diff options
Diffstat (limited to '13902-8.txt')
| -rw-r--r-- | 13902-8.txt | 2715 |
1 files changed, 2715 insertions, 0 deletions
diff --git a/13902-8.txt b/13902-8.txt new file mode 100644 index 0000000..ca1f528 --- /dev/null +++ b/13902-8.txt @@ -0,0 +1,2715 @@ +The Project Gutenberg EBook of Pisa, by Unknown + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Pisa + +Author: Unknown + +Release Date: October 31, 2004 [EBook #13902] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PISA *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders +Team, with special thanks to Carlo Traverso + + + + + + + + + +PISA + + +I + + +De reiziger, die nog de oude, goede, meer en meer in onbruik gerakende +gewoonte volgt om, zoo al niet van Marseille, dan toch voor het minst +van Nice, per rijtuig den onvergelijkelijken weg van de Corniche +te volgen en alzoo in Italië door te dringen, ontvangt eigenlijk +eerst te Pisa den vollen indruk van de heerlijkheid der italiaansche +kunst. Wel heeft hij te Genua, behalve de wonderbare schoonheid van het +landschap, ook den rijkdom en de pracht bewonderd van enkele kerken +en paleizen, maar te vergeefs zou hij hier zoeken naar dat hoogere +ideaal, dat, in Toskane geboren, van daar uit een herscheppenden +invloed op de beschaving van geheel Europa heeft uitgeoefend. Men +gevoelt zich eenigszins vreemd, gedesoriënteerd, te midden van deze +woelige handeldrijvende bevolking, in deze stad van kooplieden, wier +verleden nu juist niet altijd getuigt van vurige vaderlandsliefde of +van buitengewone geestelijke gaven. Des te dieper en treffender is de +indruk, dien Pisa, de oude mededingster van Genua, op het gemoed maakt: +eene mededingster, die wel wat stoffelijken voorspoed en welvaart +aangaat zeer verre voor de rijke koopstad moet onderdoen, maar die ook +nog in haar verval de kroon blijft dragen van onvergankelijke glorie, +op hooger dan stoffelijk gebied verworven. Eene drukke koopstad, met +haar havens en dokken, haar beurs, haar kantoren en haar handelsgewoel, +kunnen wij genoeg zien, en wie zich daardoor aangetrokken gevoelt, +behoeft niet verre te reizen; laat ons het betere deel kiezen en in +stillen eerbied, als ter pelgrimage, opgaan naar het schier vergeten +en verlaten, het als uitgestorven Pisa. + +Ik ben nu eenmaal een geboren vijand van dien modernen vorm van +dienstbaarheid, bekend onder den naam van een rondreisbillet; om +naar Pisa te gaan, volg ik dan ook niet den gewonen weg per spoor +over Nice, Ventimiglia, Savona en Genua; ik kom niet van het noorden, +maar van het oosten: van Lucca, waar ik een alleraangenaamsten tijd +heb doorgebracht, ga ik naar Pisa. De reis, ook al is de trein +geen sneltrein, duurt niet lang: omstreeks een uur. De weg biedt +natuurlijk niet de onophoudelijke verrassingen, de tooverachtige +schoonheden aan van den spoorweg langs de zee, maar hij heeft toch +ook zijne eigenaardige schoonheid, en ergert u althans niet door eene +eindelooze aaneenschakeling van tunnels, die telkens en telkens het +feërieke landschap aan uw oog onttrekken. De streek, waardoor onze +spoortrein loopt, is buitengewoon vruchtbaar en doorsneden door een +aantal beken en wateringen, die ook hier, even als in Lombardije, de +ontwikkeling eener weelderige flora begunstigen. Overal, waarheen ge +ook de blikken wendt, ziet ge wingerden en vruchtboomen, die huizen +en dorpen aan uw gezicht onttrekken. Nabij San-Giuliano, het laatste +van de drie stations tusschen Lucca en Pisa, verrijzen kale bergen, +die de weelderige, overstelpende vruchtbaarheid van de vlakte nog +te sterker doen uitkomen; weldra slinken en verdwijnen die bergen; +ge ziet aan alle zijden nog slechts de wijde effen vlakte, die u als +het ware toeroept, dat de zee niet verre is. Maar nauwelijks hebt ge +het beeld van dit landschap in u opgenomen, of daar verrijzen voor +uw oog oude gekanteelde muren en vlak daarachter witte en zwarte +monumenten van een eigenaardig karakter. De locomotief laat haar +gillend gefluit hooren; de trein rolt ratelend onder een glazen +galerij; wij zijn ter plaatse onzer bestemming. + +Wij nemen plaats in den omnibus van het hotel, die ons binnen weinige +minuten op de kaai langs den Arno brengt. Welk een prachtige aanblik: +de kaai beschrijft op dit punt eene groote, schilderachtige kromming: +de geel of bruin gepleisterde huizen met hunne groene zonneblinden--of +liever de paleizen, want al deze gebouwen dragen een monumentaal +karakter;--scharen zich in statige, majestueuse rij langs den oever +der rivier, die, vreemd genoeg! ten boorde hare bedding vult en hare +vuil gele wateren tegen de pijlers der bruggen spatten en breken +doet. De breede voetpaden, de hooge borstweringen langs de rivier met +de daarop van afstand tot afstand geplaatste lantaarns, de bruggen +van prachtige gehouwen steenen of ook van marmer: alles draagt er toe +bij om u dien indruk van grootschheid, orde en regelmaat te geven, +dien de voornaamste steden van Toskane aan de Medici te danken hebben. + +Pisa heeft de gedaante van een vierhoek, door den Arno in twee +ongelijke helften verdeeld: den rechteroever met het Domplein en de +voornaamste kerken; den veel minder bevolkten linkeroever met het +paleis Gambalunga, het bevallige mikroskopische kerkje van Santa-Maria +della Spina en de kerk San-Paolo a Ripa-d'Arno. + +Wij houden ons vooreerst op den rechteroever en richten onze schreden +in de eerste plaats naar het Domplein; maar alvorens deze wandeling +te beginnen, mogen wij niet verzuimen, althans in hoofdtrekken, de +geschiedenis mede te deelen van eene stad, die in Italië eene zoo +groote rol gespeeld en eene zoo voorname plaats heeft ingenomen. + + + + + +De oorsprong van Pisa verliest zich in den nacht der tijden. Wel +mag men op goede gronden twijfelen aan de juistheid der beweringen +van den schrijver van de _Nuova Guida di Pisa_, in 1882 uitgegeven, +dat de stad hare stichting zou te danken hebben aan Pelops, dat zij +reeds voor den vloed van Deukalion bestond en door den wijzen Nestor +werd vergroot; maar zeker is het, dat zij eene der twaalf bondssteden +van Etrurië was, aan de samenvloeiing gelegen van den Serchio en den +Arno, die tegenwoordig van elkander gescheiden loopen. In het jaar +182 voor Christus werd de stad eene romeinsche kolonie en ontving +zij eene latijnsche bevolking; Augustus schonk haar den naam van +Colonia Julia Pisana en, wat meer beteekende, municipale rechten; +zij bezat destijds eene goede haven, Portus Pisanus. Na den ondergang +van het westersch-romeinsche rijk behoorde Pisa tot het lombardische +koninkrijk Italië, dat door Karel den Groote werd veroverd en later +met het Duitsche rijk verbonden. De Arno was destijds tot Pisa +voor groote schepen bevaarbaar: de stad was dus als het ware eene +zeehaven en reeds vroeg legden haar burgers zich op scheepvaart en +handel toe. Bereids in 980 leverden de Pisanen aan keizer Otto II ten +krijg toegeruste schepen voor zijne expeditie naar zuidelijk Italië; +en sedert het begin van de elfde eeuw voerden zij, met goed gevolg, +ter zee een bijna rusteloozen oorlog tegen de Sarraceenen, wien zij +in 1022 Sardinië ontnamen, die zij in 1030 in Afrika overvielen en in +1063 bij Palermo versloegen. Met de uitbreiding dezer maritieme macht +ging natuurlijk eene snelle ontwikkeling van handel en verkeer gepaard; +de stad wemelde van vreemde kooplieden; zij was eene der hoofdmarkten +van Italië, en de rijkdom harer burgers werd ten spreekwoord. Het +handelswetboek van Pisa, ten jare 1078 uitgevaardigd, werd de type +voor de wetgeving van alle middeleeuwsche handelsrepublieken. De +Pisanen stichtten kantoren en faktorijën in Griekenland, in Egypte, in +Klein-Azië, in Fenicië, te Tripoli, te Constantinopel, te Antiochië, te +Tyrus. Aan den eersten kruistocht nam Pisa met honderd-twintig schepen +deel, en hare kooplieden verwierven in de syrische handelssteden +belangrijke vrijheden en privilegiën, waaronder dat van eigen +rechtspleging. Nog steeds wies haar voorspoed en macht. In 1114 +verzekert zij zich, door de verovering van de Balearische-eilanden, +de heerschappij over het westelijk gedeelte van de Middellandsche-zee; +Corsika en Elba zijn haar onderdanig; zij is oppermachtig langs alle +kusten van de Levant, van Afrika en Italië, waar haar kooplieden +hun kantoren en agenten hebben, waar haar krijgslieden het ontzag +handhaven van haar roemruchtigen naam. In 1136 verovert zij Amalfi, +en voert van daar, als de schoonste tropee, het handschrift mede +van de Pandecten van Justinianus; haar vloten voeren haar dien schat +aan van grieksche en romeinsche beeldwerken, die nog heden de roem +is van haar Campo-Santo. De voortdurende aanraking met de volken van +het Oosten, niet het minst met de Arabieren, werkt krachtig mede tot +ontwikkeling van eigen gaven en vermogens, tot den edelen wedstrijd +op geestelijk gebied. Nog eer de twaalfde eeuw ten einde spoedt, +sticht zij haar universiteit, de Sapienza; reeds vroeger, in 1053, +wordt binnen haar wallen die vrome stichting geboren, de Pia Casa di +Misericordia, die tot heden de wisseling der eeuwen heeft overleefd, +en wier roeping het was, de gevangenen los te koopen, de schamele +armen te ondersteunen, de behoeftige jongedochters met een bruidschat +te begiftigen, en andere werken der barmhartigheid te verrichten. + +Maar het ging Pisa, als het in vroeger en later tijd allen staten +gaat, wier macht en beteekenis uitsluitend of hoofdzakelijk in den +handel ligt en wier politiek zich oplost in handelspolitiek. Reeds in +den loop der elfde eeuw had de mededinging van Genua herhaaldelijk +tot botsingen geleid, die door de aansluiting van Pisa aan de +ghibellijnsche partij een nog ernstiger karakter aannamen. Onder +de Hohenstauffen, omstreeks het midden der twaalfde eeuw, was Pisa +eene bijkans onafhankelijke republiek, wier gebied de destijds +veel meer bevolkte en bebouwde Maremma van Lerici tot Piombino +omvatte. Aan het hoofd van de republiek stonden consuls; in 1190 +werd de eerste podestà aangesteld, nevens wien in 1254 capitani del +popolo, volkshoofdmannen, optraden. Inmiddels werden de tijden voor +de fiere republiek steeds ongunstiger. Haar ijver voor de zaak des +Keizers wikkelde haar in herhaalde oorlogen met het snel ontluikende +en in macht toenemende Florence; de ondergang van de dynastie der +Hohenstauffen en het verlies van de christelijke bezittingen in het +Oosten brachten aan Pisa's macht zware slagen toe. In 1282 barstte, +ter zake van Sardinië en Corsika, een nieuwe oorlog met Genua uit, +die voor Pisa allernoodlottigst afliep: in den zeeslag bij Molara +(1284) werd de pisaansche vloot geheel vernield. Van dezen slag kon +de stad zich nooit geheel herstellen; van haar vloot beroofd, was +zij buiten staat haar overzeesche bezittingen te beschermen, die in +volgende oorlogen voor en na verloren gingen. De andere vijanden van +de zoo lang overmachtige koopstad, Lucca, Pistoja, Florence, Siena, +Prato, Volterra, haastten zich van de gelegenheid gebruik te maken: +zij verbonden zich met Genua, en tastten Pisa te land aan, terwijl +Genua den oorlog ter zee voortzette. Eene binnenlandsche omwenteling +redde de stad: in 1285 maakte de welfische partij zich van het gezag +meester en zoo kwam de vrede met de bondgenooten tot stand. Het hoofd +der Welfen in Pisa was Ugolino della Gherardesca, die echter reeds +in 1288 door de Ghibellijnen werd omver geworpen en met twee zijner +zoons den hongerdood stierf. Twee jaren later barstte op nieuw de +oorlog met Lucca, Florence en Genua uit, en ook deze oorlog had voor +Pisa een zeer ongelukkigen afloop: het moest Corsika, Sardinië en +een deel van zijn gebied op het vasteland aan Genua afstaan en eene +schatting van honderd-zestigduizend goudstukken betalen. Het glansrijk +tijdperk van macht en voorspoed was voor Pisa onherroepelijk voorbij. + +Maar in dat tijdperk, waarin Pisa op schier ieder gebied Genua +en Venetië overstraalde, valt de stichting van de drie grootsche +monumenten, de Domkerk, de Scheeve Toren en de Doopkapel.--In de +geschiedenis van de toskaansche kunst geeft Pisa haar naam aan de +eerste der drie groote perioden, die na den ondergang der klassieke +beschaving op elkander zijn gevolgd. Florence is de stad van de +Renaissance; Siena vertegenwoordigt het tijdvak der gothiek; te Pisa +aanschouwt men den romaanschen stijl in al zijn pracht en zuiverheid. + +De monumenten, in deze periode door de Pisanen gesticht, zijn niet +alleen de rijkste, maar ook de volmaaktste van dien tijd. De naburige +steengroeven van Serravezza, van Carrara, van Massa, leverden +het fraaiste witte marmer, dat men wenschen kon. Om den glans en +de schoonheid van deze uitmuntende edele bouwstof nog te beter te +doen uitkomen, gebruikte men daarnevens, in kunstrijke afwisseling +en schakeering, zwart en gekleurd marmer van allerlei verwe. In- +en uitwendig schitterde de dom van Pisa--en schittert ten deele +nog--in de rijkste kleurenpracht; overal zijn de wanden ingelegd +met verschillende marmersoorten, die geometrische figuren, sterren, +cirkels, driehoeken vormen. De vloer was bekleed met een rijk mozaïek, +eene navolging van de prachtige oostersche tapijten (deze soort van +mozaïek is bekend onder den naam van _opus alexandrinum_), waarvan nu +nog enkele fragmenten onder den koepel over zijn. En met dezen rijkdom +der materialen wedijverde de sierlijkheid der vormen. In meest alle +gebouwen te Pisa merkt men een streven op om de verschillende doelen +der constructie goed te doen uitkomen. De muurvakken, de massieve +pijlers van een vroeger tijdperk worden vervangen door een vernuftig +stelsel van arkaden en rondbogen, door zuilen gedragen, die zich +met onberispelijke regelmatigheid ontwikkelen, zonder den indruk van +eentonigheid te weeg te brengen. Deze kunst is nog statig en ernstig, +maar al het plompe en ruwe heeft zij afgelegd. + +Wij hebben hier dien eersten bloeitijd der middeleeuwsche kunst, +zoo treffend schoon door Taine geteekend, waar hij in zijne _Voyage +d'Italie_ zegt: "Eene renaissance vóór de Renaissance, eene tweede, +bijna zuiver antieke ontluiking van de antieke beschaving, een vroeg +ontwikkeld en volledig besef van de gezonde, gelukkige schoonheid, eene +lentebloem na een sneeuwlaag van zes eeuwen: ziedaar de denkbeelden en +uitdrukkingen, die onwillekeurig oprijzen in den geest en zweven op de +lippen. Alles is marmer, wit marmer, waarvan de smettelooze blankheid +schitterend uitkomt tegen de blauwe lucht. Overal groote degelijke +vormen: de koepel, de breede muren, de in juist evenwicht gehouden +verdiepingen, de stevige grondslag van het ronde of vierkante gebouw; +maar deze aan de antieke wereld ontleende vormen, zij overkleeden ze, +als een oude boomstam waarover zich een sluier van jeugdig groen +weeft, met de scheppingen van hun eigen vernuft, een reeks van +smaakvolle zuiltjes en bogen; en te vergeefs zoekt ge naar woorden, +om de oorspronkelijkheid, de bekoring van deze herboren architektuur +naar waarde te prijzen." + +Al spoedig doet de school van Pisa haar invloed ook naar buiten gelden: +het grootste gedeelte van Toskane volgde weldra het hier gegeven +voorbeeld. Te Lucca zijn een half dozijn kerken niet anders dan eene +herhaling van de architektonische motieven der kathedraal van Pisa. De +kathedralen te Prato en te Empoli; verschillende kerken te Pistoja; +de Pieve te Arezzo; de doopkapel te Florence, de kerk van San-Miniato +in de nabijheid dier stad, de Badia van Fiesole:--al deze kerken, +uit de twaalfde eeuw dagteekende, zijn in denzelfden stijl ontworpen, +met dit onderscheid alleen dat de florentijnsche kunstenaars aan hunne +monumenten meer fijnheid, die van Pisa meer relief en kleur geven. + +De kenmerkende eigenschap van deze gebouwen is het streven naar +nauwkeurigheid, naar regelmaat en zuiverheid; het verstand heeft +blijkbaar den voorrang boven de fantazie. In de gothische architektuur +is juist het omgekeerde het geval. Wij hebben te doen met eene +eenigszins koude, maar bij uitnemendheid edele kunst, die overal +den invloed verraadt van de antieke modellen. Beschouw aandachtig de +doopkapel te Florence: welk een soberheid in de keus der middelen om +afwisseling en schakeering te verkrijgen! Een bescheiden pilaster, zeer +sober inlegwerk: ziedaar alles. De toskaansche architektuur stond toen +ongetwijfeld dichter bij de Renaissance dan tweehonderd jaren later, +tegen het einde van de vijftiende eeuw, na Orcagna en vóór Brunellesco. + + + + + +De laatste periode van de geschiedenis van Pisa wordt bijna geheel +ingenomen door hare worsteling met Florence en de herhaalde veeten +en oorlogen harer burgers onderling, die zich in twee partijen +splitsten. Deze partijen schaarden zich ook hier, zij het ook onder +eigen namen, onder de banier der Ghibellijnen en der Welfen: in den +grond der zaak gold het mede te Pisa minder de tegenstelling tusschen +Keizer en Paus, dan wel die tusschen demokratie en aristokratie. In den +loop der veertiende eeuw zien wij telkens nieuwe machthebbers--tyrannen +zou de grieksche oudheid hen hebben genoemd, de echte telgen der +demokratie, die zij overal en altijd voortbrengt, optreden, die zich +van het hoogste gezag meester maken, korter of langer tijd regeeren en +met meer of minder geluk de vijanden der republiek bekampen en haar +grondgebied verdedigen of zelfs uitbreiden. Zoo werd voor een poos +Lucca aan de macht van Pisa onderworpen; zoo werd telkens en telkens +weer, met afwisselenden uitslag, de kamp met Florence