diff options
Diffstat (limited to '14210-8.txt')
| -rw-r--r-- | 14210-8.txt | 1622 |
1 files changed, 1622 insertions, 0 deletions
diff --git a/14210-8.txt b/14210-8.txt new file mode 100644 index 0000000..a080b5d --- /dev/null +++ b/14210-8.txt @@ -0,0 +1,1622 @@ +Project Gutenberg's In het bergland van Tripolis, by A. de Mathuisieulx + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: In het bergland van Tripolis + From "De Aarde en haar volken," Jaargang 1906 + +Author: A. de Mathuisieulx + +Release Date: November 29, 2004 [EBook #14210] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN HET BERGLAND VAN TRIPOLIS *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + + + + + + + +In het bergland van Tripolis. + +Naar het Fransch van A. de Mathuisieulx. + + +Mijn eerste onderzoekingstocht in Tripolis in 1901 was maar zeer +onbeteekenend geweest door opgekomen politieke moeilijkheden. Gelukkig +heb ik daarna nog twee reizen kunnen doen, namelijk in 1903 en 1904, +waarbij ik een veel uitgestrekter gebied heb kunnen bezoeken en meer +op mijn gemak dit deel van Afrika heb bestudeerd, dat tot hiertoe +nog zoo weinig bekend is. De onderzoekingen, in het geheele vilayet +ingesteld, tot de streken, behoorend bij Fezzan, worden in dit +verhaal weergegeven. + +Den 20sten Maart 1903 verliet mijn karavaan Tripolis bij het aanbreken +van den dag. Ik had buiten mijn eigen personeel den ouden Arabier +Hammer meegenomen, die mij reeds in 1901 had vergezeld, en dan den +jongen Maltezer Pepino. + +Wij sloegen ons eerste kamp zes kilometer ten westen van Tripolis +op, te Gargaresj, opdat onze lieden veel tijd ervoor zouden hebben, +want ze waren nog nieuwelingen in het werk, dat natuurlijk in den +beginne met veel misgrepen en onhandigheden gepaard gaat. De tenten, +de keuken, alles was in orde, toen de leden van het Consulaat-Generaal +van Frankrijk ons in den namiddag een bezoek brachten voor een laatste +afscheid. Daar mijn landgenooten den wensch te kennen hadden gegeven, +hier te dineeren, zette de fezzansche kok hun een vrij bescheiden +maal voor, dat echter door hen op de vriendelijkste manier tot gul +en hartelijk onthaal werd gestempeld. + +Toen de bedienden den volgenden morgen het kamp opbraken onder het +oppertoezicht van Pepino, bracht ik een bezoek aan de omstreken en +aan een dubbel graf van hooge antiquiteit, dat kort geleden gevonden +was in een onderaardsch vertrek. Dit monument, met fresco's versierd, +werd gebouwd door een weduwe, Arisuth genaamd, voor haar man Juratanus +en voor haar zelve. De namen van de bedoelde personen verraden reeds +hun afrikaansche afkomst, en wel een numidische voor den echtgenoot +en een semitische voor de vrouw. Zooals zoo dikwijls gebeurt bij +archaeologische ontdekkingen, hebben de opschriften van dit graf het +mogelijk gemaakt, een belangwekkend punt uit de geschiedenis op te +helderen. De heer Clermont Ganneau heeft er het bewijs in gevonden van +de opneming der vrouwen in de heidensche secte van Mithra. Mevrouw +Arisuth bekleedde daarin een eereplaats en had recht tot deelneming +aan de godsdienstige feesten. Tot nu toe had men gemeend, dat alleen +mannen tot den dienst van Mithra werden toegelaten, dien machtigen +arischen godsdienst, welks wieg dezelfde is als die van het gansche +menschengeslacht, en die zich over de geheele wereld heeft verspreid +gedurende de oudheid, zelfs tot de verst verwijderde grenzen van +Perzië ter eene, en de Zuilen van Hercules ter andere zijde. + +In de buurt van die graven gaat een romeinsche toren voort, met al +meer te vervallen. Het is waarschijnlijk, dat in de middeleeuwen de +Arabieren zich ervan bedienden voor de lijn van telegraafposten, die +ze langs de kusten der Middellandsche Zee hadden opgericht; bekend is, +dat een reeks van optische seintoestellen de afrikaansche kust volgde, +zoodat de berichten in een enkelen dag van Egypte naar Marokko konden +worden overgebracht. + +Vóór we ons zuidwaarts wenden, om ons in het binnenland te wagen, +volgen wij eerst de kust tot Aboe Adjila, om daarbij de ruïnen van de +haven Sabathra te bezoeken, die we in 1901 maar even hadden gezien. Op +die plaats werd ik ontvangen door een arabischen kaïmakan, een hoog +personnage. Ahmed Bey behoort tot de oudste en rijkste familie uit +Tripolitanië; daaraan heeft hij het te danken, dat hij reeds op +zeer jeugdigen leeftijd een prachtige oase te besturen kreeg, waar +omheen de weelderigste havervelden lagen, die ik ergens in Afrika +heb gezien. Om mij het verblijf bij de ruïnen van Sabathra aangenamer +te maken, laat hij een arabisch kamp oprichten aan den oever en laat +er gerechten heen brengen, die een verrassend menu vormen in een zoo +van voedingsmiddelen misdeeld land. + +De vrijheid van handelen en het schoone jaargetijde staan mij thans +toe, de overblijfselen van Sabathra te bestudeeren, voor zoo ver dat +mogelijk is in het turksche dorp, waar opgravingen strikt verboden +zijn. Die ruïnen op 80 KM. afstands van Tripolis zijn die van een der +drie handelsplaatsen, welke daar hebben gelegen. Evenals te Oea en +Leptis Magna waren ook hier de Phoeniciërs de stichters, die er een +karakteristieken naam aan hebben gegeven, want Sabathra beteekent +Korenmarkt. De Romeinen maakten er een gemeente van en verhieven +de plaats tot kolonie. De moeder van Titus en Justinianus, die er +beiden geboren werden, stelde bijzonder veel belang in de stad. De +plotselinge achteruitgang en de latere totale ondergang van de plaats +dateeren van de invallen der Arabieren. + +Het zand bedekt bijna geheel de kostbare resten, en de zee ondermijnt +de mooie muren van de haven. Naarmate de wind een hoekje der duinen +opruimt en een standbeeld voor het licht brengt, of een zuil, of wel +een mozaïek, haasten de dweepzieke Arabieren zich, die relieken der +gehate Roemi's te vernielen. Gelukkig bewaart het zand trouw en goed +die historische rijkdommen, en er zal een heele schat van in te zamelen +wezen, als eenmaal verlof tot opgraven zal worden gegeven. De sporen +der wallen en andere duidelijke resten toonen inderdaad, dat daar een +groote en rijke stad moet hebben gelegen; de lengte was meer dan drie +kilometer langs de kust; er waren zeer veel paleizen en tempels, en het +theater kon tien duizend toeschouwers bevatten. Men kan nog de plaats +onderscheiden, gereserveerd voor de Garamantes-stammen uit Fezzan, +die er hun tenten kwamen opslaan ten tijde van de groote jaarmarkten. + +Waaraan moet de keus voor de plek van deze zeehandelsstad worden +toegeschreven? Dit deel van de kust biedt toch in het minst geen +beschutting aan. Gebouwd aan een der einden van de bebouwde zone en +ver van de vermaarde zoutwerken van Zarzis, kon ze geen middelpunt +voor landbouw of industrie worden. De ligging van Sabathra laat zich, +naar mijne meening, alleen verklaren als directe uitvoerhaven van +Rhadames, het oude Cydamus, bij den doorgang van den breeden pas van +Djado, waar de karavanen door gingen, en waar ze nu nog passeeren, +om zoo de streek van Rhadames met de zee te verbinden. + +Tusschen de kust en Djado heeft men over een breedte van 100 KM. de +groote vlakte, een uitgestrekt gebied van laag land, Djeffara genaamd, +den toegangsweg van de zee naar het hooge plateau in het binnenland. De +vlakte loopt onmerkbaar op naar den voet der hooge rotsen van den +Djebel of het bergland, waar ze door een reeks van onafgebroken +verhoogingen eindelijk 300 M. hoogte bereikt. + +Gedurende de zes-en-vijftig uren rijdens door Djeffara moesten wij +steeds op onze hoede zijn, vooral des nachts, want arabische roovers +zwerven onophoudelijk door deze streek, op de zoek naar een karavaan +of een kamp, die niet voldoende beschermd zijn. + +Het zand, dat afkomstig is van het verweerende gesteente, dekt de +meeste der kleine heuvels, welke zich op de vlakte verheffen; maar +tusschen die onbeteekenende hoogten vinden de Arabieren soms water +genoeg, om haver te planten, omdat een laag van blauwachtig leem het +regenwater vasthoudt. + +Djeffara is in dit gebied veel minder dor dan in het Zuiden van +Tripolitanië. Dit jaar is de oogst bijzonder goed geweest. Wij +ontmoeten dan ook dikwijls inboorlingen, die hun voorraad in naburige +silo's bergen. Zoo worden hier als elders de onderaardsche bergplaatsen +genoemd, die in den vorm van een karaf worden gegraven met een +nauwen ingang van boven. Men daalt er in af met een touw van alfa +en de opening wordt gesloten met een grooten steen. De inrichting +laat zich misbruiken voor verschrikkelijke dingen. Zoo heeft in +het weidegebied van Montsor een Arabier onlangs zijn broer levend +begraven, omdat hij diens erfenis begeerde. Toen men het lijk vond, +bleek, hoe de ongelukkige tegen de verstikking geworsteld had. + +De weg, dien men volgt in Djeffara, is aangewezen door de punten, +waar water te vinden is, en die op groote afstanden van elkander +liggen. De putten aanvankelijk in de buurt van de zee niet zeer diep, +nemen snel in diepte toe. In zeer harden grond gegraven, bevatten ze +een helder water, dat van uitstekende qualiteit is; maar het ontbreken +van een steenen