1 files changed, 2352 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/14198-8.txt b/old/14198-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..26dc9d8
--- /dev/null
+++ b/old/14198-8.txt
@@ -0,0 +1,2352 @@
+The Project Gutenberg EBook of Van Toledo naar Granada, by Jane Dieulafoy
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Van Toledo naar Granada
+       "De Aarde en haar volken," Jaargang 1906
+
+Author: Jane Dieulafoy
+
+Release Date: November 28, 2004 [EBook #14198]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VAN TOLEDO NAAR GRANADA ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+
+
+Van Toledo naar Granada.
+
+Naar het Fransch van Mevr. JANE DIEULAFOY.
+
+
+I.
+
+    De aanblik van Castilië.--De rondtrekkende kudden.--De
+    Mesta.--De Taag en haar dichters.--De Cuesta del Carmel.--De
+    Cristo de la Luz.--De hydraulische machine van Juanilo
+    Turriano.--De Zocodover.--Oude paleizen en antieke
+    synagogen.--De Joden van Toledo.--Een herinnering aan de
+    overstrooming van de Taag.
+
+
+"Van Madrid naar Toledo," schrijft een spaansch schrijver uit de 18de
+eeuw, "leidt een volkomen vlakke weg."
+
+Hoe waar is dat nog steeds, en wat is die weg somber en eentonig, die
+zich tusschen de hoofdstad van het moderne Spanje en de oude hoofdstad
+van het westgothisch rijk uitstrekt! Nauwelijks heeft men de huizen
+van Madrid, die amphitheatersgewijs gerangschikt zijn boven den blauwen
+halven cirkel van de Guadarramaketen, uit het gezicht verloren, of men
+betreedt een streek zoo verlaten, dat ze iemand een huivering bezorgt.
+
+Boven zich ziet men den hemel onverstoorbaar blauw, en beneden strekt
+zich eene eentonige, grijze vlakte uit, bezaaid met sprieten van een
+harde grassoort, en hier en daar de asch van het stroo, dat terstond
+na den oogst verbrand wordt. De zeer weinige dorpen, waarvan de hutten
+gebouwd zijn van aarde of van steenen, die de kleur van den grond
+hebben, zijn haast niet te onderscheiden. Men zou ze heelemaal niet
+zien, wanneer niet enkele boomen een mager bouquetje van groen deden
+oprijzen rondom de armoedige plaatsjes. Als men door de kale vlakte
+gaat, komt men tot de overtuiging, dat de bevelen van den Raad van
+Castilië, waarbij aan elken dorpsbewoner de plicht werd opgelegd,
+minstens vijf boomen per jaar te planten, wel slecht werden opgevolgd.
+
+De oorsprong van die antieke verordening klimt seker wel op tot een
+periode uit het grijs verleden. Zou zij mogelijk nog in verband staan
+met zekere oude wetten van den godsdienst, waarbij het aanplanten van
+boomen, het ontginnen van woeste gronden en het telen van vee behoorden
+tot de vrome werken, door Ormuzd, den god van het oude Perzië, bevolen
+en gezegend? De Arabieren hadden zich in hun omzwervingen te zeer
+gemengd onder de volken, die ze onderworpen hadden, en de Perzen hadden
+door hun wetenschap, hun intelligentie en hun kunstzin te veel indruk
+op hen gemaakt, dan dat zij aan dien invloed konden zijn ontsnapt. Moet
+men zich erover verbazen, als ze aan dat volk hun wetten ontleenden en
+de daar heerschende overleveringen meebrachten naar Spanje, wetten,
+die de Christenen na de verdrijving van den erfvijand wijs genoeg
+waren te behouden? Wat zou het te wenschen zijn geweest, dat ze de
+bepalingen onveranderd hadden gelaten, die den akkerbouw regelden; de
+helft van Spanje zou niet onvruchtbaar en dor zijn zooals tegenwoordig.
+
+Hoe het zij, men behoeft geen moeite te doen, boomen te zoeken tusschen
+Madrid en Toledo. Men zou er zijn oogen vruchteloos bij inspannen en
+er zijn geduld bij verliezen.
+
+Zeker, de Castiliaan houdt wel van schaduw, die de hitte van de
+gloeiende zon tempert; maar hij houdt meer van de graankorrels, die
+opgegeten zouden worden door de vogels, nestelend in het gebladerte
+der boomen. Wat kan den landman het gekweel der vogels schelen, van
+die beeldige bouquetjes van vederen, zooals Calderon ze zoo aardig
+noemt, als hij denkt aan den oogst, dien hij heeft gezaaid, gewied en
+ingehaald met zwaren, noesten arbeid! Enkel de nachtegaal en de zwaluw
+vinden genade in zijn oogen, maar alleen omdat ze insecten verdelgen
+en de insecten verderfelijk zijn voor den oogst. De Castiliaan is arm;
+hij heeft slechts te kiezen tusschen het eene of het andere kwaad!
+
+Als vergoeding mogelijk is Castilië rijk aan historische en
+legendarische herinneringen.
+
+Te Esquivias zal men niet nalaten, zich het huwelijk en het langdurige
+verblijf van Cervantes ter plaatse te herinneren; iets verder zal
+men zich de schaduw van den ridder van de droevige figuur voor
+den geest roepen, die van Sancho Pansa en zelfs die van Dulcinea,
+wier geboortedorp het in de onmiddellijke nabijheid gelegen Toboso
+was. Al wat in die geschiedenis voorkomt, heeft sporen nagelaten in
+het land, en tot Rossinante toe, tot het rijdier van Sancho Pansa,
+tot de kudden; waar de Ridder op aan viel, hebben een talrijke
+nakomelingschap gekregen in magere paarden, domme ezels en langharige
+merinosschapen. Wie zou eraan durven twijfelen? Om zoo'n ongeloovigen
+Thomas te straffen, zou het nog niet eens voldoende zijn, dat men de
+Inquisitie weer in het leven riep.
+
+Het is niet de eerste keer, dat ik die rondzwervende kudden aantref,
+die al sedert oude tijden van de eene naar de andere weide trekken
+van het eene eind van Spanje naar het andere, al naar de wisselende
+seizoenen. Ze zijn niet van heden of gisteren, die zwervende kolonies,
+geleid door herders te paard en gehoed door halfwilde honden, alle
+planten wegvretend van den grond en dien daardoor onvruchtbaar houdend,
+terwijl ze hem onder hun voeten treden.
+
+Millioenen schapen in het bezit van een soort van genootschap, bekend
+onder den naam van Mesta en waartoe de grootste heeren en de abten van
+de rijkste kloosters behoorden, lieten zich in de lente en den herfst
+in sommige streken neer, waar hun korte, gretige tanden weldra elk
+grassprietje hadden afgegraasd. Er waren bepaalde privileges aan het
+genootschap toegekend, waardoor de omzwervingen begunstigd werden,
+en de Mesta werd zelfs zoo machtig, en kon zoo autoritair optreden,
+dat het durfde verbieden, bepaalde vruchtbare landen te bebouwen,
+om er overvloedige weidegronden te behouden.
+
+En terwijl de herders, die zoo in bescherming werden genomen, al
+stoutmoediger werden, verloor de onderdrukte boer allen moed, want
+niets beschermde hem tegen een gevreesden inval van den vijand. Het
+zou hem niets geholpen hebben, had hij zich beklaagd over de door de
+kudden aangerichte verwoestingen, kudden, die toebehoorden aan de
+edele heeren van Santiago of Calatrava, of dat hij zich verdedigde
+tegen de veertig duizend tot den ongehuwden staat veroordeelde
+herders, daar de eischen van het nomadenleven hun niet toestonden te
+trouwen, en die vaak nog veel woester en boosaardiger waren dan hun
+honden! Zonder hoop en zonder ergens een toevlucht te kunnen vinden,
+liet de boer zijn ploeg in den steek en verliet het ouderlijk dak. Het
+was dan nog beter tot landverhuizing zijn toevlucht te nemen, naar
+de Nieuwe Wereld te gaan, die fabelachtige streken op te zoeken,
+waar men het goud met de spade opschepte; waar men niets wist van de
+onderdrukking door de groote grondbezitters, van den dwang tot arbeid,
+uitgaande van de kloosterorden, en vooral niet van de schapen! In de
+Middeleeuwen was het zachte, lieve schaapje een plaag, nog veel erger
+dan de sprinkhanen; het moderne Spanje gaat nog onder de gevolgen
+gebukt. De boer keert nooit terug naar den grond, die hem is lief
+geweest, als hij eenmaal zijn hart en zijn krachtige armen ervan
+heeft losgemaakt. Bij hem is een dergelijk besluit onherroepelijk.
+
+Zoodat terwijl oudtijds de oevers van de Guadiana bezaaid waren
+met steden en groote dorpen, die een bloeiend aanzien hadden, men
+er tegenwoordig slechts ruïnen ziet of armoedige dorpjes, gebouwd
+rondom een kerk, die driemaal te groot is voor de luie en verarmde
+bevolking. Van eeuw tot eeuw zijn de moedigsten en sterksten van elke
+generatie heengegaan, om Zuid-Amerika of de Philippijnen te bevolken,
+en de beste qualiteiten zijn erdoor in de verdrukking gekomen.
+
+Sedert 1835 zijn de voorrechten van de Mesta afgeschaft, en de
+rondtrekkende kudden mogen zich nu slechts bewegen over een oppervlakte
+ter breedte van tachtig meter; maar het gaat niet in een paar dagen,
+dat een zoo ingewortelde kwaal wijkt voor een zoo laat toegediend
+geneesmiddel, en er zullen nog eeuwen verloopen, eer de Castiliaan
+weer smaak krijgt in den landbouw. Ernstig, statig en somber en
+onverschillig, zal hij nog langen tijd de zorg voor het bebouwen van
+zijn velden overlaten aan de Galiciërs, de bewoners der Balearen,
+of van de Baskische Provinciën, die op zijn kosten leven. Hij zal
+er de voorkeur aan geven, honger te lijden in alle vormen, door de
+etiquette gewild, dan van de gewoonte af te wijken, door werk te doen,
+dat voor dienenden is en dat een hidalgo onwaardig is.
+
+Dat alles komt van dat domme schaap; het is niet te ontkennen, dat het
+beest wat op zijn rekening heeft! Zijn wol alleen pleit voor hem en
+bezorgt hem mogelijk vergiffenis; maar zijn côteletten! O wee, men moet
+eens in Spanje hebben gereisd, om voor eeuwig er genoeg van te hebben.
+
+Daar is de Taag; een krans van donker groen wijst aan, waar de
+rivier stroomt. Het is een kalme rivier tusschen groene populieren,
+en zij vloeit zoo slaperig, dat noch de boomen haar hooren passeeren,
+noch het zand iets van haar voorbijgaan bespeurt. In haar stille
+rust waarschuwen haar de vroolijke nachtegalen met luider stem, dat
+de zon is opgegaan, en dat zij ook wakker worden moet. Tusschen het
+riet aan de oevers zegt de zoet voortvloeiende stroom niet, dat het
+water is ontwaakt, maar dat het althans bewegelijk is.
+
+Om strijd hebben de dichters haar bezongen. Garcilaso de la Vega roept
+de grillige nimfen aan, die aan de oevers spelen, en zingt van de vier
+stroomgodinnen, door de Taag bemind, die te zamen er op uit gingen. Op
+deze nimfen doelt ook Cervantes, als hij gewaagt van de schoonheden,
+die het kristalheldere water tot woning hebben gekozen en zich op de
+groene weide neerzetten, om met haar vlugge vingers kostbare stoffen
+te weven, waarin zijde, parelen en goud gemengd zijn.
+
+Op zijn beurt ondergaat Moratin de bekoring van de golfjes der Taag
+en hij viert ze in idyllen, waar Theocritus, noch Virgilius zich voor
+zouden moeten schamen; maar niemand heeft beter den statigen stroom
+gehuldigd, zooals hij aan het einde van zijn tocht is gekomen dan de
+onsterfelijke dichter van de Lusiade. De Taag is niet enkel voor hem
+de klare stroom, waarmee de helden uit zijn herderszangen dwepen, neen,
+zij is de epische, de heilige rivier, een soort van bezielende godin.
+
+"Muzen van de Taag," zegt hij "die mij van mijn prille jonkheid af
+met uw adem hebt bezield, indien ik altijd in landelijke zangen de
+schoonheid van uw rivier heb gevierd, wilt mij dezen keer een verheven
+stijl verleenen, een statigen, indrukwekkenden toon.... Verleent mij
+de kracht tot het vinden van klanken, wier grootschheid, zoo mogelijk,
+evenaart de heldendaden, door uw krijgshaftig volk verricht."
+
+De Taag, die al lang geblaseerd is door den hyperbolischen lof
+der dichters, zet traag haar loop voort als een verouderde rivier,
+terwijl de spoorweg zich er van verwijdert en recht op Toledo aan
+rijdt. Gelukkig komt hij niet dicht bij de wallen der oude stad. Toen
+hij den spoorweg aanlegde, is de ingenieur daarvoor als voor iets
+heiligs teruggedeinsd. De reis wordt voortgezet of in een of ander
+ouderwetsch voertuig, van niet te beschrijven aard of in een grooten
+wagen met vele banken, al naar gelang er meer of minder reizigers
+zijn of dat ze meer of minder eerbied afdwingen. De zweepen klappen,
+de muildieren schoppen achteruit, de koetsiers vloeken en de stijging
+naar de stad der zeven heuvelen begint te midden van wolken stof, zoo
+dicht, dat de goden van den Olympus ze vurig zouden hebben begeerd,
+als het hun lustte, op de aarde neer te dalen. Helaas, wat zouden ze
+hier nu nog te doen hebben, nu ze zooveel reden hebben, om boos op
+ons te zijn!
+
+Nog wat knarsend wielgeratel, en links verschijnt op de rotsen,
+waar ook niet het kleinste mosplantje groeit, de allerdecoratiefste
+ruïne, die men zich kan denken, juist geschikt, om de etsnaald van
+den kunstenaar aan het werk te zetten. Het is het oude kasteel van
+San Cervantes met zijn zware, onvriendelijke muren, waar de zon van
+tallooze zomers op heeft gebrand.
+
+Nu rijst het nog boven de Taag op, maar vroeger verdedigde het de
+rivier. Een vertooning van oorlog en machtsbesef is het gebouw geweest,
+thans door den tijd gebroken.
+
+Ook San Cervantes is door dichters bezongen.
+
+"Gij, die u naast Toledo verheft, koning Alfonsus stichtte u aan
+de Taag. Er wordt verteld, dat gij ijzer steldet tegenover de houten
+oorlogswerktuigen van uwe vijanden.... En nu, nu staat gij daar veracht
+op die kale rots; uwe kasteelen, die u eertijds tot een kroon dienden,
+zijn thans zitplaatsen voor troepen kraaien en zien er uit als eenzame
+tanden in den mond van een grijsaard, zeggend, hoe oud hij wel is.
+
+"Luister naar mij, gij stout kasteel, en volbreng, wat ik van u vraag,
+hoewel twee dozijn verzen juist geen belooning verdienen. Indien mijn
+geliefde, die boos is als de hel en schoon als de hemel, of beter
+nog gezegd, die trotsch is als de stad Toledo, uitgaat, om van de
+bloeiende amandelboomen te genieten, als zij dan van het water van de
+Taag een spiegel maakt voor haar schoonheid, stel haar dan uw ruïnen
+tot voorbeeld en vertel haar, zonder te spreken al die duizend dingen,
+die gij zoo goed weet...."
+
+Het oude kasteel is niet alleen door dichters bezongen; zijn legenden
+en zijn histories van strijd en liefde, vol van ridderlijkheid,
+zijn gewijd door den romancero.
+
+Koning Alfonsus had zich verwijderd aan de spits van een dapper leger
+en liet het opperbevel over Toledo over aan Bérangère, die door afkomst
+een der edelste vrouwen uit het rijk was, door huwelijk tot koningin
+was verheven en om hare schoonheid toch reeds souvereine was.
+
+De Mooren, die er van onderricht waren, dat de stad door haar
+verdedigers verlaten was, snelden toe; maar vóór ze over de Taag
+trokken, moesten ze het kasteel veroveren, dat aan den ingang zich
+verhief.
+
+Toen beklom de koningin een der torens van het Alcazar, en met
+verwoede oogen zag ze, welk gevaar het handjevol dapperen liep,
+dat in het fort was opgesloten en dat weldra onder de slagen der
+opdringende ongeloovigen zou bezwijken.
+
+En daar komt tot de Mooren de heraut van koningin Bérangère. Zij laat
+op een toon van verwijt zeggen:
+
+"Is het niet laf van u, een zoo zwakken vijand aan te vallen? Indien
+gij zoo dapper zijt, als gij de menschen wilt doen gelooven, gaat dan
+heen en valt koning Alfonsus aan, zijn echtgenoot en zijn christenen
+onder de muren van Carelië."
+
+De bevelhebber der Mooren was door dit verwijt vernederd, en hij wist,
+dat de koningin zeer schoon was.
+
+"Laat dan boven van het meest nabijzijnde bolwerk Donna Bérangère
+ons haar gelaat ongesluierd vertoonen, en ik zal het beleg opheffen."
+
+Tegen zonsondergang verscheen de koningin en stond op het muurwerk
+met ongesluierd gelaat, omringd door haar jonkvrouwen in prachtige
+gewaden, schooner dan de opkomende maan te midden der eerste sterren,
+die aan den hemel schitteren.
+
+De Moorenvorst zag haar lang aan, en groette haar met de teekenen
+van den grootsten eerbied.
+
+Bij het aanbreken van den morgen brak hij met de zijnen het beleg op
+van het kasteel en sloeg den weg naar Carelië in.
+
+In den tijd van Lope de Vega was het oude kasteel, dat ongebruikt
+stond, zoo verlaten en eenzaam, dat personen van hoogen rang, die om
+eerezaken genoodzaakt waren te duelleeren, elkaar onder zijn muren
+rendez-vous geven. In het aardige blijspel, getiteld "Beminnen, zonder
+dat men weet wie", moet de held van het stuk er tot getuige dienen in
+een van die duels, die in dien tijd zoo veelvuldig waren. Als het niet
+uit de mode was, zou men er nu nog wel, zonder vrees voor stoornis
+te moeten hebben, zulke tragische conflicten kunnen uitvechten.
+
+Nadat wij een kudde buffels waren tegengekomen van zeer mooien bouw
+en zwart als de duivel, wel te verstaan, als de duivel zeer zwart is,
+reed mijn rijtuig over de brug van Alcantara, die aan beide zijden
+is afgesloten door twee versterkte poorten met het wapen van het
+huis Oostenrijk.
+
+Van dit punt gezien, ziet de Taag er zeer dreigend uit, en in
+de diepte der kloof, waarin ze stroomt, schijnt de rivier de stad
+Toledo te omstrengelen, als om haar te verstikken, eerder dan om haar
+in liefhebbende armen op te nemen. Zonder twijfel heeft de eene of
+andere hemelsche Durandal die bedding in de rotsen uitgehold dwars
+door den berg heen en de steile rotsen boven het slijkerige water
+afgeslepen. Ik hef de oogen op, en daar omhoog staat op den top der
+rotsen, als een kostbaar juweel, gevat in ijzer, de stad der gothische
+concilies, de oude hoofdstad van Nieuw-Castilië. Onder de lompen van
+haar aziatische kleêren slaapt de sombere, kloosterachtige stad,
+juist als in de Middeleeuwen en dat op slechts twee uren afstands
+van het levende, vroolijke Madrid. Zulk een snelle reis door veertien
+eeuwen heen is verwarrend voor den geest, en een langdurig verblijf
+is noodig, om iemand van den schok te doen bekomen.
+
+Als men de tweede poort is doorgegaan, en onder de waakzame oogen der
+douaneambtenaren is gepasseerd, komt men op een weg, die sterk helt
+en den naam draagt van Cuesta del Carmel. Het is de ontaarde zoon
+van een nog steileren weg, die dicht langs de kerk Cristo de la Luz,
+een zeer oud en eerwaardig monument, voorbij ging.
+
+Het is ongeveer zeven eeuwen geleden, dat Alfonsus de dappere
+binnen Toledo verscheen, dat hij juist had bevrijd van het juk der
+ongeloovigen, en dat hij naast zich had den Cid Campeador. Toen
+werden de blikken der beide helden plotseling aangetrokken door een
+zacht licht. De wanden van het oude heiligdom hadden zich geopend,
+een hemelsche muziek liet zich hooren, en de lamp der christelijke
+kapel, die sedert 369 jaren niet opgehouden heeft te branden, ofschoon
+niemand zorg er voor heeft gedragen, schittert voor de verrukte oogen
+der zegevierende krijgers.
+
+Alfonsus en de Cid stegen van hun paarden, knielden neer en gaven
+bevel, dat men in het aan den eeredienst teruggegeven heiligdom een
+heilige mis zou opdragen.
+
+Bekoorlijke droom van vrome zielen. Daaraan heeft dit kleine gebouw
+zijn naam te danken van El Cristo de la Luz.
+
+De bouwmeesters hebben druk beraadslaagd over de vraag, tot welken
+tijd men moet opklimmen om den datum vast te stellen van het oudste
+deel van de kapel. Enkelen van hen hebben er een uiting in willen
+zien van arabische kunst uit een zeer primitieve periode, ongeveer
+vallend in den tijd der sarraceensche verovering. Zij wilden er
+ook een prototype in zien van de vermaarde moskee van Cordova. Het
+vierkante grondplan, de zijbeuken met de ijzeren bogen en de zuilen
+van zeer grove bewerking kunnen wel tot steun dienen van hun theorie,
+maar geven daaromtrent toch geen zekerheid.
+
+Er zijn nog zoo laat als 1871 frescoschilderingen ontdekt, voorstellend
+de heilige martelaren van Toledo, en waarschijnlijk afkomstig
+uit de twaalfde eeuw. Zij kwamen voor den dag door het vallen van
+brokken der kalklaag, die ze bedekte. Zij behooren thuis in een tijd,
+toen de Ridders van Sint-Jan op die door een wonder aangewezen plek
+een afdeeling van hun Orde stichtten. Ter aanvulling dient ook nog
+gesproken van de tweede kapel, gebouwd in 1842 door kardinaal Mendoza,
+en die eigenlijk zou moeten worden weggenomen, om aan het oude gebouw
+zijn oorspronkelijk karakter terug te geven.
+
+Een weinig hooger dan Cristo de la Luz staat, trotsch en eenzaam als
+een triomfboog, de wondermooie Puerta del Sol. De steenen van die
+poort, die zoo lang door de zonnestralen zijn gebrand en verguld,
+lachen den reiziger toe. Wat is zij vaak in proza geprezen, in verzen
+bezongen en op allerlei manieren verheerlijkt! Zelfs de Taag zou
+reden kunnen hebben, daarop jaloersch te zijn.
+
+Ik herinner mij, dat ik vroeger eens onder hare bogen ben
+doorgegaan. Tegenwoordig loopt de rijweg er langs, zeker opdat men
+de poort beter zou kunnen bewonderen, en mogelijk ook om een zachtere
+helling te geven aan een weg met een zeer druk karrenvervoer. Het is
+inderdaad altijd vol op de Cuesta del Carmel, en soms heeft men moeite,
+zich een weg te banen door de troepen ezels, die aan de rivier water
+gaan halen, want Toledo, dat op een rots is gebouwd, schijnt bijna
+even dorstig als de Manzanares zelf.
+
+Het is niet sinds gisteren, dat men er van droomt, de zoete
+wateren van de geliefde Taag omhoog te voeren tot aan de lippen der
+stedelingen. Het gelukte reeds aan Karel IV. Daar hij altijd veel
+belang stelde in mechanica, en, zooals men zich zal herinneren,
+langen tijd ontstemd was, doordat een zeker aantal klokken niet
+juist gelijktijdig wilden slaan, belastte hij een ingenieur uit
+Cremona, Juanilo Turriano geheeten, met het oplossen van de vraag der
+watervoorziening. De Italiaan stelde een hydraulisch toestel samen,
+dat door de tijdgenooten met meer geestdrift wordt verheerlijkt,
+dan dat het met juistheid wordt beschreven. Alvarez de Colmenar,
+die in de vorige eeuw leefde, spreekt er over naar hooren zeggen,
+want het bestond niet meer in zijn tijd. Het schijnt een soort van
+besproeier te zijn geweest.
+
+"De Machine van Juanilo bestond uit groote ijzeren vaten, die aan
+elkander bevestigd waren en een soort van ketting vormden, die van het
+kasteel naar de Taag afdaalde; het water kwam in den eersten binnen,
+werd dan in den tweeden gedreven door raderen en zoo achtereenvolgens
+in de andere tot bij het slot, waar het in een vergaarbekken werd
+opgevangen en zich door de geheele stad verspreidde door een kanaal,
+hetgeen een groot gemak opleverde."
+
+Juanilo stierf in 1585, en zijn machine, door een joodschen
+werktuigkundige verbeterd, werkte nog vier en twintig jaren, maar
+toen ook die man was gestorven, stond ze voor altijd stil.
+
+Buiten enkele bogen van het metselwerk vindt men niets terug van het
+werk van den ingenieur; maar de italiaansche vervaardiger gaat nog
+tegenwoordig in de stad door voor een toovenaar, in staat, de natuur
+en de bovennatuurlijke wereld aan zijn wil dienstbaar te maken.
+
+Juanilo, die onderhouden werd op kosten van het kapittel der
+kathedraal, had een automaat vervaardigd, die elken dag op een vooraf
+vastgesteld uur uit zijn huisje trad, zich dan met onverstoorbare
+kalmte naar de keuken der kanunniken begaf, daar in een mandje den
+maaltijd voor zijn meester ontving, den kok eerbiedig groette, dan
+op zijn hielen omdraaide en zonder de minste onbescheidenheid of
+de allergeringste gulzigheid dadelijk naar de woning van zijn heer
+terugkeerde. De straat, waar hij door moest, heet nog de Straat van
+den Houten Man.
+
+Eindelijk is de hoogte bereikt, en mijn rijtuig houdt zijn plechtigen
+intocht op het Zocodoverplein. Zocodover! Welk een deftige en verheven
+naam, ofschoon hij eenvoudig beteekent de Paardenmarkt, en wat schijnt
+hij goed te passen bij de heldenherinneringen van de keizerlijke
+stad! Op dit plateau was het wapenplein, waar de krijgers samenkwamen,
+vóór ze uittogen op een veldtocht; hier speelden de ridders bij de
+plechtige intochten der katholieke koningen; hier vereenigden zich de
+Communero's, die aangevuurd werden door de groote Maria de Padilla;
+hier werd de rechtbank opgeslagen, waarvan de aartsbisschop van Toledo,
+primaat van Spanje, rechtens Groot-Inquisiteur was. Alle souvereinen
+van Spanje, alle beroemde mannen, moesten hun beeld vinden op den
+Zocodover, want bijna allen hebben dien grond betreden.
+
+Als men thans het plein aanschouwt, vervliegen alle wonderbaarlijke of
+tragische herinneringen! Het Zocodover is niet anders dan een banaal,
+onregelmatig plein, waar de armoedige en karakterlooze huizen door
+ruwe zuilen worden gesteund. Onder de zoo gevormde portieken verkoopen
+bescheiden kooplui meloenen, sandalen en couranten.
+
+Op een ronde steenen bank liggen, slapend of rookend, bedelaars, die
+onbeschrijfelijk vuil zijn en fier schijnen te wezen op hun lompen. Ze
+doen maar hazeslaapjes, want ze kijken uit naar elken vreemdeling,
+die op het plein verschijnt of aan den ingang van de Handelsstraat,
+die naar de kathedraal voert. Deze fraaie gewoonte dateert niet
+van gisteren.
+
+In een van zijn verhalen vertelt Cervantes van de ontelbare menigte
+bedelaars, valsche gebrekkigen en zakkenrollers, die dezen uitverkoren
+observatiepost innemen. Hij kon ze naar het leven schilderen uit zijn
+nabijzijnde woning. Er verandert niets in dien mooien zonneschijn
+van Spanje, die een mensch tot luiheid geneigd maakt en den geest
+verstompt.
+
+Indien men eenige dagen te Toledo blijft, doet zich het moeilijke
+probleem voor, of men al of niet aalmoezen moet geven, waar er met
+zooveel aandrang om gevraagd wordt. Zult ge een klein beetje goeden
+wil toonen? Goed, maar onmiddellijk zijt ge bekend, en ge zult niet
+kunnen uitgaan, of dadelijk hechten zich vijftig vuile handen met
+haakvingers aan uw kleêren, zien u onderzoekend honderden oogen aan
+en waagt men het, den onderzoekingstocht tot in uw zakken voort te
+zetten, om daar ... pikante herinneringen achter te laten.
+
+Houdt ge u doof, dan wordt ge toch gevolgd, bedrongen en met
+scheldwoorden bovendien overladen onder het vaderlijk oog van een
+politieagent, wiens hart de bedelaars hebben weten te verteederen.
+
+Dus is het probleem onoplosbaar. Is men eenmaal tot dat besluit
+gekomen dan gaat men de dieven te slim af worden en men doet een
+wandeling door den dichten doolhof van straatjes en steegjes, die de
+stad doorsnijden, en waar het stil en rustig is. Soms loopt men op
+die smalle verkeerswegen, waar een beladen muilezel beide muren raakt,
+gevaar, verpletterd te worden, en er moet vlug een schuilplaats worden
+gezocht in een inspringend gedeelte van een huis, om niet te worden
+platgedrukt. Maar welk gevaar zou men niet willen loopen, om maar niet
+de Handelsstraat binnen te gaan en in handen der bedelaars te vallen!
+
+Het gebeurt wel eens, dat men in die bochtige straten antieke koetsen
+tegenkomt, verschijnend uit de monumentale ingangen van oude paleizen,
+en de zaak krijgt een tragischen kant, als twee rijtuigen zonder
+elkaar op te merken, van beide einden dezelfde straat inrijden. Het
+eenige redmiddel is dan af te spannen en den wagen met de handen
+terug te schuiven.
+
+Maar wie moet uitspannen? Wie zal achteruitgaan? Ernstige vraag in
+een land, waar het gevoel van eer een eeredienst is geworden, en waar
+de bewustheid van eigen waardigheid nog eerder dan het geloof bergen
+zou verzetten.
+
+Het is ... een zeker aantal jaren geleden, dat er een beroemd
+geworden ontmoeting plaats had tusschen de koets van de echtgenoote
+van den President van den Raad van Castilië en die der vrouw van den
+President van den Raad van Indië. Door bemiddeling van de palfreniers
+hadden de dames de onderhandelingen gevoerd, zonder dat ze elkaar
+konden overtuigen. Geen van beide wilde teruggaan. Al meer dan drie
+uur stonden de paarden neus aan neus, en de koetsiers scholden op
+elkaar. Bij gebrek aan een Salomo, die al eenige jaren dood was, en bij
+ontstentenis van de scheidsrechters in den Haag, die nog niet waren
+geboren, stelde een goede ziel, die zich het ernstige geval aantrok,
+voor, haar te onderwerpen aan het oordeel van den Kardinaal en zich
+aan diens beslissing te onderwerpen.
+
+"Hier bestaat in het geheel geen moeilijkheid," zeide de prelaat,
+volkomen op de hoogte van vraagstukken van étiquette, "de jongste
+van de dames moet aan de andere den doorgang vrij laten."
+
+Nauwelijks was deze beslissing aan de partijen meegedeeld, of uit de
+beide koetsen hoorde men terzelfdertijd het formeele bevel:
+
+"Span de paarden uit en ga terug; ik wijk voor de Presidente van den
+Raad van Castilië. Zooals Zijne Eminentie terecht zegt, geeft haar
+leeftijd haar daar recht op."
+
+"Ga zoo spoedig mogelijk achteruit; ik laat den voorrang aan de
+Presidente van den Raad van Indië; zooals Zijne Eminentie terecht
+heeft beslist geven haar jaren haar aanspraak op die eer."
+
+Ik heb geen dergelijke ervaring opgedaan, want ik stapte af in een
+echt spaansche herberg, een fonda, waarvan de deur in prachtig snijwerk
+allerlei wapens vertoonde en uitkwam aan de breede straat, die van het
+Zocodover naar het Alcazar voert, 't Is een paleis, dat er heel mooi
+moet hebben uitgezien, vóór het voorplein of de patio ter hoogte van
+de eerste étage overdekt is geworden, om er een eetzaal van te maken.
+
+Magnifieke deuren, zwaar en massief als die van een kathedraal,
+voorzien van sleutels van een armslengte, gaven toegang tot de
+kamers. De mijne was dubbel, dat wil zeggen, voorzien van een
+alkoof, die zeer groot en zorgvuldig afgesloten was, en waar niet
+alleen twee reuzenbedden stonden, maar buitendien alles, wat tot de
+waschbenoodigdheden behoort, te vinden was. Noch geluid, noch licht,
+noch warmte zouden daar kunnen binnendringen, zelfs al zouden er
+honderd menschen zich op de patio bevinden, en al zond de zon van het
+zenith haar stralen naar omlaag. En hier besteeg weldra mijn geest
+zijn geliefd ros, dat mij dezen keer snel wegvoerde naar Sjiras en
+Zasjan. Want is ook niet aldus in de rijke perzische huizen elke
+kamer samengesteld uit drie achter elkaar gelegen vertrekken, waar
+het al koeler en geheimzinniger wordt, en die men al of niet bewoont
+naar het seizoen of zelfs naar het uur van den dag?
+
+Ik was ongeveer twintig jaren geleden in Toledo geweest en sinds
+dien tijd had ik er altijd spijt van gehad, dat ik de stad alleen
+als toeriste had gezien. Nu moest ik mijn verzuim goed maken.
+
+Maar hoe zou ik methodisch kunnen te werk gaan in deze stad van helden,
+waar alle beschavingen van Spanje vertegenwoordigd zijn geweest en waar
+elk van haar sporen heeft nagelaten? Toledo in wijken verdeelen, zou
+dat niet zijn, alles door elkander mengen en alles tegelijk overhoop
+halen? Daar zij op een niet zeer groot plateau is gebouwd, heeft de
+stad zich niet ver kunnen uitbreiden of verplaatsen, zoodat zoowel
+in het Noorden als in het Zuiden, in het Oosten als in het Westen de
+heerschers hun paleizen en hun tempels hebben gebouwd. Zal het niet
+beter wezen, door de eeuwen heen, van stap tot stap het zedelijk en
+godsdienstig leven en de kunstuitingen te volgen, dan zonder overgang
+tot de bestudeering over te gaan van monumenten, die soms vier of
+vijf eeuwen van elkander in leeftijd verschillen?
+
+Ik heb een besluit genomen in laatstbedoelden zin, ook al op raad
+van mijn geleerden vriend, professor Ventura Prosper y Reyes, dien
+geheel Toledo hoog vereert om zijn talenten en zijn ongeëvenaarde
+goedheid. Geen deur blijft voor hem gesloten, als hij vraagt om te
+worden binnen gelaten en den magischen groet uitbrengt, die nooit
+uit een zondigen mond wordt gehoord, "Ave Maria purissima", waarop
+geantwoord wordt met een "Sin pecado concebida" en een vriendelijken
+glimlach.
+
+Na het bezoek aan de kapel van Cristo de la Luz en aan de in een winkel
+veranderde overblijfselen van de oude moskee der Torneria moest volgen
+het bekijken van de oude synagogen, bekend onder den naam van Santa
+Maria la Blanca en Transito. Als men de israëlietische families mag
+gelooven, door de vervolging al sinds vijf eeuwen naar de overzijde der
+straat van Gibraltar teruggedreven, zouden de Hebreeërs in Spanje zijn
+gekomen na de vernietiging van Jeruzalem door Titus. Allen, die aan de
+gevangenschap konden ontkomen, volgden de kusten der Middellandsche
+Zee en aarzelden niet, om de zee over te steken, ten einde zich
+in het vruchtbare Andaluzië te vestigen. Men is niet gehouden, deze
+overlevering als een geloofsartikel aan te nemen. De eerste vermelding
+van de spaansche joden klimt op tot de vierde eeuw en komt voor in
+een zeer onvrijzinnig besluit. Daar er onder de joden een krachtige
+geest van initiatief was te vinden en groote werkzaamheid, namen zij
+toe in rijkdom en daar zij zich sterk vermenigvuldigden, kregen zij
+een voorsprong op de Westgothen, die lui en zorgeloos waren. Maar
+toen de arische heerschers tot het orthodoxe geloof waren overgegaan,
+begon de geest van vervolging vaardig over hen te worden. Een wreede
+wet veroordeelde het gansche jodenvolk tot slavernij. Montesquieu kon
+zonder veel overdrijving de opmerking maken, dat het gothisch wetboek
+in principe alle voorwendsels bevatte, waarvan later de Inquisitie
+en de vorsten uit de veertiende eeuw gebruik maakten in hun strijd
+tegen de Israëlieten.
+
+De verovering van Spanje door de Mohammedanen was een weldaad voor de
+Joden. Zij muntten uit in kunst en wetenschap; zij monopoliseerden
+het bankwezen en waren zoowat de eenigen, die aan geneeskunde deden
+en medicijnen verkochten. De scholen van Cordova, Toledo en Barcelona
+telden hen onder hun beste leerlingen. Zelfs verkregen ze in dien tijd
+zulke hooge betrekkingen, dat men ze na de bevrijding der Mooren er
+niet weer uit durfde ontzetten.
+
+Men ontmoet een menigte joodsche namen onder die van geleerden en
+financiers uit den tijd en aan de hoven van Alfonsus X, Alfonsus XI,
+Hendrik IV en vele andere christelijke vorsten. Alfonsus de Wijze
+gebruikte hen voor de samenstelling van zijn beroemde astronomische
+tabellen; Jacobus I van Arragon had een Israëliet tot leermeester;
+Johan II, vader van Isabella de Katholieke, droeg een van hen op,
+de liederen te verzamelen, die het Cancionero nacional vormen.
+
+In dezen tijd richtten de Joden uit Toledo de beide synagogen op,
+die een zoo gunstig getuigenis afleggen voor hun smaak en voor hun
+rijkdom. De kerk, die den naam draagt van Santa Maria la Blanca
+is de oudste van de beide heiligdommen. Zij heeft tot 1405 haar
+oorspronkelijke bestemming behouden. Maar op dat tijdstip kwam
+Vincentius Ferrer, wiens heftige bekeersijver zooveel Israëlieten tot
+het Christendom had bekeerd, in Toledo het Evangelie prediken. Hij
+preekte verscheiden malen per dag in Santiago de Arabal, een kerk
+dichtbij de Visagrapoort, waar men u nog zijn preekstoel kan laten
+zien, die een wonder is van fijn smeedwerk. Maar de joden van Toledo
+gingen naar de preek, doch werden niet bekeerd. Gewend aan de zachtheid
+en meegaandheid der Andaluziërs, werd Vincentius Ferrer boos om de
+mislukking van zijn pogingen. Op een avond, toen het christelijk
+gehoor talrijk was en vol geestdrift, kwam de monnik, die door zijn
+eigen woorden buiten zichzelven was geraakt, van den preekstoel
+naar beneden, greep een kruis, sleepte zijn geheele schare mee,
+die aangroeide bij het trekken door de stad, trad met geweld in de
+synagoge binnen, dreef de rabbijnen eruit, en wijdde het gebouw voor
+den christelijken eeredienst onder het aanroepen van Santa Maria la
+Blanca, ter herinnering aan een wonder, dat in Rome was voorgevallen
+in 152 onder het pontificaat van den H. Liberius.
+
+Sedert die transformatie heeft de oude synagoge nog menige lotwisseling
+beleefd. In 1550 werd het gebouw door den kardinaal aartsbisschop
+Johan Siliceo vergroot, en er werden enkele gebouwen bijgevoegd. Hij
+maakte er vervolgens een soort van Bagijnenhofje van voor boetvaardige
+vrouwen en meisjes. Maar hetzij dat de toledo'sche vrouwen alle
+deugdzaam waren, of dat ze, zooals een sceptisch schrijver opmerkt,
+zelden zich berouwvol voelden, het Bagijnenhof kwam nooit tot bloei en
+moest eindelijk worden gesloten bij gebrek aan Bagijntjes. Santa Maria
+la Blanca, nu verlaten en ongebruikt, zou afgebroken zijn geworden,
+als men niet besloten had er troepen te herbergen en er later een
+militair magazijn van te maken.
+
+Nog slechts even dertig jaren geleden is dat wonder van bouwkunst
+door de Commissie voor de historische Monumenten opgeëischt. Sinds
+dien tijd heeft men het gebouw een belangrijke restauratie kunnen
+doen ondergaan, dank zij een jaarlijksche subsidie der regeering en
+den inkomsten, gevormd door de entrées van de vreemdelingen.
+
+Het uitwendige heeft niet veel bekoorlijks of sierlijks, maar pas is de
+deur geopend of men ziet in hun geheel vijf kerkbeuken, verdeeld door
+drie rijen achthoekige pilaren, waar bogen op rusten. De kapiteelen,
+met gebeeldhouwd stuc versierd, herinneren door hun prachtige fijnheid
+en door den aard van het ornament aan hun prototypen, nog bewaard
+in sommige oude perzische moskeeën. In de boogruimten zijn rijke
+rozetten aangebracht, terwijl langs het astragaal zich een slinger
+windt van ineengevlochten bladeren met pijnappels er tusschen, zooals
+men ook vindt in de versieringen van het Alhambra en die opklimmen
+tot den tijd van het Kalifaat. Een rijk houten plafond, ingelegd met
+parelmoer en ivoor, bedekt het hoofdschip en geeft aan dit gedeelte
+van het gebouw groote sierlijkheid.
+
+De Joden konden niet protesteeren tegen den roof aan hen gepleegd;
+zij onderwierpen zich en kwamen later samen in een grootere en mooiere
+synagoge, gebouwd door Samuel Levy, den beroemden schatmeester van
+Peter den Wreede, volgens de plannen van den rabbijn Don Meir Abdeli,
+en voltooid in 1336. Zij hielden er hun godsdienstoefeningen tot
+1492, het jaar, dat tegelijk zoo roemvol en zoo verschrikkelijk was,
+waarin Isabella Granada innam, waarin de Nieuwe Wereld werd ontdekt,
+en door een hand in onbedachtzaamheid het decreet werd geteekend, dat
+Spanje beroofde van 120,000 ijverige, intelligente en welvarende Joden.
+
+De synagoge van Samuel Levy onderging op haar beurt het lot van haar
+voorgangster en werd een christenkerk onder den naam van Transito de
+Nuestra Senora. Het gebouw vertoont de weelde, die in harmonie was
+met den rijkdom van den stichter en is een der mooiste voorbeelden
+van de arabische kunst in Andaluzië. Het bestaat uit één enkel
+schip, overdekt ter hoogte van veertien meter door een merkwaardig
+schoone zoldering van lorkenhout, ingelegd met ivoor en parelmoer,
+als die van Santa Maria la Blanca. Op de muren ziet men zeer fijne
+stucornamenten, zoo sierlijk en elegant, dat men ze op het eerste
+gezicht voor teedere venetiaansche kant zou houden, die sinds eeuwen
+daar was blijven hangen. In het bovengedeelte, waar fraaie vensters
+zijn aangebracht, leest men tusschen bloemen en lofwerk een prachtig
+opschrift in hebreeuwsche letters. Daarin wordt de lof gezongen van den
+stichter der synagoge, Samuel Levy en van Don Pedro, den regeerenden
+vorst. Toen de waardige schatbewaarder ter dood veroordeeld werd door
+een meester, die inhalig en afgunstig was, moest hij uit den grond
+van zijn hart het geld betreuren, dat hij besteed had aan het koopen
+van zijn beul. Het opschrift heeft intusschen weerstand geboden aan
+den tijd, en aan zijn hooge plaatsing is het toe te schrijven, dat
+het de woede der Christenen heeft kunnen tarten en hen heeft kunnen
+uitdagen in den tijd, toen ze de synagoge tot Christenkerk wijdden.
+
+Thans wordt het schip der kerk door een reusachtig steigerwerk
+met opeenvolgende zolderingen, waarheen trappen toegang verleenen,
+verdeeld in verscheiden verdiepingen, zoodat het moeilijk wordt, de
+schoonheid van het geheel te waardeeren. Toch is het mogelijk, enkele
+prachtige fragmenten te bewonderen, den tempel in zijn groote lijnen
+te reconstrueeren, en in te zien dat, als de ondernomen restauratie
+op de nu begonnen wijze wordt voortgezet zij mogelijk wel een halve
+eeuw kan duren, maar dat ze tenminste wordt uitgevoerd met echte
+kennis van zaken en een onvergelijkelijk helder inzicht in wat aan
+zulk een kunstwerk toekomt.
+
+Rondom het Transito, waar het paleis van Samuel Levy dichtbij was,
+en in de buurt van Santa Maria la Blanca. is de oude jodenwijk
+geweest. Helaas, op die plek, waar het volk van Israël een toevlucht
+voor goed had hopen te vinden, ziet men nu slechts puin en stof. Welk
+een droeve uittocht is dat geweest van dat ongelukkige volk, dat
+den grond moest verlaten, waar het sedert eeuwen woonde, en binnen
+enkele maanden al zijn goederen te gelde maken, zonder dat het de
+kleine hoeveelheid goud mee mocht nemen, die er de belachelijk lage
+prijs voor was!
+
+Aan den voet van de beide synagogen daalt de bodem af naar een vlakte
+aan de Taag, die soms door de rivier wordt overstroomd, als ze buiten
+haar bedding treedt. De woningen zijn er weinige; maar een huis,
+dat hooger was dan de andere en er wat welvarender uitzag, trok mijn
+aandacht. Op den voorgevel en op meer dan acht meter hoogte was er een
+groote steen in aangebracht, waarop een in zwart gegraveerd opschrift
+te lezen was, dat mij vertelde, dat de Taag tot hier gestegen was
+bij een hoogen vloed, die beroemd was gebleven.
+
+Verbaasd, vroeg ik aan een vrouw om inlichting, die op de stoep van
+haar huisje haar kind het haar kamde.
+
+"Wel, wel! Komt het water der rivier soms tot zulk een hoogte?"
+
+"O, neen!... De hoogste vloeden zijn nooit hooger gekomen dan een paar
+meter, en dat is waarlijk al hoog genoeg!... Maar toen de kinderen
+altijd met ballen tegen het opschrift gooiden en het dreigden te
+bederven, heeft de alcade ons bevolen, het buiten hun bereik te
+plaatsen."
+
+Nadenkend over de wijsheid en voorzichtigheid van dien uitgezochten
+ambtenaar, wandelde ik voort tot aan de Visagrapoort, een massief
+bouwwerk, dat tot den tijd van Karel V opklimt, en door zijn nauwheid
+een groote last is voor de muilezeldrijvers.
+
+Ergens anders zou men zulk een sta-in-den-weg opruimen, maar te Toledo
+heeft men eerbied voor het verleden, zooals de voorzorg bewijst, die
+er genomen wordt om de herinnering aan een overstrooming te bewaren.
+
+
+
+II.
+
+    De Taller del Moro en de salon van het Casa de Mesa.--De
+    pupillen van bisschop Siliceo.--Santo Tomé en het werk van
+    Green. De moskee van Toledo en koningin Constantia.--Juan
+    Guaz, de eerste bouwmeester van de kathedraal.--Wat er
+    veranderd en aan toegevoegd is.--Herinnering aan den slag
+    van las Navas.--Het graf van kardinaal Mendoza.--Isabella de
+    Katholieke en haar testamentaire beschikking.--Ximenes.--Alvaro
+    de Luna.--De vaandeldrager van Isabella in den slag van Toro.
+
+
+"Ik heb veel huizen gezien, veel leêgloopers en, in de straten, de
+rijke zoowel als de arme, hoopen vuil. Ik heb den hemel aanschouwd
+door venstertjes, zoo klein als schietgaten, en er is mij verteld,
+dat een vriendelijk gezicht dikwijls het masker is van den snoodaard,
+dat de perziken in den zomer rijp worden en dat er in den herfst
+muskieten zijn."
+
+Deze beschrijving van Toledo, die in het midden van de zeventiende
+eeuw gegeven is door den hoofschen Garcia de la Chataigneraie in het
+beroemde drama Francisco de Rojas, past nog volkomen, en als men bij
+het vuil ook nog allerlei puin voegde, zou men er geen tittel of jota
+aan behoeven te veranderen.
+
+De monumenten, die opgericht zijn in den loop der drie eerste eeuwen,
+volgend op de herovering, en die den mudejarstijl of den mozarabischen
+vertoonden, hebben het meest geleden, of doordat de booze mode het
+zoo heeft gewild, of doordat de versieringen onsterk en niet duurzaam
+waren. Ik heb dien stijl in Saragossa bestudeerd, met zijn moorsche
+en gothische motieven dooreengemengd.
+
+Zoo staat het met het prachtige paleis aan de Calle del Moro. Men stapt
+een poort binnen en komt in een verwilderden tuin, waaromheen vele
+arbeidersgezinnen wonen. Zij hebben hun schamele woningen aangeleund
+tegen de nog sterke muren, en den rijkdom afgebroken om de armoede
+plaats te geven. Van dit groote gebouw is slechts een zaal van mooie
+afmetingen over, met een prachtige zoldering, gelijk aan die van
+het Transito. Het bovengedeelte der muren, dat niet bereikbaar was,
+noch voor den hamer van den werkman, noch voor het speeltuig van de
+kinderen, is versierd met zeer lijn pleisterwerk.
+
+Die schoone zaal, waaraan ter weerszijden twee kleiner vertrekken
+grenzen, heeft langen tijd gediend tot bergplaats voor de steenen,
+die voor het onderhoud der kathedraal noodig waren, en heeft naar die
+bestemming den naam gekregen van Taller del Moro, dat is werkplaats
+van den Moor. In de laatste jaren is het een gewone remise geworden.
+
+En toch is eenmaal dit paleis bewoond geweest door Karel V. Er wordt
+verteld, dat de erbij behoorende tuinen ineen liepen met die, welke
+de woning omgaven van graaf Fuensaline, waar de echtgenoot van den
+grooten keizer stierf, die sombere Isabella van Portugal, de moeder
+van Filips II, wier door Titiaan geschilderd portret ons haar zachte
+trekken heeft bewaard onder de fijne, zijdeachtige blonde haren.
+
+Een ander voorbeeld van den eigenaardigen stijl, die ontstond uit
+de vereeniging van de kunst van het Oosten met die van het Westen,
+maar een dat veel kleiner is en in uitstekenden staat is gebleven,
+is het salon van de Casa de Mesa. Ook dat heeft den mudejarstijl.
+
+Het pleisterwerk, bij de bekleeding aangebracht, heeft veel
+overeenkomst met de versieringen van het Transito, dat in 1366 werd
+opgericht, maar het gelijkt nog meer op de ornamenteering van het
+paleis van Ayala, dat van 1440 dagteekent. Het is dus niet gewaagd,
+te veronderstellen dat het gebouw tot stand kwam in de XVde eeuw.
+
+In 1551 vestigde de aartsbisschop Don Juan Martinez Siliceo er
+een inrichting van onderwijs onder den naam van Collegio de las
+Doncellas virgineas. De jonge meisjes, honderd in getal, werden
+er slechts toegelaten, nadat ze bewijzen hadden bijgebracht, niet
+alleen van haar kwartieren van adel, zooals men bij vergissing wel
+heeft gezegd, maar van volkomen zuiverheid van bloed, wat nog heel
+iets anders is. Om zuiver bloed te hebben of oud christenbloed, moest
+men onder zijn verst verwijderde voorouders noch een jood, noch een
+Arabier, noch een door de Inquisitie veroordeelde hebben van vaders-
+zoo min als van moederszijde. Cervantes voegt er zelfs bij, en dat is
+logisch, dat er een onafgebroken en bewezen wettige afstamming moest
+bestaan. Natuurlijk was men niet zoo streng in zake het laatste punt
+als in zake het eerste.
+
+De pupillen van den aartsbisschop Siliceo werden tusschen zeven en tien
+jaar in zijn school toegelaten. Zes plaatsen werden open gehouden
+voor kinderen van de familie van den stichter. Zeer belangrijke
+sommen werden haar levenslang uitgekeerd, als ze in de inrichting
+bleven. In geval van een huwelijk ontvingen ze een bruidschat van
+5535 realen; maar geen enkel gunstbewijs viel haar ten deel, als ze
+de school verlieten om in een klooster te gaan, daar het hoofddoel
+van den stichter was, goede en flinke huismoeders op te voeden, die
+bekwaam waren in huishoudelijke zaken en in staat, een huishouding
+goed te besturen.
+
+In 1810 ging de Casa de Mesa over in het bezit van de Karmelieters,
+die van den grooten salon hun kapel maakten. Aan hen is het uitstekend
+behoud van die zaal toe te schrijven. Zij behoort thans aan iemand, die
+ervoor zal zorgen, dat het interessante gebouw veilig en ongeschonden
+blijft.
+
+Behalve de bekende gebouwen zijn er nog een groot aantal arme woningen,
+waar men interessante fragmenten van den ouden bouwstijl vindt. Om
+die te zien te krijgen, moet men zich niet wenden tot de gepatenteerde
+en zoogenaamd officiëele gidsen; liever moet men een bewonderaar van
+de ruïnen van Toledo volgen, en met hem doordringen tot de patio's
+en stallen, welker eigenaars de opvolgers zijn van Peter den Wreede
+en der groote heeren van diens hof.
+
+Terwijl de mozarabische metselaars en bouwmeesters in de verschillende
+wijken der stad Toledo paleizen van den adel deden verrijzen, droeg
+de geestelijkheid hun den bouw van kerken op. De meeste zijn verwoest
+geworden door den ijver der priesters, die ontijdig smaak kregen in
+een nieuwen stijl. San Justo, San Juan de la Penitencia, San Roman,
+San Pedro Martyr, San Miguel, Santa Leocadia, het klooster van de
+Ontvangenis en Santo Tomé hebben er nog een en ander van bewaard. Hier
+is nog een toren in den vorm van een minaret te zien als een protest
+tegen de verandering der kerken, die oudtijds onder hun hoede
+waren geplaatst, daar is een fries of een plafond te bewonderen,
+waar de technische bekwaamheid en de wetenschap der bouwmeesters
+uit blijken. Al die kerken zijn een bezoek overwaard; maar Santo
+Tomé bevat twee meesterwerken, die haar een eereplaats doen innemen,
+namelijk het veelkleurig standbeeld van den profeet Elia, waarvan de
+draperieën ongelukkigerwijze gerestaureerd zijn en de begrafenis van
+graaf Orgaz, het bewonderenswaardigste kunstwerk, dat de wereld aan
+het penseel van den realist Greco heeft te danken.
+
+De olympische schoonheid van het hoofd van Elia, de krachtige
+modelleering van de handen en de voeten, die uit het wollen gewaad te
+voorschijn komen, doen dadelijk denken aan de spaansche leerlingen
+van Michel Angelo. En daar men niet aan Berruguete wordt herinnerd,
+moet het werk worden toegeschreven aan Tordesillas of misschien eerder
+aan Bercera.
+
+Domenico Greco of Theotocopuli, om hem zijn waren naam te geven, is
+een van die langen tijd miskende kunstenaars, die een glorie zijn voor
+de steden, waar ze verblijf hebben gehouden. De strenge en forsche
+kleuren, de compositie vol harmonie, de magistrale teekening en de
+uitdrukking der gezichten zijn treffend. Deze waardige afstammeling
+van de groote kunstenaars uit Hellas was in Griekenland geboren,
+zooals zijn naam en zijn bijnaam aanduiden, en daarna was hij, na
+Italië te hebben doorreisd en daar een leerling van Titiaan te zijn
+geweest, naar Spanje gekomen en had zich te Toledo gevestigd. Buiten
+deze begrafenis van graaf Orgaz, dagteekenend van 1584, bezit de stad
+nog eenige prachtige portretten door dien grooten meester gemaakt
+en geschilderd in de grijze tinten, welke aan de manier van Frans
+Hals herinneren.
+
+De kathedraal is nog tegenwoordig wel het middelpunt van Toledo. Van
+alle trekt zij het meest de aandacht. Nu eens ziet men haar boven de
+huizen verrijzen, dan weer vult ze open hoeken in het uitzicht tusschen
+de straatjes, die alle op dat kerkgebouw uitloopen. Aan beide zijden
+heeft zij zware contreforten, rondom zijn open galerijen, en boven
+steken dikke torens en spitse torentjes hun punten in de blauwe lucht
+op. Aan haar voeten dringen zich huizen samen en paleizen; maar men
+let daar niet op, zoo overheerschend is de kathedraal voor den geest
+en voor het oog.
+
+Men vindt niets anders in de ruimte, en als men, gelijk opeenvolgende
+geologische lagen, de bijgebouwen, de sacristieën en de kapellen
+uit allerlei tijden naast en in het primitieve gebouw vindt, gaan
+die zaken, die al zoo langen tijd met elkaar in aanraking zijn
+geweest, zoo goed te zamen, dat de eeuwen er als ineensmelten,
+zonder dat men haar grenzen uit elkander houden kan. De kathedraal
+is de Sint-Pieterskerk van dit andere Rome, van die stad der zeven
+heuvelen; maar dan een zeer mystieke Pieterskerk, een zeer vrome,
+die ernstige gedachten wekt en niet de herinnering aan de fiere pracht
+van het Keizerrijk. Ik neem het Mariana kwalijk, dat hij haar de Rijke
+heeft genoemd, terwijl door de eeuwen heen Jupiter, Jezus, Allah en
+toen weer Jezus eerbiedig werden aangebeden op die plaats. De plek,
+waar zooveel menschelijke wezens hun geest tot de hoogte eener ideale
+wereld verhieven, zou een andere aanduiding verdienen.
+
+De geschiedenis der kathedraal is niet alleen die van de stad Toledo,
+maar zij is die van geheel Spanje. De eerste christenkerk, die op de
+heidensche tijden volgde, moet opgericht zijn in de 4de eeuw. Zonder
+twijfel werd voor dat primitieve gebouw de kerk in de plaats gesteld,
+die gesticht was door Recarede, dien gothischen koning, die het
+Arianisme afzwoer en, het kerkgebouw onder de bescherming stellend van
+de H. Maagd, het den 12den April 587 inwijdde. Het moet een eenvoudig
+huis zijn geweest; maar binnen zijn muren werden de heilige bisschoppen
+van Toledo tot het pontificaat verheven. Dat geschiedde met Eugenius,
+Eladio, Ildefonso en Julianus; onder de gewelven der kerk kwamen de
+conciliën samen, waar de gothische monarchie haar wetten gaf en zich in
+theologische haarkloverijen verdiepte, terwijl de Arabier in den galop
+van zijn snel en vurig paard al meer naar het westen den teugel wendde.
+
+De Halve Maan werd geplant op den grond, dien Viriathes zoo lang aan
+de Romeinen had betwist. De kerk werd omvergehaald en vervangen door
+een schitterende moskee, met kostbaar marmer bekleed. En toen na drie
+eeuwen de stad door de Christenen heroverd werd, was zij zoo schoon,
+dat de Mooren erdoor een afzonderlijk artikel van de capitulatie
+beslag op legden en van den overwinnaar de belofte kregen, dat zij
+er vrij hun godsdienstoefeningen zouden mogen houden. Koning Alfonsus
+beloofde onder eede, altijd aan deze plechtige overeenkomst trouw te
+zullen blijven.
+
+De Mooren hadden met den koning onderhandeld, maar niet met
+koningin Constantia. In overleg met bisschop Bernard maakte zij van
+de afwezigheid van den vorst, die in verre landen oorlog voerde,
+gebruik, om te komen tot wat zij de kostbaarste der overwinningen
+noemde. Op een nacht vereenigden zich drieduizend goed gewapende
+Christenen onder haar bevelen en, door den bisschop aangevoerd,
+stormden zij op de moskee los. De deur bezweek onder hun slagen,
+en de verraste bewakers konden geen weerstand bieden. San Vincentius
+Ferrer moest het voorbeeld van overgave twee eeuwen later volgen.
+
+Den dag na de inneming werd de moskee voor den christelijken eeredienst
+gewijd, en gesteld in het bezit van de kanonnieke rechten der kerk,
+die zij had vervangen, in spijt van de protesten van Aboe Valid,
+die met verontwaardiging eischte, dat het verdrag der capitulatie
+zou worden nageleefd.
+
+Dadelijk zonden de Mooren een bode naar den koning met de opdracht,
+hun beklag te doen en naast de vervulling der belofte van den vorst
+ook de bestraffing te eischen van de koningin en den bisschop.
+
+Alfonsus, in woede ontstoken, beloofde de schuldigen te straffen en
+sloeg in groote haast den weg naar Toledo in.
+
+Toen ze den haastigen terugkeer van den koning vernamen, waren de
+koningin en de bisschop zeer verschrikt en vol vrees. Nu was er onder
+de Mooren een wijs en voorzichtig man, die niet te vergeefs zielkunde
+had bestudeerd.
+
+"Wat zult gij lieden nu beginnen?" vroeg hij zijn
+geloofsgenooten. "Koning Alfonsus is eerlijk; hij zal zijn woord
+houden en hij zal, naar ze verdienen, straffen de koningin, die hij
+liefheeft en den bisschop, die zijn geheele vertrouwen bezit. Gij zult
+voor een oogenblik getriomfeerd hebben, maar weest er zeker van, dat,
+als er recht is gedaan, de rechter een wrok tegen u zal behouden. Om
+in het bezit te blijven van een moskee, die voortaan te groot voor
+ons zal zijn, zoudt gij de goede gezindheid van uwen souverein jegens
+u verspelen. Neemt u in acht voor de gevolgen, waardoor hij ons de
+strengheid zal doen berouwen, die wij van hem hebben gevorderd."
+
+Deze alfaqui of wetgeleerde wist zijn gehoor te overtuigen, en nog
+dienzelfden avond reisde hij, door zijn geloofsgenooten afgevaardigd,
+den koning te gemoet, om zijn goedertierenheid ten gunste der
+schuldigen in te roepen.
+
+Alfonsus gaf zijn groote ontevredenheid aan de koningin te kennen en
+aan den bisschop; maar in den grond van zijn hart gelukkig, dat hij
+niet de strengheid behoefde uit te oefenen, die de eer van hem eischte,
+toonde hij voortaan aan de in Toledo gebleven Arabieren zijn goeden
+wil en een welgezindheid, die slechts een rechtvaardige vergoeding
+waren voor het geweld, in zijn afwezigheid gepleegd.
+
+Toledo behield gedurende meer dan anderhalve eeuw, de arabische moskee
+als kathedraal en eerst onder de regeering van Ferdinand III, den
+heiligen veroveraar van Sevilla, werd ze afgebroken. De eerste steen
+van de tegenwoordige kerk werd door dien monarch gelegd, bijgestaan
+door bisschop Dom Jimenez de Rada, op 4 Augustus 1227. Met den bouw is
+men bezig geweest tot op het einde van de 16de eeuw. De mozarabische
+kapel, die der laatste koningen, die van Sagrario, van Ochavo, de
+Sacristie, het huis van den Schatmeester, de Zaal der Onderhandelingen,
+de Leeuwenpoort en die der Voorstelling, het snijwerk van het koor
+en een menigte andere toevoegsels dateeren van nog lateren tijd.
+
+De naam van den eersten bouwmeester is ons bewaard gebleven. Hij
+heette Pedro Perez, zooals men kan lezen op zijn grafschrift, dat in
+de kapel van Santa Maria gevonden is, toen die kapel werd afgebroken
+bij den aanleg van het Sagrario. Hij stierf op hoogen leeftijd in
+1285. Onder zijn talrijke opvolgers moeten wij niet vergeten den
+beroemden Juan Guaz, wien de Katholieke koningen den bouw opdroegen
+van het klooster San Juan de los Reyes.
+
+Het zou vervelend zijn de optelling te hooren van het aantal pilaren,
+die het schip van de kathedraal van Toledo dragen; van de vensters, die
+er licht geven; van de vierkante meters gewelven, die het overdekken;
+van haar kapellen, vensterruiten, deuren en binnenpleinen. De
+kanunniken zelf zouden u geen completen inventaris kunnen geven van
+de schatten van allerlei aard, die men er vindt. Ik wil mij er dus
+toe bepalen, de hoofddeelen te bespreken en allereerst mijn aandacht
+wijden aan drie groote figuren, die scherp uitkomen tegen de groepen
+van koningen, ministers, krijgslieden en bisschoppen, die allen
+te rusten gelegd zijn in de kathedraal of haar iets van hun eigen
+roem hebben meegedeeld. Ik zal namelijk spreken over Alvaro de Luna,
+den beroemden en ongelukkigen minister van Juan II, van den grooten
+kardinaal Mendoza, minister van Isabella de Katholieke, en van den
+niet minder grooten Ximenes de Cisneros, die, bekleed met koninklijke
+macht op het eind van het leven der groote koningin, ze behield in de
+eerste jaren der regeering van haar dochter, Johanna de Krankzinnige.
+
+Zooals in bijna alle gothische kerken van Spanje, wordt de schoonheid
+van het centrale schip bedorven door de zware massa van het koor,
+dat onvermijdelijk voor de kanunniken moest gereserveerd. Maar
+toch, omdat het koor zoo mooi is, kan men het veel vergeven. Nadat
+men het prachtige hek van verguld koper en verzilverd ijzer heeft
+bekeken, waarin men de karakteristieke ornamenten aantreft van den
+platereskenstijl of dien der spaansche vroeg-renaissance; nadat men
+daarboven de wapens heeft herkend van kardinaal Siliceo, primaat van
+Spanje in den tijd toen de beroemde meester van het smeewerk, Domingo
+Cespedes, dit kunststuk voltooide in 1548; nadat men het opschrift
+heeft ontcijferd, dat vertelt, hoe dit wonder werd gewrocht onder
+de regeering van Karel V en onder het pontificaat van Paulus III,
+begint men de grieven te vergeten, die voor een opmerkzaam beschouwer
+van het schip der kerk geheel verdwijnen.
+
+Langs de muren, die zich tot halver hoogte de zuilen verheffen, staan
+twee verdiepingen van koorstoelen van rijkgebeeldhouwd notenhout,
+maar van verschillende stijlen. De benedenste rij is niet de schoonste;
+maar wel is ze de oudste en de interessantste. Elk basrelief stelt een
+gebeurtenis voor uit den strijd, ter verovering van het koninkrijk
+Granada, door de Katholieke koningen gevoerd, en de daarna volgende
+inneming van de talrijke versterkte plaatsen, waardoor de tien jaren
+van den oorlog gekenmerkt waren. Die koorstoelen, die in 1495 werden
+voltooid, dateeren uit den tijd van kardinaal Mendoza en zijn het werk
+van den meester-beeldhouwer Rodriguez. Ze zijn in den bloemrijken
+gothischen stijl gemaakt en vloeien over van curieuse en aardige
+bijzonderheden over de vestingen, de kleederdrachten, de wapens, de
+gewoonten der Christenen en der Mooren op het tijdstip der verovering.
+
+De stoelen van de bovenste rij zijn afkomstig uit de 16de eeuw en
+dragen alle den duidelijken stempel der Renaissance. Marmermozaïeken
+en inlegsels van jaspis en albast zijn ingevoegd in het notenhout
+van een mooie, warme tint, om de versieringen mee aan te brengen.
+
+Filips Vigarni, genaamd van Bourgondië, heeft de linker koorstoelen
+gemaakt, terwijl Berruguete die aan den rechter kant vervaardigde. De
+figuren, die bijna levensgroot boven de leuningen zijn aangebracht,
+zijn ontleend aan het Oude en het Nieuwe Testament. De stoel van den
+aartsbisschop, die zoo bijzonder mooi is, was voor Berruguete bewaard
+gebleven. De dood overviel hem, en zijn medewerker had de eer het
+kunstwerk te snijden. Er staat het schild op van kardinaal Siliceo,
+onder wiens bestuur het werk werd voltooid in plaats van dat van den
+aartsbisschop Talavera, dat men op de andere stoelen vindt.
+
+De bronzen zuilen, die het koepeltje steunen, dat zich er boven
+uitbreidt, zijn wonderlijk mooi gesneden. Op de leuning stelt een
+basrelief van albast, dat wij aan de beitel van Gregorio Vagarni
+verschuldigd zijn, broeder van Filips, genaamd van Bourgondië,
+de H. Maagd voor, zooals zij een kasuifel om de schouders van
+den H. Ildefonsus hangt. De bevalligheid en de schoonheid der
+heilige kunnen slechts vergeleken worden bij de verheven en verrukte
+uitdrukking van dengene, die haar aanschouwt. Een belangrijke groep is
+aangebracht boven het koepeltje en stelt de transfiguratie van Jezus
+voor, die tusschen Elia en Mozes staat. Berruguete had den tijd het
+werk te voltooien en zelfs om oneenigheid te krijgen met het kapittel
+over de betaling van zijn arbeid. De bouwmeester van het Alhambra,
+Pedro Machuca, werd als deskundige gekozen en stelde den prijs vast
+op 82628 realen, een zeer belangrijke som voor dien tijd, want ze
+staat gelijk met 13000 hollandsche guldens.
+
+Boven de koorstoelen vindt men rechts en links orgels, die om de
+schoonheid der registers en de voortreffelijkheid van het mechanisme
+terecht beroemd zijn. Het eene is van 1756, het andere van 1796,
+en beide zijn vervaardigd door bekende orgelbouwers. De overige
+meubels van het koor kunnen wedijveren met de stoelen. In het midden
+draagt een arend met ontplooide vleugels, de klauwen rustend op een
+gothisch voetstuk van ouderen stijl, de enorme en zware boeken van
+de liturgieën. Die schoone vogel is zeker uit Duitschland gekomen
+in den tijd der Renaissance. Twee andere lessenaars van verguld
+brons van verschillenden vorm, staan een weinig lager, gelijk met de
+stoelen. Zeer mooie basreliefs, die den doortocht door de Roode Zee en
+David, dansend vóór de ark, voorstellen, versieren de vlakke deelen van
+die lessenaars. Ze zijn zoo stevig verguld, dat men ze het gebruik niet
+kan aanzien, ofschoon ze van 1750 moeten dagteekenen. Indien dan al het
+kapittel veel van kunst hield, het hield ook veel van zuinigheid, want
+er rezen nog moeilijkheden met den vervaardiger Nicolaas de Vergara,
+den Oude. Er volgde een twist, maar ten slotte werd men het toch eens.
+
+Tusschen het koor en de Capilla Mayor van tegenwoordig, die
+afgesloten wordt door een hek, waar een prachtige Christus aan
+het kruis boven hangt, ligt een vrij groote ruimte. Zij werd tot
+de 15de eeuw ingenomen door de oude Capilla Mayor, terwijl aan de
+achterzijde zich de kapel der Oude Koningen verhief, gesticht door
+koning Dom Sancho den Dappere, om als begraafplaats voor zijn familie
+te dienen. Toen Ximenes de Cisneros kardinaal en primaat van Spanje
+was geworden, verkreeg hij van de Katholieke koningen vergunning,
+om de stoffelijke overblijfselen hunner voorgangers naar elders
+over te brengen, en tevens om van de beide kapellen een enkele te
+maken van grooter afmetingen en dus meer in overeenstemming met de
+belangrijkheid van het gebouw. Zulk een optreden heeft natuurlijk
+meer sporen nagelaten. De Capilla Mayor ziet er, nadat ze de beelden
+en sieraden uit de beide heiligdommen heeft geërfd, overladen en vol
+en niet in harmonie met het andere uit. Onder de beelden van koningen
+en koninginnen is ook een binnengedrongen van een boer.
+
+Toen de beroemde slag van las Navas aan den gang was, en het leger der
+Christenen door de ongeloovigen in het nauw was gebracht, en dreigde
+vernietigd te worden, verscheen er een herder voor koning Alfonsus VIII
+en bood hem aan, hem langs een onbekenden, maar volkomen veiligen weg
+buiten den pas te brengen, waar de troepen ingesloten waren. Toen hij
+zijn woord had gehouden, verdween de herder, zonder op den dank des
+konings te wachten of om een belooning te vragen. Dadelijk liep het
+gerucht, dat de redder van het leger der Christenen een afgezant van
+den hemel was. Ten bewijze van zijn dankbaarheid gaf Alfonsus bevel,
+een standbeeld op te richten voor den hemelschen gids en beschreef
+hem aan den kunstenaar, zooals hij hem had gezien.
+
+Tegenover dien Pastor de las Navas staat de waardige gestalte van den
+alfaqui Aboe Valid, die door zijn beleid koningin Constantia redde van
+de straf, die zij wel een weinig verdiend had. Voorbij de koninklijke
+standbeelden dichterbij het altaar vindt men boven elkaar een rij van
+graven, waar de leden der koninklijke familiën rusten, die niet zijn
+overgebracht naar de kapel der Nieuwe Koningen. Daar heeft zich op
+een echt koninklijke plaats een persoon ingedrongen, die door zijn
+geboorte niet voor zulk een eer bestemd was. Het is niemand minder
+dan de beroemde Dom Pedro Gonzales de Mendoza, kardinaal, primaat
+van Spanje en eerste minister der Katholieke koningen.
+
+Het heeft moeite gekost, om het stoffelijk overschot te plaatsen in
+een graf, dat meer op een kapel gelijkt, en waar een altaar staat. Op
+dat altaar moesten volgens de laatste wilsbeschikking van den prelaat
+drie missen per dag worden gelezen. Toen de kardinaal gestorven was,
+haastten zich de kanunniken, die hem misschien tijdens zijn leven wel
+eens lastig hadden gevonden, tegen de bepalingen van zijn testament
+te protesteeren.
+
+De plaats, die de overledene had aangewezen, om er zijn graf te graven,
+kon, zoo zeiden zij in den aanvang, slechts aan een vorst of een prins
+van koninklijken bloede worden afgestaan. Toen Isabella, die door
+den slimmen Mendoza tot zijn executrice testamentaire was aangewezen,
+hoorde van den tegenstand, zond zij aan het kapittel het bevel, zich
+naar den laatsten wensch van den kardinaal te voegen. Toen men zich
+niet haastte om te gehoorzamen, dacht zij aan koningin Constantia. Door
+metselaars vergezeld, begaf zij zich des nachts naar de kathedraal en
+beval den werklieden, in haar tegenwoordigheid den dikken muur door
+te breken. Toen de kanunniken den volgenden morgen in de kerk kwamen,
+vonden ze de doorboring zoo goed als voltooid. Het gaf toen niets,
+nog langer te protesteeren.
+
+De kapel, het graf en het mooie beeld, dat op de sarcofaag
+is geplaatst, zijn het werk van den meester Alonso de
+Covarrubias. Zeven-en-twintig beeldhouwers hielpen hem bij zijn
+arbeid. In vier jaren was die voltooid, en in 1504 werd het monument
+ingewijd, na den dood van Isabella.
+
+Door aan het stoffelijk overschot van Mendoza een plaats af te staan
+tusschen die van koningen en prinsen van Castilië, had de koningin
+den trouwen dienaar willen beloonen, en den dapperen krijgsman, den
+grooten staatsman, die na den slag van Toro er toe had meegewerkt,
+haar den troon te verzekeren, en die vóór Granada haar zoo krachtig
+hielp in het winnen van een koninkrijk. Hij was het, die, zich
+stellende boven de vooroordeelen van zijn tijd, en van zijn Orde,
+het oor leende aan de smeekbeden van Columbus, voor diens inzichten
+gewonnen werd en hem den nog wel wat weifelenden steun van de koningin
+bezorgde. Zonder Mendoza zou Isabella misschien nooit vorstin over
+een Nieuwe Wereld zijn geworden.
+
+Daar zij edelmoedig van aard en dankbaar was, nam zij het hem niet
+kwalijk, dat hij bij zijn leven zich den bijnaam had verworven van
+"den derden beheerscher van Spanje", en na zijn dood voerde zij
+gewetensvol zijn laatste wilsbeschikking uit. De kloosterschool van
+Santa Cruz te Valladolid en het hospitaal van denzelfden naam, waarvan
+zij den eersten steen te Toledo legde, zijn ook een uitvloeisel van
+die gevoelens.
+
+De groote kardinaal was juist een man, zooals men zich de groote
+vorsten van dien tijd kan denken. Eens maakte een geestelijke,
+die op een dag in de tegenwoordigheid van den kardinaal preekte,
+van de gelegenheid gebruik, om uit te varen tegen de verslapping
+van den godsdienst in de tijden, die hij beleefde, en deed dat in
+zulke bewoordingen, dat het onmogelijk was, zich in zijn bedoeling
+te vergissen.
+
+Het gevolg van den prelaat kookte van ongeduld en wilde zich op den
+overmoedige wreken. Maar wel verre van zich beleedigd te toonen, beval
+Mendoza den prediker een schotel wild te brengen, dien men hem nog
+denzelfden dag moest voorzetten, en hij liet het geschenk vergezeld
+gaan van een beurs, gevuld met dubloenen bij wijze van specerij.
+
+Ter verontschuldiging van den wereldschen zin van Mendoza moet men
+bedenken, dat aan het celibaat der geestelijken niet de hand werd
+gehouden en dat het in Arragon zelfs aan afstammelingen van priesters
+geoorloofd was te erven van hun overleden ouders, ook al hadden
+dezen geen testament gemaakt. Dit zijn gebruiken, die men mudejarisch
+of mozarabisch zou kunnen noemen en die tot de westersche zeden in
+dezelfde betrekking staan en er op dezelfde wijze van verschillen als
+de architectuur der paleizen van Toledo, voor de Christenen gebouwd,
+van die der in denzelfden tijd in Frankrijk opgerichte gebouwen.
+
+Bij een der laatste bezoeken, die Isabella bracht aan haar stervenden
+minister, vroeg de koningin hem, zijn opvolger aan te wijzen, een
+keuze, die van bijzonder groot belang was, daar de aartsbisschop uit
+den aard der zaak president was van den Raad van Castilië. Gedrongen,
+om den naam te noemen van dengene, die het meest waardig was deze
+dubbele functie te vervullen, beval Mendoza haar den broeder Francisco
+Ximenes de Cisneros, van de orde der Franciscanen aan, die reeds haar
+biechtvader was, ofschoon dan zeer tegen zijn zin. Nooit heeft Mendoza
+zijn vaderland een grooteren dienst bewezen, want hij vertrouwde den
+staat toe aan reiner handen dan de zijne, en stelde de leiding onder
+de hoede van een veelomvattenden geest, die in staat was Spanje verder
+te voeren op den weg der eenheid en de unificatie tot een goed einde
+te brengen.
+
+Ximenes rust niet als zijn voorganger in de kathedraal van Toledo. Hij
+had als plaats om zijn laatsten slaap te slapen een bescheidener
+hoekje gekozen, namelijk in de universiteit van Alcala, die hij had
+laten bouwen; maar toch leeft de herinnering aan hem in zijn kerk
+en vooral in de mozarabische kapel, waar allerlei oude en de eeuwen
+trotseerende herinneringen opleven.
+
+Wat is dat eigenlijk, die mozarabische eeredienst?
+
+Toen de Mohammedanen Toledo hadden ingenomen, oefenden zij er zulk
+een gematigde heerschappij uit, dat de Christenen vergunning kregen,
+er hun eeredienst uit te oefenen. Drie eeuwen later vond Alfonsus VI,
+bij het heroveren der stad er een christelijke bevolking, die alle
+vormen van den ouden gothischen eeredienst had behouden, terwijl
+ze zich sterk hadden gewijzigd in landen, die christelijk waren
+gebleven. De toledaansche ritus werd dus bewaard in de zes kerken,
+waar hij in stand was gebleven tijdens de vreemde overheersching;
+maar langzamerhand nam het aantal Mozarabieren af, en die dienst
+zou onherroepelijk verloren zijn geweest, als Ximenes er niet een
+kapel aan had gewijd, die in directe gemeenschap werd gesteld met
+de kathedraal. De mis, die er dagelijks met groote praal wordt
+voorgediend, verschilt van de zoogenaamd romeinsche mis. Ofschoon
+er hier slechts sprake is van bloote vormquaesties, zooals van
+het breken der hostie in negen stukken, de volgorde der gebeden,
+de weglating van het laatste Evangelie enz. toch was er vroeger een
+hevige strijd tusschen de aanhangers der twee richtingen. Er werden
+formeele gevechten voor geleverd; ieder had zijn ridders, die voor
+haar in het strijdperk traden, en als de kamp onbeslist bleef, ging
+men tot de vuurproef over, om des hemels wil te vernemen. Er werd
+een brandstapel ontstoken, en in tegenwoordigheid van een angstig
+wachtende menigte werden de boeken van den eeredienst van Toledo en
+de latijnsche richting er tegelijk op geworpen. De eerste bleven
+ongedeerd, terwijl de andere verteerd werden. De stem des hemels
+had gesproken; de toledaansche ritus of die van den H. Isidorus
+werd behouden.
+
+Tegenwoordig wordt de mozarabische mis min of meer als een
+curiositeit beschouwd; zij behoort tot het gebied der christelijke
+archaeologie. Hoewel de vreemdelingen er in grooten getale heen
+stroomen, kan men dat zelfde niet zeggen van de stadgenooten, die
+enkel door de ceremoniën der groote kerkfeesten er nog eens worden
+heengelokt. Het steeds afnemend aantal van de Mozarabieren behoeft
+geen verwondering te baren, als men bedenkt, dat bij de gemengde
+huwelijken de echtgenoot, die den latijnschen ritus aanhangt, meer
+voorrechten heeft dan hij, die den toledaanschen ritus volgt. Zoo
+ook moet in het eerste geval de vrouw terugkeeren in den schoot der
+latijnsche kerk, terwijl in het tweede zij niet mozarabisch wordt.
+
+Het is zeer moeilijk te begrijpen, aan welk gevoel een hervormer
+als Ximenes gehoorzaamt, als hij door den bouw van een eigen
+kapel het voortbestaan waarborgt van een eeredienst, die bezig is
+te verdwijnen. Hoe het zij, het gebouw, dat in 1504 werd begonnen
+naar de plannen van Enriques de Egas en gebouwd door mohammedaansche
+meesters, Faraux en Mahomet genaamd, heeft niets opmerkelijks. Maar op
+den muur tegenover den ingang is een mooie fresco te zien van Jan van
+Bourgondië, gedagteekend 1514. De schildering stelt voor de episoden
+der ontscheping van het spaansche leger onder aanvoering van den
+grooten kardinaal vóór de stad Oran, en beslaat drie prachtig bewaarde
+groote schilderijen. De gebeurtenis had plaats in 1509 en de inneming
+van Oran, nog in denzelfden avond van den dag der ontscheping, was de
+groote triomf in het leven van Ximenes. Na zijn gebed had de hemel,
+volgens het zeggen der soldaten, het wonder van Jozua vernieuwd en
+de zon doen stilstaan tot de Christenen de muren van de muzelmansche
+vesting hadden vermeesterd.
+
+Het is niet te verwonderen, dat de kardinaal, in spijt van zijn vurig
+geloof en zijn nederigheid, die algemeen bekend zijn, bezweken is
+voor de verzoeking, om voor het nageslacht de herinnering te bewaren
+aan den grooten dienst, welken hij aan zijn vaderland had bewezen,
+een dienst, die hem op de afgunst van Ferdinand kwam te staan, en hem
+voor verscheiden jaren veroordeelde tot een soort van ballingschap
+in zijn universiteit van Alcala.
+
+De mozarabische kapel heeft niet alleen het voorrecht, het getrouw
+weergegeven portret van den grooten kardinaal te mogen bewaren. Men
+vindt ook zijn ascetengezicht onder de portretten der primaten van
+Spanje aan de wanden der Capitulatiezaal, en eveneens op een fresco
+boven de deur van die zaal. Dat schilderij stelt het Jongste Oordeel
+voor en de eindbestemming van den mensch. Toen de kunstenaar den
+kardinaal onder de uitverkorenen wilde plaatsen in de glorie des
+hemels, zei de prelaat: "Dat is te veel eer!"
+
+"Moet ik dan Uwe Eminentie in de hel doen plaats nemen?"
+
+"Dat zou een te groote vernedering zijn!"
+
+Er werd een gemiddelde gevonden, en de kardinaal werd in het vagevuur
+gezet, maar geheel gereed om het te verlaten en van zijn kleederen
+ontheven, ten einde zoo snel mogelijk naar de oorden der gelukzaligen
+te kunnen verhuizen.
+
+Een andere groote figuur, maar deze onderworpen aan een bloedig en
+tragisch lot, had vóór Mendoza gepreekt onder de gewelven van het
+oude gebouw. Ik bedoel Alvaro de Luna, den gunsteling en minister
+van Juan II, vader van Isabella de Katholieke, wiens troon en hoofd
+in de kapel van Santiago rusten, welke hij bij zijn leven had laten
+bouwen en die een der schoonste is gebleven van de kathedraal. Nooit
+is een leven zonderlinger geweest dan dat van dezen laaggeboren man,
+tot macht verheven door de gunst van zijn heer, over Spanje regeerend
+gedurende twee-en-dertig jaren, stervend op een schavot, ten slotte in
+de kathedraal een bijna vorstelijk graf vindend en eerst langen tijd
+gerust hebbend in een graf op het kerkhof der terechtgestelden. Alleen
+het lot van kardinaal Wolseley kan met het zijne worden vergeleken.
+
+Omstreeks 1437, toen hij op het toppunt van zijn macht was, had Alvaro
+de Luna de kapel van Santo Tomé gekocht, die in 1177 gesticht was door
+graaf Dom Muno de Lara. Hij had er naburige terreinen bijgevoegd en had
+de prachtige kapel laten bouwen, die aan den H. Jacobus was gewijd ter
+herinnering aan de Orde, waarvan hij tot Grootmeester was benoemd. Op
+de plaats, die hij voor zijn graf had bestemd, had hij een automaat
+van brons laten zetten, bezet met émail en verguldsel en op hemzelven
+gelijkend, die op kon staan en bij de zegenspreking kon knielen.
+
+Volgens sommige kronieken werd de automaat vernield nog bij het leven
+van den Grootmeester door Dom Erique van Arragon in den oorlog, dien
+deze vorst tegen Castilië voerde in 1440. Een van die kronieken laat
+Dom Alvaro tot Dom Enrique zeggen:
+
+"Waarom hebt gij mijn beeltenis niet geëerbiedigd en waarom hebt gij
+ze vernield, gij, die op het slagveld voor mij zijt gevlucht?"
+
+Volgens andere schrijvers werd het beeld weggenomen op bevel van
+Isabella, de Katholieke, die gehinderd werd door de afleiding voor de
+geloovigen, als het zijn bewegingen uitvoerde. Het is waarschijnlijk,
+dat de eerste lezing de goede is, want het standbeeld van den
+Connétable zal zijn schande niet hebben overleefd, om tot de regeering
+van Isabella te wachten, eer het van zijn voetstuk neerdaalde. Hoe
+het zij, het brons van den automaat was niet verloren, en men meent
+er de overblijfselen van terug te vinden in de twee gebeeldhouwde
+preekstoelen, die links en rechts in de Capilla Mayor staan.
+
+Op de beide sarcofagen, midden in de kapel geplaatst, liggen de
+marmeren beelden van Alvaro de Luna, gekleed in de wapenrusting en den
+mantel van de Grootmeesters der Orde van Santiago, en van zijn vrouw,
+Donna Juana de Pimentel. Een opschrift geeft niet anders dan den datum
+van den dood van den Connétable, die plaats had in 1453. De trekken
+van den beroemden gunsteling van Juan II doen denken aan die van het
+kleine portret, dat op het altaarblad is geschilderd, een portret,
+dat zeker naar een origineel is gecopiëerd, want het altaarblad werd
+ten geschenke gegeven en op zijn plaats gebracht in 1498, op bevel
+van Donna Maria de Luna, dochter van den Connétable. De sarcofagen,
+beide zeer mooi, zijn het werk van Pedro Ortiz.
+
+Niet ver van de kapel van Santiago, en gekenmerkt door de veelkleurige
+standbeelden van de wapenherauten van Leon en van Castilië, vindt
+men de poort van de kapel der Nieuwe koningen, gebouwd door Alonzo
+Covarrubias, op bevel van Karel V. Zij is in den platereskenstijl
+opgetrokken, dat is de spaansche vroegrenaissance, en geeft daarvan
+een zeer schoon voorbeeld. Trots de betrekkelijke nieuwheid van het
+gebouw en vooral van de altaren, die van het einde der 18de eeuw
+zijn, leeft men er nog te midden van oude herinneringen. Onder de
+sierlijke ornamenteering van de Renaissance liggen in hun strenge
+heiligheid op hun graftomben de beelden der stichters van de eerste
+kapel, die op deze plaats werd opgericht, Dom Enrique van Castilië
+en zijn vrouw Donna Juana, gestorven, de eerste in 1378 en de tweede
+in 1381. Verderop die van Enrique III en zijn vrouw, Donna Catalina,
+gestorven in 1418.
+
+In den hoek van de kapel hangt een zeer belangwekkend en zeer goed
+portret van Dom Juan II, den eerst te zwakken en later te strengen
+meester van den ongelukkigen Alvaro de Luna; het is het werk van Juan
+van Bourgondië.
+
+De kunstenaar moet zich hebben laten inspireeren door het een of
+ander getrouw portret, want in die blauwe oogen, die frissche tint,
+de gevulde wangen en het ronde hoofd vindt men al de trekken terug,
+die op de meest authentieke portretten van Isabella, de Katholieke,
+werden aangetroffen. De blik van de dochter is alleen dieper en vaster
+dan die van den vader.
+
+Aan het zeer hooge gewelf van de vestibule hangen aan den ingang van
+de kapel twee beroemde trofeeën, die Isabella zelve had laten plaatsen
+boven het graf van haar voorouders en die werden overgebracht naar de
+nieuwe kapel, gebouwd door haar kleinzoon, Karel V. De eene is een
+portugeesche vlag, buitgemaakt in den slag van Toro, die in 1476 is
+geleverd door de Katholieke koningen, en ten gevolge waarvan Isabella
+onbetwist meesteres bleef van Castilië; de andere is de volledige
+wapenrusting van den aferez Dom Duarte de Almaïda, die, toen hij in
+dienzelfden slag ernstig aan den arm gewond was, den koninklijken
+standaard bleef dragen tusschen zijn tanden tot aan het einde van
+het gevecht.
+
+De historie zal het voorbeeld van de Katholieke koningen volgen en
+zal den vaandeldrager van Toro zich blijven herinneren.
+
+Als men een bezoek heeft gebracht aan het groote schip der kathedraal
+van Toledo, en aan de tallooze kapellen, die erbij behooren, kent
+men nog slechts een deel van het monument. Er blijven nog over de
+sacristieën en magazijnen, de archieven en de bibliotheek, waar men
+sinds eeuwen bezig is de giften der koningen, prinsen en primaten
+van Spanje te rangschikken en behoorlijk te verzamelen. De omhulling
+is den inhoud waardig. De lambrizeeringen, de deuren, de kasten zijn
+voor het meerendeel meesterwerken van houtsnijwerk. Het plafond der
+groote sacristie met de ster- en kruisvormige vakken, rood of blauw,
+met goud ingelegd, is een wonder van de mudejarsche of mozarabische
+kunst. De bronzen, die er talrijk zijn, kunnen wedijveren met de
+bekleeding van de Leeuwenpoort.
+
+Verscheiden boekdeelen zouden nauwelijks voldoende zijn, om een
+beschrijving te geven van de kostbaarheden, de tapisserieën, de
+banieren, de sieraden, de meubels en de historische herinneringen,
+waaronder men allereerst de tent van goudlaken aanwijst, die Isabella
+de Katholieke, vóór Granada liet opslaan. Dan zijn er beeldhouwwerken
+en schilderijen, het portret van kardinaal Borgia, geschilderd door
+Velasquez, alleen bekend bij enkele ingewijden, en de H. Antonio
+d'Alonso Cano, een beroemd beeldje, dat in werkelijkheid van Pedro
+de Mena is, een der leerlingen van den meester uit Granada.
+
+En wat te zeggen van den schat der bibliotheek en der archieven,
+die nog zoo goed als ondoorzocht is? Wat zou het een genot zijn voor
+den onderzoeker, daar in de afdeeling voor muziek de werken terug te
+vinden, waarvan de meeste onuitgegeven, van de beroemde kapelmeesters
+uit de 15de en 16de eeuw, Francisco Penalosa, Bernardio Ribera,
+Andres Torrentes, Morales, Escovedo, Pedro Fernandes, Antonio Bernal,
+Navarro. Als men de bladzijden van enkele dier beroemde meesters
+inziet, moet men dan niet verbaasd zijn te constateeren, dat die in
+cijfers zijn geschreven, en in hun aanteekeningen de grondbeginselen
+aan te treffen van de methode Galin-Paris-Chevé, die dertig jaar
+geleden zooveel opgang maakte?
+
+Maar diep binnen te dringen in de geheimzinnige schuilhoeken van de
+antieke kathedraal en haar inwendig leven grondig te leeren kennen
+is den stervelingen niet gegeven. Drie duizend sleutels zijn, naar
+het schijnt, noodig, om al haar deuren te sluiten; ik geloof, dat er
+nog veel meer vereischt worden, om ze te openen. Den H. Petrus zou dat
+niet gelukken, en wijs is hij, die zijn wenschen binnen de grenzen van
+het mogelijke weet te houden. Al peinzend over dat oude voorschrift,
+nam ik afscheid van mijn gidsen en verliet de kathedraal.
+
+
+
+III.
+
+    Intocht van Isabella en Ferdinand volgens de kronieken.--San
+    Juan de los Reyes.--Het hospitaal van Santa Cruz.--De zusters
+    van Sint Vincentius a Paulo.--De beroemde portretten van de
+    universiteit.--De engel en de pest.--De heilige Leocadia.
+
+
+De groote naam van Isabella, de Katholieke, heeft vele malen in de
+kathedraal weerklonken, en in den loop van mijn herhaalde bezoeken heb
+ik hem door alle echo's hooren herhalen. In dit schoone heiligdom,
+vroom juweel aan de kroon van Castilië, kwam de bewonderenswaardige
+koningin God danken, toen de overwinning in den slag van Toro haar in
+het bezit had gesteld van den schepter, dien zij met zoo grooten roem
+zou voeren. De verhalen uit dien tijd hebben een trouwe herinnering
+bewaard van dien beroemden intocht. Hij had plaats op 31 Januari 1476.
+
+De straten en het Zocodover waren reeds van zonsopgang af gevuld met
+een luidruchtige, zeer opgewonden menigte. De rechters en de wethouders
+waren op straat gekomen, dezen in costumes van schitterende kleuren;
+genen in lange, prachtige zijden gewaden. Aan de deuren en aan de
+weinige buitenopeningen van de huizen had men fijne geweven stoffen
+opgehangen, oostersche tapijten, heerlijke stoffen uit Venetië of
+geweven door bekwame weefkunstenaren uit Toledo. Langzamerhand was het
+in de stad leeg geworden, en de menigte, die de aanwijzingen van de
+hoofden der aanzienlijke families volgde, had zich verspreid naar den
+kant van de hermitage van Sint Eugenius, waar men reeds jongleurs,
+zangers, dichters, muzikanten, en danseressen had bijeengebracht,
+die alle rijk gekleed waren.
+
+Weldra verscheen, aangekondigd door fanfares en begroet met gezang,
+dat de vereeniging van Castilië met Arragon blij begroette, de
+koninklijke stoet; de hoofden gingen omhoog en de halzen rekten zich
+uit, om de souvereinen beter te kunnen zien, wier overwinning den vrede
+verzekerde aan de twee koninkrijken, en wier glorie op aller lippen
+was. Ferdinand, nog zeer jong, met goed figuur, donkere oogen en haren,
+intelligent gezicht, bereed al uitstekend een prachtigen klepper. De
+koningin was gezeten op een muildier, dat rijk was opgetuigd, en geleid
+werd door twee pages uit de edelste geslachten van het land. Zij was
+niet groot, maar er sprak uit haar houding en haar trekken een fiere
+majesteit. Haar hoogblonde haren waren bijna geheel verborgen onder
+de sluiers, die om haar hoofd waren geslagen; haar zeer blanke huid,
+de grijsblauwe oogen herinnerden er aan, dat van vaderszijde zij
+vermaagschapt was aan het huis van Lancaster. Een uitnemende gratie en
+een engelachtige glimlach maakten de strengheid van het voorhoofd en de
+vastheid van den blik zachter. Isabella was zes-en-twintig jaar, twee
+jaar ouder dan haar echtgenoot, en reeds had ze een rijk onderworpen,
+dat haar betwist werd door vreemdelingen en oproerlingen.
+
+Na den eed te hebben afgelegd, dat zij de privileges zouden handhaven,
+die aan de stad geschonken waren, en na de wallen overgetrokken te
+zijn, begaf het koningspaar zich naar de kathedraal. Zij traden er
+binnen door de poort der Vergeving, terwijl jeugdige kinderen, die
+engelen voorstelden, hun met muziek welkom heetten. En geknield aan
+den voet van het altaar, dankten zij den Eeuwige, die hun had vergund,
+den vreemdeling uit Castilië te verdrijven en hem had gedwongen,
+zich over de grens terug te trekken naar Portugal. Misschien plantte
+de onvergelijkelijke vorstin op dien dag in den tuin van het klooster
+den nu veel honderden jaren ouden taxisboom, waarvan elk eenigszins
+begunstigd reiziger eenige bladeren ontvangt bij wijze van souvenir.
+
+Onder de regeering van Juan II, den vader der koningin, had de beroemde
+gunsteling, Alvaro de Luna, eenige vertrekken van het Alcazar ter
+beschikking van zijn heer laten stellen. Daarheen begaven zich de
+vorstelijke personen. Er was een eenvoudig ontbijt gereed gezet, want
+zij vastten dien dag; maar in spijt van de berooidheid der schatkist
+werden de armen niet vergeten.
+
+Den tweeden Februari kwamen de koning en de koningin weer in de
+kathedraal met nog grooter luister.
+
+Isabella straalde in verheven schoonheid; men had alleen oogen voor
+haar, want alles verbleekte naast de lelie van het koningschap. Op
+haar kleed van wit brocaat waren in goudborduursel de kasteelen en
+de leeuwen, als symbolen van haar erfelijke rijken aangebracht; een
+lange mantel van hermelijn viel neer van haar schouders en vormde
+een lange sleep, door twee jonge pages opgehouden. Op haar hoofd,
+door lichte sluiers omgeven, schitterde een gouden kroon, bezet met
+edelgesteenten; om haar hals hing een prachtige collier van bleeke
+robijnen. Het edelgesteente, dat op haar borst fonkelde, trok aller
+blikken tot zich, niet enkel om zijn buitengewone grootte, en den
+onvergelijkelijken glans, maar omdat het, naar men zeide, toebehoord
+had aan Salomo. Het bewijs daarvoor vond men in het hebreeuwsche
+opschrift, dat er op was gegraveerd.
+
+Vóór het koningspaar uit wapperden hoog en fier de vlaggen van Leon,
+Castilië en Arragon, terwijl de vlaggen van Lusitanië, die door
+den vijand achtergelaten waren in de wanorde, die op den slag van
+Toro was gevolgd, omgekeerd en in vernedering in den stoet werden
+meegedragen. De triumphators, die na een gelukkig ten einde gebrachten
+oorlog in de stad van Romulus binnentrokken, boden met geen grooteren
+trots de op den vijand buitgemaakte eereteekenen aan het romeinsche
+volk aan.
+
+Na de mis te hehben gehoord, en na boven het graf van haar
+voorvaderen, wien zoo vaak door de Portugeezen ontzag was ingeboezemd,
+de getuigenissen van de zegepraal te hebben laten ophangen, wilde
+Isabella in Toledo een duurzamer herinnering van de overwinning
+achterlaten. Dat denkbeeld leidde tot de oprichting van het beroemde
+klooster van Juan de los Reyes.
+
+Het gebouw, dat aan den rand van het plateau is gelegen boven het
+groene, bloeiende dal van de Taag, als de rivier zich van de stad
+verwijdert, is aangelegd in den vorm van een latijnsch kruis,
+en opgetrokken van witte kalksteen, die zeer fijn en hard is en
+daardoor zich uitstekend leent voor de meest grillige fantazieën der
+beeldhouwers. Midden tusschen de verschillende onderdeelen verrijst
+tot op groote hoogte een zware en mooie koepel. De steunsels der
+bogen rusten op twee sierlijke tribunes, die voor het koningshuis
+waren gereserveerd, terwijl een gebeeldhouwd fries, rondom de beuken
+der kerk loopend, een prachtig opschrift droeg in gothische letters,
+verheerlijkend de roemrijke namen der stichters.
+
+Aardige kleine onderdeelen trekken telkens de aandacht, zonder den
+indruk van grootschheid en strengheid weg te nemen, die door het geheel
+wordt gemaakt. Hier ziet men bloemen, kransen, vogels; ginds een aap,
+als monnik gekleed, met een kap over het hoofd, in diepe aandacht
+zijn brevier bestudeerend. Welk een zonderlinge oneerbiedigheid,
+die men toeliet in die tijden van innige vroomheid!
+
+Toen Isabella aan de Franciscaners het klooster en de kerk San
+Juan de los Reyes gaf, waar zij haar laatsten slaap wilde slapen,
+begiftigde ze hen tevens met een inkomen van 7000 maravedi's,
+(een koperen spaansche munt van nog geen nederlandsche cent waarde)
+die genomen moesten worden uit de koninklijke schatkist, zonder dat
+de inkomsten in geld en in natuurproducten, die van het land geheven
+werden, ervoor behoefden te verminderen. Buitendien verrijkte zij hen
+met kunstwerken, met miniaturen, juweelen en kostbare manuscripten, in
+Duitschland gekocht en in Italië. Inderdaad meende de groote koningin
+van Castilië, dat zulk een mildheid haar volk ten goede kwam. Met
+het doel, haar volk te beschaven, wist zij de oprichting van twee
+leerstoelen voor de theologie door te zetten voor de studenten, en
+voor kinderen uit de provincie werden scholen gebouwd; zij stond erop,
+dat men er de christelijke leer duidelijk uiteenzette op een wijze,
+die deze leer begrijpelijk en bemind maakte. Nu was geen enkele orde
+van geestelijken aard meer het vertrouwen van Isabella waardig dan
+die der Franciscaners; geen godsdienstig genootschap verdiende zoozeer
+om zijn talenten en deugden te worden uitverkoren door de vorstin.
+
+Na de verovering van het koninkrijk Granada wijzigden zich Isabella's
+denkbeelden, en in haar testament, een voorbeeld van wijsheid en
+voorzichtigheid, beval zij, dat men haar stoffelijk overschot zou
+bijzetten in de stad, die met zooveel opofferingen was vermeesterd.
+
+De gunst, waarin zich het klooster van Toledo mocht verheugen,
+verminderde niet onder de volgende regeeringen; Karel V voltooide het
+werk van zijn bloedverwante; Filips II schonk er groote giften aan,
+en deed het de verheven eer aan, het kapittel-generaal van alle groote
+militaire orden van Spanje te mogen bewaren, en eindelijk bedekte
+Filips III er de wanden met schilderijen en logeerde bij voorkeur in
+het Alcazar bij de verkiezing van den Generaal der Franciscanen, bij
+welke gelegenheid de vorst er feesten gaf en luisterrijke maaltijden.
+
+Toen Mevrouw d'Aulnoy Spanje bezocht, was zij zeer getroffen door de
+pracht van de kerk. "Zij is groot en schoon," schreef zij, "en staat
+vol met oranjeboomen, granaatboomen, jasmijn en zeer hooge myrten,
+die in hun bakken heele lanen vormen tot aan het hoofdaltaar, dat
+met een zeer rijke versiering is getooid. Zoodat met al die groene
+bladeren en al die bloemen van verschillende kleuren, en als men er
+het goud en het zilver ziet fonkelen tusschen de borduurwerken en de
+aangestoken waskaarsen, waarmee het altaar is overdekt, het is, of men
+de zonnestralen zelve ziet. Er zijn ook kooien, mooi geschilderd en
+verguld, waarin nachtegalen, sijsjes en andere vogels een bekoorlijk
+concert geven."
+
+De kerk en vooral het klooster hebben verschrikkelijk geleden van den
+oorlog en van den brand, die in 1809 veel onheil stichtte en een deel
+van het altaar, de geschilderde glazen, de bibliotheek en de helft
+van het klooster verwoestte. In 1835, ten tijde van de Revolutie en
+van de afschaffing der godsdienstige orden, werd het gebouw in een
+kruitmagazijn veranderd.
+
+Het zou geheel ten onder zijn gegaan, indien niet in 1844 de
+Commissie voor de historische Monumenten er de beschermende hand
+over had uitgebreid, door de gemeente van San Martino erheen over te
+brengen. Aan den dienst teruggegeven, en voor de bedelaars gesloten
+zoowel als voor de plunderaars, is de kerk bewaard gebleven voor de
+verwoesting, waarmee ze werd bedreigd.
+
+Wat het klooster betreft, dat heeft sinds 1858 een restauratie
+ondergaan, die even talentvol wordt uitgevoerd als ze langzaam tot
+stand komt, en het is tegenwoordig het kostbaarste en schitterendste
+voorbeeld van den gothischen bouwtrant in Spanje. De bogen, die een
+lengte van 26 meter innemen aan elk der vier zijden, zijn versierd met
+een menigte beelden, sieraden, vogels, vruchten en bloemen, uitgelezen
+kunstig bewerkt. Op den binnenmuur, die ook met beelden is versierd,
+gedragen door elegante caryatiden, onder de fijne kroonlijst, ziet
+men een lang opschrift in de castiliaansche taal. De mooie gothische
+letters, die het vormen, zijn gelijk aan die, welke binnen in de kerk
+zijn gebruikt, al zijn ze minder groot. Ferdinand en vooral Isabella
+worden er uitbundig maar niet overdreven geprezen.
+
+Dit klooster en de kerk werden opgericht op bevel van de katholieke
+en zeer uitnemende vorsten Ferdinand en Donna Isabella, koningen van
+Castilië, Arragon en Jeruzalem, vanaf de eerste fondamenten, voor
+de eer en de glorie van den Koning der Hemelen en zijn gelukzalige
+Moeder en tevens van den H. Johannes den Dooper en den H. Franciscus,
+hun ijverige bemiddelaars. En na den bouw van dit huis veroverden zij
+het koninkrijk Granada, roeiden de ketterij uit en verdreven alle
+ongeloovigen, verkregen alle rijken in Spanje en Indië, en voerden
+hervormingen in bij alle kerken en gemeenten van monniken en nonnen,
+die in hun gebied hervorming van noode hadden; en na zoo groote
+en voortreffelijke werken stierf de koningin te Medina del Campo,
+gekleed in het gewaad van den H. Franciscus, den 5den November van
+het jaar 1503.
+
+Evenals de kerk is het klooster gebouwd naar de plannen van een der
+beroemdste bouwmeesters van de kathedraal, Juan Guaz, een Vlaming,
+naar men meent, en wiens trekken voor ons bewaard zijn gebleven op
+een fresco, dat behoort in San Justo y Pastor. Om tusschen de beide
+verdiepingen van het klooster een verbinding tot stand te brengen,
+die het gebouw waardig was, beval Karel V later aan Covarrubias,
+een prachtige trap te maken, die overdekt is met een koepel in den
+vorm van een schelp, waarop het wapen van den grooten keizer voorkomt
+naast dat van zijn voorvaderen. Op de bovenste galerij komt ook uit de
+cel van Ximenes, die er met eerbied wordt vertoond. De latere groote
+staatsman was de eerste nieuweling, die te San Juan het kleed der
+Franciscanen aannam.
+
+Nog in de allerlaatste jaren is San Juan de los Reyes bedreigd geworden
+met een groot verlies. Na de inneming van Malaga had Isabella als
+krijgstrofeeën de ketenen van de door haar in vrijheid gestelde
+christelijke gevangenen erheen gezonden en had bevolen, ze te hangen
+aan de buitenmuren der kerk. Sinds vier eeuwen beschreven die donkere
+ringen hun kringen op het witte gesteente, toen een alcade met veel
+practischen zin ze liet loshaken en bevel gaf ze om te smeden tot
+deelen van banken en tot een slot voor den openbaren tuin. Gelukkig
+had men den tijd, de volvoering van zulk een heiligschennend plan te
+voorkomen, en de ketenen hernamen de zoo lang ingenomen plaats.
+
+In een der lage zalen van het klooster, misschien een ruime sacristie,
+heeft men een massa ongelijksoortige voorwerpen bijeengebracht,
+die meer of minder droevige of merkwaardige gebeurtenissen in de
+herinnering terugroepen, zooals schilderijen, stukken gebeeldhouwden
+steen of houtsnijwerk, émails en eerwaardig ijzerwerk. Te zamen heet
+het min of meer pompeus het Provinciaal Museum. Men kan er een bezoek
+brengen, als de portier zoo vriendelijk is op het schellen aan de deur
+te letten. Indien zijn bezigheden hem in zijn vertrekken vasthouden,
+mag men wachten; maar als men niet wordt binnen gelaten, behoeft men
+daar niet al te rouwig om te zijn; alle voorwerpen, die werkelijk
+eenige waarde hadden, zijn naar Madrid gebracht.
+
+Isabella liet het niet bij die vrijgevigheid jegens de oude hoofdkerk
+van Castilië. In de laatste jaren van haar leven begiftigde zij haar
+nog met het toevluchtsoord van Santa Cruz voor vondelingen. Toen zij
+den bouw van dit schoone gebouw ondernam, trad zij op als uitvoerster
+van den uitersten wil van haar getrouwen minister, kardinaal Mendoza,
+denzelfden staatsman, wien zij met geweld een laatste rustplaats
+schonk in de Capilla Mayor van de kathedraal.
+
+De kardinaal was gestorven in 1495, vóór de eerste steen was gelegd. De
+koningin kwam dadelijk tusschen beide, hief de moeilijkheden op,
+die rezen naar aanleiding van de verwerving van terreinen, in handen
+van kloosterorden, en toen zij op haar beurt stierf, in 1503, waren
+alle schikkingen zoo goed getroffen, dat de bouwmeester Enrique de
+Egas op geen enkelen hinderpaal stuitte. Tien jaren later was het
+gesticht gereed. Het is gebouwd in den vorm van een grieksch kruis of
+het kruis van Jeruzalem. De kerk bevond zich vroeger bij het snijpunt
+van de armen van het kruis; de gebruiksverandering tot Kadettenschool
+heeft ertoe geleid, dat het altaar verplaatst werd naar het uiteinde
+van een der armen.
+
+Ofschoon het vondelingenhuis van Santa Cruz zeer weinige jaren na San
+Juan de los Reyes gebouwd is, lijken de stijlen niets op elkaar. De
+velerlei aanraking met Italië had Spanje de oogen geopend voor nieuwe
+richtingen. Dadelijk had het die met geestdrift aanvaard, vergetend
+zijn eigen verleden en de overleveringen, die uit Bourgondië en
+Vlaanderen in vroeger eeuwen waren overgekomen. Alleen de prachtige
+houtbetimmeringen met de houtmozaïeken in de vier zijbeuken zijn van
+die mozarabische kunst, waarvan Toledo zooveel kostelijke voorbeelden
+bezit.
+
+Rechts van de ruimte, die tegenwoordig tot ingang dient, is een
+kloostergang met zuilen in klassieken stijl. Men komt op de
+bovenverdieping langs een zeer fraaie trap, die begint onder
+een portiek, gevormd door drie zuilen met verrukkelijk fijn
+snijwerk. Groote treden uit één stuk fijn, wit marmer voeren naar
+galerijen, waar bedelaars en plunderaars de houtbekleeding van hebben
+weggeroofd, zoodat men nu van balk op balk moet springen op gevaar
+af in de spleten te vallen en door het dunne plafond terecht te komen
+op de steenen van de lager gelegen gang.
+
+Deze gang staat in verbinding met een andere kleinere, die zware
+zuilen en kapiteelen heeft, afkomstig uit de antieke kapel van
+de H. Leocadia. Uit de weinige vensters, die een paar cellen van
+die kloostergangen verlichten, ziet men neer in de kloof, waar de
+Taag door stroomt, op de brug van Alcantara en het kasteel van San
+Cervantes, dien mooien, strengen toegang tot Toledo. Men kan zich zeer
+goed voorstellen, dat de overlevering op de terreinen, nu door het
+hospitium ingenomen, het oude Alcazar heeft geplaatst, dat zich in 1085
+aan koning Alfonsus VI overgaf, gedwongen door een hongersnood, dien
+een streng en langdurig beleg had veroorzaakt. Op geen enkele plaats
+kon men een betere positie innemen ter verdediging van de rivier. Wat
+is er van die vesting overgebleven? Niets dan een vervallen en half
+ingestorte toevlucht, die er uitziet of ze een beleg heeft doorstaan,
+en dan de diepe melancholie van de dingen die niet worden gebruikt.
+
+Het werk van Karel V is niet enkel vertegenwoordigd door de
+Visagrapoort, Toledo is ook aan hem verschuldigd het mooie binnenplein
+van het Alcazar, en bovendien dateert uit zijn regeering het hospitaal
+van San Juan a Fuera, gebouwd door den kardinaal-aartsbisschop Dom
+Juan Tavera. In 1541 begonnen, werd het eerst in 1624 voltooid. De
+indrukwekkende gevel van uitstekenden smaak strekt zich uit over
+een lengte van ongeveer honderd meter. Uit de kerkpoort zagen wij de
+zusters van Sint Vincentius a Paulo komen met haar witte mutsjes, die
+alleen al door haar tegenwoordigheid den indruk van orde en netheid
+geven, die ieder moet treffen zoodra hij den drempel overschrijdt.
+
+Welk een verrassing is het, de steenen van de gangen zonder vlekken te
+zien, de hoeken zonder vuil en de oude mannen gewasschen en gekamd,
+terwijl er geen bewakers rondloopen, die bedelen met een dreigement
+in den blik! Men gevoelt, dat Frankrijks goede engelen over de bergen
+zijn gevlogen, en dat voor haar goede werken de wereld nooit groot
+genoeg zal zijn.
+
+Bij de kruising van het schip der kerk met de armen van het kruispand
+welft zich een zeer hooge en wijde koepel over het graf van den
+stichter van het liefdehuis. Dat is het laatste werk van Alonso
+Berruguete. Mogelijk is de koepel zelfs wel afgemaakt door zijn zoon,
+in 1561. De jaren hadden de hooge vlucht van den kunstenaar wat
+getemperd, want hij heeft nooit beter de zachte kalmte van den dood
+van den rechtvaardige weergegeven. De versieringen van de sarcofaag
+zijn van een lateren tijd dan het beeld van den doode, en hoewel
+in goeden italiaanschen stijl, zijn ze veel minder waard. Zij zijn
+het werk van een inlandschen kunstenaar; maar in dien tijd, en als
+ze zich aan het marmer waagden, waren de spaansche beeldhouwers zoo
+gewend aan de italiaansche manier, dat het moeielijk wordt, hun werk
+te onderscheiden van wat uit de werkplaatsen in Genua en Florence kwam.
+
+De burgers van Toledo mogen graag hun stad vergelijken bij de hoofdstad
+der Christenheid. De parallel valt dan geheel in hun voordeel uit. Men
+oordeele:
+
+Toledo en Rome hebben zeven heuvels, Toledo en Rome hebben een
+tarpeïsche rots; Toledo en Rome zijn beide vol kloosters; Toledo
+en Rome hebben beroemde prelaten zien geboren worden; maar het Rome
+van Italië heeft ernstige fouten begaan en dwaasheden, waarvoor het
+Rome van Spanje zich heeft weten te behoeden. En eindelijk steekt
+Toledo haar mededingster de loef af door de algemeene vermaardheid,
+die haar marsepein heeft verkregen, het marsepein met amandels; op
+dat gebied behoeft niet te worden gestreden, daar komt de eerepalm
+toe aan het Roma del Marzapan.
+
+Ik geloof, dat geen vreemdeling Toledo beter heeft gezien dan ik onder
+het geleide van mijn uitstekenden vriend, professor Ventura y Reyes. Er
+is geen stukje van de oude stad, of hij heeft het onderzocht met een
+talent, dat alleen te vergelijken is met zijn bescheidenheid. Daar
+vandaag, Zondag, het provinciaal museum gesloten was, had de doctor
+mij ten zijnent geïnviteerd, om dan samen een wandeling buiten de
+stad te doen.
+
+"Wij hebben daar," had hij tot mij gezegd met een zekere
+geheimzinnigheid, "twee vrouweportretten, die u zeer zullen
+interesseeren".
+
+"Uit welken tijd?"
+
+"Uit den tijd van Filips IV."
+
+"Een Velasquez, een Greco?"
+
+"Wie weet?"
+
+Ik ging heen in groote spanning. Wat een rijkdommen heeft toch dat
+Spanje, dat zoo geheimzinnig is en zoo bescheiden! De ontroering
+deed mijn hart sneller kloppen, toen wij in de bibliotheek binnen
+gingen. Achter in de zaal, in een soort van afgesloten hoekje bij den
+katheder van den professor, hingen twee doeken van vrij groote afmeting
+tegenover elkander. Ik liep er snel op toe; mijn oogen doorboorden de
+duisternis, en ik zie een prachtige vrouw met een baard, omringd door
+haar man en kinderen. Een roode sluier bedekte het gelaat, terwijl
+het laag uitgesneden corsage de borst van de kleur van leliën en
+rozen liet zien.
+
+Natuurlijk heeft Velasquez niets met dit portret uit te staan.
+
+"Wat zegt u ervan?" vraagt mij lachend mijn gids.
+
+"Dat moet een reclame wezen van een fabrikant van schoonheidsmiddelen
+of van een middel voor den haargroei."
+
+"U vergist zich; het is het authentieke portret van een dochter van
+het blonde Germanië. Geboren in Duitschland, in 1620, kwam zij in 1664
+in Spanje, en zoowel om haar baard als om haar talent als organist
+wist zij belangstelling te wekken. Dit portret en het uitvoerige
+opschrift dat het draagt, zijn er de onmiskenbare blijken van. En nu,
+keer u eens om."
+
+'t Is, of het om een weddenschap te doen is! Daar sta ik weer tegenover
+een vrouw met een baard!
+
+"Meent u dan, dat Spanje bij Duitschland achter heeft willen blijven?"
+
+De eerste vrouw was hoogblond en zag er vroolijk uit; deze tweede
+met witten baard heeft een zeer streng uiterlijk. Hier geen laag
+uitgesneden kleed; een hooge guipure en een stijve kraag omsluiten hals
+en borst en het gezicht kon dat zijn van een uit China teruggekeerden
+zendeling. Onder dit beeld zocht ik te vergeefs naar een opschrift,
+en ik vond er slechts een cijfer. Deze tijdgenoote van Filips IV was
+vijf-en-vijftig jaar, toen men haar weinig aantrekkelijk uiterlijk
+vereeuwigde.
+
+Neen, de jeugdige leerlingen van het provinciale lyceum worden niet
+op de proef gesteld door wat men hun te zien geeft!
+
+Maar wat is de aanleiding geweest tot de dwaasheid, dat deze dochteren
+Eva's er zoo op gesteld waren, aan de wereld den rijkdom van haar
+baard te vertoonen? De methodische exploitatie en het winstgevend
+bedrijf om phenomenen te laten zien, was nog niet in de zeden
+doorgedrongen.... Een paar eeuwen later zou Barnum haar fortuin en
+het zijne hebben gemaakt.
+
+De dag, die onder zoo gelukkige voorteekenen was begonnen, was als
+een vergoeding voor de ernstige studiën van de vorige week. Sedert
+mijn aankomst had ik vertoefd in de geheimzinnige schaduw der kerken,
+onder kloostergewelven, bij graven en tot ruïnen vervallen paleizen;
+had ik dan niet verdiend, ook eens naar buiten te gaan?
+
+Zoodra we de stad hadden verlaten, was het alles een schittering van
+licht en vreugde; de herfstzon glimlachte met haar vriendelijkste
+gezicht. Toch keerde ik mij even om, en keek naar de versterkte
+poort, die ik was doorgegaan. Een engel stond daar met een zwaard
+in de hand, streng en toornig tusschen twee zware torens. En de
+bewoners van Toledo, de jongen en de ouden hebben zich afgevraagd,
+waarom die godsgezant hun een zoo donker gezicht liet zien. Er moest
+een verklaring wezen, en er is een legende ontstaan.
+
+De engel des Heeren waakt over Toledo en verbiedt de rampen en
+ellenden de stad te naderen; zij, die zooveel leed over de arme
+menschheid brengen.
+
+Eens verscheen de afschuwelijke pest en vroeg om te worden toegelaten.
+
+"Wat komt gij hier doen?" vroeg de engel in woede ontstoken.
+
+"Ik ben een gezant van God, gij hebt niet het recht mij te weren."
+
+"Mijn volk is vroom; als God in zijn ontevredenheid enkele armzalige
+visschers wil tuchtigen, dat hij er ten minste rekening mee houde,
+dat Toledo trouw de Heilige Maagd heeft gediend. Beloof mij, dat gij
+u met twintig slachtoffers zult tevreden stellen."
+
+De engel bad en smeekte; maar de pest vond dat niet genoeg en wilde
+niet met minder dan tweehonderd tevreden zijn.
+
+Toen moest de vreeselijke schatting, die gevraagd werd, worden
+toegestaan. De pest ging binnen, en gedurende drie maanden richtte
+zij vreeselijke verwoestingen aan en deed de bewoners van Toledo bij
+duizenden sterven.
+
+"Ellendeling, leugenaarster, meineedige!" schreeuwde de engel, toen
+de ziekte eindelijk vertrok. "Ik zal u bij den hemel aanklagen."
+
+"Waarom die woede? Gij hadt mij de levens van tweehonderd slachtoffers
+afgestaan. Die heb ik genomen. De anderen zijn allen van vrees
+gestorven. Daar heb ik geen schuld aan!"
+
+Van de vlakte, waarop men uitkomt, als men de wallen achter zich heeft
+gelaten, rust het oog eerst op de meer dan middelmatige beelden van
+eenige koningen van Spanje, om daarna in het dal af te dalen naar
+de ruïnen van een romeinsch circus, dat systematisch verwoest werd,
+toen Abd el Rahman, gouverneur van Tolestane, zich onafhankelijk
+trachtte te maken.
+
+Langzaam dalend, komt men bij het heiligdom van Cristo de la Vega. Het
+kerkgebouw is opgericht op de plek, waar de heilige Leocadia den
+marteldood onderging.
+
+Leocadia was schoon en werd bemind. Toen men van haar eischte,
+dat zij het Christendom zou afzweren, was zij bang, niet sterk te
+zullen zijn en door de pijn te zullen worden overwonnen en haar God te
+verraden. Daarom riep zij hem te hulp en smeekte hem, haar tot zich te
+roepen en haar de smadelijke ontrouw aan het geloof te besparen. En
+terwijl zij met haar hand een kruis op den grond teekende en dat
+eerbiedig kuste, stierf zij met den naam van Jezus op de lippen.
+
+Er verloopen eeuwen. Pas tot het Christendom bekeerd, heeft koning
+Sisebuth een prachtigen tempel laten oprichten op de plek, waar de
+martelares gestorven is. In de nabijheid van haar hoogvereerd graf
+werden conciliën gehouden. Monarchen en bisschoppen hebben naast haar
+willen rusten, en daar op eens doet een nieuw wonder de vroomheid
+van het volk en de koningen nog stijgen.
+
+Het was op 9 December 666. Bisschop Ildefonsus vierde in het heiligdom
+den jaardag van den dood der heilige. Plotseling verdween de grafsteen
+in den glans eener lichtende verschijning. Een engelengedaante
+gehuld in witte sluiers, vertoonde zich voor de blikken der
+aanwezigen. Leocadia leeft, zij glimlacht, zij spreekt, zij prijst
+Ildefonsus, dat hij op het Concilie de maagdelijkheid van de Moeder
+Gods heeft verdedigd.
+
+De bisschop is op de knieën gevallen, hij luistert, beeft en
+twijfelt. Neen hij is niet het slachtoffer van een gezichtsbedrog,
+de verrukking, die op aller gezichten te lezen staat, stelt
+hem gerust. Hij beeft van vreugde, strekt zijn handen naar de
+verschijning uit, en, aangemoedigd door den koning, wil hij de
+stralende grijpen. Maar Leocadia behoort niet meer tot deze wereld van
+smarten; zij zal zich niet door een aardsch wezen laten aanraken. Zij
+wordt minder duidelijk zichtbaar en verdwijnt als een vluchtige
+schaduw onder den steen, die zich weer sluit. Maar de verdwijning
+heeft niet snel genoeg plaats gehad. Een slip van haar lichten sluier
+is tusschen den steen en den vloer blijven zitten. De vorst springt
+naar voren om die te grijpen, maar plotseling tegengehouden door het
+gevoel zijner onwaardigheid, reikt hij den bisschop zijn degen toe,
+die het kostbaar stuk, getuigenis van het wonder, afsnijdt.
+
+"Maagd en martelares," roept de bisschop uit, "gij, die waardig zijt,
+den Verlosser in zijn hemelsche glorie te aanschouwen, die uw leven
+hebt gegeven, om zijn liefde te verdienen, zie met genadig oog neder
+op de stad, waar het Gode behaagd heeft, u te doen geboren worden,
+bescherm haar, en laat uw tusschenkomst strekken tot heil van den
+monarch, die plechtig uwen feestdag viert."
+
+Nog heden wordt in de kathedraal de eenige reliek der schutsvrouw
+van Toledo bewaard. Een standbeeld van de H. Leocadia, dat echter
+niet veel kunstwaarde heeft, is in de kapel te zien.
+
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Van Toledo naar Granada, by Jane Dieulafoy
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VAN TOLEDO NAAR GRANADA ***
+
+***** This file should be named 14198-8.txt or 14198-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/4/1/9/14198/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.