hervat; zoo +wist de republiek, in de laatste helft der veertiende eeuw, onder de +heerschappij van Piëtro Gambacorti, zelfs tegenover den Keizer hare +zelfstandigheid te handhaven. Piëtro werd in 1392 door zijn vriend +Giacomo Appiano vermoord; Giacomo nam zijne plaats in maar stierf +reeds zes jaren later. Zijn zoon Gherardo verkocht in 1399 Pisa met +haar gebied aan Giovanni Galeazzo Visconti, hertog van Milaan. De +hertog gaf de stad aan zijn natuurlijken zoon Gabriële, die haar in +1405 aan haar gezworen vijandin, aan Florence, verkocht. Wel stonden de +verontwaardigde burgers op en riepen Giovanni Gambacorti, een neef van +Piëtro, uit de ballingschap terug, om zich aan hun hoofd te stellen; +maar reeds in het volgende jaar moest de fiere stad, door honger tot +overgave gedwongen, zich aan Florence onderwerpen; de helft harer +burgers nam de wijk naar elders. Met bitteren wrok droeg Pisa het +gehate juk de Florentijnen; wel mocht Lorenzo il Magnifico, in 1472, +hare universiteit herstellen, de nog altijd bloedende wonde werd +daardoor niet genezen. Nauwelijks was dan ook, in 1494, de koning +van Frankrijk, Karel VIII, op zijn avontuurlijken tocht in Toskane +verschenen, of in Pisa ontwaakte nog eenmaal de oude energie: zij +kwam in opstand tegen Florence, riep de bescherming des Konings in, +en wist, met behulp van fransche troepen, in een bloedigen krijg, +hare onafhankelijkheid en haar vroeger gebied te herwinnen. Vergeefs +beproefde Florence in 1499, nog eens in 1504 en nogmaals in 1505, +de heldhaftige stad tot onderwerping te dwingen; eerst in 1509 moest +Pisa, door honger geteisterd, zich wederom voor haar overmachtige +mededingster buigen. Deze geweldige inspanning had hare laatste +krachten uitgeput; het oude Pisa had geleefd en schikte zich tot den +langen, zwijgenden slaap, waarin wij de uitgestorven stad nog heden +gedompeld vinden. + + + + + +En nu, nu wij een blik geworpen hebben op haar roemrijk verleden, +richten wij nu onze schreden naar dat misschien op de geheele wereld +ongeëvenaarde plein, waar naast elkander, de dom, de campanile, de +doopkapel en het Campo-Santo staan, waar het oude Pisa in al zijne +onsterfelijke glorie voor onze oogen als uit het graf verrijst. + +Het is een onuitsprekelijk genot, na eene lange tusschenpooze, +wederom de plaatsen te bezoeken, die men in den schoonen tijd der +jeugd heeft bezocht. Negen jaren geleden kwam ik hier voor het eerst, +en sedert dien tijd heb ik Pisa niet weergezien. De indrukken, die +ik destijds ontving, waren zoo levendig en diep, dat zij nu, bij het +wederzien, aanstonds met volle kracht weder ontwaken. Het was op het +feest van Allerheiligen. Nog hoor ik de zware, ernstige, welluidende +stem van de groote klok in den campanile, met korte tusschenpoozen, +van den morgen tot den avond weergalmende over de stille stad; nog +weerklinkt in mijne ooren het heerlijk koorgezang in de kathedraal met +begeleiding van orgel en strijkinstrumenten. Die herinnering is voor +mij onafscheidelijk van het Domplein, dat daardoor als met een hooger +leven wordt bezield en mij een oude bekende, een geliefde vriend is, +dien ik na eene lange scheiding met innige blijdschap wederzie. + +Nog eene andere, zij het ook ernstiger herinnering knoopt zich +aan dat eerste bezoek. Nauwelijks had ik het plein betreden, of +eensklaps zag ik voor mij eene spookachtige gedaante, gehuld in +eene tot op de voeten afhangende donkerblauwe pij, om de heupen met +een touw vastgesnoerd, en het hoofd bedekt met een grooten kap van +dezelfde kleur, waarin slechts twee gaten waren aangebracht voor de +oogen. Ik deinsde verschrikt terug, meenende een misdadiger voor mij +te hebben, wien men het dragen van dit boetekleed had opgelegd; of +wel een ongelukkigen lijder aan eene of andere afschuwelijke kwaal, +die zich, even als de melaatschen in de middeleeuwen, voor ieders +oogen verbergen moest. De geheimzinnige gedaante hield mij eene bus +voor, en sprak met zachte klagende stem: "per i poveri incarcerati" +(voor de arme gevangenen). Ik offerde mijn penninkske en spoedde mij +voort. Later vernam ik, dat dit kostuum de voorgeschreven kleederdracht +is van de leden der in verschillende steden van Italië bestaande +liefdadige broederschappen, als zij in deze hunne bediening werkzaam +zijn. Te Florence, bij voorbeeld, verschijnen de broeders van de +Misericordia, die allen tot de aanzienlijkste aristokratische familiën +behooren, steeds in dit sombere kostuum, wanneer zij hun liefdewerk, +dat niet enkel het inzamelen van aalmoezen, maar ook de verzorging +van behoeftigen, de verpleging van arme kranken en het begraven van +dooden omvat, verrichten. + + + + + +De dom en de monumenten die hem omringen liggen aan het uiteinde der +stad, in een achterbuurt, vlak tegen de wallen van de Porta Nuova. Dit +is eene afwijking van den regel, waarvan ik mij geen tweede voorbeeld +kan herinneren. Overal elders verrijst de kathedraal in het midden der +stad, waarvan zij ook inderdaad het levend middelpunt, het hart is, +van waar leven en bezieling uitgaat; om haar heen groepeeren zich de +straten en wijken, die haar grenzen steeds verder uitbreiden, maar toch +immer met haar, de eerwaardige moederkerk, verbonden blijven. Men zou +kunnen meenen dat de zonderlinge plaatsing, waarop wij het oog hebben, +het gevolg is van latere veranderingen in de topografie der stad, maar +dit is niet het geval. In 1155, toen de stad met muren werd omringd, +liep de muur reeds langs de kathedraal: wel een bewijs dat deze ook +toen in eene buitenwijk stond. + +Deze wonderlijke, onverklaarbare afzondering, die soort van uitbanning, +heeft er zeer zeker meer dan iets anders toe bijgedragen om Pisa dien +stempel in te drukken van eenzaamheid en verlatenheid, dat voorkomen +eener afgestorven stad te geven, dat aanstonds ieder vreemdeling +treft. Maar als wij ons tot het Domplein zelf bepalen, dan moeten +wij bekennen, dat juist die afzondering, die afwezigheid van alle +beweging en gerucht, die indrukwekkende stilte en rust geen gering +aandeel hebben in den machtigen, onuitsprekelijken indruk, dien dit +plein maakt. Aan de grens eener stad van bijna dertigduizend inwoners, +geniet men hier al de zaligheden der ongestoorde eenzaamheid en kan +men aan zijn gedachten en droomen den vrijen teugel laten, zonder +voor hinderlijke afleiding te moeten vreezen. + +De Piazza del Duomo vormt een grooten onregelmatigen rechthoek en +is met grasperken versierd. Wanneer men van de stad komt, heeft +men rechts den campanile, in het midden de kathedraal, links de +doopkapel; voorts, daarachter het Campo-Santo, en eindelijk op den +achtergrond den gekanteelden muur, waarover u de frissche buitenlucht +tegenwaait. Geen enkel huis, geen boom zelfs leidt uwe aandacht af +van de drie ontzaglijke monumenten, die daar naast elkander staan, en +haar geheel in beslag nemen. Die monumenten, gansch en al opgetrokken +van prachtige blokken wit marmer, door den tijd met eene rijke en +warme gele tint overtogen, teekenen zich met verrassende scherpte +van omtrekken en krachtig relief af tegen den blauwen achtergrond der +bergen, die in de verte boven de muren uitsteken, en tegen den helder +blauwen hemel. De aanblik is zoo aangrijpend, zoo overweldigend, +dat zelfs moderne toeristen daardoor onwillekeurig worden getroffen +en zich misschien, ter wille van dit onvergelijkelijk schouwspel, +een oponthoud tusschen twee treinen vergunnen. + + + +II + + +De stichting van den dom, de "primaziale", zoo als men te Pisa zegt, +valt samen met een der roemrijkste wapenfeiten van de oude republiek: +vaderlandsliefde had aan dit grootsche werk misschien evenveel +aandeel als vrome godsdienstzin. Trouwens, wat schooner sieraad, +wat nobeler monument voor de geliefde vaderstad, dan een tempel ter +eere van dien God, aan wiens zegen zich allen in de eerste plaats +dank schuldig wisten voor iedere glorie, voor elken voorspoed en alle +goede gaven.--Het was in 1063: de Pisanen hadden eene schitterende +overwinning behaald op de Sarraceenen te Palermo; zij waren de haven +binnengedrongen en hadden zich meester gemaakt van zes groote rijk +beladen schepen; vijf daarvan werden aan de vlammen prijs gegeven; +het zesde werd verkocht en met de opbrengst daarvan werden, volgens +eene inscriptie op den dom, de kosten voor den bouw van het heiligdom +bestreden. + +De nieuwe kathedraal zou verrijzen op de plek, waarop eene basiliek +uit de vierde eeuw, de Santa-Reparata in Palude, stond, die zelve de +plaats had ingenomen van baden, door Keizer Hadrianus gebouwd. De +moerassige gesteldheid van het terrein rechtvaardigt ten volle den +bijnaam in Palude; zij is ook de reden van de herhaalde zettingen of +verzakkingen, zoowel van de kerk als van den campanile. + +De naam van den bouwmeester Buschetto is door een geheimzinnigen nimbus +omgeven. Men weet niet van waar hij geboortig was; sommigen beweren +dat hij een Griek van geboorte was. Is dit werkelijk het geval, dan zou +de oudste school van Pisa eene dochter zijn van die van Byzantium. En +waarom ook niet? Riep niet de abt Desiderius, juist in dienzelfden +tijd, de hulp in van byzantijnsche kunstenaars om de studie der kunst +in zijn klooster van Monte-Cassino te reorganiseeren? Wat hiervan zij, +naar het schijnt heeft Buschetto merkwaardige proeven van technische +vaardigheid gegeven, die zijne tijdgenooten met bewondering vervulden +en hem den bijnaam verwierven van den Daedalus zijner eeuw. + +Zoo als ik zeide, werd met den bouw van den dom in 1063 een aanvang +gemaakt; het werk werd met buitengewonen spoed voortgezet. Indien +het Buschetto al niet vergund was de laatste hand aan den arbeid +te leggen, dan was die toch bij zijn dood zoo ver gevorderd, dat +zijn leerling Rainaldus dien in korten tijd ten einde kon brengen: +het kolossale gebouw werd in 1100 voltooid, binnen de veertig jaren +alzoo na het leggen van den eersten steen. De officieele inwijding had +echter eerst in 1118 plaats, in tegenwoordigheid van Paus Gelasius II. + +De dom van Pisa heeft de gedaante van een latijnsch kruis; hij is +verdeeld in vijf schepen, met vensterloozen koepel boven het kruispunt +van het transept. De lengte bedraagt ongeveer vijf-en-negentig +el, de breedte twee-en-dertig en een halve el, de hoogte van het +middenschip iets meer dan drie-en-dertig el. De voorgevel is in vijf +verdiepingen verdeeld, die door acht-en-vijftig zuilen worden gedragen; +de benedenste verdieping wordt gevormd door zeven blinde booggewelven, +in drie waarvan deuren zijn aangebracht; de andere, die als het ware +twee frontons boven elkander vormen, bestaan uit eene reeks rondbogen; +op zuiltjes rustende. De zijgevels van het gebouw zijn op dezelfde +wijze met blinde bogen versierd; alleen de bovenverdiepingen hebben +kleine, deels getraliede vensters.--Dat men bij den bouw ruimschoots +van antieke materialen gebruik heeft gemaakt, valt vooral in de apsis +duidelijk in het oog. Eene menigte zuilen, van porfier, van graniet, +van numidisch marmer, sommigen glad, anderen gekanneleerd of gedraaid, +zijn ongetwijfeld uit romeinsche gebouwen afkomstig. Men heeft zelfs +niet de moeite genomen om ze voor de nieuwe bestemming pasklaar +te maken, of de kapiteelen, die zelfs in afmeting verschillen, te +vervangen; korinthische en ionische nemen hier broederlijk hunne +plaats in naast komposietkapiteelen. + +Voorwaar, wel mag van de steenen van den dom te Pisa gezegd worden, dat +zij spreken: zij hebben ons eene geschiedenis te verhalen van twintig +eeuwen. Hier ziet ge eene romeinsche inscriptie, waarvan de letters +ten onderste boven staan; daar, aan den voorgevel, de sarkophaag waarin +Buschetto rust; op eene zuil in de kerk het woord Ugolinus, in fraaie +middeleeuwsche letterteekens en voorafgegaan door een kruis; aan den +ingang van het koor, ter rechterhand, een opschrift, vermeldende dat +in 1810 de sarkophaag van de gravin Beatrix, de moeder van de beroemde +gravin Mathilde, naar het Campo-Santo is overgebracht; daarboven het +eerwaardige grafschrift van de gravin zelve; eenige schreden verder, +in gekleurde letters, die ondubbelzinnige inscriptie, door een of +anderen heethoofdigen _Culturkämpfer_ op de gewijde wanden gegrift: +"Non vogliamo i Gesuiti" (wij willen geen Jezuïeten). Of liever dat +stond er eenmaal: want--naar echt italiaansche manier!--men heeft +het opschrift in hoofdzaak laten staan, maar alleen het woordje _non_ +uitgewischt, zoodat de zin nu juist is omgekeerd! + +Het inwendige van den dom is arm aan beeldwerk, vooral aan +standbeelden. Naar het schijnt, was deze wijze van versiering, +in de oogen der ernstige romaansche architekten, te ijdel en +te wereldsch. Alleen de voorgevel maakt den indruk van pracht en +rijkdom. De twee prachtige kolommen met gebeeldhouwde schachten ter +wederzijde van den hoofdingang; de liggende leeuwen op die zuilen; +de ingelegde figuren van gekleurd marmer; de vijf standbeelden uit +de school van Giovanni Pisano (de Madonna en vier heiligen) aan de +hoeken en op de spits van de bovenverdiepingen; de moderne mozaïeken +in de lunetten, zij allen bewijzen dat beeldhouwers en mozaïekwerkers +geen moeite hebben ontzien, om althans dit deel van het gebouw +waardiglijk te tooien. Vroeger prijkte de voorgevel bovendien met een +aantal sarkophagen en antieke beeldwerken; maar deze monumenten zijn +sedert lang naar het Campo-Santo overgebracht. Alleen de sarkophaag, +waarin het stoffelijk overschot van den bouwmeester der kathedraal, +Buschetto, rust is achter gebleven; men ziet hem nabij de linkerdeur +in den muur gemetseld. + +Het voornaamste sieraad van den voorgevel zijn de drie bronzen +deuren, door den beroemden kunstenaar Giovanni da Bologna--eigenlijk +Jean Bologne van Douai--vervaardigd, ter vervanging van de vroegere +deuren, het werk van Bonanno van Pisa, die in 1596 door brand werden +vernield. Deze kolossale arbeid (de middelste deur is bijna zeven +ellen hoog en omstreeks drie-en-een-halve el breed) werd in weinige +jaren voltooid, dank zij de hulp van talrijke medewerkers, waaronder +wel met name mogen genoemd worden: Pierre Francheville, Pietro Tacca +en Antonio Susini, drie van de meest geliefde leerlingen van Jean +Bologne; voorts Fra Domenico Portigiani, de bekwame gieter, die reeds +herhaaldelijk onder leiding van den meester gewerkt had; Angelo Serrano +en zijn neef Zanobi Orazio Mocchi, Giovanni Bandini van Castello en +Gregorio Pagani. De deuren kostten achtduizend-zeshonderd-een scudi, +dat is, naar de waarde van dien tijd berekend, omstreeks twintigduizend +gulden, Zoo rusteloos ijverig werkte de oude fransche meester, dat de +drie deuren reeds in 1603 hare plaats konden innemen. De deuren van +Ghiberti hadden acht- of tienmaal meer tijd gevorderd: daar is dan +ook een zeer merkbaar verschil van uitvoering tusschen de beide werken. + +De drie deuren zijn in twintig vakken verdeeld, waarop het leven van +de Madonna en dat van den Heiland in tafreelen is voorgesteld. Het is +niet moeilijk te raden, welk voorbeeld den kunstenaar voor den geest +heeft gestaan of hem is aangewezen: geen ander namelijk dan diezelfde +deuren van de doopkapel te Florence, waarop ik zoo even doelde. Maar +wat heeft, in de sedert verloopen honderd jaren, het verval der kunst +snelle vorderingen gemaakt! Het was wel eene groote onvoorzichtigheid +van Jean Bologne, om zoowel door de geheele ordonnantie als door +de details van zijn werk, telkens de herinnering op te roepen aan +de meesterlijke schepping van Ghiberti. Laat ons, bij voorbeeld, de +omlijsting der vakken eens bezien. Hier is de navolging onloochenbaar: +wij zien er olijf- en eikenbladeren, druiventrossen, bonen, rozen, +tomaten, slakken, een uil, een eekhorentje, padden, twee hagedissen +waarvan de eene de andere bijt, twee doggen die elkander aanblaffen, +een rhinoceros, een hert, voorts vazen, waaruit rozen opschieten: +juist als gevoelde de eeuw van Jean Bologne voor de natuur nog dezelfde +vurige en eerbiedige liefde en vereering als de groote kunstenaars +der veertiende eeuw. Maar die bloemen, die vruchten, die dieren +zijn wel met groote vaardigheid, met zekere _chic_ gemaakt, doch +niet ernstig en met oprechte toewijding bestudeerd; zij zijn als in +den blinde saamgebracht, zonder acht te geven op rythmische wetten, +zonder smaak en overleg. Gij kunt de handigheid van den kunstenaar +bewonderen, maar verder maken deze vluchtige improvisatiën geen indruk. + +Beschouwen wij de tafreelen zelven, dan doen zich de leemten in de +opvoeding van Jean Bologne in volle kracht gevoelen. De machtige +kunstenaar ontplooit eerst dan al zijn talent als hij standbeelden +en vrije groepen mag scheppen; voor het bas-relief ontbreekt het hem +aan de kalmte, de soberheid, de evenmaat, toch zoo noodzakelijk bij +een kunstwerk, dat altijd eene min of meer ondergeschikte plaats moet +innemen in een architektonisch geheel. Ge vindt bij hem geen spoor +van die harmonische afwisseling tusschen ronding en holte, die een +wet was voor de beeldhouwers der oudheid en der eerste Renaissance; +nu eens zijn zijne figuren als tegen den achtertergrond vastgeplakt; +dan weer, slechts door een bronzen kram of band met den achtergrond +verbonden, hebben zij de volle ronding van vrije beeldwerken.--Dit +neemt niet weg, dat de kompositiën van de middelste deur, de eenige +die inderdaad Jean Bologne waardig is--de twee anderen zijn van veel +minder beteekenis en blijkbaar het werk van leerlingen;--getuigen van +groote bekwaamheid en zelfs van gevoel en bezieling; sommige tafreelen +munten uit door stoutheid van vinding, onberispelijke zuiverheid van +teekening en dramatische kracht. + +Eene andere bronzen deur van hooge oudheid, zij het dan ook niet van +hooge kunstwaarde, versiert den arm van het transept aan de zijde +van den scheeven toren. Volgens het gevoelen van verschillende +archeologen, zou zij het werk zijn van "Bonannus civis Pisanus", +die in 1136 de geheel met deze overeenkomende deur van den dom van +Monreale vervaardigde, en die ook de maker was van de in 1596 vernielde +deuren in den voorgevel van de kathedraal te Pisa. Dit werk draagt +nog volkomen den stempel der barbaarschheid, zonder eenig begrip van +ordonnantie, zonder eenige kennis van vorm of uitdrukking. Zoozeer +ontbreekt alle besef van proportie, dat de gebouwen soms kleiner zijn +dan de personen; daarentegen zijn in het tafreel van den _Intocht in +Jeruzalem_, met het opschrift _Dies palmarum_, de menschen kleiner +dan de bladeren van den boom, waarin zij zitten.--Een landgenoot van +Bonannus, Andrea da Pisa, zal in de veertiende eeuw, met de bronzen +deuren van de doopkapel te Florence het bewijs leveren, hoe men met +even eenvoudige hulpmiddelen en nog meer soberheid, de zuiverste en +treffendste werken kan scheppen. Dit was inderdaad voor de school +van Pisa de schitterendste weerwraak. + + + + + +Treden wij thans den dom binnen. De eerste indruk is die van +grenzenlooze, overweldigende bewondering; slechts drie andere kerken +in geheel Italië vertoonen zulk een rijkdom en statige pracht: +de San-Marco te Venetië, de kathedraal te Siena en de basiliek van +San-Paolo-buiten-de-muren te Rome. In de eerste plaats treft u de +kostbaarheid der gebruikte materialen, de vier-en-twintig reusachtige +monolithzuilen van het middenschip en de talrijke andere zuilen +van marmer of graniet, overal door het gebouw verspreid; voorts de +schilderachtige afwisseling van wit en zwart marmer; dan de zuiverheid +en degelijkheid der ordonnancie, de ruime afmetingen--het transept +alleen is bijna zoo groot als eene basiliek;--eindelijk de gloed +en de harmonie der kleuren, nog verhoogd door het geheimzinnig, +majestueus halfdonker, de mystische schemering, die zoo uitnemend +bij het karakter van den tempel voegt. De meer dan honderd vensters, +waardoor de dom zijn licht ontvangt, zijn klein, zeer hoog geplaatst +en ten deele beschilderd. De zuilen worden afgewisseld door die blinde +bogen, waarvan de pisaansche school zoo gaarne gebruik maakt; deze +bogen maken te meer effekt door de tegenstelling met de prachtige +zoldering van verguld hout met blauwe vakken, versierd met rozen, +cherubijnen en het wapen van de Medici. + +Het is niet meer dan plichtmatig, de volle aandacht te wijden aan de +architektonische schoonheden van den dom te Pisa, want daarin bestaat +zoo niet de eenige, dan toch zeker de voornaamste aantrekkelijkheid +van deze kathedraal. Dit kan ook moeilijk anders in eene stad, +waarvan het geestelijk leven, juist bij den opgang der Renaissance, +onder het florentijnsche juk gebroken en vernietigd werd. De oude +pisaansche basiliek geeft ons niet, gelijk de meeste andere toskaansche +monumenten, als het ware een kort begrip van de verschillende stijlen, +die elkander sedert de middeleeuwen zijn opgevolgd, eene levende en +schilderachtige staalkaart van kunstscheppingen, die elk den stempel +eener bijzondere periode dragen. De veertiende en de beide volgende +eeuwen zijn hier ter nauwernood vertegenwoordigd door een enkel +fragmentarisch werk. Voor den archeoloog is zulk eene betrekkelijke +eenheid een buitenkansje: de kunstenaar kan zich moeilijker met +haar verzoenen. + +Bij gebreke van standbeelden en freskoos van denzelfden ouderdom +als de kathedraal, dat wil zeggen, uit de laatste jaren der elfde +of de eerste der twaalfde eeuw, vindt men althans in den dom een +fragment van een merkwaardig werk van de tweede pisaansche school, +van die school, tot wier schitterendste vertegenwoordigers in het +laatst der dertiende en in het begin der veertiende eeuw, Nicolo en +Giovanni Pisano behoorden. Ik bedoel de twee leeuwen, die de zuilen +dragen waarop de preekstoel rust. Deze twee prachtige beelden, vol +leven en beweging, zijn afkomstig van den ouden preekstoel, die bij +den brand in 1596 werd vernield. Wat er verder van dit monument is +overgebleven, zullen wij in het Campo-Santo terugvinden. + +De mozaïek in het koor, Christus tronende tusschen de Madonna en +Sint-Jan den Evangelist, voert ons naar hetzelfde tijdperk, het +eind van de dertiende en het begin van de veertiende eeuw, terug; +maar dit is dan ook het eenige punt van overeenkomst tusschen dit +kunstwerk en de school van Giovanni Pisano; naar den stijl en de +stijve, magere figuren te oordeelen, zou men deze mozaïek voor eene +eeuw ouder houden. Toch hebben wij hier het werk van een beroemden +meester, en wel van niemand minder dan Cimabue, den leermeester van +Giotto. In 1300 of 1301 begonnen, bleef het werk steken door den dood +des kunstenaars; een schilder, met name Vicinus, voltooide de mozaïek +in 1321. Het is eene kolossale compositie, maar die geen aanspraak +op schoonheid kan maken; zij staat nog zoo goed als geheel onder den +invloed der latere byzantijnsche school. + +De andere kunstwerken behooren voor het meerendeel tot tijdperken, +die eigenlijk geen recht kunnen doen gelden op onze aandacht en +belangstelling. + +Wij zullen ons niet ophouden bij de twaalf zijaltaren, voor het +meerendeel door Staggio Staggi vervaardigd. De beschrijving der +schilderijen van een Orazio Riminaldi, een Giovanni Stefano Maruscelli, +een Cosimo Gamberucci en nog een paar anderen van dat gehalte, +kunnen wij gerust overslaan: te meer wijl, twee stappen verder, in +het Campo-Santo zoo vele meesterstukken ons wachten. Toch is ook de +gouden eeuw der schilderkunst in den dom van Pisa door drie uitnemende +werken vertegenwoordigd: _Abrahams offerande_ van Giovanni Antonio +Bazzi, bijgenaamd Sodoma; _Sinte-Margaretha_ en _Sinte-Catharina_ +van Andrea del Sarto. + +Sodoma is een meester van den eersten rang, dien men alleen in +Toskane naar waarde kan leeren schatten en lief krijgen. Pisa bezit +van hem slechts een enkel meesterstuk, een schilderij op doek, en +moet dus verre onderdoen voor Siena en Monte Oliveto Maggiore met hun +heerlijke freskoos; maar _Abrahams offerande_ is een juweel, waardig +op eene lijn gesteld te worden met de beste werken van Correggio en +Titiaan. Abraham, met ontbloote beenen, het lijf bekleed met eene +korte tuniek van het schoonste blauw en een golvenden rooden mantel, +met een lang afhangenden baard, een hoog voorhoofd, de oogen ten +hemel geheven, heft met sprekend ziel vol gebaar het mes op; voor +hem ligt Isaak geknield, geheel naakt, sidderend, met de armen over +de borst gevouwen, ter sluiks naar zijn vader opziende; in de lucht, +de engel gereed om de voltrekking der ontzettende daad te stuiten; +op den achtergrond een groep boomen: ziedaar de compositie. + +Alles is even bewonderenswaardig in dit grootsche stuk: de +soberheid der kompositie en de dramatische kracht niet minder dan de +onberispelijke teekening en de naïeveteit der uitdrukking, of het +rijke harmonische koloriet: hoe uitmuntend past dat heldere blauw +van de tuniek bij dien rooden mantel en de fijne carnatie van het +lichaam van Isaak.--Dit meesterstuk heeft, in het begin dezer eeuw, +eenigen tijd een sieraad uitgemaakt van den Louvre, maar hernam in +1815 zijne oude plaats in den dom van Pisa. + +Twee knielende heiligen, Sinte-Margaretha en Sinte-Catharina, beiden +van Andrea del Sarto, kunnen, wat bevalligheid van teekening en +betoovering van koloriet aangaat, ten volle met de schepping van Sodoma +wedijveren. Trouwens, onder al de tijdgenooten van Sodoma is er geen, +wiens talent zoo veel overeenkomst met het zijne heeft als Andrea +del Sarto; maar toch hoop ik dat men mij niet van onrechtvaardigheid +zal beschuldigen als ik zeg, dat zijn ietwat banale stijl nooit de +souvereine distinctie, de onvergelijkelijke gratie bereikt van zijn +lombardijschen mededinger. Twee andere schilderijen van Andrea del +Sarto, Sint-Petrus en Sint-Jan Baptista, kunnen de vergelijking +niet doorstaan met de beide heilige vrouwen, die eene bijkans +onwederstaanbare bekoring uitoefenen. + +De beeldhouwkunst van de Renaissance is hier vooral vertegenwoordigd +door de bronzen van Jean Bologne: een beeldje van Christus en een +van Johannes den Dooper, op de wijwaterkommen geplaatst, zijn in +1602, naar modellen van den meester, gegoten door Palma da Massa: +zij zijn dus uit denzelfden tijd als de deuren van de kathedraal. Het +bronzen crucifix van het hoogaltaar is van het volgende jaar, 1603, +en een van de beroemdste werken van den laatsten grooten beeldhouwer +der Renaissance. Het hoofd van den Heiland is op de borst gezonken; +de oogen zijn gesloten; het lichaam schijnt onder zijn eigen zwaarte +te bezwijken. Het is het laatste oogenblik van den doodstrijd; +"maar, heeft een fransch schrijver zoo juist gezegd, men gevoelt +dat het de doodstrijd is van een God. Geen spoor van stuiptrekking, +geene samentrekking der spieren. De alles beheerschende indruk is +die van kalmte en overgave". + +Een ander kunststuk van brons, de groote, van het gewelf afhangende +lichtkroon, dankt zijne vermaardheid minder aan zijne eigene +kunstwaarde, dan aan de bijzonderheid dat Galilei door de bewegingen +van die kroon werd opgewekt om de wetten van de slingerbeweging +te bestudeeren. Toch is die kroon een smaakvol stuk werk, dat zijn +vervaardiger, Vincenzo Possente van Pisa, de grootste eer aandoet; +volgens de overlevering zou de lichtkroon in 1587 gemaakt zijn. + +Slechts in het voorbijgaan en welstaanshalve maak ik melding van +het vermaarde zilveren altaar, in 1692 door Sebastiano Tamburini +van Pisa vervaardigd: dit is een van die plompe en ziellooze dingen, +die langen tijd de bewondering van de toeristen hebben uitgemaakt, +maar die door eene beter ingelichte en ontwikkelde kritiek zonder +verschooning worden teruggebracht tot hunne ware plaats, zeer verre +beneden de gewrochten van de kunst der middeleeuwen en der Renaissance, +de eenige die in waarheid leeft. + + + +III + + +Eenige schreden van den dom staat de doopkapel, een niet minder +indrukwekkend monument, in denzelfden stijl ontworpen, hoewel het +bijkans eene eeuw jonger is. + +Met den bouw van de doopkapel werd in 1153 een aanvang gemaakt door den +pisaanschen architekt Diotisalvi, die met de werken zooveel spoed liet +maken, dat reeds na drie jaren de benedenverdieping voltooid was. Met +de verdere voltooiing ging het minder voorspoedig; door gebrek aan +geld was men genoodzaakt het werk te staken, dat eerst in 1278, +alzoo eene eeuw later, voltooid werd. + +De doopkapel is eene rotonde met drie verdiepingen; de onderste bestaat +uit twintig in den muur gevatte zuilen, waarop blinde bogen rusten; +de daarop volgende uit zestig kolommen, aan den top versierd met +een menschenhoofd; de bovenste uit acht-en-twintig pilasters door +vensters afgewisseld. De gothische baldakijns boven de tweede en +de derde verdieping met de daarin aangebrachte beelden van profeten +en apostelen zijn--het behoeft ter nauwernood gezegd te worden--een +toevoegsel uit de dertiende eeuw. Een niet zeer fraaie koepel bekroont +het gebouw, dat een omtrek heeft van ongeveer honderd-zeven ellen en +eene hoogte van bijna vijf-en-vijftig el. + +Twee prachtig gebeeldhouwde kolommen omlijsten de hoofddeur, tegenover +den dom; even als de zuilen aan den hoofdingang der kathedraal, +zijn ook deze kolommen van boven tot onder bedekt met lofwerk en +bloemen, wier kelken bijvoorbeeld eene zittende vrouw die op de luit +speelt bevatten of een nest met vogeltjes. Het is eene zonderlinge, +wegsleepende kunst, niet meer die der middeleeuwen, nog niet die der +Renaissance: men krijgt den indruk eener ontijdige ontwikkeling, +intuïtie van de oudheid, maar die halverwege is blijven staan: de +Renaissance van de vijftiende eeuw ging van andere gezichtspunten +uit. Ware deze pisaansche renaissance van de twaalfde en de dertiende +eeuw tot hare volle ontwikkeling gekomen, dan zou zij ons iets anders +gegeven hebben dan de eigenlijke Renaissance; maar door velerlei +oorzaken werd zij plotseling in haar ontwikkeling gestuit en haar +inderdaad grootsche pogingen bleven zonder gevolg. + +De deurstijlen prijken met bas-reliefs, voorstellende Christus, koning +David, de apostelen en de zinnebeelden der maanden. Op de architraaf +is de marteldood van den Dooper gebeiteld, benevens tafreelen uit +het leven van den Zaligmaker en de doop bij indompeling. Nog andere +beelden en bas-reliefs tooien het bovengedeelte van dezen gevel, die +bij uitnemendheid rijk versierd is; daaronder verdienen meer bijzonder +vermelding de beelden van de Madonna met het Kind, van den Dooper en +van Sint-Jan den Evangelist. Deze kunstwerken zijn uit het laatst van +de dertiende of het begin van de veertiende eeuw; zij toonen echter +duidelijk de minderheid van de school van Pisa in rond beeld werk. + +De deur aan den tegenovergestelden kant--daar zijn er vier, gericht +naar de vier windstreken--is slechts omlijst door twee kolommen, +waarvan de spiraalvormige groeven herinneren aan sommige byzantijnsche +zuilen, met name aan die van Sint-Apollinaris in Classe bij Ravenna, +of aan die van San-Clemente te Rome. + +De doopkapel bestaat uit twee concentrische gedeelten: een soort van +gang of binnenportiek en de eigenlijke kapel onder den koepel, die +door twee boven elkander geplaatste rijen kolommen of pilaren gedragen +wordt. De onderste rij bestaat uit acht prachtige monolithzuilen en +vier pilaren, op wier kapiteelen de rondbogen rusten; de bovenste +rij verschilt alleen hierin van de andere, dat hier de zuilen door +pilaren vervangen worden. Rondom de portiek loopen drie trappen, +die een soort van amphitheater vormen, van waar de toeschouwers de +heilige plechtigheden kunnen gadeslaan. + +De doopkapel is, even als de dom, arm aan kunstwerken; de voornaamste +dekoratie bestaat wel in de afwisseling van wit en zwart marmer; +verder komt ook hier alles op de architektonische ordonnancie aan. + +Het voorwerp, dat in de eerste plaats de aandacht trekt, is een +groote achtkantige kuip, midden in de kapel op een voetstuk van drie +treden geplaatst. Zoowel door hare afmeting als door haar vorm voert +die doopvont ons terug naar de tijden, toen men den doop nog bij +indompeling toediende: zij heeft ruimte voor verscheidene personen +te gelijk. + +Aan vier hoeken zijn kleinere bekkens of kuipjes aangebracht, die, +naar men zegt, voor den doop van kinderen waren bestemd. De drie +treden, waarlangs men naar de doopvont opklom, en de acht vakken, +verdeeld in zestien compartimenten, zijn versierd met verschillende +ingelegde figuren van gekleurd marmer, zoo als ruiten, sterren en +andere; het midden der zestien kompartimenten wordt ingenomen door +rijk bewerkte rozen in relief. + +Verschillende nieuwere schrijvers noemen als den maker van deze +doopvont Tino di Camaino van Siena, die haar in 1312 zou hebben +vervaardigd. Maar oude dokumenten spreken alleen van eene doopvont, +welke deze kunstenaar voor den dom zou hebben gebeiteld, met +bas-reliefs, voorstellende de levensgeschiedenis van Johannes den +Dooper: een kunstwerk dat sinds lang verloren is geraakt. + +Op eenige schreden afstands van de kuip staat, geheel op zich zelven, +de marmeren predikstoel, het meesterstuk van Nicolo Pisano en de +glorie van de doopkapel. Dit beroemde kunstwerk, in 1260 voltooid, +bestaat uit een zeshoek van marmer, gedragen door negen kolommen van +geaderd marmer, porfier of oostersch graniet, waarvan sommigen op +den rug van leeuwen rusten. Allegorische figuren in hoog relief en +vooral de zes met bas-reliefs versierde vakken verhoogen de waarde +van de op zich zelve reeds schoone architektonische ordonnancie, +die door losheid en sierlijkheid uitmunt. + +Deze preekstoel in de doopkapel te Pisa is echter nog iets meer dan +het meesterstuk van een groot kunstenaar: dit monument is een datum +in de geschiedenis der beeldhouwkunst. + +In den tijd toen deze verwonderlijke monumenten van Pisa ontstonden, +was juist de beeldhouwkunst welhaast tot het laagste peil gezonken. Men +kan zich moeilijk lomper, vormeloozer, barbaarscher gewrochten +denken. Alle gevoel voor en besef van de eigenaardigheden van het +menschenbeeld schijnt verloren; de lichamen hebben eene monsterachtige +gedaante; de gelaatstrekken drukken weinig meer dan stompzinnig +idiotisme uit. Om zich hiervan te overtuigen, heeft men slechts een +blik te werpen op de grijnzende, verwrongen, schier verdierlijkte +koppen, die men in overvloed in alle kerken van Pisa kan zien, even +als op de bronzen deur van het transept van den dom, die voor het +werk van Bonanno doorgaat. + +De geheele geest van de romaansche school was niet gunstig voor de +studie der natuur. Haar streven was in de eerste plaats gericht op +het uitdrukken van abstrakte begrippen, en ook in haar vormen hield +zij zich bovenal aan geometrische figuren: regelmaat en harmonie waren +voor haar hoofdzaak. Een noodzakelijk gevolg van deze kunstopvatting +was, dat het menschenbeeld ondergeschikt bleef aan het effekt dat +een of ander deel van het monument bestemd was te weeg te brengen, +en dat de skulptuur zelve een wezenlijk onderdeel bleef van de +architektuur. Bovendien werd de getrouwe afbeelding van de in de natuur +bestaande voorwerpen verdrongen door symboliek. Een twijg met drie +bladeren aan het eind verbeeldde een boom; enkele vluchtig aangegeven +kanteelen moesten eene ommuurde stad voorstellen.--Daar kwam nog iets +bij. Juist in het laatst der elfde en het begin der twaalfde eeuw +had zich, ten gevolge vooral van de veelzins treurige en schijnbaar +hopelooze toestanden op staatkundig en maatschappelijk gebied, met +name ook in Italië, eene sombere, wanhopige levensbeschouwing van de +gemoederen der menschen meester gemaakt: eene levensbeschouwing, die +in niet geringe mate haar invloed op de Kerk en door deze op de kunst +gelden liet. Aan den ingang der kerkgebouwen grijnsden monsterachtige +leeuwen de geloovigen aan, als gereed om hen te verscheuren; +aan den voorgevel werd de blik, met schrik en huivering, geboeid +door eene gansche reeks van fantastische gedrochten, basilisken, +draken, griffioenen; overal werd de verbeelding, als door eene +benauwde nachtmerrie, gedrukt en geketend door allerlei sombere, +schrikwekkende voorstellingen. De Kerk zelve ontaardt meer en meer in +een ijzeren stelsel, eene dwingende macht, die de geesten beheerscht +en bovenal door schrik en vrees de onrustige gemoederen in bedwang +tracht te houden. + +Het zou hier de plaats zijn om te spreken van dien zeldzamen man, den +heiligen Franciscus van Assisi (1182-1226), buiten eenigen twijfel een +der grootste mannen na de apostelen, door wien niet alleen voor de Kerk +een nieuw tijdperk van verjongd en verhoogd geestelijk leven aanbrak, +maar van wien eene kracht uitging, die ook de maatschappij herschiep, +haar met een anderen, frisscheren geest, den geest der liefde en +toewijding, doordrong; den wondermachtigen man, het geheim van wiens +kracht toch in niets anders lag dan in zijne volkomen overgave aan +zijnen Heiland, in zijne grenzenlooze liefde, wel waarlijk de liefde +van Christus zelven nabij komende. Deze man oefende ook, middellijk +en door don nieuwen geest die van hem uitging, een herscheppenden +invloed uit op de kunst, en gansch niet ten onrechte worden de eerste +beginselen van de oudste italiaansche renaissance met den persoon en +het werk van Sint-Franciscus van Assisi in verband gebracht. + +Juist in den eersten tijd van het optreden van den heiligen apostel der +vrijwillige armoede, der volkomen toewijding aan het hoogste ideaal, +omstreeks 1206, werd te Apulia in Toskane een dier verwonderlijke +kunstenaars geboren, die met een enkelen sprong het einddoel +bereiken, soms zelfs voorbijstreven, en wier plaats veel meer onder +het nageslacht dan onder hunne evenouders schijnt te zijn. Nicolo +Pisano, want van hem spreken wij, is een hervormer, een wegbaner, +een schepper, de evenknie van een Brunellesco, van een Donatello +of van de gebroeders Van Eyck, de beroemde vlaamsche schilders; +een dier meesters, die zich aanstonds tot zoo ongelijkbare hoogte +verheffen, dat hunne opvolgers, gedurende verscheidene geslachten, +hen niet alleen niet kunnen overtreffen, maar zelfs niet evenaren. + +Wij kunnen hier niet breedvoerig uitweiden over het leven en de +werken van Nicolo Pisano, die in 1280 te Pisa overleed; maar niet +geheel onbeantwoord laten mogen wij de vraag, hoe die kunstenaar er +toe gekomen is om, in plaats van de wanstaltige gewrochten zijner +voorgangers, een nieuwen en zoo volkomen stijl te scheppen? Van waar +is ze hem aangekomen, die edele kunst der juiste evenredigheid, +van den harmonischen rythmus, van adel en uitdrukking; die hooge, +waarachtige kunst, waarvan het geheim sedert zoo vele eeuwen verloren +scheen te zijn gegaan? Op deze vraag moet het antwoord wel in de eerste +plaats luiden: van de studie der antieken. Die stelde hem in staat, +de beeldhouwkunst te herscheppen, zoo als de bouwmeesters van Pisa, +omstreeks twee eeuwen vroeger, het aan deze studie te danken hadden, +dat zij de architektuur konden herscheppen. De modellen der antieke +kunst ontbraken niet te Pisa, waar men er zich reeds vroeg op toelegde, +deze kostbare en roemrijke overblijfselen eener ondergegane beschaving +te verzamelen. Herhaalde malen brachten de burgers van Pisa, van +hunne verre handels- en krijgstochten, zuilen, kapiteelen en vooral +sarkophagen naar hunne vaderstad mede. + +Het is dus niet noodig te onderstellen, dat Nicolo Pisano in zuidelijk +Italië, aan het hof van Keizer Frederik II, de antieke kunst heeft +leeren kennen en zich van haar geest doordrongen: Toskane bood hem in +overvloed modellen ter bestudeering aan. Nog heden ziet men, op weinige +schreden afstands van den predikstoel in de doopkapel--het meesterstuk +van den pisaanschen beeldhouwer--de antieke bas-reliefs die hij +heeft nagevolgd: de vaas met den indischen Bacchus en den sarkophaag, +waarop de geschiedenis van Phedra en Hippolytus is voorgesteld. + +Toch zou men zich vergissen, als men meende dat Nicolo Pisano zijne +inspiratie uitsluitend aan de antieke kunst dankt. Naast verheven, +ideale figuren, zoo als de Madonna, de engelen en anderen, ziet men +van hem beelden en groepen aan het echte natuurleven, aan de meest +gewone werkelijkheid ontleend: een ram, die zich den kop krabt, +een hinnekend paard en dergelijken. Zou niet bepaaldelijk in dien +zin voor de natuur, in dat nauwgezette waar- en opnemen van de lagere +schepping, de invloed merkbaar zijn van den grooten en teederen heilige +van Assisi, die de bloemen des velds zijne zusterkens noemde, met de +vogelen en visschen verkeerde en in zijn brandend liefdehart ruimte +had voor de gansche natuur? + +Voorts heeft men in deze sporen van naturalisme misschien ook den +invloed te herkennen van den gothischen stijl. Trouwens, de gothiek +is juist de verheven uitdrukking van de nieuwe behoeften en strevingen +van de middeleeuwen in haar tweede, schoonste tijdperk. Zoo eenvoudig, +ernstig, streng de romaansche kunst met den haar kenmerkenden vollen +rondboog was, zoo los, veelzijdig, golvend, speelsch is de gothische +kunst, die tot uitgangspunt neemt den spitsboog, dat wil zeggen eene +bij uitnemendheid kunstmatige formule. In de gothiek heeft de fantazie +vrij spel en dringt allengs het koele, beredenerend en berekenend +verstand op den achtergrond; de gothische kathedralen schijnen eene +bespotting van de grondwetten der architektuur, van de beginselen +der geometrie; maar in haar ontplooit zich, naast het verhevenste +idealisme, het volle natuurleven, vaak in zijne grilligste vormen en +gestalten. De uit langen sluimer ontwaakte verbeelding schept zich een +nieuwe, schilderachtige, kleurrijke taal, overvloeiende van beelden +en symbolen, vol stoute vlucht, ideale verheffing en tevens vol humor +en geest. + +De bas-reliefs van Nicolo onderscheiden zich door de breede +behandeling, door adel en schoone ordonnancie. Men kan zich moeilijk +beeldwerken denken, die beter voegen bij hunne omgeving, bij die +verwonderlijk schoone monumenten van de pisaansche architekten van +de elfde en de twaalfde eeuw. + +Toch mogen wij niet verzuimen op eene leemte te wijzen in deze +kunst, die zich reeds bij haar eerste verschijning zoo hoog verheven +heeft. Om te beseffen, welke die leemte is, heeft men slechts een +blik te werpen op de vele beelden, die omstreeks denzelfden tijd toen +Nicolo Pisano arbeidde, in zoo menige stad van noordelijk Frankrijk +en van de zuidelijke Nederlanden werden gebeiteld, en die eene zoo +sterke tegenstelling vormen met de scheppingen van den pisaanschen +meester. Ongetwijfeld wint deze laatste het van de oude fransche +_imagiers_ en onze beeldsnijders door juistheid van compositie en +zuiverheid van lijnen; maar hij is verre hun mindere als het op de +uitdrukking van diep en innig gevoel, van het gemoedsleven aankomt. De +stijl van Nicolo, zoo als trouwens die van al zijne opvolgers, heeft +inderdaad iets droogs en kouds; de vervaardigers van de beelden in onze +kathedralen mogen inderdaad genoemd worden als waardige mededingers +van den doorluchtigen toskaanschen meester. Hun heeft echter een +Vasari ontbroken, om hun lof aan het nageslacht te verkondigen of +voor het minst hunne namen der vergetelheid te ontrukken. + + + + + +Volgens Vasari zou de eerste kampioen voor de gothische architektuur in +Italië niemand anders zijn geweest dan Nicolo Pisano. Het is bekend, +de rijkbegaafde kunstenaars van dien tijd plachten, even als die van +de latere Renaissance, zich niet tot de beoefening van eene enkele +kunst te bepalen. Nicolo Pisano muntte, even als zijn zoon Giovanni, +tegelijkertijd in de bouwkunst en in de beeldhouwkunst uit; datzelfde +gold van Arnolfo di Cambio, hun medearbeider, en van Fra Guglielmo +d'Agnello, zoowel als van de gelijktijdige romeinsche kunstenaar, +de Cosmati. Vasari stelt een groot aantal gebouwen op naam van +Nicolo, niet alleen in Toskane, maar ook te Napels, te Padua, +te Venetië. Maar indien het als zeker mag worden aangenomen, dat +Nicolaas de bouwkunst heeft uitgeoefend, zoo is het niet minder zeker, +dat geen enkel gebouw hem met eenigen grond van waarschijnlijkheid +kan worden toegeschreven. Wij hebben hier hetzelfde verschijnsel, +dat zoo menigmaal in de kunstgeschiedenis voorkomt: de faam van den +grooten meester heeft die van zijne talrijke medewerkers geheel in +de schaduw gesteld. De legende heeft in een enkelen naam den arbeid +en het streven van een geheel menschengeslacht saamgevat. + +Van den zoon van Nicolaas, Giovanni Pisano, weten wij daarentegen met +zekerheid, dat hij de schepper is van aantal hoogst belangrijke werken: +hij bouwde den voorgevel van de kathedraal van Siena, hij voltooide +de kathedraal te Prato, en van hem is ook het beroemde monument, +waarmede wij ons nu moeten bezig houden, het Campo-Santo van Pisa. + +De stichting van het Campo-Santo hangt, even als die van den dom, +samen met eene militaire expeditie der Pisanen. De kroniekschrijvers +verhalen dat de aartsbisschop Ubaldo de' Lanfranchi, aanvoerder +van het contingent, waarmede de republiek aan den derden kruistocht +(1189-1192) deelnam, op de gedachte kwam om eene groote hoeveelheid +aarde, aan den Calvariënberg ontleend, naar zijne vaderstad te laten +overbrengen. Te Pisa teruggekeerd, kocht hij een terrein nabij den dom +en richtte dat in tot begraafplaats, na het vooraf met die gewijde +aarde te hebben bedekt. Eeuwen lang hield het geloof stand, dat de +lijken, die in dezen heiligen grond werden ter aarde besteld, binnen +vier-en-twintig uren geheel waren vergaan.--Het gebouw zelf van het +Campo-Santo is veel jonger dan de begraafplaats: in 1278 begonnen, werd +de bouw in 1283 voltooid, ongeveer eene eeuw na den derden kruistocht. + +Het Campo-Santo vormt, evenwijdig met den dom en de doopkapel, +een grooten rechthoek; aan de buitenzijde bedraagt de lengte +ruim honderd-negen-en-twintig meter, bij eene breedte van ruim +vier-en-veertig meter; aan de binnenzijde is de lengte ongeveer +honderd-zeven-en-twintig en de breedte twee-en-veertig meter. De +muur heeft geene openingen, als moest dit heiligdom geheel van de +buitenwereld afgesloten blijven. De lange muur is evenwel versierd +met een reeks van blinde bogen van dezelfde orde als aan den dom, +den campanile en de doopkapel. De hoofdingang prijkt met een gothisch +baldakijn, met zes standbeelden versierd, waaronder vooral vermelding +verdient de Madonna met het Kind, van de hand van Giovanni Pisano. + +De sobere eenvoud van het uitwendige doet de schoonheid van +het inwendige te beter uitkomen. Welk eene verrassing, zoodra +ge den drempel hebt overschreden! Galerijen van niet minder dan +tien-en-een-halve el breedte; eene reeks van twee-en-zestig open +arkaden in den rijksten gothischen stijl, waardoor het volle licht in +de galerijen binnenstroomt; een open kap, die de aandacht trekt en een +uitmuntend effekt maakt; in de vakken tusschen de bogen een weergalooze +reeks van antieke beeldwerken; langs de wanden eene schilderachtige +mengeling van busten, standbeelden, marmeren groepen; op de wanden +de meest omvattende cyclus van freskoos uit de middeleeuwen en +de Renaissance, waarop eenig monument in Italië roem kan dragen; +eindelijk, op den grond tallooze grafzerken, sommigen uitgesleten, +anderen door vrome harden gerestaureerd: ziedaar het schouwspel dat +onze blikken geboeid houdt, en dat grootsch en eenig is te noemen +onder alles wat het goddelijke Italië ons kan te genieten geven. De +reisboeken geven den raad, het Campo-Santo des nachts, bij helder +maanlicht, te bezoeken; en zij hebben gelijk: om van dergelijke +visioenen het ware genot te hebben, is niet alleen eene bijzondere +gemoedsstemming, maar bijna ook een bovenaardsch licht noodig. + +Op het eerste gezicht beantwoordt het Campo-Santo van Pisa niet +aan de voorstelling, die men zich van zulk een monument maakt. Men +verwacht een grooten, ruimen doodenakker te zullen zien, door smalle +galerijen omgeven, zoo als te Milaan, te Genua, te Bologna. Maar hier +is de verhouding juist omgekeerd, en uit het oogpunt der kunst kan +men niet anders dan zich daarover verheugen. Het eigenlijke kerkhof +is buitengewoon klein:--het bestaat uit vier grasperken, met enkele +bloemen versierd en van afstand tot afstand met heesters beplant, +met vier cypressen aan de hoeken en in het midden eene zuil, door +eene rozenstruik omslingerd. De galerij of portiek daarentegen, die +dit kerkhof omgeeft is kolossaal; en Jan van Pisa, die hier toonde +een geniaal bouwmeester te zijn, heeft gewild dat die galerij +waardig zou zijn de bewaarplaats te wezen van zoo uitnemende +schatten: zij is eenvoudig en grootsch tegelijk. Het stond te +vreezen dat de eindelooze herhaling van hetzelfde motief in de +twee-en-zestig arkaden den indruk van eentonigheid zou maken. Om +dit gevaar te ontgaan, heeft de pisaansche architekt, met behoud +van den rondboog als hoofdmotief--hetgeen met het oog op den dom, +den campanile en de doopkapel onvermijdelijk was;--dien boog met den +meest gewenschten uitslag aan den spitsboog als gehuwd. Elke arkade, +door een rondboog afgesloten, heeft van boven eene zesbladerige roos, +rustende op eene middenpijler, waardoor het overige van de arkade +in twee groote vensternissen wordt verdeeld; deze vensters, die van +boven evenzeer met eene roos zijn versierd, worden op hun beurt door +kleinere pijlers weder in tweeën verdeeld; zoodat elke arkade drie +rozen, drie pijlers en vier vensteropeningen bevat: eene ordonnancie, +even rijk als harmonisch, waardoor met behoud van de regelmatigheid +tevens de noodige afwisseling verkregen wordt. + +Van eigenlijke graven, van kruisen, in 't algemeen van eigenlijke +gezegde grafteekenen, is nergens een spoor te ontdekken; in deze +ideale nekropolis worden uitsluitend gedenkteekenen toegelaten. + +Want, in spijt van zijn naam en zijne oorspronkelijke bestemming, +is het Campo-Santo veel meer het pantheon van den roem en de glorie +van Pisa, dan wel eene eigenlijke begraafplaats. De uitingen van +vurig, hartverheffend geloof, de triomfen der vaderlandsliefde, de +verheerlijking van groote mannen en groote feiten,--zij nemen hier +de eerste plaats in en dringen de zuiver persoonlijke aandoeningen en +gevoelens, den rouw der familie bij het verlies van een harer leden, +op den achtergrond. Zelfs ontvangt ge hier niet den indruk van de +ijdelheid van al het ondermaansche, van de nietigheid des levens. Niets +treurigs of sombers, met uitzondering misschien van de schilderijen, +op naam van Orcagna gesteld; niets dat aan dood en sterven doet denken; +of liever, de dooden verschijnen hier voor ons in hetgeen zij reeds +op aarde onsterfelijks hebben gewrocht, in den glans hunner groote +daden, hunner geniale scheppingen. Maar ook, welk eene verzameling +van gedenkteekenen: van het monument der gravinne Beatrix, moeder van +de beroemde gravin Mathilde, tot dat van de zangeres Catalani; van +de tombe van Keizer Hendrik VII, tot die van den schrijver Algarotti, +opgevoed voor rekening van den zuinigen Frederik II van Pruisen, of de +tombe van den geschiedschrijver Fabroni! En welk eene overstelpende, +verbijsterende verzameling van meesterstukken, van de onvergelijkelijke +collectie van grieksche en romeinsche sarkophagen, en de marmeren +vaas met den indischen Bacchus, dien Nicolo Pisano kopieerde, tot de +beeldwerken van Giovanni Pisano en de freskoos van Benozzo Gozzoli. + +Bij de beschrijving van deze haast onoverzienbare schatten en +rijkdommen volgen de reis- en handboeken doorgaans de topografische +orde en noemen de voorwerpen op, zoo als ze zich achtervolgens aan +den bezoeker voordoen. Men kan den schrijvers geen ongelijk geven: +de toeristen voor wie hunne gidsen en handleidingen bestemd zijn, +hebben bovenal haast; men moet hun dus de moeite besparen van telkens +op hunne schreden terug te keeren. Maar onze lezers weten, dat het +niet onze gewoonte is den kortsten weg te volgen, en dat wij er van +houden vrij rond te zwerven. Wij willen dit ook nu doen. Trouwens +het Campo-Santo van Pisa is niet een van die museums van den tweeden +rang, die men, met het horloge in de hand, tusschen twee treinen of +twee maaltijden kan afdoen. Is niet een belangrijk stuk italiaansche +geschiedenis, in levende beelden, op deze eerwaardige muren geschreven; +en voor zoo veel de kunst betreft, zijn deze architektonische vormen, +deze beeldwerken, deze freskoos niet als het ware de bekroning, +de hoogste uitdrukking van de oude toskaansche school? Voorwaar, de +tijd dien wij op deze gewijde plek doorbrengen, zal niet verloren zijn! + +De verzameling antieke sarkophagen en bas-reliefs in het Campo-Santo +behoort tot de twee of drie belangrijkste collectiën