rand om de putten en van toestellen, om het water +op te hijschen, gevoegd bij de zorgeloosheid van de Arabieren, doet +het zand van boven steeds in den put vallen en maakt het vocht vuil +en modderig. Om water te putten, maakt ieder voorbijganger een touw +los van zijn kameel en laat den zak van schapevel zakken, die het +voornaamste stuk huisraad is in een nomadische huishouding. Indien +de kampen niet te ver af zijn, nemen ze soms een koe mee, waaraan ze +het uiteinde van het touw vastmaken, en het dier hijscht den vollen +zak op, door zich van de opening te verwijderen. + +Op die vlakten ziet men in het verblindende licht alles wit. De +overdaad en de scherpte der zonnestralen eten de kleuren op, en +het oog heeft moeite de bijzonderheden te onderscheiden. Het zand, +de wol van de kudden, de kleeding van de inboorlingen, alles wordt +op korten afstand reeds een verwarde massa. Alleen de kleine vlekjes +menschelijk aangezicht vormen bruine ovaaltjes, en het mooie licht, +dat overal elders zooveel vroolijkheid brengt, is hier de bron van +een onverbiddelijke melancholie. + +Voordat wij den voet van het groote tripolitaansche bergland +hebben bereikt, passeeren we nog twee smalle zones, die ermee +evenwijdig loopen, eerst een lint van weiden, dan een tweede lint +van reuzenkeien. Het eerste is een gevolg van de wadi's der hooge +gronden, die daar alle doodloopen op een tiental kilometers afstands +van de Djebels, en den grond vruchtbaar maken; het tweede is het +bekken, waarin het bergpuin zich verzamelt. Die beide strooken, zoo +verschillend van aanzien, zetten zich onafgebroken voort van de grens +van Tunis tot Tarhoena over een lengte van meer dan 200 K.M. + +De bestijging van de rots, ofschoon vergemakkelijkt door de bressen, +die vroegere waterstroomen erin hebben geslagen, vereischt drie of vier +uur arbeids, de reiziger kan zich op de klimpartij voorbereiden door +in de oase aan den voet uit te rusten. De palmentuinen van Sjeiksjoek +beneden Djado boden ons een rustgelegenheid, waaraan mijn lieden de +grootste behoefte hadden. + +De bewoners van die tuinen vegeteeren in een armzalige armoede, en +de koorts woedt er met ongekende hevigheid door een naburige bron, +die in een moeras uitloopt. + +De steensoort van Sjeiksjoek dient voor de vervaardiging van +molensteenen, die de bewoners van den stam der Sjograns te Tripolis +verkoopen, om in hun behoeften te kunnen voorzien. Dichtbij het +dorp kan men nog het graf vinden van Aboe Obeïda, een plaatselijke +beroemdheid, die over de heele streek gezag uitoefende en zich in +bloedige gevechten wikkelde met de Berbers van de hooge plateaux, +om de macht te behouden, hem door den imam geschonken. + +Op den 28sten Maart bestegen wij te voet de wijde spleet bij Djado, +waardoor de rivier Djinaoen het bergland verlaat. De kameelen +en paarden volgden ons en klommen minder moeilijk dan wij door +dien doolhof van verbrokkelde rotsen, waar voetpaden op de schuine +hellingen boven onpeilbare afgronden smalle linten vormen. Zoo ging +het door palmboschjes, die hier en daar in de holten gegroeid waren +en soms boven het ledige schenen te hangen als kraaiennesten op den +nok van kathedralen. + +Als men ze van dezen kant nadert, lijken de hooge gronden van Tripolis +op een echt bergland, en men kan best begrijpen, dat de inboorlingen +den naam van Djebel gegeven hebben aan deze noordgrens van het plateau, +vanaf de bergen van Tunis, waarmee zij samenhangt door Doeïrat, tot +aan Gariana toe. Maar in werkelijkheid is het niets anders dan een +eindeloos vlak terras, dat naar Djeffara steil afloopt met een muur +van 800 M. hoogte. De atmosferische invloeden hebben niet weinig +ingewerkt op deze grens en hebben er over een terrein van 10 tot +12 K.M. in de breedte diepe kloven in uitgehold vol bochten, hebben +alleenstaande toppen afgeslepen en, zware steenblokken ondergravend, +ze als gevaarlijke uitsteeksels boven afgronden opgehangen. Heeft +men eenmaal den schilderachtigen doolhof van dit verweerde gebergte +beklommen, dan ziet men voor zich tot in oneindige verte de vlakke +en eenvormige uitgestrektheden van Afrika's binnenland. + +De wijdste spleten tusschen de rotsen dienen tot doorgangen tusschen de +lage landen en het plateau. Zooals te Gariana en te Kikla de wegen naar +Fezzan geopend worden, zoo opent de kloof van Djado, die wij zullen +passeeren de route naar de oasen van Rhat en Rhadames aan de kust. + +De naam Djado is die van het dorp, waarboven de Turken hun fort +hebben gebouwd; de toppen van het dal dragen veel dorpen, tot het +administratieve district Fossato behoorend. Rondom die naar de vlakte +open baai vormen de plaatsen Moghat, Ojlin, Mesdoe, Endabas, Masgoera, +Oeïfat en Regreg volkrijke middelpunten, omringd door olijfboomen. + +In Tripolitanië hebben de invallen der Arabieren de Berbers +teruggedrongen in de Djebels, en die laatsten zijn daardoor bijna +uitsluitend bergbewoners geworden, zooals ook met hun broeders, +de Kabylen uit Algerië het geval is. Alleen zij, die zich hebben +verscholen in de oase van Rhadames en op het eiland Djerba maken daarop +een uitzondering. Die Berbers, even werkzaam als de Arabieren lui zijn, +houden zich met landbouw bezig. Bij hen is op de kleinste bebouwbare +plekjes, die beschermd worden door steunmuurtjes op de steile hellingen +der kloven, haver geplant; andere minder bewerkte gedeelten, waar +het verweerde bergland in de vlakte begint af te dalen, dragen mooie +aanplantingen van olijfboomen. Ik heb er besproeiingswerken gezien, +die voor onze europeesche ingenieurs onmogelijk zouden zijn. Ook +kan men zeggen, dat de bergen van Nefoesa het rijkste deel zijn van +het vilayet. + +De geschiedenis van deze Berberstammen moet nog worden geschreven. De +arabische auteurs leveren ons geen gegevens voor de verschillende +perioden; de geschriften van de bergbewoners zelven, in het Arabisch +vervat, maar in Tamazirletters zooals die van de Toearegs, worden in +de moskeeën angstvallig bewaakt door de kadi's. Ik heb te vergeefs +beproefd, mij die kostbare boeken te verschaffen, door er sommen voor +aan te bieden, die in dit land een fortuin vertegenwoordigen. Geen +enkele inboorling was bereid, zulk een heiligschennis te plegen. + +Het is zeker, dat men in de Berbers, die tegenwoordig in Tripolis +wonen, geen rechtstreeksche afstammelingen kan zien van de volken, die +bij Herodotus en Strabo worden genoemd. Men vermoedt, dat een stam uit +Azië of Ethiopië zich vermengd heeft met de oorspronkelijke bewoners, +en dat zoo de stammen van Zoeara, Nefzaoea enz. zijn ontstaan. + +Men ontmoet dikwijls onder die bergbewoners, die zeer donker zijn, +enkele blonde individuen met blauwe oogen, juist als in Algerië +en Marokko. De oorsprong van die talrijke afwijkingen blijft nog +onverklaard en de verschillende hypothesen, opgesteld om ze op +te helderen, spreken elkander tegen. Op grond van het bestaan der +monumenten van groote steenblokken of megalithen, die volkomen gelijk +zijn aan die van Europa, geven enkele geleerden ons als broeders +blonde bergbewoners uit Noord-Afrika; andere zoeken ze in Midden-Azië +of in Ethiopië. De theorie van de eenen steunt op het bestaan van die +typen in Egypte, die der anderen op de aanwezigheid van het blonde +ras in Algerië. De onwetendheid, waarin men verkeerde ten aanzien +van Tripolis, wees van beide zijden deze streek aan als grens der +verhuizingen van uit tegengestelde richtingen. De aanwezigheid van +individuen van het blonde type is geheel berbersch. Tripolitanië +zal de quaestie nog maar meer ingewikkeld maken, tot een of ander +archaeologisch document, dat onbetwistbaar is, haar kome oplossen. + +Hoe het zij, bruin of blond, de Berbers van Tripolis vormen een zeer +apart ras, afgezonderd van de arabische wereld, die door hen veracht +wordt en waarvan ze zich altijd afgezonderd hebben gehouden in die +mate, dat ze nooit een huwelijk toelieten tusschen de vrouwen uit de +bergen en de afstammelingen der overweldigers. De Islam is er verspreid +geworden, maar de standvastigheid van het ras heeft een menigte oude +leerstellingen behouden, waardoor hun godsdienst veranderd is in een +bijzondere secte van den abhadietischen tak. Men vindt er christelijke +overleveringen in terug, vermengd met heidensch bijgeloof, zooals bij +de bewoners van het land Mzab in Algerië, waaraan zij nauw verwant +zijn. De lieden van Nefzaoea, Rhadames en Mzab gehoorzamen aan een +kerkelijk hoofd, die in Oman zijn zetel heeft. + +De tripolitaansche Berber gevoelt zich krachtig en flink en is zeer +ingenomen met zijn betrekkelijke onafhankelijkheid, die hij in het +midden van de vorige eeuw dapper tegen de Turken heeft verdedigd, +zooals hij dat in de elfde tegen de Arabieren had gedaan. Ook +onderhoudt het turksche gouvernement te Djado alleen een garnizoen van +achthonderd man, wier citadel de heele streek beheerscht. De woeste +stammen mogen in het geheel geen vuurwapenen bezitten, en ze blijven +thans rustig in hun dorpen en komen 's avonds samen, om elkander +met verhalen over de heldendaden van de voorvaderen te vermaken. Die +bijeenkomsten, waar de roem van den vermaarden Roema het voorwerp is +van een waren eeredienst, eindigen meestal met vaderlandsche liederen, +vervat in de taal, die ook de Toearegs van de Sahara gebruiken. +De moderne beschaving heeft geen vat op deze menschen, die de hulp +van een geneesheer weigeren en liever sterven onder de handen van +onwetende toovenaars. Zij voeren de matigheid zoo ver, dat ze zich +van sigaretten en thee onthouden, omdat het gebruik van tabak en +thee zonde is in hun oogen. Toch is het bekend, hoe de menschen in +Afrika op het rooken gesteld zijn, en hoeveel ze van thee houden, +die overal voor koffie in de plaats komt. + +Te Djado, zooals in bijna het geheele bergland, is het water +ondrinkbaar door de vele magnesia, die het bevat. De bewoners moeten +daarom naar de vlakte, om zich van het noodige te voorzien. De +turksche troepen, genesteld in hun kasr of vesting ter hoogte van +750 M., gebruiken een kudde kameelen voor het opvoeren van de gevulde +waterzakken, hetgeen een groote vermeerdering van kosten meebrengt. + +Daar de belastingen overal in natura worden opgebracht, zoowel in +mannen als in dieren en landbouwproducten, regelt de ottomaansche +regeering die naar een omslag, verschillend naar de opbrengst der +verschillende streken. Te Djado betalen een man en een kameel een +éénheid, dat wil zeggen, dezelfde belasting als twee koeien, of tien +schapen, of vijf-en-twintig geiten, of vijf-en-twintig olijfboomen, +of vijftig palmboomen, of tweehonderd vijgenboomen. + +De moskeeën, die op enkele hoogten in het district Fossato staan, +zijn oudtijds het godsdienstig middelpunt geweest der Nefoesiërs. De +historische en philosofische wetenschap zijn er nog in eere, en de +Berbers beschouwen het gansche district als een heilige plaats. Maar +eenige van die moskeeën zijn tegenwoordig verlaten, en daar moeten, +naar booze tongen verhalen, zeer weinig stichtelijke dingen gebeuren. + +Als men Naloet bereikt aan het westelijk uiteinde van het gebied +der Berbers, gaat men langs den voet der rotsen, en wij maken van de +gelegenheid gebruik, om den geologischen bouw van die mooie, loodrechte +wanden na te gaan. Op dezen weg passeeren we de tallooze stroompjes, +die voor de afwatering zorgen van de hoogte, maar nu droog zijn. Zij +graven ondiepe beddingen in Djeffara. + +Bij de oase Djoch vond ik romeinsche ruïnen, te herkennen alleen aan +eenige brokken muur. Toch was dit een voorname plaats, Sabria genoemd, +naam die ook wel gegeven werd aan Sabratha aan de kust der zee. Die +naam, die ontwijfelbaar van vreemden oorsprong was, duidt dus een +in het binnenland liggend Sabratha aan, waarvan veel geleerden het +bestaan geloochend hebben, ondanks de beweringen van Ptolemaeus. De +grieksche aardrijkskundige was beter ingelicht dan wij, en als er een +marktplaats bestond voor de groote haven aan de Middellandsche Zee, +dan moest het hier wezen, bij een der hoofddepots, waar het plateau +op de vlakte uitkwam. + +Iets verder doet zich de oase Tizi voor, waar een ondragelijke stank +viel waar te nemen. Toen we er aankwamen, vonden we er een troep +Arabieren, bezig met een bron bloot te leggen, door met hun handen +in den grond te graven. + +Dit werk, waarmee ze al een maand aan den gang waren en dat op de +alleronhandigste manier werd gedaan, heeft water over den omtrek +verspreid; het gaat tot bederf over en vergiftigt de buurt. De grachten +om het kerhof liggen vol lijken, die men zich de moeite niet geeft +te begraven; en we zagen menig geraamte, waarvan het doodshemd tot +lompen is geworden. + +De ingang van de kloven van Naloet is nog grootscher dan die van +Djado. Het dorp, dat de inboorlingen liever Daloet noemen, ligt op +750 M. hoogte op den top van een steile rots, die over afgronden van +tweehonderd meter heen hangt. Een der woningen is gebouwd tegen de +bijna loodrechte wanden van de rots, een ander ligt verspreid over +het begin van het plateau. De oorsprong van een rivier dient tot +hoofdstraat. Enkele van de andere straten zijn zoo nauw dat een man +er niet langs kan gaan, zonder zijn schouders te stooten. Het dorp +bestaat ten deele uit ondergrondsche woningen, want er zijn een massa +troglodyten in het bergland van Tripolis. + +De Turken hebben een fort gebouwd op een helling van de kloof; +daartegenover staat tusschen de hutten een oude citadel, geheel in +de rots uitgehouwen, zonder een enkel laagje steenen. Daar borgen +de bewoners hun rijkdommen en daar vonden ze een schuilplaats in +tijden van gevaar. Tegenwoordig bergen ze er nog hun koopwaren +en hun voedingsmiddelen. Elke familie heeft haar eigen magazijnen +in de vesting; in de rotswanden zijn de bergplaatsen gehouwen. En +de driehonderd openingen, vrij regelmatig gerangschikt, geven aan +het geheel het aanzien van een columbarium of romeinsche grafkamer +met haar vele nissen voor de urnen met asch. Des morgens komen de +huisvrouwen er weghalen, wat ze noodig hebben voor het maal van den +dag; in den namiddag ziet men er de mannen hun handel drijven als op +een markt, waarna ze den sleutel aan den bewaker ter hand stellen, +die den naam van dellal draagt. Er is geen trap, om bij de bovenste +openingen te klimmen, en de eigenaars hijschen zich tot vijf of zes +meter in de hoogte, door zich aan de uitspringende gedeelten van de +rots vast te houden. + +Naloet lijkt als alle dorpen van den Djebel in de verte op een hoop +puin, omdat de huizen er zijn aangelegd met de allergrootste minachting +voor de rechte lijn en het effen vlak. De muren van pleister en steenen +staan scheef en dragen een dak, dat een chaos is van balken van olijf- +en palmhout. + +Wat mij het meest verbaasde, is dat er geen ongelukken aan de +kinderen overkomen in dit dorp boven afgronden, waar in de diepte +nooit een zonnestraal doordringt. Ik zag er een troep jong goedje +in lompen spelen aan den rand van gapende diepten, die iemand een +huivering aanjagen. Van daar overzag men een panorama, dat zich +tot dertig kilometer in het rond uitstrekte; aan den eenen kant de +verweerde bergmassa's, aan den anderen de effen oppervlakte van het +plateau. In een paar spleten waren palmboschjes gegroeid, waar beekjes +hun oorsprong namen. + +De huwelijksplechtigheden hebben veel eigenaardigs in Naloet. Vier +geheele dagen lang blijven de genoodigden opgesloten en slijten den +tijd met het eten van hoopen meel, met olie aangemengd. Op den dag +der plechtigheid gaat de bruid eerst haar linnengoed wasschen in +het geleide van een escorte van jonge meisjes. Door de vriendinnen +wordt ze dan naar het huis harer ouders teruggebracht, en het echte +feest begint met het zingen van gehuurde koorzangers. Een kameel +met een palankijn van levendige kleuren voert daarna de bruid naar +haren echtgenoot tusschen ruiters, die zich aan de meest woeste +fantasia's overgeven. Alle aanwezigen blijven buiten de woning van +de jonggehuwden en wachten, tot de echtgenoot hun komt mededeelen, +dat de huwelijksvereeniging heeft plaats gehad. Op dat moment gaan van +alle kanten voetzoekers af, om in de naburige dalen te verkondigen, +dat er een huwelijk is voltrokken. + +De ingewikkelde ceremoniën zijn daarmee niet afgeloopen, maar duren +nog wel een week, waarbij ook de nachten aan spel en braspartijen +zijn gewijd. Soms hebben gefingeerde schakingen plaats tusschen jonge +mannen en jonge meisjes, en grijsaards komen dan tusschenbeide, om +vrede te stichten tusschen de schuldigen en hun ouders. Dat zijn nog +eens bruiloften, waar men zich vermaakt! + +De kaïmakan van Naloet is een beminnelijke grijsaard, die aan een +heupziekte lijdt, gevolg van een ongeluk, dat hij een twintigtal +jaren geleden heeft gehad. Terwijl hij zich mengde in een bloedige +vechtpartij, om er een einde aan te maken, had hij een kogel +ontvangen, die nog niet is verwijderd. Voor mij was deze ambtenaar +vol oplettendheden; zelfs werd ik genoodigd op een revue over de +troepen van het garnizoen en genoot de eerbewijzen, die aan generaals +toekomen, wat geen kleinigheid was voor een officier buiten dienst, +die het nooit tot de hoogere rangen heeft gebracht. + +Ongelukkig kon ik niet de toestemming krijgen om tot Rhadames door +te reizen, waar wij nog slechts 250 K.M. van verwijderd zijn. De +gouverneur-generaal, bij wien ik nog een poging deed, om verlof +te krijgen, gaf een categorisch weigerend antwoord, het gevaar +voorwendende, dat een Europeaan in die groote targuïsche stad liep. Ik +moest mij tevreden stellen met kleine uitstapjes in die richting, +en daarna ging het naar Wazzen, het laatste bewoonde middelpunt op +de grens van Tunis. + +Van Naloet keerden we op onze schreden terug, om geheel het bergland +van het Westen naar het Oosten door te trekken, maar dezen keer over +den kam van het plateau, hetgeen ons in staat stelt, alle berbersche +districten te bezoeken. De eerste dagreis brengt ons te Mahmoed, +een vesting, even hoog gelegen als de vorige. Het zigzagpad, dat +er heen leidt, is zoo steil, dat de kameelen kermen en ten slotte +uitgeput stilstaan. Wij moesten ze ontladen en de pakken één voor +één naar boven dragen. Ik moest mijn met spijkers beslagen schoenen +uittrekken, want de geringste glijpartij zou mij op een leelijken +val zijn te staan gekomen. + +Te Mahmoed is een deel der bevolking arabisch. Het is een der weinige +plaatsen, waar de stroom der veroveraars uit de elfde eeuw er in +geslaagd is, een der inhammen binnen te dringen, die tot boven op het +plateau voeren. Ongeveer honderdvijftig huizen en enkele olijfboomen +staan om de vesting. Het zeer smalle deel heeft mooie aanplantingen +van olijven van, naar het mij voorkomt, nog jongen datum. + +Onze weg liep nu verder in rechte lijn achter de laaglandzone en wij +naderden die alleen, om de berbersche districten te bezoeken. Het +volkomen verlaten plateau was met alfagras in dikke bundels begroeid, +waarbij niemand op het denkbeeld komt, ze te exploiteeren, omdat +men er te ver van de zee is verwijderd, waar schepen dit gras laden +voor de papierfabrieken in Europa. Mijn gids, een kloeke Berber +met koperkleurige huid, bukte zich herhaaldelijk, om iets van den +zandigen grond op te rapen. Op een goeden dag bracht hij mij een gevuld +zakje; het waren witte truffels, die hij onderweg had ingezameld. Dit +knolletje heeft volstrekt niet den geur van zijn broertje uit Périgord, +en het is, of men een raap proeft. + +Mijn mooie gids, die op den naam van Ikissa antwoord geeft, heeft +geen flauw begrip van tijd, noch van ruimte, hetgeen trouwens een +gebrek is van veel nomaden. Als ik hem vraag, hoe lang het nog duurt, +voor we bij de aangewezen plek voor het kamp zijn, kan hij mij altijd +alleen deze aanwijzing geven: "We zijn er niet ver meer af, we zullen +er spoedig wezen," en dan hebben we vaak nog vier of vijf uur vóór ons. + +Zoo kwamen we op een avond zeer laat te Kabao, waar volgens de +inlichtingen van Ikissa ik om drie uur in den namiddag had gehoopt +aan te komen. Onze lieden waren zoo vermoeid, dat ieder ging slapen +zonder avondeten. Maar wat was het een prachtig gezicht, toen de +aanbrekende dag ons de stad vertoonde, hangend, als het ware, boven +een diepen afgrond in een omlijsting, die het mooiste, wat de fantasie +van Gustave Doré geschapen heeft, overtrof! + +Rabao heeft een in de rotsen uitgehouwen vesting, zooals Mahmoed en +Naloet, en die bestemd is voor hetzelfde doel. Het is de laatste, +die wij zullen aantreffen. De stam van dit district, Baraba genaamd, +is zeer geleerd en voorziet de geheele streek van priesters en +godsdienstleeraars. Ongeveer vierhonderd huizen omringen den kasr +en loopen door tot een moskee onder grond in een kloof, die op een +reuzenwagenspoor geleek tusschen twee steile wanden van wel honderd +meter hoogte, door nauwelijks twintig meter gescheiden. + +De bebouwde centra zijn hier op ongeveer vijftig kilometer afstands +van elkander, zoodat elk een dagreis voor ons is. Onze voorraad +zou ons wel vergunnen, ons kamp op te slaan op het eenzame plateau, +maar het is beter, zuinig te zijn met onze middelen in een land, waar +men niet juist den duur van het verblijf kan bepalen. Overal waar we +stil hielden, werd een schaap geslacht, en er werden bergen rijst +aangevoerd of meel voor de karavaan, tegen prijzen, die in Europa +belachelijk zouden klinken, maar die daarom toch hoog zijn in Nefoesa. + +Landbouw en schapenteelt, die met zorg worden beoefend in de dalen +tusschen de bergen en op enkele gedeelten van Djeffara of van het +plateau, zijn de middelen van bestaan voor de bergbewoners. Aan +havermeel, olie, vijgen en vleesch hebben ze zelden gebrek. In October +begint het oogsten der olijven. De vijgen worden in April geplukt. De +wijnbouw, die beoefend wordt op velden, waar de ploeg overgaat, houdt +meer in het bijzonder kleine joodsche koloniën bezig, die verlof hebben +er wijn te vervaardigen uit druiven, een wrang smakend wijntje. Het +vee vindt in het slechte jaargetijde een schuilplaats in grotten; +en als de eerste lauwe winden van de lente waaien, verspreidt het +zich over de weiden van het plateau. + +Sommige Berbers gaan zaaien tot midden in Djeffara. Ze laten +hun vrouwen in de dorpen, om de woningen te bewaken en wollen +kleedingstoffen te maken. Na drie maanden van afwezigheid komen die +kolonisten dan terug. + +Te Tramezin, als overal, waar geen bronnen zijn, hebben de inboorlingen +waterréservoirs aangelegd, die in den winter boordevol loopen. + +Slamat heeft een arabische bevolking, net als Mahmoed, en mooie +vijgenboomen. Te Rhebat is de dichter Ismaïl geboren, die volgens +Sjemmaki nooit één leugentje in zijn verzen liet binnensluipen. Die +Ismaïl, die zijn gedichten zelfs in de gevangenis schreef, was +daarbij een profeet. Toen hij Tripolis verliet, waar de pacha hem +langen tijd in boeien had laten smachten, sprak hij over de stad +den volgenden vloek uit: "Dat Grod u een vijand zende, die noch Hem, +noch de zonde vreest!" En zeer kort daarna maakten de Christenen zich +van Tripolis meester. + +Wij passeerden Djado, zonder er ons op te houden ondanks het +vriendelijk aandringen van den kaïmakan. De tijd drong, en wij konden +dien niet besteden in plaatsen, waar we reeds geweest waren. + +Zentan, 20 K.M. ten oosten van Djado ligt nog hooger dan de andere +plaatsen aan het begin van het bergland. De Senoessi's hebben er een +klooster in Elgoeassen en hebben rijke kudden van vrouwelijke kameelen +voor de fokkerij. De meeste der woningen zijn onderaardsch. Ik +geloof, dat het aantal inwoners de duizend overtreft, van wie de +meeste landbouwers zijn. Er zijn veel oliepersen aan het werk, +door kameelen in beweging gebracht, die met verbonden oogen in de +molens rondloopen. De afval, tot koeken gemaakt, wordt bewaard en +als veevoeder gebruikt. + +Yffren kende ik reeds, daar ik er in 1901 had vertoefd, maar ik moest +er nu stilhouden, om een bezoek te brengen aan den gouverneur-generaal +van de Djebels, die er resideert. Die hooge ambtenaar had recht +op mijn dankbaarheid, want aan zijn behulpzaamheid hadden wij de +ontvangst te danken, die onze expeditie overal te beurt viel op zijn +grondgebied. Daarbij had de beminnelijke monteçarref, zoo is zijn +turksche titel, mij geschreven, dat hij mij in persoon eenige dagen +wenschte te vergezellen op mijn verdere reis. + +Wij kwamen juist te Yffren, toen een nieuw bataljon het oude kwam +aflossen, dat er sedert een jaar verblijf hield. Het stadje was +in groote drukte. De grootste en bontste levendigheid heerschte +rondom de vesting en in de café's van Tagrebost. De esplanade vóór +de kazerne weerklonk van het gehinnik der duizend kameelen, welke de +benoodigdheden voor het nieuwe garnizoen hadden meegebracht. En dat +alles gaf aan dit afgelegen hoekje in den verblindenden zonneschijn +een vroolijkheid, die men er zelden zal treffen. + +De Turken hebben een modern fort gebouwd op de plaats van de oude +vesting, waar de Berber Roema in 1850 het turksche garnizoen opsloot +en zoo voor een korten tijd het geheele district aan de overweldigers +ontrukte. De herinnering aan den moedigen patriot is er dan ook nog +levendiger dan elders. Dagelijks hoort men de heldendaden roemen van +dien eersten schutter, die bij den krijg aan zijn omgeving den vijand +aanwees, dien hij raken wilde en als hij het geweer tegen zijn wang +had gelegd, nooit zijn schot miste. Zijn belangrijkste tactiek bestond +in een nadering gedurende den nacht tot aan den voet der vestingen met +al zijn aanhangers, die veel stroo droegen. Door middel van ladders en +lange stokken wierpen dan de belegeraars bossen brandend stroo over de +wallen en meestal stierven de garnizoenen den dood door verstikking, +vóór ze zich nog hadden kunnen overgeven. + +Bij mijn nieuwen gastheer vond ik een uitstekende keuken, waar onze +vermoeide magen de grootste behoefte aan hadden. Aan tafel was een +jonge gazelle van de partij, die uiterst aanhalig was en die allerlei +lekkers kreeg. Maar liever dan iets anders had ze een snuifje tabak. + +Toen we ons den 15den April weer op weg begaven, was onze karavaan +vrijwat aangegroeid door het gevolg van den monteçarref Yoessoef, die +vergezeld werd door zijn secretaris-generaal, zijn uitstekenden kok, +een menigte bedienden en politiebeambten en eindelijk door de jonge +negerin Zenep. Dit krachtige, mooie meisje van ongeveer twintig jaar +wist niets van haar eigen afkomst. Al in haar eerste jeugd was zij +door kooplieden van haar ouders weggevoerd en was naar Fezzan gebracht, +waar de turksche overheden haar in vrijheid hadden laten stellen. + +Ons doel was nu het district Orfella, dat is het zuidoostelijk gedeelte +van het tripolitaansche plateau. + +Geheel Tahar, zooals men het binnenland van het groote plateau wel +noemt, helt af naar het Zuiden. De helling begint al bij den noordrand, +zoodat de grond aan de Middellandsche Zee snel daalt, terwijl de kant +van de Sahara geleidelijk overgaat tot de hoogte van Rhadames en +Sokna. Een andere helling is aan den oostkant, maar die is nog van +minder beteekenis dan de eerste. De wadi's Soff ed Dinn en Zemzem, +de groote waterbergplaatsen van de streek, zouden dus zich naar het +Zuiden moeten richten; maar zij stuiten op reeksen kleine rotsen, +evenwijdig aan die van de Djebels, waarlangs ze genoodzaakt zijn een +abnormale richting in te slaan, die ze naar de golf der Groote Syrte +voert. Om van Yffren naar Orfella te gaan is de rechte weg, en de +eenige bruikbare vanwege het water, de bedding van een dezer wadi's, +de Soff ed Dinn. Wij betraden die bedding op eenige kilometers afstands +van Djendoeba, waar we ons ophielden, om interessante ruïnen te zien. + +We hielden er een triomfantelijken intocht, in staatsie begeleid door +de notabelen van de plaats, die toegesneld waren voor de begroeting +van hun grooten turkschen heer. Een talrijk escadron omringde ons +met hulde, en de levendige, kleine paardjes van de inlanders gingen +ten slotte allen aan het galoppeeren. Toen we het punt bereikten, +dat voor het kamp bestemd was, konden velen hun paarden niet inhouden +en reden een heel eind door. + +De ruïnen van Djendoeba komen plaatselijk overeen met het Vinaza van +de bekende route van Antoninus. De inboorlingen noemen de plaats +tegenwoordig Ibaria of Jeriben. Ik heb daar veel overblijfselen +gevonden van een dorp op een reeks van heuvels. Goed bewaard waren +die van een christelijke basiliek, waar men de byzantijnsche kruisen +nog op vele plaatsen kan herkennen. + +Er bestaan in Tripolis verscheiden sporen van het Christendom, +dateerend uit den tijd toen de keizers in Konstantinopel regeerden, +of liever te Byzantium. Het zijn geen kluizen voor eenzamen zooals in +Boven-Egypte, maar kloosters en kerken, zooals Pacho in zoo grooten +getale heeft gezien op het cyreneïsche plateau. Zulke koloniën van +geloovigen en getrouwen vindt men tot aan de uiterste grenzen van +het vilayet en ze bewijzen, dat in den aanvang hunner heerschappij +de overheerschers, die het mohammedaansche geloof aanhingen, de +christelijke ongeloovigen met rust lieten. Maar dezen, die te kampen +hadden tegen aanvallen van de zuidelijker wonende volken, versterkten +hun woningen en verscholen zich erin bij het minste gevaar. Daarom +treft men, als men verder naar het binnenland komt, een grooter zorg +voor de weerbaarheid in die christelijke streken; van Misda af worden +het echte vestingen, liggend op alleenstaande hoogten. + +Gedurende drie marschdagen, drie lange en moeilijke dagen, ontdekten +wij geen enkel nomadenkamp. De onvruchtbaarheid van den grond is +zoodanig, dat men veronderstellen moet dat in de oudheid de streek +tusschen Yffren en Misda al niet meer bevolkt was; maar er waren +stellig enkele stations van een weg, die erdoor liep, want daarvan +zijn sporen te vinden te Elmdina en Skiffa. + +Elmdina, op 20 K.M. afstands ten zuiden van Djendoeba, is een +eindelooze, zandige vlakte, in welker midden zich de muren van +een groot vierkant verheffen. De schoonheid en de afmetingen van de +behouwen steenen leggen getuigenis af van veel en zorgzamen arbeid. De +plaats moet wel belangrijk geweest zijn, dat de Romeinen er gewerkt +hebben met van verre aangebrachte materialen. De groote buitenmuur, +waarvan elke zijde 40 M. lang is, diende zonder twijfel tot verblijf +voor de karavanen, die op reis waren. Men kan er nog in het midden +overblijfselen van de vesting vinden met den zeer versterkten +ingang. De antieke documenten leeren ons niets omtrent Elmdina, dat +van de Arabieren den bijnaam van Ragda heeft gekregen. Die benaming +beteekent "Slapende Stad" en is waarschijnlijk afkomstig van een +mohammedaansche legende, volgens welke het in de ruïnen spoken zou, +zoodat er elken nacht schimmen zwierven, die dan op de muren zouden +slapen. + +Wij bereiken de bedding van de Soff ed Dinn bij de samenkomst met +de wadi Lilla. Samenvloeiing zou men zeggen, als het rivieren waren, +maar hier vloeit niets; het zijn niet anders dan kloven, waarin geen +enkel adertje water te zien is. + +Voortgekomen uit de golvende vlakten ten zuiden van Djado, wordt de +Soff ed Dinn al gauw een kloof met loodrechte wanden. Te Misda is ze +reeds een kilometer breed en verder strekken zich soms tien of twaalf +kilometer uit tusschen den eenen en den anderen oever van de bedding. + +Ik denk, dat de naam van Soff ed Dinn, die Dal der duivels beteekent, +aan de wadi gegeven is om de massa slangen, die er in het zand +leven. Die groote pythons maken slachtoffers onder de kudden vanaf de +velden van Toeboel tot de zee toe. Mijn mannen lieten mij vlokken wol +zien, die aan de struiken hingen. Dat waren volgens hen de bewijzen +van verwoede gevechten tusschen de boa's en hun prooi. Ik heb in een +doear den vader van een herder gekend, die gedood werd door een slang; +dat was het vorige jaar gebeurd, en toen de kameraden van den jongen +man op zijn kreten naderbij waren gekomen, hadden ze geen hulp meer +kunnen bieden, want hij was al dood zonder een enkele wond. De slang +werd doodgeslagen, maar men had nog alle moeite gehad, om het lijk +los te maken, zoo vast had het gezeten tusschen de spiralen van het +monsterachtige beest. + +De reeks van ruïnen zet zich onafgebroken voort op de beide oevers der +wadi. Tininaye bezit een mooien tempel met fraai behouwen steenen, waar +de nomaden van heden de totems van hun stam op de wanden teekenen. De +muren zijn er vol van. + +Ronde torens vindt men vooral daar, waar de Soff ed Dinn zich tot +een vlakte verbreedt. De kasr Argoes schijnt de hoofdvesting te zijn +geweest voor het geheele vlakke land, want de hooggelegen ruïnen zijn +ontegenzeggelijk die van een versterkt kasteel, waar desnoods alle +bewoners der streek een toevlucht konden vinden. + +Er bestaat een steeds weer voorkomend samentreffen van de romeinsche +ruïnen en de tegenwoordige kampen van de nomaden. Wij konden dat +vaststellen, niet alleen voor de bedding der Soff ed Dinn, maar ook +voor alle andere wadi's uit de buurt. Dus zijn de bebouwbare gedeelten +van het land dezelfde nu en vroeger. + +Men treft geen enkel spoor der Romeinen buiten de laagten; een bewijs, +dat de Romeinen zich, evenals de nomaden van thans, tot de beddingen +der wadi's bepaalden. De voet der oude monumenten, gelegen aan de +rand der steenachtige vlakten, toont buitendien, dat de grond zich +op zijn niveau heeft gehandhaafd, en dat tusschen de rivierdalen de +cultuur oudtijds even onmogelijk was als nu. Maar de sporen, die we +ontdekken in de diepten der kloven, duiden op een veel belangrijker +exploitatie van den grond dan tegenwoordig. + +In een land, waar de oudheid haar rijke landouwen had, leidt de +inboorling in onze dagen een kommervol bestaan. En toch zijn de +klimaatstoestanden niet veranderd, zooals blijkt uit de teksten en de +monumenten. Dat is een gevolg van het feit, dat de Romeinen werkers +waren, terwijl de Arabieren in smadelijke luiheid verkwijnen. Men moet +in Tahar zich de grootste inspanning getroosten, wil men op eenig +resultaat hopen, omdat het water, dat aan de oppervlakte ontbreekt, +overal onder den grond te vinden is. Zoodra men het maar boven brengt, +om het leemhoudend zand te besproeien, groeit de haver, dat het een +lust is. Maar de vochthoudende lagen liggen op groote diepte. De +weinige putten, die ik heb ontdekt, hadden een diepte van 60 of +80 meter. Ten tijde der Romeinen had men door talrijke boringen +en vernuftige stuwwerken, die eeuwen lang in goeden staat werden +gehouden, schitterende resultaten bereikt. De Arabier wil liever in den +zonneschijn liggen slapen en een ellendig leven leiden, en sinds hij +zich in het land heeft neergezet, heerscht er de verlatenheid. Buiten +enkele oasen aan de zee en de dalen, waar in het bergland Berbers +wonen, wandelt de reiziger in Tripolitanië door maanlandschappen; +als niet de intensiteit van licht en de hevige winden het anders +leerden, zou men zich kunnen wanen op de koude schors van onzen +nachtelijken wachter. + +Wij verlieten de Soff ed Dinn te Argoes, om de steenachtige plateaux +over te steken, die de wadi van Orfella scheiden. Dat oversteken van +vlakten vol enorme steenen is des te vervelender, daar wij het moesten +doen in donker, nevelachtig weer. Geen grassprietje, geen enkele +bodemverheffing verbrak de doodsche eentonigheid. Wij moesten vaak +afdalen in diepe wadi's, die plotseling voor ons lagen met zoo diepe, +steile wanden, dat wij van hun bestaan nog geen vermoeden hadden op een +afstand van 200 M. Zoo eentonig zijn die vlakten, dat de inboorlingen +er den weg niet zouden kunnen vinden zonder de hoopen steenen, die +ze op bepaalde afstanden hebben bijeengebracht om de richting aan te +geven. De resten van zwart vulkanisch gesteente geven een verhoogde +somberheid aan het landschap. Men denkt aan een aardbeving, die alles +heeft opgebroken en de brokken heeft rondgestrooid. + +Orfella, waar we den 22_sten_ April aankwamen, bestaat uit een +tiental dorpen op een rij langs de beide oevers van een diepe kloof, +de Ceni Cellid. Boe Abbas, Guaïda, Sikha, Dahaka, Hosna, Turba, Kir +Anala, Trara liggen, boven de breede, vlakke rivierbedding, op hun +hoogten van ongeveer honderd meter. Vlakte, rand en dal, alles is +vleeschkleurig. De steenen, waarvan de huizen zijn gebouwd, hebben +dezelfde nuance, en men zou de dorpen niet kunnen onderscheiden, als +niet de deuren of poorten er zwarte rechthoeken in aanbrachten. Boe +Abbas geeft eenige afwisseling met zijn bazaltlagen, want de turksche +vesting is geheel en al van zwarte steenen opgetrokken. De lava schijnt +er zich over het kalkgesteente hebben uitgespreid als een half gestolde +massa. Op de bewonderenswaardige doorsneden, die de wanden der kloven +te zien geven, kan de geoloog in diepere lagen het kalktufgesteente +herkennen, gevormd uit oever- en mosselschelpen. Boven dat tufgesteente +konden wij een laag van zeer mooi marmer onderscheiden. De bedding +van de wadi Orfella is door de inboorlingen herschapen in een goed +onderhouden olijvenaanplanting en in havervelden. Te Tripolis roemt +men de vruchtbaarheid van dit hoekje der woestijn; maar wat beteekent +dat eigenlijk? Nauwelijks de uitgestrektheid van een fonteinbekken +op het Concordeplein! Dit hoekje is daarenboven een geliefd oord +voor schorpioenen. Men kan gerust zeggen, dat ze zich onder elken +steen ophouden. Er werden drie gevonden in mijn mantel, toen die +een oogenblik op den grond had gelegen. Ik weigerde de aangeboden +gastvrijheid in de woningen, omdat de schorpioenen er in de daken +huizen en zich 's nachts op de slapenden laten vallen. Beter is het, +de tenten in de open lucht op te slaan en den vloer van het kamp goed +aan te vegen. + +In Orfella is het afschuwelijke insect grooter dan dat in Europa, +maar groenachtig van kleur. De inboorlingen zijn bang voor zijn +steek, maar zeggen, dat die niet doodelijk is. Als men de wond +inwrijft met zekere kruiden, is men binnen vier-en-twintig uren weer +beter. Misschien zijn ze op den duur ongevoelig geworden voor het +gif van geslacht op geslacht. Maar zeker is het, dat een vreemdeling +het grootste gevaar loopt, getuige een arabisch bakker uit Tripolis, +die eenige minuten nadat hij gestoken was, aan de wond overleed. + +Elken avond vulde zich mijn tent met verschillende bezoekers. Er +werd mij veel verteld van zekere ruïnen te Ghirza in het bekken van +Zemzem, en ze werden mij beschreven op een manier, dat men wel lust +moest krijgen, ze te gaan zien. Ik vatte dus het besluit, ons zoo +ver naar het Zuiden te begeven. + +Na drie dagen kwam ik tot de overtuiging, dat ik daarvoor noch gidsen, +noch escorte zou hebben. Het zij zoo! Dan er maar alleen op uit! Zoo +verliet ik Orfella, om naar het Zuiden te trekken zonder een andere +aanwijzing dan een vage omtrent de richting. Daar er doears in Zemzem +moesten wezen, had ik slechts voor drie dagen proviand en voedsel +voor de beesten meegenomen, wat ook al juist zooveel was, als onze +kameelen konden dragen. Ik trok voorop, zonder mijn zakkompas een +oogenblik van onder mijn oogen te verwijderen--dat arme kompas, dat +ons eenig houvast was in een afgrond van eenzaamheid, waar de aan +vaste woonplaatsen reeds gewende Arabier geen voet zal zetten. + +Het verschrikkelijk steenachtige plateau, dat zich tusschen de +evenwijdig loopende wadi's, de Beni-Cellid en de wadi Zemzem uitstrekt, +maakt deel uit van de oostelijke uitloopers der hooge tripolitaansche +gronden, die in lage rotsen eindigen aan de lagune van Taorgha, die +nu verzand is. De paarden en kameelen struikelden onophoudelijk over +de enorme steenen, vielen soms en bezeerden zich. Men zou hun spoor +kunnen volgen, door de bloeddruppels, die ze laten vallen te midden van +al dit puin, dat wel wat lijkt op de ruïnen van een reuzenstad. Wij +moesten wel besluiten te voet te gaan in een hitte, die iemand een +zonnesteek dreigt te bezorgen. Nachtigal klaagde over een dagreis, +waarbij hij acht uren had moeten loopen; wij legden er 12 af en een +enkele maal 15. De reusachtige, maar smalle kloven van de wadi's +Akrima, Ageroe, Sjdaff, Tala noodzaakten ons tot moeilijke afdalingen +en daar op volgende klimpartijen om weer op het plateau te komen, +waarbij telkens de kameelen moesten ontladen en weer belast worden, +zooals al eenmaal te Mahmoed het geval was geweest. Een zandstorm +bij Tala hield ons gedurende tien uren op onze plaats en had den +verstikkingsdood van een der paarden ten gevolge. + +Tot overmaat van ramp raakten de levensmiddelen op. Ik kon er niet +aan denken, op onze schreden terug te keeren in den staat, waarin +zich onze menschen en dieren bevonden na twee dagen zonder water en +in een toestand van algeheele uitputting. We zouden allen dood zijn, +vóór we de helft van den terugweg hadden afgelegd. De ellende scheen +ten top gestegen, en alleen een wonder scheen ons te kunnen redden.... + +Het wonder deed zich voor. Op denzelfden avond van den storm bij Tala, +op het oogenblik, toen het kamp juist gereed was in een zijdal van +de Zemzem, deed een alarmsein mijn heele personeel opschrikken. Er +verschenen gewapende mannen, in de schemering naderend.... Ik greep +naar de wapens en trad naar voren. Die schrikwekkende figuren waren +slechts vreedzame leden van een karavaan, die zout tusschen Siout +en Nefoesa moesten vervoeren. Wij gaven elkander inlichtingen en +verbroederden ons. Voor eenige geldstukken werd mijn voorraad aangevuld +voor twee dagen, en de karavaanleiders brachten ons op den rechten weg. + +In deze buurt is de Zemzem niet anders dan een breed lint van gras +zonder rotsen. Het gele zand van de bedding is wel geschikt voor +den verbouw van graangewassen, en de arme nomaden gaan zaaien, waar +ze oude leidingen aantreffen, die nog in staat zijn het regenwater +vast te houden. Zoo is Sadé bewoond door een honderdtal menschen, +terwijl men ver in het rond geen levende ziel vindt. + +De beroemde ruïnen van Ghirza liggen tien kilometer ten westen van +Sadé bij de monding van een kleine wadi op den zuidelijken oever van +de Zemzem. + +Er was mij niets te veel verteld van die ruïnen; de monumenten +overtroffen nog ver mijn verwachtingen; ze zijn de mooiste van +geheel Tripolitanië. + +Toen we er aankwamen, werd ons oog het eerst door de muren van een +echte stad getroffen. De 8 tot 10 meter hooge gebouwen hebben muren +van kleine, vierkante steenen, zorgvuldig ineengevoegd, Een twintigtal +van die reusachtige woningen bekronen nog den linkeroever van de +wadi Charza, 300 M. van de uitmonding in de Zemzem. De huizen hadden +minstens twee verdiepingen en waren door omheiningen ingesloten; eenige +vertoonden zware, ronde torens. De stad gelijkt in niets op Sabratha, +Oca en Leptis, waar alle gebouwen van gehouwen steen zijn, waar de +tempels, de paleizen, de openbare bouwwerken druk versierd zijn. + +Te Ghirza heeft de zeer soliede aangelegde stad in het geheel geen +versieringen; alles is er ingericht alleen met het oog op stevigheid +en gemak. De afmetingen en het aantal der huizen doen denken aan +die regelmatig aangelegde plaatsen in Amerika, de nieuwe steden, +plotseling verrezen te midden van pas geëxploiteerde terreinen. + +De welvaart is hier zeker vroeger groot geweest en heeft blijkbaar +lang stand gehouden, want twee even groote plaatsen liggen naast +Ghirza, één op denzelfden oever en de andere op de tegenoverliggende +zijde. Nergens in Afrika vindt men graven, met deze te vergelijken, +wat de proporties en den rijkdom van het beeldhouwwerk betreft. + +De ondergrondsche doodenstad bestaat nog uit zeven mausoleums, boven +elkander op de helling van de kloof. Het eerste, het dichtst bij de +stad, heeft vorm en grootte van een echten tempel. De forsche, min of +meer gedrongen bouw doet denken aan egyptische bouwwerken. Hier is het +graf van een vrouw, Mnimir genoemd, wier gedenkteeken is opgericht +door haar zoons, Nasif en Nathsjisj. Dat zijn blijkbaar inlandsche +namen, ofschoon het opschrift en de aanleg van het monument romeinsch +zijn. De andere mausolea, die nog hooger, maar smaller zijn, doen niet +voor het eerste onder; de zuilen en de reliëfs zijn zelfs nog rijker. + +De necropool, die aan de andere zijde van de kloof ligt, gelijkt +veel op de eerste; maar zij bezit een graf, dat eenig is in zijn +soort. Het is een obelisk van wel 15 M. hoogte op een voetstuk, welks +zijden niet meer dan 1.50 M. breed zijn. Twee lijsten verdeelen het +in drie verdiepingen, waarvan de hoogste in een kapiteel uitloopt. In +de verte denkt men aan een naald. Alle opschriften leeren ons, dat +de daar begraven personen Numidiërs waren. + +Uit die doodensteden kan men nog meer leeren, en wel feiten, die +we niet zouden hebben verwacht. Ze staan duidelijk te lezen op +de middenlijsten en de basreliëfs, waar de bijzonderheden van het +huiselijk leven uit dien tijd, dat is uit de vierde of vijfde eeuw, +zijn voorgesteld. Ik heb er afdrukken gemaakt van tooneelen, die +even merkwaardig als amusant waren. Men ziet er o.a. vrouwen, die haar +kinderen zoogen of voor den haard de spijzen bereiden; krijgslieden, +die met zonderlinge wapens strijd voeren; jagers, die leeuwen vervolgen +en gazellen en giraffen. Al die personages zijn gekleed in costumes, +waarvan zelfs de herinnering is verloren gegaan. + +De kameel, voor den ploeg gespannen, komt zeer dikwijls terug. Bekend +is het, dat de archaeologie zich nog niet had uitgesproken over den +tijd, waarop de kameel in Afrika werd ingevoerd. Men nam algemeen +aan, dat het dier uit Arabië afkomstig was. De onlangs plaats gehad +hebbende opgravingen in Tunis hebben bewezen, dat het schip der +woestijn reeds zijn diensten bewees in den romeinschen tijd aan den +oever der Middellandsche Zee. Maar men had nog geen zekerheid over +zijn voorkomen in het binnenland; daar had men de aanwezigheid nog +niet vastgesteld. Ghirza zegt, dat het nuttige beest er zes eeuwen +vóór de komst der Mohammedanen al bestond en dat het niet alleen, +als tegenwoordig, voor het bereizen van de woestijn werd gebruikt, +maar ook bij den landbouw zijn werk verrichtte. + +Het fokken van een sierlijk paardenras hield eveneens de bewoners +van Ghirza bezig, die aan wedrennen deden, niet met het leelijke, +lompe berbersche paard, maar met een slank en lenig dier, dat aan +de mooiste syrische paarden herinnert. Waarschijnlijk had men den +struisvogel nog niet getemd, zooals tegenwoordig in Soedan en aan de +Kaap; maar men hield zich bezig met de jacht op den struis, stellig +reeds om van de veêren gebruik te maken. Ik vermoed zelfs, dat de +stierengevechten niet onbekend waren, want op de kroonlijsten staan +mannen afgebeeld, die met stieren worstelen. + +Enkele medaillons stellen personen voor, behangen met edelgesteenten +en sieraden, waardoor men aan groote plechtigheden of feesten wordt +herinnerd. + +Men staat versteld over het onderscheid tusschen het verleden dezer +stad en den tegenwoordigen uitgestorven toestand rondom die ruïnen. De +tooneelen uit bakkerijen, wijngaarden, oogstfeesten, die op de steenen +zijn gebeeldhouwd, zeggen met groote duidelijkheid, dat korenvelden, +wijngaarden en vruchtenboomen den nu dorren en kalen bodem vroeger +hebben bedekt. Buiten enkele Johannesbroodboomen in de wadi Ghirza, +ziet men nu geen sprietje boven den zandigen, steenachtigen grond +uitkomen. Dus nog eens, wat kan die geheimzinnige stad geweest zijn? + +Ik had daar op die plek een paar zware oogenblikken in mijn +leven.... Toen we ons gereed maakten, de eerste photografieën te +maken, weigerden de drie toestellen, die te veel geschud hadden op +de ruggen der kameelen, den dienst. Zoo zouden wij dan beroofd worden +van de kostbaarste documenten der geheele reis! Bij geluk kon Pepino, +de vernuftige Pepino, de instrumenten herstellen en avond op avond +ontwikkelden wij met levendige voldoening de uitstekendste cliché's. + +Ik was eerst voornemens, langs de kust naar Tripolis terug te keeren +en wel achter de oude lagune van Taorgha, maar de bewoners van Sadé, +die den weg kennen, hebben er nooit iets bijzonders van de dingen, +die ons interesseeren, gezien, terwijl we, als we over Misrata gaan +door Nefed en Merdoem, nog meer "zeer groote en zeer schoone" graven +zullen ontmoeten. + +Onder het geleide van den kaïd rijden we dus naar de wadi Nefed, +die we bereiken bij de monding van haar zijtak, de wadi Ahmed. De +Nefed heeft zich in deze buurt een zeer diepe bedding uitgeschuurd +in het plateau. De oevers zijn zoo steil en zoo volkomen evenwijdig +aan elkander, dat ze doen denken aan de gevels van een reuzenstraat. + +Al de oude plaatsen, waarvan wij de overblijfselen hebben gezien, +lagen op de hoogte een eind van den den rand der kloven, om geen last +te hebben van den plotselingen was van het water. De stad van de Ahmed +lag op vijf of zes meter van den rand slechts. Ik kon mij die anomalie, +ik zou zelfs zeggen die zorgeloosheid, niet verklaren, want dit was +niet een dorpje, 't welk maar voorloopig werd gebouwd, maar een voor +vast bestaand middelpunt, dat nu door zijn ligging aan plotselinge +overstroomingen blootstond. Een graf in den vorm van een obelisk, +minder hoog en minder weelderig dan dat van Ghirza, stond boven +op een rots. Aan den anderen oever van de Nefed zag men dergelijke +sporen der romeinsche beschaving in overvloed. Zij kwamen voor langs +de geheele wadi tot aan de zee. De mooiste zijn die van Lakadië. + +Onze kaïd verliet ons te Merdoem. Wij werden toen meteen den +ouden Hammer kwijt, dien ik zijn congé gaf. Dat lastige personage +had mij bij verschillende gelegenheden doen twijfelen aan zijn +eerlijkheid en betrouwbaarheid. Te Orfella had hij ... verloren, +dat wil zeggen, gestolen mijn degenstok dien ik nuttig oordeelde +in een land, waar het goed is, altijd gewapend te wezen, zonder dat +het steeds noodig is, dat ieder dat ziet. Te Tala had hij er schuld +aan gehad, dat we verdwaalden, door vol te houden wat hij bleek +niet te weten. Dienzelfden avond eindelijk had hij de nachtwake op +zich genomen, die nooit verzuimd mag worden om de vele gevaarlijke +zwervers. Toen ik wakker werd, vond ik hem niet in het kamp, en +niemand stond in zijn plaats op schildwacht. Ik liet dadelijk allen +opstaan. Hammer kwam bij het krieken van den dag terug, en nooit ben +ik gewaar geworden, waar hij vandaan kwam. Ik betaalde hem zijn loon +en met zijn zoon er bij verdween hij. + +Hieruit blijkt nog eens voor de zooveelste maal, dat men nooit +vertrouwen moet stellen in een Arabier, zelfs niet in den besten. Dit +was er nu een die gedurende twintig jaren bediende geweest was van +den engelschen consul en meeging op diens jachtpartijen; die mij op +de geheele reis van 1901 had vergezeld; dien ik altijd als vriend +had behandeld, en wien ik alles gaf waar hij om vroeg. Zonder eenige +reden, misschien maar zoo door een herleving van den haat tegen de +Christenen, verbittert hij willekeurig ons leven. Ik kan niet laten, +de schouders op te halen, als ik fantazeerende critici hoor zeggen: +"Wij weten niet om te gaan met de Arabieren". Men kan de Arabieren +niet winnen; ze verachten ons, omdat wij Roemi's zijn. Behandel ze +streng, ze zullen gehoorzamen, maar om later wraak te nemen. Behandel +ze met zachtheid en ze zullen gelooven, dat ge bang voor hen zijt, +en ge zult niets er bij winnen, noch iets van hen gedaan krijgen. Met +strengheid komt men nog het verst. + +Tusschen Merdoem en Misrata is de weg zeer goed; men passeert vlakten, +waarin de Mimoevan Misrata, de Sassoe en haar zijtak, de Aoegeran +mooie, groene linten trekken en waar veel kampen en groote kudden zijn. + +De bevolking is er bij uitzondering zachtzinnig en gastvrij. Elken +avond bracht ze mijn lieden een grooten schotel bazine in een zeer +gekruide saus, die voor een europeesch verhemelte niet te verdragen is. + +De notabelen hurkten neer bij den ingang van mijn tent en zaten er +uren lang. Daar ieder Roemi in de oogen van de Afrikanen een dokter +is, brachten ze hun zieken naar mij toe, en mijn apotheekje werd onder +hun handen ledig. Een van hen dreef de naïveteit zoo ver, dat hij mij +naar het geheim vroeg, om mannelijke kinderen te krijgen, de eenige +die meetellen in de mohammedaansche wereld. Een ander vertrouwde mij +een middel toe, om oogenblikkelijk de hevigste kiespijn te genezen, +door namelijk op de pijnlijke plek een weinig water te brengen, +dat lauw was gemaakt door een gloeienden vuursteen. + +Enkele van die notabelen bezaten Le-Grasgeweren. Die hadden ze gekocht +van smokkelaars, wier voorraad afkomstig was uit Griekenland, waarheen +ons ministerie van oorlog zijn oude geweren kwijt wordt. Maar die +geweren dienen niet anders dan voor de pronk, omdat ieder patroon +ongeveer drie francs kost, een enorme som voor dat land. + +Onze laatste dagreis, om te Misrata te komen, had zeventien uren +geduurd. Het was middernacht, toen we eindelijk de stad binnenreden +bij maneschijn, na twee uur een kronkelenden weg onder palmen te +hebben gevolgd. Daar ze van onze komst verwittigd waren, wachtten +ons de turksche ambtenaren met een flink maal. Een glas frisch water +en een sigaret, waarvan we lang gespeend waren geworden, doen mij +een genoegen, als niets anders mij had kunnen verschaffen. En welk +een vreugd, een bed met witte lakens te vinden! Mijn kamer was het +zonderlingste museum, dat men bedenken kan. De Arabier, wien zij +toebehoort, heeft er alle europeesche voorwerpen bijeengebracht, +die hij te Tripolis had kunnen vinden, muziekdoozen, lampen, +phonografen, stereoscopen lagen op de meubels met braadpannen, +komforen, en laarzen. De dientafeltjes en kastjes waren overdekt met +gekleurde prenten, ontleend aan het Petit Journal en modeplaten. Aan +de wanden hingen decoraties tegenover risten schoenen. Het was een +allercurieuste kamer en ze werd dan ook bewaard voor vreemdelingen +van beteekenis. De eigenaar zelf houdt er nooit verblijf. + +Ik gebruikte er mijn maaltijden met den kaïmakan, een jongen turkschen +ambtenaar, die goed Fransch sprak. Wij dronken abominabele champagne, +die in Duitschland gemaakt was en naar Afrika was geëxpediëerd met +de beste fransche namen. + +De hoofdplaats Misrata ligt ongelukkig niet aan zee, dus geniet zij +niet of weinig van de booten der italiaansche maatschappij, welke +de naburige havens aandoen. De oase, waar de plaats het middelpunt +van is, heeft een lengte en breedte van ongeveer tien K.M. en wordt +bewoond door zoowat 30.000 inwoners, die voorraden haver in silo's +opstapelt en zich verder bezighoudt met het vervaardigen van zeer +gewaardeerde wollen tapijten. Volgens Barth zou de stad het oude +Thebunte zijn van de reis van Antoninus. + +Naar het zeggen van den arabischen schrijver Marmol dreef men er in +de Middeleeuwen een levendigen handel met christelijke zeevaarders, +voor wie de bewoners de tusschenpersonen waren met de negers uit +den Soedan. De Venetianen kwamen er een kostbare soort wol halen +en men sprak van de Misrataolie zooals nu van Genuaolie. Venetië +verkreeg ook haar muskus, ivoor, struisvogelveêren van de karavanen en +verkocht er glaswaren. Te Misrata voorzagen zich de marokkaansche en +algerijnsche pelgrims naar Mekka van paarden, die ook naar Alexandrië +werden uitgevoerd. Tegenwoordig bepaalt zich de markt bijna alleen +tot de dingen van plaatselijk gebruik en tot wat de karavanen noodig +hebben tusschen Tripolis en Benghazi. Een dezer karavanen komt elken +Vrijdag en neemt stoffen van gestreepte wol mee, die Margoem heeten +en in het vilayet worden gebruikt. + +De meeste kooplieden zijn joden; enkelen zijn Franschen, omdat ze +uit Algerië of Tunis afkomstig zijn. De arabische reiziger Hasjaïsji +beweert, dat er geen veiligheid van personen en goederen is, maar +wij hebben ons hier over niets te beklagen gehad. Zlitten, vijftig +K.M. verder westelijk, ligt in een groote oase; de bevolking is er +zeer vechtlustig en vlug met het mes, wat de joden dikwijls tot hun +nadeel ondervinden. + +Van Zlitten bracht een marsch van drie dagreizen ons te Tripolis +terug. Het was hoog tijd, want mijn personeel en de dieren konden niet +meer, en de duur van de reis was langer geworden dan ik had verwacht. + +In April 1904 begaf ik mij met een nieuwe karavaan weer op weg. Moeni, +een Israëliet, ging met ons mee; hij was photograaf van professie. De +moesjir van Kasr Karaboeli gaf mij vijf ruiters tot geleide, onder +bevel van den turkschen luitenant Mehemet Ali. + +Mijn reisplan, dat opgemaakt was met den wensch voor oogen, zooveel +mogelijk datgene te zien, dat ons in 1901 en 1903 was ontgaan, bracht +ons eerst naar de wadi Lebda, de droge bedding, die van den Tarhoena +komt en oudtijds de binnenhaven van Leptis Magna voedde. Wij volgden +de kloof, en we vonden telkens sporen van verdwenen welvaart. + +Te Hamoet was onze eerste halt op een eenzamen heuvel met een zeer +vervallen kasteel erop. De zorgeloosheid der Arabieren op het punt +der hygiëne bleek er door den afschuwelijken stank, dien het lijk van +een hond verspreidde, zonder dat de Arabieren het uit de nabijheid +van hun kamp verwijderden. + +Msellata, waar we nog denzelfden avond aankwamen, is het voornaamste +middelpunt in die buurt en onderscheidt zich door zijn vruchtbaarheid +en door de steenen huizen. + +Gedurende ons trekken door de heuvels van Msellata ontmoetten +we telkens kudden schapen en geiten. Het was een mooi ras, en deze +schapen voorzien dan ook ten deele in de behoeften van de slagerijen +van Malta, Soessa en Sfax. Ze worden gemiddeld voor 12 francs verkocht +op de markten van Tripolis, van waar ze tot zelfs naar Engeland +worden verzonden. + +Ten zuidwesten van Msellata verdwijnen de boomen geheel, we ontmoeten +nog slechts hier en daar een nomadenkamp, in de zandvlakte verloren +of te midden van een alfagraswoestijn. Het alfa is hier zeer algemeen. + +Te Kasr Tarhoena hervond ik den uitstekenden Ahmed Bey, die mij +het vorige jaar in Aboe Adjelat had ontvangen. Hij was nu kaïmakan +van dit plateau en hield verblijf in een der primitieve fondoeks. De +kaïmakan had juist een nieuwe vrouw aan zijn harem toegevoegd; ze was +den vorigen dag aangekomen op een kameel in een prachtigen palankijn, +waarvan de gordijnen zorgvuldig gesloten waren. Wij konden het schoone +getimmerte met de weelderige behangsels en het fraaie schilderwerk +bewonderen, want de kameel wandelde op de esplanade rond met het +geheele toestel op den rug. + +Er werd gefluisterd, dat de jonge vrouw zeer schoon was. De eerste +echtgenoote moet veel tranen hebben vergoten, toen zij hoorde van de +andere. Maar zij zal zich nog wel eens aan iets dergelijks stooten, +want de man is nog zeer jong, en de Arabieren vullen hun gezinnen meer +dan eens op deze wijze aan. Wie door den heer niet weggestuurd wordt, +mag zich al gelukkig rekenen. + +Het diepe dal van de Rhane scheidt Tarhoena van Cariana. Langs steile +kloven gingen wij erheen en troffen daar de eerste troglodytenwoningen. + +De bevolking van Gariana is arabisch en bestaat uit vier stammen; allen +hebben woningen onder den grond. Het land is er vruchtbaar en brengt +veel koren voort; enkele dalen zijn bedekt met prachtige olijven, zoo +forsch, dat hun takken elkaâr raken en over heele afstanden schaduw +geven. Er bestaat in geheel Tripolitanië geen zoo frisch en groen land. + +Ten zuiden van Gariana ontmoette ik veel karavaanleiders, die na +drie jaren van afwezigheid uit Soedan terugkeerden. Zij waren vol +lof voor de Franschen en schenen de beste herinneringen te hebben +behouden aan de fransche troepen, die de karavanen tusschen Zinder +en Aïr begeleiden. + +Van Gariana sloegen we de richting naar Misda in Tahar in, dat midden +in de Soff ed Dinn is gelegen. Te Koeleba, waar wij juist onze tenten +zouden opslaan, kwam een man op ons toeloopen, een arabisch koopman +uit Tripolis, die een groot vriend van onzen officier was. Hij was +rijk en was erop gesteld, om ons ten zijnent te ontvangen. Hij drong +zoo aan, dat wij er wel in moesten toestemmen ondanks onzen afkeer +van de woningen der inboorlingen, waar de rust altijd door legers +van ongedierte wordt verstoord. Een grot, die veel te klein was voor +ons allen, kon ons voor den nacht worden aangeboden en wij waren blij +toen de morgen aanbrak. + +Op den weg naar Misda deed ik een uitstapje met Mehemet Ali in +oostelijke richting, om de ruïnen van El Edjab te zien, die wij +zonder moeite vonden. Er was nog een reusachtig mausoleum te midden +van veel puinhoopen; maar we konden geen enkel fragment vinden van +de standbeelden, die in de nissen moesten hebben gestaan en ook +geen enkele aanwijzing in een opschrift. Te Tesjé voegden wij ons +weer bij de anderen en spraken daar met het hoofd Salem el Soehlé, +die zich erover beklaagde, dat de handel zich zoo langzaam herstelde +van den slag, hem door Rabah toegebracht door de verwoestingen, die +hij aanrichtte in den Soedan, en die den doorvoerhandel hebben geknakt. + +Van de drie uitvoerartikelen zijn twee hem geheel ontgaan, namelijk de +struisvogelveêren en het ivoor. Hij voert nu nog gelooide huiden uit, +waarvan er vele naar de Vereenigde Staten gaan. De veêren worden haast +niet meer verhandeld op de markt te Parijs, omdat men de voorkeur +geeft aan die van de Kaap boven die uit Tripolis, en het ivoor, +dat veelal uit Wadaï werd aangevoerd, gaat, sedert de spoorweg naar +Khartoem klaar is, den Nijl af naar Alexandrië in plaats van met +karavanen naar Tripolis en Bengazi. + +Misda, waar we tegen den avond aankwamen, is arabisch en ligt in de +Soff ed Dinn. Ook die plaats heeft in den laatsten tijd geleden door de +verplaatsing van den handelsweg. Het ligt, waar de wegen naar Fezzan en +Rhadames samenkomen; maar tegenwoordig gaan de karavanen van Tripolis +naar Fezzan over Orfella en die van Tripolis naar Rhadames over +Djado. Zoo is Misda een verlaten plaats geworden en de menschen leden +er blijkbaar gebrek. Wij hielpen hen nog aan eenige voedingsmiddelen, +want het jaar was zeer droog geweest en de ellende was groot. + +De secte der Senoessi's heeft veel invloed in het gebied om Misda, en +al gehoorzaamt men er voor het uitwendige aan de turksche ambtenaren, +in hun hart is de gehoorzaamheid aan de "broeders". + +Een dag nadat we Misda achter ons hadden gelaten, kwam een bode uit +die plaats ons waarschuwen, dat de weg niet veilig was, want dat er +Toearegs op roof uit waren. Het zijn lastige roovers, die het vooral +op fransche karavanen voorzien hebben, sinds velen der hunnen uit +de fransche Sahara verwijderd zijn. Mehemet Ali dacht er over, om +te keeren, maar ik besloot goed wacht te laten houden en het ergste +af te wachten. De Toearegs vertoonden zich niet, en wij zetten over +Kedoea onzen tocht naar Tripolis voort. + +Daar aangekomen, konden wij met voldoening op de reis terugzien, +die ons veel merkwaardigs had geleerd en ons had doen zien, dat de +landbouwkolonies der Romeinen op juist dezelfde plekken waren aangelegd +als waar nu nog bouwland is. Waterleidingen, stuwdammen, putten, +steden, dorpen en versterkte vestingen toonen aan, hoe belangrijk +de romeinsche kolonie er was, en hoe de latere bezetting door de +Arabieren aan een periode van bloei een eind heeft gemaakt. Indien +ooit de vervallen plaatsen weer tot bloei zullen komen, moet het zijn +zonder de luie en onverschillige Arabieren, maar met andere kolonisten, +hetzij met blanken of met negers. + + + + + + + + +End of Project Gutenberg's In het bergland van Tripolis, by A. de Mathuisieulx + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN HET BERGLAND VAN TRIPOLIS *** + +***** This file should be named 14210-8.txt or 14210-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/4/2/1/14210/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |