diff options
Diffstat (limited to '14205-h/14205-h.htm')
| -rw-r--r-- | 14205-h/14205-h.htm | 1779 |
1 files changed, 1779 insertions, 0 deletions
diff --git a/14205-h/14205-h.htm b/14205-h/14205-h.htm new file mode 100644 index 0000000..8042866 --- /dev/null +++ b/14205-h/14205-h.htm @@ -0,0 +1,1779 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> +<head> +<meta name="generator" content="HTML Tidy, see www.w3.org" /> +<meta http-equiv="Content-Type" +content="text/html; charset=UTF-8" /> +<title>The Project Gutenberg eBook of ANG KATIPUNAN, by Gabriel +Beato Francisco.</title> +<style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + P { margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; + } + H1,H2,H3,H4,H5,H6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + } + HR { width: 33%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .note {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */ + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */ + .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;} + + .poem {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem br {display: none;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .poem span {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + .poem span.i2 {display: block; margin-left: 2em;} + .poem span.i4 {display: block; margin-left: 4em;} + .poem .caesura {vertical-align: -200%;} + // --> + /* XML end ]]>*/ + +</style> +</head> +<body> +<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14205 ***</div> + +<pre> +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] +</pre> + +<br /> + + +<h1><a href="images/001.gif"><img src="images/t001.gif" border="0" +alt="Ang Katipunan" width="300" height="499" /></a></h1> + +<br /> + + +<h1>ANG KATIPUNAN</h1> + +<h3>ALIWAN NA MAY DALAUANG BAHAGUI</h3> + +<h4>TUGMA NA SINULAT NI</h4> + +<br /> +<h2>Gabriel Beato Francisco</h2> + +<h3>Nangyari sa pulo nang Lusong nang taong 1896</h3> + +<br /> + + +<h2>ICATLONG CASULATAN</h2> + +<br /> + + +<h3>MAYNILA</h3> + +<h4>Limbagan nang: "La Democracia," Villalobos, 5 Quiapo.</h4> + +<h3>1899.</h3> + +<br /> +<h3>Lumabas nang minsan sa Teatro Oriental</h3> + +<br /> + + +<h4>Ang may-ari ay natatahan sa daang S. Fernando, ika 16 na bahay, +Binundoc at sa ika 4 na bahay, nayon nang San, Roque, +Sampalok.</h4> + +<hr style='width: 45%;' /> +<h3>Ang aliwang ito ay nalathala na sa pamahayagang<br /> +ANG KAPATID NANG BAYAN.</h3> + +<hr style='width: 45%;' /> +<h2>Talaan ng Nilalaman</h2> + +<h2><a href='#UNANG_BAHAGUI'>UNANG BAHAGUI</a></h2> + +<h4><a href='#b1'>UNANG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#b2'>ICALAUANG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#b3'>ICATLONG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#b4'>IKAAPAT NA DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#b5'>ICALIMANG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#b6'>ICAANIM NA DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#b7'>IKAPITONG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#b8'>ICAWALONG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#b9'>ICASIYAM NA DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#b10'>ICASAMPUNG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#b11'>ICALABING-ISANG DIGMA</a></h4> + +<br /> +<h2><a href='#ICALAUANG_BAHAGUI'>ICALAUANG BAHAGUI</a></h2> + +<h4><a href='#a1'>UNANG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#a2'>ICALAUANG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#a3'>ICATLONG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#a4'>IKAAPAT NA DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#a5'>ICALIMANG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#a6'>ICAANIM NA DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#a7'>IKAPITONG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#a8'>ICAWALONG DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#a9'>ICASIYAM NA DIGMA</a></h4> + +<h4><a href='#a10'>ICASAMPUNG DIGMA</a></h4> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="UNANG_BAHAGUI" name='UNANG_BAHAGUI'></a> +<h2><b>UNANG BAHAGUI</b></h2> + +<br /> + + +<p>Ang butod ng digmaan ay bundok: sa paanan nito ay pamumutihan +nang cahoy na lanca sa may mga buñga at bañgin na +sagana sa baguing na cun tatanauin sa ibaba ay may +lansañgan. Pagcahaui nang telon ay aauitin ang <i>CANTO +NACIONAL FILIPINO</i>.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + + + +<table summary="Musica" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1"> +<tr> +<td width="28%"></td> +<td width="72%"> +<b>Música.</b> +<br/> +<br/> +<span style='margin-left: 1em;'>Ina naming Filipinas</span><br /> +sa sandaigdiga'y hayag,<br /> +ang cayaman at dilag<br /> +ualang sucat macatulad.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Iyo namang caanacan</span><br /> +lahing sadya cung sa tapang,<br /> +di natatacot mamatay<br /> +at marunong magsangalang.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Caya cayo lilo't +tacsil</span><br /> +na castilang sinuñgaling,<br /> +dapat bayaran sa amin<br /> +inyong mga pag alipin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Lalo ang mga sucaban</span><br /> +na fraileng tampalasan,<br /> +ñgayon ay capanahunang<br /> +magbayad sa mga utang.<br /> +</td> +</tr> +</table> + +<p>Pag-hinto nang-auit ay muling magsisitaban nang copa at saca +paguiguitna ang calahatan.</p> + +<br /> +<hr style='width: 65%;' /> + +<h2>Hablado.</h2> + +<h3>Josefo, Lusino, Kalingtong, Tomasa, Idéng at ilang +mangluluas ng gulay, na umaauit hangang tumatacbo.</h3> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="b1" name='b1'></a> +<h2>UNANG DIGMA</h2> + +<h3>Sila rin</h3> + +JOSEFO.—Hali ... mga ale!...<br /> +<br /> +LUSINO.—Dalí ... mamang cuán!...<br /> +<br /> +KALINT.—Magsihimpil cayo! ... (<i>ang katipunan ay naguupuan +sa lilim<br /> +ng isang cahoy, at ng tauagan ang mga mangluluas ay +nagtindigan</i>)<br /> +<br /> +—cami'y balitaan! ... ¿mayroong sundalo cayong +nadaanan nacasabay<br /> +caya ó caya'y nasundan?...<br /> +<br /> +TOMASA.—Uala po!... (<i>gulat.</i>)<br /> +<br /> +JOSEFO.—Uala! (<i>uurong at bubunutin ang sundang</i>).<br /> +<br /> +TOMASA.—(<i>gulat</i>)—Uala po!...<br /> +<br /> +JOSEFO.—(<i>magara</i>)—Uala baga sa boong paglacad +cayong naquiquita.<br /> +(<i>hahakbang</i>...)<br /> +<br /> +TOMASA.—Uala po!...<br /> +<br /> +IDENG.—Uala po!... (<i>gulat na gulat</i>)<br /> +<br /> +JOSEFO.—!Maguing sa Barrancá at mga pilipil na daanan +nila!...<br /> +<br /> +TOMASA.—Uala po!...<br /> +<br /> +IDENG.—Uala po!... (<i>gulat na gulat</i>)<br /> +<br /> +JOSEFO.—(<i>paiquit</i>)—Cun gayo'y caiñgat +yaong mga lilo, tacsil,<br /> +buhong, sucab dito sa pisao co at mahabang tabac.<br /> +<br /> +TOMASA.—¡Ina co!<br /> +<br /> +JOSEFO.—Icao ay inanó at na paina!...<br /> +<br /> +LUSINO.—-Magsilacad cayo at huag mañgamba at hindi +aanhin naming<br /> +magcasama at ang madaana'y pauang mag-aadya.<br /> +<br /> +TOMASA.—Cun gayo'y salamat!...<br /> +<br /> +IDENG.—Cami po'y paalam!...<br /> +<br /> +LUSINO.—Dios ang mag-in~gat sa boong lansañgan. +(<i>Lalayo ng caunti</i>)<br /> +<br /> +JOSEFO.—Catoto! ... catoto! ... sabihing maghintay at tayo'y +humiñgi<br /> +ng canin at ulam.<br /> +<br /> +LUSING.—Mga aling cuan! ... mañgag hintay +cayo!...<br /> +<br /> +KALINT.—Duluguí....<br /> +<br /> +LUSINO. (<i>lalapit</i>)—Ibabá ... sunong na bilao at +cami'y iuanan ng<br /> +itso't tabaco na sucat macain sa tahanang cubo.<br /> +<br /> +TOMASA. (<i>Ibababa</i>)—Cayo po'y cumuha<br /> +<br /> +KALINT.—Iuan na ang lahat.<br /> +<br /> +LUSINO.—Huag baga naman at cahabag-habag <br /> +(<i>sa cay Tomasa</i>)<br /> +—Ito'y quilala co na maraming anac <br /> +(<i>sa cay Ideng</i>)<br /> +—Si comare naman ay may amang bulag.<br /> +<br /> +JOSEFO. (<i>Cucuha sa bilao</i>)—Maraming salamat! ... +salamat sa<br /> +inyo!...<br /> +<br /> +TOMASA.—Cami'y lalacad na.<br /> +<br /> +KALINT.—Mañgag tuling cayo. <br /> +<br /> +(<i>Muling lalacad ang mga manglalacó.</i>)<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="b2" name='b2'></a> +<h2>ICALAUANG DIGMA</h2> + +<h3>Josefo at Lusino.</h3> + +<br /> +<br /> +JOSEFO.—Hindi nauucol cañgino mang tauo balamin ang +duk-hang may laco<br /> +sa ulo.<br /> +<br /> +LUSINO—¡Ano ang gagauin! ... tayo nama'y uala<br /> +ualang maibili at ualang masila<br /> +uala naman tayong sucat na magaua<br /> +sa mga mayamang lubhang masagana.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Caya ang marapat ating +pagtiimin</span><br /> +bagang at panigbi na nagcacadiin<br /> +ang gauang masama na masamang gauin<br /> +ay ipaquibilang sa gauang magaling.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Yamang na rito na sa galás +at gulod</span><br /> +na guinagalaan mailap na hayop<br /> +ang ating catauang sa palad ay capus<br /> +at hindi na mulat sa gubat at bundoc.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At cun tayo naman ay +magpapabaya</span><br /> +sa lagay na yari na caaba-aba<br /> +ating tatamuhin sa guinala-gala<br /> +lasapin ang dalo'y malamig na luha.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At sa abang anyo di co +acalain</span><br /> +matuyo ang damó na lagui sa lilim<br /> +uala namang inot, usala namang cusim<br /> +at ualang masabing nag gauad hilahil.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Liban sa nangyaring aco ay +natacot</span><br /> +sa unós ng bagyong nacaquiquilabot<br /> +caya sumaisip na bago macurot<br /> +pailanlang muna sa patoc ng bundoc.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At cung naacalang tutubo sa +cutad</span><br /> +ang binhi ni ama sa punlang sincamas<br /> +daco aabutin ang pagcabagabag<br /> +at di sasapitin ang ganitong hirap.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ñgayon co dinamdam ang +saquit ng bato</span><br /> +cun tumitimo na sa talampacan co<br /> +ñgayon na danasan pagtulog sa cubo<br /> +at ñgayon lumacás ang aquing pagtacbó.<br /> +<br /> +JOSEFO.—Aco caya naman dito ay sumapit<br /> +dahil sa hicayat ng isang caibig<br /> +ang mga tinuran ay napacatamis<br /> +at macahihibo sa pusong tahimic.<br /> +Aco na ñga sana'y di maniniuala<br /> +sa mga tinuran at isinalita.<br /> +<br /> +LUSINO.—¿Baquin ca na tañgay ng dagta ng +lanca?<br /> +<br /> +JOSEFO.—Dahil sa mabañgo ang buñga sa +lupa,<br /> +Na dili umano pilit magbubuig<br /> +dito sa Maynila puno ng lansones<br /> +cahiman bumaba hangang himpapauid<br /> +hindi tutulutan ng nunuñgong lañgit.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Na ang ibubuñga maluoy sa +uica</span><br /> +malunot sa sabi't mahulog sa lupa<br /> +caya mag tatamo ng mga biyaya<br /> +ang baua't maglinang sa mga tumana.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At saca ñga ñgayon +uala cahit isa</span><br /> +ang mayroon pusil at may escopeta<br /> +ualang cigarrillo, uala namang cuarta<br /> +at ang cabuhaya'y lanta pa sa lanta.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Caya ang marapat ¡oh piling +catoto....</span><br /> +tayo ay sumagui sa may Ermitaño<br /> +ó cun dili naman at loloobin mo<br /> +tayo ay pumaroon sa Byac-na-bató.<br /> +<br /> +(<i>Muling magdadaan ang mga mangluluas ng gulay.</i>)<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="b3" name='b3'></a> +<h2>ICATLONG DIGMA</h2> + +<h3>Lusino, Josefo, Kalingtong, Tomasa, Ideng at ilang maggugulay +gaya rin nang una.</h3> + +<br /> +<br /> +LUSINO.—¡Tigni ... mga mamá!...<br /> +<br /> +JOSEFO.—Masdi ... mga ali!...<br /> +ang napadaluhong sa pagca lalaqui<br /> +cung mayroon muk-hang ipagcacapuri<br /> +sa Dios, sa patria at tauong marami.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Caya ang marapat mga mamang +cuan</span><br /> +ang itapong tiñgin cami'y balitaan<br /> +ng inyong naguita sa buong lansañgan<br /> +mula sa cay Cubau at ibang daanan.<br /> +<br /> +TOMASA.—Uala pong balitang sucat na masabi<br /> +liban na sa tugué na na ipagbili<br /> +ng higuit at labis sa halagang dati<br /> +sa daan, sa bayan at hangang palenque.<br /> +<br /> +LUSINO.—¡Ali! ... hindi yaon ang ibig na turan ng +aquing catotong<br /> +cadugtong nang buhay.<br /> +<br /> +TOMASA.—¿At ano pong bagay?<br /> +<br /> +LUSINO.—Cami'y balitaan, tuncol sa sundalong inyong na +daanan.<br /> +<br /> +TOMASA.—Mayroon po<br /> +<br /> +LUSINO.—¿May sundalo ñga po baga?<br /> +<br /> +TOMASA.—¡Siya ñga po! at na sa Baranca +nañgag-uupuan ang magcacasama<br /> +at na sa cay Cubau ... ang canyo't bandera.<br /> +<br /> +LUSINO.—Cun gayon catoto ay atin munang lisan<br /> +ang puno ng lanca't masayang batisan<br /> +ng upang tamuhin ang pagtatagumpay<br /> +sa bala ng mauser at iba pang bagay.<br /> +<br /> +JOSEFO.—Cun siyang magaling....<br /> +<br /> +KALINT.—Abata catoto!.... at narito na daw civil at sundalo +may<br /> +canyon, bandera pimpiang at bombillo.<br /> +<br /> +LUSINO.—¿Ano ang pasiya?<br /> +<br /> +JOSEFO.—Magcubli na tayo sa gulod at galas mga +cagubatan<br /> +<br /> +LUSINO.—Ng upang madaquip ating macupohan duag na cazador at +civil na<br /> +hunghang.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="b4" name='b4'></a> +<h2>IKAAPAT NA DIGMA</h2> + +<h3>Saca ang pinunong matapang sa patay.</h3> + +<br /> +<br /> +JOSEFO.—Tanaui! ... tanaui't di pa gumiguití<br /> +puñgapong sa gubat at viga sa lati<br /> +ang mga sundalo'y nagcaguiriguiri<br /> +ng pagtatacbuhan sa lunga'y pag oui.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>¡Sinong mag-acalang ang tayog +ng labong</span><br /> +tumuñgo sa lupa ng uala pang dahon!...<br /> +¿baquin caya baga biglang nalingatong<br /> +lahat ng casador ng ualang dagundong?<br /> +<br /> +KALINT.—Marahil ang supot na pinag lalagyan<br /> +ng bala't pólvorang ipinamamayan<br /> +ay punó ng abó't ualang ilalaban<br /> +sa ating sundalo at bayaning cawal.<br /> +<br /> +JOSEFO.—¡Di cung macaharap at tayo'y maquita<br /> +marahil ang tacbo ay laong lalo na<br /> +at ang masaguiang tauo, cahoy, vaca<br /> +mamatay sa ihet at sa pagtataua!...<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>¡Hindi co masabi na sa +pagcaduag</span><br /> +sa macacalaban na uala pang armas<br /> +ó sa catacutan na baca mautas<br /> +ang hiniñgang tan~gan nacacauag-cuag!...<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa pagcat ang guilas na ating +quilala</span><br /> +sa mga castila na magcacasama<br /> +higuit sa bayani at lubhang bihasa<br /> +sa paquiquidigma at paquiquibaca.<br /> +<br /> +At saca ñga ñgayon ganito ang tacot<br /> +sa mga calaban na na sa tugatog.<br /> +<br /> +KALINT.—Caya ang marapat ihiñgi cay Santos +ng bala at pólvora ang búroc ng itlog.<br/> +<br /> +LUSINO.—¿Baquin caya baga ninasang mag tago +sa bañgin at gubat ng higuit sa pugo. +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="b5" name='b5'></a> +<h2>ICALIMANG DIGMA</h2> + +<h3>Josefo, Lusino at Kalintong</h3> + +<br /> +<br /> +JOSEFO.—Dahil sa balita na biglang lumago sa pitak ng dibdib +at na<br /> +abang puso.<br /> +<br /> +LUSINO.—Ang magaling nito tayo ay gumaua<br /> +muog na mataas, matibay na cuta<br /> +sa tabi ng daan at piling ng langca<br /> +ng may pañgublihan ating mga digma.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ng hindi mañganib sa tunog +ng canyon</span><br /> +añgil ng mauser, siclab ng remington<br /> +sadyang pagtibayin at sa mga burol<br /> +ay may daang lihim na di manunuynoy.<br /> +<br /> +JOSEFO.—Maiguing acala.<br /> +<br /> +LUSINO.—Caya ang magaling<br /> +barreta at pala ñgayon din ay cunin<br /> +sa <i>Real batería</i>, at, ang unang hucayin<br /> +ang baybaying yaon. (<i>ituturo</i>)<br /> +<br /> +JOSEFO.—Dito ipapaling<br /> +Pagcat may lusutang bañgin at batisan<br /> +sa luasan at hulo, sa caliua,t, canan<br /> +at may mga cahoy na lubhang malabay<br /> +na macalililim at may tatanauan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Caya ang mainam ay mayroong +isa</span><br /> +sa cahoy na ito na may larga-vista<br /> +ng upang mamalas at caniyang maquita<br /> +lahat ng darating na macacabaca.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang tatanod dito ay cung bababa +man</span><br /> +ay pahahalili sa isang matapang<br /> +na di natatacot sa mga asuang<br /> +diwata at tictic, nuno,t, mangcuculam.<br /> +<br /> +LUSINO.—Cun gayon catoto iyong ipag-utos sa mga bataang ganap +na<br /> +sumunod.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<a id="b6" name='b6'></a> +<h2>ICAANIM NA DIGMA</h2> + +<h3>Sila rin, si Tibó at ang cawal.</h3> + +<br /> +<br /> +JOSEFO.—¿Nañgasaan cayo?<br /> +<br /> +TIBÓ.—Cami po'y lincod sa lahat ng bagay na +maipag-utos<br /> +<br /> +JOSEFO.—Ang tactac at punque, pala at barreta<br /> +ay inyong caunin na magcacasama<br /> +tuloy na ilaquip ang palihoc at caua<br /> +ng may paglutuan itong ating tropa.<br /> +<br /> +TIBÓ.—Sa lilim nang atas cami,i, uma ayos +(<i>aalis</i>)<br /> +<br /> +KALINT.—Cahimanauari, sa inyong pag sunod sa utos ng puno +cayo,i, mga<br /> +tampoc at ang mga butse'y humiguet sa manoc.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<a id="b7" name='b7'></a> +<h2>IKAPITONG DIGMA</h2> + +<h3>Lusino, Kalingtong, Tibó at ang cawal.</h3> + +<br /> +<br /> +TIBÓ.—Nañgagsidating po ang pinag-utusan.<br /> +<br /> +LUSINO.—Ang burol na yaon ang siyang tayuan ng muog at +cutang<br /> +macasasangalang sa hocbo at digma ng lahat ng caual.<br /> +<br /> +JOSEFO.—Sumulong na cayo,t humucay ng balon,<br /> +gumaua ng lapát, tumaga ng cahoy,<br /> +magsalá ng patpat, ang bato'y ubunton<br /> +ng hindi masira sa bala ng caniyon.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Subu'i! datapua!...</span><br /> +(<i>lalabnutin ang buhoc</i>)—¡ualang +magagaua!...<br /> +¡huag sasayañgin ang ating adhica!...<br /> +¡huag acsayahin pagod sa acalá<br /> +ng macapagtayo ng muog at cuta!...<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>¿Cun ang itutulo ng pauis sa +hucay</span><br /> +ng sancá sa cuta ay maipagpantay<br /> +ng bundoc at burol na matataniman<br /> +ng café, abacá at ibang halaman?<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>¿Di caya mag-ani ng maraming +pilac</span><br /> +mahitic na puri't masaganang hiyas<br /> +at sa haharapi'y ating mamamalas<br /> +ang buig ng tua sa sañga ng galac?<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>O cun dili caya'y ating +ipagtanim</span><br /> +sa buquid, tumana at mga caiñgin<br /> +ng palay at tubó, úbe, gabe,t ságuing<br /> +sa taong susunod daming aanihin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At sa haharapin, isang +piquit-mata</span><br /> +ay may titibaing puno ng abacá<br /> +may buñga ang café't ang puno ng manga<br /> +ay hitic na hitic ang lahat ng sañga.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Subali sa cuta mataas na +muog</span><br /> +pagod, camatayan siyang mapupulot<br /> +at ang pita't dadalhin ng culog<br /> +sa galás at parang, gulod at tugatog.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ñguni! ñguni! +ñguni! (<i>labnot din ang buhok</i>)</span><br /> +ito ang magaling<br /> +higuit sa halaman ating aanihin<br /> +walang pañginoong aalinsunurin<br /> +at ualang castilang sucat umalipin.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<a id="b8" name='b8'></a> +<h2>ICAWALONG DIGMA</h2> + +<h3>Josefo, Lusino, Kalintong, saca si Tibó at ang +cawal</h3> + +<br /> +<br /> +JOSEFO.—Maa gaano caya ang taas at capal ng cutang na tayo sa +may<br /> +calunuran.<br /> +<br /> +LUSINO.—Acó ay tatauag sa nañgag huhucay ng +upang mataho,t, ating<br /> +maalaman (<i>Hihipan ang silbato lilitao si Tibó</i>)<br /> +<br /> +TIBÓ.—¡May ipag-uutos!<br /> +<br /> +JOSEFO.—¿Naglagay ng pinit<br /> +na sucat lusutan ang hañgin at inet<br /> +cun baga sumagui ang mga balauis<br /> +sa maog at cuta at mga belenes?<br /> +<br /> +TIBÓ.—Opo!...<br /> +<br /> +JOSEFO.—¿Mayroon gaano ang capal at taas ng cuta sa +may calunuran?<br /> +<br /> +TIBÓ.—Higui't tatlong vara't ang mga cauayan ay may +isang metro ang<br /> +baon sa hucay.<br /> +<br /> +JOSEFO.—Cun gayo'y hauanan ang dacong itaas at saca patayin +ang<br /> +maquitang landas.<br /> +<br /> +LUSINO.—Ng upang mádali caunin ang lahat na na aamulan +sa punong<br /> +bayabas.<br /> +<br /> +KALINT.—¡Sulong na! ... maglicsi! ... haluan ng +tacbo.<br /> +<br /> +TIBÓ.—¡Cayo'y aquing lisan!...<br /> +<br /> +KALINT.—Lumacad na cayo!...<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="b9" name='b9'></a> +<h2>ICASIYAM NA DIGMA</h2> + +<h3>Sila rin.</h3> + +<br /> +<br /> +JOSEFO.—Capag na ibañgon ang lahat ng ito<br /> +may catatagan na ang mga sundalo.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At di magagahis cahit +pag-ubusan</span><br /> +ng maraming tucso na ating calaban<br /> +at di mapapasoc saan man magdaan<br /> +ang mga castilang tunay na caauay.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Liban cung magahol sa tinga't +pólvora</span><br /> +at sa ... cani't ulam cung nag babaca na<br /> +subali sa tapang na aquing naquita<br /> +itac ay catimbang ng mauser nila.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At cun dili baga pauang +magagaling</span><br /> +ang mga sundalo at bataan natin<br /> +ang guloc at pisao na tañging patalim<br /> +di maisusuro sa bala ng mauser.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa pagca't maicli't +macaaabot</span><br /> +sa caya ng mixtong malacas sa culog<br /> +matulin sa quidlat at cung macatuhog<br /> +ang pambugang mansa'y caquilaquilabot.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Subali ang mixtong aquing +isinaysay</span><br /> +at ang licsi, lacas, dahas, catapañgan<br /> +capag sinarili at pinanghauacan<br /> +pilit magagahis ng macacaauay.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Caya ang marapat sa pagcat uala +na</span><br /> +tayong gagamiti't gagauing sandata<br /> +liban sa itiric ang dalauang mata<br /> +sa nunuñgong lañgit at daquilang gloria.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At sa Dios Ama at Divino +Verbo</span><br /> +sa Vírgen Santísima at lahat ng santo<br /> +ating idalañgin ang lahat ng ito<br /> +cahimanauari tayo ay manalo.<br /> +<br /> +LUSINO.—Ang mauiuica co at maisasaysay<br /> +sa iyo catoto't piling caibigan<br /> +hangang masagunson bala ng calaban<br /> +mga bata natin padapain lamang.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Saca cung lumalo putoc na +sagunson</span><br /> +isibasib nila tabac na pang-lulong<br /> +hangang sa tumachó yaong mga buhong<br /> +huag ititiguil ang tagang palacol.<br /> +<br /> +JOSEFO.—Gayon ñga ang gaua! ... caya cung uariin<br /> +ng aquing pasiya, puso at panimdim<br /> +mga buhay nilang catulad ng atin<br /> +iniaalay na sa mga patalim.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At sa camatayan na +lilibot-libot</span><br /> +sa bundoc, sa bayan at mga alaboc<br /> +na di tumitiquil sa mga pagdampot<br /> +sa buhay ng tauo na guising at tulog.<br /> +<br /> +LUSINO.—Ang sa aquin naman na pagcacamasid<br /> +sa mga caauay:—¡cun ano ang bilis<br /> +ng bala ng mauser, gayon din ang inet<br /> +ng gato't pag ilas sa lauac ng buquid!<br /> +<br /> +KALINT.—¡Tunay caya baga lahat ng sinaysay<br /> +ng mga catoto't aquing caibigan<br /> +¡marahil ay hindi! ... ¡pauang cabambanan<br /> +at ang ibang turing ay capalaluan!...<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="b10" name='b10'></a> +<h2>ICASAMPUNG DIGMA</h2> + +<h3>Sila rin, saca si Tibó at ang cawal.</h3> + +<br /> +<br /> +TIBÓ.—Inyo pong dalauin ang cuta at muog na lubhang +mainam ang<br /> +pagcacaayos.<br /> +<br /> +JOSEFO.—¿Tunay?<br /> +<br /> +TIBÓ.—Tanauin mo po at macalulugod ang taas at capal, +catulad ng<br /> +gulod.<br /> +<br /> +JOSEFO.—Cung gayon ay bigyan ng hitso't tabaco<br /> +ang lahat ng cawal na doo'y dumaló<br /> +dalhan pa ng alac na na sa sa frasco<br /> +Jerez, Manzanilla at anis del mono.<br /> +(<i>Ipagcacaloob sa cawal ang lahat ng itó</i>)<br /> +<br /> +TIBÓ.—Salamat! salamat!<br /> +<br /> +KAWAL.—Mabuhay! mabuhay! ang ating pañgulo at bunying +general!...<br /> +<br /> +KALINT.—Hayo sumulong na! ang pagsusunuran ang inyong +gagauin<br /> +magpacailan man.<br /> +<br /> +JOSEFO.—Yamang na bañgon na ang muog at cuta<br /> +ng magcacapatid na aba at duc-ha<br /> +sa awa ng Dios at Poong daquila<br /> +na dunong tumiñgi't paham cumaliñga.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Tayo namang lahat magtica't +manalig</span><br /> +sa lahat ng santos at mga angeles<br /> +ng upang abutin ang pita at nais<br /> +sa dacong ibayo ng mga pañganib.<br /> +<br /> +LUSINO.—Ang lalong mabuti tayo ay maghalal<br /> +isang pintacasing madadalañginan<br /> +sa lahat ng oras at sa paglalaban<br /> +ay iadya nauá sa mga caauay.<br /> +<br /> +JOSEFO.—Cung gayon ang dapat ang ibunyi natin<br /> +angel ng príncipeng San Miguel Arcangel<br /> +ang siyang ihayag sa puso't panimdin<br /> +at siyang daiñgan saan man pumaling.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa pagcat ang tapang ng principeng +bunyi</span><br /> +sa lañgit at lupa ay di nagsagabi<br /> +at sa paglilincod sa Hari ng hari<br /> +palalong si Luzbel ay inalugami.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa hirap, sa hapis at sa +caabaan</span><br /> +at pinagpagdusa caloloua,t, catauan<br /> +sa alab ng apuy at sa casanaan<br /> +punong sinusunod noong mga hunghang.<br /> +Na mga demonio.<br /> +<br /> +KALINT.—¡Mabuti!...<br /> +<br /> +LUSINO.—¡Magaling!...<br /> +<br /> +KALINT.—Maigueng pasiya ... at sa anting-anting na aquing +iniñgat ...<br /> +na aayon mandin!... ang magandang atas dapat nating sundin.<br /> +<br /> +JOSEFO.—Cun ang pasiya co ang paaayunan<br /> +si Chito ang ating suutan't gayacan<br /> +sa pagcat ang sabi at uica sa tanan<br /> +siya'y may daluping pinanghahauacan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Na cun ga totoo ating +masusuboc</span><br /> +sa paquiquibaca at paquiquihamoc<br /> +sa loob at labas ng alin mang muog.<br /> +<br /> +CHITO.—Sa bundoc, sa bayan, sa lupa't sa dagat<br /> +cun sa aquing galíng sila'y magugulat<br /> +sa hacbang, sa uacsí, sa acma't pagdilat<br /> +ng dalauang mata ... ! yao na ang quidlat.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Na aquing dalupi at ang +anting-anting</span><br /> +cun siyang umiral ay lalong magaling<br /> +dahil sa itaas, boong pañgonorio<br /> +ay malalaro cong catulad ng hañgin.<br /> +<br /> +KALINT.—Marahil totoo,t may catotohanan ang mga sinabi +nitong<br /> +caibigan.<br /> +<br /> +LUSINO.—Ng ating masuboc ñgayon din suutan saca +paliparing tulad ng<br /> +asuang.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="b11" name='b11'></a> +<h2>ICALABING-ISANG DIGMA</h2> + +<h3>Sila rin.</h3> + +<br /> +<br /> +JOSEFO.—¡Hayo na! ñgayon din! ... Icao ay +magsuot<br /> +ng gayac Arcangel, príncipe ng Dios<br /> +ng upang magligtas ang boong tugatog<br /> +sa bala ng Mauser at mga dayucdoc.<br /> +(<i>susu-utan</i>)<br /> +<br /> +CHITO.—Sa aquin ay bagay ang gayac na ito.<br /> +<br /> +KALINT.—Di nababagay sa iyong pagcatauo.<br /> +<br /> +CHITO.—¿Baquin baga hindi ibig na catoto?...<br /> +<br /> +KALINT.—Dahil sa caduagan at icao'y tatacbó,<br /> +sa siclab ng gato at haguing ng bala<br /> +at sa maaamuy baho ng pulborá<br /> +lalo kung sacsaquin ng macacabaca.<br /> +<br /> +CHITO.—¿Di baga talos mo na di nagugulat<br /> +sa tonog ng culog at ningning ng quidlat<br /> +at di natatacot sa macacalamas<br /> +na may itác, pusil at anomang tabac?<br /> +<br /> +KALINT.—(<i>Sa calahatang tauo</i>) Matindi ang cábag +nitong si catoto!...<br /> +at masamang hañgin ang na sa sa ulo!<br /> +<br /> +CHITO.—Ng iyong masuboc mga sinabi co damputin ang pusil +...<br /> +subuquing totoo!...<br /> +<br /> +KALINT.—Ibig mo<br /> +<br /> +CHITO.—Subuquin cung iyong tatablan ng tagá at sacsac +at balang<br /> +maañgal.<br /> +<br /> +KALINT.—Cung lumilipad na iyong mga bagang mangyayari caya +muli pang<br /> +mabuhay?<br /> +<br /> +CHITO.—Huag ang catauan ang iyong subuquin<br /> +cung mayroon tacot hinayang sa aquin<br /> +ang iyong unayan ng tagang madiin<br /> +itong baluti co na may anting-anting.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At cung hindi tablan ng taga at +sacsac</span><br /> +ay iyong barilin ng sa boong dahas<br /> +ng upang matalos ang buti cong hauac<br /> +at ng maniuala ang macamamalas.<br /> +<br /> +KALINT.—Tignan co! tignan co! aquing susubuquin<br /> +ang daluping ito na lubhang magaling<br /> +ng nawa'y mahaui ang dauag sa bañgin<br /> +na nacasusucal sa iyong panimdim.<br /> +<br /> +(<i>Tatabanan ang pusil at ang dalupi ay ilalagay +na mabuti at saca gagauaran ng putoc. +Pagcahaui ng tunog ay tataua at sasayao si +Chito sa pagcat hindi tinablan.</i>) +<br /> +<br /> +CHITO.—Cahiman mag-ubos ang galing at buti<br /> +hindi magcacagahi ang pagcalalaqui<br /> +di magugutlian ang taglay na puri<br /> +di masusugatan ang pagcabayani.<br /> +<br /> +KALINT.—Diyata! diyata! hindi co tatablan<br /> +ang daluping itong ualang cabuluhan<br /> +asahan catoto abó na ñgang tunay<br /> +itong baluti mong pinacacamaha.<br /> +(<i>Muling gagauin ang pagsuboc, pasayao at pagtaua ni +Chito.</i>)<br /> +<br /> +LUSINO.—Aco ñga! aco ñga! ang iyang susuboc sa +anting-anting mong<br /> +pina-iimbulog.<br /> +<br /> +CHITO.—Sa iyo'y sucat na ang galing sa bucboc at mulá +sa lamgam,<br /> +maliit na lamok.<br /> +<br /> +(<i>Itatago yaon, hahalinhan ng ibang balut at sa pagpipilit ni +Lusino<br /> +na yan din ang caniyang masuboc ay aabutin ng pagbababa nang +telon.</i>)<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<br /> + <a id="ICALAUANG_BAHAGUI" name='ICALAUANG_BAHAGUI'></a> +<h2>ICALAUANG BAHAGUI</h2> + +<br /> +<p>Mga katipunan: ang ilan ay naglilinis ng pusil, ang ilan naman +ay nagsasayauan at nag-aauitan at ang ilang babaye ay naliligo sa +batis.</p> + + + +<br /> +<h3>Hablado</h3> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<a id="a1" name='a1'></a> +<h2>UNANG DIGMA</h2> + +<h3>Si Chito ay gayac lacayo, caya ñga ang cuaco at calicot +ay capua biyas<br /> +ng cauayang malaquit at papasoc ng papatacbo.</h3> + +<br /> +<br /> +CHITO.—Magsiquilos cayo at nañgarito na culog sa +Cartago at lintic sa<br /> +Grecia. (<i>Magugulo ang sayauan.</i>)<br /> +<br /> +LUSINO.—¿At saan na roon?<br /> +<br /> +CHITO.—Sa Real batería.<br /> +(<i>Ang putucan ay maririñgig mula sa loob.</i>)<br /> +<br /> +LUSINO.—Tauaguin sa batis ang mga babaye.<br /> +<br /> +KALINT.—¿Ano?<br /> +<br /> +LUSINO.—Caunin mo ang sinta co't casi na na sa batisan casama +ng ale<br /> +at dalauang bata na capua lalaqui.<br /> +<br /> +JOSEFO.—(<i>Papasoc na nag-cacandarapa</i>)<br /> +<span style='margin-left: 0.5em;'>Magmadali cayo at +nañgarito na</span><br /> +ang mga sundalo, casador at guardia<br /> +ang na sa cataua'y mauser at pistola<br /> +mayroong músico, tambor at corneta.<br /> +<br /> +DÁMASA.—¡Ina co!<br /> +<br /> +DORAY.—¡Ay Dios!<br /> +<br /> +JOSEFO.—Huag cayong matacot<br /> +huag pahinain ang sariling loob<br /> +sa nayon, sa bayan, sa parang at bundoc<br /> +ay may camatayan na lilibot-libot.<br /> +<br /> +KALINT.—¡Sulong na! (<i>Cay Dámasa</i>)<br /> +<br /> +DÁMASA. (Sa mga bata)—¡Mag-madali, mga anac co +tayo'y aabutin ng mga<br /> +sundalo<br /> +<br /> +DORAY.—¡Ang aquing blanquete!<br /> +<br /> +IDENG.—Ang aquing postizo.<br /> +<br /> +CHITO.—¡Ang aquing calicot! ... at ... ang aquing +cuaco<br /> +<br /> +KALINT.—(<i>Sa mga babaye</i>) Anong na isipa't, cayo ay +sumunod sa hihip<br /> +ng hañgin na mulá sa timog?<br /> +<br /> +CHITO.—Dahil sa ... panibugho at sa pagseselos at ang +calandian ay<br /> +dalhin sa bundoc.<br /> +<br /> +DORAY.—¡Oho!<br /> +<br /> +CHITO.—Tila hindi!...<br /> +<br /> +KALINT.—¿At saan pa baga?<br /> +<br /> +CHITO.—Sa panibugho ñga sa sintang asaua<br /> +<br /> +(<i>Putucan sa loob ng digmaan, si Doray ay magtatabon ng +layac</i>).<br /> +<br /> +DÁMASA.—¡Lusino! ¡Lusino! ¿nasaan +ca baga?<br /> +¡icaw ay umilag sa ulan ng bala!...<br /> +¡Lusino! ¡Lusino! cami ay itago<br /> +sa cugon, talahib at layac na tuyó.<br /> +<br /> +LUSINO.—Dito magsihiga! ... sa pagcat malagó ang luya +luyaha't<br /> +naglauit ang dapo (<i>Putucan</i>).<br /> +—Subsob na Dámasa!<br /> +<br /> +DÁMASA.—¿Saan baga Sinong?<br /> +<br /> +LUSINO.—¡Dito sa talahib! ... dito! dito! dito! iyo ng +isubsob<br /> +matigas mong ulo (<i>Mahihiga at tatabunan ng layac</i>)<br /> +<br /> +DÁMASA.—Lusino, halica! ¡halica Lusino!<br /> +<br /> +LUSINO.—Aco ay narito sa puno ng manga itupi ang bibig +huag<br /> +mag-alala.<br /> +<br /> +CHITO.—Cahit humahañgi't umulan ng bala iyong +panibugho'y hindi na<br /> +nag baua.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<a id="a2" name='a2'></a> +<h2>ICALAWANG DIGMA</h2> + +<h3>Si Chito ay magtatabon na nacalitaw ang puit.</h3> + +<br /> +<br /> +KALINT.—Yamang naliligpit ang mga babaye<br /> +tayo namang lahat sa gubat mañguble<br /> +pagcat ang calaban ay lubhang marami<br /> +at di mag gapi ng pagcabayani.<br /> +<br /> +LUSINO.—Cun gayon ang uica ¡abata!<br /> +<br /> +KALINT.—¡Abata!<br /> +<br /> +CHITO.—Huag acong iuan! (<i>babañgon</i>)<br /> +<br /> +LUSINO.—¡Huag cang sumama!<br /> +<br /> +CHITO.—Aquing ilalaban calicot cong dala! ¿Ito bagang +talim ng aquing<br /> +nalicot di maipapantay sa talas ng guloc?<br /> +<br /> +KALINT.—Cung gayo'y abata!<br /> +<br /> +CHITO.—Hintay mga irog at ang aquing cuaco ay nag-iinusoc +(<i>Sususuhan<br /> +at saca hihititin</i>)<br /> +<br /> +KALINT.—¡Madali!<br /> +<br /> +LUSINO.—¡Madali!<br /> +<br /> +CHITO.—Hintay cayo! hintay!<br /> +aco ay ñgañgañga ng upang tumagal<br /> +(<i>Babataquin ang languay at saca magcacalicot</i>)<br /> +at baca sacali tayo ay malaban<br /> +sa mga castila na pauang sucaban.<br /> +<br /> +KALINT.—¡Madali!<br /> +<br /> +LUSINO.—¡Madali!<br /> +<br /> +CHITO.—Hintay! hintay cayo!<br /> +madaling maluba ang ikmong Patero<br /> +at cung malalaban mahiguit sa ikmo<br /> +ang aquing gagauin sa lahat ng lilo.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="a3" name='a3'></a> +<h2>ICATLONG DIGMA</h2> + +<h3>Ang mga cazadores, civil, voluntarios at infantería ay +masasalubong ni<br /> +Tecla at ni Paco.</h3> + +<br /> +<br /> +PEÑA.—Capagca umaga na macaliuay-uay<br /> +cami ay umalis sa cuartel general<br /> +na ang tica't nasa gubati't looban<br /> +lahat ng himacsic sa bundoc at parang.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Unang dinaana'y ban~gin, sapa, +gubat,</span><br /> +matulis na bató, matinic na dauag<br /> +na sa baua't hakbang ay may nadudulas<br /> +at may nadadapa sa lumot at lusac.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Dahil sa sinagui nayong +Balangutan</span><br /> +na sacop ng Turic, lupang Capampañgan<br /> +hangang sa sinapit patoc ng Magalang<br /> +na lubhang mataas, malapad ang parang.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At sa laquing pagod sa +pagcacalakad</span><br /> +sa buquid, sa parang, sa gulod, sa galás<br /> +ng aming sapitin licod ng Arayat<br /> +di na macahakbang ang paa sa dulas.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Caya sa pag hacbang at mga pag +liñga</span><br /> +sa bañgin, bulaos, sapa at tumana<br /> +cung aco'y maluhod at saca mahiga<br /> +hindi co na ibig bumañgon pang cusa.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At sa gayong hirap uala cahit +isa</span><br /> +matanaw na tauo at ualang maquita<br /> +isa man lang cubong mag-gauad guinhaua<br /> +sa malaquing pagal na aming dinala.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Subali mayroon caming +naririñgig</span><br /> +na putoc at siclab sa mga talahib<br /> +dapua hindi naman abutan ng masid<br /> +at hindi matunton ang landas at batis.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa gayon ng gayon ibinalic +cami</span><br /> +sa dacong hilaga, nugnog ng Camansi<br /> +ng uala rin namang maquitang bubuli<br /> +siya ñgang pag-oui cahit hating-gabi.<br /> +<br /> +PACO.—Cun gayo'y humimpil at magpahiñgalay ng upang +mahaui ang<br /> +matinding pagal.<br /> +<br /> +TEKLA.—Tayo ay humapon at may nalalaan na caunting caya sa +tahanang<br /> +bahay.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="a4" name='a4'></a> +<h2>ICAAPAT NA DIGMA</h2> + +<h3>Dámasa, Doray, Kalintong, Nonato, Chito.</h3> + +<br /> +<br /> +DORAY.—Mabuti at hindi aco'y na yuracan<br /> +ng mga sundalo ng sila'y magdaan<br /> +at di man naquita ang paa at camay<br /> +doon sa bulaos na quinasubsuban.<br /> +<br /> +KALINT.—Cun hindi magaling ang aquing tagalpo marahil na +sagui sa<br /> +pagcacatago.<br /> +<br /> +NONATO.—Ang aquing balani cun di naisubo tayo ay +binañgaw at ñgayo'y<br /> +mabaho.<br /> +<br /> +CHITO.—Cun ako'y quinilos ay naquita sana<br /> +ng mga sundalo ang dahas at sigla<br /> +at tuloy na suboc ang aquing sandata<br /> +talim ng calicot higuit sa muhara.<br /> +(<i>Saca bubunutin ang talim ng calicot.</i>)<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>¿Dito baga caya ay may +pananalo</span><br /> +bayoneta, sable at armas de fuego?<br /> +sa banta co'y hindi ... lalo,t, cun ang itso<br /> +ay aquing bayuhin sa anyo cong ito.<br /> +(<i>Maninincayad saca magcacalicot.</i>)<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At cun di matacot silang +calahatan</span><br /> +sa aquing calicot na cahahañgaan<br /> +ito namang cuaco siyang sususuhan<br /> +hangang sa umalis at mañgagtacbuhan.<br /> +<br /> +DÁMASA.—(<i>Papasoc ng papatacbó at acay ang +mga bata</i>) Dañgan ito!<br /> +(<i>babatucan si Chito</i>)<br /> +<br /> +CHITO.—¿Baquin?<br /> +<br /> +DÁMASA.—Dahil cay Cundendeng<br /> +at cay Lusinong nagtago sa bañgin<br /> +na di mailayo at casiping-siping<br /> +tulad sa pistola at sa pasang pusil<br /> +(<i>Si Chito ay mapapatañga</i>)<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa pagcahiga co sa +pinagtaguan</span><br /> +aquing naquiquita lahat ng mag daan<br /> +caya n~ga marami ang dami ng hilang<br /> +ng mga sundalong pauang sandatahan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa bagay na yaon aco'y +umaasa</span><br /> +di na mabubuhay, di na magquiquita<br /> +n~guni si Lusino ang na ala-ala<br /> +cung aquing maiua'y ¡pano caya baga!...<br /> +<br /> +CHITO.—¡Si Lusino! ¡at si! ... (<i>taua</i>) caya +di lumapit<br /> +sa inyong mag ina na na sa pañganib<br /> +dahil cay Cundendeng sininta ng labis<br /> +at di mailayó sa caniyang titig.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Caya ñga cagabi siya ang +casama</span><br /> +at doon nañgubli sa puno ng manga<br /> +at pagcacamulat ng canilang mata<br /> +ang unang ininom ay gatas ng vaca.<br /> +<br /> +DÁMASA.—Tunay ñguni baga ang iyong +sinaysay<br /> +<br /> +DORAY.—¡Aba! oo! ... aba! at sa catunayan<br /> +hindi naquihamoc ng nag puputucan,<br /> +cami ni Kalintong ay pinabayaan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Caya ng maubos ang aming +municion</span><br /> +aming hinahanap laguing liniliñgon<br /> +yaong si Cundende ang cacandong-candong<br /> +pagcat umi-iñget at luluñgoy-luñgoy.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="a5" name='a5'></a> +<h2>ICALIMANG DIGMA</h2> + +<h3>Sila rin.</h3> + +<br /> +<br /> +KALINT.—(<i>Papasoc ng papatacbo</i>) ¡inyo +ñgang tanauin mga casi't ibig<br /> +at tila caauay itong nagbabalic.<br /> +<br /> +DORAY.—¡Jesús co!<br /> +<br /> +DÁMASA.—Jesus co! anong masasapit naming mag-iina? ... +¡mataas na<br /> +lañgit!...<br /> +<br /> +DORAY.—¡Huag cang maiñgay!—¡huag +cang cumibo!... ¡aquing tanauin!<br /> +... (<i>tutuntong sa isang bato</i>).<br /> +<br /> +DÁMASA.—(<i>Magugulat</i>)—¡Cami'y mag +tatago sa gubat, sa bañgin at sa<br /> +dacong hulo ng bañgin ñgang itong maraeng +lagulo!<br /> +<br /> +DORAY.—¡Halica at hindi! ... at ang na sa una<br /> +ang iyong Lusino at ilang casama<br /> +na pauang may pasang pusil at sandata<br /> +at ang iba naman bitbit ay muhara.<br /> +<br /> +DÁMASA.—Salamat cun gayon.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="a6" name='a6'></a> +<h2>ICAANIM NA DIGMA</h2> + +<h3>Papasoc si Lusino at si Beteng ay naca mambisa.</h3> + +<br /> +<br /> +JOSEFO.—(<i>sa cay Lusino</i>)—¡Catoto't +caibigan!<br /> +mula sa malayo'y aquing natanauan<br /> +sinta mong asaua ay na hintacutan<br /> +sa mga sacuna at ating pagdatal.<br /> +<br /> +LUSINO.—¿Cung matalos caya ang ating na sapit sa +sumaguing unos ay<br /> +hindi mahapis?<br /> +<br /> +JOSEFO.—Marahil malunos at sucat maamis ang puso't panimdim +na calong<br /> +ng dibdib.<br /> +<br /> +LUSINO.—¡Cung gayo'y ilihim! ... ¡huag isalita +ang boong nangyari sa<br /> +lilim ng lanca.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="a7" name='a7'></a> +<h2>ICAPITONG DIGMA</h2> + +<h3>Si Dámasa'y dudulog cay Lusino at cay Kalingtong</h3> + +<br /> +<br /> +DÁMASA.—¡Catoto at casi! ... ¡batis ng +biyaya<br /> +¡aco ay haguisan ng ilang balita!...<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ng tungcol sa digma na +nacalingatong</span><br /> +sa parang at bundoc at loob ng nayon<br /> +na dili umano cayo'y nañga gahol<br /> +at nañgahirapan ... caya nag si urong.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa bulaos, sapa at ibang +cublihan</span><br /> +ng usang mailap na tubo sa parang<br /> +caya may nagtago sa gubat-gubatan<br /> +at lubhang pañganib nasapit ng buhay.<br /> +<br /> +LUSINO.—Cung yao'y totoo! ñguni ng magalit<br /> +ang lahat ng cawal ay muling nag balic<br /> +at saca hinabol ang mga balauis<br /> +hangang sa S. Juan sila'y inihatid.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At sa catunayan ay aquing +nacuha</span><br /> +reló ng capitan, at sable ni Peña<br /> +gayon ang patupat, mariquit na pipa<br /> +saca ang bursigueng macapal ang suela.<br /> +<br /> +BETENG.—Lahat mong sinabi'y ualang cabuluhan<br /> +sa aquing na cuha na sadyang mainam<br /> +tigni at mambisa ang na sa catauan<br /> +puno ng galletas ibang cabuhayan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang lahat ng bulsa na +paliguid-liguid</span><br /> +sa aquing catauan ay siguic na siguic<br /> +tignan at may lata, tinapay, matamis<br /> +at may medalla pang sa dibdib pang sabit.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Bucod pa ang pipa, itso't +cigarillo</span><br /> +tabacong <i>Insular</i> at anis del mono<br /> +bucod ang salapi at papel de Banco<br /> +bucod ang peseta't bucod ang mamiso.<br /> +<br /> +DÁMASA.—Cung gayon catoto aco'y balatuhan<br /> +ng mabibili sa pabañgo,t, suclay<br /> +saca sa banquete postiso,t, pamaypay.<br /> +<br /> +BETENG.—Ayaw aco, ayaw!<br /> +<br /> +DÁMASA.—Aco'y iyong bigyan.<br /> +<br /> +BETENG.—Ayaw aco, ayaw!<br /> +<br /> +LUSINO.—Bigyan na<br /> +<br /> +KALINT.—Bigyan na<br /> +<br /> +BETENG.—Bigyan co ng ano<br /> +<br /> +LUSINO.—Bigyan mo ng cuarta<br /> +<br /> +BETENG.—Ayaw! ayaw! ayaw aco<br /> +<br /> +LUSINO.—Ayaw ca ñga ba<br /> +<br /> +BETENG.—Aba at nagalit ... toma!<br /> +<br /> +DÁMASA.—Ayaw co na.<br /> +<br /> +(<i>Uulit-ulitin ang toma at ayaw co na</i>)<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<a id="a8" name='a8'></a> +<h2>ICAWALONG DIGMA</h2> + +<h3>Pagpasoc ang mga voluntario sa Casino at si Tomás ang +mañguñguna sa caramihan ng mga bahay na na sa +itaas.</h3> + +<br /> +<br /> +RICO.—Tomás! (<i>Hindi madidiñgig</i>)<br /> +<br /> +PEÑA.—Tomás! (<i>Sasagot mula sa +malayo</i>)<br /> +<br /> +TOMÁS.—Señor! (<i>saca lalapit</i>)<br /> +<br /> +PEÑA.—¿Cañginong tahanan camalig na yaon +at malaquing bahay na na sa<br /> +caliua at na sa sa canan?<br /> +<br /> +TOMÁS.—Sa cay Juan Haring quilala ng tanan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Isa'y alilisan malaquing +camalig</span><br /> +dalawa ay bañgan ng palay at guilic<br /> +caya ñga sagana ang mga himacaic<br /> +at di magugutom cahit ang masapit.<br /> +<br /> +Abutin ng buan, bumilang ng taon<br /> +at gumala-gala sa bañgin at burol.<br /> +<br /> +PEÑA.—Cung gayo'y sunuguin ... sulsulan ng apuy<br /> +ng ualang siluñga't di macapag pulong.<br /> +At ualang macain sa bundoc at parang<br /> +ang mga himacsic lilong katipunan.<br /> +<br /> +RICO.—Hayo na ... suluñgi!<br /> +<br /> +TOMÁS.—Cung gayon ang saysay sa isang pósporo +sunog na ñgang tunay<br /> +(<i>bubunutin ang pósporo at saca lalacad</i>)<br /> +<br /> +RICO.—Maghintay ca! Tomás! at cami'y sasama baca ca +mapatay ay di na<br /> +maquita ang iyong urilat at bacas ng paa.<br /> +<br /> +TOMÁS.—Di po na gulubat ng sa gayong lamang.<br /> +<br /> +RICO.—Di ca natatacot sa mga caauay na pauang may guloc at +sucsoc ng<br /> +sundang.<br /> +<br /> +TOMÁS.—Capag sa castila ay mahihiualay.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Aco'y matatacot sa +magcacapatid</span><br /> +noong katipunan na pauang balauis<br /> +na uala ñgang gaua sa parang at buquid<br /> +cung hindi mag nacaw at mag-umit-umit.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Dañgan at ang culay tunay na +tagalog</span><br /> +di maicaila at dito sumipot<br /> +tatalicdan co na't itulad sa hayop<br /> +tanang cababayan na pauang balacyot.<br /> +<br /> +Caya ñga po aco'y nagcacamit hiya<br /> +tauaguing tagalog, tubo sa Maynila.<br /> +<br /> +RICO.—Cun gayon ay ¡Bravo! (<i>tatapiquin</i>)<br /> +<br /> +PEÑA.—(<i>tatapiquin</i>)—Uala cang +camuc-ha!<br /> +<br /> +RICO.—¡Bravo! ¡bravo! <br /> +<br /> +PEÑA.—¡Bravo! ito ñga ang bata<br /> +<br /> +RICO.—Cun gayo'y abatá at ating sunuguin bahay at +camalig ng lilo at<br /> +tacsil.<br /> +<br /> +(<i>Yayao ang mga voluntario sa caliua at susunuguin ang mga bahay +na na<br /> +tatanao; siya namang pagpasoc ni Juan Hari, ni hermana Goria, +ni<br /> +tininteng Isiong at ilang capit bahay</i>)<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="a9" name='a9'></a> +<h2>ICASIYAM NA DIGMA</h2> + +<h3>Samantalang sinusunog.</h3> + +<br /> +<br /> +JUAN.—Ang aquing tahana'y inacyat pinanhic<br /> +ng mga sucabang mahiguit sa ganid.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Quinuha sa caban cuartang +naiipon</span><br /> +ang guinto'y sa pitac noong aparador<br /> +ang papel de Banco ay sa isang cahon<br /> +at ang mga pilac sa lalagyang baul.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At saca sinunog damit na +pangbahay</span><br /> +hinacot ang bigas na na sa bigasan<br /> +ang bañga'y inabó, at sa alilisan<br /> +hinacot ang pilon ng mga asucal.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Saca ang calabaw, buo't mga +guya</span><br /> +sa buquid at parang nag laboy, nag-gala<br /> +hinuli, inacay at ang boong nasa<br /> +iowi sa bayan, dalhin sa Maynila.<br /> +<br /> +ISIONG.—Sa aquin mang bahay ualang itinira ang mga alictiyang +dusing<br /> +ng corona.<br /> +<br /> +GORIA.—Di magcacagayon cun ang nañguñguna na +tenienteng Tomás...<br /> +(<i>aagauin ang pagsasalita</i>)<br /> +<br /> +JUAN.—¡Sucat na! ¡sucat na!...<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Siya ang nag-wicang bahay co'y +sunuguin</span><br /> +abuhin ang bañga't calabaw'y lipulin<br /> +cadugtong pag-wica ng lilo at tacsil<br /> +lahat ng lalaqui huli't patayin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Caya ñga nag tago lalaqui sa +bahay</span><br /> +cumubli sa galás at gubat-gubatan<br /> +ng hindi abutin ng mga sucaban<br /> +na sadyang humanap ng icabubuhay.<br /> +<br /> +GORIA.—Sa bahay co naman guinanang pagpanhic<br /> +aquing mga carmen na na sa sa liig<br /> +dinurog, linuray, pinagpunit-punit<br /> +gayon ang estampang sa dinding nag sabit.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Saca ng macuha ang aquing +postiso</span><br /> +sa pinit ng silid, maliit na cuarto<br /> +guinuso't guiniic saca ibinató<br /> +sa dapugang calan na punó ng abó.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa pag hahalucay sa pitak ng +mesa</span><br /> +blanquete co naman ang siyang nacuha<br /> +at inahilamus sa mukha at taiñga<br /> +at di co malaman ang naguing figura.<br /> +<br /> + + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + <a id="a10" name='a10'></a> +<h2>ICASAMPUONG DIGMA</h2> + +<h3>Papasoc ng papatakbo at matatanaw na inilalacad na ang mga +anwang.</h3> + +<br /> +<br /> +URBANO.—May apat na puo calabaw na acay si tiniente +Tomás ang na sa<br /> +unahan.<br /> +<br /> +GORIA.—Ayun ñga ang mga ... (<i>Ituturo</i>)<br /> +<br /> +JUAN.—(<i>Ituturo din</i>)—At nag tatauanan dahil sa +marami canilang na<br /> +nacaw.<br /> +<br /> +ISIONG.—At may naaancás na maraming saco<br /> +ng palay at bigás, darác, ipá't +abó<br /> +at ang madaanang guya, bulabó't aso<br /> +ay inaacay din at itinatacbo.<br /> +(<i>Ang un~ga ng m~ga calabaw ay maririn~gig</i>)<br /> +<br /> +JUAN.—Ang lahat ng bagay ating matitiis<br /> +sa pagcat linoob ng nunuñgong lañgit<br /> +subali capagca Dios ang nagsulit<br /> +na magbubunga na mabuig na lansones.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Tanda't mag-aani sa nayon at +bayan</span><br /> +ang magcacapatid nitong katipunan<br /> +saca magsisisi ang lahat ng hunghang<br /> +gaya niyang lilong ating cababayan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At pacaasahang ualang +pagbubula</span><br /> +itong sasabihin sa bató itaga<br /> +yamang di nasupil ng mga castila<br /> +ang bugsong nagdaan na camunsing baha.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Di na maa-auat ang baha ng +dugo</span><br /> +hangang sa umapaw sa luasan at hulo<br /> +at ang kalayaan na nasa ng puso<br /> +di na masusupil sa caniyang paglago.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Caya cun ang aquing bañga't +alilisan</span><br /> +inabó't sinunog ng mga sucaban<br /> +at ang pag aari sa loob ng bahay<br /> +quinuha, guinagá at canilang sinamsam.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Hindi isasama niyaring aquing +loob</span><br /> +at di dadalawin camunsi man lungcot<br /> +at cahit inacay ang lahat ng hayop<br /> +at quinacain pa ñga ang itlog ng manoc.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ñguni ang puso co'y walang +pagpalagyan</span><br /> +galit sa nagnacaw na mga sucaban<br /> +caya ñga ... caya ñga ... ang subali lamang<br /> +ang canilang samá ay baka tañgisan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>O caya'y magsisi araw cung +dumating</span><br /> +ng pagpaparusa sa lahat ng tacsil<br /> +sa pagcat di taus sa puso't panimdim<br /> +ang guinaua nila na nacalalaguim.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Laman ng catauan higuit sa +quinurot</span><br /> +at di mangyayaring malibing sa limot<br /> +baca ang masapit matimbang sa hayop<br /> +ang canilang buhay na iimbog-imbog.<br /> +<br /> +ISIONG.—Sa aquin mga bulo dapat mag alala<br /> +si Rico't si Tomás capua palamara<br /> +pagca't ang panaho'y di maquiquita<br /> +cun saan hihimpil at saan hahanga.<br /> +<br /> +URBANO.—Gayon din sa aquing guya at bisiro na hinila nila sa +tahanang<br /> +cubo.<br /> +<br /> +GORIA.—Gayon din sa aquing blanquete'y postiso na sinunog +nila at<br /> +guinauang abó.<br /> +<br /> +JUAN.—Caya ang marapat huag ng habulin<br /> +lahat ng ninacaw guinagá sa atin<br /> +itac na mahaba ang siyang alamin<br /> +ng upang idiglay canilang quinain.<br /> +<br /> +URBANO.—Cung gayon ang uica ¡abata casuyo!<br /> +atin ng idamay dalisay na dugó<br /> +sa mga himacsic na sadyang nag bubo<br /> +ng yaman at buhay na pamimintuho.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa nasang maalis sa +caalipinan</span><br /> +at hañgad tamuhin yaong kalayaan<br /> +na atas ng Dios sa tauong sinoman<br /> +at cahit cañgino na caniyang quinapal.<br /> +<br /> +<br /> +<h3>Uacas nang ikatlong kasulatan</h3> + +<br /> + +<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14205 ***</div> +</body> +</html> + |