initial commit of ebook 13902HEADmain

46 files changed, 12751 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/13902-0.txt b/13902-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..e1d11c4
--- /dev/null
+++ b/13902-0.txt
@@ -0,0 +1,2323 @@
+*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13902 ***
+
+PISA
+
+
+I
+
+
+De reiziger, die nog de oude, goede, meer en meer in onbruik gerakende
+gewoonte volgt om, zoo al niet van Marseille, dan toch voor het minst
+van Nice, per rijtuig den onvergelijkelijken weg van de Corniche
+te volgen en alzoo in Italië door te dringen, ontvangt eigenlijk
+eerst te Pisa den vollen indruk van de heerlijkheid der italiaansche
+kunst. Wel heeft hij te Genua, behalve de wonderbare schoonheid van het
+landschap, ook den rijkdom en de pracht bewonderd van enkele kerken
+en paleizen, maar te vergeefs zou hij hier zoeken naar dat hoogere
+ideaal, dat, in Toskane geboren, van daar uit een herscheppenden
+invloed op de beschaving van geheel Europa heeft uitgeoefend. Men
+gevoelt zich eenigszins vreemd, gedesoriënteerd, te midden van deze
+woelige handeldrijvende bevolking, in deze stad van kooplieden, wier
+verleden nu juist niet altijd getuigt van vurige vaderlandsliefde of
+van buitengewone geestelijke gaven. Des te dieper en treffender is de
+indruk, dien Pisa, de oude mededingster van Genua, op het gemoed maakt:
+eene mededingster, die wel wat stoffelijken voorspoed en welvaart
+aangaat zeer verre voor de rijke koopstad moet onderdoen, maar die ook
+nog in haar verval de kroon blijft dragen van onvergankelijke glorie,
+op hooger dan stoffelijk gebied verworven. Eene drukke koopstad, met
+haar havens en dokken, haar beurs, haar kantoren en haar handelsgewoel,
+kunnen wij genoeg zien, en wie zich daardoor aangetrokken gevoelt,
+behoeft niet verre te reizen; laat ons het betere deel kiezen en in
+stillen eerbied, als ter pelgrimage, opgaan naar het schier vergeten
+en verlaten, het als uitgestorven Pisa.
+
+Ik ben nu eenmaal een geboren vijand van dien modernen vorm van
+dienstbaarheid, bekend onder den naam van een rondreisbillet; om
+naar Pisa te gaan, volg ik dan ook niet den gewonen weg per spoor
+over Nice, Ventimiglia, Savona en Genua; ik kom niet van het noorden,
+maar van het oosten: van Lucca, waar ik een alleraangenaamsten tijd
+heb doorgebracht, ga ik naar Pisa. De reis, ook al is de trein
+geen sneltrein, duurt niet lang: omstreeks een uur. De weg biedt
+natuurlijk niet de onophoudelijke verrassingen, de tooverachtige
+schoonheden aan van den spoorweg langs de zee, maar hij heeft toch
+ook zijne eigenaardige schoonheid, en ergert u althans niet door eene
+eindelooze aaneenschakeling van tunnels, die telkens en telkens het
+feërieke landschap aan uw oog onttrekken. De streek, waardoor onze
+spoortrein loopt, is buitengewoon vruchtbaar en doorsneden door een
+aantal beken en wateringen, die ook hier, even als in Lombardije, de
+ontwikkeling eener weelderige flora begunstigen. Overal, waarheen ge
+ook de blikken wendt, ziet ge wingerden en vruchtboomen, die huizen
+en dorpen aan uw gezicht onttrekken. Nabij San-Giuliano, het laatste
+van de drie stations tusschen Lucca en Pisa, verrijzen kale bergen,
+die de weelderige, overstelpende vruchtbaarheid van de vlakte nog
+te sterker doen uitkomen; weldra slinken en verdwijnen die bergen;
+ge ziet aan alle zijden nog slechts de wijde effen vlakte, die u als
+het ware toeroept, dat de zee niet verre is. Maar nauwelijks hebt ge
+het beeld van dit landschap in u opgenomen, of daar verrijzen voor
+uw oog oude gekanteelde muren en vlak daarachter witte en zwarte
+monumenten van een eigenaardig karakter. De locomotief laat haar
+gillend gefluit hooren; de trein rolt ratelend onder een glazen
+galerij; wij zijn ter plaatse onzer bestemming.
+
+Wij nemen plaats in den omnibus van het hotel, die ons binnen weinige
+minuten op de kaai langs den Arno brengt. Welk een prachtige aanblik:
+de kaai beschrijft op dit punt eene groote, schilderachtige kromming:
+de geel of bruin gepleisterde huizen met hunne groene zonneblinden--of
+liever de paleizen, want al deze gebouwen dragen een monumentaal
+karakter;--scharen zich in statige, majestueuse rij langs den oever
+der rivier, die, vreemd genoeg! ten boorde hare bedding vult en hare
+vuil gele wateren tegen de pijlers der bruggen spatten en breken
+doet. De breede voetpaden, de hooge borstweringen langs de rivier met
+de daarop van afstand tot afstand geplaatste lantaarns, de bruggen
+van prachtige gehouwen steenen of ook van marmer: alles draagt er toe
+bij om u dien indruk van grootschheid, orde en regelmaat te geven,
+dien de voornaamste steden van Toskane aan de Medici te danken hebben.
+
+Pisa heeft de gedaante van een vierhoek, door den Arno in twee
+ongelijke helften verdeeld: den rechteroever met het Domplein en de
+voornaamste kerken; den veel minder bevolkten linkeroever met het
+paleis Gambalunga, het bevallige mikroskopische kerkje van Santa-Maria
+della Spina en de kerk San-Paolo a Ripa-d'Arno.
+
+Wij houden ons vooreerst op den rechteroever en richten onze schreden
+in de eerste plaats naar het Domplein; maar alvorens deze wandeling
+te beginnen, mogen wij niet verzuimen, althans in hoofdtrekken, de
+geschiedenis mede te deelen van eene stad, die in Italië eene zoo
+groote rol gespeeld en eene zoo voorname plaats heeft ingenomen.
+
+
+
+
+
+De oorsprong van Pisa verliest zich in den nacht der tijden. Wel
+mag men op goede gronden twijfelen aan de juistheid der beweringen
+van den schrijver van de _Nuova Guida di Pisa_, in 1882 uitgegeven,
+dat de stad hare stichting zou te danken hebben aan Pelops, dat zij
+reeds voor den vloed van Deukalion bestond en door den wijzen Nestor
+werd vergroot; maar zeker is het, dat zij eene der twaalf bondssteden
+van Etrurië was, aan de samenvloeiing gelegen van den Serchio en den
+Arno, die tegenwoordig van elkander gescheiden loopen. In het jaar
+182 voor Christus werd de stad eene romeinsche kolonie en ontving
+zij eene latijnsche bevolking; Augustus schonk haar den naam van
+Colonia Julia Pisana en, wat meer beteekende, municipale rechten;
+zij bezat destijds eene goede haven, Portus Pisanus. Na den ondergang
+van het westersch-romeinsche rijk behoorde Pisa tot het lombardische
+koninkrijk Italië, dat door Karel den Groote werd veroverd en later
+met het Duitsche rijk verbonden. De Arno was destijds tot Pisa
+voor groote schepen bevaarbaar: de stad was dus als het ware eene
+zeehaven en reeds vroeg legden haar burgers zich op scheepvaart en
+handel toe. Bereids in 980 leverden de Pisanen aan keizer Otto II ten
+krijg toegeruste schepen voor zijne expeditie naar zuidelijk Italië;
+en sedert het begin van de elfde eeuw voerden zij, met goed gevolg,
+ter zee een bijna rusteloozen oorlog tegen de Sarraceenen, wien zij
+in 1022 Sardinië ontnamen, die zij in 1030 in Afrika overvielen en in
+1063 bij Palermo versloegen. Met de uitbreiding dezer maritieme macht
+ging natuurlijk eene snelle ontwikkeling van handel en verkeer gepaard;
+de stad wemelde van vreemde kooplieden; zij was eene der hoofdmarkten
+van Italië, en de rijkdom harer burgers werd ten spreekwoord. Het
+handelswetboek van Pisa, ten jare 1078 uitgevaardigd, werd de type
+voor de wetgeving van alle middeleeuwsche handelsrepublieken. De
+Pisanen stichtten kantoren en faktorijën in Griekenland, in Egypte, in
+Klein-Azië, in Fenicië, te Tripoli, te Constantinopel, te Antiochië, te
+Tyrus. Aan den eersten kruistocht nam Pisa met honderd-twintig schepen
+deel, en hare kooplieden verwierven in de syrische handelssteden
+belangrijke vrijheden en privilegiën, waaronder dat van eigen
+rechtspleging. Nog steeds wies haar voorspoed en macht. In 1114
+verzekert zij zich, door de verovering van de Balearische-eilanden,
+de heerschappij over het westelijk gedeelte van de Middellandsche-zee;
+Corsika en Elba zijn haar onderdanig; zij is oppermachtig langs alle
+kusten van de Levant, van Afrika en Italië, waar haar kooplieden
+hun kantoren en agenten hebben, waar haar krijgslieden het ontzag
+handhaven van haar roemruchtigen naam. In 1136 verovert zij Amalfi,
+en voert van daar, als de schoonste tropee, het handschrift mede
+van de Pandecten van Justinianus; haar vloten voeren haar dien schat
+aan van grieksche en romeinsche beeldwerken, die nog heden de roem
+is van haar Campo-Santo. De voortdurende aanraking met de volken van
+het Oosten, niet het minst met de Arabieren, werkt krachtig mede tot
+ontwikkeling van eigen gaven en vermogens, tot den edelen wedstrijd
+op geestelijk gebied. Nog eer de twaalfde eeuw ten einde spoedt,
+sticht zij haar universiteit, de Sapienza; reeds vroeger, in 1053,
+wordt binnen haar wallen die vrome stichting geboren, de Pia Casa di
+Misericordia, die tot heden de wisseling der eeuwen heeft overleefd,
+en wier roeping het was, de gevangenen los te koopen, de schamele
+armen te ondersteunen, de behoeftige jongedochters met een bruidschat
+te begiftigen, en andere werken der barmhartigheid te verrichten.
+
+Maar het ging Pisa, als het in vroeger en later tijd allen staten
+gaat, wier macht en beteekenis uitsluitend of hoofdzakelijk in den
+handel ligt en wier politiek zich oplost in handelspolitiek. Reeds in
+den loop der elfde eeuw had de mededinging van Genua herhaaldelijk
+tot botsingen geleid, die door de aansluiting van Pisa aan de
+ghibellijnsche partij een nog ernstiger karakter aannamen. Onder
+de Hohenstauffen, omstreeks het midden der twaalfde eeuw, was Pisa
+eene bijkans onafhankelijke republiek, wier gebied de destijds
+veel meer bevolkte en bebouwde Maremma van Lerici tot Piombino
+omvatte. Aan het hoofd van de republiek stonden consuls; in 1190
+werd de eerste podestà aangesteld, nevens wien in 1254 capitani del
+popolo, volkshoofdmannen, optraden. Inmiddels werden de tijden voor
+de fiere republiek steeds ongunstiger. Haar ijver voor de zaak des
+Keizers wikkelde haar in herhaalde oorlogen met het snel ontluikende
+en in macht toenemende Florence; de ondergang van de dynastie der
+Hohenstauffen en het verlies van de christelijke bezittingen in het
+Oosten brachten aan Pisa's macht zware slagen toe. In 1282 barstte,
+ter zake van Sardinië en Corsika, een nieuwe oorlog met Genua uit,
+die voor Pisa allernoodlottigst afliep: in den zeeslag bij Molara
+(1284) werd de pisaansche vloot geheel vernield. Van dezen slag kon
+de stad zich nooit geheel herstellen; van haar vloot beroofd, was
+zij buiten staat haar overzeesche bezittingen te beschermen, die in
+volgende oorlogen voor en na verloren gingen. De andere vijanden van
+de zoo lang overmachtige koopstad, Lucca, Pistoja, Florence, Siena,
+Prato, Volterra, haastten zich van de gelegenheid gebruik te maken:
+zij verbonden zich met Genua, en tastten Pisa te land aan, terwijl
+Genua den oorlog ter zee voortzette. Eene binnenlandsche omwenteling
+redde de stad: in 1285 maakte de welfische partij zich van het gezag
+meester en zoo kwam de vrede met de bondgenooten tot stand. Het hoofd
+der Welfen in Pisa was Ugolino della Gherardesca, die echter reeds
+in 1288 door de Ghibellijnen werd omver geworpen en met twee zijner
+zoons den hongerdood stierf. Twee jaren later barstte op nieuw de
+oorlog met Lucca, Florence en Genua uit, en ook deze oorlog had voor
+Pisa een zeer ongelukkigen afloop: het moest Corsika, Sardinië en
+een deel van zijn gebied op het vasteland aan Genua afstaan en eene
+schatting van honderd-zestigduizend goudstukken betalen. Het glansrijk
+tijdperk van macht en voorspoed was voor Pisa onherroepelijk voorbij.
+
+Maar in dat tijdperk, waarin Pisa op schier ieder gebied Genua
+en Venetië overstraalde, valt de stichting van de drie grootsche
+monumenten, de Domkerk, de Scheeve Toren en de Doopkapel.--In de
+geschiedenis van de toskaansche kunst geeft Pisa haar naam aan de
+eerste der drie groote perioden, die na den ondergang der klassieke
+beschaving op elkander zijn gevolgd. Florence is de stad van de
+Renaissance; Siena vertegenwoordigt het tijdvak der gothiek; te Pisa
+aanschouwt men den romaanschen stijl in al zijn pracht en zuiverheid.
+
+De monumenten, in deze periode door de Pisanen gesticht, zijn niet
+alleen de rijkste, maar ook de volmaaktste van dien tijd. De naburige
+steengroeven van Serravezza, van Carrara, van Massa, leverden
+het fraaiste witte marmer, dat men wenschen kon. Om den glans en
+de schoonheid van deze uitmuntende edele bouwstof nog te beter te
+doen uitkomen, gebruikte men daarnevens, in kunstrijke afwisseling
+en schakeering, zwart en gekleurd marmer van allerlei verwe. In-
+en uitwendig schitterde de dom van Pisa--en schittert ten deele
+nog--in de rijkste kleurenpracht; overal zijn de wanden ingelegd
+met verschillende marmersoorten, die geometrische figuren, sterren,
+cirkels, driehoeken vormen. De vloer was bekleed met een rijk mozaïek,
+eene navolging van de prachtige oostersche tapijten (deze soort van
+mozaïek is bekend onder den naam van _opus alexandrinum_), waarvan nu
+nog enkele fragmenten onder den koepel over zijn. En met dezen rijkdom
+der materialen wedijverde de sierlijkheid der vormen. In meest alle
+gebouwen te Pisa merkt men een streven op om de verschillende doelen
+der constructie goed te doen uitkomen. De muurvakken, de massieve
+pijlers van een vroeger tijdperk worden vervangen door een vernuftig
+stelsel van arkaden en rondbogen, door zuilen gedragen, die zich
+met onberispelijke regelmatigheid ontwikkelen, zonder den indruk van
+eentonigheid te weeg te brengen. Deze kunst is nog statig en ernstig,
+maar al het plompe en ruwe heeft zij afgelegd.
+
+Wij hebben hier dien eersten bloeitijd der middeleeuwsche kunst,
+zoo treffend schoon door Taine geteekend, waar hij in zijne _Voyage
+d'Italie_ zegt: "Eene renaissance vóór de Renaissance, eene tweede,
+bijna zuiver antieke ontluiking van de antieke beschaving, een vroeg
+ontwikkeld en volledig besef van de gezonde, gelukkige schoonheid, eene
+lentebloem na een sneeuwlaag van zes eeuwen: ziedaar de denkbeelden en
+uitdrukkingen, die onwillekeurig oprijzen in den geest en zweven op de
+lippen. Alles is marmer, wit marmer, waarvan de smettelooze blankheid
+schitterend uitkomt tegen de blauwe lucht. Overal groote degelijke
+vormen: de koepel, de breede muren, de in juist evenwicht gehouden
+verdiepingen, de stevige grondslag van het ronde of vierkante gebouw;
+maar deze aan de antieke wereld ontleende vormen, zij overkleeden ze,
+als een oude boomstam waarover zich een sluier van jeugdig groen
+weeft, met de scheppingen van hun eigen vernuft, een reeks van
+smaakvolle zuiltjes en bogen; en te vergeefs zoekt ge naar woorden,
+om de oorspronkelijkheid, de bekoring van deze herboren architektuur
+naar waarde te prijzen."
+
+Al spoedig doet de school van Pisa haar invloed ook naar buiten gelden:
+het grootste gedeelte van Toskane volgde weldra het hier gegeven
+voorbeeld. Te Lucca zijn een half dozijn kerken niet anders dan eene
+herhaling van de architektonische motieven der kathedraal van Pisa. De
+kathedralen te Prato en te Empoli; verschillende kerken te Pistoja;
+de Pieve te Arezzo; de doopkapel te Florence, de kerk van San-Miniato
+in de nabijheid dier stad, de Badia van Fiesole:--al deze kerken,
+uit de twaalfde eeuw dagteekende, zijn in denzelfden stijl ontworpen,
+met dit onderscheid alleen dat de florentijnsche kunstenaars aan hunne
+monumenten meer fijnheid, die van Pisa meer relief en kleur geven.
+
+De kenmerkende eigenschap van deze gebouwen is het streven naar
+nauwkeurigheid, naar regelmaat en zuiverheid; het verstand heeft
+blijkbaar den voorrang boven de fantazie. In de gothische architektuur
+is juist het omgekeerde het geval. Wij hebben te doen met eene
+eenigszins koude, maar bij uitnemendheid edele kunst, die overal
+den invloed verraadt van de antieke modellen. Beschouw aandachtig de
+doopkapel te Florence: welk een soberheid in de keus der middelen om
+afwisseling en schakeering te verkrijgen! Een bescheiden pilaster, zeer
+sober inlegwerk: ziedaar alles. De toskaansche architektuur stond toen
+ongetwijfeld dichter bij de Renaissance dan tweehonderd jaren later,
+tegen het einde van de vijftiende eeuw, na Orcagna en vóór Brunellesco.
+
+
+
+
+
+De laatste periode van de geschiedenis van Pisa wordt bijna geheel
+ingenomen door hare worsteling met Florence en de herhaalde veeten
+en oorlogen harer burgers onderling, die zich in twee partijen
+splitsten. Deze partijen schaarden zich ook hier, zij het ook onder
+eigen namen, onder de banier der Ghibellijnen en der Welfen: in den
+grond der zaak gold het mede te Pisa minder de tegenstelling tusschen
+Keizer en Paus, dan wel die tusschen demokratie en aristokratie. In den
+loop der veertiende eeuw zien wij telkens nieuwe machthebbers--tyrannen
+zou de grieksche oudheid hen hebben genoemd, de echte telgen der
+demokratie, die zij overal en altijd voortbrengt, optreden, die zich
+van het hoogste gezag meester maken, korter of langer tijd regeeren en
+met meer of minder geluk de vijanden der republiek bekampen en haar
+grondgebied verdedigen of zelfs uitbreiden. Zoo werd voor een poos
+Lucca aan de macht van Pisa onderworpen; zoo werd telkens en telkens
+weer, met afwisselenden uitslag, de kamp met Florence hervat; zoo
+wist de republiek, in de laatste helft der veertiende eeuw, onder de
+heerschappij van Piëtro Gambacorti, zelfs tegenover den Keizer hare
+zelfstandigheid te handhaven. Piëtro werd in 1392 door zijn vriend
+Giacomo Appiano vermoord; Giacomo nam zijne plaats in maar stierf
+reeds zes jaren later. Zijn zoon Gherardo verkocht in 1399 Pisa met
+haar gebied aan Giovanni Galeazzo Visconti, hertog van Milaan. De
+hertog gaf de stad aan zijn natuurlijken zoon Gabriële, die haar in
+1405 aan haar gezworen vijandin, aan Florence, verkocht. Wel stonden de
+verontwaardigde burgers op en riepen Giovanni Gambacorti, een neef van
+Piëtro, uit de ballingschap terug, om zich aan hun hoofd te stellen;
+maar reeds in het volgende jaar moest de fiere stad, door honger tot
+overgave gedwongen, zich aan Florence onderwerpen; de helft harer
+burgers nam de wijk naar elders. Met bitteren wrok droeg Pisa het
+gehate juk de Florentijnen; wel mocht Lorenzo il Magnifico, in 1472,
+hare universiteit herstellen, de nog altijd bloedende wonde werd
+daardoor niet genezen. Nauwelijks was dan ook, in 1494, de koning
+van Frankrijk, Karel VIII, op zijn avontuurlijken tocht in Toskane
+verschenen, of in Pisa ontwaakte nog eenmaal de oude energie: zij
+kwam in opstand tegen Florence, riep de bescherming des Konings in,
+en wist, met behulp van fransche troepen, in een bloedigen krijg,
+hare onafhankelijkheid en haar vroeger gebied te herwinnen. Vergeefs
+beproefde Florence in 1499, nog eens in 1504 en nogmaals in 1505,
+de heldhaftige stad tot onderwerping te dwingen; eerst in 1509 moest
+Pisa, door honger geteisterd, zich wederom voor haar overmachtige
+mededingster buigen. Deze geweldige inspanning had hare laatste
+krachten uitgeput; het oude Pisa had geleefd en schikte zich tot den
+langen, zwijgenden slaap, waarin wij de uitgestorven stad nog heden
+gedompeld vinden.
+
+
+
+
+
+En nu, nu wij een blik geworpen hebben op haar roemrijk verleden,
+richten wij nu onze schreden naar dat misschien op de geheele wereld
+ongeëvenaarde plein, waar naast elkander, de dom, de campanile, de
+doopkapel en het Campo-Santo staan, waar het oude Pisa in al zijne
+onsterfelijke glorie voor onze oogen als uit het graf verrijst.
+
+Het is een onuitsprekelijk genot, na eene lange tusschenpooze,
+wederom de plaatsen te bezoeken, die men in den schoonen tijd der
+jeugd heeft bezocht. Negen jaren geleden kwam ik hier voor het eerst,
+en sedert dien tijd heb ik Pisa niet weergezien. De indrukken, die
+ik destijds ontving, waren zoo levendig en diep, dat zij nu, bij het
+wederzien, aanstonds met volle kracht weder ontwaken. Het was op het
+feest van Allerheiligen. Nog hoor ik de zware, ernstige, welluidende
+stem van de groote klok in den campanile, met korte tusschenpoozen,
+van den morgen tot den avond weergalmende over de stille stad; nog
+weerklinkt in mijne ooren het heerlijk koorgezang in de kathedraal met
+begeleiding van orgel en strijkinstrumenten. Die herinnering is voor
+mij onafscheidelijk van het Domplein, dat daardoor als met een hooger
+leven wordt bezield en mij een oude bekende, een geliefde vriend is,
+dien ik na eene lange scheiding met innige blijdschap wederzie.
+
+Nog eene andere, zij het ook ernstiger herinnering knoopt zich
+aan dat eerste bezoek. Nauwelijks had ik het plein betreden, of
+eensklaps zag ik voor mij eene spookachtige gedaante, gehuld in
+eene tot op de voeten afhangende donkerblauwe pij, om de heupen met
+een touw vastgesnoerd, en het hoofd bedekt met een grooten kap van
+dezelfde kleur, waarin slechts twee gaten waren aangebracht voor de
+oogen. Ik deinsde verschrikt terug, meenende een misdadiger voor mij
+te hebben, wien men het dragen van dit boetekleed had opgelegd; of
+wel een ongelukkigen lijder aan eene of andere afschuwelijke kwaal,
+die zich, even als de melaatschen in de middeleeuwen, voor ieders
+oogen verbergen moest. De geheimzinnige gedaante hield mij eene bus
+voor, en sprak met zachte klagende stem: "per i poveri incarcerati"
+(voor de arme gevangenen). Ik offerde mijn penninkske en spoedde mij
+voort. Later vernam ik, dat dit kostuum de voorgeschreven kleederdracht
+is van de leden der in verschillende steden van Italië bestaande
+liefdadige broederschappen, als zij in deze hunne bediening werkzaam
+zijn. Te Florence, bij voorbeeld, verschijnen de broeders van de
+Misericordia, die allen tot de aanzienlijkste aristokratische familiën
+behooren, steeds in dit sombere kostuum, wanneer zij hun liefdewerk,
+dat niet enkel het inzamelen van aalmoezen, maar ook de verzorging
+van behoeftigen, de verpleging van arme kranken en het begraven van
+dooden omvat, verrichten.
+
+
+
+
+
+De dom en de monumenten die hem omringen liggen aan het uiteinde der
+stad, in een achterbuurt, vlak tegen de wallen van de Porta Nuova. Dit
+is eene afwijking van den regel, waarvan ik mij geen tweede voorbeeld
+kan herinneren. Overal elders verrijst de kathedraal in het midden der
+stad, waarvan zij ook inderdaad het levend middelpunt, het hart is,
+van waar leven en bezieling uitgaat; om haar heen groepeeren zich de
+straten en wijken, die haar grenzen steeds verder uitbreiden, maar toch
+immer met haar, de eerwaardige moederkerk, verbonden blijven. Men zou
+kunnen meenen dat de zonderlinge plaatsing, waarop wij het oog hebben,
+het gevolg is van latere veranderingen in de topografie der stad, maar
+dit is niet het geval. In 1155, toen de stad met muren werd omringd,
+liep de muur reeds langs de kathedraal: wel een bewijs dat deze ook
+toen in eene buitenwijk stond.
+
+Deze wonderlijke, onverklaarbare afzondering, die soort van uitbanning,
+heeft er zeer zeker meer dan iets anders toe bijgedragen om Pisa dien
+stempel in te drukken van eenzaamheid en verlatenheid, dat voorkomen
+eener afgestorven stad te geven, dat aanstonds ieder vreemdeling
+treft. Maar als wij ons tot het Domplein zelf bepalen, dan moeten
+wij bekennen, dat juist die afzondering, die afwezigheid van alle
+beweging en gerucht, die indrukwekkende stilte en rust geen gering
+aandeel hebben in den machtigen, onuitsprekelijken indruk, dien dit
+plein maakt. Aan de grens eener stad van bijna dertigduizend inwoners,
+geniet men hier al de zaligheden der ongestoorde eenzaamheid en kan
+men aan zijn gedachten en droomen den vrijen teugel laten, zonder
+voor hinderlijke afleiding te moeten vreezen.
+
+De Piazza del Duomo vormt een grooten onregelmatigen rechthoek en
+is met grasperken versierd. Wanneer men van de stad komt, heeft
+men rechts den campanile, in het midden de kathedraal, links de
+doopkapel; voorts, daarachter het Campo-Santo, en eindelijk op den
+achtergrond den gekanteelden muur, waarover u de frissche buitenlucht
+tegenwaait. Geen enkel huis, geen boom zelfs leidt uwe aandacht af
+van de drie ontzaglijke monumenten, die daar naast elkander staan, en
+haar geheel in beslag nemen. Die monumenten, gansch en al opgetrokken
+van prachtige blokken wit marmer, door den tijd met eene rijke en
+warme gele tint overtogen, teekenen zich met verrassende scherpte
+van omtrekken en krachtig relief af tegen den blauwen achtergrond der
+bergen, die in de verte boven de muren uitsteken, en tegen den helder
+blauwen hemel. De aanblik is zoo aangrijpend, zoo overweldigend,
+dat zelfs moderne toeristen daardoor onwillekeurig worden getroffen
+en zich misschien, ter wille van dit onvergelijkelijk schouwspel,
+een oponthoud tusschen twee treinen vergunnen.
+
+
+
+II
+
+
+De stichting van den dom, de "primaziale", zoo als men te Pisa zegt,
+valt samen met een der roemrijkste wapenfeiten van de oude republiek:
+vaderlandsliefde had aan dit grootsche werk misschien evenveel
+aandeel als vrome godsdienstzin. Trouwens, wat schooner sieraad,
+wat nobeler monument voor de geliefde vaderstad, dan een tempel ter
+eere van dien God, aan wiens zegen zich allen in de eerste plaats
+dank schuldig wisten voor iedere glorie, voor elken voorspoed en alle
+goede gaven.--Het was in 1063: de Pisanen hadden eene schitterende
+overwinning behaald op de Sarraceenen te Palermo; zij waren de haven
+binnengedrongen en hadden zich meester gemaakt van zes groote rijk
+beladen schepen; vijf daarvan werden aan de vlammen prijs gegeven;
+het zesde werd verkocht en met de opbrengst daarvan werden, volgens
+eene inscriptie op den dom, de kosten voor den bouw van het heiligdom
+bestreden.
+
+De nieuwe kathedraal zou verrijzen op de plek, waarop eene basiliek
+uit de vierde eeuw, de Santa-Reparata in Palude, stond, die zelve de
+plaats had ingenomen van baden, door Keizer Hadrianus gebouwd. De
+moerassige gesteldheid van het terrein rechtvaardigt ten volle den
+bijnaam in Palude; zij is ook de reden van de herhaalde zettingen of
+verzakkingen, zoowel van de kerk als van den campanile.
+
+De naam van den bouwmeester Buschetto is door een geheimzinnigen nimbus
+omgeven. Men weet niet van waar hij geboortig was; sommigen beweren
+dat hij een Griek van geboorte was. Is dit werkelijk het geval, dan zou
+de oudste school van Pisa eene dochter zijn van die van Byzantium. En
+waarom ook niet? Riep niet de abt Desiderius, juist in dienzelfden
+tijd, de hulp in van byzantijnsche kunstenaars om de studie der kunst
+in zijn klooster van Monte-Cassino te reorganiseeren? Wat hiervan zij,
+naar het schijnt heeft Buschetto merkwaardige proeven van technische
+vaardigheid gegeven, die zijne tijdgenooten met bewondering vervulden
+en hem den bijnaam verwierven van den Daedalus zijner eeuw.
+
+Zoo als ik zeide, werd met den bouw van den dom in 1063 een aanvang
+gemaakt; het werk werd met buitengewonen spoed voortgezet. Indien
+het Buschetto al niet vergund was de laatste hand aan den arbeid
+te leggen, dan was die toch bij zijn dood zoo ver gevorderd, dat
+zijn leerling Rainaldus dien in korten tijd ten einde kon brengen:
+het kolossale gebouw werd in 1100 voltooid, binnen de veertig jaren
+alzoo na het leggen van den eersten steen. De officieele inwijding had
+echter eerst in 1118 plaats, in tegenwoordigheid van Paus Gelasius II.
+
+De dom van Pisa heeft de gedaante van een latijnsch kruis; hij is
+verdeeld in vijf schepen, met vensterloozen koepel boven het kruispunt
+van het transept. De lengte bedraagt ongeveer vijf-en-negentig
+el, de breedte twee-en-dertig en een halve el, de hoogte van het
+middenschip iets meer dan drie-en-dertig el. De voorgevel is in vijf
+verdiepingen verdeeld, die door acht-en-vijftig zuilen worden gedragen;
+de benedenste verdieping wordt gevormd door zeven blinde booggewelven,
+in drie waarvan deuren zijn aangebracht; de andere, die als het ware
+twee frontons boven elkander vormen, bestaan uit eene reeks rondbogen;
+op zuiltjes rustende. De zijgevels van het gebouw zijn op dezelfde
+wijze met blinde bogen versierd; alleen de bovenverdiepingen hebben
+kleine, deels getraliede vensters.--Dat men bij den bouw ruimschoots
+van antieke materialen gebruik heeft gemaakt, valt vooral in de apsis
+duidelijk in het oog. Eene menigte zuilen, van porfier, van graniet,
+van numidisch marmer, sommigen glad, anderen gekanneleerd of gedraaid,
+zijn ongetwijfeld uit romeinsche gebouwen afkomstig. Men heeft zelfs
+niet de moeite genomen om ze voor de nieuwe bestemming pasklaar
+te maken, of de kapiteelen, die zelfs in afmeting verschillen, te
+vervangen; korinthische en ionische nemen hier broederlijk hunne
+plaats in naast komposietkapiteelen.
+
+Voorwaar, wel mag van de steenen van den dom te Pisa gezegd worden, dat
+zij spreken: zij hebben ons eene geschiedenis te verhalen van twintig
+eeuwen. Hier ziet ge eene romeinsche inscriptie, waarvan de letters
+ten onderste boven staan; daar, aan den voorgevel, de sarkophaag waarin
+Buschetto rust; op eene zuil in de kerk het woord Ugolinus, in fraaie
+middeleeuwsche letterteekens en voorafgegaan door een kruis; aan den
+ingang van het koor, ter rechterhand, een opschrift, vermeldende dat
+in 1810 de sarkophaag van de gravin Beatrix, de moeder van de beroemde
+gravin Mathilde, naar het Campo-Santo is overgebracht; daarboven het
+eerwaardige grafschrift van de gravin zelve; eenige schreden verder,
+in gekleurde letters, die ondubbelzinnige inscriptie, door een of
+anderen heethoofdigen _Culturkämpfer_ op de gewijde wanden gegrift:
+"Non vogliamo i Gesuiti" (wij willen geen Jezuïeten). Of liever dat
+stond er eenmaal: want--naar echt italiaansche manier!--men heeft
+het opschrift in hoofdzaak laten staan, maar alleen het woordje _non_
+uitgewischt, zoodat de zin nu juist is omgekeerd!
+
+Het inwendige van den dom is arm aan beeldwerk, vooral aan
+standbeelden. Naar het schijnt, was deze wijze van versiering,
+in de oogen der ernstige romaansche architekten, te ijdel en
+te wereldsch. Alleen de voorgevel maakt den indruk van pracht en
+rijkdom. De twee prachtige kolommen met gebeeldhouwde schachten ter
+wederzijde van den hoofdingang; de liggende leeuwen op die zuilen;
+de ingelegde figuren van gekleurd marmer; de vijf standbeelden uit
+de school van Giovanni Pisano (de Madonna en  vier heiligen) aan de
+hoeken en op de spits van de bovenverdiepingen; de moderne mozaïeken
+in de lunetten, zij allen bewijzen dat beeldhouwers en mozaïekwerkers
+geen moeite hebben ontzien, om althans dit deel van het gebouw
+waardiglijk te tooien. Vroeger prijkte de voorgevel bovendien met een
+aantal sarkophagen en antieke beeldwerken; maar deze monumenten zijn
+sedert lang naar het Campo-Santo overgebracht. Alleen de sarkophaag,
+waarin het stoffelijk overschot van den bouwmeester der kathedraal,
+Buschetto, rust is achter gebleven; men ziet hem nabij de linkerdeur
+in den muur gemetseld.
+
+Het voornaamste sieraad van den voorgevel zijn de drie bronzen
+deuren, door den beroemden kunstenaar Giovanni da Bologna--eigenlijk
+Jean Bologne van Douai--vervaardigd, ter vervanging van de vroegere
+deuren, het werk van Bonanno van Pisa, die in 1596 door brand werden
+vernield. Deze kolossale arbeid (de middelste deur is bijna zeven
+ellen hoog en omstreeks drie-en-een-halve el breed) werd in weinige
+jaren voltooid, dank zij de hulp van talrijke medewerkers, waaronder
+wel met name mogen genoemd worden: Pierre Francheville, Pietro Tacca
+en Antonio Susini, drie van de meest geliefde leerlingen van Jean
+Bologne; voorts Fra Domenico Portigiani, de bekwame gieter, die reeds
+herhaaldelijk onder leiding van den meester gewerkt had; Angelo Serrano
+en zijn neef Zanobi Orazio Mocchi, Giovanni Bandini van Castello en
+Gregorio Pagani. De deuren kostten achtduizend-zeshonderd-een scudi,
+dat is, naar de waarde van dien tijd berekend, omstreeks twintigduizend
+gulden, Zoo rusteloos ijverig werkte de oude fransche meester, dat de
+drie deuren reeds in 1603 hare plaats konden innemen. De deuren van
+Ghiberti hadden acht- of tienmaal meer tijd gevorderd: daar is dan
+ook een zeer merkbaar verschil van uitvoering tusschen de beide werken.
+
+De drie deuren zijn in twintig vakken verdeeld, waarop het leven van
+de Madonna en dat van den Heiland in tafreelen is voorgesteld. Het is
+niet moeilijk te raden, welk voorbeeld den kunstenaar voor den geest
+heeft gestaan of hem is aangewezen: geen ander namelijk dan diezelfde
+deuren van de doopkapel te Florence, waarop ik zoo even doelde. Maar
+wat heeft, in de sedert verloopen honderd jaren, het verval der kunst
+snelle vorderingen gemaakt! Het was wel eene groote onvoorzichtigheid
+van Jean Bologne, om zoowel door de geheele ordonnantie als door
+de details van zijn werk, telkens de herinnering op te roepen aan
+de meesterlijke schepping van Ghiberti. Laat ons, bij voorbeeld, de
+omlijsting der vakken eens bezien. Hier is de navolging onloochenbaar:
+wij zien er olijf- en eikenbladeren, druiventrossen, bonen, rozen,
+tomaten, slakken, een uil, een eekhorentje, padden, twee hagedissen
+waarvan de eene de andere bijt, twee doggen die elkander aanblaffen,
+een rhinoceros, een hert, voorts vazen, waaruit rozen opschieten:
+juist als gevoelde de eeuw van Jean Bologne voor de natuur nog dezelfde
+vurige en eerbiedige liefde en vereering als de groote kunstenaars
+der veertiende eeuw. Maar die bloemen, die vruchten, die dieren
+zijn wel met groote vaardigheid, met zekere _chic_ gemaakt, doch
+niet ernstig en met oprechte toewijding bestudeerd; zij zijn als in
+den blinde saamgebracht, zonder acht te geven op rythmische wetten,
+zonder smaak en overleg. Gij kunt de handigheid van den kunstenaar
+bewonderen, maar verder maken deze vluchtige improvisatiën geen indruk.
+
+Beschouwen wij de tafreelen zelven, dan doen zich de leemten in de
+opvoeding van Jean Bologne in volle kracht gevoelen. De machtige
+kunstenaar ontplooit eerst dan al zijn talent als hij standbeelden
+en vrije groepen mag scheppen; voor het bas-relief ontbreekt het hem
+aan de kalmte, de soberheid, de evenmaat, toch zoo noodzakelijk bij
+een kunstwerk, dat altijd eene min of meer ondergeschikte plaats moet
+innemen in een architektonisch geheel. Ge vindt bij hem geen spoor
+van die harmonische afwisseling tusschen ronding en holte, die een
+wet was voor de beeldhouwers der oudheid en der eerste Renaissance;
+nu eens zijn zijne figuren als tegen den achtertergrond vastgeplakt;
+dan weer, slechts door een bronzen kram of band met den achtergrond
+verbonden, hebben zij de volle ronding van vrije beeldwerken.--Dit
+neemt niet weg, dat de kompositiën van de middelste deur, de eenige
+die inderdaad Jean Bologne waardig is--de twee anderen zijn van veel
+minder beteekenis en blijkbaar het werk van leerlingen;--getuigen van
+groote bekwaamheid en zelfs van gevoel en bezieling; sommige tafreelen
+munten uit door stoutheid van vinding, onberispelijke zuiverheid van
+teekening en dramatische kracht.
+
+Eene andere bronzen deur van hooge oudheid, zij het dan ook niet van
+hooge kunstwaarde, versiert den arm van het transept aan de zijde
+van den scheeven toren. Volgens het gevoelen van verschillende
+archeologen, zou zij het werk zijn van "Bonannus civis Pisanus",
+die in 1136 de geheel met deze overeenkomende deur van den dom van
+Monreale vervaardigde, en die ook de maker was van de in 1596 vernielde
+deuren in den voorgevel van de kathedraal te Pisa. Dit werk draagt
+nog volkomen den stempel der barbaarschheid, zonder eenig begrip van
+ordonnantie, zonder eenige kennis van vorm of uitdrukking. Zoozeer
+ontbreekt alle besef van proportie, dat de gebouwen soms kleiner zijn
+dan de personen; daarentegen zijn in het tafreel van den _Intocht in
+Jeruzalem_, met het opschrift _Dies palmarum_, de menschen kleiner
+dan de bladeren van den boom, waarin zij zitten.--Een landgenoot van
+Bonannus, Andrea da Pisa, zal in de veertiende eeuw, met de bronzen
+deuren van de doopkapel te Florence het bewijs leveren, hoe men met
+even eenvoudige hulpmiddelen en nog meer soberheid, de zuiverste en
+treffendste werken kan scheppen. Dit was inderdaad voor de school
+van Pisa de schitterendste weerwraak.
+
+
+
+
+
+Treden wij thans den dom binnen. De eerste indruk is die van
+grenzenlooze, overweldigende bewondering; slechts drie andere kerken
+in geheel Italië vertoonen zulk een rijkdom en statige pracht:
+de San-Marco te Venetië, de kathedraal te Siena en de basiliek van
+San-Paolo-buiten-de-muren te Rome. In de eerste plaats treft u de
+kostbaarheid der gebruikte materialen, de vier-en-twintig reusachtige
+monolithzuilen van het middenschip en de talrijke andere zuilen
+van marmer of graniet, overal door het gebouw verspreid; voorts de
+schilderachtige afwisseling van wit en zwart marmer; dan de zuiverheid
+en degelijkheid der ordonnancie, de ruime afmetingen--het transept
+alleen is bijna zoo groot als eene basiliek;--eindelijk de gloed
+en de harmonie der kleuren, nog verhoogd door het geheimzinnig,
+majestueus halfdonker, de mystische schemering, die zoo uitnemend
+bij het karakter van den tempel voegt. De meer dan honderd vensters,
+waardoor de dom zijn licht ontvangt, zijn klein, zeer hoog geplaatst
+en ten deele beschilderd. De zuilen worden afgewisseld door die blinde
+bogen, waarvan de pisaansche school zoo gaarne gebruik maakt; deze
+bogen maken te meer effekt door de tegenstelling met de prachtige
+zoldering van verguld hout met blauwe vakken, versierd met rozen,
+cherubijnen en het wapen van de Medici.
