1 files changed, 1614 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/14190-8.txt b/old/14190-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..87144d1
--- /dev/null
+++ b/old/14190-8.txt
@@ -0,0 +1,1614 @@
+The Project Gutenberg EBook of In Oostenrijk--Stiermarken, by Edme Vielliard
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: In Oostenrijk--Stiermarken
+       "De Aarde en haar volken," Jaargang 1906
+
+Author: Edme Vielliard
+
+Release Date: November 28, 2004 [EBook #14190]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN OOSTENRIJK--STIERMARKEN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+
+
+In Oostenrijk.--Stiermarken.
+
+Naar het Fransch van Edme Vielliard.
+
+
+
+I.
+
+    De Neumarktpas.--De Minnesänger.--Het Murdal.--Gratz en zijn
+    omstreken.--Geschiedenis van Stiermarken.--Stiermarken een
+    Slavonisch land.--De stiermarkensche bergbewoner.
+
+
+Waarde medereizigers. Wij zullen Stiermarken binnengaan langs den weg,
+dien in 1797 het roemvol fransch leger volgde, nadat het lauweren
+geoogst had in den schitterenden italiaanschen veldtocht. Nadat
+Bonaparte zonder resultaat aan aartshertog Karel den "philosofischen"
+brief had geschreven, waarin hij den vrede aanbood op grond van
+zachtmoedige en menschlievende overwegingen, nam hij het besluit,
+dieper het bergland der Alpen binnen te dringen en den marsch naar
+Weenen voort te zetten met zijn klein, uit Italië meegebracht leger,
+dat nauwelijks 40.000 man telde. De stoutmoedige onderneming werd,
+zooals bekend is, met succes bekroond, en na de bezetting van
+den Neumarktpas en het verwoede gevecht van Unzmarkt werden de
+vredespreliminairen te Leoben geteekend.
+
+Die Neumarktpas, een diepe insnijding in den hier slechts 890 meter
+hoogen kam der Centraal-Alpen, die als een onderstreping zijn getrokken
+ten zuiden van het langgerekte dal der Mur, is ten allen tijde een
+der meest gezochte overgangen geweest, dien de veroveraars en ook de
+kooplieden volgden. Langs die route zijn waarschijnlijk de Kimbren
+in Italië binnengedrongen in het jaar 118 vóór onze jaartelling,
+toen zij, als het ware, een voorspel leverden van de latere invallen
+der barbaren, waardoor later een eind zou worden gemaakt aan de macht
+van het romeinsche rijk.
+
+Daarover liep de romeinsche weg van Aquilegia naar Ovilava, dat nu
+Wels is, en in de Middeleeuwen, voordat de handel onder Karel den
+Zesde den weg van Triëst en Gratz insloeg was het de drukst gevolgde
+weg tusschen Weenen en Venetië. De aanleg van de nieuwe spoorweglijn
+van Venetië naar Weenen over Pontebba heeft aan dezen overgang zijn
+oude belangrijkheid teruggegeven.
+
+Naar den kant van Karinthië werd de pas verdedigd door de vesting
+Friesach, waar men nu nog op schilderachtige rotsen overblijfselen
+van vroeger dreigende muren kan vinden. Meer vooraan in den naar
+Stiermarken leidenden pas ligt het kasteel Dürrenstein, waarvan
+niets dan een oude vierkante toren over is, reeds aan den overkant
+der grens. Bosschen en weiden liggen op verschillende hoogten langs
+den weg door de schilderachtige kloof en vormen er allerlei tinten van
+groen, waar slechts enkele pannen daken andere kleuren tusschen leggen.
+
+Hier worden wij door het lachende, groene Stiermarken ontvangen,
+bekleed met het vriendelijk plantenkleed, en wij houden er onzen
+intocht te midden van een uitgezocht frisch landschap. Het is een
+veel aangenamer streek, dan men aan de karinthische zijde vindt. Zelfs
+de burchten, die de wegen bewaken, zien er gemoedelijk uit en hebben
+alle pretensie afgelegd.
+
+Natuurlijk kon het niet missen, of zulk een liefelijke streek werd
+gekozen als plaats van vestiging voor een van de vele kloosters, die de
+Alpen als hebben gekolonizeerd, en inderdaad verrijst in een verborgen
+dal in de omstreken het Sint Lambrechtsklooster, in 1103 gesticht
+door hertog Hendrik van Karinthië, wiens land in de Middeleeuwen een
+schitterend middelpunt van letterkunde en beschaving was. Achter het
+spoorwegstation, dat uit de verte het klooster bedient, daalt de weg
+in een diepe kloof, waardoor de lijn het dal der Mur bereikt. Dit dal
+is het grootste der beide hoofdverkeersaderen van Boven Stiermarken;
+de tweede, ermee evenwijdig, maar meer naar het Noorden gelegen,
+is het dal der Enns.
+
+Men kan er nog kennis maken met oude gewoonten, en een der origineelste
+is de _Austragung der Freiung_, een feest, dat in October te
+Nieder-Wölz gevierd wordt. Er wordt dan aan een met bloemen versierden
+stok in een plechtige processie een arm rondgeleid, met een zwaard
+in de hand, symbool van rechtszekerheid; vóór den stoet uit gaan de
+muzikanten, voorafgegaan door een straatveger. Na verschillende halten,
+waarbij er in winkels en hotels hartsterkingen worden gebruikt, wordt
+de Freiung op de hoofdmarkt opgesteld, terwijl er de wacht bij wordt
+gehouden, want indien het iemand gelukte, het symbool door geweld of
+list te stelen, zouden de dorpsrechten alleen door dat feit aan de
+overweldigers ten deel vallen.
+
+De herinneringen aan de Middeleeuwen zijn in deze streken
+overvloedig. Unzmarkt bezit de hoog gelegen ruïnen van den Frauenburg,
+de oude woonplaats van den Minnesänger Ulrich von Lichtenstein. In
+de Oostenrijksche Alpen hebben verscheiden dier ridderlijke dichters
+geleefd of ze zijn er geboren, zooals met een der beroemdste het
+geval was, namelijk met Walter von der Vogelweide, die niet enkel
+de liefde heeft bezongen, maar zich ook heeft laten meesleepen door
+de politieke hartstochten van zijn tijd; dan Oswald von Wolkenstein,
+dien men den laatsten Minnesänger heeft genoemd, en nog anderen.
+
+Hij, die in Frankrijk het meest bekend is geworden, Tannhäuser was,
+naar men meent, geboortig uit het hooge dal der Mur. Wat Ulrich
+von Lichtenstein aangaat, die omstreeks 1275 gestorven moet zijn,
+het naar hem genoemde slot, welks ruïnen wij hier vóór ons hebben,
+draagt terecht den naam van den Damesburcht. Hij was een vurig
+vereerder van de schoone sekse. Op zijn portret, waar hij te paard
+is voorgesteld, en dat in een oud handschrift is bewaard, staat op
+zijn helm een vrouwenbuste met een pijl in de hand. Zijn werk, dat
+in een gelikten stijl is vervat, is vooral bekend door "De dienst der
+vrouwen" en het "Damesboek". Doch hij is tevens bekend geworden door
+zijn stoutmoedig paardrijden en hij mengde zich in de politiek. Van
+hoogverraad beschuldigd, werd hij lang gevangen gehouden door koning
+Ottokar van Boheme, die op Stiermarken aanspraken meende te kunnen
+doen gelden en ten slotte zijn wenschen met succes bekroond zag.
+
+Leoben, de oude ijzerstad, waar de gesloten huizen van rijkdom
+getuigen, en dat te midden van een bekoorlijk landschap ligt, roept
+een minder ver verwijderd verleden in de herinnering terug. Daar
+teekende in de Eggenwaldtuinen keizer Napoleon de vredespreliminaire
+van Campo Formio. De voorbereidende besprekingen hadden plaats gehad
+in het klooster van Göss, op een half uur afstands ten zuiden van
+Leoben. Het was een klooster voor adellijke dames, gesticht in 1002;
+de abdissen van het klooster zaten in den stiermarkschen landdag en
+stemden mee van de bank der prelaten.
+
+Het landschap, dat, het moet erkend, tot hier geen grootsch karakter
+had bezeten, wordt indrukwekkend, als men nader bij Bruck komt. Bruck
+aan de Mur heeft een krijgshaftig voorkomen met de rots, waarboven de
+hier en daar doorschoten muren van de vesting Landskron uitsteken. Het
+is de sleutel tot Midden-Stiermarken, en het fort werd op het eind
+der dertiende eeuw met succes verdedigd tegen de Salzburgers en de
+Beierschen, die door den oproerigen adel te hulp geroepen waren tegen
+hertog Albert den Eerste. Ook was de plaats in de Middeleeuwen een
+belangrijke handelsstad op den weg van Weenen naar Venetië, en de
+bouwtrant van een der huizen, waaraan een venetiaansche loggia is
+aangebracht, toont duidelijk den artistieken invloed van de stad
+der lagunen.
+
+Te Bruck overleed in 1424 hertog Ernst der Eiserne, de ijzeren hertog,
+wiens tweede vrouw Cimburge, dochter van den vorst van Masovië (een
+deel van het tegenwoordige Polen), niet minder van ijzer was dan haar
+man. Zij kon een hoefijzer met haar blanke handen in tweeën breken,
+en door een duw met haar schouder een zwaar beladen wagen in beweging
+brengen. Zulk een sterke vrouw was waard, de stammoeder te worden van
+den tak der Habsburgers, die opnieuw in de handen van haar kleinzoon
+Maximiliaan de verspreide bezittingen van het geslacht vereenigde,
+en tevens tot achterkleinzoon te hebben dien Filips den Schoone,
+over wiens reusachtig rijk de zon nooit onderging.
+
+Te Bruck wendt zich de Mur, die, van het Zuidwesten naar het
+Noordoosten stroomend, een aan de Alpen evenwijdige richting volgde,
+plotseling naar het Zuiden en gaat door een smalle kloof, aan
+welker uiteinde zich opeens een wijde vlakte voordoet, de "baai" van
+Gratz. Dat ruime landestuarium breidt aan den rand van het bergland
+zijn bekoorlijk groen tapijt uit, waarop aardige, witte gebouwen
+afwisseling brengen en de voorsteden van een stad van beteekenis
+laten vermoeden.
+
+Gratz is de voornaamste stad op de zuidhelling der Alpen in Oostenrijk;
+ook is het de laatste uitlooper van het germaansche element in deze
+streken. Naast deze plaats slaan al hoog de golven van de zee der
+slavische stammen, die in Karinthië en Krain de meerderheid vormen en
+die oudtijds zich verspreidden tot op den drempel van Toblach in het
+Pusterthal, zooals uit de namen van allerlei plaatsen blijkt. Ten tijde
+van de kolonizeering der Alpen door de Beierschen is het terugdringen
+van die stammen begonnen en de slavische bevolking heeft eerst weer
+stand gehouden even vóór Gratz, welke stad uit het Slavisch den naam
+van haar vesting, Grad, heeft behouden. Toen de stad heroverd was, nam
+ze den naam van Bairisch-Gratz aan in tegenstelling van Windisch-Gratz,
+dat is Slavisch-Gratz, een stadje dicht bij de Drave.
+
+De met bosschen bedekte heuvel bij die vesting, die als een eiland
+uit de vlakte verrijst, en zich wel honderd meter boven de stad
+verheft, is een sprekend uithangbord voor de stad. Hij zag er vrijwat
+indrukwekkender uit, toen hij nog de torens en bastions droeg, waar
+oude gravures de glorie van hebben bewaard en die door de Franschen
+in 1809 zijn geslecht. De kanonnen, die in de open lucht dicht bij het
+restaurant hun lange monden rekken, en die wij te zien krijgen, nadat
+de kabelspoorweg ons boven heeft gebracht, hebben alleen vreedzame
+bedoelingen, en de schitterende officier, die zijn paard mooie
+kunstjes laat verrichten in de buurt, geeft slechts bevelen voor de
+salvo's van den volgenden dag, den verjaardag van den keizer. Op den
+feestavond vooraf zagen wij door het donkere dal een fakkeloptocht
+langzaam retireeren, en terwijl de lichtende punten weken, klonk de
+verzwakte nagalm der muziek tot ons op.
+
+Toch heeft de Schlossberg nog wel iets karakteristieks, als men
+er van het voornaamste plein naar opziet, en dat wel dank zij den
+klokketoren met de reuzenwijzerplaat, het spitse dak met een houten
+galerij eromheen en de overblijfselen van de bastions, waar nu
+bloemperken zijn aangelegd. Op den top staat nog een ander monument,
+dat aan de stelselmatige verwoesting is ontkomen, ook een toren
+in renaissancestijl, door de inwoners teruggekocht na de algemeene
+vernieling. De hellingen van den berg, die voorheen terugstootend
+waren, zijn thans met groen bekleed door het initiatief van baron
+Welden, en de idylle is nu heerscheres op het pantser van het
+ontwapende monster.
+
+Er zingen heele koloniën van vogels, naar het heet wel 26 soorten,
+die door de goede zorgen van den Bund der Vogelfreunde getracteerd
+worden op maaltijden van lekkere zaden, voorgediend in kleine houten
+huisjes, een soort van open kooien, die hier en daar op palen zijn
+neergezet. Dichterfiguren lachen u uit de boschjes tegen, een buste van
+Schiller bijvoorbeeld, van Anastasius Grün of wel graaf Auersperg,
+en Rosegger's heldin de Woudlelie leidt er onder het groen haar
+lievelingshinde.
+
+Een klein terras ten zuidoosten van den Schlossberg vertoont rondom een
+onregelmatig pleintje drie der oudste gebouwen van Gratz, den Burcht,
+den Dom en de oude Universiteit, gezag, godsdienst en wetenschap. Er
+is niets overgebleven van de gebouwen die tot den vroegeren burcht
+behoorden en dagteekenen uit het eind der elfde eeuw, toen de
+markgraven van Traungau het slot bouwden. Zij waren de grondleggers
+van de eerste eigenlijke stiermarksche dynastie. Dit gedeelte van het
+romeinsche Noricum, dat na den val van het romeinsche rijk een tijd
+lang een slavisch koninkrijk was, werd een mark of grensprovincie
+van het rijk van Karel den Groote, toen deze de Avaren had onderworpen.
+
+Karinthië, de mark der Karantanen, een slavischen stam, had ten doel,
+Germanië te beschermen tegen invallen der Magyaren, die door keizer
+Otto den Eerste afdoend teruggeslagen werden in den slag aan de Lech
+in 955. Wat later verschenen de markgraven van Traungau, die aan het
+land den naam van Stiermarken gaven, Steiermark, naar de stad Steir
+of Steyer in Boven-Oostenrijk, waar zij de heeren van waren. Frederik
+Barbarossa verhief Stiermarken tot den rang van hertogdom; maar toen
+het huis Traungau uitgestorven was, werd Stiermarken bij Oostenrijk
+ingelijfd als de Ostmark, later Oostenrijk onder de dynastie van
+Babenberg, en zoo ontstond in de moedervloeistof der historie de
+eerste kern van die kristallisatie, die de oostenrijksche monarchie
+zou opleveren. Die kristallisatie zou nog heel wat troebelingen
+moeten doormaken.
+
+Het huis Babenberg stierf op zijn beurt uit, en toen volgde de tijd
+van het groote interregnum. Hongaren en Bohemers betwistten elkander
+Stiermarken. De koning van Boheme droeg de zege weg in den slag van
+Kessenbrunn in 1260, en men zag er de banier van Stiermarken wapperen,
+"groen als de kleur des velds, waar als levend een witte panther op
+voortijlt". De heerschappij der Tsjechen breidde zich toen uit van
+Boheme tot de Adriatische Zee.
+
+Op dat oogenblik viel de beslissing, welke der drie rassen
+in Midden-Europa het overheerschende zou zijn, het slavische,
+het duitsche of het magyaarsche. Rudolf van Habsburg besliste de
+quaestie ten voordeele van de Duitschers, toen hij koning Ottokar
+in 1278 bij Bürrenkraut versloeg. De slavische macht stort ineen,
+en de overwinnaar gaf Oostenrijk aan zijn zoon Albert, die hem
+opvolgde. Zij waren daarna gedurende meer dan een eeuw van den
+keizerstroon uitgesloten, maar hun afstammelingen herwonnen dien weer
+in 1438, om er bijna niet weer van te worden verdreven. Gratz werd een
+keizerlijke hoofdstad onder Frederik III (Frederik V van Stiermarken),
+die in 1608 er geboren was; hij was de laatste keizer, die zich te
+Rome liet kronen, de meester en beschermer van Aeneas Sylvius, die
+Paus werd onder den naam van Pius II.
+
+Het slot heeft uit dien ver verleden tijd niets anders overgehouden
+dan een wenteltrap van 1500; van de restauratie, door Maximiliaan I
+begonnen en eerst na zijn dood voltooid, in 1523, is niets over dan een
+bronzen gedenkplaat. De afbraak in 1854 van een vleugel, aan Frederik
+ III toegeschreven, die met instorting dreigde, heeft een monumentale
+trap doen verdwijnen, in 1570 door een italiaanschen architect
+gebouwd, zoodat het slot, waar nu kantoren van de administratie
+zijn gevestigd, geen andere belangrijkheid aanbiedt, dan dat het de
+herinneringen oproept, die wij juist hebben gememoreerd, en die wij
+willen besluiten door de toevoeging, dat Stiermarken zijn autonome
+regeering verloor onder Jozef den Tweede, die den hertogshoed naar
+Weenen liet overbrengen. Die hoed was toen allang niet anders dan
+een embleem, en de Staten waren het laatst in 1728 samengekomen.
+
+De oude, in 1586 gestichte universiteit, die eertijds onder het
+bestuur der Jezuïeten stond, is onlangs verlaten geworden, en men
+heeft de inrichting naar moderner gebouwen overgebracht, die in een
+andere wijk der stad opgericht waren.
+
+Het uitwendige van den Dom, die onder Frederik den Derde gebouwd is,
+heeft niets aantrekkelijks. Een oude frescoschildering, die veel
+geleden heeft onder de ongunst van het weder en boven een der poorten
+is aangebracht, verhoogt volstrekt niet het vroolijk aanzien van het
+gebouw, want zij schildert de plagen, die in 1480 de stad teisterden,
+zooals de pest, de turksche horden, de sprinkhanen en dergelijke. Het
+inwendige van het gebouw, dat gewit is, en alleen wat afwisseling
+vertoont doordat er om de pilaren een nabootsing van tapijten is
+aangebracht, is streng gehouden, en alleen de gekruiste balken van
+de zoldering geven een idee van sierlijkheid. Op dit eenvoudige
+gothische bouwwerk heeft men aanhangsels in rococo-stijl geplakt,
+en zoo zijn de preekstoel, de gangen en het altaar toonbeelden van
+wansmaak geworden als voor een kermistheater.
+
+De mooie ijzeren hekken van de kapellen zijn veel beter; dat ijzerwerk
+is een succes van de echte stiermarksche kunst. Aan elken kant van
+het koor, dat smaller is dan het schip der kerk, volgens een in die
+streken veel gevolgde gewoonte, staan twee groote reliekenkasten van
+Italiaansch maaksel, die allegorieën voorstellen uit de "Trionfi"
+van Petrarca, van ivoor gemaakt op ebbenhouten grond. Behalve op
+het groote altaar, dat beschilderd is door Ignatius Flurer, is
+het inlandsche schilderwerk alleen door italiaansche kunstenaars
+behoorlijk vertegenwoordigd. Zij werden op het eind der zestiende
+eeuw in het land geroepen door aartshertog Karel den Tweede en later
+door diens weduwe, om bij gebrek aan inlandsche kunstenaars de kerk te
+versieren. Het waren Giulio Licinio, leerling en neef van Pordenone,
+en Peter de Pomis, waarschijnlijk een leerling van Tintoretto.
+
+Indien de barokstijl zich ertoe heeft bepaald, op de strenge lijnen
+van den gothischen dom wat versieringen aan te brengen, hij heeft
+zich vrij kunnen laten gaan in het naburige monument, dat den naam
+draagt van het Mausoleum. Dit is een werk van Peter de Pomis, dien
+we als schilder hebben genoemd, maar die, zooals veel kunstenaars
+uit dien tijd, ook bouwmeester was en zelfs militair ingenieur. Het
+Mausoleum is een klein gebouw in den vorm van een latijnsch kruis,
+met koperen koepels erop; de jonische gevel, die aardig versierd is,
+vertoont goede proporties, maar die schuil gaan onder een verwarrende
+menigte driehoekige en ronde frontons. Het inwendige, waar men fijn
+stucwerk kan bewonderen, bevat in een onderaardsche kapel het graf
+van keizer Ferdinand den Tweede van Stiermarken, den leerling van
+de Jezuïeten van Ingolstadt, die in de geschiedenis van zijn land
+bekend is, omdat hij er radikaal de hervorming uit heeft verdreven,
+wat hem echter niet zeer moeilijk viel, daar de overtuiging van zijn
+landgenooten niet bijzonder vast was.
+
+Van het Franzensplein, door historische gebouwen omgeven, komt men
+door hellende, kronkelende straten, waar nog eenige houten huizen
+zijn te vinden van den stiermarkschen adel met in italiaanschen
+stijl gebeeldhouwde portieken, op het hoofdplein, waar men den
+karakteristieksten indruk van de stad krijgt door de vele oude huizen,
+die beschilderd zijn of versierd met arabesken in gips. Daarop
+ziet uit de hoogte de steile rots van den Schlossberg neer, waar
+de lijnen van de nog gespaarde bastions verdwijnen onder het groen
+bij den origineelen klokketoren, dien wij reeds als een kenmerkende
+aanwijzing van Gratz hebben genoemd.
+
+Midden op dit plein staat het monument voor aartshertog Johan, die in
+1859 overleden is, den zoon van keizer Leopold den Tweede. Hij had
+zich in het land gevestigd en riep er allerlei wetenschappelijke,
+economische en weldadige instellingen in het leven. Daarbij was hij
+een hartstochtelijk liefhebber van muziek en litteratuur, hield de
+oude nationale gebruiken in eere en leeft in de herinnering van de
+Stiermarkers voort als een nationale held, omgeven door een aureool,
+die aan de legende schijnt ontleend.
+
+In een der liederen heet het: "Zie daar staat hij op een steile rots
+in stiermarksch costuum, daar staat aartshertog Johan nog altijd;
+ze zeggen, dat hij gestorven is, o God; maar voor ons, Stiermarkers
+leeft hij nog, zal hij altijd leven."
+
+Hij staat hier op de markt een weinig pompeus, gedrapeerd in den
+mantel met lange plooien, op het hooge voetstuk, omgeven door de
+beelden die de vier rivieren voorstellen, de Mur, de Enns, de Save
+en de Drave, van waar hij neerziet op de groote regenschermen der
+kooplieden van fruit en groenten, met wie hij vroeger vertrouwelijk
+een praatje hield. Hoeveel gemoedelijker is zijn houding als peinzend
+Alpenjager op de schilderij van P. Krafft, die door Höffel's gravure
+in het geheele land zoo verspreid is geworden.
+
+Een groot modern raadhuis, vol regelmaat en ernst, in den stijl der
+duitsche Renaissance sluit het plein af aan den hoek van de grootste,
+drukste straat in Gratz, de Heerenstraat, waar de deftige paleizen in
+den trant der voorname woningen aan den Ring te Weenen, meer en meer
+de overhand krijgen. De Groote Kerk staat aan het einde der straat
+met haar veel te drukke versieringen, die haar op een nogataart
+doen gelijken, vooral door den klokketoren, maar tevens vindt men
+in de Heerenstraat het interessantste huis van Gratz, het Landhaus,
+het gebouw der provinciale regeering.
+
+De eenvoudige, slechts in bescheiden mate versierde gevel doet denken
+aan de strenge paleizen der Renaissance, met hun groote vakken,
+door weinige gepaarde openingen afgebroken. Al het effect wordt
+bereikt door de groote lijnen en door den indruk van kracht, dien de
+gewilde bescheidenheid maakt. De achterzijde, die aan de Schmiedgasse
+grenst, werd in 1531 voltooid en vertoont in de behandeling der
+klassieke vormen sporen van duitsch werk; maar de hoofdgevel aan
+de Herrengasse, in 1558 door Domenico de Lalio begonnen, toont
+met de grootste duidelijkheid, dat de kunstenaar te Venetië heeft
+gestudeerd. Het hoofdportaal, waarboven men een loggia ziet, gevormd
+door de groepeering van tegenoverliggende vensters, door een klein
+zuiltje gescheiden, is blijkbaar een herinnering aan het Canal Grande.
+
+Vóór wij er binnentreden, zullen wij onze wapens in de vestiaire
+moeten afgeven, zelfs ons broodmes, want een plakkaat van 1588
+bedreigt diegenen met de doodstraf, die gewapend in het Landhaus
+zullen binnengaan, en er rumoer of herrie maken. De binnenpleinen met
+booggalerijen zijn zeer interessant, klassiek, maar ietwat theatraal
+met hun dorische galerijen, rustend op pilaren met obelisken; dat alles
+doet aan decoraties denken; de bouwmeester heeft stellig aan die op
+linnen geschilderde werken gedacht, die de italiaansche kunstenaars
+deden verrijzen op feesten ter eere van hun Maecenen.
+
+In een hoek bespeuren wij echter iets meer origineels. Dat is de
+overdekking van een put, een soort van bronzen zomerhuisje, als die
+woorden, waarvan het eene aan lichtheid en het andere aan kracht doet
+denken, te zamen genoemd mogen worden. Hier voorzeker gaan ze samen,
+zoo gewillig heeft het brons zich geschikt naar alle luimen van den
+kunstenaar, zoo fijn en teer zijn de verbingen en de spijltjes van
+het opengewerkte koepeltje, waar de liefdegodjes op dolfijnen spelen
+in de krullen van het lofwerk, zoo dun zijn de zuiltjes, door satyrs
+gedragen, waarop éénarmige nimfjes balanceeren.
+
+Dit merkwaardige stuk werd in 1590 uitgevoerd door de burgers van
+Gratz, Thomas Auer en Max Wening, en doet de inlandsche kunst alle eer
+aan. Terecht laat een geharnast ruiter de panthervlag van Stiermarken
+boven zijn hoofd vrij uit waaien. Op den muur naast den put herinnert
+een gedenkplaat eraan, dat de groote sterrenkundige Kepler te Gratz
+verblijf hield van 1594 tot 1606. Hij was uit Tübingen erheen geroepen,
+om wiskunde te onderwijzen, trouwde in het land, maar moest, daar
+hij de leer der Hervormden was toegedaan en men dien godsdienst in
+Stiermarken niet gunstig gezind was, het land verlaten, dat hem als
+een nieuw vaderland lief was geworden.
+
+Aan het Landhaus grenst een smal zeer typisch gebouw, het Arsenaal
+of Tuighuis. Het is van 1642 tot 1644 gebouwd door Adam Wundegger en
+heeft een belangwekkenden hoofdingang, geflankeerd door twee nissen,
+waar de eenigszins gemaniëreerde beelden van Mars en Bellone staan in
+decoratieve houdingen, die van den italiaanschen invloed getuigen. Wat
+van het arsenaal in Gratz iets eenigs maakt in zijn soort is, dat het
+geen museum is, geen kunstmatige opeenhooping van ongelijksoortige
+voorwerpen, onttrokken aan hun natuurlijke omgeving, maar dat het
+'t wapenmagazijn der stad is, juist zooals het op het eind der
+zestiende eeuw in gebruik was, toen de Staten er de noodige wapens
+bijeenbrachten, die benoodigd waren voor het contingent, dat zij in
+den strijd tegen de Turken hadden op te brengen. Er zijn daar meer
+dan 28.000 voorname nommers, methodisch gerangschikt in lange zalen.
+
+Hoewel het hoogst interessant is, zoo de merkwaardigheden op hun eigen
+plaats te zien, toch moet men niet verzuimen, het museum een bezoek
+te brengen, namelijk het Johanneum, zoo genoemd ter herinnering aan
+aartshertog Johan, en gehuisvest in een elegant gebouw, dat in 1895
+werd ingewijd. De belangrijkheid van dit museum is vooral gelegen
+in zijn verzamelingen van cultuurhistorischen aard en in wat het aan
+voortbrengselen van kunstnijverheid bezit.
+
+Men vindt er kamers met prachtige lambrizeeringen, als in de eerezaal
+van het kasteel Radmannsdorf in Weiz, van 1564; of bescheidenlijk
+gestoffeerd, als dat boereninterieur, waarvan de groote kachel met
+een bank eromheen het hoofdmeubel is en dat 's avonds alleen verlicht
+wordt door een brandend stuk hout aan een ijzeren staaf gebonden;
+of gemaniëreerd, als het rococosalon met japansch schilderwerk
+op de paneelen. Verder zijn er reuzenkachels van porselein; fijne
+clavecimbalen, die de voorloopers onzer piano's waren; allerlei ander
+huisraad van onze vernuftige voorvaderen, zooals bij voorbeeld dat
+braadspit, dat bewogen wordt door den rook uit den schoorsteen. En
+dan historische merkwaardigheden, als de koets van keizer Frederik
+den Derde, een lange karos met gotische bogen, gebeeldhouwd, verguld
+en beschilderd; merkwaardige voorwerpen van goud en zilver, zooals
+een vrouwehaarvlecht van zilver, afkomstig uit de veertiende eeuw,
+die als zwaarwichtige herinnering door den weduwnaar om den hals
+werd gedragen; de beker van den Landschadenbund, een meesterstuk
+van augsburgsche goudsmeedkunst uit het einde der zestiende eeuw; de
+zegelpers van de Landhausvergadering met den panther van Stiermarken
+erop en versierd met geëmailleerde schilden en fijn filigraanwerk.
+
+De heuvels en bergen rondom Gratz, die het dal der Mur omsluiten,
+vormen een aantrekkelijk kader voor de mooie stad. De Franschman,
+altijd galant, heeft haar eens genoemd, la ville des Grâces a la
+rivière de l'Amour. Rondom de vlakte van het Gratzer Feld, die in het
+Noorden afgesloten wordt door de hooge Alpenketenen, licht een dichte
+opeenhooping van heuvels en dalen, vol schilderachtige hoekjes tusschen
+weiden en bosschen, die als een mantel de hellingen bedekken, bezaaid
+met witte kerkjes, pelgrimsoorden, als Maria Trost en Maria Grün. Het
+zijn ook alle geschikte plaatsen voor uitstapjes, een aantrekkelijkheid
+dus voor de vele burgerlijke en militaire gepensionneerden van de
+Oostenrijksch-Hongaarsche monarchie, die deze stad bewonen en haar
+den schertsenden naam Pensionopolis hebben bezorgd.
+
+Onder de vele kasteelen, die om Gratz verspreid zijn, is het
+belangrijkste het slot Eggenberg, met de stad verbonden door een
+prachtige kastanjelaan. Het is een zwaar bouwwerk uit de zeventiende
+eeuw, met roode daken en een menigte vensters, juist zooveel, heet
+het, als het jaar dagen heeft. De groene luiken dier vensters steken
+scherp af tegen de gele pleisterkalk. De familie van Eggenberg, een
+der oudste van Stiermarken, maar die thans is uitgestorven nadat
+zij uit in den adelstand verheven kooplieden der vijftiende eeuw
+was ontstaan, heeft aan Oostenrijk een heele reeks staatslieden en
+veldheeren geleverd. De bekendste is Ruprecht von Eggenberg, die
+in 1503 den bloedigen slag bij Sissek won op de Turken, toen dezen
+viermaal talrijker waren dan hun tegenstanders, terwijl de veldheer
+van Oostenrijk hen tot den laatsten man in de Kulpa dreef. Toen
+de Franschen Gratz in 1809 belegerden, vestigde Macdonald zijn
+hoofdkwartier op het slot Eggenberg.
+
+Boven Gratz loopt de Mur nog eenigen tijd in Stiermarken door een
+breed dal tusschen met wijnbergen begroeide heuvels. Dichtbij het
+punt, waar zij Hongarije bereikt, verheft zich boven op een hooge,
+steile bazaltrots het kasteel Riegersburg, een wonderlijk complex
+van bastions, binnenpleinen en geheime poorten, alles bedoeld
+als verdediging tegen Turken en Hongaren. Het gebouw kreeg zijn
+uitgebreidheid pas in de zestiende eeuw tijdens het beheer van een
+vrouw, die een merkwaardigen zin voor bouwen had.
+
+Dat gedeelte van Stiermarken, dat ten zuiden van het Murdal is gelegen,
+omvat hoeken van de dalen der Drave en der Save, welke laatste het
+van Krain scheidt. Daar de groote inhammen van de hongaarsche vlakte
+er diep in doordringen, is het, zoowel uit natuurkundig oogpunt als
+wat de bevolking aangaat, zeer verschillend van Boven-Stiermarken,
+waaraan het alleen door het toeval der staatkundige grensregelingen
+is verbonden en dat duitsch, niet, zooals het Zuiden, slavonisch is.
+
+Marburg, waar admiraal Tegetthof, de held van Lissa geboren werd,
+is er feitelijk de voornaamste stad van; maar Cilli is het centrum
+van de slavonische politieke verlangens. Die stad, waar, toen zij nog
+Celeja heette, de proconsuls Pertinax, Septimius Severus, Valerianus
+en Aurelianus resideerden, voor ze keizers werden, heeft nog andere
+dan romeinsche herinneringen.
+
+De macht der graven van Cilli groeide in de veertiende eeuw snel aan
+en ging echter spoedig te niet in de vijftiende. Herman de Eerste
+huwde de dochter van den koning van Bosnië; zijn neef Wilhelm trouwde
+met de dochter van den koning van Polen, Casimir den Groote, en zijn
+dochter besteeg den troon van Polen als echtgenoot van den eersten der
+Jagellonen, Wladislaw. Diens zoon, Herman de Tweede, was de gunsteling
+van den hongaarschen koning Sigismund, in 1410 tot koning gekozen, die
+met zijn dochter Barbara trouwde en haar met voorrechten overlaadde.
+
+Maar daarna neemt de geschiedenis een tragische wending. De oudste zoon
+van Herman den Tweede, Frederik, doodde zijn vrouw, om een adellijke
+jonkvrouw uit Kroatië, Veronica, te trouwen. Zijn vader liet hem in
+de gevangenis werpen en was voornemens hem te onterven. Intusschen
+stierf zijn tweede zoon door een val van zijn paard, en daar de
+koning van Bosnië hem zijn kroon had nagelaten, moest hij zich met
+zijn oudsten zoon verzoenen. Maar eerst wilde hij zich van Veronica
+ontdoen. De jonge vrouw ontvluchtte en leidde in de bosschen een
+zwervend leven. Men maakte zich van haar meester en trachtte haar
+als toovenares veroordeeld te krijgen onder beschuldiging, dat
+zij den graaf behekst had. Toen de rechters geen bewijzen tegen
+haar in handen konden krijgen, liet graaf Herman haar in het bad
+verdrinken. Nadat dit bezwaar uit den weg was geruimd, verzoende hij
+zich met zijn zoon Frederik, die bij zijn dood door keizer Sigismund
+tot den rang van rijksvorst werd verheven. De zoon van Frederik,
+Ulrich de Tweede, die ertoe had bijgedragen, dat de jonge Ladislas
+tot koning van Hongarije was verkozen, een zoon van keizer Albert den
+Tweede, zette het kind geheel naar zijn hand en nam de eerste plaats
+in het rijk in. Hij werd te Belgrado vermoord door een zoon van zijn
+doodsvijand, Johan Hunyados. De heraut riep op zijn graf driemaal uit:
+"Vandaag nog graaf van Cilli en voortaan nooit meer!" Hij brak het
+schild met het wapen, en het huis Cilli had opgehouden te bestaan.
+
+Laat ons op onze schreden terugkeeren en naar Boven-Stiermarken
+gaan, waar we minder historische herinneringen zullen aantreffen,
+maar een schilderachtiger natuur, ook grootscher landschappen, en
+waar we ons in het echte hart van Stiermarken bevinden. Wij hebben
+bij Bruck het dal verlaten, waarin tot nu toe de Mur vloeide, om
+met de rivier ons te begeven naar de kloven, leidend naar Midden-
+en Beneden-Stiermarken. Daarna komen wij in dat dal terug, als we de
+oevers van de Mürz volgen, die er dan door stroomt.
+
+Het landschap vervult nog niet de gedane beloften. Het dal is
+breed, bebouwd, omgeven door middelmatig hooge bergen en wordt door
+talrijke dalen, die een eentonige reeks beboschte driehoeken vormen
+op de hellingen, doorsneden. Men krijgt nog geen vermoeden van de
+schoonheden van het hooge bergland, want om die te vinden, moest men
+de dalen aan den linkerkant hoogerop volgen.
+
+De streek, waar wij nu zijn, is rijk aan legenden. Daar ligt op een
+bergtop het pelgrimsoord Rehkogel, waar een herder in het bosch geiten
+geknield vond liggen voor een beeld van de Moeder Gods. Te Krieglach
+dreef er eens een kruikje met het portret van den H. Jacobus op het
+meer, dat toen nog het dal vulde, en op de plek, waar het kruikje
+aan land spoelde, werd een kapel gebouwd. In een naburigen berg
+hoort men steeds een kindje schreien, dat door de moeder verlaten
+werd. Deze had in een grot hoopen goud en kostbare steenen gevonden,
+waardoor ze haar kind vergat en de plaats niet kon terugvinden, waar
+ze het gelaten had. Ginds is een rots, genaamd de Teufelstein, basis
+van een toren, dien de duivel eens wilde bouwen in den Kerstnacht en
+die tot den hemel reiken zou, een onderneming, die jammerlijk mislukte.
+
+Hier in de buurt zijn ook nog overblijfselen te vinden van
+versterkingen tegen de Turken. De Fischbacher Alpen zijn inderdaad
+de kam van het naar Hongarije afdalende bergland; de Raab en zijn
+zijtakken dalen ervan af naar de vlakte. Men vond er vroeger een
+reeks kasteelen en "tabors". Men noemde tabor een kring van huizen
+rondom een kerk, en ingesloten door een muur met schietgaten en door
+een gracht. De bevolking zocht daarbinnen een schuilplaats, als de
+ottomaansche benden aanrukten.
+
+In dit land van de Raab verrijst ook het oude klooster Vorau, gesticht
+in 1163, waarop de aandacht der paleografen is gevestigd door de
+vondst van de Keizerkroniek, een rijmkroniek uit de twaalfde eeuw,
+en waar men nog veel andere documenten vindt, die van waarde zijn
+voor de geschiedenis van het land.
+
+Dichtbij Krieglach staat de Kluppeneggerhof, waar Rosegger in 1843
+geboren werd, de nationale stiermarksche dichter en schrijver,
+die met fijne opmerkingsgave den bergbewoner van zijn land heeft
+geschilderd en daardoor gelegenheid heeft gevonden voor het teekenen
+van zooveel aardige, typische tooneeltjes, vol karakteristieke trekjes,
+nog interessanter gemaakt door het dialect, waardoor hij een der
+origineelste schrijvers van Oostenrijk is geworden. Dat dialect is door
+hem tot den rang van schrijftaal gerezen en er verschijnt daarin sedert
+1876 ook een maandblad "Der Heimgarten", waarvan Rosegger redacteur is.
+
+Stiermarken is door aartshertog Johan, die het land goed kende,
+genoemd het land van hartelijkheid en gemoedelijkheid. Het is ook
+een land van dans en vroolijkheid, waar de paren zwieren bij de
+muziek van het "Hackbrett" een snaarinstrument, dat met twee hamers
+bespeeld wordt, en de stiermarksche volksdans heeft ver de grenzen
+van zijn vaderland overschreden en is in de internationale opera's te
+huis. De dans voert den zang in zijn gevolg, en Rosegger heeft eens
+aldus de prijzen uitgereikt aan de landen der Oostenrijksche Alpen:
+Stiermarken gaat voorop met de dichtkunst, dan volgt Karinthië met
+muziek en daarna Tirol met beeldende kunst. Het bergland trilt van de
+liedjes van de Alm, die houthakker, jager en strooper zingen en die
+tot tal van nabootsingen hebben aanleiding gegeven, zoodat Rosegger,
+die het beroemdst is geworden, niet alleen staat.
+
+Maar zullen die originaliteit en die eenvoudige gevoelens lang bestand
+zijn tegen de invasie van toeristen en Zondagsgasten?
+
+Hoewel wij nog 130 kilometer van Weenen verwijderd zijn, begint de
+groote stad toch al haar makers van uitstapjes hierheen te zenden,
+en tal van treinen brengen massa's toeristen naar Mürzzuschlag. Des
+winters is het een centrum voor de skisport, die er zachte, bijzonder
+geschikte hellingen vindt, en jaarlijks hebben er wedstrijden plaats,
+internationale zelfs, die een aantal mededingers lokken, tot zelfs
+uit Noorwegen.
+
+Te Mürzzuschlag verlaten wij de Mur, maar volgen toch nog steeds de
+inzinking in het bergland, die we bij het begin der reis gekozen
+hebben. Nu vloeit er de heldere beek, de Fröschnitz, door een
+landschap, dat met weiden en bosschen een echt Alpenkarakter heeft. De
+bedoelde kloof loopt stijgend voort tot aan den Semmering, waar het
+bergland zich verbrokkelt in Beneden Oostenrijk, maar men kan haar
+dan nog volgen door het dal der Leitha. De Alpen zijn er ten einde,
+want zij zenden slechts een zeer onbeduidend takje als Wienerwald
+tot aan de poorten der hoofdstad en de oevers der Donau.
+
+De Semmering, die zooals wij zeiden tot het gebied van Weenen behoort,
+is te cosmopolitisch geworden, dan dat wij er ons lang behoeven op
+te houden, en als wij dan ook op onze schreden terugkeeren, vinden
+we in het bovendal der Mürz een echt stiermarksche streek met het
+dorp Neuberg, welks huizen gedrukt worden door de aanwezigheid van
+een hooge kerk zonder toren, oprijzend uit een groep gebouwen van
+kloosterachtig aanzien.
+
+Dat is inderdaad een Cistercienser klooster, gesticht in 1327 door
+Otto den Vroolijke, wiens naam een droevige tegenstelling vormt met
+het treurig lot van zijn broeder Frederik den Schoone, hertog van
+Stiermarken. Deze was eerst voor de keizerlijke waardigheid bestemd,
+maar hij werd verslagen en gevangen genomen bij Mühldorf door zijn
+mededinger Lodewijk van Beieren. Ten gevolge van dien tegenslag werden
+zijn haren plotseling grijs, zegt de kroniek, en zijn vrouw werd
+blind van het vele schreien. Het klooster werd in 1783 geseculariseerd
+door Jozef den Tweeden, en de binnenpleinen, die openbare doorgangen
+zijn geworden, zoowel als de groote gewitte gangen, waarop de deuren
+uitkomen van woningen en kantoren, zien er verwaarloosd uit als dingen,
+die niet meer voor hun ware bestemming worden gebruikt.
+
+Die indruk van verwaarloozing blijft iemand ook bij onder de hooge
+gewelven van de kerk, die tegen het einde van de vijftiende eeuw
+voltooid werd onder keizer Frederik den Derde. Alles is er vervallen
+en koud en vochtig. De proporties zijn mooi, en aan de onderdeelen
+is indertijd veel zorg besteed. In stoffige hoeken ziet men resten
+van oude pracht, bij voorbeeld een prachtig gothisch doopvont, een
+merkwaardigen stoel met troonhemel, de portretten van de stichters
+der kerk, maar alles dooreen en ongeordend in het ruime schip der
+kerk zonder koor of zijbeuken.
+
+
+
+II.
+
+    Jacht in Stiermarken.--De bedevaart van Maria Zell.--De
+	Hochschwab.--Metalen in Stiermarken.--IJzererts.--Het
+	Gesäuse.--De Admont-abdij.
+
+
+Wij zullen nu een der wegen volgen van de bedevaartgangers van Maria
+Zell en in dat deel van Stiermarken, waar nog geen spoorwegen zijn,
+een bezoek brengen aan het beroemde heiligdom. Wij willen intusschen
+niet zoo trouw de pelgrims volgen, dat we te voet gaan, als die
+lange slierten bergbewoners op bloote voeten, die, naar het heet,
+soms als penitentie erwten of stukjes glas in de schoenen hebben
+en een zwaren zak op den rug of op het hoofd, en die wij langs den
+geheelen weg zullen zien, onder het zingen van liederen langzaam hun
+doel naderend, zonder zich om het weder te bekommeren, terwijl ze aan
+de twijfelzieke moderne wereld den roerenden en troostenden aanblik
+van het geloof aanbieden.
+
+Wij hebben meer haast dan die pelgrims, en het stortregent. Dus huren
+we een stevige stiermarksche kales, en daar gaat het voort op den weg
+naar Mürzsteg. Een gedenkplaat op de rots van den Calvariënberg roept
+ons den populairen aartshertog Johan in de herinnering. De rook van
+de hoogovens van Neuberg is niet te onderscheiden achter het gordijn
+van regen, en wij rijden snel het Stiermarken der jagers binnen. Te
+Mürzsteg ontmoet men een keizerlijk jachtslot met in den gevel
+den verplichten hertekop. De herbergen, zelfs de meest bescheidene,
+hebben dat teeken, en als men in de "mooie" kamer komt, vindt men die
+onveranderlijk versierd met jachttrofeeën, welke gegroepeerd zijn
+om het portret van aartshertog Johan. Te Krampen reden we over een
+met moeite aangelegden weg, die naar een zeer hoog gelegen jachtslot
+voerde te midden der ondoordringbare bosschen van Nassköhr. Herten,
+gemzen, korhoenders hebben een veilige schuilplaats gevonden in die
+van de wereld verafgelegen kloven, en het jachtgebied of Revier van
+Mürzsteg is overrijk aan groot en klein wild.
+
+Stiermarken is het echte land der groote jachtpartijen. De eigenaars
+der terreinen zenden heinde en ver uitnoodigingen voor de gemzen-
+en de hertenjacht. Zij vragen de ambtenaren, den predikant, den
+schoolmeester en de welgestelde boeren. De overige bewoners der streek
+doen als drijvers dienst, en zoo begrijpt men, dat de liefde voor
+de jacht den Stiermarker in het bloed zit en dat de volksliederen
+er vol zijn van den gemzenjager, die opklimt naar den Gemsberg. De
+aanzienlijken geven het voorbeeld, en de keizer zelf verzuimt nooit
+zijn jaarlijksch bezoek aan Stiermarken voor de jacht.
+
+Het regent nog steeds, en de Hohe Veitsch verbergt zich in den nevel,
+waardoor wij alleen het naastbijzijnde zien. Het Scheiterbodendal,
+dat wij nu volgen, wordt smaller en smaller en is eindelijk niet meer
+dan een kloof met prachtig begroeide rotsen. Midden op den weg komt
+een breede waterstraal uit een spleet in den rotswand op ongeveer
+vijftig meter boven het dal, en stort zich in de Mürz onder schuimend
+uiteenspatten op de rotsen. Een houten trap met treden, die door het
+slijk glibberig zijn geworden, voert een eindje in de geheimzinnige
+duisternis van de spleet. Een grafkruis geeft iets lugubers aan deze
+plek, waar het donderend geraas van den waterval nooit ophoudt. Enkele
+passen verder had een ongeluk met haar paard bijna het leven gekost
+aan keizerin Elisabeth in 1883. De edele vrouw bleef toen bewaard,
+om later onder het mes van een moordenaar te vallen.
+
+De donkere vallei, waar eens zeker een spoorweg door zal loopen,
+om de scharen pelgrims naar Maria Zell te brengen, loopt uit in een
+diepte, waar alles groen is en waar de kleine protestantsche gemeente
+Frein aan den voet van den Hohen Proles en den Hohen Student is
+gelegen. Bemodderde voetgangers, allen bedevaartgangers, de vrouwen
+met hoog opgeschorte rokken, stappen over de vuile dorpsstraat. De
+bosschen rooken, en de wolken hangen laag op de hellingen. Groen
+Stiermarken wordt al groener en groener, ook door den regen, die zijn
+deel heeft aan de frissche tinten.
+
+Het dal, waardoor wij langzaam stijgen naar een pas, is geheel met
+een groen tapijt bekleed. Geen veld, geen rots, geen stukje grond,
+of het is een deel van de groote symphonie in groen. Alleen de hemel,
+die met grijze wolken is bedekt, steekt af bij de algemeene hoofdkleur.
+
+Nu hebben wij den weg bereikt, die van het station Kernhof, het dichtst
+bij Maria Zell gelegen, naar de bedevaartplaats leidt. Het uithangbord
+van een herberg leert ons, dat wij de grens van Beneden-Oostenrijk
+naderen, en toen we stilhielden, kuste een oude bedelaar ons de
+hand met zijn zwaren, natten knevel. Dit is hier het dal der Salza,
+waardoor wij in enkele dagen dat der Enns zullen bereiken, de tweede
+hoofdader van Stiermarken naast de Mur.
+
+Nog één steile helling, waar telegraafpalen aantoonen dat we
+beschaafder streken naderen, en we zijn boven Maria Zell, dat over
+de berghelling verspreid ligt en een prachtig ruim uitzicht geniet
+over wijde, groene golvingen. De kerk trekt dadelijk de aandacht,
+ofschoon groote moderne hotels er rondom heen verrijzen, zoodat zij
+niet meer als vroeger boven nederige hutten troont.
+
+Die kerk, die zoo eerbiedwaardig is uit het oogpunt van het geloof,
+is zeer leelijk uit aesthetisch oogpunt. Men is op het crimineele
+denkbeeld gekomen, haar gothische spits te omlijsten met twee
+vierkante torens met toscaansche pilaartjes en leelijke rococo-daken,
+en daarachter verrijst een soort van duiventil in cilindervorm,
+waaruit men ieder oogenblik de vluchten witte duiven denkt te zullen
+zien uitvliegen.
+
+Er blijft ons slechts één troost, namelijk een prachtig paneel in
+het hoofdportaal, het eenige voorbeeld van naïeve kunst, dat ontsnapt
+is aan de beeldstormers van de Renaissance. Het stelt voor den slag
+aan de Maritza, waarin koning Lodewijk van Hongarije de Turken,
+of liever de Hongaren, hun bondgenooten, versloeg. Het onderwerp is
+met een merkwaardige levendigheid behandeld, en boven een verwoed
+gevecht waait de standaard met het kruis van Hongarije. Naast dit
+tooneel van strijd troont de Heilige Maagd rustig in den hemel,
+terwijl de koning in geknielde houding haar het beeld overreikt, dat
+zijn wensch symboliseert. En daar er iets fantastisch moet wezen bij
+een voorstelling uit de Middeleeuwen, iets, dat aan magie herinnert,
+wordt een hoek van het paneel ingenomen door een onbegrijpelijke
+nabootsing van den duivel.
+
+Al zijn er buiten aan de kerk nog sporen overgebleven van de gothische
+kerk uit het eind der veertiende eeuw, toen de zegevierende koning
+van Hongarije haar liet bouwen, wiens standbeeld vóór den ingang
+tegenover dat van markgraaf Hendrik van Moravië staat, van binnen is
+al het oude geheel verdwenen, zoo zelfs, dat men meende, dat alleen
+de middentoren van den gevel van het oude gebouw was overgebleven,
+totdat een kundig archaeoloog, professor Petschnigg, bewees, dat de
+oude kerk opgenomen was in de kerk van de zeventiende eeuw.
+
+De slanke gothische pijlers zijn in de zware moderne pilaren
+opgenomen en het oude schip is verbreed en langer gemaakt. Wel heeft
+het inwendige van de kerk, waarvan de Italiaan Sciassia in 1644 de
+herstelling begon, iets grootsch en indrukwekkends door de wijde
+ruimten, de breede lijnen en de goede proporties; maar men moet
+zich wel met smart te binnen brengen, dat de arme, oude gothische
+kerk, die al het verledene heeft bijgewoond en die zoo luid tot onze
+verbeelding zou hebben gesproken, ingemetseld is als de personnages
+uit sommige legenden in de pilaren van deze pompeuse kerk, die wit en
+crême is als een salon, en vol geschilderde medaillons als aan den
+wand hangende schilderijen. Zoo wij er al geen pleizier aan hebben,
+deze weelde van slecht allooi boeit de goede bergbewoners, wier onder
+tucht staande groepen, blootsvoets en met hun bagage op den rug in
+alle richtingen door het kerkgebouw schrijden, terwijl de beelden
+van de Moeder Gods voor de processie uit gedragen worden.
+
+Het middelpunt van de processies en de gebeden is de Gnadenkapelle,
+een gothisch gebouwtje, waarvan de kolommen zonder twijfel vroeger,
+behalve aan den voorgevel, door wanden van echt marmer verbonden
+waren. Over den voorgevel loopt een traliewerk van zilver, een
+gift van keizer Frans den Eerste van Lotharingen en zijn vrouw
+Maria Theresia. Daarboven ziet men een versiering van schelpwerk,
+waar borstbeelden tegen uitkomen, die men houdt voor die van koning
+Lodewijk van Hongarije en zijn vrouw. Achter in dit heiligdom van
+een barbaarsche pracht staat op een zilveren altaar, in een met
+goudborduursel en zilveren pailletten getooid kleed, de wonderdoende
+Maagd, die door de kracht van het geloof, dat bergen verzet, maar hier
+bergen doet overschrijden, de vrome menigten aantrekt uit alle vier
+hoeken van de Oostenrijksche monarchie. En in onze gedachten zien we
+hen allen door regen en sneeuw, over de moeilijkste bergpaden naar
+dit lichtend punt, deze ster der wijzen samenkomen. Het middelpunt
+dier machtige aantrekking is een beeld, uit lindenhout gesneden,
+slechts 47 centimeter hoog, op gouden grond geverfd in bonte
+kleuren. Volgens de legende is het beeld afkomstig uit de cel (Zelle)
+van een kluizenaar-priester, die met nog vier anderen omstreeks 1147
+door de abdij van Sint Lambrecht was uitgezonden, om aan de herders
+van deze bergen het Evangelie te verkondigen.
+
+De kerk zelve heeft niets bijzonders dan enkele mooi bewerkte ijzeren
+hekken en het groote altaar, waarboven men een wereldbol ziet van
+zilver, waaromheen zich de symbolische slang slingert. Ook is er
+een hoog ebbenhouten kruis met de zilveren beelden, in natuurlijke
+grootte, van den Vader en den Zoon, geschonken door keizer Karel
+den Zesde. Voor het altaar staat een zuil met het beeld der Maagd,
+waar de bedevaartgangers op de knieën omheen moeten gaan. Op de
+bovengalerijen zijn de muren behangen met ex-voto's en schilderwerk,
+dat de wonderen voorstelt.
+
+In de schatkamer zijn, als in een soort van museum, allerlei
+interessante zaken bijeen gebracht, bijvoorbeeld een schilderij van
+Maria, gegeven door koning Lodewijk van Hongarije, dat, naar men
+meent, op zijn huisaltaar stond. Het schilderwerk van dit beeld doet
+denken aan de school van Giotto; de achtergrond is van blauw émail,
+met gouden leliën bezaaid, en de zilveren lijst is een mooi stuk
+zilversmidswerk. Er zijn ook kerkelijke gewaden, waarvan enkele aan
+Matthias Corvinus worden toegeschreven, dan een ivoren diptiek uit
+de veertiende eeuw, ook van dien vorst ontvangen.
+
+Geheel Maria Zell is maar een aanhangsel van de kerk; de hotels en
+herbergen zijn er slechts om de pelgrims te logeeren, en in de winkels
+spelen vrome prenten en beelden de hoofdrol. Lange rijen winkeltjes,
+waarvan de nieuwste van ijzer, vormen een echte markt van kerkelijke
+voorwerpen. De oude houten winkeltjes waren in 1827 de aanleiding
+tot een brand, die bijna het geheele dorp verwoestte.
+
+Het is een curieus gezicht, de boerinnen met haar wijde rokken en
+bonte doekjes, vol eerbied met gevouwen handen en wijd geopende oogen,
+kijkend naar al die vrome pracht van goedkoop klatergoud, en ze dan
+even daarna waar te nemen, al dingend om de prijzen wat lager te
+krijgen, terwijl men in de verte de liederen der processie hoort,
+die onophoudelijk met wapperende banieren door het dorp trekt.
+
+Wij zullen, om weer in de buurt van den spoorweg te komen, nog lange
+einden te voet en per rijtuig moeten afleggen, maar het gaat door een
+streek, welker schoonheid ons de lengte van den weg zal doen vergeten.
+
+We gaan langs den voet van den Hochschwab, een interessant
+kalkgebergte, waar men een modelhoeve kan zien, die daar aan den
+oostelijken voet werd opgericht door aartshertog Johan, om in
+deze achterlijke streek de menschen op de hoogte te brengen van de
+verbeteringen in den landbouw.
+
+Ook is dit de klassieke streek van de gemzenjacht. Het is een
+moeilijk bedrijf; dat blijkt al uit de uitrusting van hen, die wij
+ontmoeten. Zooals zij daar gaan met den Alpenstok in de eene hand,
+het geweer in de andere, om de schouders een lap vilt met een gat
+erin voor het hoofd, de kuiten in kousen van grove wol en schoenen
+met enorme spijkers, lijken ze meer op roovers dan op ordentelijke
+jagers. Ze vertellen ons niettemin zeer vriendelijk, dat er morgen
+een groote jacht zal zijn, en dat als wij op die en die plaats gaan
+staan, wij de gemzen zullen kunnen zien voorbijkomen.
+
+De gems is hier geen legendarisch dier zooals in Zwitserland;
+integendeel, men ontmoet er soms troepen van 50 tot 100 stuks, en als
+ze niet gejaagd worden, kan men ze wel eens tot op vijftig pas naderen.
+
+De jachtverblijven van den hertog van Parma, van prins Hohenlohe en
+anderen volgen elkander op in het dal der Salza, en hertengeweien
+zijn het sieraad van elke herberg.
+
+Uit het dal der Salza gaan we over den pas van de Eisenerzer Höhe te
+voet naar Eisenerz. De aankomst te Eisenerz, dat zeer hoog boven het
+dal is gelegen, is treffend. Een nieuw Stiermarken doet zich daar
+aan ons voor, het metaalhoudende Stiermarken. Beneden in het dal
+verrijzen de hooge schoorsteenen van de fabrieken en de kolossale
+forten, waarop de hoogovens gelijken, terwijl de met erts beladen
+treinen onophoudelijk langs de hellingen rijden. Maar boven die
+drukte in de diepte liggen de groene weiden, en weer hooger de zone
+van dichte wouden, terwijl op dat alles neerzien de hooge, edele
+bergreuzen, de Kaiserschild, de Wildfold, die een bekroning zijn,
+waarvan de majesteit al het rumoerige en vuile werk der menschen doet
+vergeten. Men komt hier tot het besluit, dat de industrie alleen de
+middelmatige landschappen kan bederven, maar dat zij niet vermag,
+de grootsche aspecten der natuur te ontsieren.
+
+Een hooge, roodgekleurde berg met afgeronde vormen en gestreept als
+door treden, die donkerder schijnen in het licht der ondergaande zon,
+steekt af bij al het groen van het landschap, het is de Erzberg,
+symbool van den metaalrijkdom van het land. Die waardevolle
+berg bestaat geheel uit mineralen, en reeds sinds eeuwen zijn de
+menschelijke mieren op zijn flanken aan het graven en wroeten, knagen
+den berg methodisch af, en zoo de menschheid, zooals waarschijnlijk is,
+voortgaat ijzer noodig te hebben, zal de berg ten slotte geheel zijn
+opgebruikt. Aan den voet liggen, dicht opeengehoopt, de oude huizen
+van het ouderwetsche stadje Eisenerz onder bescherming van de kerk,
+die op een fort gelijkt.
+
+Dat antieke stadje is herhaaldelijk door plagen geteisterd,
+door branden, pest, godsdienstoorlogen; maar het stond altijd in
+groote gunst bij de vorsten, die de economische beteekenis ervan
+begrepen. Maximiliaan de Eerste gaf het plaatsje zijn privileges,
+die verbrand waren bij den grooten brand van 1492; Jozef de Tweede
+kwam zelf in een der mijnen de mijnboor hanteeren. Toen de Franschen
+er viermaal doorgetrokken waren tusschen 1800 en 1809, en er aan de
+bevolking zware belastingen hadden opgelegd, waarvan de onaangename
+herinnering nog bewaard gebleven is in den naam van een berg, die
+Franzosenbüchel heet, ging Frans de Eerste zijn volk troosten bij die
+nieuwe beproeving. De overlevering van die vorstelijke bezoeken leeft
+nog in onze dagen, en de oude residentie van de graven van Eisenerz,
+de Kammerhof, is in een keizerlijk jachtslot veranderd.
+
+De oude gemeentekerk van Sint-Oswald heeft al die gebeurtenissen
+overleefd, die zij van hoog standpunt heeft zien gebeuren; zij staat op
+een vooruitspringend gedeelte van den Erzberg boven de oude boomen van
+het door haar behoede stadje. Er hiermee wordt niet alleen bedoeld de
+moreele bescherming, waarvan Luther zingt in zijn Eine feste Burg ist
+unser Gott; maar feitelijk is de kerk omgeven door een muur met groote,
+ronde torens, zoodat het een echt fort is, waar alle bewoners geborgen
+konden worden bij de eerste verschijning der turksche horden. Het
+oude heiligdom, reeds in 1190 vermeld, herbouwd onder Rudolf van
+Habsburg, vergroot onder Frederik den Derde, en versterkt in 1482,
+is nog eens gerestaureerd onder Maximiliaan den Eerste, zoodat het
+een zeer geavanceerd gothisch karakter heeft. De orgeltribune en de
+gewelven waarop zij rust, herinneren zelfs aan de Renaissance.
+
+Een andere toren, op vierkanten voet en met een puntig dak, beheerscht
+het dorp aan den anderen kant van het dal. Dat is de Schichtthurm,
+welks klok vroeger de uren van de Schicht sloeg, dus de tijd van
+het neerdalen in de mijn. Van daar heeft men een goeden kijk op de
+eigenaardige ligging van Eisenerz, en men staat er vlak tegenover den
+berg, die in trappen is uitgehouwen en met welks vernieling steeds
+legioenen van arbeiders bezig zijn.
+
+Boven op den berg staat een kolossaal kruis, aan welks voet een groot
+medaillonportret is te zien van ... ik behoef het wel nauwelijks te
+zeggen ... aartshertog Johan. Het is een eigenaardige tocht van daar
+naar beneden naar Eisenerz langs de reuzentrap van de mijnwerken, te
+midden van het rollen der treinen met erts, die in alle richtingen den
+berg doorkruisen, het klinken der signalen, het geluid der houweelen
+en hamers, het gedonder der ontploffingen, dat door de echo's wordt
+herhaald, en het gegons van den menschelijken bijenkorf, met de
+vernieling van den ijzerberg bezig.
+
+Nu en dan brengt een bosch, een weide of een dichterlijk kapelletje
+wat afwisseling. Zoo is er de kapel van Sint Barbara, waar men u de
+Wonderstufe laat zien, een stuk mineraal, waarin bereidwillige oogen
+een beeld van de H. Maagd aanschouwen in een stralenkrans.
+
+Op een uur afstands van die drukte van de industrie kan men, ook
+wel per spoor, het meer Leopoldstein bereiken, een juweeltje, dat
+omsloten wordt door het Münichdal, rechts van het dal der Erzbach,
+waarvan het gescheiden is door een lagen heuvel, die het middeleeuwsch
+kasteel draagt van hertog Arnoud van Beieren. De oevers van het meer
+zijn een heerlijk rustoord in een prachtige omlijsting. Het water is
+in den zonneschijn blauw als dat van de Middellandsche Zee, en het
+weerkaatst een zwaren muur van rotsen, de Seemauer, en den trotschen
+top van den Pfaffenstein. Men kan een aangename wandeling doen, als men
+den oever van het meer ziet glanzen onder het zachte zuchten van den
+wind. Laat echter de wind eens tot storm opsteken, en zwarte wolken
+hangen boven het diepe meer, dan verdwijnt alle vroolijkheid uit het
+landschap en als sinistere reuzen staan de rotsmuren in het rond; het
+geheel krijgt een tragisch aanzien, en de schipper, die met zijn boot
+door den storm wordt overvallen, is ver van veilig op dit watervlak
+van vijftig hectaren, waar de stormen vreeselijk kunnen woeden,
+maar dat in een volgend oogenblik weer lacht in den zonneschijn.
+
+Als wij de Erzbach stroomaf volgen, komen we in het dal der Enns,
+waar nog indrukwekkender natuurtooneelen ons wachten. Over een
+lengte van vier mijlen wringt zich die stroom door een diepe kloof
+in het kalkgebergte; al springend doet hij hoog het schuim opspatten
+en laat een klagenden toon hooren, als het snelstroomende water zich
+voortspoedt tusschen de van de rotswanden neergestorte blokken. Vandaar
+de naam Gesäuse.
+
+De gewone weg en de spoorweg hebben toch kans gezien, binnen te dringen
+in de diepe, smalle kloof, al moeten zij telkens van de eene naar de
+andere zijde overspringen. Na elke tunnel krijgt men een nieuw en
+altijd imposant landschap te zien, en het zou heiligschennis zijn,
+zich tevreden te stellen met wat men ervan uit de raampjes van
+den spoorwagen kan bespeuren. Ieder, die de mooie natuur weet te
+waardeeren, is verplicht, bij het station Gstatterboden, dat halfweg
+de mooie route is gelegen, den trein te verlaten.
+
+Daar verheft zich in zijn onmiddellijke nabijheid een steile berg,
+zooals hij er nooit een op het perron van een spoorweg zoo dichtbij
+zal hebben aanschouwd. De gezichtslijn vormt, als men naar den top
+kijkt, een hoek van 35 graden, 50 minuten, wat op een respectabele
+steilte wijst.
+
+Die top, de Planspitze, die in het kalkgebergte is uitgespaard, rijst
+wit omhoog uit een dicht groen plantenkleed en beheerscht de rivier,
+waarboven hij zich 1500 meter verheft. Hij schijnt onbestijgbaar en
+het heeft dan ook lang geduurd, eer men hem had vermeesterd. Wanneer
+men echter zeer nauwkeurig let op een richel, die aan den linkerkant
+van den reus er langs loopt, en waar zich langs den trotschen muur
+een waterval naar beneden stort, zal men met goede oogen een heel
+smal paadje ontdekken, dat den formidabelen top beklimt, en welke
+verschrikkelijke steilte den eenvoudigen toeschouwer beneden in het
+dal al duizelig maakt. Hier herkent men het stoutmoedige werk van
+de Alpinisten. En inderdaad is dat pad in het leven geroepen door
+de Alpenvereeniging "Ennsthaler", en het voert na een klimpartij
+langs touwen, ijzeren koorden en in de rots geslagen haken naar de
+schuilhut, genaamd de Hesshütte, naam van den beroemden Alpinist
+H. Hess, die met Purtschellen geschreven heeft het boekje, "De
+Hochtourist", handboek der bergbestijgers en een lijst bevattend
+van die toppen in de Oost-Alpen, die bijna ontoegankelijk zijn,
+met nauwkeurige aanwijzingen hoe ze te overweldigen zijn, terwijl de
+gemakkelijk toegankelijke toppen in het geheel niet genoemd worden.
+
+Van de Hesshütte kan men dan de Planspitze bereiken en met nog meer
+inspanning den Hochtor, den vorst der Alpen van het Ennsdal, hoog 2372
+Meter. Als men op het station Gstatterboden den blik naar het Westen
+wendt, kan men daar een tooneel aanschouwen, minder afschrikwekkend,
+maar dat het oog weldadig aandoet. De Enns, die wat rustiger is
+geworden, kronkelt zich met de sierlijkste slingeringen door het
+boschrijke dal over een bedding van witte steenen. Overal op de hoogten
+staan de prachtige wouden, iets dunner wordend hooger op de bergen,
+en samen een heerlijke omlijsting vormend voor den Reichenstein,
+dien men niet moet verwarren met den berg van dien naam bij Eisenerz.
+
+De gemakkelijke weg door het dal is zeer gezocht bij de wandelaars;
+men ontmoet er jonge meisjes, die Alpenbloemen plukken, jongelui, die
+hun rijwiel in zijn gang vertragen, om het spel van licht en schaduw te
+volgen, dat zich voltrekt op het groene watervlak van den bergstroom,
+en Alpinisten met den langen bergstok, die moeilijke steilten gaan
+vermeesteren. Er ontbreken nog maar de heeren automobilisten aan
+met hun apocalyptische voertuigen, die even gauw verdwijnen als ze
+zijn verschenen, maar welker nagelaten geur een alleronaangenaamste
+herinnering achter zich werpt; ze zouden hier geen wolken stof kunnen
+opjagen, waarin ze zich zoo gaarne als de goden hullen, om zich aan
+het oog der gewone stervelingen te onttrekken.
+
+Een weg, die op den grooten weg uitkomt, wenkt ons met een door
+groen omslingerde poort, waarboven het woord "Willkommen" prijkt. Zoo
+stappen wij het Johnsbachdal binnen en verdiepen ons al meer en meer
+in de bergen, waar telkens de heerlijkste kijkjes ons worden gegund in
+smalle kloven, terwijl we plotseling worden verplaatst uit de schaduw
+der bosschen op groote vlakten, die met witte steenen zijn bezaaid. De
+zon zendt steil haar stralen op ons neer, en wij begroeten daarom met
+genoegen de groene oase van Johnsbach, waar het dal van aard en van
+richting verandert. De dorre kloof wordt een breed dal, de rotsmuren
+maken plaats voor groene, golvende terreinen, en uit het kalkgebergte
+komen we in de streken van de afgeronde, ijzerhoudende bergen.
+
+Gezeten in de schaduw bij de herberg Donnerwirth, bewonderen wij
+de andere zijde van de Alpen van het Ennsdal en de onmiddellijker
+omgeving, die een bekoorlijk hoekje is met een klein wit kerkje,
+dat al van 1310 dagteekent en in een nestje van groen is gelegen
+onder rotsen, gelijk aan ruïnen van oude kasteelen. De wolken, die
+voor de zon langs trekken, wijzigen ieder oogenblik het landschap en
+geven er een soort van leven aan; wij worden er door geboeid, zooals
+men aan het strand nooit moe wordt op het spel der golfjes te letten.
+
+Wij vreesden dat onze dichterlijke stemming verstoord zou worden
+door een gezelschap, dat er zeer epicuristisch uitzag, iets als de
+Cent-Kilos met korte broeken en bloote knieën boven grove wollen
+kousen en bock na bock verorberend. Maar daar staat een van hen op,
+en ondanks het aanplakbiljet, waarop verzocht wordt alle rumoer te
+vermijden, om het wild niet te verschrikken, begint hij met zuivere
+stem geen bacchantenliedje of een mopje uit een café-concert aan te
+heffen, zooals men verwacht zou hebben, afgaande op zijn uiterlijk en
+manieren, maar een ernstig lied, waarin van de bergen en het vaderland
+en van Duitschland sprake is. De moeilijk verteerbare grappen hebben
+opgehouden, de luisteraars hebben allen ernstige gezichten en luisteren
+naar den zanger met een soort van vromen eerbied. Die wonderlijke
+mengeling van lyrische sentimentaliteit en zeer prozaïsche neigingen
+geeft wel een goed denkbeeld van de tegenstellingen, waarop men altijd
+stuit bij de germaansche rassen.
+
+Een klimpartij tusschen dennen door brengt ons naar de Treffner Alm,
+van waar wij ons gemakkelijker kunnen oriënteeren in den doolhof
+van de Alpen van het Ennsdal. Die hooge weide ligt op een pas, die
+over den Reichenstein leidt en den Sparafeld en het mogelijk maakt,
+om uit het Johnsbachdal te komen bij de Kaiserau, de herberg van de
+Admont-abdij, waar een klein kasteeltje het zomerverblijf is der abten.
+
+Van de Treffner Alm overziet men het Johnsbachdal, dat overal groen
+is, waar men geen enkel roodgekleurd spleetje van den bodem te zien
+krijgt, en waar boerenhoeven zich uitstrekken tot aan den Neuburger
+Alp. Maar wat het meest hier de aandacht trekt, is de zuidkant van
+de kalkbergen en vooral op het eerste plan de scherpe pyramide van
+Idstein, welks kale top door de natuur als palet wordt gebruikt,
+om er steeds weer nieuwe verven op te strijken. Wij keken lang naar
+de afwisselende verlichting, die ook de vormen schijnt te veranderen,
+tot in fellen gloed de zon onderging en den piek verguldde, hem eerst
+grooter makend tegen den zwarten achtergrond der kloof, en hem ten
+laatste uitdoovend in de opstijgende geuren uit het dal, waar het
+versch gemaaide gras het grootste deel aan heeft.
+
+Aan den uitgang van het Gesäuse, waar wij den spoorweg weer vinden,
+wijken de bergen ver van het dal terug, en zoo doet zich het
+vriendelijke Admontbekken voor. Hier is alles anders, een kleine
+vlakte, bedekt met bebouwde velden, afgewisseld door boschjes en
+weiden en nette huizen, die van welvaart getuigen. Maar daarom is het
+nog geen prozaïsch landschap, want een kring van hooge bergen geeft
+er stijl aan.
+
+Het Benedictijnerklooster van Admont is gesticht door den aartsbisschop
+Gebhard van Salzburg in 1074, dus later dan het klooster van Göss, dat
+het oudste uit de streek is, maar vroeger dan die van Sint Lambrecht,
+Rein en Verau. De stichtingsdata van die groote kloosters, die zooveel
+hebben gedaan voor de beschaving in de Oost-Alpen, liggen meestal
+tusschen het begin der elfde eeuw en de tweede helft der dertiende.
+
+Admont was van het begin af een centrum van intellectueele
+ontwikkeling. De latijnsche geschriften van de eerste en geleerdste
+abten, Gottfried, Irembert en Isenrik hebben groote dichterlijke
+bekoorlijkheid. Men deed in het klooster ook aan muziek, en abt
+Engelbert heeft in de dertiende eeuw een geschrift gemaakt, waarin hij
+samenvat wat er in zijn tijd aan muzikale kennis in de wereld bestond,
+een werk van groote waarde voor onze geschiedschrijvers der muziek.
+
+Doch kunst en wetenschap waren niet altijd voldoende voor de abten
+van Admont. Abt Hendrik de Tweede, die keizer Rudolf van Habsburg in
+het klooster geherbergd had, werd in 1286 benoemd tot Landeshauptmann
+van Stiermarken, een waardigheid, die den woeligen adel van het land
+tegen hem in het harnas joeg. Hij had een tragisch einde, want een van
+zijn bloedverwanten vermoordde hem in de buurt van het klooster. Na
+dien onrustigen tijd wijdde men zich weer aan de studie; er werden
+scholen opgericht en zelfs een gymnasium en een hoogeschool behoorden
+bij het Admontklooster.
+
+Van de in 1074 gestichte kerk is niets meer over; zij is in 1152
+een prooi der vlammen geworden. De nieuwe kerk, die terstond weer
+werd gebouwd, is alleen terug te vinden in een portaal en in een
+gebeeldhouwden leeuw. Admont is dikwijls door de plaag van brand
+geteisterd, het laatst in 1865. De vlammen in het dorp door een
+misdadige hand ontstoken, bereikten ook de abdij en richtten er enorme
+schade aan. De brand duurde vier volle dagen, en een maand later brak
+het vuur nog weer uit de puinhoopen, toen ze opgeruimd werden. De kerk
+stortte in, de klokken stortten neer als een gesmolten massa, en alleen
+eenige gewijde voorwerpen ontsnapten aan de algemeene vernieling op een
+werkelijk wonderdadige wijze. De tegenwoordige kerk, de Blasienmünster,
+dadelijk opgebouwd na de ramp, zal dus weinig belang inboezemen aan
+hen, die graag luisteren naar wat oude dingen te vertellen hebben. Haar
+twee scherpe spitsen maken een goed effect in het landschap.
+
+De gebouwen, die bij het klooster hebben behoord, besloegen een groote
+ruimte; er wordt gesproken van zes binnenpleinen en 1180 vensters. Na
+den brand van 1865, waar de bibliotheek gelukkig aan ontkomen is,
+heeft men alleen drie vleugels weer opgebouwd om een plein. Zij maken
+nog een treffenden indruk en geven een denkbeeld van wat het oude
+klooster moet zijn geweest
+
+De door den brand vernielde gedeelten waren in 1734 gebouwd en moesten
+volgens de eerste plannen de afmetingen van het Vaticaan hebben,
+dus van het grootste paleis ter wereld, maar die plannen zijn nooit
+tot uitvoering gekomen in hun geheel.
+
+Bij een bezoek aan het klooster verzuimt men gewoonlijk niet
+het Kellerstübel, een klein gewelfd zaaltje met betimmering van
+dennenhout, waar men tusschen de worst en de kaas den Lüttenberger
+kan proeven, die in de wijngaarden van de abdij is gegroeid. Het is
+een eigenaardige omgeving in dat lage zaaltje met de geschilderde
+zoldering, waarop de wapens van het klooster prijken, een crucifix
+tusschen twee hertehoorns naast een aan den muur hangende guitaar,
+terwijl men door een oud renaissancepoortje het uitzicht op een park
+met allerlei klassieke versierselen heeft.
+
+Dat was ons afscheid van Stiermarken, van dat schoone land, waarop
+de Dachstein neerziet, die hooge berg, dien Stiermarken, Salzburg en
+Boven-Oostenrijk met elkander deelen.
+
+Hij staat, als 't ware aan Stiermarkens begin en in het bekende
+gedicht van J. Dirnböck, dat door L.C. Seydler op muziek is gezet,
+zingt de Stiermarker:
+
+
+    Hoch vom Dachstein an, wo der Aar noch haust,
+    Bis zum Wendenland am Bett der Sav',
+    Und vom Alpthal an, das die Mürz durchbraust,
+    Bis ins Rebenland im Thal der Drav':
+    Dieses schöne land ist der Steirer Land
+    Ist mein liebes, theures Heimathland.
+
+
+En daarna vervolgt hij, zijn land met vaderlandslievenden trots
+omschrijvend en telkens met de beide laatste bovenstaande regels
+besluitend:
+
+
+    Wo die Gemse keck von der Felswand springt,
+    Und der Jäger kühn sein Leben wagt;
+    Wo die Sennerin frohe Jodler singt
+    Am Gebirg, das hoch in Wolken ragt:
+
+    Wo durch Kohlengluth und des Hammers Kraft,
+    Starker Hände Fleiss das Eisen zeugt;
+    Wo noch Eichen stehn, voll und grün von Saft
+    Die kein Sturmwind je noch hat gebeugt:
+
+    Wo der Mais und Haid'n herbstlich duftend blüh'n
+    Und des Obstes Füll' so lachend keimt;
+    Wo im Unterland süsse Trauben glüh'n,
+    Deren edles Blut wie Perlen schaumt:
+
+    Wo am Kirchweihfest noch nach alter Weis'
+    Sanfter Zither Ton und Hackbrett klingt.
+    Und der wack're Bursch rasch und flink im Kreis'
+    Holde Dirnen froh im Tanze schwingt:
+
+    Wo noch deutsches Wort und ein Handschlag gilt,
+    Frommer Sinn noch herrscht und Tugend währt,
+    Wo auf Mädchenwang' noch das Schaamroth spielt
+    Und die Hausfrau klug den Segen mehrt:
+
+    Wo's im schlichten Rock wie im Fürstgewand
+    Edle Männer giebt voll weisem Rath;
+    Die ein Schutz und Schirm für das treue Land
+    Rüstig vorwärts geh'n in reger That:
+
+    Wo in jedem Arm die geerbte Kraft
+    Habsburgs Enkeln blüht voll alter Treu,
+    Für den Kaiser gern Jeder auf sich rafft
+    Und dann eisern steht in Schlachtenreih:
+
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's In Oostenrijk--Stiermarken, by Edme Vielliard
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN OOSTENRIJK--STIERMARKEN ***
+
+***** This file should be named 14190-8.txt or 14190-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/4/1/9/14190/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.