van dien +aard in geheel Europa: zij bevat niet minder dan honderd-zeventig +nommers en veraanschouwelijkt ons de geschiedenis der beeldhouwkunst +van haar schitterenden bloei in de tweede of derde eeuw vóór onze +jaartelling tot haar volkomen verbastering in de vijfde of zesde +eeuw. Deze sarkophagen zijn voor het meerendeel naar Pisa gebracht als +zegeteekenen na de gelukkige krijgstochten, die in den loop der elfde, +twaalfde en dertiende eeuw, door de toen zoo machtige republiek naar +noordelijk Afrika, vermoedelijk ook naar Griekenland en Klein-Azië, +werden ondernomen. Aanvankelijk dienden zij om den voorgevel van +de kathedraal te versieren; in 1297, kort na de voltooiing van het +Campo-Santo, werden zij in den buitenmuur van dat monument ingemetseld; +later bracht men ze naar de binnengalerijen over, ten einde ze van +een wissen ondergang te redden. + +Het ligt buiten mijn bestek, eene beschrijving te geven van deze +rijke verzameling, hoe belangwekkend zij ook moge zijn, zoowel +uit het oogpunt der kunst als uit dat der archeologie. Maar ik mag +onmogelijk zwijgen van de prachtige sarkophaag, vroeger bekend als +de sarkophaag van de _Jacht van Meleager_, thans als die van _Phaedra +en Hippolytus_. De grieksche beeldhouwkunst toont zich hier, aan den +vooravond van het christelijke tijdperk, in haar volle ontwikkeling: +aan de zuiverheid en den adel van het modelé paart zij eene onbeperkte +vrijheid en natuurlijkheid van beweging, en stort in iedere figuur +eene volheid van leven en bezieling, waarvan het geheim, gedurende +langen tijd, met haar scheen verloren te zijn gegaan. + +Deze sarkophaag van _Phaedra en Hippolytus_ heeft zonderlinge +lotgevallen beleefd. Na eerst het stoffelijk overschot van een +of anderen wijsgeer of wel van eene of andere _hetaire_ der oude +wereld te hebben bewaard, ontving zij, in 1076, het gebeente van +eene der machtigste en vroomste vorstinnen der middeleeuwen, van de +gravin Beatrix. In de dertiende eeuw viel haar eene nog eervoller +onderscheiding te beurt. Het aanschouwen van deze sarkophaag was +voor Nicolo Pisano eene openbaring: zij opende hem de oogen om de +heerlijkheid der antieke kunst te aanschouwen; en zoo levendig was de +indruk door dit kunstwerk op het gemoed van den pisaanschen meester +gemaakt, dat hij aan zijne Madonna van den preekstoel in de doopkapel +de gelaatstrekken gaf van de Phaedra der sarkophaag. + +Onder de middeleeuwsche beeldwerken in het Campo-Santo ten toon +gesteld, komt buiten kijf de eerste plaats toe aan den ouden preekstoel +van den dom, in 1311 door Giovanni Pisano voltooid. Zwaar beschadigd +bij den brand van 1596, moest dit kunstwerk worden weggeruimd; voor +den nieuwen preekstoel behield men in de kathedraal twee leeuwen, +die zuilen dragen, en eenige figuren van ondergeschikt belang; al +het overige werd naar het Campo-Santo gebracht. De preekstoel van +Giovanni Pisano komt in de hoofdlijnen overeen met dien, welken zijn +vader Nicolo voor de doopkapel vervaardigd had. Bij beiden rust de +marmeren stoel op zuilen, welke door leeuwen of allegorische figuren +gedragen worden; bij beiden ook verbeelden de bas-reliefs tafreelen uit +het leven van den Zaligmaker. Maar hoe verschillend is de inspiratie +bij de twee kunstenaars. + +In het werk van Nicolo Pisano bewonderden wij de breedheid van +behandeling, de distinctie, de harmonie, meer dan de levendigheid +en innigheid van uitdrukking. Wel zijn sommige trekken uit het +leven gegrepen, maar het geheel ademt nog de ernstige deftigheid, +men zou haast zeggen, het plechtige, dat der romaansche kunst eigen +is. De zorg voor den stijl wint het van het streven naar dramatisch +effect. Giovanni was een leerling van zijn vader en arbeidde langen +tijd met en onder hem. Het staat vast, dat hij een meer of minder +belangrijk aandeel had aan de uitvoering van de bas-reliefs van den +preekstoel te Siëna, van de _Kruisafneming_ in den dom te Lucca, en +van de fontein te Perugia, waarvan de architektonische kompositie werd +ontworpen door zijn beroemden florentijnschen tijdgenoot Arnolfo del +Cambio. Vooral in de beide laatste werken vindt men meer uitdrukking +en minder distinctie, meer effect en minder harmonie dan in die van +Nicolo Pisano. Bij den vader wordt de smart bedwongen en beheerscht, +bij den zoon geeft zij zich onbelemmerd lucht; bij den vader verliezen +de handelende personen nooit hunne zelfbeheersching, bij den zoon +geven zij zich geheel aan hun gevoel, aan hunne aandoeningen over, +zonder zich te bekommeren om die waardigheid en kalmte, beiden in +vreugd en smart, waarvan Nicolo het geheim van de antieke kunstenaars +schijnt te hebben afgezien. Bij den vader bekleedt de studie van de +modellen der oudheid de eerste plaats boven de studie der natuur; +bij den zoon zien wij juist het omgekeerde. Giovanni is vóór alles +realist, zoowel in het weêrgeven der vormen, als in de uitdrukking der +gewaarwordingen. Ik kan den indruk niet van mij weren, dat de studie +van de noordsche, fransche of duitsche beeldhouwers van invloed is +geweest op deze buitensporige ontplooiing van het realisme. + +Het geniale in het werk van den zoon mag ons het gemis van alle +harmonie, men zou bijna zeggen, het volkomen gebrek aan stijl, +niet doen voorbijzien. De architekt treedt ganschelijk achter den +beeldhouwer terug; hij denkt er niet aan, aan het geheel dat harmonisch +evenwicht te geven, zoo onmisbaar voor een kunstwerk, waarbij bouw- en +beeldhouwkunst moeten samenwerken. Er is hoegenaamd geene evenredigheid +tusschen de verschillende figuren: sommigen zijn reusachtig groot, +anderen bijna mikroskopisch klein, zonder dat de kunstenaar aan +een geleidelijken overgang denkt. In de afzonderlijke bas-reliefs, +gemis van ordonnantie: de plans zijn ternauwernood aangegeven; +in plaats van zich als eene fries geleidelijk te ontwikkelen, +zooals de kompositiën van Nicolo Pisano doen, geven die van zijn +zoon ons eene onzamenhangende mengeling van figuren te aanschouwen, +eene opeenstapeling van noodelooze details, een volkomen gemis van +nauwkeurigheid. De afzonderlijke figuren eindelijk kenmerken zich +door de onvolkomenheid van het modelé en door overdrijving van +expressie. De gestalten zijn misteekend, de standen en houdingen +gezocht en gedwongen, de uitdrukking buitensporig. + +Welnu! naast al deze gebreken, welke ons elk oogenblik zouden doen +twijfelen aan de bekwaamheid, of voor het minst aan de nauwgezetheid +van Giovanni Pisano, vloeit toch het werk van dezen meester over +van schoonheden van anderen aard, die de kritiek ontwapenen: van +verwonderlijk schoone gebaren en bewegingen, van openbaringen des +levens, uit het diepst des harten geweld. + +Nemen wij tot voorbeeld zijn _Kindermoord_ te Pistoja. Wij worden +verplaatst te midden van de slachting; eene moeder vlucht met haar +kind in de armen; eene andere roept in wanhoop de genade in van den +onvermurwbaren dwingeland; eene derde omsluiert zich het gelaat, om +het moordtooneel niet langer aan te zien; nog eene andere tracht haar +van schrik verstijfden zoon op te heffen; eene andere buigt zich over +haar kind om van zijn half geopende lippen den laatsten ademtocht op +te vangen. De kunstenaar geeft ons hier als het ware de moedersmart te +aanschouwen in al hare vormen en openbaringen. Zijne voorstelling is de +aangrijpende illustratie van het aandoenlijk woord van den evangelist: +"Rachel beweende hare kinderen en wilde niet vertroost worden, omdat +zij niet meer zijn." + +Niet minder aangrijpend is de _Kruisiging_. Ter linkerzijde de +Moedermaagd, die in onmacht valt; in hare nabijheid een snikkende +discipel en eene der heilige vrouwen, die met wanhopend gebaar +de handen ten hemel heft; rechts, de jongeren, die als door een +panischen schrik bevangen, haastig wegvluchten. Zoo doet dan eindelijk, +na Laokoon en Niobé, opnieuw het dramatische, pathetische element +zijne intrede in de beeldhouwkunst: toch is het niet de nog altijd +ideale, geadelde smart van Laokoon of Niobé, maar veelmeer eene +zeer alledaagsche, zeer realistische smart, die jammert en huilt en +zich in heftige gebaren uit. En tot welken prijs wordt deze triomf +gekocht! Hoe duur betalen wij de aandoening, welke dit of dat werk +van Giovanni Pisano in ons opwekt! + +De standbeelden van Jan van Pisa zijn doorgaans beter en zorgvuldiger +bewerkt dan zijne bas-reliefs, die hij, naar het schijnt, voor +een goed deel aan zijne leerlingen en helpers overliet. In het +Campo-Santo vinden wij van hem eene Madonna, die zich door zeer +gelukkige proportiën en een monumentaal karakter onderscheidt, al +kan zij de vergelijking niet doorstaan met de bewonderenswaardige +beelden der gelijktijdige fransche beeldhouwers. + + + + + +Het mausoleum van Keizer Hendrik VII van Luxemburg (1308-1313) voert +ons terug naar de woedende twisten tusschen Welfen en Ghibellijnen, +in de eerste jaren der veertiende eeuw. De Ghibellijnen--en +aan hunne spits de onsterfelijke dichter der _Divina Commedia_, +Dante,--hadden al hunne hoop gebouwd op den Keizer, die, naar zij +zich vleiden, een einde zou maken aan de rampen, door de verbitterde +partijschappen over Italië uitgestort. Aanvankelijk scheen het +krachtdadig optreden van den opvolger der Caesars de hoog gespannen +verwachtingen zijner aanhangers te rechtvaardigen. In 1311 te Milaan +verschenen, zette Hendrik zich daar de ijzeren kroon op het hoofd en +nam de meest energieke maatregelen om de welfische steden aan zijn +gezag te onderwerpen. Over Genua begaf hij zich naar Pisa, waar +hij met de grootste geestdrift ontvangen werd door de bevolking, +die hem behalve eene gift van zestigduizend gouden florijnen, eene +prachtige tent aanbood, uit kostbare stoffen geweven en met goud +en edelgesteenten versierd. Gedurende zijn verblijf te Pisa, sprak +hij den Rijksban uit over de steden Florence en Lucca, de eeuwige +vijandinnen van Pisa. Na te Rome als Keizer te zijn gekroond en met +voordeel gestreden te hebben tegen Koning Robert van Napels en zijne +bondgenooten, vestigde hij andermaal te Pisa zijn hoofdkwartier. Hij +hield zich daar bezig met het bijeenbrengen van een talrijk leger, om +daarmede het koninkrijk Napels te veroveren, toen hij, op een zijner +expedities, in 1313, bijna plotseling, te Buonconvento, nabij Siëna, +overleed. Overeenkomstig zijn laatsten wil, werd zijn lijk naar de stad +Pisa gebracht, welke hij zoozeer beminde, en in 1315 ter aarde besteld +in het mausoleum, dat de Pisaners voor hem in de kathedraal hadden +opgericht. Na herhaaldelijk te zijn verplaatst, werd dit monument in +1330 naar het Campo-Santo overgebracht, waar het sedert verbleef. + +Het mausoleum (zie bladz. 17) is het werk van een bekwaam beeldhouwer +uit de school van Siëna, Pino di Camaino, gestorven in 1339. De Keizer +is liggende afgebeeld, gekleed met de keizerlijke dalmatiek en met +de armen op de borst gevouwen. De trekken zijn scherp geteekend; het +gelaat is baardeloos, mager en hoekig, met vooruitstekend voorhoofd. Op +de voorzijde van de sarkophaag, waarop de monarch rust, zijn, onder +bogen, in hoog-relief, de beelden van de twaalf apostelen uitgehouwen; +deze figuren zijn beneden het middelmatige, zonder karakter en zonder +uitdrukking.--Het architektonisch gedeelte van het mausoleum verdient +bijzonder de aandacht, vooral omdat daaruit blijkt, hoezeer Pino di +Camaino zich, op het voetspoor van Nicolo Pisano, naar oud-romeinsche +modellen inspireerde. + +Eene zerk met het opschrift _S. Stefani de Cionis aurificis et +h. suorum_ (van heer Stefano, zoon van Cione, goudsmid, en van zijne +erven), en met een wapenschild waarop een leeuw of een wild zwijn is +afgebeeld, roept de herinnering voor onzen geest aan die uitmuntende +goudsmeden van de dertiende en de veertiende eeuw, in wier werkplaatsen +zoovele groote kunstenaars hunne eerste vorming ontvingen. + +Nevens deze kunstwerken mogen wij ook de historische herinneringen +niet over het hoofd zien. Een van de aandoenlijkste relieken, +die in het Campo-Santo bewaard worden, zijn zeker wel de beroemde +kettingen, waarmede de oude haven van Pisa kon worden afgesloten. In +1362 door de Genueezen weggenomen, werden zij vijftien jaren later +door de overwinnaars ten geschenke gegeven aan de Florentijnen, +de onverzoenlijke vijanden der Pisanen. Eeuwen lang prijkten deze +zegeteekenen in de doopkapel te Florence, tot zij in 1848, in eene +opwelling van edelmoedigheid, aan het thans volkomen onschadelijke +Pisa, de vroegere mededingster der toskaansche hoofdstad, werden +teruggegeven. In 1860 gaf Genua op haar beurt het nog ontbrekende stuk +dezer kettingen, dat nog in haar bezit gebleven was, insgelijks terug, +vijf eeuwen nadat ze waren weggevoerd. + +De school van Pisa, die in de eerste helft der middeleeuwen met +zoo rijke belofte optrad en zoo schitterenden glans verspreidde, +beantwoordde niet aan de opgewekte verwachting, maar zonk weldra +in machtelooze vergetelheid weg. De grootsche poging, door Nicolo, +Giovanni en Andrea Pisano--den beeldhouwer van de deur der doopkapel +te Florence--in de dertiende en veertiende eeuw beproefd, scheen +de krachten der school te hebben uitgeput. In de vijftiende eeuw +is zij niet meer bij machte, zich aan te sluiten aan het roemrijk +streven der Florentijnen; hoogstens vindt men nog nu en dan eenige +tombe of eenig bas-relief, dat den stempel draagt der Renaissance, +en dan nog zijn deze werken van ondergeschikte beteekenis afkomstig +van kunstenaars uit de omstreken van Florence of Carrara. + +Het marmeren borstbeeld van de beroemde Isotta, de maîtresse en daarna +de echtgenoote van Sigismond Malatesta, den tiran van Rimini, behoort +mede tot deze kategorie van kunstwerken: deze buste is allerminst +geschikt om ons een hoog denkbeeld te geven, hetzij van de schoonheid +van Isotta, hetzij van het talent des kunstenaars. Naar mijne meening, +heeft men zeer ten onrechte dit borstbeeld voor het werk van Mino da +Fiesole aangezien; de bustes van dezen florentijnschen meester zien +er heel anders uit. + +De eigenlijke Renaissance is in het Campo-Santo ter nauwernood +vertegenwoordigd. De reisgidsen maken grooten ophef van een marmeren +schild, zwak en week van bewerking, in welks midden een borstbeeld +is gebeiteld, waarin zij het portret van Michel-Angelo meenen te +herkennen. Buiten kijf hebben de gelaatstrekken eenige overeenkomst met +die van den grooten florentijnschen beeldhouwer, maar die overeenkomst +is louter toevallig en men kan daaraan hoegenaamd geen gewicht hechten. + +Wij zullen niet stilstaan bij de monumenten van later tijd, ook +al zijn daaronder van beroemde meesters, omdat men in vele andere +steden soortgelijke of nog betere werken van dezelfde kunstenaars +vinden kan. Maar wel kost het moeite, zich te onthouden van de +ontcijfering dier tallooze grafschriften, welke de herinnering +bewaren aan meer of minder beroemde mannen en vrouwen uit schier +alle deelen der wereld, wier stoffelijk overschot hier ter ruste is +gelegd. Hoevele dooden, wier geschiedenis men zoo gaarne kennen zou: +edele burgers van het stille Pisa, doorluchtige vreemdelingen, die eene +schuilplaats zijn komen zoeken aan de oevers van den Arno. Welk eene +machtige bekoring hebben zij, die half uitgewischte wapenschilden, die +welhaast onleesbaar geworden grafschriften, die elk een menschenleven +verbergen. Wie zal het geheim van al deze dooden ontsluieren; wie geeft +ons eene levensbeschrijving van alle bewoners van het Campo-Santo? Het +ontbreekt te Pisa niet aan ledigen tijd; is er niemand onder hare +burgers, die zich aan deze schoone en vrome taak wijden wil? + + + +IV + + +Het is gewoonte, de freskoos waarmede het Campo-Santo te Pisa is +versierd, en meer bepaaldelijk de beroemde _Triomf van den Dood_ en +het _Laatste Oordeel_ te beschouwen als het werk van Orcagna. Toch is +het volstrekt niet bewezen, dat deze muurschilderingen inderdaad van +dien meester zijn. Maar al zijn ze niet van hem zelven, zeer stellig +zijn ze in zijn geest en zijne manier ontworpen en mogen ze hem in +alle opzichten waardig worden genoemd. + +Het Campo-Santo was bij uitnemendheid geschikt om de historieschilders +als uit te lokken. In geheel Italië is geen tweede gebouw te vinden, +dat beter beantwoordt aan de eischen der monumentale kunst: aan +de ééne zijde uitgestrekte muurvlakken, aan de andere groote open +bogen, waardoor het licht met stroomen binnendringt, en tusschen de +galerijen het stille stemmige grasveld. Reeds vroeg, reeds tegen het +einde der dertiende eeuw, begonnen de Pisanen zich bezig te houden +met de dekoratie van deze groote muren; deze reuzenarbeid werd, met +herhaalde onderbreking, voortgezet tot het einde van de vijftiende +eeuw. Toen Benozzo Gozzoli de laatste hand legde aan de freskoos van +het Campo-Santo, waren er omstreeks twee eeuwen verloopen sedert het +eerste schilderwerk in het grootsche monument was aangebracht. + +Behalve Orcagna, heeft men ook langen tijd de namen van Giotto +en Buffalmacco met de freskoos van het Campo-Santo verbonden. Ten +onrechte. De _Geschiedenis van Job_ vooral, die men bepaaldelijk voor +het werk van Giotto hield, wordt thans algemeen toegeschreven aan +een zekeren Francesco da Volterra, die deze fresko eerst omstreeks +1370 vervaardigde. + +Wijden wij in de eerste plaats onze aandacht aan de muurschilderingen, +die terecht of ten onrechte den naam van Orcagna dragen. + +De beroemdste daarvan is wel de _Triomf van den Dood_. Deze kolossale +kompositie, waarin de kunstenaar, naar het oppervlakkig schijnt, +de allereerste grondregelen van eenheid van plaats en handeling met +voeten getreden heeft, splitst zich in vijf tafereelen, die op het +eerste gezicht geheel op zich zelven staan, hoewel ze allen binnen +dezelfde omlijsting zijn besloten. Links, op den voorgrond, ziet +men de klassieke illustratie van de in de middeleeuwen zoo populaire +sproke _Van de drie dooden en de drie levenden_.--Een schitterende +ruiterstoet--edellieden en edelvrouwen, rijk uitgedost, met valken op +de hand en vergezeld van bedienden te voet en van jachthonden--keert +van de jacht terug. Eensklaps wordt de aandacht van het gezelschap +getrokken door een afschuwelijk schouwspel: vlak voor de paarden staan +drie open doodkisten: in de eerste ligt een nog in zijne kleederen +gewikkeld lijk; in de tweede, een lijk dat reeds in gevorderden +staat van ontbinding verkeert; in de derde, een geraamte.--Door +een zonderling toeval is het goud van de kroon, die op het hoofd +van een dezer lijken was geplaatst, verdwenen; men onderscheidt nog +slechts nauwelijk den omtrek, als het ware de schaduw, de schim der +kroon. Tusschen en over deze afzichtelijke overblijfselen kruipen +en schuifelen slangen, waarvan sommigen den kop dreigend tegen de +bezoekers opheffen, terwijl anderen de vlucht nemen. + +Bij de ruiters zelven strijden nieuwsgierigheid en walging om den +voorrang: over den hals hunner paarden gebogen, aanschouwen zij deze +zoo welsprekende getuigen van de ijdelheid van al het ondermaansche, +en geven daarbij lucht aan de meest verschillende aandoeningen. De een +houdt zich den neus dicht, een gebaar dat tegenwoordig misschien als +triviaal zou worden veroordeeld, maar waartegen de naturalisten van +de veertiende eeuw--te beginnen met Giotto in zijne _Opwekking van +Lazarus_--niet opzagen. Een ander, met de wang op de hand rustende, +schijnt in droeve overpeinzing verzonken; een derde keert zich naar +zijne vrienden en wijst hun met de hand de doodkisten, hun tevens zijne +opmerkingen mededeelende. De redelooze dieren deelen de gewaarwordingen +van hunne meesters; een der paarden, met gerekten hals en gebogen kop, +snuift hinnekend de lijklucht op; een ander wendt zich, angstig en +verschrikt, om; een derde steigert; de honden leggen door niet minder +levendige gebaren en bewegingen, hun onrust of hunne nieuwsgierigheid +aan den dag. + +Aan de andere zijde der doodkisten, aan den voet van een steil rotspad, +staat een hermiet, die met een lange rol in de hand, de bezoekers +tot boete en bekeering maant. Deze kluizenaar vormt als het ware +den overgang tusschen den ruiterstoet en andere hermieten, die hunne +woning hebben gevestigd op den berg op den achtergrond, waar zij zich, +ver van het rumoer en de ijdele beslommeringen der wereld, met hun +vreedzamen eenvoudigen arbeid bezighouden: de een melkt eene geit of +eene hinde; een ander leest; een derde, op krukken leunende, luistert +toe. Wij hebben hier weêr een van die ongelukkige rotslandschappen, +zonder diepte, verschiet of horizon, zooals men die bij de eerste +nog ongeoefende landschapschilders vindt. + +Rechts, mede op den voorgrond, verdringt zich een groep rampzaligen, +die te vergeefs den Dood om verlossing smeeken. In deze groep heeft de +kunstenaar ons het menschelijk lijden in zijne afzichtelijkste vormen +te aanschouwen gegeven: het is eene terugstootende verzameling van +verminkten die over den grond kruipen, van verlamden en kreupelen, +van blinden, van lieden zonder handen of armen, met geschonden of +verwrongen ledematen.... Dergelijke voorstellingen hebben niets meer +met de kunst gemeen; zelfs uit het oogpunt van stichting en vermaning +is hare waarde voor het minst twijfelachtig. + +Roepen deze ongelukkigen vergeefs den Dood in, anderen, door wie zijne +komst niet verlangd werd, zijn als zijne slachtoffers gevallen. Voor +de groep der rampzaligen is de grond bezaaid met lijken; mannen en +vrouwen, voor het meerendeel rijk gekleed, liggen in bonte wanorde +door elkander uitgestrekt; hunne zielen, in de gedaante van naakte +kindertjes, ontsnappen aan hun mond;--zooals men weet, is deze +symbolische voorstelling bij sommige scholen in zwang gebleven tot in +het begin der zestiende eeuw. De demonische monsters, die boven deze +ongelukkige zielen zweven en haar trachten te grijpen om ze ter helle +te voeren, zijn meer leelijk dan wel verschrikkelijk; hunne lichamen +bestaan ook hier uit de samenvoeging van ledematen van verschillende +dieren: vleermuisvlerken, gieren- of leeuwenklauwen en dergelijken. + +Naast deze demonen, naast deze tooneelen van schrik en jammer, heeft +de kunstenaar een geheel ander tafreel geplaatst, eene bekoorlijke +idylle vol zoete poëzie. Onder den lommer van bloeiende oranjeboomen +zit een gezelschap bijeen van aanzienlijke heeren en jonge vrouwen; +eenigen spelen op muziekinstrumenten, anderen praten of wandelen. Twee +hunner houden een valk op de hand, als in de kapel der Spanjaarden +te Florence, dat heiligdom van de schilderkunst der veertiende eeuw; +een der dames heeft een windhond op den schoot. Boven hunne hoofden +zweven twee amors (of doodsgeniussen?) even als op de _Galathea_ +van Rafaël.--Deze idylle, naast de _Triomf van den Dood_, herinnert +onwillekeurig aan de inleiding van den _Decamerone_ van Boccaccio. Men +meent de jonge edellieden en edelvrouwen voor zich te zien, die, op +de heerlijke heuvelen van Fiesole, in veiligheid aan hun vernuft den +teugel vieren en elkander vermaken met de vroolijkste vertellingen, +terwijl de stad aan hunne voeten door de vreeselijke plaag, de pest +van 1348, wordt geteisterd. Het contrast is even aangrijpend.--De +Dood zelf, die boven de groepen zweeft, is hier voorgesteld onder de +gedaante eener krachtige, bejaarde vrouw met loshangende hairen en +vleermuisvleugelen, die met beide handen een geweldige zeis opheft. + +Ondanks de gegronde aanmerkingen, die men op de techniek en de +uitvoering maken kan, blijft de _Triomf van den Dood_ een van die +buitengewone, veelomvattende scheppingen, welke de kritiek ontwapenen +en waarop de gewone regelen der traditioneele schoolsche aesthetiek +niet van toepassing kunnen zijn. Ongetwijfeld is de kunstenaar de +taal, waarin hij tot ons spreekt, nog maar onvolkomen meester, +maar desniettemin weet hij zijne gedachte op zoo treffende, +aangrijpende wijze uit te drukken, en is hetgeen hij zegt van zoo +overwegend gewicht, dat zijn werk een onuitwischbaren indruk maakt +en onweerstaanbaar boeit en aantrekt. + +Een tegenhanger, of misschien juister eene aanvulling van het +zooeven beschreven tafreel, is de _Hel_, die aan Nardo, den broeder +van Orcagna, wordt toegeschreven. De voorstelling herinnert sterk aan +Dante, hoewel de schilder zich hier tegenover den dichter meer vrijheid +heeft veroorloofd dan de kunstenaar, aan wiens penseel wij de _Hel_ in +de kerk van Santa-Maria Novella te Florence te danken hebben. Ook hier +is de hel voorgesteld als de doorsnede van een berg, waarin evenwijdig +loopende rotslagen de verschillende soorten van zondaars van elkander +scheiden; in het midden bevindt zich Satan, wiens kolossale gestalte +de gansche hoogte van den berg inneemt. De folteringen der verdoemden +zijn met de grootste nauwkeurigheid voorgesteld; de veelvuldigheid +der martelingen is inderdaad verbazend; wij zullen ons evenwel niet +ophouden met eene beschrijving dezer afgrijselijkheden, waarvan men +zich zonder moeite een denkbeeld maken kan. + +_Het Laatste Oordeel_ maakt met de _Hel_ eigenlijk een geheel uit. Dit +tafreel doet in dramatische kracht niet voor de _Triomf van den Dood_ +onder, en wint het door innerlijke eenheid van kompositie. In de +hoogte, naast elkander, tronen, omgeven door langwerpige aureolen, +Christus als rechter en de Madonna; nevens hen zitten de twaalf +apostelen, boven wier hoofden engelen met de werktuigen der Passie +zweven. Aan de voeten van Christus en de Madonna staat, op eene wolk, +de aartsengel, die in de beide uitgestrekte handen de uitspraken van +den rechter houdt: de veroordeeling en de vrijspraak. Twee engelen +nevens hem blazen op de bazuinen des gerichts, die de dooden oproepen +uit de graven; andere engelen spoeden zich naar beneden om het +vonnis uit te voeren. Daar staan, ter rechter- en ter linkerzijde, +twee talrijke groepen: die der uitverkorenen en die der verdoemden, +welke laatsten in den wijd geopenden vlammenden muil der hel worden +gedreven. Nog nimmer na Giotto had de schilderkunst op zoo echt +dramatische aangrijpende wijze de aandoeningen van blijdschap, +verrukking, zaligheid aan de eene, van schrik, wanhoop, wroeging aan +de andere, weten uit te drukken. Welk eene ontroerende beteekenis +ligt er in het gebaar van dien engel, aan de voeten van den aartsengel +neergeknield, die door medelijden, schrik en ontroering aangegrepen, +maar tevens beseffende wie hier vonnist, met eerbied de hand op den +mond legt.--Hoe teeder en vol erbarmen is het beeld der Lieve-Vrouwe, +der Genaderijke, die zoo gaarne allen redden zou.--Hoe ontzaglijk +en indrukwekkend is de figuur van den Christus, die de doorboorde +rechterhand opheft en met de linker op de wonde in de zijde wijst: +dat beroemde gebaar, dat Michel Angelo voor den geest mag hebben +gezweefd, toen hij zijn Christus van het _Laatste Oordeel_ in de +Sixtijnsche kapel schiep. + +De thans volgende tafreelen, de _Geschiedenis van Job_ en de +_Geschiedenis van Sint-Renier_, zijn van de hand van Antonio Veneziano +(1386-1387), Francesco da Volterra (sedert 1370) en Andrea da Firenze +(1377). + +De achterwand is bedekt met freskoos, voorstellende de _Hemelvaart_, +de _Opstanding_, de _Kruisiging_. Deze freskoos, die bovendien door +twee grafmonumenten gebroken worden, zijn beneden het middelmatige; +de teekening is slecht en de vervaardigers hadden blijkbaar geen +besef van de eischen der dekoratieve kunst. + + + + + +Het was in het jaar 1469, dat de Pisaners aan Benozzo Gozzoli de +voltooiing opdroegen der muurschilderingen van dit monumentale kerkhof, +waar gedurende honderdvijftig jaren de beroemdste beeldhouwers en +schilders van Italië, de meesters der scholen van Pisa, Florence en +Siëna, proeven van hun talent hadden achtergelaten. + +Aan Benozzo werd de wand tegenover den ingang aangewezen. Men +mag gerust zeggen, dat geen enkel kunstenaar van de Renaissance +eene opdracht ontving, die hem zoo gunstige gelegenheid gaf tot +ontplooiing van zijn talent: een ongebroken muurvlak, eene uitmuntende +belichting en overvloedige ruimte voor den beschouwer. Zelfs +Rafaël in het Vatikaan was minder goed bedeeld: hij moest rekening +houden met invallend licht en schaduw, met deuren en vensters en +andere hinderpalen van dien aard.--Daarbij moest Benozzo verhalen +illustreeren, die boven alle andere geschikt waren om zijne geestdrift +en deelneming te wekken: die naïeve pittoreske verhalen van het +Oude Testament, waarin de epos en de idylle elkander afwisselen, +en die voor een schilder van zijn aanleg eene onuitputtelijke bron +zijn. Hij behoefde niet te leeren, te vermanen of te stichten: hij +had slechts te vertellen en te boeien. + +De komposities van Benozzo Gozzoli zijn niet minder dan een-en-twintig +in getal. Ongelukkig zijn vele daarvan bijna geheel te gronde +gegaan, en moet men die leeren kennen uit oude gravuren, met name +uit de reusachtige platen, in 1811 door Lasinio uitgegeven. Tijdens +mijn bezoek in 1882, was men bezig ze allen met koud water af te +wasschen, om ze zoodoende van stof te reinigen, zonder de schilderij +te beschadigen. Deze bewerking, waardoor de kleuren weer worden +opgefrischt, verdient de voorkeur boven elke restauratie. + +Daar verscheidene vakken drie of vier afzonderlijke tafereelen +bevatten, moet ik mij tot eene opsomming van de voornaamste onderwerpen +bepalen: _Noachs Dronkenschap_;--_De Toren van Babel_.--_De aanbidding +der Wijzen_, en daaronder _Maria Boodschap_.--_Abraham en Loth in +Egypte_.--_Abrahams Overwinning_.--_Abraham en Hagar_.--_Verwoesting +van Sodom_.--_Abrahams Offerande_.--_Eliezer en Rebecca_.--_Geboorte +van Ezau en Jacob_.--_De geschiedenis van Jacob_.--_De geschiedenis +van Joseph_.--_De geschiedenis van Mozes_.--_De Inneming van +Jericho_.--_David en Goliath_.--_De Koningin van Scheba bij +Salomo_.--Men ziet, het is eene geheele wereld, die wij hier voor +ons hebben. + +Onuitputtelijk in waarheid is de rijkdom van fantasie, vernuft, +frissche opgewektheid, door Benozzo ten toon gespreid bij het +scheppen van dezen cyclus van tafereelen, zoo omvangrijk als geen +ander kunstenaar der vijftiende eeuw heeft voortgebracht. In de eerste +plaats behandelt hij de traditie met de grootst mogelijke vrijheid: +in plaats van zich te bepalen tot de traditioneele voorstellingen, +put hij met volle handen uit den rijken schat van het Oude Testament: +krijgshaftige daden, romantische avonturen, de bekoorlijkheden van +het herdersleven boeien hem in gelijke mate. De hoogere beteekenis, de +mystieke profetische zin van de tooneelen uit het leven der aartsvaders +laat hem onverschillig; wat hem aantrekt is de bloot menschelijke +zijde, het pikante, oorspronkelijke, naïeve; de treffende episoden, de +levende natuur. De italiaansche schilderkunst van de vijftiende eeuw +heeft geen schitterender, rijker, belangwekkender schepping geleverd +dan deze kolossale fresko, die nergens eenig spoor van inspanning +verraadt, maar overal even frisch, even bezield en boeiend is. + +Het ligt natuurlijk niet in mijn plan, al deze freskoos van het +Campo-Santo in bijzonderheden te gaan beschrijven: zij zijn eene wereld +op zich zelve. Als geheel genomen, kan men ze in twee groote groepen +verdeelen: zij die eene architektonische omlijsting hebben, en zij +waarvan een landschap den achtergrond vormt; de eersten worden als +het ware gedragen door de groote lijnen der gebouwen en munten in den +regel uit door schoone ordonnantie; de anderen zijn meer verbrokkeld, +met talrijke episoden, maar missen eenheid van voorstelling. Wat +ordonnantie aangaat, moet ik opmerken dat ook door Benozzo de wet der +eenheid van handeling voortdurend geschonden wordt, waarvan wanorde en +verwarring het onvermijdelijk gevolg zijn. Op hetzelfde tafreel zien +wij bijvoorbeeld David den steen naar Goliath slingerende, David het +hoofd van Goliath af houwende, en David het hoofd van den reus aan +Saul brengende. En die drie verschillende tooneelen zijn niet alleen +niet van elkander gescheiden, maar zij zijn ook niet boven elkander +geplaatst: zij zijn zoodanig door elkander gewikkeld, dat het eene +niet naast, maar achter het andere is geplaatst. + +Bepalen wij ons eerst bij _Noachs Dronkenschap_. Het is de levendige, +vroolijke voorstelling van een wijnoogst in de bloeiende omstreken +van Florence. Mannen en vrouwen plukken druiven en dragen ze in volle +manden naar de perskuip, waar een man met bloote beenen de vruchten +treedt. Voorts verschillende groepen: een hond, die tegen twee kleine +op den grond zittende kinderen blaft; Noach met twee kinderen, waarvan +hij het eene de hand op het hoofdje legt, terwijl het andere, bang +voor den hond, zich tegen hem aandrukt. In het midden der schilderij +zien wij wederom Noach, die een met wijn gevulden kelk in beide handen +houdt; naast hem gaat eene vrouw met een schenkkan.--Eindelijk, links, +ligt de patriarch, schier geheel ontkleed, door den wijn bevangen, op +den grond uitgestrekt; Cham bespot hem, terwijl een der andere zonen +zich gereed maakt een kleed over den bewustelooze uit te spreiden. Eene +der omstaande vrouwen bedekt zich het gelaat met de hand, maar zoo, +dat zij tusschen de vingers heen kan gluren: eene ondeugendheid die +aan Boccaccio herinnert. + +In den _Torenbouw van Babel_ zien wij aan de eene zijde, op den +achtergrond, een rijk, heuvelachtig landschap met rivieren, boomen, +villa's, geheel het karakter dragende van de omstreken van Florence; +aan de andere, de schitterende stad _Babylonia_, met haar torens, +koepels en paleizen, met haar fantastische architektuur: eene +verschijning uit de Duizend-en-een-Nacht.--In het midden, eene menigte +werklieden, opperlieden, metselaars, steenhouwers, kalk bereidende +en aandragende, steenblokken ophijschende en plaatsende. Allen zijn +druk in de weer, om het groote werk te helpen voltooien. En welk een +overvloed van schilderachtige motieven; welke natuurlijke, bevallige +standen en houdingen; welk eene juistheid van teekening en rijkdom van +vinding! Aan de beide uiteinden, rechts en links van de werklieden, +vertoont zich eene andere, deftiger groep: ernstige grijsaards, edele, +smaakvol gekleede jongelingen en knapen, deels naar de werklieden +ziende, deels met elkander pratende. In het midden staat, ook door +zijne rijzige gestalte kenbaar, de koning, op wiens bevel de groote +toren wordt gebouwd; hij geeft den werklieden bevelen; maar boven +hem vertoont zich, in een nimbus, door engelen gedragen en omstuwd, +het beeld van God den Vader, die nederkomt om te aanschouwen wat de +menschen hebben gewrocht, en zoo straks hun werk verstoren zal: van +welk naderend gericht echter niemand in de talrijke schare blijkbaar +eenig vermoeden heeft. + +Waarin ligt nu eigenlijk het geheim der betoovering, die deze +kunstenaar op ons uitoefent? Ik behoef wel niet te zeggen, dat van +lokale kleur of historische waarheid--voor zoover daaraan bij deze +voorstellingen gedacht kan worden,--in de verste verte geen sprake +is. Niet alleen dat het landschap en de gebouwen een zuiver toskaansch +karakter dragen, zelfs nog waar ze, zooals bij den _Torenbouw_, +louter fantastisch zijn; maar ook de personen zijn, voor verreweg +het meerendeel, in de kleederdracht van Florence in de vijftiende +eeuw. Maar daarin ligt juist het aantrekkelijke: de traditie is maar +een vorm, iets uitwendigs en bijkomends: in het wezen der zaak heeft +Benozzo ons het beeld geteekend van zijn eigen tijd en omgeving. Het +zijn tooneelen, gegrepen uit het toskaansche leven in de tweede helft +der vijftiende eeuw, weergegeven met al de fantasie, al het vernuft, +al den gloed en de _verve_ van een uitnemend kunstenaar, wiens +dichterlijk genie hem eene eerste plaats verzekert onder de groote +meesters der Renaissance, al heeft hij in eigenlijken zin geene school +gesticht.--Hij stierf te Pisa, in 1498, en rust in de gewijde aarde +van dat Campo-Santo, dat aan hem zijn schoonsten tooi te danken heeft. + + + +V + + +Van Pisa sprekende, gaat het niet aan te zwijgen van een der beroemdste +monumenten van deze stad: ik bedoel den Campanile of wijd vermaarden +scheeven toren. Met den bouw van dien toren werd een begin gemaakt in +1174; het werk was eerst in 1233 voltooid. Men noemt twee bouwmeesters: +den een een Italiaan, Bonannus, den ander een vreemdeling, Wilhelm +van Innsbrück; sommigen voegen daar nog aan toe Johannes Ennipontano, +mede een Duitscher, en Thomas van Pisa. + +In Frankrijk, Duitschland en België hebben de architekten het zich +bijna altijd tot regel gesteld om den toren met de kerk te verbinden, +en door de vereeniging van die beiden een schoon en schilderachtig +geheel te scheppen. Hoe uitnemend zij daarin geslaagd zijn, bewijzen +een aantal onzer kathedralen. In Italië daarentegen--misschien +door de nawerking van antieke ideeën en traditiën--scheidt men zeer +dikwijls den toren, den campanile, van de kerk, en behandelt beiden +als zelfstandige gebouwen. Dit is het geval te Pisa, te Ravenna, +te Florence en op een aantal andere plaatsen. + +Hoe vele toeristen hebben, bij het aanschouwen van den campanile van +Pisa, een gevoel van teleurstelling ondervonden! Zoo tallooze malen +hadden zij dat monument afgebeeld gezien: in plaat, in albast, in kurk, +in karton, zelfs in chocolade, dat het gezicht van de werkelijkheid hen +doorgaans tegenvalt. In den vollen zin des woords teert Pisa sedert +eeuwen op dit architektonisch kunststukje, waaraan echter het toeval +meer deel heeft dan de wetenschap. Ik haast mij er bij te voegen, +dat het origineel zoo eenvoudig, zoo eerwaardig, zoo indrukwekkend +is, dat aanstonds alle herinnering aan die kinderachtige namaaksels +wordt uitgewischt. + +Ik zal hier niet de bijzonderheden herhalen, die men in alle +handboeken en reisgidsen lezen kan; ik wil liever trachten den indruk +te beschrijven, dien dit monument, eene onvergankelijke uittarting +van de eerste grondregelen der statika, op ons maakt. + +De acht rijen arkaden boven elkander volgen op elkaâr met strenge +geometrische regelmatigheid. De zuilen zijn, althans in het onderste +gedeelte, niet uit één stuk, maar uit twee, soms uit drie of vier +fragmenten samengesteld. Mits de verschillende blokken gelijk zijn, +bestaat daartegen geen bezwaar; anders wordt het wanneer men op een +monolith, die vijf-zesden van de hoogte der zuil inneemt, een niet +daarbij passend stuk heeft geplakt. Ook op de wijze der verbinding +van de kapiteelen met de architraaf kan met grond aanmerking worden +gemaakt. De versiering is uiterst sober: slechts enkele bas-reliefs +verdienen een oogenblik de aandacht. + +De helling bedraagt ongeveer vier meter en valt zeer sterk in het oog, +zelfs al let men alleen op de benedenverdieping. De half met water +gevulde gracht, die den voet des torens omringt, is aan den kant waar +de campanile overhangt omstreeks een el dieper dan aan de andere zijde. + +Men heeft lang en breed geredekaveld en getwist over de oorzaak van +deze zonderlinge afwijking van de loodlijn: is dat met opzet gedaan +of heeft men hier alleen met het toeval te doen? Men is tegenwoordig +vrij algemeen van meening, dat de basis van den toren gedurende den +bouw gelijkmatig is verzakt, en dat de architekten op dit hellend +vlak hebben voortgebouwd. Reeds ter hoogte van elf meters boven den +grond bemerkt men, dat eene helling van ettelijke duimen den toren +naar de zuidzijde moest doen overhangen. Het eerste gewelf was toen +gesloten, en het verdient wel opmerking, dat men zoo weinig bedacht +is geweest op verdere verzakking van het gebouw, dat een spuier, +waardoor het water van deze eerste verdieping moest worden afgevoerd, +is aangebracht op het punt hetwelk nu het hoogst is gelegen. + +Een fraai klokkenspel, uit zeven klokken bestaande, hangt in dezen +zonderlingen toren. De oudste dezer klokken, de _Giustizia_, met +het jaartal 1262 en den naam van den gieter Locterinus van Pisa, is +afkomstig uit den _Torre del Giudice_; deze klok werd vroeger geluid, +wanneer misdadigers ter terechtstelling werden gevoerd. + +Het uitzicht van het plat van den toren is beroemd. Aan de eene zijde, +naar den kant van Lucca, ziet men de Apennijnen; aan de andere de +grenzenlooze, blauwe oppervlakte der zee, waaruit, ter rechterhand, +als een alleenstaande berg, het eilandje Gorgona oprijst; wendt men +zich links, dan bespeurt men achtervolgens Capraja en, bij zeer +helder weer, aan den horizon Korsika; eindelijk het eiland Elba, +waarvan slechts een punt van achter den Monte-Nero, ten zuiden van +Livorno, komt uitkijken. De bodem van geheel de omringende vlakte is +zoo effen, dat men in deze kom nog de oude bedding van een inham der +zee herkent. Langs het strand teekenen zich de donkere bosschen der +hoeve van San-Rossore af. + + + + + +Een te weinig bekend gebouw, en dat toch wel de aandacht verdient, +is de _Opera del Duomo_: wij zouden zeggen, de directiekeet van +den dom. Het huis is op zich zelf zeer eenvoudig, zoo als aan een +dergelijk gebouw past:--het bestaat uit eene beneden- en eene vrij +lage bovenverdieping, heeft eene langwerpige gedaante en vensters +in den stijl der dertiende eeuw. De grootsche monumenten in de +onmiddellijke nabijheid stellen het nog meer in de schaduw. Maar +bij het binnentreden wordt onze aandacht dadelijk getrokken door +eene monumentale inscriptie, vergezeld van het wapen van Frankrijk, +het beeld van de Madonna en van een persoon in knielende houding; +wij leeren uit dit opschrift, in statig latijn, dat op den vijftienden +November 1495 de Koning van Frankrijk onverwacht in dit huis verscheen +om er den avondmaaltijd te gebruiken.--Gedurende zijn verblijf te +Pisa woonde Karel VIII in het paleis der Medici, op het Lungarno.--Een +koninklijke gast meer of minder beteekent op zich zelf niet zoo heel +veel, waar het een historische plek geldt als het Domplein te Pisa; +maar de verschijning van Karel VIII was voor de geschiedenis dezer +stad van zeer bijzonder gewicht: zij gaf het sein tot den opstand +tegen de gehate florentijnsche overheersching. De inscriptie, die de +herinnering aan het koninklijk souper bewaart, noemt Karel VIII den +grondlegger der pisaansche vrijheden en vergelijkt zijne edelmoedigheid +met die van Alexander de Groote. + +Bezien wij nu even de _Opera del Duomo_, afgescheiden van die +historische herinnering. De aanblik van de benedenverdieping is +niet uitlokkend; er heerscht een volkomen en toch volstrekt niet +schilderachtige wanorde; de kleedkamer der kanunniken grenst aan de +_Scuola di musica_ en aan het _Magazzino della cera_ (kaarsenmagazijn); +een en ander bedorven door restauraties, die getuigenis afleggen van +een bij uitnemendheid slechten smaak. Maar wij willen hierbij niet +stilstaan. Grassi, de schrijver der _Descrizione storica ed. artistica +di Pisa_, in 1836-37 uitgegeven, spreekt met veel ophef van de +schilderijen in het gebouw: het gewelf van de benedenverdieping, +beschilderd door G. Stefano Maruscelli; het portret van een +heilige, door Salvator Rosa; eene Madonna, van Perino del Vaga; een +Sint-Nicolaas van Bari, door Curradi; twee Apostelen, van Sogliano; +een Sint-Antonius van Padua en een Sint-Philippus Neri, van Piero +da Cortona; en wat al niet meer! Bij al deze min of meer banale, in +meerdere of mindere mate gerestaureerde schilderijen zullen wij ons +niet ophouden, evenmin als bij de Madonna's en de Christusbeelden +uit de middeneeuwen, die in de vertrekken van de eerste verdieping +zijn ten toon gesteld; genoegzaam allen missen dat onuitsprekelijke, +dien vonk van het genie, die alleen dergelijke voorwerpen van devotie +tot kunstwerken stempelt. Daarentegen veroorloof ik mij de aandacht +der eventueele bezoekers te vestigen op enkele fragmenten, waarvan de +reisgidsen geene melding maken, en wel in de eerste plaats op eene +fresko, voorstellende een jong meisje in een blauw kleed, met eene +korf vol vruchten op het hoofd: eene schilderij vol aantrekkelijkheid +en waarin ik de hand van Benozzo Gozzoli meen te herkennen. Van waar +is dit fragment afkomstig en wanneer is het hierheen gebracht? Men +zegt mij, dat dit brokstuk omstreeks vijftien jaar geleden uit de +_Stanza della Fraternità_ is weggebroken. + +Deze zaal op de bovenverdieping, waar Karel VIII heeft gesoupeerd, +heeft nog haar oude houten zoldering, op zware balken rustende, die +vroeger met schilderwerk waren versierd. De _al fresco_ geschilderde +rand herinnert aan de omlijstingen van Benozzo Gozzoli in het +Campo-Santo: het is hetzelfde lofwerk en dezelfde kinderfiguren +(_putti_), die medaillons houden. Zou de beroemde florentijnsche +meester, in de laatste jaren zijns levens, zich met de versiering +dezer zaal hebben onledig gehouden? + +Verder ziet men boven eene deur eene inscriptie, vermeldende dat Keizer +Karel IV en Koning Karel VIII in dat vertrek hebben geslapen. De +aanhef van dit opschrift is inderdaad karakteristiek: _somno et +quieti sacrum_, aan den slaap en de rust gewijd. Is het niet, of de +stad Pisa zich zelve in die drie woorden had willen teekenen? + + + +VI + + +Wanneer men de edele meesterwerken, op het Domplein naast elkaar +geschaard, heeft bestudeerd, kost het eenige moeite om ook aan de +andere bezienswaardigheden van Pisa, een twintigtal kerken, voor +het meerendeel van hooge oudheid, een half dozijn paleizen, vooral +belangrijk door hunne historische herinneringen, de noodige aandacht +te wijden. Maar als nauwgezette _cicerone_ rust op mij de taak, +om monumenten te beschrijven, die trouwens in eene andere stad eene +eervolle plaats zouden bekleeden. Doch laat ons vooraf een blik werpen +op de stad zelve, die sedert vijf-en-twintig of dertig eeuwen het +tooneel is geweest van zoo vele worstelingen en groote ondernemingen, +van zoo schitterende glorie en zoo diepe vernedering. + +Pisa heeft niet alleen sedert de oudheid, maar ook sedert de +middeleeuwen eene ingrijpende verandering ondergaan. Overal zijn de +oude wallen, met welker aanleg in 1152 een aanvang werd gemaakt, +gesloopt en vervangen door gemetselde muren, ongeveer acht meter +hoog, zonder grachten of glacis, soms zelfs door trottoirs omzoomd; +slechts de kanteelen--natuurlijk parade-kanteelen--geven aan die +muren nog eenigermate zeker karakter. Geen oneffenheden van terrein; +geene rijzing of daling; slechts nu en dan een vervallen bolwerk. Van +de twintig poorten der oude stad zijn er nog maar zes over, die +veeleer den naam van barrières verdienen.--Slechts in een of twee +wijken, waaronder de Via del Borgo met de aangrenzende straten, kan +men zich nog eene voorstelling maken, hoe de stad er vroeger moet +hebben uitgezien. Eenige bogen op zware steenen pijlers rustende, een +weinig kleur, een weinigje leven, een echo, eene flauwe afschaduwing +van de fiere middeleeuwsche republiek:--is dat niet voldoende om +de belangstelling op te wekken van den reiziger, wien het nog om +iets meer te te doen is dan hetgeen de aandacht trekt onzer moderne +toeristen? Eene andere straat, die op de markt uitkomt en evenzeer +door arkaden is omzoomd, geeft ons een echt zuidelijk schouwspel te +genieten: daar zien wij eene bonte mengeling van kreupele wagentjes +en karren, van magere kippen, van donkere sombere krotten, uitkomende +op een plein, stralende in zonnegloed; voorts prachtige groenten met +haar rijk kleurenmozaïek; bewonderenswaardige koppen en krachtvolle +typen, zeer vaak gehuld in onbeschrijfelijke en toch meestal pittoreske +lompen. Rechts en links straatjes, die voor de donkerste, smalste en +bochtigste steegjes van Genua, Venetië en Napels niet onder behoeven +te doen. + +Maar dit gezicht duurt niet lang: op een gegeven oogenblik verandert +de Via del Borgo in eene breede, fatsoenlijke, moderne straat, zonder +kleur of karakter. + +Doch de hedendaagsche stedenbedervers mogen doen wat zij willen: hier, +evenals te Rome, dat ook sedert de laatste jaren niet alleen ontwijd, +maar op de schandelijkste, onverantwoordelijkste wijze geschonden +en bedorven wordt;--ook hier, op dezen klassieken grond, komt toch +de oude tijd telkens weêr te voorschijn om de moderne knoeiers te +beschamen. In de Via del Monte ziet men aan de benedenverdieping van +een gewoon huis twee granieten zuilen, getuigen van het verleden, +met prachtig gebeeldhouwde kapiteelen: het eene versierd met eene +Flora ter halver lijve en twee Victoria's; het andere met een Jupiter, +insgelijks ter halver lijve, en ook met twee Victoria's. Te Rome zou de +stelling van deze zuilen, waarvan de kapiteelen hoogstens anderhalve +el boven den beganen grond verheven zijn, het bewijs leveren, dat +de bodem verhoogd is; hier, in de nabijheid van den Arno, zou eene +dergelijke onderstelling gewaagd zijn. + +Voor het overige bestaat de stad uit vrij breede straten, voor het +meerendeel zonder trottoirs, en naar toskaansche wijze met zerken +geplaveid. De zware plompe huizen zijn doorgaans geel gepleisterd, +met groene blinden; zij hebben iets slaperigs in hun voorkomen; er is +niets wat een bepaalden blijvenden indruk maakt en de herinnering aan +bepaalde huizen in de gedachte prent, noch opschriften, noch datums, +noch wapenschilden. Er zijn weinige winkels, en die weinigen maken +nog eene vrij armoedige vertooning; het aantal voorbijgangers is zeer +gering; het gras tiert dan ook welig in de straten, waarvan sommigen +tot weide zouden kunnen dienen, en onder dat opzicht op die rivieren +van Toskane gelijken, waarvan de droge bedding in den zomer en den +herfst geheel begroeid is. + +Die stilte, die droomerige rust, dat plechtig zwijgen, moge eene +aanbeveling te meer zijn in de schatting der vele kranken, die in +Pisa, behalve de zegeningen van een zacht en aangenaam klimaat, ook +rust en verkwikking komen zoeken; voor de gewone reizigers heeft deze +doodsche stilte al spoedig iets verschrikkelijks, en het duurt niet +lang of zij beginnen zich in deze als uitgestorven stad schromelijk +te vervelen. Het is inderdaad niet zonder beteekenis, dat Pisa op +een kerkhof, als op haar schoonste monument, roem draagt. Zij zelve +is eene stad der dooden! + +Hoe is het gekomen, dat eene vroeger en gedurende vele eeuwen zoo +energieke, zoo ondernemende, vurige, steeds tot krachtig handelen +vaardige, naar roem en glorie dorstende stad aldus haar karakter heeft +kunnen verloochenen en in dommelende sluimering wegzinken? Op het +eerste gezicht zou men geneigd zijn, dit raadselachtige verschijnsel +toe te schrijven aan de overmacht van het uit zijn aard weinig +rumoerige, aan den rustigen sleur gewende administratieve en +bureaukratische element. En inderdaad, in spijt van eene voor eene +italiaansche stad vrij talrijke joodsche kolonie--reeds in de vorige +eeuw telde men te Pisa zes- à zevenhonderd Joden,--treden handel +en nijverheid geheel op den achtergrond voor het zeer talrijke +ambtenaarspersoneel, dat in deze hoofdstad van eene prefectuur +eene hoofdrol speelt.--Vooreerst heeft men de prefectuur met al +wat daaraan verbonden is; dan de burgerlijke rechtbank met negen +rechters, een kanselier en vier leden van het parket; voorts het hof +van assises en de pretuur, met den onmisbaren nasleep van advokaten, +ten getale van drie-en-zestig, waarvan sommigen echter te Volterra of +in de omstreken wonen; van procureurs (_procuratori_), ten getale van +vier-en-zestig; van _causidici_ (zes) en van notarissen (vijftien). Een +tweede groep bestaat uit de ambtenaren der domeinen, der registratie, +der hypotheken, van het kadaster, van de belastingen.--Dan komt +in aanmerking de Universiteit, met haar zestig hoogleeraren en +een twintigtal ambtenaren van verschillenden rang; vervolgens het +personeel van het lyceum, van de normaalschool, van het seminarie, +van het weeshuis, van de gasthuizen en andere liefdadige gestichten +en inrichtingen. Het aantal leden der reguliere en wereldlijke +geestelijkheid bedraagt ruim vijfhonderd:--in 1852 telde men +vijfhonderd een-en-dertig geestelijke broeders en zusters, en na +de opheffing der kloosters is--zoo als zich liet verwachten--dit +aantal aanmerkelijk geklommen.--Ondanks de spreekwoordelijke +gezondheid van het klimaat, vindt men in Pisa omstreeks honderd +personen, die de verschillende takken der geneeskunst uitoefenen: +negen-en-veertig dokters en chirurgijns, twee oogartsen, veertien +apothekers, vijftien veeartsen en vier-en-twintig vroedvrouwen. Voeg +daarbij het militaire element, en ge zult moeten toegeven, dat het +aantal niet handeldrijvende, niet produceerende personen--zooals de +technische term luidt--bij uitnemendheid groot is. Kon men nu nog +maar zeggen, dat de intellektueele werkzaamheid het gemis van handel +en industrie vergoedde, dan zou er grond zijn om van winst te gewagen +en met blijdschap te roemen: maar ook dit kan niet geacht worden het +geval te zijn; in deze akademiestad zijn er maar vier boekhandelaars; +ook worden er geen jaarboeken of archieven uitgegeven, zooals in vele +andere italiaansche steden; de lokale monografiën zelfs zijn zeldzaam: +men teert nog altijd op de oude werken van Morrona en Grassi. Ook +op geestelijk gebied is de oogst van goede tarwe jammerlijk schraal; +het onkruid wordt vertegenwoordigd door zes dagbladen, of eigenlijk +door vijf, want het zesde, de _Araldico_, is een genealogisch en +heraldiek tijdschrift, waarvan nu en dan eene aflevering verschijnt. + +De oorzaken van dit treurig verval liggen dieper en dagteekenen +van vroeger. Pisa is, wij wezen er reeds vroeger op, het lot +wedervaren, dat ook anderen handelsrepublieken van vroeger en later +tijd wedervaren is: de buitengewone machtsontwikkeling, waaraan de +natuurlijke grondslag van evenredig grondgebied en bevolking ontbrak, +dwong tot bovenmatige inspanning, tot overspanning van alle beschikbare +krachten. Dit duurde een tijd, een vrij langen tijd zelfs, maar op die +overspanning moest noodzakelijk uitputting volgen; en na de laatste +wanhopige worsteling met Florence, was de kracht van Pisa niet slechts +gebroken, maar vernietigd. Sismondi, de bekende geschiedschrijver van +de italiaansche republieken, heeft zeer treffend gezegd: "Ondanks +haar verval was Pisa eene veel volkrijker, veel aanzienlijker stad +dan Urbino, dan Rimini, dan Pesaro; maar eenmaal aan de Florentijnen +onderworpen, heeft Pisa geen enkelen man meer voortgebracht, +die in de litteratuur of de politiek van beteekenis is geweest; +terwijl elk der kleine hoven van Frederik van Montefeltro te Urbino, +van Sigismond Malatesta te Rimini, van Alexander Sforza te Pesaro, +een vereenigingspunt was van wijsgeeren, geleerden en letterkundigen." + + + +VII + + +Doch deze historische herinneringen, welke wij niet mochten +voorbijgaan, daar zij ons de verklaring geven van de treurige +transformatie der roemruchtige republiek, moeten ons evenwel niet +doen vergeten, dat nog verschillende monumenten op de beide oevers +van den Arno onze aandacht vragen. Hervatten wij dus onze wandeling. + +De meeste andere kerken op den rechteroever hebben dezelfde bouworde +als de kathedraal; het is hetzelfde stelsel van bogen en blinde bogen, +dat daar met zoo schitterend gevolg was toegepast; en ook dezelfde +afwisseling van wit en zwart marmer. Tot deze kategorie behooren +San-Paolo all' Orto, San-Pierino, Santa-Maria in Borgo en nog anderen. + +In de kerk van Sinte-Catharina (dertiende eeuw), waarvan de monnik +Fra Guglielmo als bouwmeester wordt genoemd, paart zich de pisaansche +traditie met de vormen der gothiek. De voorgevel van wit marmer, als +naar gewoonte, met eenige lagen van zwart marmer, geeft ons in het +benedenste gedeelte de gewone bekende rondbogen te aanschouwen; de +eerste verdieping bestaat uit klavervormige bogen op zuilen rustende, +waarvan de kapiteelen met de onvermijdelijke marmeren koppen zijn +getooid. De bovenste, spits toeloopende verdieping heeft hetzelfde +stelsel van bogen. + +Het inwendige, hoewel zeer eenvoudig--het bestaat uit een enkel +schip, zonder kapellen en met open bekapping--en in de zestiende +en de zeventiende eeuw sterk veranderd en verhaspeld, bevat enkele +belangwekkende kunstwerken. In de eerste plaats de graftombe van den +aartsbisschop Santarelli (gestorven in 1342), van de hand van Nino +Pisano, den zoon van Andrea Pisano. Het monument getuigt van veel +smaak; behalve de zoo bevallige gedraaide zuiltjes, vinden wij ook hier +het grootsche, indrukwekkende motief der engelen, die het voorhangsel +oplichten, waarachter het lijk van den prelaat rust.--Twee gekleurde +beelden op een der altaren, de Madonna en de aartsengel Gabriël, +beiden zeer goed van stijl, verraden de hand van denzelfden meester. + +Veel meer bekend en beroemd is de schilderij van Francesco Traini +(omstreeks 1340), in de nabijheid van den preekstoel, waarop, naar men +zegt, de heilige Thomas van Aquino het evangelie heeft verkondigd. Deze +schilderij verbeeldt de _Overwinning van Sint-Thomas van Aquino_. In +het midden, op eene zwevende wolk, zit de heilige, levensgroot; +op hem dalen lichtstralen, deels rechtstreeks van Christus zelven, +die hoog boven hem in heerlijkheid troont, deels van Mozes, Paulus +en de vier Evangelisten, die, eenigszins lager geplaatst, het licht +dat zij van den Heiland ontvangen weder op hem uitstralen; maar ook +van ter zijde ontvangt hij licht uit de geopende boeken die Plato +en Aristoteles hem voorhouden. Sint-Thomas zelf zendt op zijne beurt +uit zijn geopend boek weêr stralen uit op zijne jongeren; een dezer +stralen treft met vernielend vuur het boek dat Averroës, die in het +midden der jongeren verwonnen op den grond ligt, in de hand houdt. De +beroemdste denker en wijsgeer der katholieke middeleeuwen is dus hier +voorgesteld als het vereenigingspunt en de middelaar van goddelijke +en menschelijke wijsheid, die de dwaling en de leugen overwint. + + + + + +De Piazza dei Cavalieri, wel te verstaan van de ridders der +Sint-Stefanusorde, is het eenige plein in deze eeuwenoude stad, +hetwelk aan de Renaissance herinnert, en wel aan de Renaissance in den +tijd van haar verval. Ondanks haar eenvoud, maakt de façade van het +voormalige paleis der orde, de Carovana--tusschen 1561 en 1564 door +Vasari gebouwd--een monumentalen indruk, met haar vooruitspringend +dak, haar wapenborden aan de hoeken, haar nissen met de borstbeelden +van de eerste zes grootmeesters, haar _sgraffiti_ eindelijk, die zoo +bij uitnemendheid bevallige dekoratieve schilderingen, waarvan nog +slechts flauw herkenbare sporen zijn overgebleven. In de aangrenzende +kerk ziet men eenige tropheeën, door de ridders van Sint-Stefanus op +de Turken veroverd. + +De militaire orde van Sint-Stefanus (paus en martelaar) werd in +1516 door Cosmo I ingesteld, om de kusten van Toskane te verdedigen +tegen de invallen en strooptochten der zeeroovers. Als in bijna +alle dergelijke orden, bestonden de leden voor het meerendeel uit +adellijke personen; hoewel de orde ook een geestelijk karakter droeg, +was het celibaat echter niet verplicht. Hare geschiedenis is zeker +vrij wat minder rijk aan schitterende daden dan die der beroemde, +doorluchtige orde van Malta, maar toch onderhield zij nog tot +omstreeks het midden der vorige eeuw twee gewapende fregatten. Deze +jongst geborene onder de geestelijke orden onderscheidde zich al +spoedig door haar rijkdom;--toen de fransche regeering in 1809 de +orde ophief, bedroeg de waarde harer bezittingen omstreeks tien +millioen gulden. In het midden der vorige eeuw bestond de orde +of _religione_ van Sint-Stefanus, behalve uit den grootmeester, +uit een groot-connetable, een groot-prior, een groot-kanselier, een +groot-conservator en een groot-tresorier. Om de drie jaren werd een +algemeen-kapittel gehouden. Meer dan achttienhonderd personen, zoowel +in Italië als elders, droegen toen den titel en het kruis der orde; +het plechtgewaad der ridders bestond uit een zwarten rok met een groot +achtpuntig kruis van roode kleur bestikt, uit een geëmailleerd gouden +kruis, in het midden versierd met het borstbeeld van Sint-Stefanus, +en uit een rood lint.--De orde, die in 1809 was opgeheven, werd in +1817 hersteld, om in 1859 nogmaals te verdwijnen. + +Voor de Carovana staat het standbeeld van Cosmo I, den stichter +der orde, in volle wapenrusting, blootshoofds, met een mantel over +de schouders, den rechtervoet gesteund op een dolfijn. Zeker ten +onrechte, heeft men in dit monument het werk willen zien van Jan van +Boulogne.--Op hetzelfde plein, ter plaatse waar nu het zonderlinge +paleis _dell' Orologio_ staat, verrees vroeger de beruchte _Torre +della Fame_, de Hongertoren, de toren waar Ugolino della Gherardesca +met zijne zonen den hongerdood stierf. Deze toren werd reeds in 1568 +afgebroken, om plaats te maken voor de gebouwen der Sint-Stefanusorde; +maar de herinnering aan de vreeselijke gebeurtenis is vereeuwigd door +het aangrijpende verhaal van Dante. + + + + + +De Universiteit is, in de Via San-Frediano, gevestigd in een ruim, +maar onaanzienlijk gebouw. Door het voorportaal komt men op een +kloosterhof uit den tijd der Renaissance, omgeven door eene dubbele +galerij, waarvan de eerste verdieping met zuilen is versierd, op +welke onmiddellijk het dak rust. Aan drie zijden ziet men het wapen +der Medici; aan de vierde is een opschrift, dat den roem vermeldt +van Victor Emanuel. + +De Universiteit of de _Sapienza_ is de voornaamste inrichting van +dien aard in Toskane. In de twaalfde eeuw gesticht, in 1343 door Paus +Clemens VI gereorganiseerd, in 1472 door Lorenzo il Magnifico hersteld, +moest de _Sapienza_, overeenkomstig de eigenlijke gedachte der Medici +en hunner opvolgers, de intellektueele werkzaamheid der burgers +van Pisa opwekken en aanvuren, en hun, in ruil voor de vrijheid, +wetenschap en poëzie bieden. + +In onze dagen bekleedt meer dan één der professoren een hoogen rang +in de wetenschappelijke wereld. Eén naam vooral trof mij, die van den +heer Enea Piccolomini, een lid der doorluchtige familie uit Siëna en +waardige handhaver en erfgenaam der traditiën van dien Æneas Sylvius +Piccolomini, die, na zich een wijd vermaarden naam te hebben verworven +onder de humanisten van zijn tijd, als Pius II, van 1458 tot 1464 +den pauselijken stoel bekleedde en als opperpriester zich niet minder +beroemd maakte. De heer Enea Piccolomini, die in Duitschland gestudeerd +heeft, houdt college in het grieksch. Ook de heer Michele Amari, +de eerwaarde deken der italiaansche oriëntalisten, woonde te Pisa. + +Het akademisch onderwijs draagt overigens tegenwoordig een sterk +professioneel karakter en ook te Pisa dreigt de vroegere universitaire +vorming op den achtergrond te wijken voor de technische opleiding tot +een of ander vak. Hier moeten wijsbegeerte en hoogere wetenschap zeer +zeker onderdoen voor de veel lager gestelde praktische eischen van den +modernen tijd; daar zijn afzonderlijke leerstoelen voor de opleiding +tot notaris, voor ingenieurs, voor wetenschappelijken landbouw, +voor veeartsenijkunde. Op een totaal van vijfhonderd-zes-en-negentig +studenten, vond men er in 1882 dan ook maar zeven-en-twintig, die +zich aan wijsbegeerte en letteren wijdden. In de rechten studeerden er +niet minder dan tweehonderd-negen-en-twintig; en wanneer men bedenkt, +dat ook in Italië, evenals elders, de wetgevende vergaderingen voor +een zeer groot deel uit advokaten zijn saamgesteld, is het dan te +verwonderen, dat er heden ten dage zoo slecht geregeerd wordt en de +parlementen op niets zoozeer gelijken als op debatteerende politieke +clubs? + +De door Napoleon I gestichte _Academia delle belle arti_ ziet er al +even weinig monumentaal uit als de Universiteit. Ook hier zeer kleine +vertrekken--ik tel er acht--met gesloten luiken. De schilderijen zijn +niet genommerd, en het geheele voorkomen der collectie getuigt niet van +de belangstelling der pisaansche overheid in kunstaangelegenheden: +trouwens met de verzameling in het Campo-Santo is dit evenzeer +het geval. Doch dat daargelaten: wij hebben in de eerste plaats +met de collectie zelve te doen. Het aantal schilderijen op gouden +grond--_campi dorati_--is zeer groot: afbeeldingen van Christus, de +Madonna, heiligen uit de byzantijnsche school, uit die van Cimabue +en Giotto. De belangrijkste stukken zijn wel de fragmenten van een +altaarstuk van Simone di Martino (1320) en de heilige Dominicus van +Traini (1345). Benozzo Gozzoli en Domenico Ghirlandajo zijn door +enkele echte maar onbeduidende schilderijen vertegenwoordigd: over +het algemeen is de verzameling schier beneden het middelmatige. + +De linkeroever, die veel minder bevolkt is dan de rechter, is ook +armer aan monumenten, aan herinneringen. Toch is het juist aan +deze zijde, dat de stad zich schijnt te willen uitbreiden; ik vind +hier een zeker aantal nieuwe huizen, ongetwijfeld bestemd voor de +vreemdelingen, wier aantal steeds te Pisa klimt; in de vorige eeuw +waren het de Russen, thans zijn het voornamelijk de Engelschen, die, +trouw aan hunne eerbiedwaardige gewoonte, niet hebben verzuimd eene +anglikaansche kapel te bouwen. + +De Ponte di Mezzo, de middelste brug, waarop wij de Arno overgaan, +is geheel van marmer en werd in 1660 onder de regeering van den +groothertog Ferdinand II herbouwd. Een der eerste monumenten, die +wij aan de overzijde der rivier vinden, is het Palazzo del Comune, +op het Lungarno Gambacorti (naam van eene beroemde pisaansche familie +uit de middeleeuwen); het gemeentepaleis bevat het Municipio (de +bureaux der stedelijke regeering) en het Reale-Archivio di Stato +(het koninklijk staats-archief). Dit laatste is geborgen in een +tiental gewelfde zalen, die met veel talent naar antieken smaak zijn +gedecoreerd. De verzameling bevat zeventienduizend perkamenten en +dertigduizend kartons of _filze_. Niet alleen de geschiedenis van +Pisa of van Italië, maar die van geheel Europa gedurende de eerste +helft der middeleeuwen, is ten deele in deze bestoven, eerwaardige +dokumenten beschreven, die de namen dragen van Richard Leeuwenhart, +Frederik Barbarossa en een aantal andere beroemde vorsten. + +Als wij op het Lungarno komen zien wij al spoedig het bevalligste +van alle monumenten van Pisa, de kerk Santa-Maria della Spina of +Santa-Maria del Pontenovo; eene kerk in miniatuur, bijna eene kapel, +ik zou haast zeggen een heiligen, schrijn, vlak tegen de borstwering +der rivier aangebouwd. Eenige jaren geleden heeft men de kerk steen +voor steen afgebroken en vervolgens boven de bedding van den Arno +weder opgebouwd. Dit juweel, omstreeks 1325 gemaakt, en bestemd om een +doorn uit de kroon des Zaligmakers te herbergen, is in den zuiversten +gothischen stijl ontworpen, en maakt daardoor in deze omgeving een +zeer verrassenden indruk. De harmonische evenmaat, de rijke tooi van +wit en zwart marmer, de torentjes, de pinnakels, de standbeelden, +doen u de kleinheid van het gebouwtje vergeten. De buitengevel, aan +de zijde der kaai, prijkt met de standbeelden der twaalf apostelen; +van binnen komt aan de beeldhouwkunst de eereplaats toe. Men vindt +hier vier beelden van de hand van Nino, den zoon van Andrea Pisano: +twee Madonna's, Sint-Jan de Dooper en Sint-Petrus. Als ware hij zich +zijner tekortkomingen als beeldhouwer bewust, heeft Nino de kleur te +hulp geroepen; trouwens de polychromie is veel langer in zwang gebleven +dan men doorgaans meent; de grootste meesters der vijftiende eeuw, +te beginnen met Donatello, kleurden steeds hunne beelden. + +Meer aandacht verdienen hier de zes bas-reliefs met de zinnebeeldige +voorstelling van de zeven hoofddeugden (de Hoop en het Geloof zijn +in hetzelfde vak vereenigd). Met uitzondering van de vrij plompe +engelenbeeldjes, die de omlijsting vormen, onderscheiden deze +beeldwerken zich door vastheid en breedheid van behandeling, door +prachtige draperieën en treffende juistheid van uitdrukking. Zij +dagteekenen uit de dertiende eeuw en zijn van de hand van den +Florentijn Andrea, vermoedelijk Andrea Ferucci van Fiesole, die in +1526 overleed. + +Onze wandeling vervolgende, komen wij aan eene indrukwekkende basiliek, +in de nabijheid van den stadsmuur, op een plein waar het gras welig +groeit. Dat is de kerk van San-Paolo a Ripa d'Arno. De voorgevel is +geheel in denzelfden stijl, dien wij reeds leerden kennen als eigen aan +de school van Pisa en komt volkomen overeen met dien van de kathedraal, +maar op eenigszins kleiner schaal. Het is dan ook onnoodig van die +façade eene nadere beschrijving te geven. Vermelden wij slechts, +aan den hoofdingang, een bas-relief met de Madonna, nog geheel in +byzantijnschen stijl: het hoofd met den mantel bedekt en de handen +opgeheven. Het inwendige, hoog en smal, bestaat uit drie schepen +en een transept met spitsbogen bovenzuilen. Overal afwisseling van +zwart en wit marmer, monolithzuilen en grijnzende maskers op de +kapiteelen. Eene zeldzaamheid te Pisa is, op een der zuilen, een +fresko uit de veertiende eeuw, voorstellende een apostel; misschien +een overblijfsel der freskoos van Buffalmacco of Simone Martini, +die vroeger deze kerk versierden. + + + + + +En hiermede neem ik afscheid van Pisa. Mij ontbreekt de moed om de +omstreken te bezoeken; de beroemde hoeve en het bosch van San-Rosore +met de in Italië inheemsch geworden dromedarissen; de basiliek van +San-Pietro in Grado; de Certosa, de Baden. Vermoeid en gedrukt door +de grootsche herinneringen van het verleden en het doodsch verval van +heden; bewogen door medelijden met zoo diepe vernedering, en tevens +vervuld van dankbaarheid voor de groote en schitterende diensten, +weleer aan de zaak der beschaving bewezen, toen het overige Europa nog +in barbaarschheid verzonken lag; bovenal vervuld met de herinneringen +aan het Campo-Santo, gevoelde ik behoefte aan ontspanning in andere +omgeving, minder ernstig en grootsch, maar vroolijker en vooral meer +tintelend van leven. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Pisa, by Unknown + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PISA *** + +***** This file should be named 13902-8.txt or 13902-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/3/9/0/13902/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders +Team, with special thanks to Carlo Traverso + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + |