinlugang dapat magmasak�t
+ay nananalan~ging b�hay ay maligpit
+ang di kamag-anak �anong m�iisip
+di ang dagan�n na n~g sangmundong s�kit?
+
+  At saka ang tawo'y kund� tatalikdan
+ang pagkakasalang kinadudumugan
+ay hind� malayo na tayo'y pahatdan
+n~g parusang walang dalang pakundan~gan.
+
+  Kaya n~ga sa tan�ng guiliw na kapatid
+ito'y hind� naman pan~gun~gunang bait
+pilitin na nating limutin sa isip
+ang lahat n~g gawang laban sa matuid.
+
+  Man~gag-sipag-sisi't gugulin ang luha
+n~g paghin~ging tawad sa Poong Maygawa
+at magsi-pan~gakong di na magnanasa
+sa linaguing gaw�ng asal na masam�.
+
+  Upanding kung baga't makita n~g Dios
+na tayong lahat na'y nagbabagong loob,
+mahab�g at di na ituloy ang po�t
+bags�k n~g parusang kakilakilabot.
+
+  Kaya sino kamang nagpapakahimbing
+sa layaw n~g mundo, dibdib mo'y pukawin
+hangang may panahon ay samantalahin
+yaong pagsisising lubos na taimtim.
+
+  Yamang talastas mo na ang ating b�hay
+ay hind� lalagui sa lupang ibabaw
+at may takdang guhit yaong kamatayan
+na pagtuntong doo'y tap�s na ang layaw.
+
+  Kaluluwa natin ay pilit haharap
+sa handang Hukoman na sakdal n~g taas
+at uusisain ang lahat at lahat
+inasal sa mundo't gawang hind� tap�t.
+
+  Gahanip mong sala'y walang m�kakanlong
+sa tunog n~g Juez na tatanong doon
+at kung malining na'y gagawin ang hatol
+sa dalawang bagay na maguiguing ukol.
+
+  At sa pagdurusa'y kung doon mahulog
+ang maguing pasiy� n~g hatol n~g Dios,
+yaon ang d�litang k�kilakilabot
+at hirap na walang hangang pagkatapos.
+
+  Kaya mabuti rin ang may binhing has�k
+budbod na panan�m sa bayan n~g Lan~git
+upanding mag-ani n~g linamnam tam�s
+at kaligayahang walang kahulilip.
+
+  Ang Imperiong yao'y hind� napapasok
+n~g kahima't sino'y n~g ligalig lungkot
+palibhasa'y bayan n~g santas at santos
+na nan~gag-aalay n~g puri sa Dios.
+
+  Doo'y walang gabi ang saad sa akl�t
+wala namang araw, buang sumisikat
+ang kapangyarihan n~g Dios na wag�s
+ay labis sa madl�ng tanglaw na liwanag.
+
+  Naroon din nama't iyong makikita
+ang luklukang hayag n~g V�rgen Mar�a
+alay ang maraming puri't pagsasay�
+n~g m~ga V�rgenes sa payapang Gloria.
+
+  Ang ligayang yao'y walang pagkatapos
+walang pagkabago at lubos na lubos
+hindi paris dito na sa munting lug�d
+dusang langkay langkay ang ganting kasun�d.
+
+  Kaya n~ga ang dapat ay magsamantal�
+hangang may panaho'y talikdan ang sala
+at huag p�wili sa tamis n~g lasa
+nitong bun~gang mundo't may lihim na pakl�.
+
+  Yao'y pawang daya't lal�ng na hikayat
+n~g taga Averno, kaya n~ga ang dapat
+gamitin ang tatlong katutubong sangkap
+at ang kaluluwa'y nang d� mapahamak.
+
+  Kun ang lakas natin ay mapipipilan
+ay huminging tulong sa kapangyarihan
+n~g Poong Lumikha, at d� papayagang
+masupil n~g lilong digma n~g kaaway.
+
+  Ating dalan~ginin n~g ta�s sa dibdib
+yaong kamatayang sakdalan n~g tam�s
+kaluluwa nati'y nang upang magkam�t
+niyaong Luwalhating walang kahulilip.
+
+  Sukat hangang dito, Marcela ang gal�w
+n~g m~ga pagpit�s nitong lamang bayan,
+ang magandang suy� nawa'y ipatnubay
+n~g may awang Lan~git hangang nabubuhay.
+
+  Ang ating harapin ay ang makatumb�s
+sa ama at inang namuhunang hirap
+--Oo n~ga Dalmacia at kang matutupad
+yao'y mamumun~ga n~g magandang palad.
+
+  Nanatili nan~gang kanilang ilagan
+ang madl�ng paraya nitong kamunduhan
+at walang hinar�p kund� ang mag-alay
+n~g magandang suy� sa m~ga magulang.
+
+
+
+
+IS�NG TAGUBILIN.
+
+
+  Sa bak�s n~g yapak n~g kadalagahan
+ang lumagdang isip nito'y nag-aalay
+n~g munting gunita na kunang ulir�n
+yaon kay Marcela't kay Dalmaciang b�hay.
+
+  Kung baga sa isang Araw na sumikat
+ay d� nan~gulimlim ang pagliliwanag
+buhat sa mul� pa n~g pagkakalapat
+n~g kanilang dibdib na parang sinukat.
+
+  Ang ali't alin mang datn�n n~g ligamgam
+ang sing-isang puso nila'y nagdaramdam
+gay�n sa ligaya namang kinakamtan
+walang natatan~ging pagsasarilinan.
+
+  Kung sakasakali at may maling isip
+ang ali't alin mang sinsay sa matuid
+ay nasasansala at naihahatid
+hangang sa hantun~gan n~g itatahimik.
+
+  Sila'y marurunong magbigay pitagan
+sa bala't bala nang dapat na igalang
+ito'y pakorona't putong na ban~gibang
+sa puri n~g m~ga nagpalang magulang.
+
+  Maiin~gat silang magbalot sa lihim
+n~g puring hind� pa panahong sayan~gin
+magagandang loob, marunong tumin~gin
+sa b�hay n~g dukhang d� gawing pansinin.
+
+  Nan~gag-aabuloy n~g makayang hab�g
+sa kahit sinomang lugami sa hirap,
+hind� nabubuy� sa maling hikayat
+n~g mapag anyayang isip sa pahamak.
+
+  Ang magyao't dito at makipanayam
+sa d� kaugali ay naguiguing bawal,
+lalo na't ang gawi n~g m�kakararal
+ay manirang puri n~g sa ibang b�hay.
+
+  At kahit binaka n~g Haring pag-ibig
+yaon kay Dalmaciang matibay na dibdib
+ay hind� nangyari na ipinalupig
+at ipinagtang�l n~g sariling bait.
+
+  Bilang naguing kut� ay ang pagninilay
+at ang pagka hab�g sa m~ga magulang,
+pinilit ang loob na makipaglaban
+sa dahas n~g sinta nama'y nagtagumpay.
+
+  At ang nanatiling nasok sa panimdim
+sa kay Jesucristo ang puso'y ihain
+huag magasawa't baka ang sapitin
+ay ang dalamhati sa kakasamahin.
+
+  Sinabi kong ito'y d� naman paghadl�ng
+sa m~ga dalagang panahong niniral
+at ang matrimonio'y mahalagang bagay
+kung sakasakali't mapag-iin~gatan.
+
+  Ya�n ang halamang habilin ni Cristo
+pinangagalin~gan n~g tawo sa mundo
+diyan nagbubuhat ang Papa't Obispo
+Cardenal at saka ang m~ga Ministro.
+
+  Anopa't kung bag� mapag-iin~gatan
+ang pagkakalin~ga sa Santong halaman
+dito pa sa lupa'y pakikinaban~gan
+hangang sa lumipat n~g payapang bayan.
+
+  N~guni't kun ang dahil n~g pag-aasawa
+n~g isang babayi sanhi sa anyaya
+n~g mundo, at hind� bibigyang halag�
+ang pagmamahalan maha~ga'y hind� na.
+
+  Kaya n~ga � m~ga binibining hirang
+kayo sa sariling laguing magninilay
+at hing�n sa Dios na paliwanagan
+kun ang inyong isip ay pinagdidimlan.
+
+  Muhang halimbaw� at kayo'y pumaris
+doon kay Dalmaciang dunong na mag-isip
+hind� nabighaning natol sa pag-ibig
+at ang alaala'y ang huling sasapit.
+
+  At kung mangyayari mahalintularan
+yaong kay Marcelang mapayapang b�hay
+hind� nabighaning ang puso'y ibigay
+sa parayang hil�ng nitong kamunduh�n.
+
+  Ang pagka dalaga'y hihiguit pa mandin
+sa apat na puong ta�n kung bilan~gin
+walang hinahar�p kund� ang maghain
+niyaong pagmamahal sa in�ng nag-angkin.
+
+  Kaya n~ga � m~ga binibining irog
+na ina-alayan niyaring paglilingkod
+maraming salamat kung ang iyong loob
+sa gandang anyaya'y magsi-alinsunod.
+
+  Yaong pagsasamang walang kasing tam�s
+ni Marcela't saka ni Dalmaciang ibig
+kunang halimbawa't nang upang magk�mit
+n~g kaaya-ayang b�hay na tahimik.
+
+  At kung magkagayo'y maraming salamat
+sa napapanahon n~g PAMUMUKADKAD
+kahimanawari'y mag si PAMULAKLAK
+sabog kong tagur� n~g MAGANDANG PALAD.
+
+
+WAKAS
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Landas na Tuntunin, by Jos� Morante
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LANDAS NA TUNTUNIN ***
+
+***** This file should be named 14215-8.txt or 14215-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/4/2/1/14215/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and the Project
+Gutenberg Online Distributed Proofreading Team based on images
+generously made available by the University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/14215-8.zip b/old/14215-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..a5527d8
--- /dev/null
+++ b/old/14215-8.zip
diff --git a/old/14215-h.zip b/old/14215-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..8fb8272
--- /dev/null
+++ b/old/14215-h.zip
diff --git a/old/14215-h/14215-h.htm b/old/14215-h/14215-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..b4a1384
--- /dev/null
+++ b/old/14215-h/14215-h.htm
@@ -0,0 +1,3331 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+<head>
+<meta name="generator" content="HTML Tidy, see www.w3.org" />
+<meta http-equiv="Content-Type"
+content="text/html; charset=iso-8859-1" />
+<title>The Project Gutenberg eBook of Landas na Tuntunin, by JOS&Eacute; MORANTE</title>
+<style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    P {  margin-top: .75em;
+         text-align: justify;
+         margin-bottom: .75em;
+         }
+    H1,H2,H3,H4,H5,H6 {
+         text-align: center; /* all headings centered */
+         }
+    HR { width: 33%;
+    margin-top: 1em;
+    margin-bottom: 1em;
+       }
+    BODY{margin-left: 10%;
+         margin-right: 10%;
+        }
+    .linenum  {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */
+    .note     {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */
+    .blkquot  {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */
+    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */
+    .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;}
+
+    .poem             {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;}
+    .poem br          {display: none;}
+    .poem .stanza     {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .poem span        {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+    .poem span.i2     {display: block; margin-left: 2em;}
+    .poem span.i4     {display: block; margin-left: 4em;}
+    .poem .caesura    {vertical-align: -200%;}
+    // -->
+    /* XML end  ]]>*/
+
+</style>
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Landas na Tuntunin, by Jos� Morante
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Landas na Tuntunin
+
+Author: Jos� Morante
+
+Release Date: November 30, 2004 [EBook #14215]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LANDAS NA TUNTUNIN ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and the Project
+Gutenberg Online Distributed Proofreading Team based on images
+generously made available by the University of Michigan.
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<pre>
+<br />
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+</pre>
+
+<p>&nbsp;</p>
+<h1><a href="images/001.png"><img src="images/001t.jpg" border="0"
+alt="Landas na Tuntunin" width="242" height="366" /></a></h1>
+
+
+<br />
+
+
+<h2>TUL&Aacute;NG KINATHA</h2>
+
+<h2>NI</h2>
+
+<h1>Jos&eacute; Morante</h1>
+
+<h2>NA</h2>
+
+<h2>PINAMAGATANG</h2>
+
+<h1>LANDAS NA TUNTUNIN</h1>
+
+<h2>AT</h2>
+
+<h2>Dito'y matatausan ang LIWANAG n~g nan~ga-mulat sa KADIMLAN</h2>
+
+<h3>IKALAWANG PAGKALIMBAG</h3>
+
+<h3>MAYNILA, 1918.</h3>
+
+<h4>IMPRENTA, LIBRERIA AT PAPELERIA</h4>
+
+<h3>NI</h3>
+
+<h4>J. MARTINEZ<br/>
+34-36 P. Moraga, 108 P. Calder&oacute;n at 253
+Cabildo,<br/>
+Intramuros TEL&Eacute;FONOS 5005 y 3283</h4>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<a id="Talaan_ng_Nilalaman" name='Talaan_ng_Nilalaman'></a>
+
+<h2>Talaan ng Nilalaman:</h2>
+
+<table summary="Contents" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="5%"></td>
+<td width="95%">
+
+<p><a href="#intro">Unang pankat</a></p>
+<p><a href="#intro">Pun&ograve; nang salit&acirc;</a></p>
+
+<p><a href="#chap2a">Ikalawang pankat</a></p>
+<a href="#chap2a"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pagbabalik ni
+Dalmacia</span><br /></a>
+<a href="#chap2b"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pag-alis ni
+Dalmacia</span><br /></a>
+
+<p><a href="#chap3a">Ikatlong pankat</a></p>
+<a href="#chap3a"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pagbabalik ni Dalmacia n~g
+kinabukasan</span><br /></a>
+<a href="#chap3b"><span style='margin-left: 1em;'>Palasinta n~g binatang si
+Constancio</span><br /></a>
+<a href="#chap3c"><span style='margin-left: 1em;'>Nang matapos nang basahin ni
+Marcela ang padal&aacute;ng sulat</span><br/>
+<span style='margin-left: 1em;'>ni Constancio</span><br /></a>
+
+<p><a href="#chap4a">Ikaapat na pankat</a></p>
+<a href="#chap4a"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pag babalik ni
+Dalmacia</span><br /></a>
+<a href="#chap4b"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pagbasa ni Marcela sa
+pan~galawang hibik ni Constancio tungkol</span><br />
+<span style='margin-left: 1em;'>sa pag-ibig.</span><br /></a>
+<a href="#chap4c"><span style='margin-left: 1em;'>Sag&oacute;t ni
+Marcela.</span><br /></a>
+<a href="#chap4d"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pagsag&oacute;t sa sulat ni
+Constancio.</span><br /></a>
+<a href="#chap4e"><span style='margin-left: 1em;'>Ang panag&oacute;t ni Dalmacia kay
+Constancio.</span><br /></a>
+<a href="#chap4f"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pag owi ni
+Dalmacia.</span><br /></a>
+
+
+<p><a href="#chap5a">Ikalimang Pankat</a></p>
+<a href="#chap5a"><span style='margin-left: 1em;'>Ang pagbabalik ni Dalmacia sa
+tip&aacute;ng kinabukasan.</span><br /></a>
+
+<p><a href="#last">Is&aacute;ng Tagubilin</a></p>
+
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<h2><a id="Paunawa"
+name='Paunawa'>
+Paunaw&agrave; sa tan&aacute;ng babasa</a></h2>
+
+<table summary="Paunawa" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+
+
+<span style='margin-left: 1em;'>Man&aacute;ng isang gab&iacute;ng
+ako'y nag liliban</span><br />
+sa makawiwiling liwanag n~g Buan<br />
+kaguiat nagunit&acirc; ang pinag-usapan<br />
+dalawang dalagang nagsasalitaan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pinan~gahasan kong ilagd&acirc; sa
+papel</span><br />
+ang lug&oacute;d n~g puso, at anong gagauin<br />
+kung d&iacute; makatagal at kusang hapuin<br />
+ang isip, sa gayong lawig n~g baybain.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bakit sa panahong ito'y
+nararapat</span><br />
+na ang kahit sino'y magtaglay n~g in~gat<br />
+sa gugol na pagod, at may munting lins&aacute;d<br />
+p&aacute;asahan mo nang may kataling pintas.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya sa tul&acirc; kong m~ga
+itititik</span><br />
+ang paunang samo, pantas na lilirip,<br />
+huag paghanapan n~g malasang tamis<br />
+ang bub&oacute;t na bun~ga n~g unsiaming isip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung sa pag basa mo'y may mapansing
+hind&iacute;</span><br />
+tama ang sabi ko't sa isip mo'y mal&iacute;,<br />
+huag hahatulan n~g sir&aacute;'t ang hin~gi<br />
+sa pagtutulin mo ay magwari-wari.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't kung kaya gumugol n~g
+pag&aacute;l</span><br />
+ang malampang isip kahit gumagapang,<br />
+adhika n~g puso'y maguing munting tul&aacute;y<br />
+sa tawiring hirap niyaring abang b&uacute;hay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung wala ka mang mapupulon~g
+lug&oacute;d</span><br />
+sa bun~ga n~g aking pinuhunang pagod,<br />
+ito'y mabuti ring aliwan n~g lungkot<br />
+lalo't dinadalaw n~g sam&aacute; n~g loob.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahangang dito't ang boong
+pasiy&aacute;</span><br />
+ay nasasa iyo pantas na babasa,<br />
+sa isasariw&acirc; at ikalalanta<br />
+ay naroroon din ang aking pag-asa.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+<h2><a id="intro" name='intro'><b>Pun&ograve; nang salit&acirc;<br/>
+Unang pankat</b></a></h2>
+
+<table summary="Puno" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="28%"></td>
+<td width="72%">
+
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa isang baybaing liban~gan n~g
+hapis</span><br />
+na nasasakupan n~g bayang Erca&ntilde;&eacute;s<br />
+nayong ma-alindog na nakakaratig<br />
+n~g lansan~gang ilog sa alat na tubig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa po&oacute;k ding ito'y may isang
+bakuran</span><br />
+na katuatua't dami n~g halaman,<br />
+kaya't sa bulaklak na inia-alay<br />
+magtatam&oacute;ng lug&oacute;d ang mat&aacute;ng
+tatan&aacute;w.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa kalaguitnaan halamanang
+ito</span><br />
+ay mayroon namang marikit na kubo<br />
+handang palamigan sa buan n~g Mayo <br />
+kun ang alinsan~gan ay sumisimbuy&oacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dito ri't d&iacute; iba'y may
+himalang dik&iacute;t</span><br />
+na isang dalagang matalinong isip,<br />
+anopa't sinoman sa mak&aacute;mamasid<br />
+ay mahahalatang may lumbay sa dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Man&aacute;ng isang dapit hapong
+makaraan</span><br />
+ang dalawang tugtog sa pala-oras&aacute;n,<br />
+dalaga'y nanaog tangk&aacute;ng maglilibang<br />
+sa magandang kubong talagang aliwan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kapagdating doo'y biglang
+napahilig</span><br />
+kasab&aacute;y ang taghoy luhang nag babatis<br />
+&iexcl;ay am&aacute;ng am&aacute; ko! ang inahihibik<br />
+&iquest;ano't inulila ang anak mong ibig?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iexcl;Ay amang ama kong
+nagpal&acirc; sa akin</span><br />
+am&aacute;ng nag alaga n~g kay inang lihim<br />
+d&iacute; ka na naawang iwan sa hilahil<br />
+akong abang bugtong sa sintang panan&iacute;m!<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Saan magpupul&oacute;'t
+kan~ginong pagtan&aacute;w</span><br />
+pipitas n~g bun~ga n~g iyong palayaw?<br />
+wala na banta ko't hangang kamatayan<br />
+ang pagpapal&acirc; mo'y di na madudul&aacute;ng.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At diy&aacute;n sa iyong buhay na
+sinapit</span><br />
+ay walang wala nang oras na tahimik<br />
+at kulang ang aking luhang nagbabatis<br />
+sa tind&iacute; n~g dusa't bumubugsong s&aacute;kit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iexcl;Ay amang ama ko kung
+magunamgunam</span><br />
+madl&aacute; mong pag-irog at pagpapalayaw<br />
+ay wala nang lan~git yaring abang b&uacute;hay<br />
+kund&iacute; ang malipat sa payapang bayan!<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hangang naririto sa bayang
+malungkot</span><br />
+at yaring b&uacute;hay ko'y hind&iacute; nal&aacute;lagot<br />
+ay hind&iacute; titiguil ang luhang bubuhos<br />
+sa hapd&iacute; n~g aking nasasaktang loob.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iexcl;Hahanapin ko nang
+matagp&ocirc; ang landas</span><br />
+na pinagdaanan n~g iyong pag lipat<br />
+sa kabilang mundo't aanhing maglu&aacute;t<br />
+ay wal&acirc; na akong amang lumilin~gap!<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa mawika ito hin~ga'y
+nagka-buh&oacute;l</span><br />
+kaya n~ga't napatid ang masinsing tagh&oacute;y,<br />
+ay siyang pagdating nam&aacute;ng nagkata&oacute;n<br />
+katotong dalaga n~g na sa lingatong.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa mamasda'y dagling
+nilugs&oacute;'t dinam&aacute;</span><br />
+tinut&oacute;p ang noo't dibdib n~g may dusa<br />
+saka tinawagan, ang wika'y &iexcl;Marcela!<br />
+siyang pagka-ugpong nan~giling hinin~g&aacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Mata'y idinilat at saka
+nagturing</span><br />
+&mdash;salamat, Dalmacia, at ikao'y dumating<br />
+ako'y nakalimot at ang mul&aacute;ng dahil<br />
+sa b&uacute;hay n~g aking amang guiniguiliw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pinat&aacute;y sa maling hatol n~g
+kastila</span><br />
+n~g dahil sa sumbong n~g masamang dila,<br />
+ito nama'y dina halos nawawala<br />
+sa piling n~g aking lihim na gunita.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Oo d&iacute; ko sana dapat na
+damdamin</span><br />
+kun ang kamataya'y sa Dios nangaling,<br />
+n~guni't sa k&aacute;nulo n~g dilang Luciper<br />
+&iquest;aling pusong anak ang d&iacute; pupugnawin?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya wala na n~ga akong
+kahilin~gan</span><br />
+sa Dios kung hind&iacute; bawian n~g b&uacute;hay,<br />
+pagka't ang malipat sa payapang bayan<br />
+ay wala nang pusong marunong mag damdam.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga, Dalmacia, ako'y nag
+a-agap</span><br />
+guiliw na kapatid n~g pag hin~ging tauad<br />
+sapagka't d&iacute; natin talastas ang oras<br />
+n~g kamatayan kong di na magluluat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa mawika ito Dalmacia'y
+nalugmok</span><br />
+nalagl&aacute;g ang luha't nag buntong himutok<br />
+walang katuirang nagpapahintulot<br />
+na sa dalamhati b&uacute;hay mo'y matapos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Magwari-wari ka't tin~galin n~g
+isip</span><br />
+ang pagkalarawan n~g santong matuid,<br />
+na ang lumalabag sa dunong n~g Lan~git<br />
+ay walang wala nang aantaing bihis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pawi ang lumbay mo at
+ipaubaya</span><br />
+sa Dios na Am&aacute; ang boong bahala,<br />
+walang mangyayari sa tahanang lupa<br />
+na hind&iacute; sa dunong niya nagmumula.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Lisan ang pighat&iacute; at
+alalahanin</span><br />
+ya&oacute;ng hul&iacute;ng b&uacute;hay nating lilipatin<br />
+dito'y walang utang na maitatakuil<br />
+sa Dios na hind&iacute; daratn&aacute;n n~g sin~gil.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung katotohanang nagbuhat sa
+upat</span><br />
+b&uacute;hay n~g tatang mo ang pagka pahamak<br />
+asahan mo Selang hind&iacute; magluluat<br />
+darating ang ganti,t, oras na katap&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At doon sa iyong han~g&aacute;d na
+m&aacute;dal&iacute;</span><br />
+ang b&uacute;hay mo't dahil sa laking pighati<br />
+iyong pagsisiha't baka maguing sanh&iacute;<br />
+n~g d&iacute; pagkakamit Bayang Luwalhati.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sukat hangang dito, giliw na
+kapatid,</span><br />
+d&iacute; naman pag-aral at pag-unang bait,<br />
+iyong pagpilitang iwaks&iacute; n~g isip<br />
+ang pighating laban sa Santong matu&iacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Walang nararapat kund&iacute; ang
+umayos</span><br />
+sa kapangyarihan n~g lumik-hang Dios<br />
+sanlibo mang ama ang siy&aacute;ng matapos<br />
+&iquest;ano't daramdamin sa Lan~git na tul&oacute;t?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pusong malulunod sa pighati't
+lumbay</span><br />
+sa lagl&aacute;g n~g payo'y kusang nanimbulan,<br />
+sa oras ding yao'y ipinagwaksihan<br />
+ang katalong sindak na kinakalaban.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Salamat sa iyo Dalmacia kong
+kasi</span><br />
+sa pagpapala mo't guinawang sakbibi<br />
+at kulang ang aking dilang magpupuri<br />
+sa dapat kilanling lubos mong kandili.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na dahil sa iyong payo't
+pag-aampon</span><br />
+ligalig n~g aking puso'y huminahon<br />
+kung d&iacute; mo dinatn&aacute;n, banta ko'y nagtul&oacute;y<br />
+yaring abang b&uacute;hay sa pagkakabuhol.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni ang hil&iacute;ng ko'y isang
+kasayahan</span><br />
+na makapapawi sumimot n~g lumbay<br />
+&mdash;oo n~ga Marcela't ang lahat n~g iy&aacute;n<br />
+sa araw n~g bukas ay magagampan&aacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni tulutan mo na kita'y
+lisanin</span><br />
+si ama't si ina'y in&iacute;p na sa akin<br />
+at baka ano nang kanilang isipin<br />
+magmula kan~gina n~g di ko pagdating.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At bukod sa rito'y dapat
+ipagsabi</span><br />
+sa sintan~g ina mo, bagay na nangyari<br />
+at baka sakali na sa dakong hul&iacute;<br />
+ako ang patalba't buntuh&aacute;n n~g sisi.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>D&iacute; lig&aacute;w na balak,
+Dalmacia, kong mutia</span><br />
+n~guni at ako rin ang sumasangsala<br />
+sapagka't ang lumbay na gumagambala<br />
+ay wala na't n~gayo'y lubos na payapa.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya huag mo nang hatd&aacute;n n~g
+balisa</span><br />
+ang dibdib n~g aking minumutiyang in&aacute;<br />
+at ya&oacute;n ay isang makad&aacute;ragdag pa<br />
+sa pighating dulot n~g pagkaulila.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At huag mo sanang lisanin n~g
+bigl&aacute;</span><br />
+akong bagong bagong ahon sa dalita<br />
+&mdash;Marcela'y bukas na tayo magpasasa<br />
+n~g balabalaking magbibigay tua.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kay ama't kay ina ang gagawing
+sanh&iacute;</span><br />
+na kitang dalawa'y dito mananah&iacute;<br />
+kaya paalam na't iwaks&iacute; n~g budh&iacute;<br />
+ang lab&aacute;g na iyong pagdadalamhati.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Paasahan mo nang sa araw n~g
+bukas</span><br />
+bilang na iisa ang tugtog n~g oras <br />
+magbabalik ako't nang up&aacute;ng maglu&aacute;t<br />
+sa kubo ring ito kita mag-uusap.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Maraming salamat kapatid na
+irog</span><br />
+ako sana'y huag makanlong sa limot<br />
+kung may b&uacute;hay lak&aacute;s naman ay mag-utos<br />
+at sa makakaya'y nahahandang lingkod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Abo't ang kamay ko't kita'y
+magyakapan</span><br />
+hagkan muna kita't ako nama'y hagk&aacute;n<br />
+maguin~g tandang saksi n~g pagmamahalan<br />
+at sa tip&aacute;ng oras kita'y ina-antay.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap2a" name='chap2a'>Ang pagbabalik ni Dalmacia</a></h2>
+
+<h2><b>Ikalawang pankat</b></h2>
+
+<br />
+
+
+<p>DALMACIA.&mdash;Narito na ako Marcela.</p>
+
+<p>MARCELA.&mdash;&iquest;Komusta?</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Mabuting awa n~g Dios, walang ligamgam na
+anom&aacute;n, itinan&oacute;ng sa akin na kun bakit ako naluatan
+kahapon, ang nagu&iacute;ng sag&oacute;t ko'y nagkawili lamang kita
+sa pag-uusap, na kun an&oacute; ang mabuting sukat isiping
+paghahanap b&uacute;hay; sa sag&oacute;t kong ito'y nalagl&aacute;g
+ang kanilang luha at ako'y niyakap na pinakahigp&iacute;t n~g aking
+in&aacute;, at ang idinugtong na pan~gun~gusap naman nang aking
+am&aacute; ay ganito Pakingan mo at akin~g kakantah&iacute;n.</p>
+
+<p>MAR.&mdash;Oo n~ga, ang damdam ko'y makaliligaya.</p>
+
+<table summary="marcela" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+
+<span style='margin-left: 1em;'>Oh bunsong ligaya niyaring aming
+dibdib</span><br />
+bulaklak n~g tua't bun~ga n~g pag-ibig<br />
+iyong halamanin sa lin&aacute;ng n~g dibdib<br />
+itong tagubiling aking ihahas&iacute;k.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Unang una bunso'y tibayan ang
+loob</span><br />
+n~g m~ga pag-asa sa totoong Dios<br />
+at ang ikalawa'y huag kang lilimot<br />
+n~g m~ga pagtup&aacute;d sa ban&aacute;l na utos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang pagka-awa sa kapua
+tawo</span><br />
+huag lilimutin, Dalmaciang anak ko,<br />
+at ya&oacute;n ang binh&iacute;ng pag-aanihan mo<br />
+sa kalilipatang huling Paraiso.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang lahat n~g aking m~ga
+tagubilin</span><br />
+buns&oacute; sa dibdib mo ay papagtibain<br />
+at ito ang gab&aacute;y na guguyabin&iacute;n<br />
+hangang binibig-yan n~g b&uacute;hay na angk&iacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ik&aacute;w aming bunso'y
+magpapakatimbang</span><br />
+sa lakad n~g mundo't panahong niniral<br />
+kung sakasakali't makapag tagumpay<br />
+payapa ka rito't hangang hul&iacute;ng b&uacute;hay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa mundo'y pag di ka natutong
+nan~gilag</span><br />
+at d&iacute; tinalasan ang mata n~g in~gat<br />
+walang malay-malay nayapos ka't sukat<br />
+niyaong pan~ganyayang lihim na pahamak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang parang kapatid na
+pagsusuyuan</span><br />
+buns&oacute; ko, Dalmacia'y pailagilagan,<br />
+sapagka't ang lihim niyang kalooban<br />
+ay di mo talastas ang patutun~guhan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At huag ka namang
+magpapakaniig</span><br />
+sa may asawa na n~g pakikipanig<br />
+sapagka't kung minsa'y pinapagdurun~gis<br />
+n~g palabintan~gin ang puring malinis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sukat hangang dito, Dalmacia kong
+guiliw</span><br />
+tan&aacute;ng mahalagang aking tagubilin,<br />
+sapagka't ang takda nitong b&uacute;hay natin<br />
+ay di natatanto oras n~g pagdating.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ya&oacute;ng ating bukid kung ako'y
+manaw na</span><br />
+ihanap n~g tawong marunong magsaka<br />
+na may sadyang bait na nakikilala<br />
+nang di ka dalawing n~g pagkakasala.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang magsasaka, Dalmacia'y
+gano&oacute;n</span><br />
+marami ang m~ga ... liban sa d&iacute; gayon;<br />
+ang hahanapin mo'y ang tawong marunong<br />
+magmahal sa puri't may sariling hatol.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung may panira namang
+ihahatid</span><br />
+na dinadaya ka sa ani n~g bukid<br />
+ay magpakunu&aacute; n~g malaking galit<br />
+nang may kamtang tu&aacute; ang may dalang inguit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't an~g han~g&aacute;d ay
+iyong bawiin</span><br />
+sa mabuti't siy&aacute; ang papagsakahin,<br />
+ito'y asahan mo't kung ga sa patalim<br />
+ay lalong matalas sa sam&aacute;ng gagawin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hangang dito buns&oacute;'t kung
+baga sumapit</span><br />
+oras n~g b&uacute;hay ko't sa mundo'y pag-al&iacute;s<br />
+ay di kailan~gang iyong ipa-dapit<br />
+lalo't kapurih&aacute;n ang nasa n~g dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Huag na d&iacute; lamang
+maba&oacute;n sa hukay</span><br />
+ang kaawa-awang lupa kong katawan:<br />
+sa mawika ito nalagl&aacute;g na nam&aacute;n<br />
+ang luha't gayari ang hul&iacute;ng tinuran.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Katiwala kami n~g iyong
+paglipat</span><br />
+doon kay Marcela, pagka't sa hinagap<br />
+kun bagay sa tibay hind&iacute; naman sukat<br />
+magagaping dagl&iacute; n~g may lilong han~gad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Han~gang dito Sela't siyang
+pagkatiguil</span><br />
+niyong sa kay amang m~ga tagubilin<br />
+anaki sumilang ang m~ga bituin<br />
+at naliwanagan isip kong madilim.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<p>DALMACIA.&mdash;&iquest;An&oacute; baga Marcela ang las&aacute;p
+mo sa m~ga tagubilin n~g aking am&aacute;?</p>
+
+<p>MARCELA.&mdash;Makaliligayang m~ga pan~gun~gusap na dapat
+halamanin sa lin&aacute;ng n~g malinis na pagtup&aacute;d at
+papamun~gahin n~g bun~gang dapat iyalay n~g sinomang tawo sa
+ban&aacute;l na hiling n~g Santong matuid: mabuting am&aacute; at
+nau-ukol pakamahalin n~g isang irog na anak; datapua't makalalansag
+sa dibdib nang may pag sintang anak sa giliw na ama.</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Ah oo n~ga, tunay ang iyong turing, at ibinabalita
+ko sa iyo n~gayon, na no&oacute;ng inilalaglag n~g aking am&aacute;
+sa pangdin~gig ko ang butil n~g magandang aral, ay tunay na sa
+balang sabi, ay nakikibagay ang pat&aacute;k n~g matam&iacute;s
+kong luha na ito'y ibinabalong niyaong gunigun&iacute;, na paano
+kaya kung dumating ang panahon n~g aking pagkaulila. &iquest;Gaano
+kaya ang dami n~g kakabakahin kong digm&aacute; n~g hinagpis? Sa
+banta ko'y di matatantusan at mapipilitang ilugm&oacute;k sa
+ipagdaramdam ang magkaroon man ako n~g matigas na puso at alipala'y
+di na mangyayaring sapitin ko pa ang ako'y maiwan at ligaya ko na
+sa oras na yaon ang ako'y masama sa lupang mapalad na kalilibin~gan
+n~g irog kong am&aacute;. Hangang dito Marcela ang nangyari sa oras
+na ako'y pinan~gan~garalan; nguni't pinapansin ko sa iyo n~gayon,
+na &iquest;kun bakit magmula kan~ginang ako'y nagsasalita, ay
+nakikisabay nam&aacute;n ang pagdaloy n~g iyong m~ga luha sa
+mata?</p>
+
+<p>MAR.&mdash;&iexcl;Ay Dalmacia! &iquest;Aling puso n~g may
+pagsintang anak ang di bubugsuan n~g paghihinagpis at manariwang
+mul&iacute; ang nalalantang puno n~g pighati? &iexcl;Ay amang ama
+ko! &iquest;Saan ka naroon?</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Marcela, maghusay ka n~ga n~g loob at maala-ala ko
+pala'y kahapon ay humihiling ka sa akin n~g isang kasayahan,
+n~gayon ay wala naman maiya-alay sa iyo kundi isang maikling
+kundiman.</p>
+
+<p>MAR.&mdash;Tunay n~ga ba? Salamat Dalmacia kun gayon ang
+kinasasabik&aacute;n kong kanta mong kundiman at upanding makaputol
+n~g muling nag usbong kong kalumbayan, at kun magka gayo'y asahan
+mo nam&aacute;ng may kapalit akong k&aacute;kantah&iacute;n sa
+iyo.</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Gano&oacute;n ba?</p>
+
+<p>MAR.&mdash;Oo.</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Kun gayo'y pakingan mong magal&iacute;ng.</p>
+
+
+<table summary="dalmacia" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+
+<span style='margin-left: 0.5em;'>Oh! m~ga bulaklak n~g nagtayong
+kahoy</span><br />
+at ikaw amihang malamig na simoy<br />
+magbalita kayo n~g aking pagtaghoy<br />
+sa kinalalag-yan n~g ihihinahon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kayong sarisaring ibong
+lumilipad</span><br />
+at ang palay palay na han~ging habagat<br />
+ibalita ninyo ang daing n~g hirap<br />
+sa kinalag-yan n~g ipapanatag.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At d&iacute; maglulubay ako n~g
+pagluhog,</span><br />
+kahima't dalita ang awang ihulog<br />
+ay di mag sasawa ako n~g pagpulot<br />
+at ituturing ding ligaya n~g loob.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Halihalimbawang maguing takdang
+guhit</span><br />
+n~g kamatayan ko ang sa pusong nais<br />
+ay ituturing ding ligaya n~g dibdib<br />
+lalo't mahalatang nagdadalang hapis.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<p>DALM.&mdash;Tap&oacute;s na Marcela &iquest;An&oacute;
+bag&aacute; ang din~gig mo?</p>
+
+<p>MAR.&mdash;Marikit na pagkayari Dalmacia ang kundiman mong
+iy&aacute;n &iquest;Sino bag&aacute; ang may gawa n~g
+kath&aacute;?</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Hind&iacute; ko masabi sa iyo, sapagka't iy&aacute;n
+ay narinig ko lamang sa isang taga....</p>
+
+<p>MAR.&mdash;Banta ko'y isang pusong nakalutang sa maalong dagat
+n~g karalitaan, na ang inahihibik ay mapasampa sa pampang n~g
+katiwasayan.</p>
+
+<p>DALM.&mdash;Tila n~ga; datapua't maala-ala ko pala'y &iquest;di
+baga ang wika mo kan~gina'y pagkatapos ko n~g pagkant&aacute; ay
+ikaw naman?</p>
+
+<p>MAR&mdash;May nasubukan ka na ba?</p>
+
+<p>DALM&mdash;Wala n~ga, n~guni't baka mo malimutan.</p>
+
+<p>MAR&mdash;Kailan ma'y kawangis n~g guinto ang aking pan~gako, at
+nang makilala mo'y iyong panain~gahan.</p>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+
+<table summary="kapatid" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Sisimulan ko na, kapatid na
+guiliw</span><br />
+ang kantang kundimang iyong hinihiling<br />
+di anhi'y may dagat, na hayag ma'y lihim<br />
+mababaw ay hindi matarok ang lalim.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa dalang hiwaga n~g nasabing
+dagat</span><br />
+d&iacute; man mat&aacute;kahin ay manguiguilal&aacute;s<br />
+bato'y lumulutang na sakdal n~g big&aacute;t<br />
+at ang lumulubog ang magaang patp&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang m~ga isdang naglisaw sa
+tubig</span><br />
+makaliligayang malasin n~g titig<br />
+balang malalaki'y may tibong matulis<br />
+at ang balang munti ni walang palikpik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga at walang pan~gambang
+sagpan~g&iacute;n</span><br />
+at hind&iacute; gunita na makahihirin,<br />
+datapua't kung minsa'y nabubulunan din<br />
+kap&aacute;g ang sisil&aacute;'y panabong sasam&iacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At sa dalampasig n~g nasabing
+dagat</span><br />
+sabihin ang dami n~g batong nagkalat<br />
+ang katakataka't kaguilaguilal&aacute;s<br />
+munti ma't malak&iacute;, magkakasing big&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa kalaguitnaan n~g dagat ay
+gayon</span><br />
+ang sabi, mayroong mata&aacute;s na kahoy,<br />
+san~ga'y malalabay, daho'y mayamungmong<br />
+na nakalililim sa dagat na yaon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa puno n~g kahoy tubig na
+nunukal</span><br />
+walang kasingsar&aacute;p at sakdal n~g linaw<br />
+at sa dakong dulo'y kung anong dahila't<br />
+bibihirang tam&iacute;s ang m&aacute;nanamnam&aacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahangang dito Dalmaciang
+kapatid</span><br />
+ang kantang kundimang nahiling n~g dibdib<br />
+yao'y malaon na sa tandaang isip<br />
+boong kahuluga'y di ko nababatid.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Marcela, ang iyong kinantang
+kundiman</span><br />
+panahong kastila ang tinatamaan<br />
+kung n~gayo'y hindi na, at ang umi-iral<br />
+balang may matuid ang ina-ayunan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Gay&oacute;n man Marcela'y
+palalamn&aacute;n ko rin</span><br />
+dagat na mababaw ay sakdal n~g lalim<br />
+yaong kababawang ipinagtuturing<br />
+ang asal n~g tawong natatanaw natin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang kalalimang hind&iacute;
+matatarok</span><br />
+ay ang lihim nilang nan~gasasa loob<br />
+at ang m~ga bat&oacute;ng hind&iacute; lumulubog<br />
+ang sa mayayamang katuirang bukt&oacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Ang hindi pag lubog ay
+nakakatigan</span><br />
+n~g panuyo't suhol ang kapangyarihan<br />
+kun n~gayo'y wala nang pusong magdaram-dam<br />
+at ang naghahari'y Santong Katuiran.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang lumulubog na magaang
+patp&aacute;t</span><br />
+ay ang katuiran n~g tawong mahirap,<br />
+hind&iacute; palutan~gi't dahil&aacute;n sa bigat<br />
+niyaong naglulubog na pabatong pilak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sinasabing isdang nag lisaw sa
+tubig</span><br />
+na ang malalaki'y may tibong matulis,<br />
+masamang mayaman na ang ini-isip<br />
+sa b&uacute;hay n~g dukha'y umapit manlupig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Isdang maliliit sa aking
+palagay</span><br />
+dili iba't tayong maralitang b&uacute;hay<br />
+kahit may matu&iacute;d, ay napipilan<br />
+n~g masigl&aacute;ng lak&aacute;s niyaong kayamanan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang punong kahoy na sakdal n~g
+tayog</span><br />
+ang Pamahalaang ating sinusunod<br />
+san~g&aacute;ng malalabay ang nakalulukob<br />
+na kapangyarihan sa lahat n~g sak&oacute;p.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang sinasabing tubig na
+nunukal</span><br />
+sa puno n~g kahoy ay sakdal n~g linaw,<br />
+ang tap&aacute;t na hatol na d&iacute; nasisinsay<br />
+sa Santong matuid n~g kapangyarihan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>San~g&aacute;ng maliliit n~g
+nasabing kahoy</span><br />
+ay ang m~ga Juez, Kapitan at Hukom<br />
+na ang karaniwan ay nagsisihatol<br />
+n~g d&iacute; karampata't dahilan sa suhol.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na kapag hinatd&aacute;n n~g
+paban~gong suob</span><br />
+at n~g sarisaring maligayang handog<br />
+ay tulad sa bakal nana palalambot<br />
+at nailalagay sa ibiguing hutok.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang matang malinaw n~g Santong
+matuid</span><br />
+kusang binubulag dahil n~g pag-ibig<br />
+sa pilak, at di na halos ini-isip<br />
+ang kahihinatn&aacute;n sa huling sasapit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sinasabing batong magkakasing
+timbang</span><br />
+munt&iacute; sa malaki ang bigat at gaan<br />
+ang tawong nilikha sa aking palagay<br />
+guino&oacute; ma't dili iisa rin lamang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iexcl;Ay mundo! &iexcl;ay mundo!
+&iquest;kailan pa kaya</span><br />
+ang ipag babago n~g asal mong sama?<br />
+&mdash;Dalmacia'y mal&iacute; ka n~g pag-uunawa<br />
+ang mundo'y talagang bayan n~g dalita.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa mundo'y kung walang
+ipagpipighati</span><br />
+ay dapat tawaguing Bayan Lualhati,<br />
+kusang tapatin mo't kun sa aking wari<br />
+mundo'y parang batong kinukunang uri.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~g sa Dios Am&aacute;
+bag&aacute;ng pagmamas&iacute;d</span><br />
+sa balang may pusong wagas at malinis<br />
+sa kaniy&aacute; ay laan ang payapang lan~git<br />
+at sa pag durusa ang balang may dun~gis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya ang sinoman kung sa ganang
+akin</span><br />
+siy&aacute; ang bahala sa ibig puntahin<br />
+dalawa ang landas, datapua't bilin<br />
+huag pakaliwa't kanan ang tun~guhin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Lansan~gang kaliwa ang hind&iacute;
+pagsun&oacute;d</span><br />
+n~g tawo sa bilin at utos n~g Dios<br />
+nag papakahimbing sa biyaya't lug&oacute;d<br />
+na d&iacute; dinadalaw n~g gunita't takot.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang daang kanan ang hind&iacute;
+p&aacute;glih&iacute;s</span><br />
+sa utos n~g Dios na bigay kay Mois&eacute;s<br />
+ang magsipanuto doo'y magkakamit<br />
+niyaong lualhating walang kahulilip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dan~gan n~ga kung bakit at di
+m&aacute;gawian</span><br />
+n~g tawo sa mundo ang munt&aacute; sa kanan<br />
+&mdash;Marcela'y bihira't kun magkaroon man<br />
+ay di naghahan~gad n~g dan~g&aacute;l at yaman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pagka't mahaba nang panahon
+kapatid</span><br />
+ang dito sa mundo'y aking pagmamasid<br />
+ay wala pang tawong hind&iacute; nag-iibig<br />
+n~g yama't sa puri tin~gal&iacute;n n~g labis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kun ang m~ga sadyang kun&oacute; ay
+ulir&aacute;n</span><br />
+na sasalaminin n~g nan~gamamayan,<br />
+ay nan~gag bibil&iacute; n~g di karampatan,<br />
+niyang tindang sangkap sa pagka binyagan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Han~g&aacute;d sa pagyaman kaya
+lumilih&iacute;s</span><br />
+sa totoong landas n~g Santong matuid<br />
+ito'y siyang saksing dapat kunang linis<br />
+n~g nan~g&aacute;dadayang ating pag-iisip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya marami na ang ibig
+bumitaw</span><br />
+sa pagka romanong dating kinaguisn&aacute;n<br />
+dahil sa halata na kinakalakal<br />
+ang religiong itong kalinislinisan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iexcl;Ay manong ang aming
+paumanhing hib&iacute;k</span><br />
+n~g d&iacute; mabalisa kaming dating kabig!<br />
+magpakitang loob at huag lumih&iacute;s<br />
+sa katotohanang landas n~g matu&iacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Di bakit si Cristo niyaong
+nabubuhay</span><br />
+guinugol ang pagod hirap kamatayan<br />
+sa sang mundong tawo ay inia-alay<br />
+ang gan&aacute;p na awang d&iacute; han~gad sa yaman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang ugaling yao'y &iquest;naha't di
+mangyari</span><br />
+sa nan~g&aacute;riritong kuno'y kahalili<br />
+ni Cristo, ay bakit hind&iacute; bigyang saks&iacute;<br />
+n~g katotohanang pagkamakandili?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hindi't ang lagui naming
+namamasdan</span><br />
+ang kalakhang any&oacute; sa nan~gamamayan<br />
+lalo't walang limos ang dukhang namatay<br />
+ni hind&iacute; na nila ibig bendicionan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa bagay ang isang tawong
+ililibing</span><br />
+bendiciona't dili yao'y iisa rin<br />
+at wala nang daang baguhi't sirain<br />
+hatol n~g Justiciang tap&aacute;t na maglining.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kun ang bendici&oacute;n ang
+hagdang pagpanhik</span><br />
+sa pinagnanasang bayang matahimik<br />
+ay d&iacute; sana nila dapat ipagkait<br />
+yaong katungkulang ipagkakalan~git.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pagka't sila'y m~ga la&aacute;ng
+mapagkupkup</span><br />
+timbulan n~g sala't n~g hind&iacute; malunod,<br />
+ay &iquest;bakit sa dukhang walang mailimos<br />
+ang bendici&oacute;n nila'y ipinagdadam&oacute;t?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dito'y mababalak na ang
+pagk&aacute;ukol</span><br />
+sa lan~git n~g tauo'y hind&iacute; sa bendici&oacute;n<br />
+kun hind&iacute; sa linis n~g puso naroon<br />
+ang ikararapat sa Dios na Poon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't ang handang maligayang
+lan~git</span><br />
+ay hind&iacute; sa libing ang ipagkakamit<br />
+kung hind&iacute; sa gawa't wagas na pag ibig<br />
+sa Dios ang ating hagdan n~g pag panhic.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Gawang kamangman~gan n~g linahi
+natin</span><br />
+balabaling puri ang dakilang libing<br />
+gugulin ang pilak sa walang hihinti't<br />
+ang tinatasaha'y bibig sa pagkain.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Dalmacia'y hintay n~ga't di
+na makatiis</span><br />
+ako sa lahat mong ipinagsusulit<br />
+&iquest;ang lahat n~g yao'y ano't nababatid<br />
+ay isa ka lamang tubong taga bukit?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Tama ang sabi mo kapatid na
+hirang</span><br />
+na yao'y hind&iacute; ko dapat maalaman,<br />
+n~guni't ito'y m~ga dunong na palagay<br />
+na higuit sa Pari ang pinag aralan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ako naman n~gayo'y lub&oacute;s ang
+tiwala,</span><br />
+pagka't siya nilang m~ga guinagawa:<br />
+ang magpakahigpit, at ang pagka-awa<br />
+sa kapua tawo'y walang mahalata.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ugaling kastila'y d&iacute;
+binibitiwan</span><br />
+n~g m~ga Clerigong dito'y nan~gaiwan,<br />
+batang bagong anak na pabibinyagan<br />
+mag rerecargo na'y wala namang utang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa bayang Pulilan ang lalong
+masakl&aacute;p</span><br />
+sangsalapi't walo ang sin~gil sa binyag,<br />
+yao'y tubig manding sa Jordang nagbuhat<br />
+kaya't mahalaga ang nagu&iacute;guing bayad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kagagawang yao'y &iquest;sino sa
+may isip</span><br />
+ang d&iacute; susungkuin n~g paghihinagpis?<br />
+at mapipilitang isigaw n~g hibik<br />
+ang m~ga paghamak sa wastong matu&iacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dito mamumulos ang
+paghihinala</span><br />
+na d&iacute; naman ganong sala ang magdaya<br />
+sapagka't ang m~ga may hawak n~g tan~ga<br />
+sa bawal ay siyang unang gumagawa.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Akong nagsasabi hind&iacute;
+protestante</span><br />
+at sa romanista'y lubos ang pagkamp&iacute;,<br />
+n~guni't hindi kayang bathing kong mangyari<br />
+na ang hind&iacute; tama'y siyang manatili.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Paris n~g ugaling guinagawa
+n~gayon,</span><br />
+n~g maraming Pari, liban sa di gayon,<br />
+&iquest;kung anong dahilan at pinasusuhol<br />
+ang may namatayang nagpapa-ataul?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito nama'y hind&iacute; nagbigay
+gambala</span><br />
+sa kanila't tulong lamang n~g may awa<br />
+&iquest;al&iacute;n katuiran ang nagpanukalang<br />
+mag multa ang walang salang guinagawa?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Ang santong religion baga
+ang may hal&aacute;l</span><br />
+n~g ganoong m~ga palakad sa bayan?<br />
+sa banta ko'y hind&iacute; at ang kabanalan<br />
+ay d&iacute; nagnanasang mag imbot n~g yaman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung sa bagay amin namang
+natatatap</span><br />
+na kayo ay walang ibang paghahanap<br />
+at may ilang tawo na kinakagawad<br />
+na nan~gagaantay n~g ano pang bayad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At saka ang Pari nama'y may gutom
+din</span><br />
+na nagkakagugol tungkol sa pagkain,<br />
+&iquest;dahil kaya roo'y di na salang hin~g&iacute;n<br />
+ang labis na bayad sa takdang arancel?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Ito kaya'y hind&iacute;
+kusang pagsalansang</span><br />
+sa linis n~g utos ninyong sinumpaan?<br />
+&oacute; baka sa amin lamang nababawal<br />
+at sa m~ga Pari hindi kasalanan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni at ang inyo namang
+nakikita</span><br />
+sa bayad n~g Bayan ay labis labis na<br />
+may dakilang libing, kas&aacute;l at binyag pa<br />
+may pamisa't saka sarisaring pista.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito nama'y pawang
+pinagbabayaran</span><br />
+n~g d&iacute; naman mura't sa halagang mahal,<br />
+ya&oacute;n sa wari ko ay labis na naman<br />
+aywan sa m~ga may han~gad sa yaman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang lahat n~g ito ay dapat
+damdamin</span><br />
+ninyo't mawiwikang kulang n~g pagtin~g&iacute;n<br />
+&mdash;oo ang sagot ko, n~guni't pagwari-in<br />
+na ang nangyayari ang dapat sisihin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dili baga kayo'y ilinagdang
+pastol</span><br />
+sa tanang alaga'y makapagtataboy<br />
+sa saw&iacute;ng kalin~ga ay nan~gagsilaboy<br />
+at sa ibang sexta nasok napa-ampon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang katuirang
+isin&aacute;salita</span><br />
+ang sila ay walang aantaing pala<br />
+bal&aacute;t-kayong ban&aacute;l, buting pakunuwa<br />
+sa bul&aacute;g na wari umang na paraya.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung kaya kayo'y Kurang
+nan~gatanghal</span><br />
+na pinipintuho sa lahat n~g Bayan<br />
+dugo't, b&uacute;hay hirap nami'y pinuhunan<br />
+saka n~gayo'y wala munti mang pagtan&aacute;w.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bagkus pang pahirap siy&aacute;ng
+ginagawa</span><br />
+sa b&uacute;hay n~g m~ga tawong maralita<br />
+ang limos sa patay na dating mababa<br />
+n~gayo'y tinaasa't hind&iacute; mapaghaka.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Anong dahil kaya n~g
+sumasa-isip</span><br />
+kabuhayan nila'y hind&iacute; naman guip&iacute;t?<br />
+yao'y nau-ukol sa tawong balaw&iacute;s<br />
+at hindi sa m~ga s&aacute;laminan bait.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang ganitong sabing pawang
+masasakl&aacute;p</span><br />
+d&iacute; naman mangyaring mabig-yan kong sal&aacute;g<br />
+sa pagka't di lihim at natatalastas<br />
+n~g madl&aacute;, ang inyong hind&iacute; pagtatapat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dahil dito'y siy&aacute;ng
+sanh&iacute;ng nag-aakay</span><br />
+n~g pagkabalisa sa kinamulatan,<br />
+sapagka't ang landas na talagang daan<br />
+n~g santong matu&iacute;d ay linilihisan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ano pa't kung aking
+p&aacute;gunamgunamin</span><br />
+sanhing nagbibigay gul&oacute; n~g panimdim<br />
+kung ano't sa m~ga ulirang susundin<br />
+doon tumutubo ang PUNO N~G DILIM.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito sa dibdib ko ang matinding
+bikik</span><br />
+at dahil n~g aking luhang naguiguilid<br />
+kahimawari'y magsipanumbalik<br />
+ang nan~g&aacute;liligaw sa Daang Matu&iacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Upanding kung tayo'y
+magka-ayos-ayos</span><br />
+sa pagkaka-sundo't magka-isang loob,<br />
+magban~gon ang ating Inang nakalugm&oacute;k<br />
+sa nadustang b&uacute;hay na kulunos-lunos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At d&iacute; mangyayaring itulot
+n~g lan~git</span><br />
+ya&oacute;ng Kalayaang ninanaisnais<br />
+hangang naghahari ang kuhilang isip<br />
+sa atin, at saka ang ugaling ingu&iacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ganito ang siyang kut&oacute;g
+niyaring loob</span><br />
+hind&iacute; pan~gun~guna n~g dunong sa Dios<br />
+Marcela'y hin~gi kong bigyan mo n~g sag&oacute;t<br />
+kun ang palagay ko'y hindi n&aacute;aayos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Dalmacia ay tama ang iyong
+palagay</span><br />
+aywang sa lalong pantas na magnilay<br />
+na d&iacute; itutulot ya&oacute;ng Kalayaan<br />
+sa kulang n~g wasto't walang kahusayan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni &iquest;ano bagang iyong
+napapansin</span><br />
+at magulong bayan ang ipinagturing?<br />
+&mdash;Marcela'y hind&iacute; mo pala nalilining<br />
+daming nag-iibig Punong kilalanin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pinangugugulan n~g pagod at
+pilak</span><br />
+ang kilanling Puno't sa Baya'y matanyag<br />
+&mdash;Dalmacia'y d&iacute; natin mabibig-yang sukat<br />
+ang lihim n~g puso nila't hinahan~gad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At sakasakali na ang na sa
+isip</span><br />
+nitong sumasagui sa pag-uumibig<br />
+ang makapagsabog n~g malasang tam&iacute;s<br />
+n&iacute;yaong maligayang bun~ga n~g tangkilik.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<h2><a id="chap2b" name='chap2b'>
+
+<i>Ang pag-alis ni Dalmacia</i></a></h2>
+
+<table summary="pag-alis" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Paalam na mutia't lilisanin
+irog</span><br />
+ang m~ga titig mong ligaya n~g loob<br />
+&mdash;oo datapua't huag isalimot<br />
+akong kapatid mong nahahandang linkod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>O kun dili kaya ay dito na
+kita</span><br />
+matulog at bukas muwi n~g umaga<br />
+&mdash;Huag na't sakaling baka kumutog pa<br />
+ang kung ano't ano kay ama't kay ina.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Adios Marcela.&mdash;Dalmacia,y
+matnubay</span><br />
+sa iyong paglakad ang kapayapaan<br />
+&mdash;ako ma'y gayondin, b&uacute;hay mo'y in~gatan<br />
+sa gabing pagtulog n~g Angel na bantay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na huag ka nawang dalawin n~g
+init</span><br />
+han~ging nagbubun~ga samang panaguinip<br />
+&mdash;ako ma'y gayondin ang tagur&iacute;ng hib&iacute;k<br />
+ab&oacute;t ang kamay ko't magdaop n~g dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Aal&iacute;s na akong lin~gon ka
+n~g tan&aacute;w</span><br />
+titig ko Dalmacia ay pumapatnubay<br />
+malayong adios,&mdash;adios din nam&aacute;n<br />
+lup&iacute;t n~g sakuna ay magpakundan~gan.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap3a" name='chap3a'>Ang pagbabalik ni Dalmacia n~g kinabukasan</a></h2>
+
+<h2><b>Ikatlong pankat</b></h2>
+
+<table summary="Pagbalik" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Narito na ako&mdash;Kita nama'y
+antay</span><br />
+&iquest;anong b&uacute;hay ninyo kagabing nagdaan?<br />
+&mdash;Sa awa n~g Dios ay walang ligamgam,<br />
+kan~ginang umaga'y tumangap n~g liham.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na ang sin&aacute;sabi tungkol sa
+pag-ibig</span><br />
+padal&aacute; n~g isang binatang matalik<br />
+n~g tinatahak na n~g aking panitig<br />
+mahambal ang dating matipid kong dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na dahil sa hib&iacute;k na
+kalaguimlaguim</span><br />
+nitong nagsasabing kinatawan papel<br />
+narito Marcela at iyong basahin<br />
+ikaw man banta ko ay mahahambal din.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Oh&oacute;! at kung gayon ay
+makadudurog</span><br />
+n~g pusong matigas ang haing pag-luhog?<br />
+&mdash;Narito Marcela't sa kamay ko'y ab&oacute;t<br />
+ang makababaklang daing n~g pag-irog.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Babasahin ko na, kapatid na
+guiliw</span><br />
+ang pag-sintang mana sa linahi natin<br />
+huag mababakl&aacute; ang iyong panimdim<br />
+sapagka't ang mundo'y lubhang sinun~galing.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap3b" name='chap3b'><i>Palasinta n~g binatang si Constancio</i></a></h2>
+
+<table summary="Palasinta" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Poon n~g pag-irog huag maguing
+saw&iacute;</span><br />
+ang hibik n~g pusong na sa sa pighat&iacute;<br />
+sapagka't ang sinta'y walang hinihin~gi<br />
+kund&iacute; ang li~ngap mong ilulualhati.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya huag mo po sanang
+ipagkait</span><br />
+ang lunas na awa sa aking pag-ibig<br />
+kung nasasadh&aacute;n man ang pinto n~g dibdib<br />
+buksi't salubun~gin n~g iyong tangkilik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yayamang sapagka't ang
+iniluluhog</span><br />
+sa m~ga yapak mo'y ban&aacute;l na pag-irog,<br />
+tipid n~g bighani mo po'y malamuyot<br />
+na isakandun~gan n~g lin~gap ang lingkod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Papagkamting palad ang sa pusong
+hib&iacute;k</span><br />
+na ikaw ang maguing ligaya &oacute; Lan~git<br />
+n~g dustang b&uacute;hay ko't magpahangang guhit<br />
+ay paglingkuran kang kabiyak n~g dibdib.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap3c" name='chap3c'><i>Nang matapos nang basahin ni Marcela ang padal&aacute;ng<br/>
+sulat ni Constancio</i></a></h2>
+
+<br />
+<table summary="basahin" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;N&aacute;kilala ko na ang
+sar&aacute;p n~g daing</span><br />
+n~g nag-u-umanong puso sa pag-guiliw,<br />
+ikaw ang bahala nguni't pag-isipin<br />
+ang pang adyang dapat sa huling daratnin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa lakad n~g mundo'y panahong
+niniral</span><br />
+ang isang parista'y sukat katitimbang<br />
+ang lalong matat&aacute;g ay nan~gahahapay<br />
+sa dunong n~g isip nilang mapanglinlang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Tama ang sabi mo kapatid na
+liy&aacute;g</span><br />
+na tayo sa mundo'y sukat ka&iacute;-in~gat,<br />
+n~guni't sa war&iacute; ko'y hind&iacute; masasal&aacute;g<br />
+kapagtalag&aacute; nang tadhana n~g palad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At may matatandang
+nagsisipagsabi</span><br />
+at sampo n~g akl&aacute;t ay namamarali,<br />
+tawo sa anomang bagay na mangyari<br />
+yao'y katutubong taglay sa paglak&iacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dalmacia kung tungkol sa sinabi
+mo'y</span><br />
+hanapin n~ga natin ang pagkatoto&oacute;<br />
+n~g isang nangyaring d&iacute; anhi'y ganito<br />
+na ang nagsasabi ay Novelang libro.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kun&oacute; ay may isang principeng
+masigl&aacute;</span><br />
+nagtanong sa lalong pantas &oacute; bihasa<br />
+ang wika'y turan mo na kung sino bag&aacute;<br />
+tun~go n~g palad ko sa pagaasawa.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sag&oacute;t n~g
+tinanong&mdash;principeng maran~gal</span><br />
+ang takda n~g iyong dal&aacute;ng kapalaran<br />
+ay babaying pan~git at d&iacute; dugong mahal<br />
+yao'y asahan mo't siyang k&aacute;raratn&aacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang dalagang ito'y isang
+fondadista</span><br />
+walang hanap b&uacute;hay liban sa magtinda,<br />
+anitong principe&mdash;saan lugar baga<br />
+&mdash;Ay na sa sa libis n~g tul&aacute;y n~g quinta.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung gayon ay ating sagl&iacute;t
+na parunan</span><br />
+ang tun~go n~g aking dalang kapalaran<br />
+at tatayahin ko kung may karampatang<br />
+masukob sa lilim n~g taglay kong dan~gal.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yaon na't sa quinta nang sila'y
+dumating</span><br />
+itong fondadista'y itinurong lihim<br />
+hind&iacute; iba't iyan, principeng butihin<br />
+ang takd&aacute; n~g iyong kapalarang angkin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ako'y aalis na't ang bahala'y
+ikaw</span><br />
+mag-isip n~g lalong kagaling-galin~gan,<br />
+n~guni't ang hula ko'y hindi mabibigyan<br />
+n~g litis, at yaon ang pangyayarihan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pinagmalas nan~ga't
+pinag-isip-isip</span><br />
+ang maguiguing kasing kabiyak n~g dibdib<br />
+ay walang makitang ipagkakalan~git,<br />
+nagbuntong hinin~ga't luha'y bumalisbis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Diyata't ang dugong sa korona
+galing</span><br />
+hamak na babae ang kakasamahin<br />
+dustang kapalara'y nang diko tangapin<br />
+mag-isip n~g lalong nararapat gawin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nang hind&iacute; mangyari ang
+takda n~g palad</span><br />
+putl&iacute;n ko ang ulo't yaon ang marapat;<br />
+linapitan na n~ga't liig ay tinigpas<br />
+nitong walang malay sa pagkapahamak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ipinatapong madali sa
+ilog,</span><br />
+anopa't tinan~ga'y n~g matuling agos,<br />
+sa nangyaring yao'y sabihin ang lunos<br />
+n~g nan~garoroong mat&aacute;ng nan&oacute;nood.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pinatay at sukat wala namang
+sala</span><br />
+ang kahabag-habag na abang dalaga,<br />
+&iquest;alin kayang luha n~g makakikita<br />
+ang d&iacute; aakaing bumalong sa mata?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Di naman mangyaring mabig-yan n~g
+ganti</span><br />
+palibhasa'y isang dakilang principe,<br />
+anopa't wala nang anomang nangyari<br />
+kung kahima't labag sa utos n~g Ley.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Babaeng pinatay sa Novelang
+sulit</span><br />
+ay kusang nabuhay sa dunong n~g Langit<br />
+at muling naugpong pinutol na liig<br />
+napadpad sa ibang reino't dalampasig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kagandahang palad n&aacute;tagpo
+pagdaka</span><br />
+n~g isang lalaking namamalakaya<br />
+namangha ang boong p&aacute;gkatawo niya<br />
+at sinapantahang diwa'y taga gloria.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Wika sa sarili mahaba nang
+araw</span><br />
+ang dito sa mundo'y aking pagkatahan<br />
+ay walang ganitong dil&aacute;g kagandahan<br />
+aywan kung mayroon sa langit na bayan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pagdaka'y binati n~g ganitong
+sabi:</span><br />
+Tabi sa dan~gal mo mahal na babae,<br />
+ikaw baga'y sino't anong layon dini<br />
+sa ganitong oras at lalim n~g gabi?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Huag maguing saw&iacute; ang
+aking panug&oacute;n</span><br />
+sa kamahalan mo mamang tumatanong,<br />
+pinagmulan ko po'y hind&iacute; mapagnoynoy<br />
+gayon din ang aking dito'y pagkatuntong.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kabuhayang yar&iacute; di ko
+mapag-lirip</span><br />
+na diwa'y nagbuhat sa dunong n~g langit<br />
+pinagmulang baya'y di po maisulit<br />
+at n~gayon pa lamang ako nagka isip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya ikaw na po ang siyang
+b&aacute;hala</span><br />
+na dini sa abang b&uacute;hay ko'y magpala;<br />
+ituring na anak sa pagaanduka<br />
+at kikilanlin kang amang nagkalin~ga.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung gayo'y halina anang
+nakapulot</span><br />
+n~guni'y namamangh&acirc; ang sa tawong loob,<br />
+pagdating sa bahay ay pinapagsoot<br />
+n~g damit na tuy&oacute; ang anak ni Venus.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At isinalita sa asawang
+hirang</span><br />
+yaong pagkakuhang mahiwagang bagay,<br />
+sabihin ang tua't d&icirc; na ibig lisan<br />
+n~g dalawang mata yaong kagandahan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nagsasama na n~gang bilang din sa
+anak;</span><br />
+at magulang nam&aacute;n ang gawang pagtup&aacute;d<br />
+di ko pagaanhin dumating ang oras<br />
+lihim n~g Lumikha'y kusang mapatanyag.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Mag-asawang hari ay sa
+pagpapacial</span><br />
+sa lansan~gang yao'y man&aacute;ng naparaan<br />
+dil&aacute;g n~g napulot ano'y nang m&aacute;tanaw<br />
+ang matuling takbo ay pinapaghintay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa carrosa ay biglang
+umib&iacute;s</span><br />
+at sa maralitang bahay ay pumanh&iacute;k<br />
+ang kapangyariha'y hind&iacute; na nagamit<br />
+ang puso'y nabagh&aacute;n sa himalang dik&iacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang mahal na hari tumanong
+pagdaka.</span><br />
+&mdash;ito baga'y anak ninyong mag-asawa?<br />
+sagot n~g tinanong&mdash;dakilang Monarka<br />
+iyan po'y pulut ko lamang sa aplaya.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na di ko mawari magpahanga
+n~gayon,</span><br />
+kabuhayan niya, haring pan~ginoon,<br />
+pagka't kailan mang kunang ko n~g tanong;<br />
+sabing talinghaga ang itinutugon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Kun gayon&mdash;ang sagot
+n~g Sakramajestad</span><br />
+sa kalakhan nila'y paumanhing gawad<br />
+kami na ang inyong loobing mag-in~gat<br />
+at siy&aacute; ay aming paparahing anak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Oo po hari ko&mdash;ang
+panagot namin</span><br />
+at sinong tatangui sa magandang hiling,<br />
+mabigat bigat man na kung sa dadalhin<br />
+ang atang mo'y pilit naming papasanin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Huag lamang haring ibintang n~g
+dibdib</span><br />
+na parang gusto na naming siya'y mal&iacute;s,<br />
+Mahal na babae tanto mo na't batid<br />
+itong sa Monarkang ipinamamanhik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sagot n~g dalaga'y&mdash;may
+d&iacute; pangyayari</span><br />
+ang hind&iacute; pagayo'y lapastan~gang tangu&iacute;<br />
+ang damdam n~g puso'y di na nakaganti<br />
+sa anduka ninyo at pagkakandili.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Huag panimdimin at laking
+ligaya</span><br />
+niyaring aming loob ang m&aacute;pabunyi ka<br />
+sa kandiling in~gat n~g ating Monarka<br />
+bakit walang anak ang mahal na Reyna.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Magaganap na po oh
+Sakramajestad</span><br />
+ang hiling n~g pus&ocirc;&mdash;Maraming salamat<br />
+babae'y kinawit n~g Reyna at kagyat<br />
+isasa-agapay n~g kaniyang lakad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Sumandaling hintay&mdash;ang
+ipinagsulit</span><br />
+sa kamay ni ama muna ay hahalik<br />
+gayondin sa aking inang nagtankilik<br />
+ipaalam na't kayo'y in~gatan ng Lan~git!<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Naghiwalay na n~gang luha'y
+nalalagl&aacute;g</span><br />
+nitong maiiwa't magtatamong palad<br />
+ang mata n~g Reyna sa laki n~g galak<br />
+di na ibig lisan ang himalang dil&aacute;g.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Yaon na't tinungo ang Palacio
+real</span><br />
+kapagdating doo'y agad binihisan<br />
+n~g damit na piling d&iacute; sangkap ang dan~gal<br />
+ang kahalimbawa'y bitwing sumilang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Sa kinabukasan hari'y
+nagpalakad</span><br />
+n~g utos na gawing pilit ang pagtupad<br />
+na ang magsabing hind&iacute; niya anak<br />
+ay paakasahang buhay ang katap&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Nagpatabas nan~ga n~g damit
+princesa</span><br />
+pinili ang kayong lalong mahalag&aacute;<br />
+at kapagkayari'y ipinasuot na<br />
+walang d&iacute; hahan~ga sa himalang ganda.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Nang princesa na n~ga siyang
+tinatanghal</span><br />
+sa sakop na Reyno n~g nagtatangkakal,<br />
+bilis n~g balita ay nan~gagliparan<br />
+sa iba't iba pang m~ga kaharian.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Sigaw n~g balita'y &iquest;ano't
+n&aacute;niniig</span><br />
+ang napapanahon sa nasang pag-ibig?<br />
+naroon ang ganda na sukat sa titig<br />
+ay magsisilayas ang lahat n~g s&aacute;kit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Bubugtong na anak ang himalang
+ganda</span><br />
+ng nagkakandiling haring magasawa<br />
+nang ito'y m&aacute;rinig ay nagsigayak na<br />
+ang nangaguusig sa nasang pagsinta.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>May principe't duque, konde't
+kaballeros</span><br />
+na ang pagsasadya'y tungkol sa pag-irog<br />
+at gayon din namang balita'y umabot<br />
+sa taks&iacute;l na tawong principeng pumugot.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Nagsadya rin naman na paris n~g
+iba</span><br />
+na ang tinutun~go'y ang nasang pagsinta<br />
+dilag n~g princesa'y n~g tamaang mat&aacute;<br />
+tumapon ang isip sampong kalulwa.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Anopa't sinupil nabihag ang
+dibdib</span><br />
+niyaong kay Kupidong dah&aacute;s n~g pag-ibig<br />
+nang mag-uling loob nagsakdal sa lan~git<br />
+na panungtang palad ang magandang nais.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nan~gag-alay na n~ga n~g sinta't
+paglubog</span><br />
+ang nags&iacute;pagsady&aacute; sa nasang pag-irog<br />
+kung anong hiwagang kaloob n~g Dios<br />
+ang naguing asawa'y ang principeng nugot.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahangang dito ang
+kin&aacute;hinatn&aacute;n</span><br />
+n~g abang dalagang kinitl&aacute;n n~g b&uacute;hay<br />
+&iquest;ang principe baga'y kung kaya n&aacute;kasal<br />
+ay talagang utos niyong kapalaran?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Ano pang liwanag iyong
+hahanapin</span><br />
+sa nangyaring yaon, kapatid na guiliw,<br />
+pinutl&aacute;n n~g liig muling nabuhay rin<br />
+palibhasa'y siyang kapalarang taning.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Tama ang sabi mong nakasal
+kapatid</span><br />
+pagka't princesa nang kagandahang labis<br />
+kun ang dating b&uacute;hay siyang ipipilit<br />
+makalilibo ma'y puputlan n~g liig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At may pangyayari kayang makasal
+pa</span><br />
+sa lalaking buh&aacute;y babaeng pat&aacute;y na<br />
+dito'y liwanagan mo n~ga sa dalawa<br />
+sa palad at gusto'y sinong nan~gauna?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Itong kapalaran kung
+pag-iisipin</span><br />
+ay parang busabus n~g pag-ibig natin<br />
+at walang sarili siyang mararating<br />
+kun ang haring gusto'y siyang tumitiguil.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Aywan sa ibang nangyayaring
+bagay</span><br />
+kung tungkol sa ating dal&aacute;ng kabuhayan<br />
+may dukhang nanakyat sa luklukang dan~g&aacute;l<br />
+at may darakilang naaab&aacute; naman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yaong sinasabing
+nan~gapapahamak,</span><br />
+nalunod &oacute; kay&acirc; natuka n~g ahas<br />
+baka naroroon ang kaya n~g lakas<br />
+niyaong sinasabing naghaharing palad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nguni't sa kalakhan n~g haring
+pag-irog:</span><br />
+itong kapalaran ay naninikluhod<br />
+palibhasa'y siya'y nahahandang lingkod<br />
+sa anomang bagay na ipag-u-utos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Mak&aacute;hahalakhak kung
+pagwawariin</span><br />
+ang katuwiran mong panagot sa akin,<br />
+&iquest;diyata't sa dah&aacute;s n~g haring pag-guiliw,<br />
+itong kapalara'y talagang alipin?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Huag kang palulong irog na
+kapatid</span><br />
+sa dunong ng iyong n&aacute;mamaling isip<br />
+itand&acirc; sa no&oacute; at saka sa dibdib<br />
+na ang kapalaran ay hulog n~g Lan~git,<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>D&iacute; baga ang m~ga alay na
+pagluhog</span><br />
+sa isang babae'y hal&aacute;l n~g pag-irog<br />
+ay bakit kung hind&iacute; bigyang pahintulot<br />
+t&aacute;tan~g&aacute; na lamang at maghihimutok.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Nasaan ang dah&aacute;s n~g
+haring pag-ibig</span><br />
+na sinasabi mo guiliw kong kapatid?<br />
+ang kapangyariha'y bakit d&iacute; magamit<br />
+na ang sumasamong pagsinta'y ipilit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Asal n~g pag-ibig ang
+sumamosam&ograve;</span><br />
+at sa sinisinta'y maghand&oacute;g n~g suy&ograve;<br />
+tu&iacute;ng m&aacute;hahar&aacute;p sa lan~git n~g puso'y<br />
+nagpapakilala n~g pamimintuh&ograve;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yaon man at hind&iacute;
+ipagkakaloob</span><br />
+n~g palad ay sayang ang puhunang pagod,<br />
+ihahangang dito kapatid na irog,<br />
+&iquest;may matuid ka pa bagang isagag&oacute;t?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Tam&agrave; ang tugon mo
+kung didingin lamang</span><br />
+n~guni't mayroon pang n&aacute;ninirang b&aacute;gay<br />
+pagka't ang pinilit na ikinakasal<br />
+<i>nulo</i> sa kastila kang ito'y pan~ganlan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't ang dil&aacute;g n~g
+pag-aasawa</span><br />
+buhat sa kasundo n~g pusong dalawa<br />
+kailan ma't hind&iacute; gan&aacute;p ang pagsinta<br />
+walang kabuluhan yaong pagsasama.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bakit nang panahong tayo'y
+maligalig</span><br />
+na ang pilipino'y magsipanghimagsik<br />
+ay daming babaeng n&aacute;kasal sa pilit<br />
+&iquest;yaon kaya'y palad na hulog ng Lan~git?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hinayang sa buhay ang sanhing
+pag-amin</span><br />
+takot sa maikling pamatay at baril,<br />
+n~gayon ang tanong ko, kapatid na guiliw<br />
+&iquest;yaon kaya'y utos n~g palad na taning?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Di kung gayon pala itong
+kapalaran</span><br />
+ay walang sariling lak&aacute;s na sinimpan,<br />
+sapagka't kung hind&iacute; humin~ging tulun~gan<br />
+n~g baril ay hind&iacute; mapilit ang ayaw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At bukod sa rito kapatid na
+irog</span><br />
+kun ang kapalara'y sa lan~git na hulog<br />
+di na mangyayaring daanin sa takot<br />
+pagka't yao'y bawal n~g ban&aacute;l na utos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya't anh&iacute;n ko mang
+tanun~gin ang isip</span><br />
+nag-&aacute;alan~ganing mayag yaring dibdib<br />
+na pawawalan mong lak&aacute;s ang pag-ibig<br />
+at ang kapalara'y siyang mananaig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang bagay na ito'y sinabi ko
+lamang</span><br />
+di ka pinipilit na ako'y ayunan,<br />
+n~guni't sa sarili n~g bait na simpan<br />
+ikaw ang bahalang sa wasto'y magtimbang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung matagpuan n~g
+pant&aacute;s&nbsp; mong isip</span><br />
+ang kalulunduan n~g hustong matuwid<br />
+hinahong papayag naman yaring dibdib<br />
+at tatangapin mo ang aking panalig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bakit sa kanitang pagsasamang
+gan&aacute;p</span><br />
+itong pagtatalo'y hindi n&aacute;rarapat<br />
+at saka himalang makita n~g lak&aacute;s<br />
+n~g lamp&aacute; tang isip ang ililiwanag.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Itong atin n~gayong
+pagsasalitaan</span><br />
+n~g balabalaking magunitang bagay<br />
+ay para na bagang isang pagsasanay<br />
+n~g tumul&iacute;n tul&iacute;n isip tang mabagal.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Oo n~ga Marcela't yaon ang
+matuid</span><br />
+han~gang nabubuhay sa silong n~g lan~git,<br />
+ang tawo'y piliting dumunong ang isip<br />
+sa kapanahuna'y nang hind&iacute; maguip&iacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Mag-aral n~g m~ga wastong
+pan~gun~gusap</span><br />
+na makakalugdan n~g kinakaharap<br />
+at yaon ay isang karan~galang sangkap<br />
+n~g tao kahima't nagmula sa hamak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang pan~gun~gusap ay
+ipapanahon</span><br />
+huwag sa bala nang salita'y t&uacute;tug&oacute;n<br />
+at ang pagnanasang pan~ganlang marunong<br />
+lalong nagbabansag niyaong pagkagungong.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang palalong anio't kilos na
+magaslaw</span><br />
+sa gawa at wika'y p&aacute;ilag-ilagan<br />
+sa isip na puri hindi't kapintasan<br />
+ang maguiguing bun~ga't tubong pakinabang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang pagmamabini't bala't kayong
+hinhin</span><br />
+kung d&iacute; katutubo naman ay wala ring<br />
+aantaing puri't bagkus babalutin<br />
+sa pula't siphay&ocirc; n~g dilang matabil.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sampo pa n~g ama't inang
+nag-anduka'y</span><br />
+masasabisabing diwa'y nagpabaya,<br />
+at kung hind&iacute; gayo'y di naman l&aacute;lal&acirc;<br />
+ang lumaguing gawing may katalong pula.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahan~gang dito't dapat ding
+mag-in~gat.</span><br />
+ang tawo sa pulan~g nagsalasalabat<br />
+kung d&iacute; man m&aacute;luklok sa dakilang taas<br />
+ay huag mangyaring malunod sa lib&aacute;k.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Ang lahat mong saysay
+Dalmaciang kapatid</span><br />
+ay dapat ilimbag sa ubod n~g dibdib,<br />
+n~guni't ang hiling ko'y huag ipagkait<br />
+&iquest;naganti mo na ba ang padalang titik?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Hindi n~ga Marcela; ito'y
+isang bagay</span><br />
+na isasanguni sa pagmamahalan<br />
+at ipahahayag tan&aacute;ng kalihiman<br />
+niyaring aking dibdib mula niyaong araw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Maniwala ka kapatid na
+guiliw</span><br />
+ang liham na yao'y mula nang tangapin<br />
+salamat at di mo pal&aacute; n&aacute;papansin<br />
+na yar&iacute;ng isip ko'y nagpaparang hal&iacute;ng.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa alay na sint&aacute; ni
+Constancio't hibik</span><br />
+nag-aalan~gnin sana yaring dibdib,<br />
+n~guni't sa pasiyang hatol n~g pag-ibig<br />
+d&iacute; dapat itakuil ang sa pusong lan~git.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya buhat na n~ga n~g aking
+tan~gapin</span><br />
+ang padalang liham, kapatid na guiliw,<br />
+parang binabaka ang gulong panimdim<br />
+na d&iacute; matutuhan ang dapat kong gawin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito'y hind&iacute; sana dapat
+pamalayan</span><br />
+sa kahit kan~gino at kahalayhalay<br />
+na tayong babayi pala'y nagdaramdam<br />
+n~g matinding dusa sa nagugustuhan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni't sa malinis na
+pagkakatali</span><br />
+n~g kanilang puso'y nuha't ang bighani<br />
+na pagtapatan ka't yaring dalamhati<br />
+n~g tungkol sa sinta'y magkalualhati.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Upanding sa iyong magagandang
+hatol</span><br />
+ligalig n~g aking puso'y huminahon<br />
+sa padalang salat Cela'y nagtatanong<br />
+kung ano ang dapat na maguing panugon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Diy&aacute;n sa hiling mo
+guiliw na kapatid</span><br />
+na hatulan kita n~g itatahimik,<br />
+walang m&aacute;gagawa yaring aking isip<br />
+kun ang iyong puso'y supil n~g pag-ibig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't ang dah&aacute;s n~g
+Haring pag-irog</span><br />
+ay d&iacute; gumagalang at d&iacute; natatakot,<br />
+walang katuirang ina-alinsunod<br />
+liban sa ang nasa lamang ang masunod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pagpayuhan ka m&aacute;n n~g lalong
+matuid</span><br />
+ang kalihiman mo'y hind&iacute; rin didinig<br />
+lunas na pagpulhan n~g itatahimik<br />
+ay ang katutubong sarili mong bait.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At yaon ang siyang makapag
+titimbang</span><br />
+n~g lalong marapat sa kahihinatnan<br />
+yayamang sapagka't dati mo rin alam<br />
+ang lakad n~g mundo't panahong niniral.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Iyong magagawa boong
+pag-iin~gat</span><br />
+kung may panimdim kang puri'y mapahamak<br />
+at ang kabaita'y siyang naghahawak<br />
+sa ikasasawi n~g d&aacute;ratning palad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang sinomang tawo'y pagka't
+sinangkapan</span><br />
+n~g tatlong sandatang talagang panglaban<br />
+kailan ma't ito'y di mo bibitiwan<br />
+ay dapat umasang ipagtatagumpay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't kung ito'y di mo
+isasalong</span><br />
+sa digma n~g mundong lal&aacute;ng n~g panahon<br />
+ay pakaasahan na ipagtatan~gol<br />
+ikaw sa lahat nang sakuna't lingatong.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Huag maniwala ang lapok na
+loob</span><br />
+na tayong linikha'y may talagang signos<br />
+sapagka't ang tawo'y kung sumasa-Dios<br />
+ay walang pan~gamba't hindi matatakot.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga sa awa niyaong
+Matankilik</span><br />
+na nagpakaduk-ha ay doon manalig<br />
+na pagpinagtibay ang sariling bait<br />
+walang magagawa ang lilong pan~ganib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Tungkol sa hiling mong kita'y
+pagpayuhan</span><br />
+sukat hangang dito ang kaya ko lamang<br />
+at ang dakong hul&iacute; n~g k&aacute;hihinatn&aacute;n<br />
+ay wala sa aki't ikaw ang may tan~gan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya hangang dito't asahang
+kalakip</span><br />
+sa makakayanan yaring aking dibdib<br />
+n~guni't sa tadhana n~g Haring pag-ibig<br />
+sarilinan tayo n~g mapagsasapit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Salamat sa iyo kapatid na
+guiliw</span><br />
+sa m~ga hatol mong palagay sa akin,<br />
+na ang kabaitan ang papagtibain<br />
+at ang pag-aadya n~g Nakop sa atin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Paalam na muna ako at
+aalis</span><br />
+si ama't si ina'y nang d&iacute; nai-in&iacute;p<br />
+kung walang dahila'y asahang babalik<br />
+sa araw n~g bukas guiliw kong kapatid.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Adios Dalmacia't kung walang
+hilahil</span><br />
+inaantay kita sa araw mong taning<br />
+at ang taguri ko'y huag lilimutin<br />
+ang pagmamahalan magpahangang libing.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap4a" name='chap4a'>Ang pag babalik ni Dalmacia</a></h2>
+
+<h2><b>Ikaapat na pankat</b></h2>
+
+<table summary="Pagbabalik" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Narito na ako kapatid na
+irog</span><br />
+&iquest;anong buhay ninyo kagabing pagtulog?<br />
+&mdash;nagdaang payapa na awa ng Dios<br />
+&iquest;kayo nama'y ano? Wala ring sigal&oacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni't nang matapos kami n~g
+agahan</span><br />
+tumangap na mul&iacute; n~g padalang liham<br />
+na ang hinihiling niyaong karain~gan<br />
+ang magandang nasa'y bigyang kasagutan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Narito Marcela at iyong
+abut&iacute;n</span><br />
+itong ikalawang hatid na pagdaing<br />
+&mdash;Dalmacia'y oo n~ga't aking babasahin<br />
+na kung anong bagay ang sa pusong hiling.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+
+<h2><a id="chap4b" name='chap4b'><i>Ang pagbasa ni Marcela sa pan~galawang hibik ni<br/>
+Constancio tungkol sa pag-ibig.</i></a></h2>
+
+<br />
+<table summary="Pagbasa" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+ <span style='margin-left: 1em;'>Nunul&iacute; na naman ang aking
+paghibik</span><br />
+sa m~ga yapak mo, Poon n~g pag-ibig,<br />
+na sa karain~ga'y huag ipagkait<br />
+ang lunas na awa sa may dusang dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni't kung hind&iacute; mo naman
+maaatim</span><br />
+ang lun~goy n~g puso't bawal n~g pag-amin<br />
+ay wala nang buhay na dapat ituring<br />
+at parang himbing na sa hantun~gang libing.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya kung sakali't
+nagaalan~g&aacute;n man</span><br />
+sa hiling n~g aking nagdurusang buhay<br />
+mabighani ka ring iyong pagpayuhan<br />
+ang sariling puso't magtaglay n~g hambal.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At nang sa dalita'y upang
+makahugot</span><br />
+ang n&aacute;lulugami sa nasang pag-irog<br />
+ipagkatiwala sa hihinting sag&oacute;t<br />
+ang iguiguinhawa niyaring abang lingkod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahangang dito at
+pakahihintin</span><br />
+ang tap&aacute;t mong hatol sa alay kong daing,<br />
+lakip ang kumusta't sa kayang pupulhin<br />
+ay natatalagang lingkod hangang libing.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap4c" name='chap4c'><i>Sag&oacute;t ni Marcela.</i></a></h2>
+
+<table summary="sagot" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Dalmaciang kapatid ang ganitong
+liham</span><br />
+ay paban~g&oacute;ng suob sa tinataghuyan,<br />
+up&aacute;ng sa amuki n~g pagsintang alay<br />
+ang pinto n~g iyong bighani'y mabuksan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~gayon ang tanong ko kapatid na
+guiliw</span><br />
+huag paglihima't magtapat sa akin<br />
+tungkol kay Constanciong handog na pagdaing<br />
+&iquest;may palad na baga siyang tatangapin?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Sa tanong mo Cela'y bakit
+magl&iacute;lin~gid</span><br />
+ang pagsasama ta'y higit sa kapatid<br />
+ang katotohana'y siyang isusulit<br />
+bagay sa binatang dulot na pag-ibig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nang nakararaang di pa
+tinatangap</span><br />
+ang ina-asam kong pahatid na sulat<br />
+ay nau-una na siyang nakalimbag<br />
+sa lihim n~g aking katauhang bihag.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At nang tangapin ko ang sinugong
+titik</span><br />
+walang paglulanan n~g tu&aacute; ang dibdib,<br />
+gayon man ay aking pin&aacute;tipid tipid<br />
+na d&iacute; nagpamalay sa tawong naghatid.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Anopa't ang aking ligayang
+tinangap</span><br />
+sa pagdating niyaong sinugong kalatas<br />
+di lubhang nalaon ay nan~gagsilipas<br />
+at ang humalili ligalig at sindak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Unang nagunita't sanh&iacute;ng
+nakahadlang</span><br />
+ay ang pagka hab&aacute;g sa m~ga magulang<br />
+lapastan~gang anak ang di na tumanaw<br />
+sa hirap d&aacute;lita nilang pinuhunan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bukod pa sa rito'y nang
+mag-isip-isip</span><br />
+alab n~g gusto ko'y nasubh&aacute;n n~g lamig<br />
+dahil sa balitang aking nadidin~gig<br />
+na ang tawong yao'y lahing mababags&iacute;k.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bulong n~g himaton kahit may
+asawa</span><br />
+sa ibang babayi ay nakikisama<br />
+dahil dito'y siyang niguil umantala<br />
+sa malagong tubo n~g aking pagsinta.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yao'y siyang sanhi't bilang na
+pumiguil</span><br />
+sa n&aacute;unang sigl&aacute; n~g aking pag-guiliw,<br />
+n~guni't maniwalang sumasalisi rin<br />
+sa buntong gunita na siya'y tangapin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~gayon ko natantong &iquest;anong
+tinding bigat</span><br />
+iwaksi ang sintang diwa'y may kamandag?<br />
+na nananalatay sa lahat n~g ugat<br />
+kaya't di mangyaring biglaing makatkat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni paghinahon bul&aacute;g na
+pag-ibig</span><br />
+idila't ang iyong nadidimlang isip<br />
+kung papatulan mo ang hiling n~g dibdib<br />
+ay mahuhulog ka sa madlang pan~ganib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung naroroon na sa kamay n~g
+sukab</span><br />
+lahing mapaglilo sa asawang liyag<br />
+d&iacute; ang kailan~gang gagawing pang lunas<br />
+sa hapd&iacute; n~g puso'y luhang tatagaktak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Piguil aking loob at
+alalahanin</span><br />
+ang pagaasawa'y matinding dadalh&iacute;n<br />
+kung makatagpo ka n~g ugaling taksil<br />
+magsisi ma'y huli't walang mararating.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Lalo na't lalaking laguing
+mapagbintang</span><br />
+sa d&iacute; guinagawa'y paghihinalaan,<br />
+marahil ay di na panghihinayan~gan<br />
+sa ikadadal&iacute; ang lapok mong buhay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Lalagui ka na n~ga sa
+tinaghoy-taghoy</span><br />
+magsisi ma'y huli't wala nang panahon,<br />
+anopa't kaya ka lamang huminahon<br />
+kung maguing bangkay na't katawa'y maburol.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito'y karaniwang aking
+namamalas</span><br />
+sa m~ga babaying sinasamang palad<br />
+siyang umi-iguib, kilik pa ang anak<br />
+na d&iacute; pinapansin n~g lalaking tam&aacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sampong pagkab&uacute;hay na
+ipagtatawid</span><br />
+n~g asawa't m~ga bun~ga n~g pag-ibig<br />
+ang tungkuling yaon ay wala sa isip<br />
+at di nahihiya sa nakamamasid.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang lahat n~g ito'y dapat
+isadili</span><br />
+na kahihinatnan n~g isang babayi<br />
+kung naroroon na'y walang mangyayari<br />
+liban sa managhoy ang iyong sarili.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa lahat n~g ito katawan ko'y
+bakit</span><br />
+hangang may panaho'y milag sa pan~ganib<br />
+kun katungkulan man ang gawang umibig<br />
+huag kabibigl&aacute; at mag-isip-isip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yaong kay Constanciong alay na
+pag-irog</span><br />
+na naguing bun~ga n~g aking pagtulog<br />
+pakapipiliting iwaks&iacute; sa loob<br />
+at sa dalamhati nang hind&iacute; mahulog.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't kung siya'y magmana n~g
+asal</span><br />
+sa m~ga linahi niyang pinagmulan<br />
+na nangbabayi at ang katungkulan<br />
+sa sintang asawa'y ipinamimigay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Di kung magkagayo'y alin pa ang
+h&aacute;yap</span><br />
+niyaong dalamhati ang hind&iacute; susugat<br />
+dini sa puso ko at &iquest;gaanong antak<br />
+ang ipagdaramdam ng saliwang palad?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang lalong marapat ako'y
+mamayapa</span><br />
+sa piling ni ama't inang nag-andukha<br />
+at doon na hihintin ang la&aacute;ng tadhana<br />
+niyaong kamatayang pagpanaw sa lupa.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&iquest;Sa madlang pasiy&aacute;
+niyaring aking dibdib</span><br />
+nararapat kaya Marcelang kapatid?<br />
+&mdash;Oo ang sagot ko't hind&iacute; nalilihis<br />
+kung may kapalarang matay sa tahimik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni't itong tawo'y kung talagang
+laang</span><br />
+sa pag-aasawa'y mapa-ab&aacute;ng buhay,<br />
+ang mata n~g isip ay nabubulagan<br />
+sa masamang palad niyang k&aacute;raratnan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Masdan mo Dalmacia't siy&aacute;ng
+nangyayari</span><br />
+sa mapapasawing paris tang babayi,<br />
+kahima't mayaman at anak sa puri<br />
+sa sinta n~g dukha ay napahuhuli.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya ang sinoma'y bulaan ang
+bait</span><br />
+at ang matalinong m~ga pag-iisip<br />
+supil n~g tadhana't hind&iacute; magagamit<br />
+ang siya'y umilag sa maling pag-ibig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Daming pasalamat ang
+itinutungkol</span><br />
+sa kabaitan mong taglay ang hinahon<br />
+at d&iacute; nabalinong puso mo'y lumusong<br />
+sa hiling n~g mundo't udy&oacute;k n~g panahon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sapagka't ang isang babaeng gaya
+ta</span><br />
+talagang la&aacute;n sa pagaasawa,<br />
+may napapa anyong palad sa guinhawa<br />
+bukod sa sariling kanlong n~g ligaya.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bakit ang madal&aacute;s ay ang
+pagkukulang</span><br />
+n~g isang babayi sa asawang hirang,<br />
+anaki ang ibig ay siyang magtan~gan<br />
+n~g ipangyayari sa lahat n~g bagay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At pagbibintan~g&aacute;n ang
+asawang liyag</span><br />
+n~g d&iacute; guinagawa at wala sa hagap<br />
+ito'y di lulubay n~g t&iacute;nalak-tal&aacute;k<br />
+han~g&aacute;l na babaying walang puring in~gat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>May d&iacute; pagkabugnot at bigyan
+n~g tabig.</span><br />
+kung nagupun&oacute; na sa di gawing galit,<br />
+yao'y hind&iacute; buhat sa talagang bagsik<br />
+kund&iacute; sa babaying samang bukang bibig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Halihalimbawang may
+katotohanan</span><br />
+ang bikig n~g pusong ipinagbibintang<br />
+yao'y hind&iacute; dapat ipagmaka-in~g&aacute;y<br />
+pagka't sa asawang pan~ganib n~g b&uacute;hay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya sino ko man irog na
+kapatid</span><br />
+na may asawa nang pinakai-ibig<br />
+kung may panibugho ka mang ini-isip<br />
+ay pakabalutin sa lihim n~g dibdib.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Lalo't may asawa ang
+patatamaan</span><br />
+sa kut&oacute;g ng iyong mal&iacute;ng pagbibintang,<br />
+d&iacute; parang ikaw na ang nagpapatnubay<br />
+sa ikadadali niyaong kamatayan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung mapan~ganyaya ang asawang
+liyag</span><br />
+n~g dahil sa iyong dilang talipandas<br />
+&iquest;maagaw mo pa kayang m&aacute;iligtas<br />
+ang n&aacute;sa kamay na n~g pagka-pahamak?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya ang payo ko m~ga
+guiniguiliw</span><br />
+sa ubod n~g puso'y itandang magaling<br />
+kung mayroon ka mang panibugho'y tipdin<br />
+at saka ihibik sa oras na lihim.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na ang sabihin mo'y kulang ang
+ihalik</span><br />
+sa bakas n~g yapak, asawa kong ibig<br />
+tungkol sa anyo mong aking n&aacute;mamasid<br />
+n~gayon ang luhog ko'y limutin sa isip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Alalahanin mo, asawa kong
+hirang</span><br />
+na ako ang iyong katagni n~g b&uacute;hay<br />
+ikaw ang sinta ko't kaisang kataw&aacute;n<br />
+kun ang pagsasama'y hindi durun~gisan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya ako'y huag sanang
+pagliluhin,</span><br />
+pagka't ang damdam ko'y karamdaman mo rin<br />
+sa bawal kong ito't di ka papipiguil<br />
+magkukusa akong lulusong n~g libing.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At d&iacute; makakayang itagal n~g
+dibdib</span><br />
+ang p&aacute;rusang ako'y dayain n~g ibig<br />
+at ito ang siyang sanhing maghahatid<br />
+niyaring abang b&uacute;hay sa hantun~gang guhit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang pagkukulang n~g iyong
+pagtin~gin</span><br />
+sa m~ga anak ta'y ang ihahabilin<br />
+ang buntong hinin~ga, at anong gagawin<br />
+sin&aacute;samang palad sa amang nag-ankin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Masdan natin dito kung hindi
+lalambot</span><br />
+sa pus&ocirc; n~g isang kasing ini-irog<br />
+at mabibighaning mahambal ang loob<br />
+lalo't ang luh&agrave; mo'y makitang nanagos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung sakasakali't hind&iacute; rin
+didin~gig</span><br />
+sa m~ga taghoy mo't malunos na hib&iacute;k,<br />
+sukat sa magbata't idaing sa Lan~git<br />
+na siya'y loobing magbago n~g isip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Iligtas sa madlang abang na
+pan~gamba</span><br />
+ang kasing irog mong sup&iacute;l n~g anyaya<br />
+n~g mundo't ilagay ang boong pag-asa<br />
+sa dunong na lihim n~g Lumik-hang Am&aacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung baga siya'y d&iacute; rin
+magbabago</span><br />
+n~g pagk&aacute;lugami sa daya n~g mundo<br />
+ang loob mo'y huag namang mabubuy&oacute;<br />
+na sa dalamhati gumanting maglilo.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang isang lalaki kahima't
+maglihim</span><br />
+dil&aacute;g n~g asawa'y, lalong nagniningning,<br />
+n~guni't kung babayi ang siyang magtaks&iacute;l<br />
+ang abang lalaki'y nagmumuk-hang hal&iacute;ng.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Titigas ang buh&oacute;k at&nbsp;
+magbabalita</span><br />
+ang kulay at anyong siya'y nadaday&acirc;<br />
+sa pagkakagayo'y &iquest;d&iacute; ka naman kaya<br />
+nagdadalang hab&aacute;g, babaying kuhila?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Dilidilihin mo't ikaw ang may
+tan~gan</span><br />
+niyaong mahalagang putong na kinamtan,<br />
+na kapag nabagsak ito at pinugay<br />
+ay parang gumiba n~g isang Sambahan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Salamat na lamang kapatid na
+kasi</span><br />
+kung bigyang panahong magawa ang sisi<br />
+kamatayan nati'y hind&iacute; nagsasabi<br />
+n~g araw at oras na ipanagyayari.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At magandang pala, irog na
+kapatid</span><br />
+kung pahahatdan kang babal&aacute; n~g Lan~git<br />
+at bigyang panahon na makapaglinis<br />
+upanding magtamo n~g bayang tahimik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ihahangang dito't ako ma'y
+hind&iacute; pa</span><br />
+talastas ang dako n~g maguiguing hanga<br />
+kung may kapalaran sa pag-aasawa<br />
+&oacute; hangang tumanda sa pagka dalaga.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap4d" name='chap4d'><i>Ang pagsag&oacute;t sa sulat ni Constancio.</i></a></h2>
+
+<table summary="Pagsagot" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Maalaala ko Marcelang
+kapatid</span><br />
+yaong kay Constanciong sulat na pahatid<br />
+ating bigyang sag&oacute;t na ang ninanais<br />
+ay wala nang daang ipagkaka lan~git.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Oo n~ga Dalmacia't siyang
+katuiran</span><br />
+na dapat gantihin ang padalang liham,<br />
+muha ka n~g papel na pagsusulatan<br />
+na ang ninanasa ay wala nang daan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Narito Marcela't sa kamay
+ko'y ab&oacute;t</span><br />
+ang pagsusulatan n~g aking panag&oacute;t,<br />
+na ang sasabihin ay walin sa loob<br />
+yaong pinupulong awa sa pag-irog.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Dalmacia kung gayo'y
+tangn&iacute; ang pangguhit</span><br />
+at u-ulatan ka n~g lampa kong isip<br />
+na ang balang mal&iacute; huag itititik<br />
+hanapin ang hind&iacute; damdamin n~g dibdib.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap4e" name='chap4e'><i>Ang panag&oacute;t ni Dalmacia kay Constancio.</i></a></h2>
+
+<table summary="Panagot" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>N&aacute;huling pagsinta sa
+kapanahunan</span><br />
+nang ako'y wala pang naguiguing katip&aacute;n<br />
+kung n~gayo'y wala nang sukat maguing daan<br />
+pagka't sa puso ko ay may nagtatan~gan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hind&iacute; taga rito't lalaking
+mabait</span><br />
+ang tinatahana'y bayang matahimik<br />
+pakumbabang loob at mapagtankilik<br />
+sa kapanahuna'y gagawin ang bags&iacute;k.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;Kaya huag mo pong ipagdalang
+lunos</span><br />
+ang nabigong palad sa nasang pag-irog<br />
+di na mangyayaring ako'y makahagpos<br />
+sa kamay n~g aking kasing nagkukupkop.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sukat hangang dito't sa tadhanang
+laan</span><br />
+n~g Lan~git, ang tawo ay doon lumagay,<br />
+yaon ang payo ko't ang taguring &iexcl;ay!<br />
+tayo'y manatili sa payapang b&uacute;hay.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+
+<table summary="palagay" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa lahat n~g aking inilagdang
+titik</span><br />
+&iquest;anong palagay mo Dalmaciang kapatid?<br />
+&mdash;sa aki'y husto na't hind&iacute;
+n&aacute;lilih&iacute;s<br />
+tungkol kay Constanciong alay na pag-ibig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Cela'y tiklupin mo't sa
+pagbabalutan</span><br />
+lalagyan n~g guhit ang aking pan~galan<br />
+tand&aacute;ng maguing saksing ako ang may bigay<br />
+sa tawong nagdal&aacute; n~g panugong liham.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap4f" name='chap4f'><i>Ang pag owi ni Dalmacia.</i></a></h2>
+
+<table summary="owi" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Oow&iacute; na ako't ang sadyang
+liwanag</span><br />
+nitong boong mundo'y ibig nang lumipas<br />
+&mdash;Oo n~ga Dalmacia't kung may b&uacute;hay lak&aacute;s<br />
+inaantay kita sa araw n~g bukas.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+
+<h2><a id="chap5a" name='chap5a'>Ang pagbabalik ni Dalmacia sa tip&aacute;ng kinabukasan.</a></h2>
+
+<h2><b>Ikalimang Pankat.</b></h2>
+
+<table summary="ikalimang" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Malayo layo pa itong
+dumarating</span><br />
+ay nakan~giti na ang magandang n~gipin<br />
+itong din&aacute;ratnan naman ay gayon ding<br />
+isinasalubong ang mukhang may al&iacute;w.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nagyakap na silang puspus n~g
+ligaya</span><br />
+parang pusong sab&iacute;k sa d&iacute; pagkikita,<br />
+sa pagkakayapos nang magkabitaw na<br />
+kay Dalmacia'y nugn&oacute;s ang buntong hinin~ga.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Tanong ni
+Marcela'y&mdash;&iquest;Ano ang dahilan</span><br />
+may karamdaman ka bagang tinataglay?<br />
+&mdash;Oo n~ga't kung bakit laguing dinadalaw<br />
+yaring aking loob niyaong agam-agam.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa tuitui na'y laguing
+n&aacute;i-isip</span><br />
+ang m~ga babalang pahatid n~g Lan~git<br />
+kung ano't ang aking luha'y naguiguilid<br />
+at napapanimdim ang huling sasapit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung kahima't kita'y
+nagsasalitaan</span><br />
+n~g balabalaking maisipang bagay<br />
+d&iacute; mo lamang paus&iacute;ng madal&aacute;s magdaan<br />
+sa aking gunita ang kut&oacute;g n~g lumbay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang lahat n~g ito'y kung aking
+damdamin</span><br />
+ay wala sa loob at d&iacute; pinapansin<br />
+n~g ibang kapua't nagpapakahimbing<br />
+sa layaw n~g mundong lubhang sinun~galing.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;&iquest;Ano ano nam&aacute;n
+kapatid na hirang</span><br />
+ang napapansin mo sa mundong k&aacute;saman?<br />
+&mdash;liban sa d&iacute; gayon daming nagnanakaw<br />
+ang ari n~g iba'y lupiguit ma-agaw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At sa pagsasamang tan~ging
+mahalaga</span><br />
+nagsisipaglilo ang isa at isa<br />
+at kung magk&aacute;minsan ay pinapatay pa<br />
+ang nakapipiguil sa masamang pita.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang pananaghili at ang
+pagkainguit</span><br />
+sa palad n~g iba'y aewan kung bakit<br />
+naguiguing biso&oacute;l at matinding bik&iacute;g<br />
+sa puso n~g dugong may linahing inip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ipinaghihigpit ng hin~gang
+payapa</span><br />
+yaong pagtatam&oacute;ng palad n~g kapua<br />
+at pangugugulan n~g ikasisira<br />
+niyaong pan~gimbulo n~g asal kuhila.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At saka kung aking
+pagkurukuruin</span><br />
+ang d&iacute; pagka ban~gon, Inang Bayan natin<br />
+imb&oacute;t sa pagyaman, ang nakapipiguil,<br />
+n~g kuhilang an&aacute;k na walang pagtin~gin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ipinagbibili sa hindi
+halaga</span><br />
+ang m~ga damdaming pag-irog sa In&aacute;<br />
+may asal Galal&oacute;n &iquest;ano't hindi ka pa<br />
+tambin~gan n~g walang habag na parusa?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa ugaling gayon may d&iacute;
+pagka poot</span><br />
+yaong nanunun~gong mahabaguing Dios<br />
+sa yaman at puring hamak inu-ubos<br />
+ang pagsusumakit nila't paglilingkod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ito ang masaklap n~gayong
+umi-iral</span><br />
+na inu-ugali n~g maraming bayan<br />
+hind&iacute; magk&aacute;isa niyaong kalooban<br />
+at ang naghahari ang pag-iinguitan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Iba'y nagsasabing mag-atang n~g
+big&aacute;t</span><br />
+ay d&iacute; naman kaya n~g lampang balikat,<br />
+anopa't kung baga m&aacute;sunod ang han~gad<br />
+parusa n~g baya't damdaming pahirap.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ay manong damdam&iacute;n ang aming
+pagluhog</span><br />
+pilitin ang tayo'y magka isang loob<br />
+upanding sakaling siy&aacute;ng makalag&oacute;t<br />
+sa tali n~g ating Inang nalulunos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Hangang dito Cela't may d&iacute;
+pag sisikip</span><br />
+ang po&oacute;t sa tawo, n~g Am&aacute; sa Lan~git<br />
+linalapastan~gan ang Santong matuid<br />
+at ang kaliluhan ang nasang manaig.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>&mdash;&iquest;Ano ano nam&aacute;n
+sintang kapatid ko</span><br />
+ang m~ga babal&aacute;ng d&iacute; pansin n~g mundo?<br />
+&mdash;Unang unang aking tuturan sa iyo<br />
+k&oacute;lerang nunuks&aacute; sa b&uacute;hay n~g tawo.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang ikalawa'y ang
+pagkakamatay</span><br />
+n~g kawakasin~g hayop sa ikabubuhay,<br />
+baboy, m~ga man&oacute;k, at iba pang bagay<br />
+saka ang luluks&oacute;ng salot sa halaman.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na diwa'y sa boong lupang
+Filipinas</span><br />
+ang hayop na ito ay lumalaganap<br />
+halamang dapuan sa boong magdamag<br />
+tap&oacute;s na ang pagod at puhunang pilak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Napan~ganyaya na't wala nang
+hihintin</span><br />
+tulad sa nagdaang sinirang panan&iacute;m<br />
+ang pag-asa'y lubos na may aanihin<br />
+at nang naglalaman ay saka kinitil.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa l&iacute;limang bagay na aking
+tinuran</span><br />
+ika-anim ya&oacute;ng away na nagdaan<br />
+&iquest;ito kaya'y hind&iacute; dapat ipagnilay<br />
+n~g tawo't isipin huling kararatn&aacute;n?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang Dios ay Am&aacute; ng Santong
+matuid</span><br />
+na d&iacute; mangyayaring gumawa n~g lih&iacute;s,<br />
+ang lahat n~g ito'y dapat isa-isip<br />
+at al&aacute;lahanin ang huling sasapit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga sa tan&aacute;ng kapatid
+na hirang</span><br />
+ito'y d&iacute; pag-unang bait at pagaral,<br />
+pilitin na nating iwaksi't talikdan<br />
+ang inu-galing hindi karampatan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang pananaghili at ang
+pag-iimb&oacute;t</span><br />
+sa ari n~g ibang namuhunang pagod,<br />
+huag pagpilitang ikaw ang mag-impok<br />
+at kahalay halay sa tawo't sa Dios.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Alalahanin&nbsp; mong may sangkap
+ka naman</span><br />
+na ipagwawari sa lahat n~g bagay<br />
+may puring sariling dapat pag-in~gatan<br />
+at ang malalait na m~ga magulang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pagkat kun ang tawo'y
+napapakasam&aacute;</span><br />
+na parang bul&aacute;g na ang pagaakala<br />
+dalan~gin n~g lahi ay &iquest;manong mabigl&aacute;<br />
+ang kaniyang b&uacute;hay na kahiya-hiya?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Na dahil sa puri n~g minulang
+buhat</span><br />
+ay nan~gadadamay sa pula't paglib&aacute;k<br />
+kaya hinihiling n~g lahat n~g an&aacute;k<br />
+na siya sa mundo'y huag nang maglu&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kun ang kahinlugang dapat
+magmasak&iacute;t</span><br />
+ay nananalan~ging b&uacute;hay ay maligpit<br />
+ang di kamag-anak &iquest;anong m&aacute;iisip<br />
+di ang dagan&aacute;n na n~g sangmundong s&aacute;kit?<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At saka ang tawo'y kund&iacute;
+tatalikdan</span><br />
+ang pagkakasalang kinadudumugan<br />
+ay hind&iacute; malayo na tayo'y pahatdan<br />
+n~g parusang walang dalang pakundan~gan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Kaya n~ga sa tan&oacute;ng guiliw
+na kapatid</span><br />
+ito'y hind&iacute; naman pan~gun~gunang bait<br />
+pilitin na nating limutin sa isip<br />
+ang lahat n~g gawang laban sa matuid.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Man~gag-sipag-sisi't gugulin ang
+luha</span><br />
+n~g paghin~ging tawad sa Poong Maygawa<br />
+at magsi-pan~gakong di na magnanasa<br />
+sa linaguing gaw&iacute;ng asal na masam&aacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Upanding kung baga't makita n~g
+Dios</span><br />
+na tayong lahat na'y nagbabagong loob,<br />
+mahab&aacute;g at di na ituloy ang po&oacute;t<br />
+bags&iacute;k n~g parusang kakilakilabot.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya sino kamang
+nagpapakahimbing</span><br />
+sa layaw n~g mundo, dibdib mo'y pukawin<br />
+hangang may panahon ay samantalahin<br />
+yaong pagsisising lubos na taimtim.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yamang talastas mo na ang ating
+b&uacute;hay</span><br />
+ay hind&iacute; lalagui sa lupang ibabaw<br />
+at may takdang guhit yaong kamatayan<br />
+na pagtuntong doo'y tap&oacute;s na ang layaw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaluluwa natin ay pilit
+haharap</span><br />
+sa handang Hukoman na sakdal n~g taas<br />
+at uusisain ang lahat at lahat<br />
+inasal sa mundo't gawang hind&iacute; tap&aacute;t.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Gahanip mong sala'y walang
+m&aacute;kakanlong</span><br />
+sa tunog n~g Juez na tatanong doon<br />
+at kung malining na'y gagawin ang hatol<br />
+sa dalawang bagay na maguiguing ukol.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At sa pagdurusa'y kung doon
+mahulog</span><br />
+ang maguing pasiy&aacute; n~g hatol n~g Dios,<br />
+yaon ang d&aacute;litang k&aacute;kilakilabot<br />
+at hirap na walang hangang pagkatapos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya mabuti rin ang may binhing
+has&iacute;k</span><br />
+budbod na panan&iacute;m sa bayan n~g Lan~git<br />
+upanding mag-ani n~g linamnam tam&iacute;s<br />
+at kaligayahang walang kahulilip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang Imperiong yao'y hind&iacute;
+napapasok</span><br />
+n~g kahima't sino'y n~g ligalig lungkot<br />
+palibhasa'y bayan n~g santas at santos<br />
+na nan~gag-aalay n~g puri sa Dios.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Doo'y walang gabi ang saad sa
+akl&aacute;t</span><br />
+wala namang araw, buang sumisikat<br />
+ang kapangyarihan n~g Dios na wag&aacute;s<br />
+ay labis sa madl&aacute;ng tanglaw na liwanag.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Naroon din nama't iyong
+makikita</span><br />
+ang luklukang hayag n~g V&iacute;rgen Mar&iacute;a<br />
+alay ang maraming puri't pagsasay&aacute;<br />
+n~g m~ga V&iacute;rgenes sa payapang Gloria.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang ligayang yao'y walang
+pagkatapos</span><br />
+walang pagkabago at lubos na lubos<br />
+hindi paris dito na sa munting lug&oacute;d<br />
+dusang langkay langkay ang ganting kasun&oacute;d.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga ang dapat ay
+magsamantal&aacute;</span><br />
+hangang may panaho'y talikdan ang sala<br />
+at huag p&aacute;wili sa tamis n~g lasa<br />
+nitong bun~gang mundo't may lihim na pakl&aacute;.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yao'y pawang daya't lal&aacute;ng
+na hikayat</span><br />
+n~g taga Averno, kaya n~ga ang dapat<br />
+gamitin ang tatlong katutubong sangkap<br />
+at ang kaluluwa'y nang d&iacute; mapahamak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kun ang lakas natin ay
+mapipipilan</span><br />
+ay huminging tulong sa kapangyarihan<br />
+n~g Poong Lumikha, at d&iacute; papayagang<br />
+masupil n~g lilong digma n~g kaaway.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ating dalan~ginin n~g ta&oacute;s
+sa dibdib</span><br />
+yaong kamatayang sakdalan n~g tam&iacute;s<br />
+kaluluwa nati'y nang upang magkam&iacute;t<br />
+niyaong Luwalhating walang kahulilip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sukat hangang dito, Marcela ang
+gal&aacute;w</span><br />
+n~g m~ga pagpit&aacute;s nitong lamang bayan,<br />
+ang magandang suy&ograve; nawa'y ipatnubay<br />
+n~g may awang Lan~git hangang nabubuhay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang ating harapin ay ang
+makatumb&aacute;s</span><br />
+sa ama at inang namuhunang hirap<br />
+&mdash;Oo n~ga Dalmacia at kang matutupad<br />
+yao'y mamumun~ga n~g magandang palad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nanatili nan~gang kanilang
+ilagan</span><br />
+ang madl&aacute;ng paraya nitong kamunduhan<br />
+at walang hinar&aacute;p kund&iacute; ang mag-alay<br />
+n~g magandang suy&ograve; sa m~ga magulang.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+
+<h2><a id="last" name='last'>IS&Aacute;NG TAGUBILIN.</a></h2>
+<table summary="tagubilin" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1">
+<tr>
+<td width="27%"></td>
+<td width="73%">
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa bak&aacute;s n~g yapak n~g
+kadalagahan</span><br />
+ang lumagdang isip nito'y nag-aalay<br />
+n~g munting gunita na kunang ulir&aacute;n<br />
+yaon kay Marcela't kay Dalmaciang b&uacute;hay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung baga sa isang Araw na
+sumikat</span><br />
+ay d&iacute; nan~gulimlim ang pagliliwanag<br />
+buhat sa mul&acirc; pa n~g pagkakalapat<br />
+n~g kanilang dibdib na parang sinukat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang ali't alin mang datn&aacute;n
+n~g ligamgam</span><br />
+ang sing-isang puso nila'y nagdaramdam<br />
+gay&oacute;n sa ligaya namang kinakamtan<br />
+walang natatan~ging pagsasarilinan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung sakasakali at may maling
+isip</span><br />
+ang ali't alin mang sinsay sa matuid<br />
+ay nasasansala at naihahatid<br />
+hangang sa hantun~gan n~g itatahimik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sila'y marurunong magbigay
+pitagan</span><br />
+sa bala't bala nang dapat na igalang<br />
+ito'y pakorona't putong na ban~gibang<br />
+sa puri n~g m~ga nagpalang magulang.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Maiin~gat silang magbalot sa
+lihim</span><br />
+n~g puring hind&iacute; pa panahong sayan~gin<br />
+magagandang loob, marunong tumin~gin<br />
+sa b&uacute;hay n~g dukhang d&iacute; gawing pansinin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Nan~gag-aabuloy n~g makayang
+hab&aacute;g</span><br />
+sa kahit sinomang lugami sa hirap,<br />
+hind&iacute; nabubuy&oacute; sa maling hikayat<br />
+n~g mapag anyayang isip sa pahamak.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang magyao't dito at
+makipanayam</span><br />
+sa d&iacute; kaugali ay naguiguing bawal,<br />
+lalo na't ang gawi n~g m&aacute;kakararal<br />
+ay manirang puri n~g sa ibang b&uacute;hay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kahit binaka n~g Haring
+pag-ibig</span><br />
+yaon kay Dalmaciang matibay na dibdib<br />
+ay hind&iacute; nangyari na ipinalupig<br />
+at ipinagtang&oacute;l n~g sariling bait.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bilang naguing kut&acirc; ay ang
+pagninilay</span><br />
+at ang pagka hab&aacute;g sa m~ga magulang,<br />
+pinilit ang loob na makipaglaban<br />
+sa dahas n~g sinta nama'y nagtagumpay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At ang nanatiling nasok sa
+panimdim</span><br />
+sa kay Jesucristo ang puso'y ihain<br />
+huag magasawa't baka ang sapitin<br />
+ay ang dalamhati sa kakasamahin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sinabi kong ito'y d&iacute; naman
+paghadl&aacute;ng</span><br />
+sa m~ga dalagang panahong niniral<br />
+at ang matrimonio'y mahalagang bagay<br />
+kung sakasakali't mapag-iin~gatan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ya&oacute;n ang halamang habilin ni
+Cristo</span><br />
+pinangagalin~gan n~g tawo sa mundo<br />
+diyan nagbubuhat ang Papa't Obispo<br />
+Cardenal at saka ang m~ga Ministro.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Anopa't kung bag&aacute;
+mapag-iin~gatan</span><br />
+ang pagkakalin~ga sa Santong halaman<br />
+dito pa sa lupa'y pakikinaban~gan<br />
+hangang sa lumipat n~g payapang bayan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>N~guni't kun ang dahil n~g
+pag-aasawa</span><br />
+n~g isang babayi sanhi sa anyaya<br />
+n~g mundo, at hind&iacute; bibigyang halag&aacute;<br />
+ang pagmamahalan maha~ga'y hind&iacute; na.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga &oacute; m~ga binibining
+hirang</span><br />
+kayo sa sariling laguing magninilay<br />
+at hing&iacute;n sa Dios na paliwanagan<br />
+kun ang inyong isip ay pinagdidimlan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Muhang halimbaw&acirc; at kayo'y
+pumaris</span><br />
+doon kay Dalmaciang dunong na mag-isip<br />
+hind&iacute; nabighaning natol sa pag-ibig<br />
+at ang alaala'y ang huling sasapit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung mangyayari
+mahalintularan</span><br />
+yaong kay Marcelang mapayapang b&uacute;hay<br />
+hind&iacute; nabighaning ang puso'y ibigay<br />
+sa parayang hil&iacute;ng nitong kamunduh&aacute;n.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang pagka dalaga'y hihiguit pa
+mandin</span><br />
+sa apat na puong ta&oacute;n kung bilan~gin<br />
+walang hinahar&aacute;p kund&iacute; ang maghain<br />
+niyaong pagmamahal sa in&aacute;ng nag-angkin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kaya n~ga &oacute; m~ga binibining
+irog</span><br />
+na ina-alayan niyaring paglilingkod<br />
+maraming salamat kung ang iyong loob<br />
+sa gandang anyaya'y magsi-alinsunod.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Yaong pagsasamang walang kasing
+tam&iacute;s</span><br />
+ni Marcela't saka ni Dalmaciang ibig<br />
+kunang halimbawa't nang upang magk&aacute;mit<br />
+n~g kaaya-ayang b&uacute;hay na tahimik.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung magkagayo'y maraming
+salamat</span><br />
+sa napapanahon n~g PAMUMUKADKAD<br />
+kahimanawari'y mag si PAMULAKLAK<br />
+sabog kong tagur&iacute; n~g MAGANDANG PALAD.<br />
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<h3>WAKAS</h3>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Landas na Tuntunin, by Jos� Morante
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LANDAS NA TUNTUNIN ***
+
+***** This file should be named 14215-h.htm or 14215-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/4/2/1/14215/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and the Project
+Gutenberg Online Distributed Proofreading Team based on images
+generously made available by the University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
+
+
diff --git a/old/14215-h/images/001.png b/old/14215-h/images/001.png
new file mode 100644
index 0000000..363be5a
--- /dev/null
+++ b/old/14215-h/images/001.png
diff --git a/old/14215-h/images/001t.jpg b/old/14215-h/images/001t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b8698b0
--- /dev/null
+++ b/old/14215-h/images/001t.jpg