+
+Het is niet meer dan plichtmatig, de volle aandacht te wijden aan de
+architektonische schoonheden van den dom te Pisa, want daarin bestaat
+zoo niet de eenige, dan toch zeker de voornaamste aantrekkelijkheid
+van deze kathedraal. Dit kan ook moeilijk anders in eene stad,
+waarvan het geestelijk leven, juist bij den opgang der Renaissance,
+onder het florentijnsche juk gebroken en vernietigd werd. De oude
+pisaansche basiliek geeft ons niet, gelijk de meeste andere toskaansche
+monumenten, als het ware een kort begrip van de verschillende stijlen,
+die elkander sedert de middeleeuwen zijn opgevolgd, eene levende en
+schilderachtige staalkaart van kunstscheppingen, die elk den stempel
+eener bijzondere periode dragen. De veertiende en de beide volgende
+eeuwen zijn hier ter nauwernood vertegenwoordigd door een enkel
+fragmentarisch werk. Voor den archeoloog is zulk eene betrekkelijke
+eenheid een buitenkansje: de kunstenaar kan zich moeilijker met
+haar verzoenen.
+
+Bij gebreke van standbeelden en freskoos van denzelfden ouderdom
+als de kathedraal, dat wil zeggen, uit de laatste jaren der elfde
+of de eerste der twaalfde eeuw, vindt men althans in den dom een
+fragment van een merkwaardig werk van de tweede pisaansche school,
+van die school, tot wier schitterendste vertegenwoordigers in het
+laatst der dertiende en in het begin der veertiende eeuw, Nicolo en
+Giovanni Pisano behoorden. Ik bedoel de twee leeuwen, die de zuilen
+dragen waarop de preekstoel rust. Deze twee prachtige beelden, vol
+leven en beweging, zijn afkomstig van den ouden preekstoel, die bij
+den brand in 1596 werd vernield. Wat er verder van dit monument is
+overgebleven, zullen wij in het Campo-Santo terugvinden.
+
+De mozaïek in het koor, Christus tronende tusschen de Madonna en
+Sint-Jan den Evangelist, voert ons naar hetzelfde tijdperk, het
+eind van de dertiende en het begin van de veertiende eeuw, terug;
+maar dit is dan ook het eenige punt van overeenkomst tusschen dit
+kunstwerk en de school van Giovanni Pisano; naar den stijl en de
+stijve, magere figuren te oordeelen, zou men deze mozaïek voor eene
+eeuw ouder houden. Toch hebben wij hier het werk van een beroemden
+meester, en wel van niemand minder dan Cimabue, den leermeester van
+Giotto. In 1300 of 1301 begonnen, bleef het werk steken door den dood
+des kunstenaars; een schilder, met name Vicinus, voltooide de mozaïek
+in 1321. Het is eene kolossale compositie, maar die geen aanspraak
+op schoonheid kan maken; zij staat nog zoo goed als geheel onder den
+invloed der latere byzantijnsche school.
+
+De andere kunstwerken behooren voor het meerendeel tot tijdperken,
+die eigenlijk geen recht kunnen doen gelden op onze aandacht en
+belangstelling.
+
+Wij zullen ons niet ophouden bij de twaalf zijaltaren, voor het
+meerendeel door Staggio Staggi vervaardigd. De beschrijving der
+schilderijen van een Orazio Riminaldi, een Giovanni Stefano Maruscelli,
+een Cosimo Gamberucci en nog een paar anderen van dat gehalte,
+kunnen wij gerust overslaan: te meer wijl, twee stappen verder, in
+het Campo-Santo zoo vele meesterstukken ons wachten. Toch is ook de
+gouden eeuw der schilderkunst in den dom van Pisa door drie uitnemende
+werken vertegenwoordigd: _Abrahams offerande_ van Giovanni Antonio
+Bazzi, bijgenaamd Sodoma; _Sinte-Margaretha_ en _Sinte-Catharina_
+van Andrea del Sarto.
+
+Sodoma is een meester van den eersten rang, dien men alleen in
+Toskane naar waarde kan leeren schatten en lief krijgen. Pisa bezit
+van hem slechts een enkel meesterstuk, een schilderij op doek, en
+moet dus verre onderdoen voor Siena en Monte Oliveto Maggiore met hun
+heerlijke freskoos; maar _Abrahams offerande_ is een juweel, waardig
+op eene lijn gesteld te worden met de beste werken van Correggio en
+Titiaan. Abraham, met ontbloote beenen, het lijf bekleed met eene
+korte tuniek van het schoonste blauw en een golvenden rooden mantel,
+met een lang afhangenden baard, een hoog voorhoofd, de oogen ten
+hemel geheven, heft met sprekend ziel vol gebaar het mes op; voor
+hem ligt Isaak geknield, geheel naakt, sidderend, met de armen over
+de borst gevouwen, ter sluiks naar zijn vader opziende; in de lucht,
+de engel gereed om de voltrekking der ontzettende daad te stuiten;
+op den achtergrond een groep boomen: ziedaar de compositie.
+
+Alles is even bewonderenswaardig in dit grootsche stuk: de
+soberheid der kompositie en de dramatische kracht niet minder dan de
+onberispelijke teekening en de naïeveteit der uitdrukking, of het
+rijke harmonische koloriet: hoe uitmuntend past dat heldere blauw
+van de tuniek bij dien rooden mantel en de fijne carnatie van het
+lichaam van Isaak.--Dit meesterstuk heeft, in het begin dezer eeuw,
+eenigen tijd een sieraad uitgemaakt van den Louvre, maar hernam in
+1815 zijne oude plaats in den dom van Pisa.
+
+Twee knielende heiligen, Sinte-Margaretha en Sinte-Catharina, beiden
+van Andrea del Sarto, kunnen, wat bevalligheid van teekening en
+betoovering van koloriet aangaat, ten volle met de schepping van Sodoma
+wedijveren. Trouwens, onder al de tijdgenooten van Sodoma is er geen,
+wiens talent zoo veel overeenkomst met het zijne heeft als Andrea
+del Sarto; maar toch hoop ik dat men mij niet van onrechtvaardigheid
+zal beschuldigen als ik zeg, dat zijn ietwat banale stijl nooit de
+souvereine distinctie, de onvergelijkelijke gratie bereikt van zijn
+lombardijschen mededinger. Twee andere schilderijen van Andrea del
+Sarto, Sint-Petrus en Sint-Jan Baptista, kunnen de vergelijking
+niet doorstaan met de beide heilige vrouwen, die eene bijkans
+onwederstaanbare bekoring uitoefenen.
+
+De beeldhouwkunst van de Renaissance is hier vooral vertegenwoordigd
+door de bronzen van Jean Bologne: een beeldje van Christus en een
+van Johannes den Dooper, op de wijwaterkommen geplaatst, zijn in
+1602, naar modellen van den meester, gegoten door Palma da Massa:
+zij zijn dus uit denzelfden tijd als de deuren van de kathedraal. Het
+bronzen crucifix van het hoogaltaar is van het volgende jaar, 1603,
+en een van de beroemdste werken van den laatsten grooten beeldhouwer
+der Renaissance. Het hoofd van den Heiland is op de borst gezonken;
+de oogen zijn gesloten; het lichaam schijnt onder zijn eigen zwaarte
+te bezwijken. Het is het laatste oogenblik van den doodstrijd;
+"maar, heeft een fransch schrijver zoo juist gezegd, men gevoelt
+dat het de doodstrijd is van een God. Geen spoor van stuiptrekking,
+geene samentrekking der spieren. De alles beheerschende indruk is
+die van kalmte en overgave".
+
+Een ander kunststuk van brons, de groote, van het gewelf afhangende
+lichtkroon, dankt zijne vermaardheid minder aan zijne eigene
+kunstwaarde, dan aan de bijzonderheid dat Galilei door de bewegingen
+van die kroon werd opgewekt om de wetten van de slingerbeweging
+te bestudeeren. Toch is die kroon een smaakvol stuk werk, dat zijn
+vervaardiger, Vincenzo Possente van Pisa, de grootste eer aandoet;
+volgens de overlevering zou de lichtkroon in 1587 gemaakt zijn.
+
+Slechts in het voorbijgaan en welstaanshalve maak ik melding van
+het vermaarde zilveren altaar, in 1692 door Sebastiano Tamburini
+van Pisa vervaardigd: dit is een van die plompe en ziellooze dingen,
+die langen tijd de bewondering van de toeristen hebben uitgemaakt,
+maar die door eene beter ingelichte en ontwikkelde kritiek zonder
+verschooning worden teruggebracht tot hunne ware plaats, zeer verre
+beneden de gewrochten van de kunst der middeleeuwen en der Renaissance,
+de eenige die in waarheid leeft.
+
+
+
+III
+
+
+Eenige schreden van den dom staat de doopkapel, een niet minder
+indrukwekkend monument, in denzelfden stijl ontworpen, hoewel het
+bijkans eene eeuw jonger is.
+
+Met den bouw van de doopkapel werd in 1153 een aanvang gemaakt door den
+pisaanschen architekt Diotisalvi, die met de werken zooveel spoed liet
+maken, dat reeds na drie jaren de benedenverdieping voltooid was. Met
+de verdere voltooiing ging het minder voorspoedig; door gebrek aan
+geld was men genoodzaakt het werk te staken, dat eerst in 1278,
+alzoo eene eeuw later, voltooid werd.
+
+De doopkapel is eene rotonde met drie verdiepingen; de onderste bestaat
+uit twintig in den muur gevatte zuilen, waarop blinde bogen rusten;
+de daarop volgende uit zestig kolommen, aan den top versierd met
+een menschenhoofd; de bovenste uit acht-en-twintig pilasters door
+vensters afgewisseld. De gothische baldakijns boven de tweede en
+de derde verdieping met de daarin aangebrachte beelden van profeten
+en apostelen zijn--het behoeft ter nauwernood gezegd te worden--een
+toevoegsel uit de dertiende eeuw. Een niet zeer fraaie koepel bekroont
+het gebouw, dat een omtrek heeft van ongeveer honderd-zeven ellen en
+eene hoogte van bijna vijf-en-vijftig el.
+
+Twee prachtig gebeeldhouwde kolommen omlijsten de hoofddeur, tegenover
+den dom; even als de zuilen aan den hoofdingang der kathedraal,
+zijn ook deze kolommen van boven tot onder bedekt met lofwerk en
+bloemen, wier kelken bijvoorbeeld eene zittende vrouw die op de luit
+speelt bevatten of een nest met vogeltjes. Het is eene zonderlinge,
+wegsleepende kunst, niet meer die der middeleeuwen, nog niet die der
+Renaissance: men krijgt den indruk eener ontijdige ontwikkeling,
+intuïtie van de oudheid, maar die halverwege is blijven staan: de
+Renaissance van de vijftiende eeuw ging van andere gezichtspunten
+uit. Ware deze pisaansche renaissance van de twaalfde en de dertiende
+eeuw tot hare volle ontwikkeling gekomen, dan zou zij ons iets anders
+gegeven hebben dan de eigenlijke Renaissance; maar door velerlei
+oorzaken werd zij plotseling in haar ontwikkeling gestuit en haar
+inderdaad grootsche pogingen bleven zonder gevolg.
+
+De deurstijlen prijken met bas-reliefs, voorstellende Christus, koning
+David, de apostelen en de zinnebeelden der maanden. Op de architraaf
+is de marteldood van den Dooper gebeiteld, benevens tafreelen uit
+het leven van den Zaligmaker en de doop bij indompeling. Nog andere
+beelden en bas-reliefs tooien het bovengedeelte van dezen gevel, die
+bij uitnemendheid rijk versierd is; daaronder verdienen meer bijzonder
+vermelding de beelden van de Madonna met het Kind, van den Dooper en
+van Sint-Jan den Evangelist. Deze kunstwerken zijn uit het laatst van
+de dertiende of het begin van de veertiende eeuw; zij toonen echter
+duidelijk de minderheid van de school van Pisa in rond beeld werk.
+
+De deur aan den tegenovergestelden kant--daar zijn er vier, gericht
+naar de vier windstreken--is slechts omlijst door twee kolommen,
+waarvan de spiraalvormige groeven herinneren aan sommige byzantijnsche
+zuilen, met name aan die van Sint-Apollinaris in Classe bij Ravenna,
+of aan die van San-Clemente te Rome.
+
+De doopkapel bestaat uit twee concentrische gedeelten: een soort van
+gang of binnenportiek en de eigenlijke kapel onder den koepel, die
+door twee boven elkander geplaatste rijen kolommen of pilaren gedragen
+wordt. De onderste rij bestaat uit acht prachtige monolithzuilen en
+vier pilaren, op wier kapiteelen de rondbogen rusten; de bovenste
+rij verschilt alleen hierin van de andere, dat hier de zuilen door
+pilaren vervangen worden. Rondom de portiek loopen drie trappen,
+die een soort van amphitheater vormen, van waar de toeschouwers de
+heilige plechtigheden kunnen gadeslaan.
+
+De doopkapel is, even als de dom, arm aan kunstwerken; de voornaamste
+dekoratie bestaat wel in de afwisseling van wit en zwart marmer;
+verder komt ook hier alles op de architektonische ordonnancie aan.
+
+Het voorwerp, dat in de eerste plaats de aandacht trekt, is een
+groote achtkantige kuip, midden in de kapel op een voetstuk van drie
+treden geplaatst. Zoowel door hare afmeting als door haar vorm voert
+die doopvont ons terug naar de tijden, toen men den doop nog bij
+indompeling toediende: zij heeft ruimte voor verscheidene personen
+te gelijk.
+
+Aan vier hoeken zijn kleinere bekkens of kuipjes aangebracht, die,
+naar men zegt, voor den doop van kinderen waren bestemd. De drie
+treden, waarlangs men naar de doopvont opklom, en de acht vakken,
+verdeeld in zestien compartimenten, zijn versierd met verschillende
+ingelegde figuren van gekleurd marmer, zoo als ruiten, sterren en
+andere; het midden der zestien kompartimenten wordt ingenomen door
+rijk bewerkte rozen in relief.
+
+Verschillende nieuwere schrijvers noemen als den maker van deze
+doopvont Tino di Camaino van Siena, die haar in 1312 zou hebben
+vervaardigd. Maar oude dokumenten spreken alleen van eene doopvont,
+welke deze kunstenaar voor den dom zou hebben gebeiteld, met
+bas-reliefs, voorstellende de levensgeschiedenis van Johannes den
+Dooper: een kunstwerk dat sinds lang verloren is geraakt.
+
+Op eenige schreden afstands van de kuip staat, geheel op zich zelven,
+de marmeren predikstoel, het meesterstuk van Nicolo Pisano en de
+glorie van de doopkapel. Dit beroemde kunstwerk, in 1260 voltooid,
+bestaat uit een zeshoek van marmer, gedragen door negen kolommen van
+geaderd marmer, porfier of oostersch graniet, waarvan sommigen op
+den rug van leeuwen rusten. Allegorische figuren in hoog relief en
+vooral de zes met bas-reliefs versierde vakken verhoogen de waarde
+van de op zich zelve reeds schoone architektonische ordonnancie,
+die door losheid en sierlijkheid uitmunt.
+
+Deze preekstoel in de doopkapel te Pisa is echter nog iets meer dan
+het meesterstuk van een groot kunstenaar: dit monument is een datum
+in de geschiedenis der beeldhouwkunst.
+
+In den tijd toen deze verwonderlijke monumenten van Pisa ontstonden,
+was juist de beeldhouwkunst welhaast tot het laagste peil gezonken. Men
+kan zich moeilijk lomper, vormeloozer, barbaarscher gewrochten
+denken. Alle gevoel voor en besef van de eigenaardigheden van het
+menschenbeeld schijnt verloren; de lichamen hebben eene monsterachtige
+gedaante; de gelaatstrekken drukken weinig meer dan stompzinnig
+idiotisme uit. Om zich hiervan te overtuigen, heeft men slechts een
+blik te werpen op de grijnzende, verwrongen, schier verdierlijkte
+koppen, die men in overvloed in alle kerken van Pisa kan zien, even
+als op de bronzen deur van het transept van den dom, die voor het
+werk van Bonanno doorgaat.
+
+De geheele geest van de romaansche school was niet gunstig voor de
+studie der natuur. Haar streven was in de eerste plaats gericht op
+het uitdrukken van abstrakte begrippen, en ook in haar vormen hield
+zij zich bovenal aan geometrische figuren: regelmaat en harmonie waren
+voor haar hoofdzaak. Een noodzakelijk gevolg van deze kunstopvatting
+was, dat het menschenbeeld ondergeschikt bleef aan het effekt dat
+een of ander deel van het monument bestemd was te weeg te brengen,
+en dat de skulptuur zelve een wezenlijk onderdeel bleef van de
+architektuur. Bovendien werd de getrouwe afbeelding van de in de natuur
+bestaande voorwerpen verdrongen door symboliek. Een twijg met drie
+bladeren aan het eind verbeeldde een boom; enkele vluchtig aangegeven
+kanteelen moesten eene ommuurde stad voorstellen.--Daar kwam nog iets
+bij. Juist in het laatst der elfde en het begin der twaalfde eeuw
+had zich, ten gevolge vooral van de veelzins treurige en schijnbaar
+hopelooze toestanden op staatkundig en maatschappelijk gebied, met
+name ook in Italië, eene sombere, wanhopige levensbeschouwing van de
+gemoederen der menschen meester gemaakt: eene levensbeschouwing, die
+in niet geringe mate haar invloed op de Kerk en door deze op de kunst
+gelden liet. Aan den ingang der kerkgebouwen grijnsden monsterachtige
+leeuwen de geloovigen aan, als gereed om hen te verscheuren;
+aan den voorgevel werd de blik, met schrik en huivering, geboeid
+door eene gansche reeks van fantastische gedrochten, basilisken,
+draken, griffioenen; overal werd de verbeelding, als door eene
+benauwde nachtmerrie, gedrukt en geketend door allerlei sombere,
+schrikwekkende voorstellingen. De Kerk zelve ontaardt meer en meer in
+een ijzeren stelsel, eene dwingende macht, die de geesten beheerscht
+en bovenal door schrik en vrees de onrustige gemoederen in bedwang
+tracht te houden.
+
+Het zou hier de plaats zijn om te spreken van dien zeldzamen man, den
+heiligen Franciscus van Assisi (1182-1226), buiten eenigen twijfel een
+der grootste mannen na de apostelen, door wien niet alleen voor de Kerk
+een nieuw tijdperk van verjongd en verhoogd geestelijk leven aanbrak,
+maar van wien eene kracht uitging, die ook de maatschappij herschiep,
+haar met een anderen, frisscheren geest, den geest der liefde en
+toewijding, doordrong; den wondermachtigen man, het geheim van wiens
+kracht toch in niets anders lag dan in zijne volkomen overgave aan
+zijnen Heiland, in zijne grenzenlooze liefde, wel waarlijk de liefde
+van Christus zelven nabij komende. Deze man oefende ook, middellijk
+en door don nieuwen geest die van hem uitging, een herscheppenden
+invloed uit op de kunst, en gansch niet ten onrechte worden de eerste
+beginselen van de oudste italiaansche renaissance met den persoon en
+het werk van Sint-Franciscus van Assisi in verband gebracht.
+
+Juist in den eersten tijd van het optreden van den heiligen apostel der
+vrijwillige armoede, der volkomen toewijding aan het hoogste ideaal,
+omstreeks 1206, werd te Apulia in Toskane een dier verwonderlijke
+kunstenaars geboren, die met een enkelen sprong het einddoel
+bereiken, soms zelfs voorbijstreven, en wier plaats veel meer onder
+het nageslacht dan onder hunne evenouders schijnt te zijn. Nicolo
+Pisano, want van hem spreken wij, is een hervormer, een wegbaner,
+een schepper, de evenknie van een Brunellesco, van een Donatello
+of van de gebroeders Van Eyck, de beroemde vlaamsche schilders;
+een dier meesters, die zich aanstonds tot zoo ongelijkbare hoogte
+verheffen, dat hunne opvolgers, gedurende verscheidene geslachten,
+hen niet alleen niet kunnen overtreffen, maar zelfs niet evenaren.
+
+Wij kunnen hier niet breedvoerig uitweiden over het leven en de
+werken van Nicolo Pisano, die in 1280 te Pisa overleed; maar niet
+geheel onbeantwoord laten mogen wij de vraag, hoe die kunstenaar er
+toe gekomen is om, in plaats van de wanstaltige gewrochten zijner
+voorgangers, een nieuwen en zoo volkomen stijl te scheppen? Van waar
+is ze hem aangekomen, die edele kunst der juiste evenredigheid,
+van den harmonischen rythmus, van adel en uitdrukking; die hooge,
+waarachtige kunst, waarvan het geheim sedert zoo vele eeuwen verloren
+scheen te zijn gegaan? Op deze vraag moet het antwoord wel in de eerste
+plaats luiden: van de studie der antieken. Die stelde hem in staat,
+de beeldhouwkunst te herscheppen, zoo als de bouwmeesters van Pisa,
+omstreeks twee eeuwen vroeger, het aan deze studie te danken hadden,
+dat zij de architektuur konden herscheppen. De modellen der antieke
+kunst ontbraken niet te Pisa, waar men er zich reeds vroeg op toelegde,
+deze kostbare en roemrijke overblijfselen eener ondergegane beschaving
+te verzamelen. Herhaalde malen brachten de burgers van Pisa, van
+hunne verre handels- en krijgstochten, zuilen, kapiteelen en vooral
+sarkophagen naar hunne vaderstad mede.
+
+Het is dus niet noodig te onderstellen, dat Nicolo Pisano in zuidelijk
+Italië, aan het hof van Keizer Frederik II, de antieke kunst heeft
+leeren kennen en zich van haar geest doordrongen: Toskane bood hem in
+overvloed modellen ter bestudeering aan. Nog heden ziet men, op weinige
+schreden afstands van den predikstoel in de doopkapel--het meesterstuk
+van den pisaanschen beeldhouwer--de antieke bas-reliefs die hij
+heeft nagevolgd: de vaas met den indischen Bacchus en den sarkophaag,
+waarop de geschiedenis van Phedra en Hippolytus is voorgesteld.
+
+Toch zou men zich vergissen, als men meende dat Nicolo Pisano zijne
+inspiratie uitsluitend aan de antieke kunst dankt. Naast verheven,
+ideale figuren, zoo als de Madonna, de engelen en anderen, ziet men
+van hem beelden en groepen aan het echte natuurleven, aan de meest
+gewone werkelijkheid ontleend: een ram, die zich den kop krabt,
+een hinnekend paard en dergelijken. Zou niet bepaaldelijk in dien
+zin voor de natuur, in dat nauwgezette waar- en opnemen van de lagere
+schepping, de invloed merkbaar zijn van den grooten en teederen heilige
+van Assisi, die de bloemen des velds zijne zusterkens noemde, met de
+vogelen en visschen verkeerde en in zijn brandend liefdehart ruimte
+had voor de gansche natuur?
+
+Voorts heeft men in deze sporen van naturalisme misschien ook den
+invloed te herkennen van den gothischen stijl. Trouwens, de gothiek
+is juist de verheven uitdrukking van de nieuwe behoeften en strevingen
+van de middeleeuwen in haar tweede, schoonste tijdperk. Zoo eenvoudig,
+ernstig, streng de romaansche kunst met den haar kenmerkenden vollen
+rondboog was, zoo los, veelzijdig, golvend, speelsch is de gothische
+kunst, die tot uitgangspunt neemt den spitsboog, dat wil zeggen eene
+bij uitnemendheid kunstmatige formule. In de gothiek heeft de fantazie
+vrij spel en dringt allengs het koele, beredenerend en berekenend
+verstand op den achtergrond; de gothische kathedralen schijnen eene
+bespotting van de grondwetten der architektuur, van de beginselen
+der geometrie; maar in haar ontplooit zich, naast het verhevenste
+idealisme, het volle natuurleven, vaak in zijne grilligste vormen en
+gestalten. De uit langen sluimer ontwaakte verbeelding schept zich een
+nieuwe, schilderachtige, kleurrijke taal, overvloeiende van beelden
+en symbolen, vol stoute vlucht, ideale verheffing en tevens vol humor
+en geest.
+
+De bas-reliefs van Nicolo onderscheiden zich door de breede
+behandeling, door adel en schoone ordonnancie. Men kan zich moeilijk
+beeldwerken denken, die beter voegen bij hunne omgeving, bij die
+verwonderlijk schoone monumenten van de pisaansche architekten van
+de elfde en de twaalfde eeuw.
+
+Toch mogen wij niet verzuimen op eene leemte te wijzen in deze
+kunst, die zich reeds bij haar eerste verschijning zoo hoog verheven
+heeft. Om te beseffen, welke die leemte is, heeft men slechts een
+blik te werpen op de vele beelden, die omstreeks denzelfden tijd toen
+Nicolo Pisano arbeidde, in zoo menige stad van noordelijk Frankrijk
+en van de zuidelijke Nederlanden werden gebeiteld, en die eene zoo
+sterke tegenstelling vormen met de scheppingen van den pisaanschen
+meester. Ongetwijfeld wint deze laatste het van de oude fransche
+_imagiers_ en onze beeldsnijders door juistheid van compositie en
+zuiverheid van lijnen; maar hij is verre hun mindere als het op de
+uitdrukking van diep en innig gevoel, van het gemoedsleven aankomt. De
+stijl van Nicolo, zoo als trouwens die van al zijne opvolgers, heeft
+inderdaad iets droogs en kouds; de vervaardigers van de beelden in onze
+kathedralen mogen inderdaad genoemd worden als waardige mededingers
+van den doorluchtigen toskaanschen meester. Hun heeft echter een
+Vasari ontbroken, om hun lof aan het nageslacht te verkondigen of
+voor het minst hunne namen der vergetelheid te ontrukken.
+
+
+
+
+
+Volgens Vasari zou de eerste kampioen voor de gothische architektuur in
+Italië niemand anders zijn geweest dan Nicolo Pisano. Het is bekend,
+de rijkbegaafde kunstenaars van dien tijd plachten, even als die van
+de latere Renaissance, zich niet tot de beoefening van eene enkele
+kunst te bepalen. Nicolo Pisano muntte, even als zijn zoon Giovanni,
+tegelijkertijd in de bouwkunst en in de beeldhouwkunst uit; datzelfde
+gold van Arnolfo di Cambio, hun medearbeider, en van Fra Guglielmo
+d'Agnello, zoowel als van de gelijktijdige romeinsche kunstenaar,
+de Cosmati. Vasari stelt een groot aantal gebouwen op naam van
+Nicolo, niet alleen in Toskane, maar ook te Napels, te Padua,
+te Venetië. Maar indien het als zeker mag worden aangenomen, dat
+Nicolaas de bouwkunst heeft uitgeoefend, zoo is het niet minder zeker,
+dat geen enkel gebouw hem met eenigen grond van waarschijnlijkheid
+kan worden toegeschreven. Wij hebben hier hetzelfde verschijnsel,
+dat zoo menigmaal in de kunstgeschiedenis voorkomt: de faam van den
+grooten meester heeft die van zijne talrijke medewerkers geheel in
+de schaduw gesteld. De legende heeft in een enkelen naam den arbeid
+en het streven van een geheel menschengeslacht saamgevat.
+
+Van den zoon van Nicolaas, Giovanni Pisano, weten wij daarentegen met
+zekerheid, dat hij de schepper is van aantal hoogst belangrijke werken:
+hij bouwde den voorgevel van de kathedraal van Siena, hij voltooide
+de kathedraal te Prato, en van hem is ook het beroemde monument,
+waarmede wij ons nu moeten bezig houden, het Campo-Santo van Pisa.
+
+De stichting van het Campo-Santo hangt, even als die van den dom,
+samen met eene militaire expeditie der Pisanen. De kroniekschrijvers
+verhalen dat de aartsbisschop Ubaldo de' Lanfranchi, aanvoerder
+van het contingent, waarmede de republiek aan den derden kruistocht
+(1189-1192) deelnam, op de gedachte kwam om eene groote hoeveelheid
+aarde, aan den Calvariënberg ontleend, naar zijne vaderstad te laten
+overbrengen. Te Pisa teruggekeerd, kocht hij een terrein nabij den dom
+en richtte dat in tot begraafplaats, na het vooraf met die gewijde
+aarde te hebben bedekt. Eeuwen lang hield het geloof stand, dat de
+lijken, die in dezen heiligen grond werden ter aarde besteld, binnen
+vier-en-twintig uren geheel waren vergaan.--Het gebouw zelf van het
+Campo-Santo is veel jonger dan de begraafplaats: in 1278 begonnen, werd
+de bouw in 1283 voltooid, ongeveer eene eeuw na den derden kruistocht.
+
+Het Campo-Santo vormt, evenwijdig met den dom en de doopkapel,
+een grooten rechthoek; aan de buitenzijde bedraagt de lengte
+ruim honderd-negen-en-twintig meter, bij eene breedte van ruim
+vier-en-veertig meter; aan de binnenzijde is de lengte ongeveer
+honderd-zeven-en-twintig en de breedte twee-en-veertig meter. De
+muur heeft geene openingen, als moest dit heiligdom geheel van de
+buitenwereld afgesloten blijven. De lange muur is evenwel versierd
+met een reeks van blinde bogen van dezelfde orde als aan den dom,
+den campanile en de doopkapel. De hoofdingang prijkt met een gothisch
+baldakijn, met zes standbeelden versierd, waaronder vooral vermelding
+verdient de Madonna met het Kind, van de hand van Giovanni Pisano.
+
+De sobere eenvoud van het uitwendige doet de schoonheid van
+het inwendige te beter uitkomen. Welk eene verrassing, zoodra
+ge den drempel hebt overschreden! Galerijen van niet minder dan
+tien-en-een-halve el breedte; eene reeks van twee-en-zestig open
+arkaden in den rijksten gothischen stijl, waardoor het volle licht in
+de galerijen binnenstroomt; een open kap, die de aandacht trekt en een
+uitmuntend effekt maakt; in de vakken tusschen de bogen een weergalooze
+reeks van antieke beeldwerken; langs de wanden eene schilderachtige
+mengeling van busten, standbeelden, marmeren groepen; op de wanden
+de meest omvattende cyclus van freskoos uit de middeleeuwen en
+de Renaissance, waarop eenig monument in Italië roem kan dragen;
+eindelijk, op den grond tallooze grafzerken, sommigen uitgesleten,
+anderen door vrome harden gerestaureerd: ziedaar het schouwspel dat
+onze blikken geboeid houdt, en dat grootsch en eenig is te noemen
+onder alles wat het goddelijke Italië ons kan te genieten geven. De
+reisboeken geven den raad, het Campo-Santo des nachts, bij helder
+maanlicht, te bezoeken; en zij hebben gelijk: om van dergelijke
+visioenen het ware genot te hebben, is niet alleen eene bijzondere
+gemoedsstemming, maar bijna ook een bovenaardsch licht noodig.
+
+Op het eerste gezicht beantwoordt het Campo-Santo van Pisa niet
+aan de voorstelling, die men zich van zulk een monument maakt. Men
+verwacht een grooten, ruimen doodenakker te zullen zien, door smalle
+galerijen omgeven, zoo als te Milaan, te Genua, te Bologna. Maar hier
+is de verhouding juist omgekeerd, en uit het oogpunt der kunst kan
+men niet anders dan zich daarover verheugen. Het eigenlijke kerkhof
+is buitengewoon klein:--het bestaat uit vier grasperken, met enkele
+bloemen versierd en van afstand tot afstand met heesters beplant,
+met vier cypressen aan de hoeken en in het midden eene zuil, door
+eene rozenstruik omslingerd. De galerij of portiek daarentegen, die
+dit kerkhof omgeeft is kolossaal; en Jan van Pisa, die hier toonde
+een geniaal bouwmeester te zijn, heeft gewild dat die galerij
+waardig zou zijn de bewaarplaats te wezen van zoo uitnemende
+schatten: zij is eenvoudig en grootsch tegelijk. Het stond te
+vreezen dat de eindelooze herhaling van hetzelfde motief in de
+twee-en-zestig arkaden den indruk van eentonigheid zou maken. Om
+dit gevaar te ontgaan, heeft de pisaansche architekt, met behoud
+van den rondboog als hoofdmotief--hetgeen met het oog op den dom,
+den campanile en de doopkapel onvermijdelijk was;--dien boog met den
+meest gewenschten uitslag aan den spitsboog als gehuwd. Elke arkade,
+door een rondboog afgesloten, heeft van boven eene zesbladerige roos,
+rustende op eene middenpijler, waardoor het overige van de arkade
+in twee groote vensternissen wordt verdeeld; deze vensters, die van
+boven evenzeer met eene roos zijn versierd, worden op hun beurt door
+kleinere pijlers weder in tweeën verdeeld; zoodat elke arkade drie
+rozen, drie pijlers en vier vensteropeningen bevat: eene ordonnancie,
+even rijk als harmonisch, waardoor met behoud van de regelmatigheid
+tevens de noodige afwisseling verkregen wordt.
+
+Van eigenlijke graven, van kruisen, in 't algemeen van eigenlijke
+gezegde grafteekenen, is nergens een spoor te ontdekken; in deze
+ideale nekropolis worden uitsluitend gedenkteekenen toegelaten.
+
+Want, in spijt van zijn naam en zijne oorspronkelijke bestemming,
+is het Campo-Santo veel meer het pantheon van den roem en de glorie
+van Pisa, dan wel eene eigenlijke begraafplaats. De uitingen van
+vurig, hartverheffend geloof, de triomfen der vaderlandsliefde, de
+verheerlijking van groote mannen en groote feiten,--zij nemen hier
+de eerste plaats in en dringen de zuiver persoonlijke aandoeningen en
+gevoelens, den rouw der familie bij het verlies van een harer leden,
+op den achtergrond. Zelfs ontvangt ge hier niet den indruk van de
+ijdelheid van al het ondermaansche, van de nietigheid des levens. Niets
+treurigs of sombers, met uitzondering misschien van de schilderijen,
+op naam van Orcagna gesteld; niets dat aan dood en sterven doet denken;
+of liever, de dooden verschijnen hier voor ons in hetgeen zij reeds
+op aarde onsterfelijks hebben gewrocht, in den glans hunner groote
+daden, hunner geniale scheppingen. Maar ook, welk eene verzameling
+van gedenkteekenen: van het monument der gravinne Beatrix, moeder van
+de beroemde gravin Mathilde, tot dat van de zangeres Catalani; van
+de tombe van Keizer Hendrik VII, tot die van den schrijver Algarotti,
+opgevoed voor rekening van den zuinigen Frederik II van Pruisen, of de
+tombe van den geschiedschrijver Fabroni! En welk eene overstelpende,
+verbijsterende verzameling van meesterstukken, van de onvergelijkelijke
+collectie van grieksche en romeinsche sarkophagen, en de marmeren
+vaas met den indischen Bacchus, dien Nicolo Pisano kopieerde, tot de
+beeldwerken van Giovanni Pisano en de freskoos van Benozzo Gozzoli.
+
+Bij de beschrijving van deze haast onoverzienbare schatten en
+rijkdommen volgen de reis- en handboeken doorgaans de topografische
+orde en noemen de voorwerpen op, zoo als ze zich achtervolgens aan
+den bezoeker voordoen. Men kan den schrijvers geen ongelijk geven:
+de toeristen voor wie hunne gidsen en handleidingen bestemd zijn,
+hebben bovenal haast; men moet hun dus de moeite besparen van telkens
+op hunne schreden terug te keeren. Maar onze lezers weten, dat het
+niet onze gewoonte is den kortsten weg te volgen, en dat wij er van
+houden vrij rond te zwerven. Wij willen dit ook nu doen. Trouwens
+het Campo-Santo van Pisa is niet een van die museums van den tweeden
+rang, die men, met het horloge in de hand, tusschen twee treinen of
+twee maaltijden kan afdoen. Is niet een belangrijk stuk italiaansche
+geschiedenis, in levende beelden, op deze eerwaardige muren geschreven;
+en voor zoo veel de kunst betreft, zijn deze architektonische vormen,
+deze beeldwerken, deze freskoos niet als het ware de bekroning,
+de hoogste uitdrukking van de oude toskaansche school? Voorwaar, de
+tijd dien wij op deze gewijde plek doorbrengen, zal niet verloren zijn!
+
+De verzameling antieke sarkophagen en bas-reliefs in het Campo-Santo
+behoort tot de twee of drie belangrijkste collectiën van dien
+aard in geheel Europa: zij bevat niet minder dan honderd-zeventig
+nommers en veraanschouwelijkt ons de geschiedenis der beeldhouwkunst
+van haar schitterenden bloei in de tweede of derde eeuw vóór onze
+jaartelling tot haar volkomen verbastering in de vijfde of zesde
+eeuw. Deze sarkophagen zijn voor het meerendeel naar Pisa gebracht als
+zegeteekenen na de gelukkige krijgstochten, die in den loop der elfde,
+twaalfde en dertiende eeuw, door de toen zoo machtige republiek naar
+noordelijk Afrika, vermoedelijk ook naar Griekenland en Klein-Azië,
+werden ondernomen. Aanvankelijk dienden zij om den voorgevel van
+de kathedraal te versieren; in 1297, kort na de voltooiing van het
+Campo-Santo, werden zij in den buitenmuur van dat monument ingemetseld;
+later bracht men ze naar de binnengalerijen over, ten einde ze van
+een wissen ondergang te redden.
+
+Het ligt buiten mijn bestek, eene beschrijving te geven van deze
+rijke verzameling, hoe belangwekkend zij ook moge zijn, zoowel
+uit het oogpunt der kunst als uit dat der archeologie. Maar ik mag
+onmogelijk zwijgen van de prachtige sarkophaag, vroeger bekend als
+de sarkophaag van de _Jacht van Meleager_, thans als die van _Phaedra
+en Hippolytus_. De grieksche beeldhouwkunst toont zich hier, aan den
+vooravond van het christelijke tijdperk, in haar volle ontwikkeling:
+aan de zuiverheid en den adel van het modelé paart zij eene onbeperkte
+vrijheid en natuurlijkheid van beweging, en stort in iedere figuur
+eene volheid van leven en bezieling, waarvan het geheim, gedurende
+langen tijd, met haar scheen verloren te zijn gegaan.
+
+Deze sarkophaag van _Phaedra en Hippolytus_ heeft zonderlinge
+lotgevallen beleefd. Na eerst het stoffelijk overschot van een
+of anderen wijsgeer of wel van eene of andere _hetaire_ der oude
+wereld te hebben bewaard, ontving zij, in 1076, het gebeente van
+eene der machtigste en vroomste vorstinnen der middeleeuwen, van de
+gravin Beatrix. In de dertiende eeuw viel haar eene nog eervoller
+onderscheiding te beurt. Het aanschouwen van deze sarkophaag was
+voor Nicolo Pisano eene openbaring: zij opende hem de oogen om de
+heerlijkheid der antieke kunst te aanschouwen; en zoo levendig was de
+indruk door dit kunstwerk op het gemoed van den pisaanschen meester
+gemaakt, dat hij aan zijne Madonna van den preekstoel in de doopkapel
+de gelaatstrekken gaf van de Phaedra der sarkophaag.
+
+Onder de middeleeuwsche beeldwerken in het Campo-Santo ten toon
+gesteld, komt buiten kijf de eerste plaats toe aan den ouden preekstoel
+van den dom, in 1311 door Giovanni Pisano voltooid. Zwaar beschadigd
+bij den brand van 1596, moest dit kunstwerk worden weggeruimd; voor
+den nieuwen preekstoel behield men in de kathedraal twee leeuwen,
+die zuilen dragen, en eenige figuren van ondergeschikt belang; al
+het overige werd naar het Campo-Santo gebracht. De preekstoel van
+Giovanni Pisano komt in de hoofdlijnen overeen met dien, welken zijn
+vader Nicolo voor de doopkapel vervaardigd had. Bij beiden rust de
+marmeren stoel op zuilen, welke door leeuwen of allegorische figuren
+gedragen worden; bij beiden ook verbeelden de bas-reliefs tafreelen uit
+het leven van den Zaligmaker. Maar hoe verschillend is de inspiratie
+bij de twee kunstenaars.
+
+In het werk van Nicolo Pisano bewonderden wij de breedheid van
+behandeling, de distinctie, de harmonie, meer dan de levendigheid
+en innigheid van uitdrukking. Wel zijn sommige trekken uit het
+leven gegrepen, maar het geheel ademt nog de ernstige deftigheid,
+men zou haast zeggen, het plechtige, dat der romaansche kunst eigen
+is. De zorg voor den stijl wint het van het streven naar dramatisch
+effect. Giovanni was een leerling van zijn vader en arbeidde langen
+tijd met en onder hem. Het staat vast, dat hij een meer of minder
+belangrijk aandeel had aan de uitvoering van de bas-reliefs van den
+preekstoel te Siëna, van de _Kruisafneming_ in den dom te Lucca, en
+van de fontein te Perugia, waarvan de architektonische kompositie werd
+ontworpen door zijn beroemden florentijnschen tijdgenoot Arnolfo del
+Cambio. Vooral in de beide laatste werken vindt men meer uitdrukking
+en minder distinctie, meer effect en minder harmonie dan in die van
+Nicolo Pisano. Bij den vader wordt de smart bedwongen en beheerscht,
+bij den zoon geeft zij zich onbelemmerd lucht; bij den vader verliezen
+de handelende personen nooit hunne zelfbeheersching, bij den zoon
+geven zij zich geheel aan hun gevoel, aan hunne aandoeningen over,
+zonder zich te bekommeren om die waardigheid en kalmte, beiden in
+vreugd en smart, waarvan Nicolo het geheim van de antieke kunstenaars
+schijnt te hebben afgezien. Bij den vader bekleedt de studie van de
+modellen der oudheid de eerste plaats boven de studie der natuur;
+bij den zoon zien wij juist het omgekeerde. Giovanni is vóór alles
+realist, zoowel in het weêrgeven der vormen, als in de uitdrukking der
+gewaarwordingen. Ik kan den indruk niet van mij weren, dat de studie
+van de noordsche, fransche of duitsche beeldhouwers van invloed is
+geweest op deze buitensporige ontplooiing van het realisme.
+
+Het geniale in het werk van den zoon mag ons het gemis van alle
+harmonie, men zou bijna zeggen, het volkomen gebrek aan stijl,
+niet doen voorbijzien. De architekt treedt ganschelijk achter den
+beeldhouwer terug; hij denkt er niet aan, aan het geheel dat harmonisch
+evenwicht te geven, zoo onmisbaar voor een kunstwerk, waarbij bouw- en
+beeldhouwkunst moeten samenwerken. Er is hoegenaamd geene evenredigheid
+tusschen de verschillende figuren: sommigen zijn reusachtig groot,
+anderen bijna mikroskopisch klein, zonder dat de kunstenaar aan
+een geleidelijken overgang denkt. In de afzonderlijke bas-reliefs,
+gemis van ordonnantie: de plans zijn ternauwernood aangegeven;
+in plaats van zich als eene fries geleidelijk te ontwikkelen,
+zooals de kompositiën van Nicolo Pisano doen, geven die van zijn
+zoon ons eene onzamenhangende mengeling van figuren te aanschouwen,
+eene opeenstapeling van noodelooze details, een volkomen gemis van
+nauwkeurigheid. De afzonderlijke figuren eindelijk kenmerken zich
+door de onvolkomenheid van het modelé en door overdrijving van
+expressie. De gestalten zijn misteekend, de standen en houdingen
+gezocht en gedwongen, de uitdrukking buitensporig.
+
+Welnu! naast al deze gebreken, welke ons elk oogenblik zouden doen
+twijfelen aan de bekwaamheid, of voor het minst aan de nauwgezetheid
+van Giovanni Pisano, vloeit toch het werk van dezen meester over
+van schoonheden van anderen aard, die de kritiek ontwapenen: van
+verwonderlijk schoone gebaren en bewegingen, van openbaringen des
+levens, uit het diepst des harten geweld.
+
+Nemen wij tot voorbeeld zijn _Kindermoord_ te Pistoja. Wij worden
+verplaatst te midden van de slachting; eene moeder vlucht met haar
+kind in de armen; eene andere roept in wanhoop de genade in van den
+onvermurwbaren dwingeland; eene derde omsluiert zich het gelaat, om
+het moordtooneel niet langer aan te zien; nog eene andere tracht haar
+van schrik verstijfden zoon op te heffen; eene andere buigt zich over
+haar kind om van zijn half geopende lippen den laatsten ademtocht op
+te vangen. De kunstenaar geeft ons hier als het ware de moedersmart te
+aanschouwen in al hare vormen en openbaringen. Zijne voorstelling is de
+aangrijpende illustratie van het aandoenlijk woord van den evangelist:
+"Rachel beweende hare kinderen en wilde niet vertroost worden, omdat
+zij niet meer zijn."
+
+Niet minder aangrijpend is de _Kruisiging_. Ter linkerzijde de
+Moedermaagd, die in onmacht valt; in hare nabijheid een snikkende
+discipel en eene der heilige vrouwen, die met wanhopend gebaar
+de handen ten hemel heft; rechts, de jongeren, die als door een
+panischen schrik bevangen, haastig wegvluchten. Zoo doet dan eindelijk,
+na Laokoon en Niobé, opnieuw het dramatische, pathetische element
+zijne intrede in de beeldhouwkunst: toch is het niet de nog altijd
+ideale, geadelde smart van Laokoon of Niobé, maar veelmeer eene
+zeer alledaagsche, zeer realistische smart, die jammert en huilt en
+zich in heftige gebaren uit. En tot welken prijs wordt deze triomf
+gekocht! Hoe duur betalen wij de aandoening, welke dit of dat werk
+van Giovanni Pisano in ons opwekt!
+
+De standbeelden van Jan van Pisa zijn doorgaans beter en zorgvuldiger
+bewerkt dan zijne bas-reliefs, die hij, naar het schijnt, voor
+een goed deel aan zijne leerlingen en helpers overliet. In het
+Campo-Santo vinden wij van hem eene Madonna, die zich door zeer
+gelukkige proportiën en een monumentaal karakter onderscheidt, al
+kan zij de vergelijking niet doorstaan met de bewonderenswaardige
+beelden der gelijktijdige fransche beeldhouwers.
+
+
+
+
+
+Het mausoleum van Keizer Hendrik VII van Luxemburg (1308-1313) voert
+ons terug naar de woedende twisten tusschen Welfen en Ghibellijnen,
+in de eerste jaren der veertiende eeuw. De Ghibellijnen--en
+aan hunne spits de onsterfelijke dichter der _Divina Commedia_,
+Dante,--hadden al hunne hoop gebouwd op den Keizer, die, naar zij
+zich vleiden, een einde zou maken aan de rampen, door de verbitterde
+partijschappen over Italië uitgestort. Aanvankelijk scheen het
+krachtdadig optreden van den opvolger der Caesars de hoog gespannen
+verwachtingen zijner aanhangers te rechtvaardigen. In 1311 te Milaan
+verschenen, zette Hendrik zich daar de ijzeren kroon op het hoofd en
+nam de meest energieke maatregelen om de welfische steden aan zijn
+gezag te onderwerpen. Over Genua begaf hij zich naar Pisa, waar
+hij met de grootste geestdrift ontvangen werd door de bevolking,
+die hem behalve eene gift van zestigduizend gouden florijnen, eene
+prachtige tent aanbood, uit kostbare stoffen geweven en met goud
+en edelgesteenten versierd. Gedurende zijn verblijf te Pisa, sprak
+hij den Rijksban uit over de steden Florence en Lucca, de eeuwige
+vijandinnen van Pisa. Na te Rome als Keizer te zijn gekroond en met
+voordeel gestreden te hebben tegen Koning Robert van Napels en zijne
+bondgenooten, vestigde hij andermaal te Pisa zijn hoofdkwartier. Hij
+hield zich daar bezig met het bijeenbrengen van een talrijk leger, om
+daarmede het koninkrijk Napels te veroveren, toen hij, op een zijner
+expedities, in 1313, bijna plotseling, te Buonconvento, nabij Siëna,
+overleed. Overeenkomstig zijn laatsten wil, werd zijn lijk naar de stad
+Pisa gebracht, welke hij zoozeer beminde, en in 1315 ter aarde besteld
+in het mausoleum, dat de Pisaners voor hem in de kathedraal hadden
+opgericht. Na herhaaldelijk te zijn verplaatst, werd dit monument in
+1330 naar het Campo-Santo overgebracht, waar het sedert verbleef.
+
+Het mausoleum (zie bladz. 17) is het werk van een bekwaam beeldhouwer
+uit de school van Siëna, Pino di Camaino, gestorven in 1339. De Keizer
+is liggende afgebeeld, gekleed met de keizerlijke dalmatiek en met
+de armen op de borst gevouwen. De trekken zijn scherp geteekend; het
+gelaat is baardeloos, mager en hoekig, met vooruitstekend voorhoofd. Op
+de voorzijde van de sarkophaag, waarop de monarch rust, zijn, onder
+bogen, in hoog-relief, de beelden van de twaalf apostelen uitgehouwen;
+deze figuren zijn beneden het middelmatige, zonder karakter en zonder
+uitdrukking.--Het architektonisch gedeelte van het mausoleum verdient
+bijzonder de aandacht, vooral omdat daaruit blijkt, hoezeer Pino di
+Camaino zich, op het voetspoor van Nicolo Pisano, naar oud-romeinsche
+modellen inspireerde.
+
+Eene zerk met het opschrift _S. Stefani de Cionis aurificis et
+h. suorum_ (van heer Stefano, zoon van Cione, goudsmid, en van zijne
+erven), en met een wapenschild waarop een leeuw of een wild zwijn is
+afgebeeld, roept de herinnering voor onzen geest aan die uitmuntende
+goudsmeden van de dertiende en de veertiende eeuw, in wier werkplaatsen
+zoovele groote kunstenaars hunne eerste vorming ontvingen.
+
+Nevens deze kunstwerken mogen wij ook de historische herinneringen
+niet over het hoofd zien. Een van de aandoenlijkste relieken,
+die in het Campo-Santo bewaard worden, zijn zeker wel de beroemde
+kettingen, waarmede de oude haven van Pisa kon worden afgesloten. In
+1362 door de Genueezen weggenomen, werden zij vijftien jaren later
+door de overwinnaars ten geschenke gegeven aan de Florentijnen,
+de onverzoenlijke vijanden der Pisanen. Eeuwen lang prijkten deze
+zegeteekenen in de doopkapel te Florence, tot zij in 1848, in eene
+opwelling van edelmoedigheid, aan het thans volkomen onschadelijke
+Pisa, de vroegere mededingster der toskaansche hoofdstad, werden
+teruggegeven. In 1860 gaf Genua op haar beurt het nog ontbrekende stuk
+dezer kettingen, dat nog in haar bezit gebleven was, insgelijks terug,
+vijf eeuwen nadat ze waren weggevoerd.
+
+De school van Pisa, die in de eerste helft der middeleeuwen met
+zoo rijke belofte optrad en zoo schitterenden glans verspreidde,
+beantwoordde niet aan de opgewekte verwachting, maar zonk weldra
+in machtelooze vergetelheid weg. De grootsche poging, door Nicolo,
+Giovanni en Andrea Pisano--den beeldhouwer van de deur der doopkapel
+te Florence--in de dertiende en veertiende eeuw beproefd, scheen
+de krachten der school te hebben uitgeput. In de vijftiende eeuw
+is zij niet meer bij machte, zich aan te sluiten aan het roemrijk
+streven der Florentijnen; hoogstens vindt men nog nu en dan eenige
+tombe of eenig bas-relief, dat den stempel draagt der Renaissance,
+en dan nog zijn deze werken van ondergeschikte beteekenis afkomstig
+van kunstenaars uit de omstreken van Florence of Carrara.
+
+Het marmeren borstbeeld van de beroemde Isotta, de maîtresse en daarna
+de echtgenoote van Sigismond Malatesta, den tiran van Rimini, behoort
+mede tot deze kategorie van kunstwerken: deze buste is allerminst
+geschikt om ons een hoog denkbeeld te geven, hetzij van de schoonheid
+van Isotta, hetzij van het talent des kunstenaars. Naar mijne meening,
+heeft men zeer ten onrechte dit borstbeeld voor het werk van Mino da
+Fiesole aangezien; de bustes van dezen florentijnschen meester zien
+er heel anders uit.
+
+De eigenlijke Renaissance is in het Campo-Santo ter nauwernood
+vertegenwoordigd. De reisgidsen maken grooten ophef van een marmeren
+schild, zwak en week van bewerking, in welks midden een borstbeeld
+is gebeiteld, waarin zij het portret van Michel-Angelo meenen te
+herkennen. Buiten kijf hebben de gelaatstrekken eenige overeenkomst met
+die van den grooten florentijnschen beeldhouwer, maar die overeenkomst
+is louter toevallig en men kan daaraan hoegenaamd geen gewicht hechten.
+
+Wij zullen niet stilstaan bij de monumenten van later tijd, ook
+al zijn daaronder van beroemde meesters, omdat men in vele andere
+steden soortgelijke of nog betere werken van dezelfde kunstenaars
+vinden kan. Maar wel kost het moeite, zich te onthouden van de
+ontcijfering dier tallooze grafschriften, welke de herinnering
+bewaren aan meer of minder beroemde mannen en vrouwen uit schier
+alle deelen der wereld, wier stoffelijk overschot hier ter ruste is
+gelegd. Hoevele dooden, wier geschiedenis men zoo gaarne kennen zou:
+edele burgers van het stille Pisa, doorluchtige vreemdelingen, die eene
+schuilplaats zijn komen zoeken aan de oevers van den Arno. Welk eene
+machtige bekoring hebben zij, die half uitgewischte wapenschilden, die
+welhaast onleesbaar geworden grafschriften, die elk een menschenleven
+verbergen. Wie zal het geheim van al deze dooden ontsluieren; wie geeft
+ons eene levensbeschrijving van alle bewoners van het Campo-Santo? Het
+ontbreekt te Pisa niet aan ledigen tijd; is er niemand onder hare
+burgers, die zich aan deze schoone en vrome taak wijden wil?
+
+
+
+IV
+
+
+Het is gewoonte, de freskoos waarmede het Campo-Santo te Pisa is
+versierd, en meer bepaaldelijk de beroemde _Triomf van den Dood_ en
+het _Laatste Oordeel_ te beschouwen als het werk van Orcagna. Toch is
+het volstrekt niet bewezen, dat deze muurschilderingen inderdaad van
+dien meester zijn. Maar al zijn ze niet van hem zelven, zeer stellig
+zijn ze in zijn geest en zijne manier ontworpen en mogen ze hem in
+alle opzichten waardig worden genoemd.
+
+Het Campo-Santo was bij uitnemendheid geschikt om de historieschilders
+als uit te lokken. In geheel Italië is geen tweede gebouw te vinden,
+dat beter beantwoordt aan de eischen der monumentale kunst: aan
+de ééne zijde uitgestrekte muurvlakken, aan de andere groote open
+bogen, waardoor het licht met stroomen binnendringt, en tusschen de
+galerijen het stille stemmige grasveld. Reeds vroeg, reeds tegen het
+einde der dertiende eeuw, begonnen de Pisanen zich bezig te houden
+met de dekoratie van deze groote muren; deze reuzenarbeid werd, met
+herhaalde onderbreking, voortgezet tot het einde van de vijftiende
+eeuw. Toen Benozzo Gozzoli de laatste hand legde aan de freskoos van
+het Campo-Santo, waren er omstreeks twee eeuwen verloopen sedert het
+eerste schilderwerk in het grootsche monument was aangebracht.
+
+Behalve Orcagna, heeft men ook langen tijd de namen van Giotto
+en Buffalmacco met de freskoos van het Campo-Santo verbonden. Ten
+onrechte. De _Geschiedenis van Job_ vooral, die men bepaaldelijk voor
+het werk van Giotto hield, wordt thans algemeen toegeschreven aan
+een zekeren Francesco da Volterra, die deze fresko eerst omstreeks
+1370 vervaardigde.
+
+Wijden wij in de eerste plaats onze aandacht aan de muurschilderingen,
+die terecht of ten onrechte den naam van Orcagna dragen.
+
+De beroemdste daarvan is wel de _Triomf van den Dood_. Deze kolossale
+kompositie, waarin de kunstenaar, naar het oppervlakkig schijnt,
+de allereerste grondregelen van eenheid van plaats en handeling met
+voeten getreden heeft, splitst zich in vijf tafereelen, die op het
+eerste gezicht geheel op zich zelven staan, hoewel ze allen binnen
+dezelfde omlijsting zijn besloten. Links, op den voorgrond, ziet
+men de klassieke illustratie van de in de middeleeuwen zoo populaire
+sproke _Van de drie dooden en de drie levenden_.--Een schitterende
+ruiterstoet--edellieden en edelvrouwen, rijk uitgedost, met valken op
+de hand en vergezeld van bedienden te voet en van jachthonden--keert
+van de jacht terug. Eensklaps wordt de aandacht van het gezelschap
+getrokken door een afschuwelijk schouwspel: vlak voor de paarden staan
+drie open doodkisten: in de eerste ligt een nog in zijne kleederen
+gewikkeld lijk; in de tweede, een lijk dat reeds in gevorderden
+staat van ontbinding verkeert; in de derde, een geraamte.--Door
+een zonderling toeval is het goud van de kroon, die op het hoofd
+van een dezer lijken was geplaatst, verdwenen; men onderscheidt nog
+slechts nauwelijk den omtrek, als het ware de schaduw, de schim der
+kroon. Tusschen en over deze afzichtelijke overblijfselen kruipen
+en schuifelen slangen, waarvan sommigen den kop dreigend tegen de
+bezoekers opheffen, terwijl anderen de vlucht nemen.
+
+Bij de ruiters zelven strijden nieuwsgierigheid en walging om den
+voorrang: over den hals hunner paarden gebogen, aanschouwen zij deze
+zoo welsprekende getuigen van de ijdelheid van al het ondermaansche,
+en geven daarbij lucht aan de meest verschillende aandoeningen. De een
+houdt zich den neus dicht, een gebaar dat tegenwoordig misschien als
+triviaal zou worden veroordeeld, maar waartegen de naturalisten van
+de veertiende eeuw--te beginnen met Giotto in zijne _Opwekking van
+Lazarus_--niet opzagen. Een ander, met de wang op de hand rustende,
+schijnt in droeve overpeinzing verzonken; een derde keert zich naar
+zijne vrienden en wijst hun met de hand de doodkisten, hun tevens zijne
+opmerkingen mededeelende. De redelooze dieren deelen de gewaarwordingen
+van hunne meesters; een der paarden, met gerekten hals en gebogen kop,
+snuift hinnekend de lijklucht op; een ander wendt zich, angstig en
+verschrikt, om; een derde steigert; de honden leggen door niet minder
+levendige gebaren en bewegingen, hun onrust of hunne nieuwsgierigheid
+aan den dag.
+
+Aan de andere zijde der doodkisten, aan den voet van een steil rotspad,
+staat een hermiet, die met een lange rol in de hand, de bezoekers
+tot boete en bekeering maant. Deze kluizenaar vormt als het ware
+den overgang tusschen den ruiterstoet en andere hermieten, die hunne
+woning hebben gevestigd op den berg op den achtergrond, waar zij zich,
+ver van het rumoer en de ijdele beslommeringen der wereld, met hun
+vreedzamen eenvoudigen arbeid bezighouden: de een melkt eene geit of
+eene hinde; een ander leest; een derde, op krukken leunende, luistert
+toe. Wij hebben hier weêr een van die ongelukkige rotslandschappen,
+zonder diepte, verschiet of horizon, zooals men die bij de eerste
+nog ongeoefende landschapschilders vindt.
+
+Rechts, mede op den voorgrond, verdringt zich een groep rampzaligen,
+die te vergeefs den Dood om verlossing smeeken. In deze groep heeft de
+kunstenaar ons het menschelijk lijden in zijne afzichtelijkste vormen
+te aanschouwen gegeven: het is eene terugstootende verzameling van
+verminkten die over den grond kruipen, van verlamden en kreupelen,
+van blinden, van lieden zonder handen of armen, met geschonden of
+verwrongen ledematen.... Dergelijke voorstellingen hebben niets meer
+met de kunst gemeen; zelfs uit het oogpunt van stichting en vermaning
+is hare waarde voor het minst twijfelachtig.
+
+Roepen deze ongelukkigen vergeefs den Dood in, anderen, door wie zijne
+komst niet verlangd werd, zijn als zijne slachtoffers gevallen. Voor
+de groep der rampzaligen is de grond bezaaid met lijken; mannen en
+vrouwen, voor het meerendeel rijk gekleed, liggen in bonte wanorde
+door elkander uitgestrekt; hunne zielen, in de gedaante van naakte
+kindertjes, ontsnappen aan hun mond;--zooals men weet, is deze
+symbolische voorstelling bij sommige scholen in zwang gebleven tot in
+het begin der zestiende eeuw. De demonische monsters, die boven deze
+ongelukkige zielen zweven en haar trachten te grijpen om ze ter helle
+te voeren, zijn meer leelijk dan wel verschrikkelijk; hunne lichamen
+bestaan ook hier uit de samenvoeging van ledematen van verschillende
+dieren: vleermuisvlerken, gieren- of leeuwenklauwen en dergelijken.
+
+Naast deze demonen, naast deze tooneelen van schrik en jammer, heeft
+de kunstenaar een geheel ander tafreel geplaatst, eene bekoorlijke
+idylle vol zoete poëzie. Onder den lommer van bloeiende oranjeboomen
+zit een gezelschap bijeen van aanzienlijke heeren en jonge vrouwen;
+eenigen spelen op muziekinstrumenten, anderen praten of wandelen. Twee
+hunner houden een valk op de hand, als in de kapel der Spanjaarden
+te Florence, dat heiligdom van de schilderkunst der veertiende eeuw;
+een der dames heeft een windhond op den schoot. Boven hunne hoofden
+zweven twee amors (of doodsgeniussen?) even als op de _Galathea_
+van Rafaël.--Deze idylle, naast de _Triomf van den Dood_, herinnert
+onwillekeurig aan de inleiding van den _Decamerone_ van Boccaccio. Men
+meent de jonge edellieden en edelvrouwen voor zich te zien, die, op
+de heerlijke heuvelen van Fiesole, in veiligheid aan hun vernuft den
+teugel vieren en elkander vermaken met de vroolijkste vertellingen,
+terwijl de stad aan hunne voeten door de vreeselijke plaag, de pest
+van 1348, wordt geteisterd. Het contrast is even aangrijpend.--De
+Dood zelf, die boven de groepen zweeft, is hier voorgesteld onder de
+gedaante eener krachtige, bejaarde vrouw met loshangende hairen en
+vleermuisvleugelen, die met beide handen een geweldige zeis opheft.
+
+Ondanks de gegronde aanmerkingen, die men op de techniek en de
+uitvoering maken kan, blijft de _Triomf van den Dood_ een van die
+buitengewone, veelomvattende scheppingen, welke de kritiek ontwapenen
+en waarop de gewone regelen der traditioneele schoolsche aesthetiek
+niet van toepassing kunnen zijn. Ongetwijfeld is de kunstenaar de
+taal, waarin hij tot ons spreekt, nog maar onvolkomen meester,
+maar desniettemin weet hij zijne gedachte op zoo treffende,
+aangrijpende wijze uit te drukken, en is hetgeen hij zegt van zoo
+overwegend gewicht, dat zijn werk een onuitwischbaren indruk maakt
+en onweerstaanbaar boeit en aantrekt.
+
+Een tegenhanger, of misschien juister eene aanvulling van het
+zooeven beschreven tafreel, is de _Hel_, die aan Nardo, den broeder
+van Orcagna, wordt toegeschreven. De voorstelling herinnert sterk aan
+Dante, hoewel de schilder zich hier tegenover den dichter meer vrijheid
+heeft veroorloofd dan de kunstenaar, aan wiens penseel wij de _Hel_ in
+de kerk van Santa-Maria Novella te Florence te danken hebben. Ook hier
+is de hel voorgesteld als de doorsnede van een berg, waarin evenwijdig
+loopende rotslagen de verschillende soorten van zondaars van elkander
+scheiden; in het midden bevindt zich Satan, wiens kolossale gestalte
+de gansche hoogte van den berg inneemt. De folteringen der verdoemden
+zijn met de grootste nauwkeurigheid voorgesteld; de veelvuldigheid
+der martelingen is inderdaad verbazend; wij zullen ons evenwel niet
+ophouden met eene beschrijving dezer afgrijselijkheden, waarvan men
+zich zonder moeite een denkbeeld maken kan.
+
+_Het Laatste Oordeel_ maakt met de _Hel_ eigenlijk een geheel uit. Dit
+tafreel doet in dramatische kracht niet voor de _Triomf van den Dood_
+onder, en wint het door innerlijke eenheid van kompositie. In de
+hoogte, naast elkander, tronen, omgeven door langwerpige aureolen,
+Christus als rechter en de Madonna; nevens hen zitten de twaalf
+apostelen, boven wier hoofden engelen met de werktuigen der Passie
+zweven. Aan de voeten van Christus en de Madonna staat, op eene wolk,
+de aartsengel, die in de beide uitgestrekte handen de uitspraken van
+den rechter houdt: de veroordeeling en de vrijspraak. Twee engelen
+nevens hem blazen op de bazuinen des gerichts, die de dooden oproepen
+uit de graven; andere engelen spoeden zich naar beneden om het
+vonnis uit te voeren. Daar staan, ter rechter- en ter linkerzijde,
+twee talrijke groepen: die der uitverkorenen en die der verdoemden,
+welke laatsten in den wijd geopenden vlammenden muil der hel worden
+gedreven. Nog nimmer na Giotto had de schilderkunst op zoo echt
+dramatische aangrijpende wijze de aandoeningen van blijdschap,
+verrukking, zaligheid aan de eene, van schrik, wanhoop, wroeging aan
+de andere, weten uit te drukken. Welk eene ontroerende beteekenis
+ligt er in het gebaar van dien engel, aan de voeten van den aartsengel
+neergeknield, die door medelijden, schrik en ontroering aangegrepen,
+maar tevens beseffende wie hier vonnist, met eerbied de hand op den
+mond legt.--Hoe teeder en vol erbarmen is het beeld der Lieve-Vrouwe,
+der Genaderijke, die zoo gaarne allen redden zou.--Hoe ontzaglijk
+en indrukwekkend is de figuur van den Christus, die de doorboorde
+rechterhand opheft en met de linker op de wonde in de zijde wijst:
+dat beroemde gebaar, dat Michel Angelo voor den geest mag hebben
+gezweefd, toen hij zijn Christus van het _Laatste Oordeel_ in de
+Sixtijnsche kapel schiep.
+
+De thans volgende tafreelen, de _Geschiedenis van Job_ en de
+_Geschiedenis van Sint-Renier_, zijn van de hand van Antonio Veneziano
+(1386-1387), Francesco da Volterra (sedert 1370) en Andrea da Firenze
+(1377).
+
+De achterwand is bedekt met freskoos, voorstellende de _Hemelvaart_,
+de _Opstanding_, de _Kruisiging_. Deze freskoos, die bovendien door
+twee grafmonumenten gebroken worden, zijn beneden het middelmatige;
+de teekening is slecht en de vervaardigers hadden blijkbaar geen
+besef van de eischen der dekoratieve kunst.
+
+
+
+
+
+Het was in het jaar 1469, dat de Pisaners aan Benozzo Gozzoli de
+voltooiing opdroegen der muurschilderingen van dit monumentale kerkhof,
+waar gedurende honderdvijftig jaren de beroemdste beeldhouwers en
+schilders van Italië, de meesters der scholen van Pisa, Florence en
+Siëna, proeven van hun talent hadden achtergelaten.
+
+Aan Benozzo werd de wand tegenover den ingang aangewezen. Men
+mag gerust zeggen, dat geen enkel kunstenaar van de Renaissance
+eene opdracht ontving, die hem zoo gunstige gelegenheid gaf tot
+ontplooiing van zijn talent: een ongebroken muurvlak, eene uitmuntende
+belichting en overvloedige ruimte voor den beschouwer. Zelfs
+Rafaël in het Vatikaan was minder goed bedeeld: hij moest rekening
+houden met invallend licht en schaduw, met deuren en vensters en
+andere hinderpalen van dien aard.--Daarbij moest Benozzo verhalen
+illustreeren, die boven alle andere geschikt waren om zijne geestdrift
+en deelneming te wekken: die naïeve pittoreske verhalen van het
+Oude Testament, waarin de epos en de idylle elkander afwisselen,
+en die voor een schilder van zijn aanleg eene onuitputtelijke bron
+zijn. Hij behoefde niet te leeren, te vermanen of te stichten: hij
+had slechts te vertellen en te boeien.
+
+De komposities van Benozzo Gozzoli zijn niet minder dan een-en-twintig
+in getal. Ongelukkig zijn vele daarvan bijna geheel te gronde
+gegaan, en moet men die leeren kennen uit oude gravuren, met name
+uit de reusachtige platen, in 1811 door Lasinio uitgegeven. Tijdens
+mijn bezoek in 1882, was men bezig ze allen met koud water af te
+wasschen, om ze zoodoende van stof te reinigen, zonder de schilderij
+te beschadigen. Deze bewerking, waardoor de kleuren weer worden
+opgefrischt, verdient de voorkeur boven elke restauratie.
+
+Daar verscheidene vakken drie of vier afzonderlijke tafereelen
+bevatten, moet ik mij tot eene opsomming van de voornaamste onderwerpen
+bepalen: _Noachs Dronkenschap_;--_De Toren van Babel_.--_De aanbidding
+der Wijzen_, en daaronder _Maria Boodschap_.--_Abraham en Loth in
+Egypte_.--_Abrahams Overwinning_.--_Abraham en Hagar_.--_Verwoesting
+van Sodom_.--_Abrahams Offerande_.--_Eliezer en Rebecca_.--_Geboorte
+van Ezau en Jacob_.--_De geschiedenis van Jacob_.--_De geschiedenis
+van Joseph_.--_De geschiedenis van Mozes_.--_De Inneming van
+Jericho_.--_David en Goliath_.--_De Koningin van Scheba bij
+Salomo_.--Men ziet, het is eene geheele wereld, die wij hier voor
+ons hebben.
+
+Onuitputtelijk in waarheid is de rijkdom van fantasie, vernuft,
+frissche opgewektheid, door Benozzo ten toon gespreid bij het
+scheppen van dezen cyclus van tafereelen, zoo omvangrijk als geen
+ander kunstenaar der vijftiende eeuw heeft voortgebracht. In de eerste
+plaats behandelt hij de traditie met de grootst mogelijke vrijheid:
+in plaats van zich te bepalen tot de traditioneele voorstellingen,
+put hij met volle handen uit den rijken schat van het Oude Testament:
+krijgshaftige daden, romantische avonturen, de bekoorlijkheden van
+het herdersleven boeien hem in gelijke mate. De hoogere beteekenis, de
+mystieke profetische zin van de tooneelen uit het leven der aartsvaders
+laat hem onverschillig; wat hem aantrekt is de bloot menschelijke
+zijde, het pikante, oorspronkelijke, naïeve; de treffende episoden, de
+levende natuur. De italiaansche schilderkunst van de vijftiende eeuw
+heeft geen schitterender, rijker, belangwekkender schepping geleverd
+dan deze kolossale fresko, die nergens eenig spoor van inspanning
+verraadt, maar overal even frisch, even bezield en boeiend is.
+
+Het ligt natuurlijk niet in mijn plan, al deze freskoos van het
+Campo-Santo in bijzonderheden te gaan beschrijven: zij zijn eene wereld
+op zich zelve. Als geheel genomen, kan men ze in twee groote groepen
+verdeelen: zij die eene architektonische omlijsting hebben, en zij
+waarvan een landschap den achtergrond vormt; de eersten worden als
+het ware gedragen door de groote lijnen der gebouwen en munten in den
+regel uit door schoone ordonnantie; de anderen zijn meer verbrokkeld,
+met talrijke episoden, maar missen eenheid van voorstelling. Wat
+ordonnantie aangaat, moet ik opmerken dat ook door Benozzo de wet der
+eenheid van handeling voortdurend geschonden wordt, waarvan wanorde en
+verwarring het onvermijdelijk gevolg zijn. Op hetzelfde tafreel zien
+wij bijvoorbeeld David den steen naar Goliath slingerende, David het
+hoofd van Goliath af houwende, en David het hoofd van den reus aan
+Saul brengende. En die drie verschillende tooneelen zijn niet alleen
+niet van elkander gescheiden, maar zij zijn ook niet boven elkander
+geplaatst: zij zijn zoodanig door elkander gewikkeld, dat het eene
+niet naast, maar achter het andere is geplaatst.
+
+Bepalen wij ons eerst bij _Noachs Dronkenschap_. Het is de levendige,
+vroolijke voorstelling van een wijnoogst in de bloeiende omstreken
+van Florence. Mannen en vrouwen plukken druiven en dragen ze in volle
+manden naar de perskuip, waar een man met bloote beenen de vruchten
+treedt. Voorts verschillende groepen: een hond, die tegen twee kleine
+op den grond zittende kinderen blaft; Noach met twee kinderen, waarvan
+hij het eene de hand op het hoofdje legt, terwijl het andere, bang
+voor den hond, zich tegen hem aandrukt. In het midden der schilderij
+zien wij wederom Noach, die een met wijn gevulden kelk in beide handen
+houdt; naast hem gaat eene vrouw met een schenkkan.--Eindelijk, links,
+ligt de patriarch, schier geheel ontkleed, door den wijn bevangen, op
+den grond uitgestrekt; Cham bespot hem, terwijl een der andere zonen
+zich gereed maakt een kleed over den bewustelooze uit te spreiden. Eene
+der omstaande vrouwen bedekt zich het gelaat met de hand, maar zoo,
+dat zij tusschen de vingers heen kan gluren: eene ondeugendheid die
+aan Boccaccio herinnert.
+
+In den _Torenbouw van Babel_ zien wij aan de eene zijde, op den
+achtergrond, een rijk, heuvelachtig landschap met rivieren, boomen,
+villa's, geheel het karakter dragende van de omstreken van Florence;
+aan de andere, de schitterende stad _Babylonia_, met haar torens,
+koepels en paleizen, met haar fantastische architektuur: eene
+verschijning uit de Duizend-en-een-Nacht.--In het midden, eene menigte
+werklieden, opperlieden, metselaars, steenhouwers, kalk bereidende
+en aandragende, steenblokken ophijschende en plaatsende. Allen zijn
+druk in de weer, om het groote werk te helpen voltooien. En welk een
+overvloed van schilderachtige motieven; welke natuurlijke, bevallige
+standen en houdingen; welk eene juistheid van teekening en rijkdom van
+vinding! Aan de beide uiteinden, rechts en links van de werklieden,
+vertoont zich eene andere, deftiger groep: ernstige grijsaards, edele,
+smaakvol gekleede jongelingen en knapen, deels naar de werklieden
+ziende, deels met elkander pratende. In het midden staat, ook door
+zijne rijzige gestalte kenbaar, de koning, op wiens bevel de groote
+toren wordt gebouwd; hij geeft den werklieden bevelen; maar boven
+hem vertoont zich, in een nimbus, door engelen gedragen en omstuwd,
+het beeld van God den Vader, die nederkomt om te aanschouwen wat de
+menschen hebben gewrocht, en zoo straks hun werk verstoren zal: van
+welk naderend gericht echter niemand in de talrijke schare blijkbaar
+eenig vermoeden heeft.
+
+Waarin ligt nu eigenlijk het geheim der betoovering, die deze
+kunstenaar op ons uitoefent? Ik behoef wel niet te zeggen, dat van
+lokale kleur of historische waarheid--voor zoover daaraan bij deze
+voorstellingen gedacht kan worden,--in de verste verte geen sprake
+is. Niet alleen dat het landschap en de gebouwen een zuiver toskaansch
+karakter dragen, zelfs nog waar ze, zooals bij den _Torenbouw_,
+louter fantastisch zijn; maar ook de personen zijn, voor verreweg
+het meerendeel, in de kleederdracht van Florence in de vijftiende
+eeuw. Maar daarin ligt juist het aantrekkelijke: de traditie is maar
+een vorm, iets uitwendigs en bijkomends: in het wezen der zaak heeft
+Benozzo ons het beeld geteekend van zijn eigen tijd en omgeving. Het
+zijn tooneelen, gegrepen uit het toskaansche leven in de tweede helft
+der vijftiende eeuw, weergegeven met al de fantasie, al het vernuft,
+al den gloed en de _verve_ van een uitnemend kunstenaar, wiens
+dichterlijk genie hem eene eerste plaats verzekert onder de groote
+meesters der Renaissance, al heeft hij in eigenlijken zin geene school
+gesticht.--Hij stierf te Pisa, in 1498, en rust in de gewijde aarde
+van dat Campo-Santo, dat aan hem zijn schoonsten tooi te danken heeft.
+
+
+
+V
+
+
+Van Pisa sprekende, gaat het niet aan te zwijgen van een der beroemdste
+monumenten van deze stad: ik bedoel den Campanile of wijd vermaarden
+scheeven toren. Met den bouw van dien toren werd een begin gemaakt in
+1174; het werk was eerst in 1233 voltooid. Men noemt twee bouwmeesters:
+den een een Italiaan, Bonannus, den ander een vreemdeling, Wilhelm
+van Innsbrück; sommigen voegen daar nog aan toe Johannes Ennipontano,
+mede een Duitscher, en Thomas van Pisa.
+
+In Frankrijk, Duitschland en België hebben de architekten het zich
+bijna altijd tot regel gesteld om den toren met de kerk te verbinden,
+en door de vereeniging van die beiden een schoon en schilderachtig
+geheel te scheppen. Hoe uitnemend zij daarin geslaagd zijn, bewijzen
+een aantal onzer kathedralen. In Italië daarentegen--misschien
+door de nawerking van antieke ideeën en traditiën--scheidt men zeer
+dikwijls den toren, den campanile, van de kerk, en behandelt beiden
+als zelfstandige gebouwen. Dit is het geval te Pisa, te Ravenna,
+te Florence en op een aantal andere plaatsen.
+
+Hoe vele toeristen hebben, bij het aanschouwen van den campanile van
+Pisa, een gevoel van teleurstelling ondervonden! Zoo tallooze malen
+hadden zij dat monument afgebeeld gezien: in plaat, in albast, in kurk,
+in karton, zelfs in chocolade, dat het gezicht van de werkelijkheid hen
+doorgaans tegenvalt. In den vollen zin des woords teert Pisa sedert
+eeuwen op dit architektonisch kunststukje, waaraan echter het toeval
+meer deel heeft dan de wetenschap. Ik haast mij er bij te voegen,
+dat het origineel zoo eenvoudig, zoo eerwaardig, zoo indrukwekkend
+is, dat aanstonds alle herinnering aan die kinderachtige namaaksels
+wordt uitgewischt.
+
+Ik zal hier niet de bijzonderheden herhalen, die men in alle
+handboeken en reisgidsen lezen kan; ik wil liever trachten den indruk
+te beschrijven, dien dit monument, eene onvergankelijke uittarting
+van de eerste grondregelen der statika, op ons maakt.
+
+De acht rijen arkaden boven elkander volgen op elkaâr met strenge
+geometrische regelmatigheid. De zuilen zijn, althans in het onderste
+gedeelte, niet uit één stuk, maar uit twee, soms uit drie of vier
+fragmenten samengesteld. Mits de verschillende blokken gelijk zijn,
+bestaat daartegen geen bezwaar; anders wordt het wanneer men op een
+monolith, die vijf-zesden van de hoogte der zuil inneemt, een niet
+daarbij passend stuk heeft geplakt. Ook op de wijze der verbinding
+van de kapiteelen met de architraaf kan met grond aanmerking worden
+gemaakt. De versiering is uiterst sober: slechts enkele bas-reliefs
+verdienen een oogenblik de aandacht.
+
+De helling bedraagt ongeveer vier meter en valt zeer sterk in het oog,
+zelfs al let men alleen op de benedenverdieping. De half met water
+gevulde gracht, die den voet des torens omringt, is aan den kant waar
+de campanile overhangt omstreeks een el dieper dan aan de andere zijde.
+
+Men heeft lang en breed geredekaveld en getwist over de oorzaak van
+deze zonderlinge afwijking van de loodlijn: is dat met opzet gedaan
+of heeft men hier alleen met het toeval te doen? Men is tegenwoordig
+vrij algemeen van meening, dat de basis van den toren gedurende den
+bouw gelijkmatig is verzakt, en dat de architekten op dit hellend
+vlak hebben voortgebouwd. Reeds ter hoogte van elf meters boven den
+grond bemerkt men, dat eene helling van ettelijke duimen den toren
+naar de zuidzijde moest doen overhangen. Het eerste gewelf was toen
+gesloten, en het verdient wel opmerking, dat men zoo weinig bedacht
+is geweest op verdere verzakking van het gebouw, dat een spuier,
+waardoor het water van deze eerste verdieping moest worden afgevoerd,
+is aangebracht op het punt hetwelk nu het hoogst is gelegen.
+
+Een fraai klokkenspel, uit zeven klokken bestaande, hangt in dezen
+zonderlingen toren. De oudste dezer klokken, de _Giustizia_, met
+het jaartal 1262 en den naam van den gieter Locterinus van Pisa, is
+afkomstig uit den _Torre del Giudice_; deze klok werd vroeger geluid,
+wanneer misdadigers ter terechtstelling werden gevoerd.
+
+Het uitzicht van het plat van den toren is beroemd. Aan de eene zijde,
+naar den kant van Lucca, ziet men de Apennijnen; aan de andere de
+grenzenlooze, blauwe oppervlakte der zee, waaruit, ter rechterhand,
+als een alleenstaande berg, het eilandje Gorgona oprijst; wendt men
+zich links, dan bespeurt men achtervolgens Capraja en, bij zeer
+helder weer, aan den horizon Korsika; eindelijk het eiland Elba,
+waarvan slechts een punt van achter den Monte-Nero, ten zuiden van
+Livorno, komt uitkijken. De bodem van geheel de omringende vlakte is
+zoo effen, dat men in deze kom nog de oude bedding van een inham der
+zee herkent. Langs het strand teekenen zich de donkere bosschen der
+hoeve van San-Rossore af.
+
+
+
+
+
+Een te weinig bekend gebouw, en dat toch wel de aandacht verdient,
+is de _Opera del Duomo_: wij zouden zeggen, de directiekeet van
+den dom. Het huis is op zich zelf zeer eenvoudig, zoo als aan een
+dergelijk gebouw past:--het bestaat uit eene beneden- en eene vrij
+lage bovenverdieping, heeft eene langwerpige gedaante en vensters
+in den stijl der dertiende eeuw. De grootsche monumenten in de
+onmiddellijke nabijheid stellen het nog meer in de schaduw. Maar
+bij het binnentreden wordt onze aandacht dadelijk getrokken door
+eene monumentale inscriptie, vergezeld van het wapen van Frankrijk,
+het beeld van de Madonna en van een persoon in knielende houding;
+wij leeren uit dit opschrift, in statig latijn, dat op den vijftienden
+November 1495 de Koning van Frankrijk onverwacht in dit huis verscheen
+om er den avondmaaltijd te gebruiken.--Gedurende zijn verblijf te
+Pisa woonde Karel VIII in het paleis der Medici, op het Lungarno.--Een
+koninklijke gast meer of minder beteekent op zich zelf niet zoo heel
+veel, waar het een historische plek geldt als het Domplein te Pisa;
+maar de verschijning van Karel VIII was voor de geschiedenis dezer
+stad van zeer bijzonder gewicht: zij gaf het sein tot den opstand
+tegen de gehate florentijnsche overheersching. De inscriptie, die de
+herinnering aan het koninklijk souper bewaart, noemt Karel VIII den
+grondlegger der pisaansche vrijheden en vergelijkt zijne edelmoedigheid
+met die van Alexander de Groote.
+
+Bezien wij nu even de _Opera del Duomo_, afgescheiden van die
+historische herinnering. De aanblik van de benedenverdieping is
+niet uitlokkend; er heerscht een volkomen en toch volstrekt niet
+schilderachtige wanorde; de kleedkamer der kanunniken grenst aan de
+_Scuola di musica_ en aan het _Magazzino della cera_ (kaarsenmagazijn);
+een en ander bedorven door restauraties, die getuigenis afleggen van
+een bij uitnemendheid slechten smaak. Maar wij willen hierbij niet
+stilstaan. Grassi, de schrijver der _Descrizione storica ed. artistica
+di Pisa_, in 1836-37 uitgegeven, spreekt met veel ophef van de
+schilderijen in het gebouw: het gewelf van de benedenverdieping,
+beschilderd door G. Stefano Maruscelli; het portret van een
+heilige, door Salvator Rosa; eene Madonna, van Perino del Vaga; een
+Sint-Nicolaas van Bari, door Curradi; twee Apostelen, van Sogliano;
+een Sint-Antonius van Padua en een Sint-Philippus Neri, van Piero
+da Cortona; en wat al niet meer! Bij al deze min of meer banale, in
+meerdere of mindere mate gerestaureerde schilderijen zullen wij ons
+niet ophouden, evenmin als bij de Madonna's en de Christusbeelden
+uit de middeneeuwen, die in de vertrekken van de eerste verdieping
+zijn ten toon gesteld; genoegzaam allen missen dat onuitsprekelijke,
+dien vonk van het genie, die alleen dergelijke voorwerpen van devotie
+tot kunstwerken stempelt. Daarentegen veroorloof ik mij de aandacht
+der eventueele bezoekers te vestigen op enkele fragmenten, waarvan de
+reisgidsen geene melding maken, en wel in de eerste plaats op eene
+fresko, voorstellende een jong meisje in een blauw kleed, met eene
+korf vol vruchten op het hoofd: eene schilderij vol aantrekkelijkheid
+en waarin ik de hand van Benozzo Gozzoli meen te herkennen. Van waar
+is dit fragment afkomstig en wanneer is het hierheen gebracht? Men
+zegt mij, dat dit brokstuk omstreeks vijftien jaar geleden uit de
+_Stanza della Fraternità_ is weggebroken.
+
+Deze zaal op de bovenverdieping, waar Karel VIII  heeft gesoupeerd,
+heeft nog haar oude houten zoldering, op zware balken rustende, die
+vroeger met schilderwerk waren versierd. De _al fresco_ geschilderde
+rand herinnert aan de omlijstingen van Benozzo Gozzoli in het
+Campo-Santo: het is hetzelfde lofwerk en dezelfde kinderfiguren
+(_putti_), die medaillons houden. Zou de beroemde florentijnsche
+meester, in de laatste jaren zijns levens, zich met de versiering
+dezer zaal hebben onledig gehouden?
+
+Verder ziet men boven eene deur eene inscriptie, vermeldende dat Keizer
+Karel IV en Koning Karel VIII in dat vertrek hebben geslapen. De
+aanhef van dit opschrift is inderdaad karakteristiek: _somno et
+quieti sacrum_, aan den slaap en de rust gewijd. Is het niet, of de
+stad Pisa zich zelve in die drie woorden had willen teekenen?
+
+
+
+VI
+
+
+Wanneer men de edele meesterwerken, op het Domplein naast elkaar
+geschaard, heeft bestudeerd, kost het eenige moeite om ook aan de
+andere bezienswaardigheden van Pisa, een twintigtal kerken, voor
+het meerendeel van hooge oudheid, een half dozijn paleizen, vooral
+belangrijk door hunne historische herinneringen, de noodige aandacht
+te wijden. Maar als nauwgezette _cicerone_ rust op mij de taak,
+om monumenten te beschrijven, die trouwens in eene andere stad eene
+eervolle plaats zouden bekleeden. Doch laat ons vooraf een blik werpen
+op de stad zelve, die sedert vijf-en-twintig of dertig eeuwen het
+tooneel is geweest van zoo vele worstelingen en groote ondernemingen,
+van zoo schitterende glorie en zoo diepe vernedering.
+
+Pisa heeft niet alleen sedert de oudheid, maar ook sedert de
+middeleeuwen eene ingrijpende verandering ondergaan. Overal zijn de
+oude wallen, met welker aanleg in 1152 een aanvang werd gemaakt,
+gesloopt en vervangen door gemetselde muren, ongeveer acht meter
+hoog, zonder grachten of glacis, soms zelfs door trottoirs omzoomd;
+slechts de kanteelen--natuurlijk parade-kanteelen--geven aan die
+muren nog eenigermate zeker karakter. Geen oneffenheden van terrein;
+geene rijzing of daling; slechts nu en dan een vervallen bolwerk. Van
+de twintig poorten der oude stad zijn er nog maar zes over, die
+veeleer den naam van barrières verdienen.--Slechts in een of twee
+wijken, waaronder de Via del Borgo met de aangrenzende straten, kan
+men zich nog eene voorstelling maken, hoe de stad er vroeger moet
+hebben uitgezien. Eenige bogen op zware steenen pijlers rustende, een
+weinig kleur, een weinigje leven, een echo, eene flauwe afschaduwing
+van de fiere middeleeuwsche republiek:--is dat niet voldoende om
+de belangstelling op te wekken van den reiziger, wien het nog om
+iets meer te te doen is dan hetgeen de aandacht trekt onzer moderne
+toeristen? Eene andere straat, die op de markt uitkomt en evenzeer
+door arkaden is omzoomd, geeft ons een echt zuidelijk schouwspel te
+genieten: daar zien wij eene bonte mengeling van kreupele wagentjes
+en karren, van magere kippen, van donkere sombere krotten, uitkomende
+op een plein, stralende in zonnegloed; voorts prachtige groenten met
+haar rijk kleurenmozaïek; bewonderenswaardige koppen en krachtvolle
+typen, zeer vaak gehuld in onbeschrijfelijke en toch meestal pittoreske
+lompen. Rechts en links straatjes, die voor de donkerste, smalste en
+bochtigste steegjes van Genua, Venetië en Napels niet onder behoeven
+te doen.
+
+Maar dit gezicht duurt niet lang: op een gegeven oogenblik verandert
+de Via del Borgo in eene breede, fatsoenlijke, moderne straat, zonder
+kleur of karakter.
+
+Doch de hedendaagsche stedenbedervers mogen doen wat zij willen: hier,
+evenals te Rome, dat ook sedert de laatste jaren niet alleen ontwijd,
+maar op de schandelijkste, onverantwoordelijkste wijze geschonden
+en bedorven wordt;--ook hier, op dezen klassieken grond, komt toch
+de oude tijd telkens weêr te voorschijn om de moderne knoeiers te
+beschamen. In de Via del Monte ziet men aan de benedenverdieping van
+een gewoon huis twee granieten zuilen, getuigen van het verleden,
+met prachtig gebeeldhouwde kapiteelen: het eene versierd met eene
+Flora ter halver lijve en twee Victoria's; het andere met een Jupiter,
+insgelijks ter halver lijve, en ook met twee Victoria's. Te Rome zou de
+stelling van deze zuilen, waarvan de kapiteelen hoogstens anderhalve
+el boven den beganen grond verheven zijn, het bewijs leveren, dat
+de bodem verhoogd is; hier, in de nabijheid van den Arno, zou eene
+dergelijke onderstelling gewaagd zijn.
+
+Voor het overige bestaat de stad uit vrij breede straten, voor het
+meerendeel zonder trottoirs, en naar toskaansche wijze met zerken
+geplaveid. De zware plompe huizen zijn doorgaans geel gepleisterd,
+met groene blinden; zij hebben iets slaperigs in hun voorkomen; er is
+niets wat een bepaalden blijvenden indruk maakt en de herinnering aan
+bepaalde huizen in de gedachte prent, noch opschriften, noch datums,
+noch wapenschilden. Er zijn weinige winkels, en die weinigen maken
+nog eene vrij armoedige vertooning; het aantal voorbijgangers is zeer
+gering; het gras tiert dan ook welig in de straten, waarvan sommigen
+tot weide zouden kunnen dienen, en onder dat opzicht op die rivieren
+van Toskane gelijken, waarvan de droge bedding in den zomer en den
+herfst geheel begroeid is.
+
+Die stilte, die droomerige rust, dat plechtig zwijgen, moge eene
+aanbeveling te meer zijn in de schatting der vele kranken, die in
+Pisa, behalve de zegeningen van een zacht en aangenaam klimaat, ook
+rust en verkwikking komen zoeken; voor de gewone reizigers heeft deze
+doodsche stilte al spoedig iets verschrikkelijks, en het duurt niet
+lang of zij beginnen zich in deze als uitgestorven stad schromelijk
+te vervelen. Het is inderdaad niet zonder beteekenis, dat Pisa op
+een kerkhof, als op haar schoonste monument, roem draagt. Zij zelve
+is eene stad der dooden!
+
+Hoe is het gekomen, dat eene vroeger en gedurende vele eeuwen zoo
+energieke, zoo ondernemende, vurige, steeds tot krachtig handelen
+vaardige, naar roem en glorie dorstende stad aldus haar karakter heeft
+kunnen verloochenen en in dommelende sluimering wegzinken? Op het
+eerste gezicht zou men geneigd zijn, dit raadselachtige verschijnsel
+toe te schrijven aan de overmacht van het uit zijn aard weinig
+rumoerige, aan den rustigen sleur gewende administratieve en
+bureaukratische element. En inderdaad, in spijt van eene voor eene
+italiaansche stad vrij talrijke joodsche kolonie--reeds in de vorige
+eeuw telde men te Pisa zes- à zevenhonderd Joden,--treden handel
+en nijverheid geheel op den achtergrond voor het zeer talrijke
+ambtenaarspersoneel, dat in deze hoofdstad van eene prefectuur
+eene hoofdrol speelt.--Vooreerst heeft men de prefectuur met al
+wat daaraan verbonden is; dan de burgerlijke rechtbank met negen
+rechters, een kanselier en vier leden van het parket; voorts het hof
+van assises en de pretuur, met den onmisbaren nasleep van advokaten,
+ten getale van drie-en-zestig, waarvan sommigen echter te Volterra of
+in de omstreken wonen; van procureurs (_procuratori_), ten getale van
+vier-en-zestig; van _causidici_ (zes) en van notarissen (vijftien). Een
+tweede groep bestaat uit de ambtenaren der domeinen, der registratie,
+der hypotheken, van het kadaster, van de belastingen.--Dan komt
+in aanmerking de Universiteit, met haar zestig hoogleeraren en
+een twintigtal ambtenaren van verschillenden rang; vervolgens het
+personeel van het lyceum, van de normaalschool, van het seminarie,
+van het weeshuis, van de gasthuizen en andere liefdadige gestichten
+en inrichtingen. Het aantal leden der reguliere en wereldlijke
+geestelijkheid bedraagt ruim vijfhonderd:--in 1852 telde men
+vijfhonderd een-en-dertig geestelijke broeders en zusters, en na
+de opheffing der kloosters is--zoo als zich liet verwachten--dit
+aantal aanmerkelijk geklommen.--Ondanks de spreekwoordelijke
+gezondheid van het klimaat, vindt men in Pisa omstreeks honderd
+personen, die de verschillende takken der geneeskunst uitoefenen:
+negen-en-veertig dokters en chirurgijns, twee oogartsen, veertien
+apothekers, vijftien veeartsen en vier-en-twintig vroedvrouwen. Voeg
+daarbij het militaire element, en ge zult moeten toegeven, dat het
+aantal niet handeldrijvende, niet produceerende personen--zooals de
+technische term luidt--bij uitnemendheid groot is. Kon men nu nog
+maar zeggen, dat de intellektueele werkzaamheid het gemis van handel
+en industrie vergoedde, dan zou er grond zijn om van winst te gewagen
+en met blijdschap te roemen: maar ook dit kan niet geacht worden het
+geval te zijn; in deze akademiestad zijn er maar vier boekhandelaars;
+ook worden er geen jaarboeken of archieven uitgegeven, zooals in vele
+andere italiaansche steden; de lokale monografiën zelfs zijn zeldzaam:
+men teert nog altijd op de oude werken van Morrona en Grassi. Ook
+op geestelijk gebied is de oogst van goede tarwe jammerlijk schraal;
+het onkruid wordt vertegenwoordigd door zes dagbladen, of eigenlijk
+door vijf, want het zesde, de _Araldico_, is een genealogisch en
+heraldiek tijdschrift, waarvan nu en dan eene aflevering verschijnt.
+
+De oorzaken van dit treurig verval liggen dieper en dagteekenen
+van vroeger. Pisa is, wij wezen er reeds vroeger op, het lot
+wedervaren, dat ook anderen handelsrepublieken van vroeger en later
+tijd wedervaren is: de buitengewone machtsontwikkeling, waaraan de
+natuurlijke grondslag van evenredig grondgebied en bevolking ontbrak,
+dwong tot bovenmatige inspanning, tot overspanning van alle beschikbare
+krachten. Dit duurde een tijd, een vrij langen tijd zelfs, maar op die
+overspanning moest noodzakelijk uitputting volgen; en na de laatste
+wanhopige worsteling met Florence, was de kracht van Pisa niet slechts
+gebroken, maar vernietigd. Sismondi, de bekende geschiedschrijver van
+de italiaansche republieken, heeft zeer treffend gezegd: "Ondanks
+haar verval was Pisa eene veel volkrijker, veel aanzienlijker stad
+dan Urbino, dan Rimini, dan Pesaro; maar eenmaal aan de Florentijnen
+onderworpen, heeft Pisa geen enkelen man meer voortgebracht,
+die in de litteratuur of de politiek van beteekenis is geweest;
+terwijl elk der kleine hoven van Frederik van Montefeltro te Urbino,
+van Sigismond Malatesta te Rimini, van Alexander Sforza te Pesaro,
+een vereenigingspunt was van wijsgeeren, geleerden en letterkundigen."
+
+
+
+VII
+
+
+Doch deze historische herinneringen, welke wij niet mochten
+voorbijgaan, daar zij ons de verklaring geven van de treurige
+transformatie der roemruchtige republiek, moeten ons evenwel niet
+doen vergeten, dat nog verschillende monumenten op de beide oevers
+van den Arno onze aandacht vragen. Hervatten wij dus onze wandeling.
+
+De meeste andere kerken op den rechteroever hebben dezelfde bouworde
+als de kathedraal; het is hetzelfde stelsel van bogen en blinde bogen,
+dat daar met zoo schitterend gevolg was toegepast; en ook dezelfde
+afwisseling van wit en zwart marmer. Tot deze kategorie behooren
+San-Paolo all' Orto, San-Pierino, Santa-Maria in Borgo en nog anderen.
+
+In de kerk van Sinte-Catharina (dertiende eeuw), waarvan de monnik
+Fra Guglielmo als bouwmeester wordt genoemd, paart zich de pisaansche
+traditie met de vormen der gothiek. De voorgevel van wit marmer, als
+naar gewoonte, met eenige lagen van zwart marmer, geeft ons in het
+benedenste gedeelte de gewone bekende rondbogen te aanschouwen; de
+eerste verdieping bestaat uit klavervormige bogen op zuilen rustende,
+waarvan de kapiteelen met de onvermijdelijke marmeren koppen zijn
+getooid. De bovenste, spits toeloopende verdieping heeft hetzelfde
+stelsel van bogen.
+
+Het inwendige, hoewel zeer eenvoudig--het bestaat uit een enkel
+schip, zonder kapellen en met open bekapping--en in de zestiende
+en de zeventiende eeuw sterk veranderd en verhaspeld, bevat enkele
+belangwekkende kunstwerken. In de eerste plaats de graftombe van den
+aartsbisschop Santarelli (gestorven in 1342), van de hand van Nino
+Pisano, den zoon van Andrea Pisano. Het monument getuigt van veel
+smaak; behalve de zoo bevallige gedraaide zuiltjes, vinden wij ook hier
+het grootsche, indrukwekkende motief der engelen, die het voorhangsel
+oplichten, waarachter het lijk van den prelaat rust.--Twee gekleurde
+beelden op een der altaren, de Madonna en de aartsengel Gabriël,
+beiden zeer goed van stijl, verraden de hand van denzelfden meester.
+
+Veel meer bekend en beroemd is de schilderij van Francesco Traini
+(omstreeks 1340), in de nabijheid van den preekstoel, waarop, naar men
+zegt, de heilige Thomas van Aquino het evangelie heeft verkondigd. Deze
+schilderij verbeeldt de _Overwinning van Sint-Thomas van Aquino_. In
+het midden, op eene zwevende wolk, zit de heilige, levensgroot;
+op hem dalen lichtstralen, deels rechtstreeks van Christus zelven,
+die hoog boven hem in heerlijkheid troont, deels van Mozes, Paulus
+en de vier Evangelisten, die, eenigszins lager geplaatst, het licht
+dat zij van den Heiland ontvangen weder op hem uitstralen; maar ook
+van ter zijde ontvangt hij licht uit de geopende boeken die Plato
+en Aristoteles hem voorhouden. Sint-Thomas zelf zendt op zijne beurt
+uit zijn geopend boek weêr stralen uit op zijne jongeren; een dezer
+stralen treft met vernielend vuur het boek dat Averroës, die in het
+midden der jongeren verwonnen op den grond ligt, in de hand houdt. De
+beroemdste denker en wijsgeer der katholieke middeleeuwen is dus hier
+voorgesteld als het vereenigingspunt en de middelaar van goddelijke
+en menschelijke wijsheid, die de dwaling en de leugen overwint.
+
+
+
+
+
+De Piazza dei Cavalieri, wel te verstaan van de ridders der
+Sint-Stefanusorde, is het eenige plein in deze eeuwenoude stad,
+hetwelk aan de Renaissance herinnert, en wel aan de Renaissance in den
+tijd van haar verval. Ondanks haar eenvoud, maakt de façade van het
+voormalige paleis der orde, de Carovana--tusschen 1561 en 1564 door
+Vasari gebouwd--een monumentalen indruk, met haar vooruitspringend
+dak, haar wapenborden aan de hoeken, haar nissen met de borstbeelden
+van de eerste zes grootmeesters, haar _sgraffiti_ eindelijk, die zoo
+bij uitnemendheid bevallige dekoratieve schilderingen, waarvan nog
+slechts flauw herkenbare sporen zijn overgebleven. In de aangrenzende
+kerk ziet men eenige tropheeën, door de ridders van Sint-Stefanus op
+de Turken veroverd.
+
+De militaire orde van Sint-Stefanus (paus en martelaar) werd in
+1516 door Cosmo I ingesteld, om de kusten van Toskane te verdedigen
+tegen de invallen en strooptochten der zeeroovers. Als in bijna
+alle dergelijke orden, bestonden de leden voor het meerendeel uit
+adellijke personen; hoewel de orde ook een geestelijk karakter droeg,
+was het celibaat echter niet verplicht. Hare geschiedenis is zeker
+vrij wat minder rijk aan schitterende daden dan die der beroemde,
+doorluchtige orde van Malta, maar toch onderhield zij nog tot
+omstreeks het midden der vorige eeuw twee gewapende fregatten. Deze
+jongst geborene onder de geestelijke orden onderscheidde zich al
+spoedig door haar rijkdom;--toen de fransche regeering in 1809 de
+orde ophief, bedroeg de waarde harer bezittingen omstreeks tien
+millioen gulden. In het midden der vorige eeuw bestond de orde
+of _religione_ van Sint-Stefanus, behalve uit den grootmeester,
+uit een groot-connetable, een groot-prior, een groot-kanselier, een
+groot-conservator en een groot-tresorier. Om de drie jaren werd een
+algemeen-kapittel gehouden. Meer dan achttienhonderd personen, zoowel
+in Italië als elders, droegen toen den titel en het kruis der orde;
+het plechtgewaad der ridders bestond uit een zwarten rok met een groot
+achtpuntig kruis van roode kleur bestikt, uit een geëmailleerd gouden
+kruis, in het midden versierd met het borstbeeld van Sint-Stefanus,
+en uit een rood lint.--De orde, die in 1809 was opgeheven, werd in
+1817 hersteld, om in 1859 nogmaals te verdwijnen.
+
+Voor de Carovana staat het standbeeld van Cosmo I, den stichter
+der orde, in volle wapenrusting, blootshoofds, met een mantel over
+de schouders, den rechtervoet gesteund op een dolfijn. Zeker ten
+onrechte, heeft men in dit monument het werk willen zien van Jan van
+Boulogne.--Op hetzelfde plein, ter plaatse waar nu het zonderlinge
+paleis _dell' Orologio_ staat, verrees vroeger de beruchte _Torre
+della Fame_, de Hongertoren, de toren waar Ugolino della Gherardesca
+met zijne zonen den hongerdood stierf. Deze toren werd reeds in 1568
+afgebroken, om plaats te maken voor de gebouwen der Sint-Stefanusorde;
+maar de herinnering aan de vreeselijke gebeurtenis is vereeuwigd door
+het aangrijpende verhaal van Dante.
+
+
+
+
+
+De Universiteit is, in de Via San-Frediano, gevestigd in een ruim,
+maar onaanzienlijk gebouw. Door het voorportaal komt men op een
+kloosterhof uit den tijd der Renaissance, omgeven door eene dubbele
+galerij, waarvan de eerste verdieping met zuilen is versierd, op
+welke onmiddellijk het dak rust. Aan drie zijden ziet men het wapen
+der Medici; aan de vierde is een opschrift, dat den roem vermeldt
+van Victor Emanuel.
+
+De Universiteit of de _Sapienza_ is de voornaamste inrichting van
+dien aard in Toskane. In de twaalfde eeuw gesticht, in 1343 door Paus
+Clemens VI gereorganiseerd, in 1472 door Lorenzo il Magnifico hersteld,
+moest de _Sapienza_, overeenkomstig de eigenlijke gedachte der Medici
+en hunner opvolgers, de intellektueele werkzaamheid der burgers
+van Pisa opwekken en aanvuren, en hun, in ruil voor de vrijheid,
+wetenschap en poëzie bieden.
+
+In onze dagen bekleedt meer dan één der professoren een hoogen rang
+in de wetenschappelijke wereld. Eén naam vooral trof mij, die van den
+heer Enea Piccolomini, een lid der doorluchtige familie uit Siëna en
+waardige handhaver en erfgenaam der traditiën van dien Æneas Sylvius
+Piccolomini, die, na zich een wijd vermaarden naam te hebben verworven
+onder de humanisten van zijn tijd, als Pius II, van 1458 tot 1464
+den pauselijken stoel bekleedde en als opperpriester zich niet minder
+beroemd maakte. De heer Enea Piccolomini, die in Duitschland gestudeerd
+heeft, houdt college in het grieksch. Ook de heer Michele Amari,
+de eerwaarde deken der italiaansche oriëntalisten, woonde te Pisa.
+
+Het akademisch onderwijs draagt overigens tegenwoordig een sterk
+professioneel karakter en ook te Pisa dreigt de vroegere universitaire
+vorming op den achtergrond te wijken voor de technische opleiding tot
+een of ander vak. Hier moeten wijsbegeerte en hoogere wetenschap zeer
+zeker onderdoen voor de veel lager gestelde praktische eischen van den
+modernen tijd; daar zijn afzonderlijke leerstoelen voor de opleiding
+tot notaris, voor ingenieurs, voor wetenschappelijken landbouw,
+voor veeartsenijkunde. Op een totaal van vijfhonderd-zes-en-negentig
+studenten, vond men er in 1882 dan ook maar zeven-en-twintig, die
+zich aan wijsbegeerte en letteren wijdden. In de rechten studeerden er
+niet minder dan tweehonderd-negen-en-twintig; en wanneer men bedenkt,
+dat ook in Italië, evenals elders, de wetgevende vergaderingen voor
+een zeer groot deel uit advokaten zijn saamgesteld, is het dan te
+verwonderen, dat er heden ten dage zoo slecht geregeerd wordt en de
+parlementen op niets zoozeer gelijken als op debatteerende politieke
+clubs?
+
+De door Napoleon I gestichte _Academia delle belle arti_ ziet er al
+even weinig monumentaal uit als de Universiteit. Ook hier zeer kleine
+vertrekken--ik tel er acht--met gesloten luiken. De schilderijen zijn
+niet genommerd, en het geheele voorkomen der collectie getuigt niet van
+de belangstelling der pisaansche overheid in kunstaangelegenheden:
+trouwens met de verzameling in het Campo-Santo is dit evenzeer
+het geval. Doch dat daargelaten: wij hebben in de eerste plaats
+met de collectie zelve te doen. Het aantal schilderijen op gouden
+grond--_campi dorati_--is zeer groot: afbeeldingen van Christus, de
+Madonna, heiligen uit de byzantijnsche school, uit die van Cimabue
+en Giotto. De belangrijkste stukken zijn wel de fragmenten van een
+altaarstuk van Simone di Martino (1320) en de heilige Dominicus van
+Traini (1345). Benozzo Gozzoli en Domenico Ghirlandajo zijn door
+enkele echte maar onbeduidende schilderijen vertegenwoordigd: over
+het algemeen is de verzameling schier beneden het middelmatige.
+
+De linkeroever, die veel minder bevolkt is dan de rechter, is ook
+armer aan monumenten, aan herinneringen. Toch is het juist aan
+deze zijde, dat de stad zich schijnt te willen uitbreiden; ik vind
+hier een zeker aantal nieuwe huizen, ongetwijfeld bestemd voor de
+vreemdelingen, wier aantal steeds te Pisa klimt; in de vorige eeuw
+waren het de Russen, thans zijn het voornamelijk de Engelschen, die,
+trouw aan hunne eerbiedwaardige gewoonte, niet hebben verzuimd eene
+anglikaansche kapel te bouwen.
+
+De Ponte di Mezzo, de middelste brug, waarop wij de Arno overgaan,
+is geheel van marmer en werd in 1660 onder de regeering van den
+groothertog Ferdinand II herbouwd. Een der eerste monumenten, die
+wij aan de overzijde der rivier vinden, is het Palazzo del Comune,
+op het Lungarno Gambacorti (naam van eene beroemde pisaansche familie
+uit de middeleeuwen); het gemeentepaleis bevat het Municipio (de
+bureaux der stedelijke regeering) en het Reale-Archivio di Stato
+(het koninklijk staats-archief). Dit laatste is geborgen in een
+tiental gewelfde zalen, die met veel talent naar antieken smaak zijn
+gedecoreerd. De verzameling bevat zeventienduizend perkamenten en
+dertigduizend kartons of _filze_. Niet alleen de geschiedenis van
+Pisa of van Italië, maar die van geheel Europa gedurende de eerste
+helft der middeleeuwen, is ten deele in deze bestoven, eerwaardige
+dokumenten beschreven, die de namen dragen van Richard Leeuwenhart,
+Frederik Barbarossa en een aantal andere beroemde vorsten.
+
+Als wij op het Lungarno komen zien wij al spoedig het bevalligste
+van alle monumenten van Pisa, de kerk Santa-Maria della Spina of
+Santa-Maria del Pontenovo; eene kerk in miniatuur, bijna eene kapel,
+ik zou haast zeggen een heiligen, schrijn, vlak tegen de borstwering
+der rivier aangebouwd. Eenige jaren geleden heeft men de kerk steen
+voor steen afgebroken en vervolgens boven de bedding van den Arno
+weder opgebouwd. Dit juweel, omstreeks 1325 gemaakt, en bestemd om een
+doorn uit de kroon des Zaligmakers te herbergen, is in den zuiversten
+gothischen stijl ontworpen, en maakt daardoor in deze omgeving een
+zeer verrassenden indruk. De harmonische evenmaat, de rijke tooi van
+wit en zwart marmer, de torentjes, de pinnakels, de standbeelden,
+doen u de kleinheid van het gebouwtje vergeten. De buitengevel, aan
+de zijde der kaai, prijkt met de standbeelden der twaalf apostelen;
+van binnen komt aan de beeldhouwkunst de eereplaats toe. Men vindt
+hier vier beelden van de hand van Nino, den zoon van Andrea Pisano:
+twee Madonna's, Sint-Jan de Dooper en Sint-Petrus. Als ware hij zich
+zijner tekortkomingen als beeldhouwer bewust, heeft Nino de kleur te
+hulp geroepen; trouwens de polychromie is veel langer in zwang gebleven
+dan men doorgaans meent; de grootste meesters der vijftiende eeuw,
+te beginnen met Donatello, kleurden steeds hunne beelden.
+
+Meer aandacht verdienen hier de zes bas-reliefs met de zinnebeeldige
+voorstelling van de zeven hoofddeugden (de Hoop en het Geloof zijn
+in hetzelfde vak vereenigd). Met uitzondering van de vrij plompe
+engelenbeeldjes, die de omlijsting vormen, onderscheiden deze
+beeldwerken zich door vastheid en breedheid van behandeling, door
+prachtige draperieën en treffende juistheid van uitdrukking. Zij
+dagteekenen uit de dertiende eeuw en zijn van de hand van den
+Florentijn Andrea, vermoedelijk Andrea Ferucci van Fiesole, die in
+1526 overleed.
+
+Onze wandeling vervolgende, komen wij aan eene indrukwekkende basiliek,
+in de nabijheid van den stadsmuur, op een plein waar het gras welig
+groeit. Dat is de kerk van San-Paolo a Ripa d'Arno. De voorgevel is
+geheel in denzelfden stijl, dien wij reeds leerden kennen als eigen aan
+de school van Pisa en komt volkomen overeen met dien van de kathedraal,
+maar op eenigszins kleiner schaal. Het is dan ook onnoodig van die
+façade eene nadere beschrijving te geven. Vermelden wij slechts,
+aan den hoofdingang, een bas-relief met de Madonna, nog geheel in
+byzantijnschen stijl: het hoofd met den mantel bedekt en de handen
+opgeheven. Het inwendige, hoog en smal, bestaat uit drie schepen
+en een transept met spitsbogen bovenzuilen. Overal afwisseling van
+zwart en wit marmer, monolithzuilen en grijnzende maskers op de
+kapiteelen. Eene zeldzaamheid te Pisa is, op een der zuilen, een
+fresko uit de veertiende eeuw, voorstellende een apostel; misschien
+een overblijfsel der freskoos van Buffalmacco of Simone Martini,
+die vroeger deze kerk versierden.
+
+
+
+
+
+En hiermede neem ik afscheid van Pisa. Mij ontbreekt de moed om de
+omstreken te bezoeken; de beroemde hoeve en het bosch van San-Rosore
+met de in Italië inheemsch geworden dromedarissen; de basiliek van
+San-Pietro in Grado; de Certosa, de Baden. Vermoeid en gedrukt door
+de grootsche herinneringen van het verleden en het doodsch verval van
+heden; bewogen door medelijden met zoo diepe vernedering, en tevens
+vervuld van dankbaarheid voor de groote en schitterende diensten,
+weleer aan de zaak der beschaving bewezen, toen het overige Europa nog
+in barbaarschheid verzonken lag; bovenal vervuld met de herinneringen
+aan het Campo-Santo, gevoelde ik behoefte aan ontspanning in andere
+omgeving, minder ernstig en grootsch, maar vroolijker en vooral meer
+tintelend van leven.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Pisa, by Unknown
+
+*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13902 ***
diff --git a/13902-8.txt b/13902-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..ca1f528
--- /dev/null
+++ b/13902-8.txt
@@ -0,0 +1,2715 @@
+The Project Gutenberg EBook of Pisa, by Unknown
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Pisa
+
+Author: Unknown
+
+Release Date: October 31, 2004 [EBook #13902]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PISA ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders
+Team, with special thanks to Carlo Traverso
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+PISA
+
+
+I
+
+
+De reiziger, die nog de oude, goede, meer en meer in onbruik gerakende
+gewoonte volgt om, zoo al niet van Marseille, dan toch voor het minst
+van Nice, per rijtuig den onvergelijkelijken weg van de Corniche
+te volgen en alzoo in Italië door te dringen, ontvangt eigenlijk
+eerst te Pisa den vollen indruk van de heerlijkheid der italiaansche
+kunst. Wel heeft hij te Genua, behalve de wonderbare schoonheid van het
+landschap, ook den rijkdom en de pracht bewonderd van enkele kerken
+en paleizen, maar te vergeefs zou hij hier zoeken naar dat hoogere
+ideaal, dat, in Toskane geboren, van daar uit een herscheppenden
+invloed op de beschaving van geheel Europa heeft uitgeoefend. Men
+gevoelt zich eenigszins vreemd, gedesoriënteerd, te midden van deze
+woelige handeldrijvende bevolking, in deze stad van kooplieden, wier
+verleden nu juist niet altijd getuigt van vurige vaderlandsliefde of
+van buitengewone geestelijke gaven. Des te dieper en treffender is de
+indruk, dien Pisa, de oude mededingster van Genua, op het gemoed maakt:
+eene mededingster, die wel wat stoffelijken voorspoed en welvaart
+aangaat zeer verre voor de rijke koopstad moet onderdoen, maar die ook
+nog in haar verval de kroon blijft dragen van onvergankelijke glorie,
+op hooger dan stoffelijk gebied verworven. Eene drukke koopstad, met
+haar havens en dokken, haar beurs, haar kantoren en haar handelsgewoel,
+kunnen wij genoeg zien, en wie zich daardoor aangetrokken gevoelt,
+behoeft niet verre te reizen; laat ons het betere deel kiezen en in
+stillen eerbied, als ter pelgrimage, opgaan naar het schier vergeten
+en verlaten, het als uitgestorven Pisa.
+
+Ik ben nu eenmaal een geboren vijand van dien modernen vorm van
+dienstbaarheid, bekend onder den naam van een rondreisbillet; om
+naar Pisa te gaan, volg ik dan ook niet den gewonen weg per spoor
+over Nice, Ventimiglia, Savona en Genua; ik kom niet van het noorden,
+maar van het oosten: van Lucca, waar ik een alleraangenaamsten tijd
+heb doorgebracht, ga ik naar Pisa. De reis, ook al is de trein
+geen sneltrein, duurt niet lang: omstreeks een uur. De weg biedt
+natuurlijk niet de onophoudelijke verrassingen, de tooverachtige
+schoonheden aan van den spoorweg langs de zee, maar hij heeft toch
+ook zijne eigenaardige schoonheid, en ergert u althans niet door eene
+eindelooze aaneenschakeling van tunnels, die telkens en telkens het
+feërieke landschap aan uw oog onttrekken. De streek, waardoor onze
+spoortrein loopt, is buitengewoon vruchtbaar en doorsneden door een
+aantal beken en wateringen, die ook hier, even als in Lombardije, de
+ontwikkeling eener weelderige flora begunstigen. Overal, waarheen ge
+ook de blikken wendt, ziet ge wingerden en vruchtboomen, die huizen
+en dorpen aan uw gezicht onttrekken. Nabij San-Giuliano, het laatste
+van de drie stations tusschen Lucca en Pisa, verrijzen kale bergen,
+die de weelderige, overstelpende vruchtbaarheid van de vlakte nog
+te sterker doen uitkomen; weldra slinken en verdwijnen die bergen;
+ge ziet aan alle zijden nog slechts de wijde effen vlakte, die u als
+het ware toeroept, dat de zee niet verre is. Maar nauwelijks hebt ge
+het beeld van dit landschap in u opgenomen, of daar verrijzen voor
+uw oog oude gekanteelde muren en vlak daarachter witte en zwarte
+monumenten van een eigenaardig karakter. De locomotief laat haar
+gillend gefluit hooren; de trein rolt ratelend onder een glazen
+galerij; wij zijn ter plaatse onzer bestemming.
+
+Wij nemen plaats in den omnibus van het hotel, die ons binnen weinige
+minuten op de kaai langs den Arno brengt. Welk een prachtige aanblik:
+de kaai beschrijft op dit punt eene groote, schilderachtige kromming:
+de geel of bruin gepleisterde huizen met hunne groene zonneblinden--of
+liever de paleizen, want al deze gebouwen dragen een monumentaal
+karakter;--scharen zich in statige, majestueuse rij langs den oever
+der rivier, die, vreemd genoeg! ten boorde hare bedding vult en hare
+vuil gele wateren tegen de pijlers der bruggen spatten en breken
+doet. De breede voetpaden, de hooge borstweringen langs de rivier met
+de daarop van afstand tot afstand geplaatste lantaarns, de bruggen
+van prachtige gehouwen steenen of ook van marmer: alles draagt er toe
+bij om u dien indruk van grootschheid, orde en regelmaat te geven,
+dien de voornaamste steden van Toskane aan de Medici te danken hebben.
+
+Pisa heeft de gedaante van een vierhoek, door den Arno in twee
+ongelijke helften verdeeld: den rechteroever met het Domplein en de
+voornaamste kerken; den veel minder bevolkten linkeroever met het
+paleis Gambalunga, het bevallige mikroskopische kerkje van Santa-Maria
+della Spina en de kerk San-Paolo a Ripa-d'Arno.
+
+Wij houden ons vooreerst op den rechteroever en richten onze schreden
+in de eerste plaats naar het Domplein; maar alvorens deze wandeling
+te beginnen, mogen wij niet verzuimen, althans in hoofdtrekken, de
+geschiedenis mede te deelen van eene stad, die in Italië eene zoo
+groote rol gespeeld en eene zoo voorname plaats heeft ingenomen.
+
+
+
+
+
+De oorsprong van Pisa verliest zich in den nacht der tijden. Wel
+mag men op goede gronden twijfelen aan de juistheid der beweringen
+van den schrijver van de _Nuova Guida di Pisa_, in 1882 uitgegeven,
+dat de stad hare stichting zou te danken hebben aan Pelops, dat zij
+reeds voor den vloed van Deukalion bestond en door den wijzen Nestor
+werd vergroot; maar zeker is het, dat zij eene der twaalf bondssteden
+van Etrurië was, aan de samenvloeiing gelegen van den Serchio en den
+Arno, die tegenwoordig van elkander gescheiden loopen. In het jaar
+182 voor Christus werd de stad eene romeinsche kolonie en ontving
+zij eene latijnsche bevolking; Augustus schonk haar den naam van
+Colonia Julia Pisana en, wat meer beteekende, municipale rechten;
+zij bezat destijds eene goede haven, Portus Pisanus. Na den ondergang
+van het westersch-romeinsche rijk behoorde Pisa tot het lombardische
+koninkrijk Italië, dat door Karel den Groote werd veroverd en later
+met het Duitsche rijk verbonden. De Arno was destijds tot Pisa
+voor groote schepen bevaarbaar: de stad was dus als het ware eene
+zeehaven en reeds vroeg legden haar burgers zich op scheepvaart en
+handel toe. Bereids in 980 leverden de Pisanen aan keizer Otto II ten
+krijg toegeruste schepen voor zijne expeditie naar zuidelijk Italië;
+en sedert het begin van de elfde eeuw voerden zij, met goed gevolg,
+ter zee een bijna rusteloozen oorlog tegen de Sarraceenen, wien zij
+in 1022 Sardinië ontnamen, die zij in 1030 in Afrika overvielen en in
+1063 bij Palermo versloegen. Met de uitbreiding dezer maritieme macht
+ging natuurlijk eene snelle ontwikkeling van handel en verkeer gepaard;
+de stad wemelde van vreemde kooplieden; zij was eene der hoofdmarkten
+van Italië, en de rijkdom harer burgers werd ten spreekwoord. Het
+handelswetboek van Pisa, ten jare 1078 uitgevaardigd, werd de type
+voor de wetgeving van alle middeleeuwsche handelsrepublieken. De
+Pisanen stichtten kantoren en faktorijën in Griekenland, in Egypte, in
+Klein-Azië, in Fenicië, te Tripoli, te Constantinopel, te Antiochië, te
+Tyrus. Aan den eersten kruistocht nam Pisa met honderd-twintig schepen
+deel, en hare kooplieden verwierven in de syrische handelssteden
+belangrijke vrijheden en privilegiën, waaronder dat van eigen
+rechtspleging. Nog steeds wies haar voorspoed en macht. In 1114
+verzekert zij zich, door de verovering van de Balearische-eilanden,
+de heerschappij over het westelijk gedeelte van de Middellandsche-zee;
+Corsika en Elba zijn haar onderdanig; zij is oppermachtig langs alle
+kusten van de Levant, van Afrika en Italië, waar haar kooplieden
+hun kantoren en agenten hebben, waar haar krijgslieden het ontzag
+handhaven van haar roemruchtigen naam. In 1136 verovert zij Amalfi,
+en voert van daar, als de schoonste tropee, het handschrift mede
+van de Pandecten van Justinianus; haar vloten voeren haar dien schat
+aan van grieksche en romeinsche beeldwerken, die nog heden de roem
+is van haar Campo-Santo. De voortdurende aanraking met de volken van
+het Oosten, niet het minst met de Arabieren, werkt krachtig mede tot
+ontwikkeling van eigen gaven en vermogens, tot den edelen wedstrijd
+op geestelijk gebied. Nog eer de twaalfde eeuw ten einde spoedt,
+sticht zij haar universiteit, de Sapienza; reeds vroeger, in 1053,
+wordt binnen haar wallen die vrome stichting geboren, de Pia Casa di
+Misericordia, die tot heden de wisseling der eeuwen heeft overleefd,
+en wier roeping het was, de gevangenen los te koopen, de schamele
+armen te ondersteunen, de behoeftige jongedochters met een bruidschat
+te begiftigen, en andere werken der barmhartigheid te verrichten.
+
+Maar het ging Pisa, als het in vroeger en later tijd allen staten
+gaat, wier macht en beteekenis uitsluitend of hoofdzakelijk in den
+handel ligt en wier politiek zich oplost in handelspolitiek. Reeds in
+den loop der elfde eeuw had de mededinging van Genua herhaaldelijk
+tot botsingen geleid, die door de aansluiting van Pisa aan de
+ghibellijnsche partij een nog ernstiger karakter aannamen. Onder
+de Hohenstauffen, omstreeks het midden der twaalfde eeuw, was Pisa
+eene bijkans onafhankelijke republiek, wier gebied de destijds
+veel meer bevolkte en bebouwde Maremma van Lerici tot Piombino
+omvatte. Aan het hoofd van de republiek stonden consuls; in 1190
+werd de eerste podestà aangesteld, nevens wien in 1254 capitani del
+popolo, volkshoofdmannen, optraden. Inmiddels werden de tijden voor
+de fiere republiek steeds ongunstiger. Haar ijver voor de zaak des
+Keizers wikkelde haar in herhaalde oorlogen met het snel ontluikende
+en in macht toenemende Florence; de ondergang van de dynastie der
+Hohenstauffen en het verlies van de christelijke bezittingen in het
+Oosten brachten aan Pisa's macht zware slagen toe. In 1282 barstte,
+ter zake van Sardinië en Corsika, een nieuwe oorlog met Genua uit,
+die voor Pisa allernoodlottigst afliep: in den zeeslag bij Molara
+(1284) werd de pisaansche vloot geheel vernield. Van dezen slag kon
+de stad zich nooit geheel herstellen; van haar vloot beroofd, was
+zij buiten staat haar overzeesche bezittingen te beschermen, die in
+volgende oorlogen voor en na verloren gingen. De andere vijanden van
+de zoo lang overmachtige koopstad, Lucca, Pistoja, Florence, Siena,
+Prato, Volterra, haastten zich van de gelegenheid gebruik te maken:
+zij verbonden zich met Genua, en tastten Pisa te land aan, terwijl
+Genua den oorlog ter zee voortzette. Eene binnenlandsche omwenteling
+redde de stad: in 1285 maakte de welfische partij zich van het gezag
+meester en zoo kwam de vrede met de bondgenooten tot stand. Het hoofd
+der Welfen in Pisa was Ugolino della Gherardesca, die echter reeds
+in 1288 door de Ghibellijnen werd omver geworpen en met twee zijner
+zoons den hongerdood stierf. Twee jaren later barstte op nieuw de
+oorlog met Lucca, Florence en Genua uit, en ook deze oorlog had voor
+Pisa een zeer ongelukkigen afloop: het moest Corsika, Sardinië en
+een deel van zijn gebied op het vasteland aan Genua afstaan en eene
+schatting van honderd-zestigduizend goudstukken betalen. Het glansrijk
+tijdperk van macht en voorspoed was voor Pisa onherroepelijk voorbij.
+
+Maar in dat tijdperk, waarin Pisa op schier ieder gebied Genua
+en Venetië overstraalde, valt de stichting van de drie grootsche
+monumenten, de Domkerk, de Scheeve Toren en de Doopkapel.--In de
+geschiedenis van de toskaansche kunst geeft Pisa haar naam aan de
+eerste der drie groote perioden, die na den ondergang der klassieke
+beschaving op elkander zijn gevolgd. Florence is de stad van de
+Renaissance; Siena vertegenwoordigt het tijdvak der gothiek; te Pisa
+aanschouwt men den romaanschen stijl in al zijn pracht en zuiverheid.
+
+De monumenten, in deze periode door de Pisanen gesticht, zijn niet
+alleen de rijkste, maar ook de volmaaktste van dien tijd. De naburige
+steengroeven van Serravezza, van Carrara, van Massa, leverden
+het fraaiste witte marmer, dat men wenschen kon. Om den glans en
+de schoonheid van deze uitmuntende edele bouwstof nog te beter te
+doen uitkomen, gebruikte men daarnevens, in kunstrijke afwisseling
+en schakeering, zwart en gekleurd marmer van allerlei verwe. In-
+en uitwendig schitterde de dom van Pisa--en schittert ten deele
+nog--in de rijkste kleurenpracht; overal zijn de wanden ingelegd
+met verschillende marmersoorten, die geometrische figuren, sterren,
+cirkels, driehoeken vormen. De vloer was bekleed met een rijk mozaïek,
+eene navolging van de prachtige oostersche tapijten (deze soort van
+mozaïek is bekend onder den naam van _opus alexandrinum_), waarvan nu
+nog enkele fragmenten onder den koepel over zijn. En met dezen rijkdom
+der materialen wedijverde de sierlijkheid der vormen. In meest alle
+gebouwen te Pisa merkt men een streven op om de verschillende doelen
+der constructie goed te doen uitkomen. De muurvakken, de massieve
+pijlers van een vroeger tijdperk worden vervangen door een vernuftig
+stelsel van arkaden en rondbogen, door zuilen gedragen, die zich
+met onberispelijke regelmatigheid ontwikkelen, zonder den indruk van
+eentonigheid te weeg te brengen. Deze kunst is nog statig en ernstig,
+maar al het plompe en ruwe heeft zij afgelegd.
+
+Wij hebben hier dien eersten bloeitijd der middeleeuwsche kunst,
+zoo treffend schoon door Taine geteekend, waar hij in zijne _Voyage
+d'Italie_ zegt: "Eene renaissance vóór de Renaissance, eene tweede,
+bijna zuiver antieke ontluiking van de antieke beschaving, een vroeg
+ontwikkeld en volledig besef van de gezonde, gelukkige schoonheid, eene
+lentebloem na een sneeuwlaag van zes eeuwen: ziedaar de denkbeelden en
+uitdrukkingen, die onwillekeurig oprijzen in den geest en zweven op de
+lippen. Alles is marmer, wit marmer, waarvan de smettelooze blankheid
+schitterend uitkomt tegen de blauwe lucht. Overal groote degelijke
+vormen: de koepel, de breede muren, de in juist evenwicht gehouden
+verdiepingen, de stevige grondslag van het ronde of vierkante gebouw;
+maar deze aan de antieke wereld ontleende vormen, zij overkleeden ze,
+als een oude boomstam waarover zich een sluier van jeugdig groen
+weeft, met de scheppingen van hun eigen vernuft, een reeks van
+smaakvolle zuiltjes en bogen; en te vergeefs zoekt ge naar woorden,
+om de oorspronkelijkheid, de bekoring van deze herboren architektuur
+naar waarde te prijzen."
+
+Al spoedig doet de school van Pisa haar invloed ook naar buiten gelden:
+het grootste gedeelte van Toskane volgde weldra het hier gegeven
+voorbeeld. Te Lucca zijn een half dozijn kerken niet anders dan eene
+herhaling van de architektonische motieven der kathedraal van Pisa. De
+kathedralen te Prato en te Empoli; verschillende kerken te Pistoja;
+de Pieve te Arezzo; de doopkapel te Florence, de kerk van San-Miniato
+in de nabijheid dier stad, de Badia van Fiesole:--al deze kerken,
+uit de twaalfde eeuw dagteekende, zijn in denzelfden stijl ontworpen,
+met dit onderscheid alleen dat de florentijnsche kunstenaars aan hunne
+monumenten meer fijnheid, die van Pisa meer relief en kleur geven.
+
+De kenmerkende eigenschap van deze gebouwen is het streven naar
+nauwkeurigheid, naar regelmaat en zuiverheid; het verstand heeft
+blijkbaar den voorrang boven de fantazie. In de gothische architektuur
+is juist het omgekeerde het geval. Wij hebben te doen met eene
+eenigszins koude, maar bij uitnemendheid edele kunst, die overal
+den invloed verraadt van de antieke modellen. Beschouw aandachtig de
+doopkapel te Florence: welk een soberheid in de keus der middelen om
+afwisseling en schakeering te verkrijgen! Een bescheiden pilaster, zeer
+sober inlegwerk: ziedaar alles. De toskaansche architektuur stond toen
+ongetwijfeld dichter bij de Renaissance dan tweehonderd jaren later,
+tegen het einde van de vijftiende eeuw, na Orcagna en vóór Brunellesco.
+
+
+
+
+
+De laatste periode van de geschiedenis van Pisa wordt bijna geheel
+ingenomen door hare worsteling met Florence en de herhaalde veeten
+en oorlogen harer burgers onderling, die zich in twee partijen
+splitsten. Deze partijen schaarden zich ook hier, zij het ook onder
+eigen namen, onder de banier der Ghibellijnen en der Welfen: in den
+grond der zaak gold het mede te Pisa minder de tegenstelling tusschen
+Keizer en Paus, dan wel die tusschen demokratie en aristokratie. In den
+loop der veertiende eeuw zien wij telkens nieuwe machthebbers--tyrannen
+zou de grieksche oudheid hen hebben genoemd, de echte telgen der
+demokratie, die zij overal en altijd voortbrengt, optreden, die zich
+van het hoogste gezag meester maken, korter of langer tijd regeeren en
+met meer of minder geluk de vijanden der republiek bekampen en haar
+grondgebied verdedigen of zelfs uitbreiden. Zoo werd voor een poos
+Lucca aan de macht van Pisa onderworpen; zoo werd telkens en telkens
+weer, met afwisselenden uitslag, de kamp met Florence hervat; zoo
+wist de republiek, in de laatste helft der veertiende eeuw, onder de
+heerschappij van Piëtro Gambacorti, zelfs tegenover den Keizer hare
+zelfstandigheid te handhaven. Piëtro werd in 1392 door zijn vriend
+Giacomo Appiano vermoord; Giacomo nam zijne plaats in maar stierf
+reeds zes jaren later. Zijn zoon Gherardo verkocht in 1399 Pisa met
+haar gebied aan Giovanni Galeazzo Visconti, hertog van Milaan. De
+hertog gaf de stad aan zijn natuurlijken zoon Gabriële, die haar in
+1405 aan haar gezworen vijandin, aan Florence, verkocht. Wel stonden de
+verontwaardigde burgers op en riepen Giovanni Gambacorti, een neef van
+Piëtro, uit de ballingschap terug, om zich aan hun hoofd te stellen;
+maar reeds in het volgende jaar moest de fiere stad, door honger tot
+overgave gedwongen, zich aan Florence onderwerpen; de helft harer
+burgers nam de wijk naar elders. Met bitteren wrok droeg Pisa het
+gehate juk de Florentijnen; wel mocht Lorenzo il Magnifico, in 1472,
+hare universiteit herstellen, de nog altijd bloedende wonde werd
+daardoor niet genezen. Nauwelijks was dan ook, in 1494, de koning
+van Frankrijk, Karel VIII, op zijn avontuurlijken tocht in Toskane
+verschenen, of in Pisa ontwaakte nog eenmaal de oude energie: zij
+kwam in opstand tegen Florence, riep de bescherming des Konings in,
+en wist, met behulp van fransche troepen, in een bloedigen krijg,
+hare onafhankelijkheid en haar vroeger gebied te herwinnen. Vergeefs
+beproefde Florence in 1499, nog eens in 1504 en nogmaals in 1505,
+de heldhaftige stad tot onderwerping te dwingen; eerst in 1509 moest
+Pisa, door honger geteisterd, zich wederom voor haar overmachtige
+mededingster buigen. Deze geweldige inspanning had hare laatste
+krachten uitgeput; het oude Pisa had geleefd en schikte zich tot den
+langen, zwijgenden slaap, waarin wij de uitgestorven stad nog heden
+gedompeld vinden.
+
+
+
+
+
+En nu, nu wij een blik geworpen hebben op haar roemrijk verleden,
+richten wij nu onze schreden naar dat misschien op de geheele wereld
+ongeëvenaarde plein, waar naast elkander, de dom, de campanile, de
+doopkapel en het Campo-Santo staan, waar het oude Pisa in al zijne
+onsterfelijke glorie voor onze oogen als uit het graf verrijst.
+
+Het is een onuitsprekelijk genot, na eene lange tusschenpooze,
+wederom de plaatsen te bezoeken, die men in den schoonen tijd der
+jeugd heeft bezocht. Negen jaren geleden kwam ik hier voor het eerst,
+en sedert dien tijd heb ik Pisa niet weergezien. De indrukken, die
+ik destijds ontving, waren zoo levendig en diep, dat zij nu, bij het
+wederzien, aanstonds met volle kracht weder ontwaken. Het was op het
+feest van Allerheiligen. Nog hoor ik de zware, ernstige, welluidende
+stem van de groote klok in den campanile, met korte tusschenpoozen,
+van den morgen tot den avond weergalmende over de stille stad; nog
+weerklinkt in mijne ooren het heerlijk koorgezang in de kathedraal met
+begeleiding van orgel en strijkinstrumenten. Die herinnering is voor
+mij onafscheidelijk van het Domplein, dat daardoor als met een hooger
+leven wordt bezield en mij een oude bekende, een geliefde vriend is,
+dien ik na eene lange scheiding met innige blijdschap wederzie.
+
+Nog eene andere, zij het ook ernstiger herinnering knoopt zich
+aan dat eerste bezoek. Nauwelijks had ik het plein betreden, of
+eensklaps zag ik voor mij eene spookachtige gedaante, gehuld in
+eene tot op de voeten afhangende donkerblauwe pij, om de heupen met
+een touw vastgesnoerd, en het hoofd bedekt met een grooten kap van
+dezelfde kleur, waarin slechts twee gaten waren aangebracht voor de
+oogen. Ik deinsde verschrikt terug, meenende een misdadiger voor mij
+te hebben, wien men het dragen van dit boetekleed had opgelegd; of
+wel een ongelukkigen lijder aan eene of andere afschuwelijke kwaal,
+die zich, even als de melaatschen in de middeleeuwen, voor ieders
+oogen verbergen moest. De geheimzinnige gedaante hield mij eene bus
+voor, en sprak met zachte klagende stem: "per i poveri incarcerati"
+(voor de arme gevangenen). Ik offerde mijn penninkske en spoedde mij
+voort. Later vernam ik, dat dit kostuum de voorgeschreven kleederdracht
+is van de leden der in verschillende steden van Italië bestaande
+liefdadige broederschappen, als zij in deze hunne bediening werkzaam
+zijn. Te Florence, bij voorbeeld, verschijnen de broeders van de
+Misericordia, die allen tot de aanzienlijkste aristokratische familiën
+behooren, steeds in dit sombere kostuum, wanneer zij hun liefdewerk,
+dat niet enkel het inzamelen van aalmoezen, maar ook de verzorging
+van behoeftigen, de verpleging van arme kranken en het begraven van
+dooden omvat, verrichten.
+
+
+
+
+
+De dom en de monumenten die hem omringen liggen aan het uiteinde der
+stad, in een achterbuurt, vlak tegen de wallen van de Porta Nuova. Dit
+is eene afwijking van den regel, waarvan ik mij geen tweede voorbeeld
+kan herinneren. Overal elders verrijst de kathedraal in het midden der
+stad, waarvan zij ook inderdaad het levend middelpunt, het hart is,
+van waar leven en bezieling uitgaat; om haar heen groepeeren zich de
+straten en wijken, die haar grenzen steeds verder uitbreiden, maar toch
+immer met haar, de eerwaardige moederkerk, verbonden blijven. Men zou
+kunnen meenen dat de zonderlinge plaatsing, waarop wij het oog hebben,
+het gevolg is van latere veranderingen in de topografie der stad, maar
+dit is niet het geval. In 1155, toen de stad met muren werd omringd,
+liep de muur reeds langs de kathedraal: wel een bewijs dat deze ook
+toen in eene buitenwijk stond.
+
+Deze wonderlijke, onverklaarbare afzondering, die soort van uitbanning,
+heeft er zeer zeker meer dan iets anders toe bijgedragen om Pisa dien
+stempel in te drukken van eenzaamheid en verlatenheid, dat voorkomen
+eener afgestorven stad te geven, dat aanstonds ieder vreemdeling
+treft. Maar als wij ons tot het Domplein zelf bepalen, dan moeten
+wij bekennen, dat juist die afzondering, die afwezigheid van alle
+beweging en gerucht, die indrukwekkende stilte en rust geen gering
+aandeel hebben in den machtigen, onuitsprekelijken indruk, dien dit
+plein maakt. Aan de grens eener stad van bijna dertigduizend inwoners,
+geniet men hier al de zaligheden der ongestoorde eenzaamheid en kan
+men aan zijn gedachten en droomen den vrijen teugel laten, zonder
+voor hinderlijke afleiding te moeten vreezen.
+
+De Piazza del Duomo vormt een grooten onregelmatigen rechthoek en
+is met grasperken versierd. Wanneer men van de stad komt, heeft
+men rechts den campanile, in het midden de kathedraal, links de
+doopkapel; voorts, daarachter het Campo-Santo, en eindelijk op den
+achtergrond den gekanteelden muur, waarover u de frissche buitenlucht
+tegenwaait. Geen enkel huis, geen boom zelfs leidt uwe aandacht af
+van de drie ontzaglijke monumenten, die daar naast elkander staan, en
+haar geheel in beslag nemen. Die monumenten, gansch en al opgetrokken
+van prachtige blokken wit marmer, door den tijd met eene rijke en
+warme gele tint overtogen, teekenen zich met verrassende scherpte
+van omtrekken en krachtig relief af tegen den blauwen achtergrond der
+bergen, die in de verte boven de muren uitsteken, en tegen den helder
+blauwen hemel. De aanblik is zoo aangrijpend, zoo overweldigend,
+dat zelfs moderne toeristen daardoor onwillekeurig worden getroffen
+en zich misschien, ter wille van dit onvergelijkelijk schouwspel,
+een oponthoud tusschen twee treinen vergunnen.
+
+
+
+II
+
+
+De stichting van den dom, de "primaziale", zoo als men te Pisa zegt,
+valt samen met een der roemrijkste wapenfeiten van de oude republiek:
+vaderlandsliefde had aan dit grootsche werk misschien evenveel
+aandeel als vrome godsdienstzin. Trouwens, wat schooner sieraad,
+wat nobeler monument voor de geliefde vaderstad, dan een tempel ter
+eere van dien God, aan wiens zegen zich allen in de eerste plaats
+dank schuldig wisten voor iedere glorie, voor elken voorspoed en alle
+goede gaven.--Het was in 1063: de Pisanen hadden eene schitterende
+overwinning behaald op de Sarraceenen te Palermo; zij waren de haven
+binnengedrongen en hadden zich meester gemaakt van zes groote rijk
+beladen schepen; vijf daarvan werden aan de vlammen prijs gegeven;
+het zesde werd verkocht en met de opbrengst daarvan werden, volgens
+eene inscriptie op den dom, de kosten voor den bouw van het heiligdom
+bestreden.
+
+De nieuwe kathedraal zou verrijzen op de plek, waarop eene basiliek
+uit de vierde eeuw, de Santa-Reparata in Palude, stond, die zelve de
+plaats had ingenomen van baden, door Keizer Hadrianus gebouwd. De
+moerassige gesteldheid van het terrein rechtvaardigt ten volle den
+bijnaam in Palude; zij is ook de reden van de herhaalde zettingen of
+verzakkingen, zoowel van de kerk als van den campanile.
+
+De naam van den bouwmeester Buschetto is door een geheimzinnigen nimbus
+omgeven. Men weet niet van waar hij geboortig was; sommigen beweren
+dat hij een Griek van geboorte was. Is dit werkelijk het geval, dan zou
+de oudste school van Pisa eene dochter zijn van die van Byzantium. En
+waarom ook niet? Riep niet de abt Desiderius, juist in dienzelfden
+tijd, de hulp in van byzantijnsche kunstenaars om de studie der kunst
+in zijn klooster van Monte-Cassino te reorganiseeren? Wat hiervan zij,
+naar het schijnt heeft Buschetto merkwaardige proeven van technische
+vaardigheid gegeven, die zijne tijdgenooten met bewondering vervulden
+en hem den bijnaam verwierven van den Daedalus zijner eeuw.
+
+Zoo als ik zeide, werd met den bouw van den dom in 1063 een aanvang
+gemaakt; het werk werd met buitengewonen spoed voortgezet. Indien
+het Buschetto al niet vergund was de laatste hand aan den arbeid
+te leggen, dan was die toch bij zijn dood zoo ver gevorderd, dat
+zijn leerling Rainaldus dien in korten tijd ten einde kon brengen:
+het kolossale gebouw werd in 1100 voltooid, binnen de veertig jaren
+alzoo na het leggen van den eersten steen. De officieele inwijding had
+echter eerst in 1118 plaats, in tegenwoordigheid van Paus Gelasius II.
+
+De dom van Pisa heeft de gedaante van een latijnsch kruis; hij is
+verdeeld in vijf schepen, met vensterloozen koepel boven het kruispunt
+van het transept. De lengte bedraagt ongeveer vijf-en-negentig
+el, de breedte twee-en-dertig en een halve el, de hoogte van het
+middenschip iets meer dan drie-en-dertig el. De voorgevel is in vijf
+verdiepingen verdeeld, die door acht-en-vijftig zuilen worden gedragen;
+de benedenste verdieping wordt gevormd door zeven blinde booggewelven,
+in drie waarvan deuren zijn aangebracht; de andere, die als het ware
+twee frontons boven elkander vormen, bestaan uit eene reeks rondbogen;
+op zuiltjes rustende. De zijgevels van het gebouw zijn op dezelfde
+wijze met blinde bogen versierd; alleen de bovenverdiepingen hebben
+kleine, deels getraliede vensters.--Dat men bij den bouw ruimschoots
+van antieke materialen gebruik heeft gemaakt, valt vooral in de apsis
+duidelijk in het oog. Eene menigte zuilen, van porfier, van graniet,
+van numidisch marmer, sommigen glad, anderen gekanneleerd of gedraaid,
+zijn ongetwijfeld uit romeinsche gebouwen afkomstig. Men heeft zelfs
+niet de moeite genomen om ze voor de nieuwe bestemming pasklaar
+te maken, of de kapiteelen, die zelfs in afmeting verschillen, te
+vervangen; korinthische en ionische nemen hier broederlijk hunne
+plaats in naast komposietkapiteelen.
+
+Voorwaar, wel mag van de steenen van den dom te Pisa gezegd worden, dat
+zij spreken: zij hebben ons eene geschiedenis te verhalen van twintig
+eeuwen. Hier ziet ge eene romeinsche inscriptie, waarvan de letters
+ten onderste boven staan; daar, aan den voorgevel, de sarkophaag waarin
+Buschetto rust; op eene zuil in de kerk het woord Ugolinus, in fraaie
+middeleeuwsche letterteekens en voorafgegaan door een kruis; aan den
+ingang van het koor, ter rechterhand, een opschrift, vermeldende dat
+in 1810 de sarkophaag van de gravin Beatrix, de moeder van de beroemde
+gravin Mathilde, naar het Campo-Santo is overgebracht; daarboven het
+eerwaardige grafschrift van de gravin zelve; eenige schreden verder,
+in gekleurde letters, die ondubbelzinnige inscriptie, door een of
+anderen heethoofdigen _Culturkämpfer_ op de gewijde wanden gegrift:
+"Non vogliamo i Gesuiti" (wij willen geen Jezuïeten). Of liever dat
+stond er eenmaal: want--naar echt italiaansche manier!--men heeft
+het opschrift in hoofdzaak laten staan, maar alleen het woordje _non_
+uitgewischt, zoodat de zin nu juist is omgekeerd!
+
+Het inwendige van den dom is arm aan beeldwerk, vooral aan
+standbeelden. Naar het schijnt, was deze wijze van versiering,
+in de oogen der ernstige romaansche architekten, te ijdel en
+te wereldsch. Alleen de voorgevel maakt den indruk van pracht en
+rijkdom. De twee prachtige kolommen met gebeeldhouwde schachten ter
+wederzijde van den hoofdingang; de liggende leeuwen op die zuilen;
+de ingelegde figuren van gekleurd marmer; de vijf standbeelden uit
+de school van Giovanni Pisano (de Madonna en  vier heiligen) aan de
+hoeken en op de spits van de bovenverdiepingen; de moderne mozaïeken
+in de lunetten, zij allen bewijzen dat beeldhouwers en mozaïekwerkers
+geen moeite hebben ontzien, om althans dit deel van het gebouw
+waardiglijk te tooien. Vroeger prijkte de voorgevel bovendien met een
+aantal sarkophagen en antieke beeldwerken; maar deze monumenten zijn
+sedert lang naar het Campo-Santo overgebracht. Alleen de sarkophaag,
+waarin het stoffelijk overschot van den bouwmeester der kathedraal,
+Buschetto, rust is achter gebleven; men ziet hem nabij de linkerdeur
+in den muur gemetseld.
+
+Het voornaamste sieraad van den voorgevel zijn de drie bronzen
+deuren, door den beroemden kunstenaar Giovanni da Bologna--eigenlijk
+Jean Bologne van Douai--vervaardigd, ter vervanging van de vroegere
+deuren, het werk van Bonanno van Pisa, die in 1596 door brand werden
+vernield. Deze kolossale arbeid (de middelste deur is bijna zeven
+ellen hoog en omstreeks drie-en-een-halve el breed) werd in weinige
+jaren voltooid, dank zij de hulp van talrijke medewerkers, waaronder
+wel met name mogen genoemd worden: Pierre Francheville, Pietro Tacca
+en Antonio Susini, drie van de meest geliefde leerlingen van Jean
+Bologne; voorts Fra Domenico Portigiani, de bekwame gieter, die reeds
+herhaaldelijk onder leiding van den meester gewerkt had; Angelo Serrano
+en zijn neef Zanobi Orazio Mocchi, Giovanni Bandini van Castello en
+Gregorio Pagani. De deuren kostten achtduizend-zeshonderd-een scudi,
+dat is, naar de waarde van dien tijd berekend, omstreeks twintigduizend
+gulden, Zoo rusteloos ijverig werkte de oude fransche meester, dat de
+drie deuren reeds in 1603 hare plaats konden innemen. De deuren van
+Ghiberti hadden acht- of tienmaal meer tijd gevorderd: daar is dan
+ook een zeer merkbaar verschil van uitvoering tusschen de beide werken.
+
+De drie deuren zijn in twintig vakken verdeeld, waarop het leven van
+de Madonna en dat van den Heiland in tafreelen is voorgesteld. Het is
+niet moeilijk te raden, welk voorbeeld den kunstenaar voor den geest
+heeft gestaan of hem is aangewezen: geen ander namelijk dan diezelfde
+deuren van de doopkapel te Florence, waarop ik zoo even doelde. Maar
+wat heeft, in de sedert verloopen honderd jaren, het verval der kunst
+snelle vorderingen gemaakt! Het was wel eene groote onvoorzichtigheid
+van Jean Bologne, om zoowel door de geheele ordonnantie als door
+de details van zijn werk, telkens de herinnering op te roepen aan
+de meesterlijke schepping van Ghiberti. Laat ons, bij voorbeeld, de
+omlijsting der vakken eens bezien. Hier is de navolging onloochenbaar:
+wij zien er olijf- en eikenbladeren, druiventrossen, bonen, rozen,
+tomaten, slakken, een uil, een eekhorentje, padden, twee hagedissen
+waarvan de eene de andere bijt, twee doggen die elkander aanblaffen,
+een rhinoceros, een hert, voorts vazen, waaruit rozen opschieten:
+juist als gevoelde de eeuw van Jean Bologne voor de natuur nog dezelfde
+vurige en eerbiedige liefde en vereering als de groote kunstenaars
+der veertiende eeuw. Maar die bloemen, die vruchten, die dieren
+zijn wel met groote vaardigheid, met zekere _chic_ gemaakt, doch
+niet ernstig en met oprechte toewijding bestudeerd; zij zijn als in
+den blinde saamgebracht, zonder acht te geven op rythmische wetten,
+zonder smaak en overleg. Gij kunt de handigheid van den kunstenaar
+bewonderen, maar verder maken deze vluchtige improvisatiën geen indruk.
+
+Beschouwen wij de tafreelen zelven, dan doen zich de leemten in de
+opvoeding van Jean Bologne in volle kracht gevoelen. De machtige
+kunstenaar ontplooit eerst dan al zijn talent als hij standbeelden
+en vrije groepen mag scheppen; voor het bas-relief ontbreekt het hem
+aan de kalmte, de soberheid, de evenmaat, toch zoo noodzakelijk bij
+een kunstwerk, dat altijd eene min of meer ondergeschikte plaats moet
+innemen in een architektonisch geheel. Ge vindt bij hem geen spoor
+van die harmonische afwisseling tusschen ronding en holte, die een
+wet was voor de beeldhouwers der oudheid en der eerste Renaissance;
+nu eens zijn zijne figuren als tegen den achtertergrond vastgeplakt;
+dan weer, slechts door een bronzen kram of band met den achtergrond
+verbonden, hebben zij de volle ronding van vrije beeldwerken.--Dit
+neemt niet weg, dat de kompositiën van de middelste deur, de eenige
+die inderdaad Jean Bologne waardig is--de twee anderen zijn van veel
+minder beteekenis en blijkbaar het werk van leerlingen;--getuigen van
+groote bekwaamheid en zelfs van gevoel en bezieling; sommige tafreelen
+munten uit door stoutheid van vinding, onberispelijke zuiverheid van
+teekening en dramatische kracht.
+
+Eene andere bronzen deur van hooge oudheid, zij het dan ook niet van
+hooge kunstwaarde, versiert den arm van het transept aan de zijde
+van den scheeven toren. Volgens het gevoelen van verschillende
+archeologen, zou zij het werk zijn van "Bonannus civis Pisanus",
+die in 1136 de geheel met deze overeenkomende deur van den dom van
+Monreale vervaardigde, en die ook de maker was van de in 1596 vernielde
+deuren in den voorgevel van de kathedraal te Pisa. Dit werk draagt
+nog volkomen den stempel der barbaarschheid, zonder eenig begrip van
+ordonnantie, zonder eenige kennis van vorm of uitdrukking. Zoozeer
+ontbreekt alle besef van proportie, dat de gebouwen soms kleiner zijn
+dan de personen; daarentegen zijn in het tafreel van den _Intocht in
+Jeruzalem_, met het opschrift _Dies palmarum_, de menschen kleiner
+dan de bladeren van den boom, waarin zij zitten.--Een landgenoot van
+Bonannus, Andrea da Pisa, zal in de veertiende eeuw, met de bronzen
+deuren van de doopkapel te Florence het bewijs leveren, hoe men met
+even eenvoudige hulpmiddelen en nog meer soberheid, de zuiverste en
+treffendste werken kan scheppen. Dit was inderdaad voor de school
+van Pisa de schitterendste weerwraak.
+
+
+
+
+
+Treden wij thans den dom binnen. De eerste indruk is die van
+grenzenlooze, overweldigende bewondering; slechts drie andere kerken
+in geheel Italië vertoonen zulk een rijkdom en statige pracht:
+de San-Marco te Venetië, de kathedraal te Siena en de basiliek van
+San-Paolo-buiten-de-muren te Rome. In de eerste plaats treft u de
+kostbaarheid der gebruikte materialen, de vier-en-twintig reusachtige
+monolithzuilen van het middenschip en de talrijke andere zuilen
+van marmer of graniet, overal door het gebouw verspreid; voorts de
+schilderachtige afwisseling van wit en zwart marmer; dan de zuiverheid
+en degelijkheid der ordonnancie, de ruime afmetingen--het transept
+alleen is bijna zoo groot als eene basiliek;--eindelijk de gloed
+en de harmonie der kleuren, nog verhoogd door het geheimzinnig,
+majestueus halfdonker, de mystische schemering, die zoo uitnemend
+bij het karakter van den tempel voegt. De meer dan honderd vensters,
+waardoor de dom zijn licht ontvangt, zijn klein, zeer hoog geplaatst
+en ten deele beschilderd. De zuilen worden afgewisseld door die blinde
+bogen, waarvan de pisaansche school zoo gaarne gebruik maakt; deze
+bogen maken te meer effekt door de tegenstelling met de prachtige
+zoldering van verguld hout met blauwe vakken, versierd met rozen,
+cherubijnen en het wapen van de Medici.
+
+Het is niet meer dan plichtmatig, de volle aandacht te wijden aan de
+architektonische schoonheden van den dom te Pisa, want daarin bestaat
+zoo niet de eenige, dan toch zeker de voornaamste aantrekkelijkheid
+van deze kathedraal. Dit kan ook moeilijk anders in eene stad,
+waarvan het geestelijk leven, juist bij den opgang der Renaissance,
+onder het florentijnsche juk gebroken en vernietigd werd. De oude
+pisaansche basiliek geeft ons niet, gelijk de meeste andere toskaansche
+monumenten, als het ware een kort begrip van de verschillende stijlen,
+die elkander sedert de middeleeuwen zijn opgevolgd, eene levende en
+schilderachtige staalkaart van kunstscheppingen, die elk den stempel
+eener bijzondere periode dragen. De veertiende en de beide volgende
+eeuwen zijn hier ter nauwernood vertegenwoordigd door een enkel
+fragmentarisch werk. Voor den archeoloog is zulk eene betrekkelijke
+eenheid een buitenkansje: de kunstenaar kan zich moeilijker met
+haar verzoenen.
+
+Bij gebreke van standbeelden en freskoos van denzelfden ouderdom
+als de kathedraal, dat wil zeggen, uit de laatste jaren der elfde
+of de eerste der twaalfde eeuw, vindt men althans in den dom een
+fragment van een merkwaardig werk van de tweede pisaansche school,
+van die school, tot wier schitterendste vertegenwoordigers in het
+laatst der dertiende en in het begin der veertiende eeuw, Nicolo en
+Giovanni Pisano behoorden. Ik bedoel de twee leeuwen, die de zuilen
+dragen waarop de preekstoel rust. Deze twee prachtige beelden, vol
+leven en beweging, zijn afkomstig van den ouden preekstoel, die bij
+den brand in 1596 werd vernield. Wat er verder van dit monument is
+overgebleven, zullen wij in het Campo-Santo terugvinden.
+
+De mozaïek in het koor, Christus tronende tusschen de Madonna en
+Sint-Jan den Evangelist, voert ons naar hetzelfde tijdperk, het
+eind van de dertiende en het begin van de veertiende eeuw, terug;
+maar dit is dan ook het eenige punt van overeenkomst tusschen dit
+kunstwerk en de school van Giovanni Pisano; naar den stijl en de
+stijve, magere figuren te oordeelen, zou men deze mozaïek voor eene
+eeuw ouder houden. Toch hebben wij hier het werk van een beroemden
+meester, en wel van niemand minder dan Cimabue, den leermeester van
+Giotto. In 1300 of 1301 begonnen, bleef het werk steken door den dood
+des kunstenaars; een schilder, met name Vicinus, voltooide de mozaïek
+in 1321. Het is eene kolossale compositie, maar die geen aanspraak
+op schoonheid kan maken; zij staat nog zoo goed als geheel onder den
+invloed der latere byzantijnsche school.
+
+De andere kunstwerken behooren voor het meerendeel tot tijdperken,
+die eigenlijk geen recht kunnen doen gelden op onze aandacht en
+belangstelling.
+
+Wij zullen ons niet ophouden bij de twaalf zijaltaren, voor het
+meerendeel door Staggio Staggi vervaardigd. De beschrijving der
+schilderijen van een Orazio Riminaldi, een Giovanni Stefano Maruscelli,
+een Cosimo Gamberucci en nog een paar anderen van dat gehalte,
+kunnen wij gerust overslaan: te meer wijl, twee stappen verder, in
+het Campo-Santo zoo vele meesterstukken ons wachten. Toch is ook de
+gouden eeuw der schilderkunst in den dom van Pisa door drie uitnemende
+werken vertegenwoordigd: _Abrahams offerande_ van Giovanni Antonio
+Bazzi, bijgenaamd Sodoma; _Sinte-Margaretha_ en _Sinte-Catharina_
+van Andrea del Sarto.
+
+Sodoma is een meester van den eersten rang, dien men alleen in
+Toskane naar waarde kan leeren schatten en lief krijgen. Pisa bezit
+van hem slechts een enkel meesterstuk, een schilderij op doek, en
+moet dus verre onderdoen voor Siena en Monte Oliveto Maggiore met hun
+heerlijke freskoos; maar _Abrahams offerande_ is een juweel, waardig
+op eene lijn gesteld te worden met de beste werken van Correggio en
+Titiaan. Abraham, met ontbloote beenen, het lijf bekleed met eene
+korte tuniek van het schoonste blauw en een golvenden rooden mantel,
+met een lang afhangenden baard, een hoog voorhoofd, de oogen ten
+hemel geheven, heft met sprekend ziel vol gebaar het mes op; voor
+hem ligt Isaak geknield, geheel naakt, sidderend, met de armen over
+de borst gevouwen, ter sluiks naar zijn vader opziende; in de lucht,
+de engel gereed om de voltrekking der ontzettende daad te stuiten;
+op den achtergrond een groep boomen: ziedaar de compositie.
+
+Alles is even bewonderenswaardig in dit grootsche stuk: de
+soberheid der kompositie en de dramatische kracht niet minder dan de
+onberispelijke teekening en de naïeveteit der uitdrukking, of het
+rijke harmonische koloriet: hoe uitmuntend past dat heldere blauw
+van de tuniek bij dien rooden mantel en de fijne carnatie van het
+lichaam van Isaak.--Dit meesterstuk heeft, in het begin dezer eeuw,
+eenigen tijd een sieraad uitgemaakt van den Louvre, maar hernam in
+1815 zijne oude plaats in den dom van Pisa.
+
+Twee knielende heiligen, Sinte-Margaretha en Sinte-Catharina, beiden
+van Andrea del Sarto, kunnen, wat bevalligheid van teekening en
+betoovering van koloriet aangaat, ten volle met de schepping van Sodoma
+wedijveren. Trouwens, onder al de tijdgenooten van Sodoma is er geen,
+wiens talent zoo veel overeenkomst met het zijne heeft als Andrea
+del Sarto; maar toch hoop ik dat men mij niet van onrechtvaardigheid
+zal beschuldigen als ik zeg, dat zijn ietwat banale stijl nooit de
+souvereine distinctie, de onvergelijkelijke gratie bereikt van zijn
+lombardijschen mededinger. Twee andere schilderijen van Andrea del
+Sarto, Sint-Petrus en Sint-Jan Baptista, kunnen de vergelijking
+niet doorstaan met de beide heilige vrouwen, die eene bijkans
+onwederstaanbare bekoring uitoefenen.
+
+De beeldhouwkunst van de Renaissance is hier vooral vertegenwoordigd
+door de bronzen van Jean Bologne: een beeldje van Christus en een
+van Johannes den Dooper, op de wijwaterkommen geplaatst, zijn in
+1602, naar modellen van den meester, gegoten door Palma da Massa:
+zij zijn dus uit denzelfden tijd als de deuren van de kathedraal. Het
+bronzen crucifix van het hoogaltaar is van het volgende jaar, 1603,
+en een van de beroemdste werken van den laatsten grooten beeldhouwer
+der Renaissance. Het hoofd van den Heiland is op de borst gezonken;
+de oogen zijn gesloten; het lichaam schijnt onder zijn eigen zwaarte
+te bezwijken. Het is het laatste oogenblik van den doodstrijd;
+"maar, heeft een fransch schrijver zoo juist gezegd, men gevoelt
+dat het de doodstrijd is van een God. Geen spoor van stuiptrekking,
+geene samentrekking der spieren. De alles beheerschende indruk is
+die van kalmte en overgave".
+
+Een ander kunststuk van brons, de groote, van het gewelf afhangende
+lichtkroon, dankt zijne vermaardheid minder aan zijne eigene
+kunstwaarde, dan aan de bijzonderheid dat Galilei door de bewegingen
+van die kroon werd opgewekt om de wetten van de slingerbeweging
+te bestudeeren. Toch is die kroon een smaakvol stuk werk, dat zijn
+vervaardiger, Vincenzo Possente van Pisa, de grootste eer aandoet;
+volgens de overlevering zou de lichtkroon in 1587 gemaakt zijn.
+
+Slechts in het voorbijgaan en welstaanshalve maak ik melding van
+het vermaarde zilveren altaar, in 1692 door Sebastiano Tamburini
+van Pisa vervaardigd: dit is een van die plompe en ziellooze dingen,
+die langen tijd de bewondering van de toeristen hebben uitgemaakt,
+maar die door eene beter ingelichte en ontwikkelde kritiek zonder
+verschooning worden teruggebracht tot hunne ware plaats, zeer verre
+beneden de gewrochten van de kunst der middeleeuwen en der Renaissance,
+de eenige die in waarheid leeft.
+
+
+
+III
+
+
+Eenige schreden van den dom staat de doopkapel, een niet minder
+indrukwekkend monument, in denzelfden stijl ontworpen, hoewel het
+bijkans eene eeuw jonger is.
+
+Met den bouw van de doopkapel werd in 1153 een aanvang gemaakt door den
+pisaanschen architekt Diotisalvi, die met de werken zooveel spoed liet
+maken, dat reeds na drie jaren de benedenverdieping voltooid was. Met
+de verdere voltooiing ging het minder voorspoedig; door gebrek aan
+geld was men genoodzaakt het werk te staken, dat eerst in 1278,
+alzoo eene eeuw later, voltooid werd.
+
+De doopkapel is eene rotonde met drie verdiepingen; de onderste bestaat
+uit twintig in den muur gevatte zuilen, waarop blinde bogen rusten;
+de daarop volgende uit zestig kolommen, aan den top versierd met
+een menschenhoofd; de bovenste uit acht-en-twintig pilasters door
+vensters afgewisseld. De gothische baldakijns boven de tweede en
+de derde verdieping met de daarin aangebrachte beelden van profeten
+en apostelen zijn--het behoeft ter nauwernood gezegd te worden--een
+toevoegsel uit de dertiende eeuw. Een niet zeer fraaie koepel bekroont
+het gebouw, dat een omtrek heeft van ongeveer honderd-zeven ellen en
+eene hoogte van bijna vijf-en-vijftig el.
+
+Twee prachtig gebeeldhouwde kolommen omlijsten de hoofddeur, tegenover
+den dom; even als de zuilen aan den hoofdingang der kathedraal,
+zijn ook deze kolommen van boven tot onder bedekt met lofwerk en
+bloemen, wier kelken bijvoorbeeld eene zittende vrouw die op de luit
+speelt bevatten of een nest met vogeltjes. Het is eene zonderlinge,
+wegsleepende kunst, niet meer die der middeleeuwen, nog niet die der
+Renaissance: men krijgt den indruk eener ontijdige ontwikkeling,
+intuïtie van de oudheid, maar die halverwege is blijven staan: de
+Renaissance van de vijftiende eeuw ging van andere gezichtspunten
+uit. Ware deze pisaansche renaissance van de twaalfde en de dertiende
+eeuw tot hare volle ontwikkeling gekomen, dan zou zij ons iets anders
+gegeven hebben dan de eigenlijke Renaissance; maar door velerlei
+oorzaken werd zij plotseling in haar ontwikkeling gestuit en haar
+inderdaad grootsche pogingen bleven zonder gevolg.
+
+De deurstijlen prijken met bas-reliefs, voorstellende Christus, koning
+David, de apostelen en de zinnebeelden der maanden. Op de architraaf
+is de marteldood van den Dooper gebeiteld, benevens tafreelen uit
+het leven van den Zaligmaker en de doop bij indompeling. Nog andere
+beelden en bas-reliefs tooien het bovengedeelte van dezen gevel, die
+bij uitnemendheid rijk versierd is; daaronder verdienen meer bijzonder
+vermelding de beelden van de Madonna met het Kind, van den Dooper en
+van Sint-Jan den Evangelist. Deze kunstwerken zijn uit het laatst van
+de dertiende of het begin van de veertiende eeuw; zij toonen echter
+duidelijk de minderheid van de school van Pisa in rond beeld werk.
+
+De deur aan den tegenovergestelden kant--daar zijn er vier, gericht
+naar de vier windstreken--is slechts omlijst door twee kolommen,
+waarvan de spiraalvormige groeven herinneren aan sommige byzantijnsche
+zuilen, met name aan die van Sint-Apollinaris in Classe bij Ravenna,
+of aan die van San-Clemente te Rome.
+
+De doopkapel bestaat uit twee concentrische gedeelten: een soort van
+gang of binnenportiek en de eigenlijke kapel onder den koepel, die
+door twee boven elkander geplaatste rijen kolommen of pilaren gedragen
+wordt. De onderste rij bestaat uit acht prachtige monolithzuilen en
+vier pilaren, op wier kapiteelen de rondbogen rusten; de bovenste
+rij verschilt alleen hierin van de andere, dat hier de zuilen door
+pilaren vervangen worden. Rondom de portiek loopen drie trappen,
+die een soort van amphitheater vormen, van waar de toeschouwers de
+heilige plechtigheden kunnen gadeslaan.
+
+De doopkapel is, even als de dom, arm aan kunstwerken; de voornaamste
+dekoratie bestaat wel in de afwisseling van wit en zwart marmer;
+verder komt ook hier alles op de architektonische ordonnancie aan.
+
+Het voorwerp, dat in de eerste plaats de aandacht trekt, is een
+groote achtkantige kuip, midden in de kapel op een voetstuk van drie
+treden geplaatst. Zoowel door hare afmeting als door haar vorm voert
+die doopvont ons terug naar de tijden, toen men den doop nog bij
+indompeling toediende: zij heeft ruimte voor verscheidene personen
+te gelijk.
+
+Aan vier hoeken zijn kleinere bekkens of kuipjes aangebracht, die,
+naar men zegt, voor den doop van kinderen waren bestemd. De drie
+treden, waarlangs men naar de doopvont opklom, en de acht vakken,
+verdeeld in zestien compartimenten, zijn versierd met verschillende
+ingelegde figuren van gekleurd marmer, zoo als ruiten, sterren en
+andere; het midden der zestien kompartimenten wordt ingenomen door
+rijk bewerkte rozen in relief.
+
+Verschillende nieuwere schrijvers noemen als den maker van deze
+doopvont Tino di Camaino van Siena, die haar in 1312 zou hebben
+vervaardigd. Maar oude dokumenten spreken alleen van eene doopvont,
+welke deze kunstenaar voor den dom zou hebben gebeiteld, met
+bas-reliefs, voorstellende de levensgeschiedenis van Johannes den
+Dooper: een kunstwerk dat sinds lang verloren is geraakt.
+
+Op eenige schreden afstands van de kuip staat, geheel op zich zelven,
+de marmeren predikstoel, het meesterstuk van Nicolo Pisano en de
+glorie van de doopkapel. Dit beroemde kunstwerk, in 1260 voltooid,
+bestaat uit een zeshoek van marmer, gedragen door negen kolommen van
+geaderd marmer, porfier of oostersch graniet, waarvan sommigen op
+den rug van leeuwen rusten. Allegorische figuren in hoog relief en
+vooral de zes met bas-reliefs versierde vakken verhoogen de waarde
+van de op zich zelve reeds schoone architektonische ordonnancie,
+die door losheid en sierlijkheid uitmunt.
+
+Deze preekstoel in de doopkapel te Pisa is echter nog iets meer dan
+het meesterstuk van een groot kunstenaar: dit monument is een datum
+in de geschiedenis der beeldhouwkunst.
+
+In den tijd toen deze verwonderlijke monumenten van Pisa ontstonden,
+was juist de beeldhouwkunst welhaast tot het laagste peil gezonken. Men
+kan zich moeilijk lomper, vormeloozer, barbaarscher gewrochten
+denken. Alle gevoel voor en besef van de eigenaardigheden van het
+menschenbeeld schijnt verloren; de lichamen hebben eene monsterachtige
+gedaante; de gelaatstrekken drukken weinig meer dan stompzinnig
+idiotisme uit. Om zich hiervan te overtuigen, heeft men slechts een
+blik te werpen op de grijnzende, verwrongen, schier verdierlijkte
+koppen, die men in overvloed in alle kerken van Pisa kan zien, even
+als op de bronzen deur van het transept van den dom, die voor het
+werk van Bonanno doorgaat.
+
+De geheele geest van de romaansche school was niet gunstig voor de
+studie der natuur. Haar streven was in de eerste plaats gericht op
+het uitdrukken van abstrakte begrippen, en ook in haar vormen hield
+zij zich bovenal aan geometrische figuren: regelmaat en harmonie waren
+voor haar hoofdzaak. Een noodzakelijk gevolg van deze kunstopvatting
+was, dat het menschenbeeld ondergeschikt bleef aan het effekt dat
+een of ander deel van het monument bestemd was te weeg te brengen,
+en dat de skulptuur zelve een wezenlijk onderdeel bleef van de
+architektuur. Bovendien werd de getrouwe afbeelding van de in de natuur
+bestaande voorwerpen verdrongen door symboliek. Een twijg met drie
+bladeren aan het eind verbeeldde een boom; enkele vluchtig aangegeven
+kanteelen moesten eene ommuurde stad voorstellen.--Daar kwam nog iets
+bij. Juist in het laatst der elfde en het begin der twaalfde eeuw
+had zich, ten gevolge vooral van de veelzins treurige en schijnbaar
+hopelooze toestanden op staatkundig en maatschappelijk gebied, met
+name ook in Italië, eene sombere, wanhopige levensbeschouwing van de
+gemoederen der menschen meester gemaakt: eene levensbeschouwing, die
+in niet geringe mate haar invloed op de Kerk en door deze op de kunst
+gelden liet. Aan den ingang der kerkgebouwen grijnsden monsterachtige
+leeuwen de geloovigen aan, als gereed om hen te verscheuren;
+aan den voorgevel werd de blik, met schrik en huivering, geboeid
+door eene gansche reeks van fantastische gedrochten, basilisken,
+draken, griffioenen; overal werd de verbeelding, als door eene
+benauwde nachtmerrie, gedrukt en geketend door allerlei sombere,
+schrikwekkende voorstellingen. De Kerk zelve ontaardt meer en meer in
+een ijzeren stelsel, eene dwingende macht, die de geesten beheerscht
+en bovenal door schrik en vrees de onrustige gemoederen in bedwang
+tracht te houden.
+
+Het zou hier de plaats zijn om te spreken van dien zeldzamen man, den
+heiligen Franciscus van Assisi (1182-1226), buiten eenigen twijfel een
+der grootste mannen na de apostelen, door wien niet alleen voor de Kerk
+een nieuw tijdperk van verjongd en verhoogd geestelijk leven aanbrak,
+maar van wien eene kracht uitging, die ook de maatschappij herschiep,
+haar met een anderen, frisscheren geest, den geest der liefde en
+toewijding, doordrong; den wondermachtigen man, het geheim van wiens
+kracht toch in niets anders lag dan in zijne volkomen overgave aan
+zijnen Heiland, in zijne grenzenlooze liefde, wel waarlijk de liefde
+van Christus zelven nabij komende. Deze man oefende ook, middellijk
+en door don nieuwen geest die van hem uitging, een herscheppenden
+invloed uit op de kunst, en gansch niet ten onrechte worden de eerste
+beginselen van de oudste italiaansche renaissance met den persoon en
+het werk van Sint-Franciscus van Assisi in verband gebracht.
+
+Juist in den eersten tijd van het optreden van den heiligen apostel der
+vrijwillige armoede, der volkomen toewijding aan het hoogste ideaal,
+omstreeks 1206, werd te Apulia in Toskane een dier verwonderlijke
+kunstenaars geboren, die met een enkelen sprong het einddoel
+bereiken, soms zelfs voorbijstreven, en wier plaats veel meer onder
+het nageslacht dan onder hunne evenouders schijnt te zijn. Nicolo
+Pisano, want van hem spreken wij, is een hervormer, een wegbaner,
+een schepper, de evenknie van een Brunellesco, van een Donatello
+of van de gebroeders Van Eyck, de beroemde vlaamsche schilders;
+een dier meesters, die zich aanstonds tot zoo ongelijkbare hoogte
+verheffen, dat hunne opvolgers, gedurende verscheidene geslachten,
+hen niet alleen niet kunnen overtreffen, maar zelfs niet evenaren.
+
+Wij kunnen hier niet breedvoerig uitweiden over het leven en de
+werken van Nicolo Pisano, die in 1280 te Pisa overleed; maar niet
+geheel onbeantwoord laten mogen wij de vraag, hoe die kunstenaar er
+toe gekomen is om, in plaats van de wanstaltige gewrochten zijner
+voorgangers, een nieuwen en zoo volkomen stijl te scheppen? Van waar
+is ze hem aangekomen, die edele kunst der juiste evenredigheid,
+van den harmonischen rythmus, van adel en uitdrukking; die hooge,
+waarachtige kunst, waarvan het geheim sedert zoo vele eeuwen verloren
+scheen te zijn gegaan? Op deze vraag moet het antwoord wel in de eerste
+plaats luiden: van de studie der antieken. Die stelde hem in staat,
+de beeldhouwkunst te herscheppen, zoo als de bouwmeesters van Pisa,
+omstreeks twee eeuwen vroeger, het aan deze studie te danken hadden,
+dat zij de architektuur konden herscheppen. De modellen der antieke
+kunst ontbraken niet te Pisa, waar men er zich reeds vroeg op toelegde,
+deze kostbare en roemrijke overblijfselen eener ondergegane beschaving
+te verzamelen. Herhaalde malen brachten de burgers van Pisa, van
+hunne verre handels- en krijgstochten, zuilen, kapiteelen en vooral
+sarkophagen naar hunne vaderstad mede.
+
+Het is dus niet noodig te onderstellen, dat Nicolo Pisano in zuidelijk
+Italië, aan het hof van Keizer Frederik II, de antieke kunst heeft
+leeren kennen en zich van haar geest doordrongen: Toskane bood hem in
+overvloed modellen ter bestudeering aan. Nog heden ziet men, op weinige
+schreden afstands van den predikstoel in de doopkapel--het meesterstuk
+van den pisaanschen beeldhouwer--de antieke bas-reliefs die hij
+heeft nagevolgd: de vaas met den indischen Bacchus en den sarkophaag,
+waarop de geschiedenis van Phedra en Hippolytus is voorgesteld.
+
+Toch zou men zich vergissen, als men meende dat Nicolo Pisano zijne
+inspiratie uitsluitend aan de antieke kunst dankt. Naast verheven,
+ideale figuren, zoo als de Madonna, de engelen en anderen, ziet men
+van hem beelden en groepen aan het echte natuurleven, aan de meest
+gewone werkelijkheid ontleend: een ram, die zich den kop krabt,
+een hinnekend paard en dergelijken. Zou niet bepaaldelijk in dien
+zin voor de natuur, in dat nauwgezette waar- en opnemen van de lagere
+schepping, de invloed merkbaar zijn van den grooten en teederen heilige
+van Assisi, die de bloemen des velds zijne zusterkens noemde, met de
+vogelen en visschen verkeerde en in zijn brandend liefdehart ruimte
+had voor de gansche natuur?
+
+Voorts heeft men in deze sporen van naturalisme misschien ook den
+invloed te herkennen van den gothischen stijl. Trouwens, de gothiek
+is juist de verheven uitdrukking van de nieuwe behoeften en strevingen
+van de middeleeuwen in haar tweede, schoonste tijdperk. Zoo eenvoudig,
+ernstig, streng de romaansche kunst met den haar kenmerkenden vollen
+rondboog was, zoo los, veelzijdig, golvend, speelsch is de gothische
+kunst, die tot uitgangspunt neemt den spitsboog, dat wil zeggen eene
+bij uitnemendheid kunstmatige formule. In de gothiek heeft de fantazie
+vrij spel en dringt allengs het koele, beredenerend en berekenend
+verstand op den achtergrond; de gothische kathedralen schijnen eene
+bespotting van de grondwetten der architektuur, van de beginselen
+der geometrie; maar in haar ontplooit zich, naast het verhevenste
+idealisme, het volle natuurleven, vaak in zijne grilligste vormen en
+gestalten. De uit langen sluimer ontwaakte verbeelding schept zich een
+nieuwe, schilderachtige, kleurrijke taal, overvloeiende van beelden
+en symbolen, vol stoute vlucht, ideale verheffing en tevens vol humor
+en geest.
+
+De bas-reliefs van Nicolo onderscheiden zich door de breede
+behandeling, door adel en schoone ordonnancie. Men kan zich moeilijk
+beeldwerken denken, die beter voegen bij hunne omgeving, bij die
+verwonderlijk schoone monumenten van de pisaansche architekten van
+de elfde en de twaalfde eeuw.
+
+Toch mogen wij niet verzuimen op eene leemte te wijzen in deze
+kunst, die zich reeds bij haar eerste verschijning zoo hoog verheven
+heeft. Om te beseffen, welke die leemte is, heeft men slechts een
+blik te werpen op de vele beelden, die omstreeks denzelfden tijd toen
+Nicolo Pisano arbeidde, in zoo menige stad van noordelijk Frankrijk
+en van de zuidelijke Nederlanden werden gebeiteld, en die eene zoo
+sterke tegenstelling vormen met de scheppingen van den pisaanschen
+meester. Ongetwijfeld wint deze laatste het van de oude fransche
+_imagiers_ en onze beeldsnijders door juistheid van compositie en
+zuiverheid van lijnen; maar hij is verre hun mindere als het op de
+uitdrukking van diep en innig gevoel, van het gemoedsleven aankomt. De
+stijl van Nicolo, zoo als trouwens die van al zijne opvolgers, heeft
+inderdaad iets droogs en kouds; de vervaardigers van de beelden in onze
+kathedralen mogen inderdaad genoemd worden als waardige mededingers
+van den doorluchtigen toskaanschen meester. Hun heeft echter een
+Vasari ontbroken, om hun lof aan het nageslacht te verkondigen of
+voor het minst hunne namen der vergetelheid te ontrukken.
+
+
+
+
+
+Volgens Vasari zou de eerste kampioen voor de gothische architektuur in
+Italië niemand anders zijn geweest dan Nicolo Pisano. Het is bekend,
+de rijkbegaafde kunstenaars van dien tijd plachten, even als die van
+de latere Renaissance, zich niet tot de beoefening van eene enkele
+kunst te bepalen. Nicolo Pisano muntte, even als zijn zoon Giovanni,
+tegelijkertijd in de bouwkunst en in de beeldhouwkunst uit; datzelfde
+gold van Arnolfo di Cambio, hun medearbeider, en van Fra Guglielmo
+d'Agnello, zoowel als van de gelijktijdige romeinsche kunstenaar,
+de Cosmati. Vasari stelt een groot aantal gebouwen op naam van
+Nicolo, niet alleen in Toskane, maar ook te Napels, te Padua,
+te Venetië. Maar indien het als zeker mag worden aangenomen, dat
+Nicolaas de bouwkunst heeft uitgeoefend, zoo is het niet minder zeker,
+dat geen enkel gebouw hem met eenigen grond van waarschijnlijkheid
+kan worden toegeschreven. Wij hebben hier hetzelfde verschijnsel,
+dat zoo menigmaal in de kunstgeschiedenis voorkomt: de faam van den
+grooten meester heeft die van zijne talrijke medewerkers geheel in
+de schaduw gesteld. De legende heeft in een enkelen naam den arbeid
+en het streven van een geheel menschengeslacht saamgevat.
+
+Van den zoon van Nicolaas, Giovanni Pisano, weten wij daarentegen met
+zekerheid, dat hij de schepper is van aantal hoogst belangrijke werken:
+hij bouwde den voorgevel van de kathedraal van Siena, hij voltooide
+de kathedraal te Prato, en van hem is ook het beroemde monument,
+waarmede wij ons nu moeten bezig houden, het Campo-Santo van Pisa.
+
+De stichting van het Campo-Santo hangt, even als die van den dom,
+samen met eene militaire expeditie der Pisanen. De kroniekschrijvers
+verhalen dat de aartsbisschop Ubaldo de' Lanfranchi, aanvoerder
+van het contingent, waarmede de republiek aan den derden kruistocht
+(1189-1192) deelnam, op de gedachte kwam om eene groote hoeveelheid
+aarde, aan den Calvariënberg ontleend, naar zijne vaderstad te laten
+overbrengen. Te Pisa teruggekeerd, kocht hij een terrein nabij den dom
+en richtte dat in tot begraafplaats, na het vooraf met die gewijde
+aarde te hebben bedekt. Eeuwen lang hield het geloof stand, dat de
+lijken, die in dezen heiligen grond werden ter aarde besteld, binnen
+vier-en-twintig uren geheel waren vergaan.--Het gebouw zelf van het
+Campo-Santo is veel jonger dan de begraafplaats: in 1278 begonnen, werd
+de bouw in 1283 voltooid, ongeveer eene eeuw na den derden kruistocht.
+
+Het Campo-Santo vormt, evenwijdig met den dom en de doopkapel,
+een grooten rechthoek; aan de buitenzijde bedraagt de lengte
+ruim honderd-negen-en-twintig meter, bij eene breedte van ruim
+vier-en-veertig meter; aan de binnenzijde is de lengte ongeveer
+honderd-zeven-en-twintig en de breedte twee-en-veertig meter. De
+muur heeft geene openingen, als moest dit heiligdom geheel van de
+buitenwereld afgesloten blijven. De lange muur is evenwel versierd
+met een reeks van blinde bogen van dezelfde orde als aan den dom,
+den campanile en de doopkapel. De hoofdingang prijkt met een gothisch
+baldakijn, met zes standbeelden versierd, waaronder vooral vermelding
+verdient de Madonna met het Kind, van de hand van Giovanni Pisano.
+
+De sobere eenvoud van het uitwendige doet de schoonheid van
+het inwendige te beter uitkomen. Welk eene verrassing, zoodra
+ge den drempel hebt overschreden! Galerijen van niet minder dan
+tien-en-een-halve el breedte; eene reeks van twee-en-zestig open
+arkaden in den rijksten gothischen stijl, waardoor het volle licht in
+de galerijen binnenstroomt; een open kap, die de aandacht trekt en een
+uitmuntend effekt maakt; in de vakken tusschen de bogen een weergalooze
+reeks van antieke beeldwerken; langs de wanden eene schilderachtige
+mengeling van busten, standbeelden, marmeren groepen; op de wanden
+de meest omvattende cyclus van freskoos uit de middeleeuwen en
+de Renaissance, waarop eenig monument in Italië roem kan dragen;
+eindelijk, op den grond tallooze grafzerken, sommigen uitgesleten,
+anderen door vrome harden gerestaureerd: ziedaar het schouwspel dat
+onze blikken geboeid houdt, en dat grootsch en eenig is te noemen
+onder alles wat het goddelijke Italië ons kan te genieten geven. De
+reisboeken geven den raad, het Campo-Santo des nachts, bij helder
+maanlicht, te bezoeken; en zij hebben gelijk: om van dergelijke
+visioenen het ware genot te hebben, is niet alleen eene bijzondere
+gemoedsstemming, maar bijna ook een bovenaardsch licht noodig.
+
+Op het eerste gezicht beantwoordt het Campo-Santo van Pisa niet
+aan de voorstelling, die men zich van zulk een monument maakt. Men
+verwacht een grooten, ruimen doodenakker te zullen zien, door smalle
+galerijen omgeven, zoo als te Milaan, te Genua, te Bologna. Maar hier
+is de verhouding juist omgekeerd, en uit het oogpunt der kunst kan
+men niet anders dan zich daarover verheugen. Het eigenlijke kerkhof
+is buitengewoon klein:--het bestaat uit vier grasperken, met enkele
+bloemen versierd en van afstand tot afstand met heesters beplant,
+met vier cypressen aan de hoeken en in het midden eene zuil, door
+eene rozenstruik omslingerd. De galerij of portiek daarentegen, die
+dit kerkhof omgeeft is kolossaal; en Jan van Pisa, die hier toonde
+een geniaal bouwmeester te zijn, heeft gewild dat die galerij
+waardig zou zijn de bewaarplaats te wezen van zoo uitnemende
+schatten: zij is eenvoudig en grootsch tegelijk. Het stond te
+vreezen dat de eindelooze herhaling van hetzelfde motief in de
+twee-en-zestig arkaden den indruk van eentonigheid zou maken. Om
+dit gevaar te ontgaan, heeft de pisaansche architekt, met behoud
+van den rondboog als hoofdmotief--hetgeen met het oog op den dom,
+den campanile en de doopkapel onvermijdelijk was;--dien boog met den
+meest gewenschten uitslag aan den spitsboog als gehuwd. Elke arkade,
+door een rondboog afgesloten, heeft van boven eene zesbladerige roos,
+rustende op eene middenpijler, waardoor het overige van de arkade
+in twee groote vensternissen wordt verdeeld; deze vensters, die van
+boven evenzeer met eene roos zijn versierd, worden op hun beurt door
+kleinere pijlers weder in tweeën verdeeld; zoodat elke arkade drie
+rozen, drie pijlers en vier vensteropeningen bevat: eene ordonnancie,
+even rijk als harmonisch, waardoor met behoud van de regelmatigheid
+tevens de noodige afwisseling verkregen wordt.
+
+Van eigenlijke graven, van kruisen, in 't algemeen van eigenlijke
+gezegde grafteekenen, is nergens een spoor te ontdekken; in deze
+ideale nekropolis worden uitsluitend gedenkteekenen toegelaten.
+
+Want, in spijt van zijn naam en zijne oorspronkelijke bestemming,
+is het Campo-Santo veel meer het pantheon van den roem en de glorie
+van Pisa, dan wel eene eigenlijke begraafplaats. De uitingen van
+vurig, hartverheffend geloof, de triomfen der vaderlandsliefde, de
+verheerlijking van groote mannen en groote feiten,--zij nemen hier
+de eerste plaats in en dringen de zuiver persoonlijke aandoeningen en
+gevoelens, den rouw der familie bij het verlies van een harer leden,
+op den achtergrond. Zelfs ontvangt ge hier niet den indruk van de
+ijdelheid van al het ondermaansche, van de nietigheid des levens. Niets
+treurigs of sombers, met uitzondering misschien van de schilderijen,
+op naam van Orcagna gesteld; niets dat aan dood en sterven doet denken;
+of liever, de dooden verschijnen hier voor ons in hetgeen zij reeds
+op aarde onsterfelijks hebben gewrocht, in den glans hunner groote
+daden, hunner geniale scheppingen. Maar ook, welk eene verzameling
+van gedenkteekenen: van het monument der gravinne Beatrix, moeder van
+de beroemde gravin Mathilde, tot dat van de zangeres Catalani; van
+de tombe van Keizer Hendrik VII, tot die van den schrijver Algarotti,
+opgevoed voor rekening van den zuinigen Frederik II van Pruisen, of de
+tombe van den geschiedschrijver Fabroni! En welk eene overstelpende,
+verbijsterende verzameling van meesterstukken, van de onvergelijkelijke
+collectie van grieksche en romeinsche sarkophagen, en de marmeren
+vaas met den indischen Bacchus, dien Nicolo Pisano kopieerde, tot de
+beeldwerken van Giovanni Pisano en de freskoos van Benozzo Gozzoli.
+
+Bij de beschrijving van deze haast onoverzienbare schatten en
+rijkdommen volgen de reis- en handboeken doorgaans de topografische
+orde en noemen de voorwerpen op, zoo als ze zich achtervolgens aan
+den bezoeker voordoen. Men kan den schrijvers geen ongelijk geven:
+de toeristen voor wie hunne gidsen en handleidingen bestemd zijn,
+hebben bovenal haast; men moet hun dus de moeite besparen van telkens
+op hunne schreden terug te keeren. Maar onze lezers weten, dat het
+niet onze gewoonte is den kortsten weg te volgen, en dat wij er van
+houden vrij rond te zwerven. Wij willen dit ook nu doen. Trouwens
+het Campo-Santo van Pisa is niet een van die museums van den tweeden
+rang, die men, met het horloge in de hand, tusschen twee treinen of
+twee maaltijden kan afdoen. Is niet een belangrijk stuk italiaansche
+geschiedenis, in levende beelden, op deze eerwaardige muren geschreven;
+en voor zoo veel de kunst betreft, zijn deze architektonische vormen,
+deze beeldwerken, deze freskoos niet als het ware de bekroning,
+de hoogste uitdrukking van de oude toskaansche school? Voorwaar, de
+tijd dien wij op deze gewijde plek doorbrengen, zal niet verloren zijn!
+
+De verzameling antieke sarkophagen en bas-reliefs in het Campo-Santo
+behoort tot de twee of drie belangrijkste collectiën van dien
+aard in geheel Europa: zij bevat niet minder dan honderd-zeventig
+nommers en veraanschouwelijkt ons de geschiedenis der beeldhouwkunst
+van haar schitterenden bloei in de tweede of derde eeuw vóór onze
+jaartelling tot haar volkomen verbastering in de vijfde of zesde
+eeuw. Deze sarkophagen zijn voor het meerendeel naar Pisa gebracht als
+zegeteekenen na de gelukkige krijgstochten, die in den loop der elfde,
+twaalfde en dertiende eeuw, door de toen zoo machtige republiek naar
+noordelijk Afrika, vermoedelijk ook naar Griekenland en Klein-Azië,
+werden ondernomen. Aanvankelijk dienden zij om den voorgevel van
+de kathedraal te versieren; in 1297, kort na de voltooiing van het
+Campo-Santo, werden zij in den buitenmuur van dat monument ingemetseld;
+later bracht men ze naar de binnengalerijen over, ten einde ze van
+een wissen ondergang te redden.
+
+Het ligt buiten mijn bestek, eene beschrijving te geven van deze
+rijke verzameling, hoe belangwekkend zij ook moge zijn, zoowel
+uit het oogpunt der kunst als uit dat der archeologie. Maar ik mag
+onmogelijk zwijgen van de prachtige sarkophaag, vroeger bekend als
+de sarkophaag van de _Jacht van Meleager_, thans als die van _Phaedra
+en Hippolytus_. De grieksche beeldhouwkunst toont zich hier, aan den
+vooravond van het christelijke tijdperk, in haar volle ontwikkeling:
+aan de zuiverheid en den adel van het modelé paart zij eene onbeperkte
+vrijheid en natuurlijkheid van beweging, en stort in iedere figuur
+eene volheid van leven en bezieling, waarvan het geheim, gedurende
+langen tijd, met haar scheen verloren te zijn gegaan.
+
+Deze sarkophaag van _Phaedra en Hippolytus_ heeft zonderlinge
+lotgevallen beleefd. Na eerst het stoffelijk overschot van een
+of anderen wijsgeer of wel van eene of andere _hetaire_ der oude
+wereld te hebben bewaard, ontving zij, in 1076, het gebeente van
+eene der machtigste en vroomste vorstinnen der middeleeuwen, van de
+gravin Beatrix. In de dertiende eeuw viel haar eene nog eervoller
+onderscheiding te beurt. Het aanschouwen van deze sarkophaag was
+voor Nicolo Pisano eene openbaring: zij opende hem de oogen om de
+heerlijkheid der antieke kunst te aanschouwen; en zoo levendig was de
+indruk door dit kunstwerk op het gemoed van den pisaanschen meester
+gemaakt, dat hij aan zijne Madonna van den preekstoel in de doopkapel
+de gelaatstrekken gaf van de Phaedra der sarkophaag.
+
+Onder de middeleeuwsche beeldwerken in het Campo-Santo ten toon
+gesteld, komt buiten kijf de eerste plaats toe aan den ouden preekstoel
+van den dom, in 1311 door Giovanni Pisano voltooid. Zwaar beschadigd
+bij den brand van 1596, moest dit kunstwerk worden weggeruimd; voor
+den nieuwen preekstoel behield men in de kathedraal twee leeuwen,
+die zuilen dragen, en eenige figuren van ondergeschikt belang; al
+het overige werd naar het Campo-Santo gebracht. De preekstoel van
+Giovanni Pisano komt in de hoofdlijnen overeen met dien, welken zijn
+vader Nicolo voor de doopkapel vervaardigd had. Bij beiden rust de
+marmeren stoel op zuilen, welke door leeuwen of allegorische figuren
+gedragen worden; bij beiden ook verbeelden de bas-reliefs tafreelen uit
+het leven van den Zaligmaker. Maar hoe verschillend is de inspiratie
+bij de twee kunstenaars.
+
+In het werk van Nicolo Pisano bewonderden wij de breedheid van
+behandeling, de distinctie, de harmonie, meer dan de levendigheid
+en innigheid van uitdrukking. Wel zijn sommige trekken uit het
+leven gegrepen, maar het geheel ademt nog de ernstige deftigheid,
+men zou haast zeggen, het plechtige, dat der romaansche kunst eigen
+is. De zorg voor den stijl wint het van het streven naar dramatisch
+effect. Giovanni was een leerling van zijn vader en arbeidde langen
+tijd met en onder hem. Het staat vast, dat hij een meer of minder
+belangrijk aandeel had aan de uitvoering van de bas-reliefs van den
+preekstoel te Siëna, van de _Kruisafneming_ in den dom te Lucca, en
+van de fontein te Perugia, waarvan de architektonische kompositie werd
+ontworpen door zijn beroemden florentijnschen tijdgenoot Arnolfo del
+Cambio. Vooral in de beide laatste werken vindt men meer uitdrukking
+en minder distinctie, meer effect en minder harmonie dan in die van
+Nicolo Pisano. Bij den vader wordt de smart bedwongen en beheerscht,
+bij den zoon geeft zij zich onbelemmerd lucht; bij den vader verliezen
+de handelende personen nooit hunne zelfbeheersching, bij den zoon
+geven zij zich geheel aan hun gevoel, aan hunne aandoeningen over,
+zonder zich te bekommeren om die waardigheid en kalmte, beiden in
+vreugd en smart, waarvan Nicolo het geheim van de antieke kunstenaars
+schijnt te hebben afgezien. Bij den vader bekleedt de studie van de
+modellen der oudheid de eerste plaats boven de studie der natuur;
+bij den zoon zien wij juist het omgekeerde. Giovanni is vóór alles
+realist, zoowel in het weêrgeven der vormen, als in de uitdrukking der
+gewaarwordingen. Ik kan den indruk niet van mij weren, dat de studie
+van de noordsche, fransche of duitsche beeldhouwers van invloed is
+geweest op deze buitensporige ontplooiing van het realisme.
+
+Het geniale in het werk van den zoon mag ons het gemis van alle
+harmonie, men zou bijna zeggen, het volkomen gebrek aan stijl,
+niet doen voorbijzien. De architekt treedt ganschelijk achter den
+beeldhouwer terug; hij denkt er niet aan, aan het geheel dat harmonisch
+evenwicht te geven, zoo onmisbaar voor een kunstwerk, waarbij bouw- en
+beeldhouwkunst moeten samenwerken. Er is hoegenaamd geene evenredigheid
+tusschen de verschillende figuren: sommigen zijn reusachtig groot,
+anderen bijna mikroskopisch klein, zonder dat de kunstenaar aan
+een geleidelijken overgang denkt. In de afzonderlijke bas-reliefs,
+gemis van ordonnantie: de plans zijn ternauwernood aangegeven;
+in plaats van zich als eene fries geleidelijk te ontwikkelen,
+zooals de kompositiën van Nicolo Pisano doen, geven die van zijn
+zoon ons eene onzamenhangende mengeling van figuren te aanschouwen,
+eene opeenstapeling van noodelooze details, een volkomen gemis van
+nauwkeurigheid. De afzonderlijke figuren eindelijk kenmerken zich
+door de onvolkomenheid van het modelé en door overdrijving van
+expressie. De gestalten zijn misteekend, de standen en houdingen
+gezocht en gedwongen, de uitdrukking buitensporig.
+
+Welnu! naast al deze gebreken, welke ons elk oogenblik zouden doen
+twijfelen aan de bekwaamheid, of voor het minst aan de nauwgezetheid
+van Giovanni Pisano, vloeit toch het werk van dezen meester over
+van schoonheden van anderen aard, die de kritiek ontwapenen: van
+verwonderlijk schoone gebaren en bewegingen, van openbaringen des
+levens, uit het diepst des harten geweld.
+
+Nemen wij tot voorbeeld zijn _Kindermoord_ te Pistoja. Wij worden
+verplaatst te midden van de slachting; eene moeder vlucht met haar
+kind in de armen; eene andere roept in wanhoop de genade in van den
+onvermurwbaren dwingeland; eene derde omsluiert zich het gelaat, om
+het moordtooneel niet langer aan te zien; nog eene andere tracht haar
+van schrik verstijfden zoon op te heffen; eene andere buigt zich over
+haar kind om van zijn half geopende lippen den laatsten ademtocht op
+te vangen. De kunstenaar geeft ons hier als het ware de moedersmart te
+aanschouwen in al hare vormen en openbaringen. Zijne voorstelling is de
+aangrijpende illustratie van het aandoenlijk woord van den evangelist:
+"Rachel beweende hare kinderen en wilde niet vertroost worden, omdat
+zij niet meer zijn."
+
+Niet minder aangrijpend is de _Kruisiging_. Ter linkerzijde de
+Moedermaagd, die in onmacht valt; in hare nabijheid een snikkende
+discipel en eene der heilige vrouwen, die met wanhopend gebaar
+de handen ten hemel heft; rechts, de jongeren, die als door een
+panischen schrik bevangen, haastig wegvluchten. Zoo doet dan eindelijk,
+na Laokoon en Niobé, opnieuw het dramatische, pathetische element
+zijne intrede in de beeldhouwkunst: toch is het niet de nog altijd
+ideale, geadelde smart van Laokoon of Niobé, maar veelmeer eene
+zeer alledaagsche, zeer realistische smart, die jammert en huilt en
+zich in heftige gebaren uit. En tot welken prijs wordt deze triomf
+gekocht! Hoe duur betalen wij de aandoening, welke dit of dat werk
+van Giovanni Pisano in ons opwekt!
+
+De standbeelden van Jan van Pisa zijn doorgaans beter en zorgvuldiger
+bewerkt dan zijne bas-reliefs, die hij, naar het schijnt, voor
+een goed deel aan zijne leerlingen en helpers overliet. In het
+Campo-Santo vinden wij van hem eene Madonna, die zich door zeer
+gelukkige proportiën en een monumentaal karakter onderscheidt, al
+kan zij de vergelijking niet doorstaan met de bewonderenswaardige
+beelden der gelijktijdige fransche beeldhouwers.
+
+
+
+
+
+Het mausoleum van Keizer Hendrik VII van Luxemburg (1308-1313) voert
+ons terug naar de woedende twisten tusschen Welfen en Ghibellijnen,
+in de eerste jaren der veertiende eeuw. De Ghibellijnen--en
+aan hunne spits de onsterfelijke dichter der _Divina Commedia_,
+Dante,--hadden al hunne hoop gebouwd op den Keizer, die, naar zij
+zich vleiden, een einde zou maken aan de rampen, door de verbitterde
+partijschappen over Italië uitgestort. Aanvankelijk scheen het
+krachtdadig optreden van den opvolger der Caesars de hoog gespannen
+verwachtingen zijner aanhangers te rechtvaardigen. In 1311 te Milaan
+verschenen, zette Hendrik zich daar de ijzeren kroon op het hoofd en
+nam de meest energieke maatregelen om de welfische steden aan zijn
+gezag te onderwerpen. Over Genua begaf hij zich naar Pisa, waar
+hij met de grootste geestdrift ontvangen werd door de bevolking,
+die hem behalve eene gift van zestigduizend gouden florijnen, eene
+prachtige tent aanbood, uit kostbare stoffen geweven en met goud
+en edelgesteenten versierd. Gedurende zijn verblijf te Pisa, sprak
+hij den Rijksban uit over de steden Florence en Lucca, de eeuwige
+vijandinnen van Pisa. Na te Rome als Keizer te zijn gekroond en met
+voordeel gestreden te hebben tegen Koning Robert van Napels en zijne
+bondgenooten, vestigde hij andermaal te Pisa zijn hoofdkwartier. Hij
+hield zich daar bezig met het bijeenbrengen van een talrijk leger, om
+daarmede het koninkrijk Napels te veroveren, toen hij, op een zijner
+expedities, in 1313, bijna plotseling, te Buonconvento, nabij Siëna,
+overleed. Overeenkomstig zijn laatsten wil, werd zijn lijk naar de stad
+Pisa gebracht, welke hij zoozeer beminde, en in 1315 ter aarde besteld
+in het mausoleum, dat de Pisaners voor hem in de kathedraal hadden
+opgericht. Na herhaaldelijk te zijn verplaatst, werd dit monument in
+1330 naar het Campo-Santo overgebracht, waar het sedert verbleef.
+
+Het mausoleum (zie bladz. 17) is het werk van een bekwaam beeldhouwer
+uit de school van Siëna, Pino di Camaino, gestorven in 1339. De Keizer
+is liggende afgebeeld, gekleed met de keizerlijke dalmatiek en met
+de armen op de borst gevouwen. De trekken zijn scherp geteekend; het
+gelaat is baardeloos, mager en hoekig, met vooruitstekend voorhoofd. Op
+de voorzijde van de sarkophaag, waarop de monarch rust, zijn, onder
+bogen, in hoog-relief, de beelden van de twaalf apostelen uitgehouwen;
+deze figuren zijn beneden het middelmatige, zonder karakter en zonder
+uitdrukking.--Het architektonisch gedeelte van het mausoleum verdient
+bijzonder de aandacht, vooral omdat daaruit blijkt, hoezeer Pino di
+Camaino zich, op het voetspoor van Nicolo Pisano, naar oud-romeinsche
+modellen inspireerde.
+
+Eene zerk met het opschrift _S. Stefani de Cionis aurificis et
+h. suorum_ (van heer Stefano, zoon van Cione, goudsmid, en van zijne
+erven), en met een wapenschild waarop een leeuw of een wild zwijn is
+afgebeeld, roept de herinnering voor onzen geest aan die uitmuntende
+goudsmeden van de dertiende en de veertiende eeuw, in wier werkplaatsen
+zoovele groote kunstenaars hunne eerste vorming ontvingen.
+
+Nevens deze kunstwerken mogen wij ook de historische herinneringen
+niet over het hoofd zien. Een van de aandoenlijkste relieken,
+die in het Campo-Santo bewaard worden, zijn zeker wel de beroemde
+kettingen, waarmede de oude haven van Pisa kon worden afgesloten. In
+1362 door de Genueezen weggenomen, werden zij vijftien jaren later
+door de overwinnaars ten geschenke gegeven aan de Florentijnen,
+de onverzoenlijke vijanden der Pisanen. Eeuwen lang prijkten deze
+zegeteekenen in de doopkapel te Florence, tot zij in 1848, in eene
+opwelling van edelmoedigheid, aan het thans volkomen onschadelijke
+Pisa, de vroegere mededingster der toskaansche hoofdstad, werden
+teruggegeven. In 1860 gaf Genua op haar beurt het nog ontbrekende stuk
+dezer kettingen, dat nog in haar bezit gebleven was, insgelijks terug,
+vijf eeuwen nadat ze waren weggevoerd.
+
+De school van Pisa, die in de eerste helft der middeleeuwen met
+zoo rijke belofte optrad en zoo schitterenden glans verspreidde,
+beantwoordde niet aan de opgewekte verwachting, maar zonk weldra
+in machtelooze vergetelheid weg. De grootsche poging, door Nicolo,
+Giovanni en Andrea Pisano--den beeldhouwer van de deur der doopkapel
+te Florence--in de dertiende en veertiende eeuw beproefd, scheen
+de krachten der school te hebben uitgeput. In de vijftiende eeuw
+is zij niet meer bij machte, zich aan te sluiten aan het roemrijk
+streven der Florentijnen; hoogstens vindt men nog nu en dan eenige
+tombe of eenig bas-relief, dat den stempel draagt der Renaissance,
+en dan nog zijn deze werken van ondergeschikte beteekenis afkomstig
+van kunstenaars uit de omstreken van Florence of Carrara.
+
+Het marmeren borstbeeld van de beroemde Isotta, de maîtresse en daarna
+de echtgenoote van Sigismond Malatesta, den tiran van Rimini, behoort
+mede tot deze kategorie van kunstwerken: deze buste is allerminst
+geschikt om ons een hoog denkbeeld te geven, hetzij van de schoonheid
+van Isotta, hetzij van het talent des kunstenaars. Naar mijne meening,
+heeft men zeer ten onrechte dit borstbeeld voor het werk van Mino da
+Fiesole aangezien; de bustes van dezen florentijnschen meester zien
+er heel anders uit.
+
+De eigenlijke Renaissance is in het Campo-Santo ter nauwernood
+vertegenwoordigd. De reisgidsen maken grooten ophef van een marmeren
+schild, zwak en week van bewerking, in welks midden een borstbeeld
+is gebeiteld, waarin zij het portret van Michel-Angelo meenen te
+herkennen. Buiten kijf hebben de gelaatstrekken eenige overeenkomst met
+die van den grooten florentijnschen beeldhouwer, maar die overeenkomst
+is louter toevallig en men kan daaraan hoegenaamd geen gewicht hechten.
+
+Wij zullen niet stilstaan bij de monumenten van later tijd, ook
+al zijn daaronder van beroemde meesters, omdat men in vele andere
+steden soortgelijke of nog betere werken van dezelfde kunstenaars
+vinden kan. Maar wel kost het moeite, zich te onthouden van de
+ontcijfering dier tallooze grafschriften, welke de herinnering
+bewaren aan meer of minder beroemde mannen en vrouwen uit schier
+alle deelen der wereld, wier stoffelijk overschot hier ter ruste is
+gelegd. Hoevele dooden, wier geschiedenis men zoo gaarne kennen zou:
+edele burgers van het stille Pisa, doorluchtige vreemdelingen, die eene
+schuilplaats zijn komen zoeken aan de oevers van den Arno. Welk eene
+machtige bekoring hebben zij, die half uitgewischte wapenschilden, die
+welhaast onleesbaar geworden grafschriften, die elk een menschenleven
+verbergen. Wie zal het geheim van al deze dooden ontsluieren; wie geeft
+ons eene levensbeschrijving van alle bewoners van het Campo-Santo? Het
+ontbreekt te Pisa niet aan ledigen tijd; is er niemand onder hare
+burgers, die zich aan deze schoone en vrome taak wijden wil?
+
+
+
+IV
+
+
+Het is gewoonte, de freskoos waarmede het Campo-Santo te Pisa is
+versierd, en meer bepaaldelijk de beroemde _Triomf van den Dood_ en
+het _Laatste Oordeel_ te beschouwen als het werk van Orcagna. Toch is
+het volstrekt niet bewezen, dat deze muurschilderingen inderdaad van
+dien meester zijn. Maar al zijn ze niet van hem zelven, zeer stellig
+zijn ze in zijn geest en zijne manier ontworpen en mogen ze hem in
+alle opzichten waardig worden genoemd.
+
+Het Campo-Santo was bij uitnemendheid geschikt om de historieschilders
+als uit te lokken. In geheel Italië is geen tweede gebouw te vinden,
+dat beter beantwoordt aan de eischen der monumentale kunst: aan
+de ééne zijde uitgestrekte muurvlakken, aan de andere groote open
+bogen, waardoor het licht met stroomen binnendringt, en tusschen de
+galerijen het stille stemmige grasveld. Reeds vroeg, reeds tegen het
+einde der dertiende eeuw, begonnen de Pisanen zich bezig te houden
+met de dekoratie van deze groote muren; deze reuzenarbeid werd, met
+herhaalde onderbreking, voortgezet tot het einde van de vijftiende
+eeuw. Toen Benozzo Gozzoli de laatste hand legde aan de freskoos van
+het Campo-Santo, waren er omstreeks twee eeuwen verloopen sedert het
+eerste schilderwerk in het grootsche monument was aangebracht.
+
+Behalve Orcagna, heeft men ook langen tijd de namen van Giotto
+en Buffalmacco met de freskoos van het Campo-Santo verbonden. Ten
+onrechte. De _Geschiedenis van Job_ vooral, die men bepaaldelijk voor
+het werk van Giotto hield, wordt thans algemeen toegeschreven aan
+een zekeren Francesco da Volterra, die deze fresko eerst omstreeks
+1370 vervaardigde.
+
+Wijden wij in de eerste plaats onze aandacht aan de muurschilderingen,
+die terecht of ten onrechte den naam van Orcagna dragen.
+
+De beroemdste daarvan is wel de _Triomf van den Dood_. Deze kolossale
+kompositie, waarin de kunstenaar, naar het oppervlakkig schijnt,
+de allereerste grondregelen van eenheid van plaats en handeling met
+voeten getreden heeft, splitst zich in vijf tafereelen, die op het
+eerste gezicht geheel op zich zelven staan, hoewel ze allen binnen
+dezelfde omlijsting zijn besloten. Links, op den voorgrond, ziet
+men de klassieke illustratie van de in de middeleeuwen zoo populaire
+sproke _Van de drie dooden en de drie levenden_.--Een schitterende
+ruiterstoet--edellieden en edelvrouwen, rijk uitgedost, met valken op
+de hand en vergezeld van bedienden te voet en van jachthonden--keert
+van de jacht terug. Eensklaps wordt de aandacht van het gezelschap
+getrokken door een afschuwelijk schouwspel: vlak voor de paarden staan
+drie open doodkisten: in de eerste ligt een nog in zijne kleederen
+gewikkeld lijk; in de tweede, een lijk dat reeds in gevorderden
+staat van ontbinding verkeert; in de derde, een geraamte.--Door
+een zonderling toeval is het goud van de kroon, die op het hoofd
+van een dezer lijken was geplaatst, verdwenen; men onderscheidt nog
+slechts nauwelijk den omtrek, als het ware de schaduw, de schim der
+kroon. Tusschen en over deze afzichtelijke overblijfselen kruipen
+en schuifelen slangen, waarvan sommigen den kop dreigend tegen de
+bezoekers opheffen, terwijl anderen de vlucht nemen.
+
+Bij de ruiters zelven strijden nieuwsgierigheid en walging om den
+voorrang: over den hals hunner paarden gebogen, aanschouwen zij deze
+zoo welsprekende getuigen van de ijdelheid van al het ondermaansche,
+en geven daarbij lucht aan de meest verschillende aandoeningen. De een
+houdt zich den neus dicht, een gebaar dat tegenwoordig misschien als
+triviaal zou worden veroordeeld, maar waartegen de naturalisten van
+de veertiende eeuw--te beginnen met Giotto in zijne _Opwekking van
+Lazarus_--niet opzagen. Een ander, met de wang op de hand rustende,
+schijnt in droeve overpeinzing verzonken; een derde keert zich naar
+zijne vrienden en wijst hun met de hand de doodkisten, hun tevens zijne
+opmerkingen mededeelende. De redelooze dieren deelen de gewaarwordingen
+van hunne meesters; een der paarden, met gerekten hals en gebogen kop,
+snuift hinnekend de lijklucht op; een ander wendt zich, angstig en
+verschrikt, om; een derde steigert; de honden leggen door niet minder
+levendige gebaren en bewegingen, hun onrust of hunne nieuwsgierigheid
+aan den dag.
+
+Aan de andere zijde der doodkisten, aan den voet van een steil rotspad,
+staat een hermiet, die met een lange rol in de hand, de bezoekers
+tot boete en bekeering maant. Deze kluizenaar vormt als het ware
+den overgang tusschen den ruiterstoet en andere hermieten, die hunne
+woning hebben gevestigd op den berg op den achtergrond, waar zij zich,
+ver van het rumoer en de ijdele beslommeringen der wereld, met hun
+vreedzamen eenvoudigen arbeid bezighouden: de een melkt eene geit of
+eene hinde; een ander leest; een derde, op krukken leunende, luistert
+toe. Wij hebben hier weêr een van die ongelukkige rotslandschappen,
+zonder diepte, verschiet of horizon, zooals men die bij de eerste
+nog ongeoefende landschapschilders vindt.
+
+Rechts, mede op den voorgrond, verdringt zich een groep rampzaligen,
+die te vergeefs den Dood om verlossing smeeken. In deze groep heeft de
+kunstenaar ons het menschelijk lijden in zijne afzichtelijkste vormen
+te aanschouwen gegeven: het is eene terugstootende verzameling van
+verminkten die over den grond kruipen, van verlamden en kreupelen,
+van blinden, van lieden zonder handen of armen, met geschonden of
+verwrongen ledematen.... Dergelijke voorstellingen hebben niets meer
+met de kunst gemeen; zelfs uit het oogpunt van stichting en vermaning
+is hare waarde voor het minst twijfelachtig.
+
+Roepen deze ongelukkigen vergeefs den Dood in, anderen, door wie zijne
+komst niet verlangd werd, zijn als zijne slachtoffers gevallen. Voor
+de groep der rampzaligen is de grond bezaaid met lijken; mannen en
+vrouwen, voor het meerendeel rijk gekleed, liggen in bonte wanorde
+door elkander uitgestrekt; hunne zielen, in de gedaante van naakte
+kindertjes, ontsnappen aan hun mond;--zooals men weet, is deze
+symbolische voorstelling bij sommige scholen in zwang gebleven tot in
+het begin der zestiende eeuw. De demonische monsters, die boven deze
+ongelukkige zielen zweven en haar trachten te grijpen om ze ter helle
+te voeren, zijn meer leelijk dan wel verschrikkelijk; hunne lichamen
+bestaan ook hier uit de samenvoeging van ledematen van verschillende
+dieren: vleermuisvlerken, gieren- of leeuwenklauwen en dergelijken.
+
+Naast deze demonen, naast deze tooneelen van schrik en jammer, heeft
+de kunstenaar een geheel ander tafreel geplaatst, eene bekoorlijke
+idylle vol zoete poëzie. Onder den lommer van bloeiende oranjeboomen
+zit een gezelschap bijeen van aanzienlijke heeren en jonge vrouwen;
+eenigen spelen op muziekinstrumenten, anderen praten of wandelen. Twee
+hunner houden een valk op de hand, als in de kapel der Spanjaarden
+te Florence, dat heiligdom van de schilderkunst der veertiende eeuw;
+een der dames heeft een windhond op den schoot. Boven hunne hoofden
+zweven twee amors (of doodsgeniussen?) even als op de _Galathea_
+van Rafaël.--Deze idylle, naast de _Triomf van den Dood_, herinnert
+onwillekeurig aan de inleiding van den _Decamerone_ van Boccaccio. Men
+meent de jonge edellieden en edelvrouwen voor zich te zien, die, op
+de heerlijke heuvelen van Fiesole, in veiligheid aan hun vernuft den
+teugel vieren en elkander vermaken met de vroolijkste vertellingen,
+terwijl de stad aan hunne voeten door de vreeselijke plaag, de pest
+van 1348, wordt geteisterd. Het contrast is even aangrijpend.--De
+Dood zelf, die boven de groepen zweeft, is hier voorgesteld onder de
+gedaante eener krachtige, bejaarde vrouw met loshangende hairen en
+vleermuisvleugelen, die met beide handen een geweldige zeis opheft.
+
+Ondanks de gegronde aanmerkingen, die men op de techniek en de
+uitvoering maken kan, blijft de _Triomf van den Dood_ een van die
+buitengewone, veelomvattende scheppingen, welke de kritiek ontwapenen
+en waarop de gewone regelen der traditioneele schoolsche aesthetiek
+niet van toepassing kunnen zijn. Ongetwijfeld is de kunstenaar de
+taal, waarin hij tot ons spreekt, nog maar onvolkomen meester,
+maar desniettemin weet hij zijne gedachte op zoo treffende,
+aangrijpende wijze uit te drukken, en is hetgeen hij zegt van zoo
+overwegend gewicht, dat zijn werk een onuitwischbaren indruk maakt
+en onweerstaanbaar boeit en aantrekt.
+
+Een tegenhanger, of misschien juister eene aanvulling van het
+zooeven beschreven tafreel, is de _Hel_, die aan Nardo, den broeder
+van Orcagna, wordt toegeschreven. De voorstelling herinnert sterk aan
+Dante, hoewel de schilder zich hier tegenover den dichter meer vrijheid
+heeft veroorloofd dan de kunstenaar, aan wiens penseel wij de _Hel_ in
+de kerk van Santa-Maria Novella te Florence te danken hebben. Ook hier
+is de hel voorgesteld als de doorsnede van een berg, waarin evenwijdig
+loopende rotslagen de verschillende soorten van zondaars van elkander
+scheiden; in het midden bevindt zich Satan, wiens kolossale gestalte
+de gansche hoogte van den berg inneemt. De folteringen der verdoemden
+zijn met de grootste nauwkeurigheid voorgesteld; de veelvuldigheid
+der martelingen is inderdaad verbazend; wij zullen ons evenwel niet
+ophouden met eene beschrijving dezer afgrijselijkheden, waarvan men
+zich zonder moeite een denkbeeld maken kan.
+
+_Het Laatste Oordeel_ maakt met de _Hel_ eigenlijk een geheel uit. Dit
+tafreel doet in dramatische kracht niet voor de _Triomf van den Dood_
+onder, en wint het door innerlijke eenheid van kompositie. In de
+hoogte, naast elkander, tronen, omgeven door langwerpige aureolen,
+Christus als rechter en de Madonna; nevens hen zitten de twaalf
+apostelen, boven wier hoofden engelen met de werktuigen der Passie
+zweven. Aan de voeten van Christus en de Madonna staat, op eene wolk,
+de aartsengel, die in de beide uitgestrekte handen de uitspraken van
+den rechter houdt: de veroordeeling en de vrijspraak. Twee engelen
+nevens hem blazen op de bazuinen des gerichts, die de dooden oproepen
+uit de graven; andere engelen spoeden zich naar beneden om het
+vonnis uit te voeren. Daar staan, ter rechter- en ter linkerzijde,
+twee talrijke groepen: die der uitverkorenen en die der verdoemden,
+welke laatsten in den wijd geopenden vlammenden muil der hel worden
+gedreven. Nog nimmer na Giotto had de schilderkunst op zoo echt
+dramatische aangrijpende wijze de aandoeningen van blijdschap,
+verrukking, zaligheid aan de eene, van schrik, wanhoop, wroeging aan
+de andere, weten uit te drukken. Welk eene ontroerende beteekenis
+ligt er in het gebaar van dien engel, aan de voeten van den aartsengel
+neergeknield, die door medelijden, schrik en ontroering aangegrepen,
+maar tevens beseffende wie hier vonnist, met eerbied de hand op den
+mond legt.--Hoe teeder en vol erbarmen is het beeld der Lieve-Vrouwe,
+der Genaderijke, die zoo gaarne allen redden zou.--Hoe ontzaglijk
+en indrukwekkend is de figuur van den Christus, die de doorboorde
+rechterhand opheft en met de linker op de wonde in de zijde wijst:
+dat beroemde gebaar, dat Michel Angelo voor den geest mag hebben
+gezweefd, toen hij zijn Christus van het _Laatste Oordeel_ in de
+Sixtijnsche kapel schiep.
+
+De thans volgende tafreelen, de _Geschiedenis van Job_ en de
+_Geschiedenis van Sint-Renier_, zijn van de hand van Antonio Veneziano
+(1386-1387), Francesco da Volterra (sedert 1370) en Andrea da Firenze
+(1377).
+
+De achterwand is bedekt met freskoos, voorstellende de _Hemelvaart_,
+de _Opstanding_, de _Kruisiging_. Deze freskoos, die bovendien door
+twee grafmonumenten gebroken worden, zijn beneden het middelmatige;
+de teekening is slecht en de vervaardigers hadden blijkbaar geen
+besef van de eischen der dekoratieve kunst.
+
+
+
+
+
+Het was in het jaar 1469, dat de Pisaners aan Benozzo Gozzoli de
+voltooiing opdroegen der muurschilderingen van dit monumentale kerkhof,
+waar gedurende honderdvijftig jaren de beroemdste beeldhouwers en
+schilders van Italië, de meesters der scholen van Pisa, Florence en
+Siëna, proeven van hun talent hadden achtergelaten.
+
+Aan Benozzo werd de wand tegenover den ingang aangewezen. Men
+mag gerust zeggen, dat geen enkel kunstenaar van de Renaissance
+eene opdracht ontving, die hem zoo gunstige gelegenheid gaf tot
+ontplooiing van zijn talent: een ongebroken muurvlak, eene uitmuntende
+belichting en overvloedige ruimte voor den beschouwer. Zelfs
+Rafaël in het Vatikaan was minder goed bedeeld: hij moest rekening
+houden met invallend licht en schaduw, met deuren en vensters en
+andere hinderpalen van dien aard.--Daarbij moest Benozzo verhalen
+illustreeren, die boven alle andere geschikt waren om zijne geestdrift
+en deelneming te wekken: die naïeve pittoreske verhalen van het
+Oude Testament, waarin de epos en de idylle elkander afwisselen,
+en die voor een schilder van zijn aanleg eene onuitputtelijke bron
+zijn. Hij behoefde niet te leeren, te vermanen of te stichten: hij
+had slechts te vertellen en te boeien.
+
+De komposities van Benozzo Gozzoli zijn niet minder dan een-en-twintig
+in getal. Ongelukkig zijn vele daarvan bijna geheel te gronde
+gegaan, en moet men die leeren kennen uit oude gravuren, met name
+uit de reusachtige platen, in 1811 door Lasinio uitgegeven. Tijdens
+mijn bezoek in 1882, was men bezig ze allen met koud water af te
+wasschen, om ze zoodoende van stof te reinigen, zonder de schilderij
+te beschadigen. Deze bewerking, waardoor de kleuren weer worden
+opgefrischt, verdient de voorkeur boven elke restauratie.
+
+Daar verscheidene vakken drie of vier afzonderlijke tafereelen
+bevatten, moet ik mij tot eene opsomming van de voornaamste onderwerpen
+bepalen: _Noachs Dronkenschap_;--_De Toren van Babel_.--_De aanbidding
+der Wijzen_, en daaronder _Maria Boodschap_.--_Abraham en Loth in
+Egypte_.--_Abrahams Overwinning_.--_Abraham en Hagar_.--_Verwoesting
+van Sodom_.--_Abrahams Offerande_.--_Eliezer en Rebecca_.--_Geboorte
+van Ezau en Jacob_.--_De geschiedenis van Jacob_.--_De geschiedenis
+van Joseph_.--_De geschiedenis van Mozes_.--_De Inneming van
+Jericho_.--_David en Goliath_.--_De Koningin van Scheba bij
+Salomo_.--Men ziet, het is eene geheele wereld, die wij hier voor
+ons hebben.
+
+Onuitputtelijk in waarheid is de rijkdom van fantasie, vernuft,
+frissche opgewektheid, door Benozzo ten toon gespreid bij het
+scheppen van dezen cyclus van tafereelen, zoo omvangrijk als geen
+ander kunstenaar der vijftiende eeuw heeft voortgebracht. In de eerste
+plaats behandelt hij de traditie met de grootst mogelijke vrijheid:
+in plaats van zich te bepalen tot de traditioneele voorstellingen,
+put hij met volle handen uit den rijken schat van het Oude Testament:
+krijgshaftige daden, romantische avonturen, de bekoorlijkheden van
+het herdersleven boeien hem in gelijke mate. De hoogere beteekenis, de
+mystieke profetische zin van de tooneelen uit het leven der aartsvaders
+laat hem onverschillig; wat hem aantrekt is de bloot menschelijke
+zijde, het pikante, oorspronkelijke, naïeve; de treffende episoden, de
+levende natuur. De italiaansche schilderkunst van de vijftiende eeuw
+heeft geen schitterender, rijker, belangwekkender schepping geleverd
+dan deze kolossale fresko, die nergens eenig spoor van inspanning
+verraadt, maar overal even frisch, even bezield en boeiend is.
+
+Het ligt natuurlijk niet in mijn plan, al deze freskoos van het
+Campo-Santo in bijzonderheden te gaan beschrijven: zij zijn eene wereld
+op zich zelve. Als geheel genomen, kan men ze in twee groote groepen
+verdeelen: zij die eene architektonische omlijsting hebben, en zij
+waarvan een landschap den achtergrond vormt; de eersten worden als
+het ware gedragen door de groote lijnen der gebouwen en munten in den
+regel uit door schoone ordonnantie; de anderen zijn meer verbrokkeld,
+met talrijke episoden, maar missen eenheid van voorstelling. Wat
+ordonnantie aangaat, moet ik opmerken dat ook door Benozzo de wet der
+eenheid van handeling voortdurend geschonden wordt, waarvan wanorde en
+verwarring het onvermijdelijk gevolg zijn. Op hetzelfde tafreel zien
+wij bijvoorbeeld David den steen naar Goliath slingerende, David het
+hoofd van Goliath af houwende, en David het hoofd van den reus aan
+Saul brengende. En die drie verschillende tooneelen zijn niet alleen
+niet van elkander gescheiden, maar zij zijn ook niet boven elkander
+geplaatst: zij zijn zoodanig door elkander gewikkeld, dat het eene
+niet naast, maar achter het andere is geplaatst.
+
+Bepalen wij ons eerst bij _Noachs Dronkenschap_. Het is de levendige,
+vroolijke voorstelling van een wijnoogst in de bloeiende omstreken
+van Florence. Mannen en vrouwen plukken druiven en dragen ze in volle
+manden naar de perskuip, waar een man met bloote beenen de vruchten
+treedt. Voorts verschillende groepen: een hond, die tegen twee kleine
+op den grond zittende kinderen blaft; Noach met twee kinderen, waarvan
+hij het eene de hand op het hoofdje legt, terwijl het andere, bang
+voor den hond, zich tegen hem aandrukt. In het midden der schilderij
+zien wij wederom Noach, die een met wijn gevulden kelk in beide handen
+houdt; naast hem gaat eene vrouw met een schenkkan.--Eindelijk, links,
+ligt de patriarch, schier geheel ontkleed, door den wijn bevangen, op
+den grond uitgestrekt; Cham bespot hem, terwijl een der andere zonen
+zich gereed maakt een kleed over den bewustelooze uit te spreiden. Eene
+der omstaande vrouwen bedekt zich het gelaat met de hand, maar zoo,
+dat zij tusschen de vingers heen kan gluren: eene ondeugendheid die
+aan Boccaccio herinnert.
+
+In den _Torenbouw van Babel_ zien wij aan de eene zijde, op den
+achtergrond, een rijk, heuvelachtig landschap met rivieren, boomen,
+villa's, geheel het karakter dragende van de omstreken van Florence;
+aan de andere, de schitterende stad _Babylonia_, met haar torens,
+koepels en paleizen, met haar fantastische architektuur: eene
+verschijning uit de Duizend-en-een-Nacht.--In het midden, eene menigte
+werklieden, opperlieden, metselaars, steenhouwers, kalk bereidende
+en aandragende, steenblokken ophijschende en plaatsende. Allen zijn
+druk in de weer, om het groote werk te helpen voltooien. En welk een
+overvloed van schilderachtige motieven; welke natuurlijke, bevallige
+standen en houdingen; welk eene juistheid van teekening en rijkdom van
+vinding! Aan de beide uiteinden, rechts en links van de werklieden,
+vertoont zich eene andere, deftiger groep: ernstige grijsaards, edele,
+smaakvol gekleede jongelingen en knapen, deels naar de werklieden
+ziende, deels met elkander pratende. In het midden staat, ook door
+zijne rijzige gestalte kenbaar, de koning, op wiens bevel de groote
+toren wordt gebouwd; hij geeft den werklieden bevelen; maar boven
+hem vertoont zich, in een nimbus, door engelen gedragen en omstuwd,
+het beeld van God den Vader, die nederkomt om te aanschouwen wat de
+menschen hebben gewrocht, en zoo straks hun werk verstoren zal: van
+welk naderend gericht echter niemand in de talrijke schare blijkbaar
+eenig vermoeden heeft.
+
+Waarin ligt nu eigenlijk het geheim der betoovering, die deze
+kunstenaar op ons uitoefent? Ik behoef wel niet te zeggen, dat van
+lokale kleur of historische waarheid--voor zoover daaraan bij deze
+voorstellingen gedacht kan worden,--in de verste verte geen sprake
+is. Niet alleen dat het landschap en de gebouwen een zuiver toskaansch
+karakter dragen, zelfs nog waar ze, zooals bij den _Torenbouw_,
+louter fantastisch zijn; maar ook de personen zijn, voor verreweg
+het meerendeel, in de kleederdracht van Florence in de vijftiende
+eeuw. Maar daarin ligt juist het aantrekkelijke: de traditie is maar
+een vorm, iets uitwendigs en bijkomends: in het wezen der zaak heeft
+Benozzo ons het beeld geteekend van zijn eigen tijd en omgeving. Het
+zijn tooneelen, gegrepen uit het toskaansche leven in de tweede helft
+der vijftiende eeuw, weergegeven met al de fantasie, al het vernuft,
+al den gloed en de _verve_ van een uitnemend kunstenaar, wiens
+dichterlijk genie hem eene eerste plaats verzekert onder de groote
+meesters der Renaissance, al heeft hij in eigenlijken zin geene school
+gesticht.--Hij stierf te Pisa, in 1498, en rust in de gewijde aarde
+van dat Campo-Santo, dat aan hem zijn schoonsten tooi te danken heeft.
+
+
+
+V
+
+
+Van Pisa sprekende, gaat het niet aan te zwijgen van een der beroemdste
+monumenten van deze stad: ik bedoel den Campanile of wijd vermaarden
+scheeven toren. Met den bouw van dien toren werd een begin gemaakt in
+1174; het werk was eerst in 1233 voltooid. Men noemt twee bouwmeesters:
+den een een Italiaan, Bonannus, den ander een vreemdeling, Wilhelm
+van Innsbrück; sommigen voegen daar nog aan toe Johannes Ennipontano,
+mede een Duitscher, en Thomas van Pisa.
+
+In Frankrijk, Duitschland en België hebben de architekten het zich
+bijna altijd tot regel gesteld om den toren met de kerk te verbinden,
+en door de vereeniging van die beiden een schoon en schilderachtig
+geheel te scheppen. Hoe uitnemend zij daarin geslaagd zijn, bewijzen
+een aantal onzer kathedralen. In Italië daarentegen--misschien
+door de nawerking van antieke ideeën en traditiën--scheidt men zeer
+dikwijls den toren, den campanile, van de kerk, en behandelt beiden
+als zelfstandige gebouwen. Dit is het geval te Pisa, te Ravenna,
+te Florence en op een aantal andere plaatsen.
+
+Hoe vele toeristen hebben, bij het aanschouwen van den campanile van
+Pisa, een gevoel van teleurstelling ondervonden! Zoo tallooze malen
+hadden zij dat monument afgebeeld gezien: in plaat, in albast, in kurk,
+in karton, zelfs in chocolade, dat het gezicht van de werkelijkheid hen
+doorgaans tegenvalt. In den vollen zin des woords teert Pisa sedert
+eeuwen op dit architektonisch kunststukje, waaraan echter het toeval
+meer deel heeft dan de wetenschap. Ik haast mij er bij te voegen,
+dat het origineel zoo eenvoudig, zoo eerwaardig, zoo indrukwekkend
+is, dat aanstonds alle herinnering aan die kinderachtige namaaksels
+wordt uitgewischt.
+
+Ik zal hier niet de bijzonderheden herhalen, die men in alle
+handboeken en reisgidsen lezen kan; ik wil liever trachten den indruk
+te beschrijven, dien dit monument, eene onvergankelijke uittarting
+van de eerste grondregelen der statika, op ons maakt.
+
+De acht rijen arkaden boven elkander volgen op elkaâr met strenge
+geometrische regelmatigheid. De zuilen zijn, althans in het onderste
+gedeelte, niet uit één stuk, maar uit twee, soms uit drie of vier
+fragmenten samengesteld. Mits de verschillende blokken gelijk zijn,
+bestaat daartegen geen bezwaar; anders wordt het wanneer men op een
+monolith, die vijf-zesden van de hoogte der zuil inneemt, een niet
+daarbij passend stuk heeft geplakt. Ook op de wijze der verbinding
+van de kapiteelen met de architraaf kan met grond aanmerking worden
+gemaakt. De versiering is uiterst sober: slechts enkele bas-reliefs
+verdienen een oogenblik de aandacht.
+
+De helling bedraagt ongeveer vier meter en valt zeer sterk in het oog,
+zelfs al let men alleen op de benedenverdieping. De half met water
+gevulde gracht, die den voet des torens omringt, is aan den kant waar
+de campanile overhangt omstreeks een el dieper dan aan de andere zijde.
+
+Men heeft lang en breed geredekaveld en getwist over de oorzaak van
+deze zonderlinge afwijking van de loodlijn: is dat met opzet gedaan
+of heeft men hier alleen met het toeval te doen? Men is tegenwoordig
+vrij algemeen van meening, dat de basis van den toren gedurende den
+bouw gelijkmatig is verzakt, en dat de architekten op dit hellend
+vlak hebben voortgebouwd. Reeds ter hoogte van elf meters boven den
+grond bemerkt men, dat eene helling van ettelijke duimen den toren
+naar de zuidzijde moest doen overhangen. Het eerste gewelf was toen
+gesloten, en het verdient wel opmerking, dat men zoo weinig bedacht
+is geweest op verdere verzakking van het gebouw, dat een spuier,
+waardoor het water van deze eerste verdieping moest worden afgevoerd,
+is aangebracht op het punt hetwelk nu het hoogst is gelegen.
+
+Een fraai klokkenspel, uit zeven klokken bestaande, hangt in dezen
+zonderlingen toren. De oudste dezer klokken, de _Giustizia_, met
+het jaartal 1262 en den naam van den gieter Locterinus van Pisa, is
+afkomstig uit den _Torre del Giudice_; deze klok werd vroeger geluid,
+wanneer misdadigers ter terechtstelling werden gevoerd.
+
+Het uitzicht van het plat van den toren is beroemd. Aan de eene zijde,
+naar den kant van Lucca, ziet men de Apennijnen; aan de andere de
+grenzenlooze, blauwe oppervlakte der zee, waaruit, ter rechterhand,
+als een alleenstaande berg, het eilandje Gorgona oprijst; wendt men
+zich links, dan bespeurt men achtervolgens Capraja en, bij zeer
+helder weer, aan den horizon Korsika; eindelijk het eiland Elba,
+waarvan slechts een punt van achter den Monte-Nero, ten zuiden van
+Livorno, komt uitkijken. De bodem van geheel de omringende vlakte is
+zoo effen, dat men in deze kom nog de oude bedding van een inham der
+zee herkent. Langs het strand teekenen zich de donkere bosschen der
+hoeve van San-Rossore af.
+
+
+
+
+
+Een te weinig bekend gebouw, en dat toch wel de aandacht verdient,
+is de _Opera del Duomo_: wij zouden zeggen, de directiekeet van
+den dom. Het huis is op zich zelf zeer eenvoudig, zoo als aan een
+dergelijk gebouw past:--het bestaat uit eene beneden- en eene vrij
+lage bovenverdieping, heeft eene langwerpige gedaante en vensters
+in den stijl der dertiende eeuw. De grootsche monumenten in de
+onmiddellijke nabijheid stellen het nog meer in de schaduw. Maar
+bij het binnentreden wordt onze aandacht dadelijk getrokken door
+eene monumentale inscriptie, vergezeld van het wapen van Frankrijk,
+het beeld van de Madonna en van een persoon in knielende houding;
+wij leeren uit dit opschrift, in statig latijn, dat op den vijftienden
+November 1495 de Koning van Frankrijk onverwacht in dit huis verscheen
+om er den avondmaaltijd te gebruiken.--Gedurende zijn verblijf te
+Pisa woonde Karel VIII in het paleis der Medici, op het Lungarno.--Een
+koninklijke gast meer of minder beteekent op zich zelf niet zoo heel
+veel, waar het een historische plek geldt als het Domplein te Pisa;
+maar de verschijning van Karel VIII was voor de geschiedenis dezer
+stad van zeer bijzonder gewicht: zij gaf het sein tot den opstand
+tegen de gehate florentijnsche overheersching. De inscriptie, die de
+herinnering aan het koninklijk souper bewaart, noemt Karel VIII den
+grondlegger der pisaansche vrijheden en vergelijkt zijne edelmoedigheid
+met die van Alexander de Groote.
+
+Bezien wij nu even de _Opera del Duomo_, afgescheiden van die
+historische herinnering. De aanblik van de benedenverdieping is
+niet uitlokkend; er heerscht een volkomen en toch volstrekt niet
+schilderachtige wanorde; de kleedkamer der kanunniken grenst aan de
+_Scuola di musica_ en aan het _Magazzino della cera_ (kaarsenmagazijn);
+een en ander bedorven door restauraties, die getuigenis afleggen van
+een bij uitnemendheid slechten smaak. Maar wij willen hierbij niet
+stilstaan. Grassi, de schrijver der _Descrizione storica ed. artistica
+di Pisa_, in 1836-37 uitgegeven, spreekt met veel ophef van de
+schilderijen in het gebouw: het gewelf van de benedenverdieping,
+beschilderd door G. Stefano Maruscelli; het portret van een
+heilige, door Salvator Rosa; eene Madonna, van Perino del Vaga; een
+Sint-Nicolaas van Bari, door Curradi; twee Apostelen, van Sogliano;
+een Sint-Antonius van Padua en een Sint-Philippus Neri, van Piero
+da Cortona; en wat al niet meer! Bij al deze min of meer banale, in
+meerdere of mindere mate gerestaureerde schilderijen zullen wij ons
+niet ophouden, evenmin als bij de Madonna's en de Christusbeelden
+uit de middeneeuwen, die in de vertrekken van de eerste verdieping
+zijn ten toon gesteld; genoegzaam allen missen dat onuitsprekelijke,
+dien vonk van het genie, die alleen dergelijke voorwerpen van devotie
+tot kunstwerken stempelt. Daarentegen veroorloof ik mij de aandacht
+der eventueele bezoekers te vestigen op enkele fragmenten, waarvan de
+reisgidsen geene melding maken, en wel in de eerste plaats op eene
+fresko, voorstellende een jong meisje in een blauw kleed, met eene
+korf vol vruchten op het hoofd: eene schilderij vol aantrekkelijkheid
+en waarin ik de hand van Benozzo Gozzoli meen te herkennen. Van waar
+is dit fragment afkomstig en wanneer is het hierheen gebracht? Men
+zegt mij, dat dit brokstuk omstreeks vijftien jaar geleden uit de
+_Stanza della Fraternità_ is weggebroken.
+
+Deze zaal op de bovenverdieping, waar Karel VIII  heeft gesoupeerd,
+heeft nog haar oude houten zoldering, op zware balken rustende, die
+vroeger met schilderwerk waren versierd. De _al fresco_ geschilderde
+rand herinnert aan de omlijstingen van Benozzo Gozzoli in het
+Campo-Santo: het is hetzelfde lofwerk en dezelfde kinderfiguren
+(_putti_), die medaillons houden. Zou de beroemde florentijnsche
+meester, in de laatste jaren zijns levens, zich met de versiering
+dezer zaal hebben onledig gehouden?
+
+Verder ziet men boven eene deur eene inscriptie, vermeldende dat Keizer
+Karel IV en Koning Karel VIII in dat vertrek hebben geslapen. De
+aanhef van dit opschrift is inderdaad karakteristiek: _somno et
+quieti sacrum_, aan den slaap en de rust gewijd. Is het niet, of de
+stad Pisa zich zelve in die drie woorden had willen teekenen?
+
+
+
+VI
+
+
+Wanneer men de edele meesterwerken, op het Domplein naast elkaar
+geschaard, heeft bestudeerd, kost het eenige moeite om ook aan de
+andere bezienswaardigheden van Pisa, een twintigtal kerken, voor
+het meerendeel van hooge oudheid, een half dozijn paleizen, vooral
+belangrijk door hunne historische herinneringen, de noodige aandacht
+te wijden. Maar als nauwgezette _cicerone_ rust op mij de taak,
+om monumenten te beschrijven, die trouwens in eene andere stad eene
+eervolle plaats zouden bekleeden. Doch laat ons vooraf een blik werpen
+op de stad zelve, die sedert vijf-en-twintig of dertig eeuwen het
+tooneel is geweest van zoo vele worstelingen en groote ondernemingen,
+van zoo schitterende glorie en zoo diepe vernedering.
+
+Pisa heeft niet alleen sedert de oudheid, maar ook sedert de
+middeleeuwen eene ingrijpende verandering ondergaan. Overal zijn de
+oude wallen, met welker aanleg in 1152 een aanvang werd gemaakt,
+gesloopt en vervangen door gemetselde muren, ongeveer acht meter
+hoog, zonder grachten of glacis, soms zelfs door trottoirs omzoomd;
+slechts de kanteelen--natuurlijk parade-kanteelen--geven aan die
+muren nog eenigermate zeker karakter. Geen oneffenheden van terrein;
+geene rijzing of daling; slechts nu en dan een vervallen bolwerk. Van
+de twintig poorten der oude stad zijn er nog maar zes over, die
+veeleer den naam van barrières verdienen.--Slechts in een of twee
+wijken, waaronder de Via del Borgo met de aangrenzende straten, kan
+men zich nog eene voorstelling maken, hoe de stad er vroeger moet
+hebben uitgezien. Eenige bogen op zware steenen pijlers rustende, een
+weinig kleur, een weinigje leven, een echo, eene flauwe afschaduwing
+van de fiere middeleeuwsche republiek:--is dat niet voldoende om
+de belangstelling op te wekken van den reiziger, wien het nog om
+iets meer te te doen is dan hetgeen de aandacht trekt onzer moderne
+toeristen? Eene andere straat, die op de markt uitkomt en evenzeer
+door arkaden is omzoomd, geeft ons een echt zuidelijk schouwspel te
+genieten: daar zien wij eene bonte mengeling van kreupele wagentjes
+en karren, van magere kippen, van donkere sombere krotten, uitkomende
+op een plein, stralende in zonnegloed; voorts prachtige groenten met
+haar rijk kleurenmozaïek; bewonderenswaardige koppen en krachtvolle
+typen, zeer vaak gehuld in onbeschrijfelijke en toch meestal pittoreske
+lompen. Rechts en links straatjes, die voor de donkerste, smalste en
+bochtigste steegjes van Genua, Venetië en Napels niet onder behoeven
+te doen.
+
+Maar dit gezicht duurt niet lang: op een gegeven oogenblik verandert
+de Via del Borgo in eene breede, fatsoenlijke, moderne straat, zonder
+kleur of karakter.
+
+Doch de hedendaagsche stedenbedervers mogen doen wat zij willen: hier,
+evenals te Rome, dat ook sedert de laatste jaren niet alleen ontwijd,
+maar op de schandelijkste, onverantwoordelijkste wijze geschonden
+en bedorven wordt;--ook hier, op dezen klassieken grond, komt toch
+de oude tijd telkens weêr te voorschijn om de moderne knoeiers te
+beschamen. In de Via del Monte ziet men aan de benedenverdieping van
+een gewoon huis twee granieten zuilen, getuigen van het verleden,
+met prachtig gebeeldhouwde kapiteelen: het eene versierd met eene
+Flora ter halver lijve en twee Victoria's; het andere met een Jupiter,
+insgelijks ter halver lijve, en ook met twee Victoria's. Te Rome zou de
+stelling van deze zuilen, waarvan de kapiteelen hoogstens anderhalve
+el boven den beganen grond verheven zijn, het bewijs leveren, dat
+de bodem verhoogd is; hier, in de nabijheid van den Arno, zou eene
+dergelijke onderstelling gewaagd zijn.
+
+Voor het overige bestaat de stad uit vrij breede straten, voor het
+meerendeel zonder trottoirs, en naar toskaansche wijze met zerken
+geplaveid. De zware plompe huizen zijn doorgaans geel gepleisterd,
+met groene blinden; zij hebben iets slaperigs in hun voorkomen; er is
+niets wat een bepaalden blijvenden indruk maakt en de herinnering aan
+bepaalde huizen in de gedachte prent, noch opschriften, noch datums,
+noch wapenschilden. Er zijn weinige winkels, en die weinigen maken
+nog eene vrij armoedige vertooning; het aantal voorbijgangers is zeer
+gering; het gras tiert dan ook welig in de straten, waarvan sommigen
+tot weide zouden kunnen dienen, en onder dat opzicht op die rivieren
+van Toskane gelijken, waarvan de droge bedding in den zomer en den
+herfst geheel begroeid is.
+
+Die stilte, die droomerige rust, dat plechtig zwijgen, moge eene
+aanbeveling te meer zijn in de schatting der vele kranken, die in
+Pisa, behalve de zegeningen van een zacht en aangenaam klimaat, ook
+rust en verkwikking komen zoeken; voor de gewone reizigers heeft deze
+doodsche stilte al spoedig iets verschrikkelijks, en het duurt niet
+lang of zij beginnen zich in deze als uitgestorven stad schromelijk
+te vervelen. Het is inderdaad niet zonder beteekenis, dat Pisa op
+een kerkhof, als op haar schoonste monument, roem draagt. Zij zelve
+is eene stad der dooden!
+
+Hoe is het gekomen, dat eene vroeger en gedurende vele eeuwen zoo
+energieke, zoo ondernemende, vurige, steeds tot krachtig handelen
+vaardige, naar roem en glorie dorstende stad aldus haar karakter heeft
+kunnen verloochenen en in dommelende sluimering wegzinken? Op het
+eerste gezicht zou men geneigd zijn, dit raadselachtige verschijnsel
+toe te schrijven aan de overmacht van het uit zijn aard weinig
+rumoerige, aan den rustigen sleur gewende administratieve en
+bureaukratische element. En inderdaad, in spijt van eene voor eene
+italiaansche stad vrij talrijke joodsche kolonie--reeds in de vorige
+eeuw telde men te Pisa zes- à zevenhonderd Joden,--treden handel
+en nijverheid geheel op den achtergrond voor het zeer talrijke
+ambtenaarspersoneel, dat in deze hoofdstad van eene prefectuur
+eene hoofdrol speelt.--Vooreerst heeft men de prefectuur met al
+wat daaraan verbonden is; dan de burgerlijke rechtbank met negen
+rechters, een kanselier en vier leden van het parket; voorts het hof
+van assises en de pretuur, met den onmisbaren nasleep van advokaten,
+ten getale van drie-en-zestig, waarvan sommigen echter te Volterra of
+in de omstreken wonen; van procureurs (_procuratori_), ten getale van
+vier-en-zestig; van _causidici_ (zes) en van notarissen (vijftien). Een
+tweede groep bestaat uit de ambtenaren der domeinen, der registratie,
+der hypotheken, van het kadaster, van de belastingen.--Dan komt
+in aanmerking de Universiteit, met haar zestig hoogleeraren en
+een twintigtal ambtenaren van verschillenden rang; vervolgens het
+personeel van het lyceum, van de normaalschool, van het seminarie,
+van het weeshuis, van de gasthuizen en andere liefdadige gestichten
+en inrichtingen. Het aantal leden der reguliere en wereldlijke
+geestelijkheid bedraagt ruim vijfhonderd:--in 1852 telde men
+vijfhonderd een-en-dertig geestelijke broeders en zusters, en na
+de opheffing der kloosters is--zoo als zich liet verwachten--dit
+aantal aanmerkelijk geklommen.--Ondanks de spreekwoordelijke
+gezondheid van het klimaat, vindt men in Pisa omstreeks honderd
+personen, die de verschillende takken der geneeskunst uitoefenen:
+negen-en-veertig dokters en chirurgijns, twee oogartsen, veertien
+apothekers, vijftien veeartsen en vier-en-twintig vroedvrouwen. Voeg
+daarbij het militaire element, en ge zult moeten toegeven, dat het
+aantal niet handeldrijvende, niet produceerende personen--zooals de
+technische term luidt--bij uitnemendheid groot is. Kon men nu nog
+maar zeggen, dat de intellektueele werkzaamheid het gemis van handel
+en industrie vergoedde, dan zou er grond zijn om van winst te gewagen
+en met blijdschap te roemen: maar ook dit kan niet geacht worden het
+geval te zijn; in deze akademiestad zijn er maar vier boekhandelaars;
+ook worden er geen jaarboeken of archieven uitgegeven, zooals in vele
+andere italiaansche steden; de lokale monografiën zelfs zijn zeldzaam:
+men teert nog altijd op de oude werken van Morrona en Grassi. Ook
+op geestelijk gebied is de oogst van goede tarwe jammerlijk schraal;
+het onkruid wordt vertegenwoordigd door zes dagbladen, of eigenlijk
+door vijf, want het zesde, de _Araldico_, is een genealogisch en
+heraldiek tijdschrift, waarvan nu en dan eene aflevering verschijnt.
+
+De oorzaken van dit treurig verval liggen dieper en dagteekenen
+van vroeger. Pisa is, wij wezen er reeds vroeger op, het lot
+wedervaren, dat ook anderen handelsrepublieken van vroeger en later
+tijd wedervaren is: de buitengewone machtsontwikkeling, waaraan de
+natuurlijke grondslag van evenredig grondgebied en bevolking ontbrak,
+dwong tot bovenmatige inspanning, tot overspanning van alle beschikbare
+krachten. Dit duurde een tijd, een vrij langen tijd zelfs, maar op die
+overspanning moest noodzakelijk uitputting volgen; en na de laatste
+wanhopige worsteling met Florence, was de kracht van Pisa niet slechts
+gebroken, maar vernietigd. Sismondi, de bekende geschiedschrijver van
+de italiaansche republieken, heeft zeer treffend gezegd: "Ondanks
+haar verval was Pisa eene veel volkrijker, veel aanzienlijker stad
+dan Urbino, dan Rimini, dan Pesaro; maar eenmaal aan de Florentijnen
+onderworpen, heeft Pisa geen enkelen man meer voortgebracht,
+die in de litteratuur of de politiek van beteekenis is geweest;
+terwijl elk der kleine hoven van Frederik van Montefeltro te Urbino,
+van Sigismond Malatesta te Rimini, van Alexander Sforza te Pesaro,
+een vereenigingspunt was van wijsgeeren, geleerden en letterkundigen."
+
+
+
+VII
+
+
+Doch deze historische herinneringen, welke wij niet mochten
+voorbijgaan, daar zij ons de verklaring geven van de treurige
+transformatie der roemruchtige republiek, moeten ons evenwel niet
+doen vergeten, dat nog verschillende monumenten op de beide oevers
+van den Arno onze aandacht vragen. Hervatten wij dus onze wandeling.
+
+De meeste andere kerken op den rechteroever hebben dezelfde bouworde
+als de kathedraal; het is hetzelfde stelsel van bogen en blinde bogen,
+dat daar met zoo schitterend gevolg was toegepast; en ook dezelfde
+afwisseling van wit en zwart marmer. Tot deze kategorie behooren
+San-Paolo all' Orto, San-Pierino, Santa-Maria in Borgo en nog anderen.
+
+In de kerk van Sinte-Catharina (dertiende eeuw), waarvan de monnik
+Fra Guglielmo als bouwmeester wordt genoemd, paart zich de pisaansche
+traditie met de vormen der gothiek. De voorgevel van wit marmer, als
+naar gewoonte, met eenige lagen van zwart marmer, geeft ons in het
+benedenste gedeelte de gewone bekende rondbogen te aanschouwen; de
+eerste verdieping bestaat uit klavervormige bogen op zuilen rustende,
+waarvan de kapiteelen met de onvermijdelijke marmeren koppen zijn
+getooid. De bovenste, spits toeloopende verdieping heeft hetzelfde
+stelsel van bogen.
+
+Het inwendige, hoewel zeer eenvoudig--het bestaat uit een enkel
+schip, zonder kapellen en met open bekapping--en in de zestiende
+en de zeventiende eeuw sterk veranderd en verhaspeld, bevat enkele
+belangwekkende kunstwerken. In de eerste plaats de graftombe van den
+aartsbisschop Santarelli (gestorven in 1342), van de hand van Nino
+Pisano, den zoon van Andrea Pisano. Het monument getuigt van veel
+smaak; behalve de zoo bevallige gedraaide zuiltjes, vinden wij ook hier
+het grootsche, indrukwekkende motief der engelen, die het voorhangsel
+oplichten, waarachter het lijk van den prelaat rust.--Twee gekleurde
+beelden op een der altaren, de Madonna en de aartsengel Gabriël,
+beiden zeer goed van stijl, verraden de hand van denzelfden meester.
+
+Veel meer bekend en beroemd is de schilderij van Francesco Traini
+(omstreeks 1340), in de nabijheid van den preekstoel, waarop, naar men
+zegt, de heilige Thomas van Aquino het evangelie heeft verkondigd. Deze
+schilderij verbeeldt de _Overwinning van Sint-Thomas van Aquino_. In
+het midden, op eene zwevende wolk, zit de heilige, levensgroot;
+op hem dalen lichtstralen, deels rechtstreeks van Christus zelven,
+die hoog boven hem in heerlijkheid troont, deels van Mozes, Paulus
+en de vier Evangelisten, die, eenigszins lager geplaatst, het licht
+dat zij van den Heiland ontvangen weder op hem uitstralen; maar ook
+van ter zijde ontvangt hij licht uit de geopende boeken die Plato
+en Aristoteles hem voorhouden. Sint-Thomas zelf zendt op zijne beurt
+uit zijn geopend boek weêr stralen uit op zijne jongeren; een dezer
+stralen treft met vernielend vuur het boek dat Averroës, die in het
+midden der jongeren verwonnen op den grond ligt, in de hand houdt. De
+beroemdste denker en wijsgeer der katholieke middeleeuwen is dus hier
+voorgesteld als het vereenigingspunt en de middelaar van goddelijke
+en menschelijke wijsheid, die de dwaling en de leugen overwint.
+
+
+
+
+
+De Piazza dei Cavalieri, wel te verstaan van de ridders der
+Sint-Stefanusorde, is het eenige plein in deze eeuwenoude stad,
+hetwelk aan de Renaissance herinnert, en wel aan de Renaissance in den
+tijd van haar verval. Ondanks haar eenvoud, maakt de façade van het
+voormalige paleis der orde, de Carovana--tusschen 1561 en 1564 door
+Vasari gebouwd--een monumentalen indruk, met haar vooruitspringend
+dak, haar wapenborden aan de hoeken, haar nissen met de borstbeelden
+van de eerste zes grootmeesters, haar _sgraffiti_ eindelijk, die zoo
+bij uitnemendheid bevallige dekoratieve schilderingen, waarvan nog
+slechts flauw herkenbare sporen zijn overgebleven. In de aangrenzende
+kerk ziet men eenige tropheeën, door de ridders van Sint-Stefanus op
+de Turken veroverd.
+
+De militaire orde van Sint-Stefanus (paus en martelaar) werd in
+1516 door Cosmo I ingesteld, om de kusten van Toskane te verdedigen
+tegen de invallen en strooptochten der zeeroovers. Als in bijna
+alle dergelijke orden, bestonden de leden voor het meerendeel uit
+adellijke personen; hoewel de orde ook een geestelijk karakter droeg,
+was het celibaat echter niet verplicht. Hare geschiedenis is zeker
+vrij wat minder rijk aan schitterende daden dan die der beroemde,
+doorluchtige orde van Malta, maar toch onderhield zij nog tot
+omstreeks het midden der vorige eeuw twee gewapende fregatten. Deze
+jongst geborene onder de geestelijke orden onderscheidde zich al
+spoedig door haar rijkdom;--toen de fransche regeering in 1809 de
+orde ophief, bedroeg de waarde harer bezittingen omstreeks tien
+millioen gulden. In het midden der vorige eeuw bestond de orde
+of _religione_ van Sint-Stefanus, behalve uit den grootmeester,
+uit een groot-connetable, een groot-prior, een groot-kanselier, een
+groot-conservator en een groot-tresorier. Om de drie jaren werd een
+algemeen-kapittel gehouden. Meer dan achttienhonderd personen, zoowel
+in Italië als elders, droegen toen den titel en het kruis der orde;
+het plechtgewaad der ridders bestond uit een zwarten rok met een groot
+achtpuntig kruis van roode kleur bestikt, uit een geëmailleerd gouden
+kruis, in het midden versierd met het borstbeeld van Sint-Stefanus,
+en uit een rood lint.--De orde, die in 1809 was opgeheven, werd in
+1817 hersteld, om in 1859 nogmaals te verdwijnen.
+
+Voor de Carovana staat het standbeeld van Cosmo I, den stichter
+der orde, in volle wapenrusting, blootshoofds, met een mantel over
+de schouders, den rechtervoet gesteund op een dolfijn. Zeker ten
+onrechte, heeft men in dit monument het werk willen zien van Jan van
+Boulogne.--Op hetzelfde plein, ter plaatse waar nu het zonderlinge
+paleis _dell' Orologio_ staat, verrees vroeger de beruchte _Torre
+della Fame_, de Hongertoren, de toren waar Ugolino della Gherardesca
+met zijne zonen den hongerdood stierf. Deze toren werd reeds in 1568
+afgebroken, om plaats te maken voor de gebouwen der Sint-Stefanusorde;
+maar de herinnering aan de vreeselijke gebeurtenis is vereeuwigd door
+het aangrijpende verhaal van Dante.
+
+
+
+
+
+De Universiteit is, in de Via San-Frediano, gevestigd in een ruim,
+maar onaanzienlijk gebouw. Door het voorportaal komt men op een
+kloosterhof uit den tijd der Renaissance, omgeven door eene dubbele
+galerij, waarvan de eerste verdieping met zuilen is versierd, op
+welke onmiddellijk het dak rust. Aan drie zijden ziet men het wapen
+der Medici; aan de vierde is een opschrift, dat den roem vermeldt
+van Victor Emanuel.
+
+De Universiteit of de _Sapienza_ is de voornaamste inrichting van
+dien aard in Toskane. In de twaalfde eeuw gesticht, in 1343 door Paus
+Clemens VI gereorganiseerd, in 1472 door Lorenzo il Magnifico hersteld,
+moest de _Sapienza_, overeenkomstig de eigenlijke gedachte der Medici
+en hunner opvolgers, de intellektueele werkzaamheid der burgers
+van Pisa opwekken en aanvuren, en hun, in ruil voor de vrijheid,
+wetenschap en poëzie bieden.
+
+In onze dagen bekleedt meer dan één der professoren een hoogen rang
+in de wetenschappelijke wereld. Eén naam vooral trof mij, die van den
+heer Enea Piccolomini, een lid der doorluchtige familie uit Siëna en
+waardige handhaver en erfgenaam der traditiën van dien Æneas Sylvius
+Piccolomini, die, na zich een wijd vermaarden naam te hebben verworven
+onder de humanisten van zijn tijd, als Pius II, van 1458 tot 1464
+den pauselijken stoel bekleedde en als opperpriester zich niet minder
+beroemd maakte. De heer Enea Piccolomini, die in Duitschland gestudeerd
+heeft, houdt college in het grieksch. Ook de heer Michele Amari,
+de eerwaarde deken der italiaansche oriëntalisten, woonde te Pisa.
+
+Het akademisch onderwijs draagt overigens tegenwoordig een sterk
+professioneel karakter en ook te Pisa dreigt de vroegere universitaire
+vorming op den achtergrond te wijken voor de technische opleiding tot
+een of ander vak. Hier moeten wijsbegeerte en hoogere wetenschap zeer
+zeker onderdoen voor de veel lager gestelde praktische eischen van den
+modernen tijd; daar zijn afzonderlijke leerstoelen voor de opleiding
+tot notaris, voor ingenieurs, voor wetenschappelijken landbouw,
+voor veeartsenijkunde. Op een totaal van vijfhonderd-zes-en-negentig
+studenten, vond men er in 1882 dan ook maar zeven-en-twintig, die
+zich aan wijsbegeerte en letteren wijdden. In de rechten studeerden er
+niet minder dan tweehonderd-negen-en-twintig; en wanneer men bedenkt,
+dat ook in Italië, evenals elders, de wetgevende vergaderingen voor
+een zeer groot deel uit advokaten zijn saamgesteld, is het dan te
+verwonderen, dat er heden ten dage zoo slecht geregeerd wordt en de
+parlementen op niets zoozeer gelijken als op debatteerende politieke
+clubs?
+
+De door Napoleon I gestichte _Academia delle belle arti_ ziet er al
+even weinig monumentaal uit als de Universiteit. Ook hier zeer kleine
+vertrekken--ik tel er acht--met gesloten luiken. De schilderijen zijn
+niet genommerd, en het geheele voorkomen der collectie getuigt niet van
+de belangstelling der pisaansche overheid in kunstaangelegenheden:
+trouwens met de verzameling in het Campo-Santo is dit evenzeer
+het geval. Doch dat daargelaten: wij hebben in de eerste plaats
+met de collectie zelve te doen. Het aantal schilderijen op gouden
+grond--_campi dorati_--is zeer groot: afbeeldingen van Christus, de
+Madonna, heiligen uit de byzantijnsche school, uit die van Cimabue
+en Giotto. De belangrijkste stukken zijn wel de fragmenten van een
+altaarstuk van Simone di Martino (1320) en de heilige Dominicus van
+Traini (1345). Benozzo Gozzoli en Domenico Ghirlandajo zijn door
+enkele echte maar onbeduidende schilderijen vertegenwoordigd: over
+het algemeen is de verzameling schier beneden het middelmatige.
+
+De linkeroever, die veel minder bevolkt is dan de rechter, is ook
+armer aan monumenten, aan herinneringen. Toch is het juist aan
+deze zijde, dat de stad zich schijnt te willen uitbreiden; ik vind
+hier een zeker aantal nieuwe huizen, ongetwijfeld bestemd voor de
+vreemdelingen, wier aantal steeds te Pisa klimt; in de vorige eeuw
+waren het de Russen, thans zijn het voornamelijk de Engelschen, die,
+trouw aan hunne eerbiedwaardige gewoonte, niet hebben verzuimd eene
+anglikaansche kapel te bouwen.
+
+De Ponte di Mezzo, de middelste brug, waarop wij de Arno overgaan,
+is geheel van marmer en werd in 1660 onder de regeering van den
+groothertog Ferdinand II herbouwd. Een der eerste monumenten, die
+wij aan de overzijde der rivier vinden, is het Palazzo del Comune,
+op het Lungarno Gambacorti (naam van eene beroemde pisaansche familie
+uit de middeleeuwen); het gemeentepaleis bevat het Municipio (de
+bureaux der stedelijke regeering) en het Reale-Archivio di Stato
+(het koninklijk staats-archief). Dit laatste is geborgen in een
+tiental gewelfde zalen, die met veel talent naar antieken smaak zijn
+gedecoreerd. De verzameling bevat zeventienduizend perkamenten en
+dertigduizend kartons of _filze_. Niet alleen de geschiedenis van
+Pisa of van Italië, maar die van geheel Europa gedurende de eerste
+helft der middeleeuwen, is ten deele in deze bestoven, eerwaardige
+dokumenten beschreven, die de namen dragen van Richard Leeuwenhart,
+Frederik Barbarossa en een aantal andere beroemde vorsten.
+
+Als wij op het Lungarno komen zien wij al spoedig het bevalligste
+van alle monumenten van Pisa, de kerk Santa-Maria della Spina of
+Santa-Maria del Pontenovo; eene kerk in miniatuur, bijna eene kapel,
+ik zou haast zeggen een heiligen, schrijn, vlak tegen de borstwering
+der rivier aangebouwd. Eenige jaren geleden heeft men de kerk steen
+voor steen afgebroken en vervolgens boven de bedding van den Arno
+weder opgebouwd. Dit juweel, omstreeks 1325 gemaakt, en bestemd om een
+doorn uit de kroon des Zaligmakers te herbergen, is in den zuiversten
+gothischen stijl ontworpen, en maakt daardoor in deze omgeving een
+zeer verrassenden indruk. De harmonische evenmaat, de rijke tooi van
+wit en zwart marmer, de torentjes, de pinnakels, de standbeelden,
+doen u de kleinheid van het gebouwtje vergeten. De buitengevel, aan
+de zijde der kaai, prijkt met de standbeelden der twaalf apostelen;
+van binnen komt aan de beeldhouwkunst de eereplaats toe. Men vindt
+hier vier beelden van de hand van Nino, den zoon van Andrea Pisano:
+twee Madonna's, Sint-Jan de Dooper en Sint-Petrus. Als ware hij zich
+zijner tekortkomingen als beeldhouwer bewust, heeft Nino de kleur te
+hulp geroepen; trouwens de polychromie is veel langer in zwang gebleven
+dan men doorgaans meent; de grootste meesters der vijftiende eeuw,
+te beginnen met Donatello, kleurden steeds hunne beelden.
+
+Meer aandacht verdienen hier de zes bas-reliefs met de zinnebeeldige
+voorstelling van de zeven hoofddeugden (de Hoop en het Geloof zijn
+in hetzelfde vak vereenigd). Met uitzondering van de vrij plompe
+engelenbeeldjes, die de omlijsting vormen, onderscheiden deze
+beeldwerken zich door vastheid en breedheid van behandeling, door
+prachtige draperieën en treffende juistheid van uitdrukking. Zij
+dagteekenen uit de dertiende eeuw en zijn van de hand van den
+Florentijn Andrea, vermoedelijk Andrea Ferucci van Fiesole, die in
+1526 overleed.
+
+Onze wandeling vervolgende, komen wij aan eene indrukwekkende basiliek,
+in de nabijheid van den stadsmuur, op een plein waar het gras welig
+groeit. Dat is de kerk van San-Paolo a Ripa d'Arno. De voorgevel is
+geheel in denzelfden stijl, dien wij reeds leerden kennen als eigen aan
+de school van Pisa en komt volkomen overeen met dien van de kathedraal,
+maar op eenigszins kleiner schaal. Het is dan ook onnoodig van die
+façade eene nadere beschrijving te geven. Vermelden wij slechts,
+aan den hoofdingang, een bas-relief met de Madonna, nog geheel in
+byzantijnschen stijl: het hoofd met den mantel bedekt en de handen
+opgeheven. Het inwendige, hoog en smal, bestaat uit drie schepen
+en een transept met spitsbogen bovenzuilen. Overal afwisseling van
+zwart en wit marmer, monolithzuilen en grijnzende maskers op de
+kapiteelen. Eene zeldzaamheid te Pisa is, op een der zuilen, een
+fresko uit de veertiende eeuw, voorstellende een apostel; misschien
+een overblijfsel der freskoos van Buffalmacco of Simone Martini,
+die vroeger deze kerk versierden.
+
+
+
+
+
+En hiermede neem ik afscheid van Pisa. Mij ontbreekt de moed om de
+omstreken te bezoeken; de beroemde hoeve en het bosch van San-Rosore
+met de in Italië inheemsch geworden dromedarissen; de basiliek van
+San-Pietro in Grado; de Certosa, de Baden. Vermoeid en gedrukt door
+de grootsche herinneringen van het verleden en het doodsch verval van
+heden; bewogen door medelijden met zoo diepe vernedering, en tevens
+vervuld van dankbaarheid voor de groote en schitterende diensten,
+weleer aan de zaak der beschaving bewezen, toen het overige Europa nog
+in barbaarschheid verzonken lag; bovenal vervuld met de herinneringen
+aan het Campo-Santo, gevoelde ik behoefte aan ontspanning in andere
+omgeving, minder ernstig en grootsch, maar vroolijker en vooral meer
+tintelend van leven.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Pisa, by Unknown
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PISA ***
+
+***** This file should be named 13902-8.txt or 13902-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/9/0/13902/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders
+Team, with special thanks to Carlo Traverso
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
diff --git a/13902-8.zip b/13902-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..04c3784
--- /dev/null
+++ b/13902-8.zip
diff --git a/13902-h.zip b/13902-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..e0780fe
--- /dev/null
+++ b/13902-h.zip
diff --git a/13902-h/13902-h.htm b/13902-h/13902-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..3f52dc0
--- /dev/null
+++ b/13902-h/13902-h.htm
@@ -0,0 +1,1983 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8">
+
+<title>Pisa</title>
+<link href="style/arctic.css" rel="stylesheet" type="text/css" title="Artic Blue">
+<link href="style/amazonia.css" rel="alternate stylesheet" type="text/css" title="Amazonia Green">
+<link href="style/borneo.css" rel="alternate stylesheet" type="text/css" title="Borneo Brown">
+<link href="style/gutenberg.css" rel="stylesheet" type="text/css">
+<link href="style/print.css" rel="stylesheet" type="text/css" media="print">
+<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="author" content="Anoniem">
+<meta name="DC.Creator" content="Anoniem">
+<meta name="DC.Title" content="Pisa">
+<meta name="DC.Date" content="####### 2004">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Pisa, by Unknown
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Pisa
+
+Author: Unknown
+
+Release Date: October 31, 2004 [EBook #13902]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PISA ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders
+Team, with special thanks to Carlo Traverso
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<span class="pageno"><a id="d0e67"></a>Bladzijde 17</span><a id="d0e68"></a><h1>Pisa</h1>
+<p id="d0e71"></p>
+<div id="d0e72" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-017.jpg" alt="Tombe van Keizer Hendrik&nbsp;VII in het Campo-Santo."></p>
+<p class="figureHead">Tombe van Keizer Hendrik&nbsp;VII in het Campo-Santo.</p>
+</div><p>
+
+
+</p><a id="d0e76"></a><h2>I</h2>
+<p id="d0e79">De reiziger, die nog de oude, goede, meer en meer in onbruik gerakende gewoonte volgt om, zoo al niet van Marseille, dan toch
+voor het minst van Nice, per rijtuig den onvergelijkelijken weg van de Corniche te volgen en alzoo in Itali&euml; door te dringen,
+ontvangt eigenlijk eerst te Pisa den vollen indruk van de heerlijkheid der italiaansche kunst. Wel heeft hij te Genua, behalve
+de wonderbare schoonheid van het landschap, ook den rijkdom en de pracht bewonderd van enkele kerken en paleizen, maar te
+vergeefs zou hij hier zoeken naar dat hoogere ideaal, dat, in Toskane geboren, van daar uit een herscheppenden invloed op
+de beschaving van geheel Europa heeft uitgeoefend. Men gevoelt zich eenigszins vreemd, gedesori&euml;nteerd, te midden van deze
+woelige handeldrijvende bevolking, in deze stad van kooplieden, wier verleden nu juist niet altijd getuigt van vurige vaderlandsliefde
+of van buitengewone geestelijke gaven. Des te dieper en treffender is de indruk, dien Pisa, de oude mededingster van Genua,
+op het gemoed maakt: eene mededingster, die wel wat stoffelijken voorspoed en welvaart aangaat zeer verre voor de rijke koopstad
+moet onderdoen, maar die ook nog in haar verval de kroon blijft dragen van onvergankelijke glorie, op hooger dan stoffelijk
+gebied verworven. Eene drukke koopstad, met haar havens en dokken, haar beurs, haar kantoren en haar handelsgewoel, kunnen
+wij genoeg zien, en wie zich daardoor aangetrokken gevoelt, behoeft niet verre te reizen; laat ons het betere deel kiezen
+en in stillen eerbied, als ter pelgrimage, opgaan naar het schier vergeten en verlaten, het als uitgestorven Pisa.
+
+</p>
+<p id="d0e81">Ik ben nu eenmaal een geboren vijand van dien modernen vorm van dienstbaarheid, bekend onder den naam van een rondreisbillet;
+om naar Pisa te gaan, volg ik dan ook niet den gewonen weg per spoor over Nice, Ventimiglia, Savona en Genua; ik kom niet
+van het noorden, maar van het oosten: <span class="pageno"><a id="d0e83"></a>Bladzijde 18</span>van Lucca, waar ik een alleraangenaamsten tijd heb doorgebracht, ga ik naar Pisa. De reis, ook al is de trein geen sneltrein,
+duurt niet lang: omstreeks een uur. De weg biedt natuurlijk niet de onophoudelijke verrassingen, de tooverachtige schoonheden
+aan van den spoorweg langs de zee, maar hij heeft toch ook zijne eigenaardige schoonheid, en ergert u althans niet door eene
+eindelooze aaneenschakeling van tunnels, die telkens en telkens het fe&euml;rieke landschap aan uw oog onttrekken. De streek, waardoor
+onze spoortrein loopt, is buitengewoon vruchtbaar en doorsneden door een aantal beken en wateringen, die ook hier, even als
+in Lombardije, de ontwikkeling eener weelderige flora begunstigen. Overal, waarheen ge ook de blikken wendt, ziet ge wingerden
+en vruchtboomen, die huizen en dorpen aan uw gezicht onttrekken. Nabij San-Giuliano, het laatste van de drie stations tusschen
+Lucca en Pisa, verrijzen kale bergen, die de weelderige, overstelpende vruchtbaarheid van de vlakte nog te sterker doen uitkomen;
+weldra slinken en verdwijnen die bergen; ge ziet aan alle zijden nog slechts de wijde effen vlakte, die u als het ware toeroept,
+dat de zee niet verre is. Maar nauwelijks hebt ge het beeld van dit landschap in u opgenomen, of daar verrijzen voor uw oog
+oude gekanteelde muren en vlak daarachter witte en zwarte monumenten van een eigenaardig karakter. De locomotief laat haar
+gillend gefluit hooren; de trein rolt ratelend onder een glazen galerij; wij zijn ter plaatse onzer bestemming.
+
+</p>
+<p id="d0e85">Wij nemen plaats in den omnibus van het hotel, die ons binnen weinige minuten op de kaai langs den Arno brengt. Welk een prachtige
+aanblik: de kaai beschrijft op dit punt eene groote, schilderachtige kromming: de geel of bruin gepleisterde huizen met hunne
+groene zonneblinden&#8212;of liever de paleizen, want al deze gebouwen dragen een monumentaal karakter;&#8212;scharen zich in statige,
+majestueuse rij langs den oever der rivier, die, vreemd genoeg! ten boorde hare bedding vult en hare vuil gele wateren tegen
+de pijlers der bruggen spatten en breken doet. De breede voetpaden, de hooge borstweringen langs de rivier met de daarop van
+afstand tot afstand geplaatste lantaarns, de bruggen van prachtige gehouwen steenen of ook van marmer: alles draagt er toe
+bij om u dien indruk van grootschheid, orde en regelmaat te geven, dien de voornaamste steden van Toskane aan de Medici te
+danken hebben.
+
+</p>
+<p id="d0e87">Pisa heeft de gedaante van een vierhoek, door den Arno in twee ongelijke helften verdeeld: den rechteroever met het Domplein
+en de voornaamste kerken; den veel minder bevolkten linkeroever met het paleis Gambalunga, het bevallige mikroskopische kerkje
+van Santa-Maria della Spina en de kerk San-Paolo a Ripa-d'Arno.
+
+</p>
+<p id="d0e89">Wij houden ons vooreerst op den rechteroever en richten onze schreden in de eerste plaats naar het Domplein; maar alvorens
+deze wandeling te beginnen, mogen wij niet verzuimen, althans in hoofdtrekken, de geschiedenis mede te deelen van eene stad,
+die in Itali&euml; eene zoo groote rol gespeeld en eene zoo voorname plaats heeft ingenomen.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e91">De oorsprong van Pisa verliest zich in den nacht der tijden. Wel mag men op goede gronden twijfelen aan de juistheid der beweringen
+van den schrijver van de <i>Nuova Guida di Pisa</i>, in 1882 uitgegeven, dat de stad hare stichting zou te danken hebben aan Pelops, dat zij reeds voor den vloed van Deukalion
+bestond en door den wijzen Nestor werd vergroot; maar zeker is het, dat zij eene der twaalf bondssteden van Etruri&euml; was, aan
+de samenvloeiing gelegen van den Serchio en den Arno, die tegenwoordig van elkander gescheiden loopen. In het jaar 182 voor
+Christus werd de stad eene romeinsche kolonie en ontving zij eene latijnsche bevolking; Augustus schonk haar den naam van
+Colonia Julia Pisana en, wat meer beteekende, municipale rechten; zij bezat destijds eene goede haven, Portus Pisanus. Na
+den ondergang van het westersch-romeinsche rijk behoorde Pisa tot het lombardische koninkrijk Itali&euml;, dat door Karel den Groote
+werd veroverd en later met het Duitsche rijk verbonden. De Arno was destijds tot Pisa voor groote schepen bevaarbaar: de stad
+was dus als het ware eene zeehaven en reeds vroeg legden haar burgers zich op scheepvaart en handel toe. Bereids in 980 leverden
+de Pisanen aan keizer Otto&nbsp;II ten krijg toegeruste schepen voor zijne expeditie naar zuidelijk Itali&euml;; en sedert het begin
+van de elfde eeuw voerden zij, met goed gevolg, ter zee een bijna rusteloozen oorlog tegen de Sarraceenen, wien zij in 1022
+Sardini&euml; ontnamen, die zij in 1030 in Afrika overvielen en in 1063 bij Palermo versloegen. Met de uitbreiding dezer maritieme
+macht ging natuurlijk eene snelle ontwikkeling van handel en verkeer gepaard; de stad wemelde van vreemde kooplieden; zij
+was eene der hoofdmarkten van Itali&euml;, en de rijkdom harer burgers werd ten spreekwoord. Het handelswetboek van Pisa, ten jare
+1078 uitgevaardigd, werd de type voor de wetgeving van alle middeleeuwsche handelsrepublieken. De Pisanen stichtten kantoren
+en faktorij&euml;n in Griekenland, in Egypte, in Klein-Azi&euml;, in Fenici&euml;, te Tripoli, te Constantinopel, te Antiochi&euml;, te Tyrus.
+Aan den eersten kruistocht nam Pisa met honderd-twintig schepen deel, en hare kooplieden verwierven in de syrische handelssteden
+belangrijke vrijheden en privilegi&euml;n, waaronder dat van eigen rechtspleging. Nog steeds wies haar voorspoed en macht. In 1114
+verzekert zij zich, door de verovering van de Balearische-eilanden, de heerschappij over het westelijk gedeelte van de Middellandsche-zee;
+Corsika en Elba zijn haar onderdanig; zij is oppermachtig langs alle kusten van de Levant, van Afrika en Itali&euml;, waar haar
+kooplieden hun kantoren en agenten hebben, waar haar krijgslieden het ontzag handhaven van haar roemruchtigen naam. In 1136
+verovert zij Amalfi, en voert van daar, als de schoonste tropee, het handschrift mede van de Pandecten van Justinianus; haar
+vloten voeren haar dien schat aan van grieksche en romeinsche beeldwerken, die nog heden <span class="pageno"><a id="d0e96"></a>Bladzijde 19</span>de roem is van haar Campo-Santo. De voortdurende aanraking met de volken van het Oosten, niet het minst met de Arabieren,
+werkt krachtig mede tot ontwikkeling van eigen gaven en vermogens, tot den edelen wedstrijd op geestelijk gebied. Nog eer
+de twaalfde eeuw ten einde spoedt, sticht zij haar universiteit, de Sapienza; reeds vroeger, in 1053, wordt binnen haar wallen
+die vrome stichting geboren, de Pia Casa di Misericordia, die tot heden de wisseling der eeuwen heeft overleefd, en wier roeping
+het was, de gevangenen los te koopen, de schamele armen te ondersteunen, de behoeftige jongedochters met een bruidschat te
+begiftigen, en andere werken der barmhartigheid te verrichten.
+
+</p>
+<p id="d0e98">Maar het ging Pisa, als het in vroeger en later tijd allen staten gaat, wier macht en beteekenis uitsluitend of hoofdzakelijk
+in den handel ligt en wier politiek zich oplost in handelspolitiek. Reeds in den loop der elfde eeuw had de mededinging van
+Genua herhaaldelijk tot botsingen geleid, die door de aansluiting van Pisa aan de ghibellijnsche partij een nog ernstiger
+karakter aannamen. Onder de Hohenstauffen, omstreeks het midden der twaalfde eeuw, was Pisa eene bijkans onafhankelijke republiek,
+wier gebied de destijds veel meer bevolkte en bebouwde Maremma van Lerici tot Piombino omvatte. Aan het hoofd van de republiek
+stonden consuls; in 1190 werd de eerste podest&agrave; aangesteld, nevens wien in 1254 capitani del popolo, volkshoofdmannen, optraden. Inmiddels werden de tijden voor de fiere republiek steeds ongunstiger. Haar ijver voor de zaak
+des Keizers wikkelde haar in herhaalde oorlogen met het snel ontluikende en in macht toenemende Florence; de ondergang van
+de dynastie der Hohenstauffen en het verlies van de christelijke bezittingen in het Oosten brachten aan Pisa's macht zware
+slagen toe. In 1282 barstte, ter zake van Sardini&euml; en Corsika, een nieuwe oorlog met Genua uit, die voor Pisa allernoodlottigst
+afliep: in den zeeslag bij Molara (1284) werd de pisaansche vloot geheel vernield. Van dezen slag kon de stad zich nooit geheel
+herstellen; van haar vloot beroofd, was zij buiten staat haar overzeesche bezittingen te beschermen, die in volgende oorlogen
+voor en na verloren gingen. De andere vijanden van de zoo lang overmachtige koopstad, Lucca, Pistoja, Florence, Siena, Prato,
+Volterra, haastten zich van de gelegenheid gebruik te maken: zij verbonden zich met Genua, en tastten Pisa te land aan, terwijl
+Genua den oorlog ter zee voortzette. Eene binnenlandsche omwenteling redde de stad: in 1285 maakte de welfische partij zich
+van het gezag meester en zoo kwam de vrede met de bondgenooten tot stand. Het hoofd der Welfen in Pisa was Ugolino della Gherardesca,
+die echter reeds in 1288 door de Ghibellijnen werd omver geworpen en met twee zijner zoons den hongerdood stierf. Twee jaren
+later barstte op nieuw de oorlog met Lucca, Florence en Genua uit, en ook deze oorlog had voor Pisa een zeer ongelukkigen
+afloop: het moest Corsika, Sardini&euml; en een deel van zijn gebied op het vasteland aan Genua afstaan en eene schatting van honderd-zestigduizend
+goudstukken betalen. Het glansrijk tijdperk van macht en voorspoed was voor Pisa onherroepelijk voorbij.
+
+</p>
+<p id="d0e103">Maar in dat tijdperk, waarin Pisa op schier ieder gebied Genua en Veneti&euml; overstraalde, valt de stichting van de drie grootsche
+monumenten, de Domkerk, de Scheeve Toren en de Doopkapel.&#8212;In de geschiedenis van de toskaansche kunst geeft Pisa haar naam
+aan de eerste der drie groote perioden, die na den ondergang der klassieke beschaving op elkander zijn gevolgd. Florence is
+de stad van de Renaissance; Siena vertegenwoordigt het tijdvak der gothiek; te Pisa aanschouwt men den romaanschen stijl in
+al zijn pracht en zuiverheid.
+
+</p>
+<p id="d0e105">De monumenten, in deze periode door de Pisanen gesticht, zijn niet alleen de rijkste, maar ook de volmaaktste van dien tijd.
+De naburige steengroeven van Serravezza, van Carrara, van Massa, leverden het fraaiste witte marmer, dat men wenschen kon.
+Om den glans en de schoonheid van deze uitmuntende edele bouwstof nog te beter te doen uitkomen, gebruikte men daarnevens,
+in kunstrijke afwisseling en schakeering, zwart en gekleurd marmer van allerlei verwe. In- en uitwendig schitterde de dom
+van Pisa&#8212;en schittert ten deele nog&#8212;in de rijkste kleurenpracht; overal zijn de wanden ingelegd met verschillende marmersoorten,
+die geometrische figuren, sterren, cirkels, driehoeken vormen. De vloer was bekleed met een rijk moza&iuml;ek, eene navolging van
+de prachtige oostersche tapijten (deze soort van moza&iuml;ek is bekend onder den naam van <i>opus alexandrinum</i>), waarvan nu nog enkele fragmenten onder den koepel over zijn. En met dezen rijkdom der materialen wedijverde de sierlijkheid
+der vormen. In meest alle gebouwen te Pisa merkt men een streven op om de verschillende doelen der constructie goed te doen
+uitkomen. De muurvakken, de massieve pijlers van een vroeger tijdperk worden vervangen door een vernuftig stelsel van arkaden
+en rondbogen, door zuilen gedragen, die zich met onberispelijke regelmatigheid ontwikkelen, zonder den indruk van eentonigheid
+te weeg te brengen. Deze kunst is nog statig en ernstig, maar al het plompe en ruwe heeft zij afgelegd.
+
+</p>
+<p id="d0e110">Wij hebben hier dien eersten bloeitijd der middeleeuwsche kunst, zoo treffend schoon door Taine geteekend, waar hij in zijne
+<i>Voyage d'Italie</i> zegt: &#8220;Eene renaissance v&oacute;&oacute;r de Renaissance, eene tweede, bijna zuiver antieke ontluiking van de antieke beschaving, een
+vroeg ontwikkeld en volledig besef van de gezonde, gelukkige schoonheid, eene lentebloem na een sneeuwlaag van zes eeuwen:
+ziedaar de denkbeelden en uitdrukkingen, die onwillekeurig oprijzen in den geest en zweven op de lippen. Alles is marmer,
+wit marmer, waarvan de smettelooze blankheid schitterend uitkomt tegen de blauwe lucht. Overal groote degelijke vormen: de
+koepel, de breede muren, de in juist evenwicht gehouden verdiepingen, de stevige grondslag van het ronde of vierkante gebouw;
+maar deze aan de antieke wereld ontleende vormen, zij overkleeden ze, als een oude boomstam waarover zich een sluier van <span class="pageno"><a id="d0e115"></a>Bladzijde 20</span>jeugdig groen weeft, met de scheppingen van hun eigen vernuft, een reeks van smaakvolle zuiltjes en bogen; en te vergeefs
+zoekt ge naar woorden, om de oorspronkelijkheid, de bekoring van deze herboren architektuur naar waarde te prijzen.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e117">Al spoedig doet de school van Pisa haar invloed ook naar buiten gelden: het grootste gedeelte van Toskane volgde weldra het
+hier gegeven voorbeeld. Te Lucca zijn een half dozijn kerken niet anders dan eene herhaling van de architektonische motieven
+der kathedraal van Pisa. De kathedralen te Prato en te Empoli; verschillende kerken te Pistoja; de Pieve te Arezzo; de doopkapel
+te Florence, de kerk van San-Miniato in de nabijheid dier stad, de Badia van Fiesole:&#8212;al deze kerken, uit de twaalfde eeuw
+dagteekende, zijn in denzelfden stijl ontworpen, met dit onderscheid alleen dat de florentijnsche kunstenaars aan hunne monumenten
+meer fijnheid, die van Pisa meer relief en kleur geven.
+
+</p>
+<p id="d0e119">De kenmerkende eigenschap van deze gebouwen is het streven naar nauwkeurigheid, naar regelmaat en zuiverheid; het verstand
+heeft blijkbaar den voorrang boven de fantazie. In de gothische architektuur is juist het omgekeerde het geval. Wij hebben
+te doen met eene eenigszins koude, maar bij uitnemendheid edele kunst, die overal den invloed verraadt van de antieke modellen.
+Beschouw aandachtig de doopkapel te Florence: welk een soberheid in de keus der middelen om afwisseling en schakeering te
+verkrijgen! Een bescheiden pilaster, zeer sober inlegwerk: ziedaar alles. De toskaansche architektuur stond toen ongetwijfeld
+dichter bij de Renaissance dan tweehonderd jaren later, tegen het einde van de vijftiende eeuw, na Orcagna en v&oacute;&oacute;r Brunellesco.
+
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e121">De laatste periode van de geschiedenis van Pisa wordt bijna geheel ingenomen door hare worsteling met Florence en de herhaalde
+veeten en oorlogen harer burgers onderling, die zich in twee partijen splitsten. Deze partijen schaarden zich ook hier, zij
+het ook onder eigen namen, onder de banier der Ghibellijnen en der Welfen: in den grond der zaak gold het mede te Pisa minder
+de tegenstelling tusschen Keizer en Paus, dan wel die tusschen demokratie en aristokratie. In den loop der veertiende eeuw
+zien wij telkens nieuwe machthebbers&#8212;tyrannen zou de grieksche oudheid hen hebben genoemd, de echte telgen der demokratie,
+die zij overal en altijd voortbrengt, optreden, die zich van het hoogste gezag meester maken, korter of langer tijd regeeren
+en met meer of minder geluk de vijanden der republiek bekampen en haar grondgebied verdedigen of zelfs uitbreiden. Zoo werd
+voor een poos Lucca aan de macht van Pisa onderworpen; zoo werd telkens en telkens weer, met afwisselenden uitslag, de kamp
+met Florence hervat; zoo wist de republiek, in de laatste helft der veertiende eeuw, onder de heerschappij van Pi&euml;tro Gambacorti,
+zelfs tegenover den Keizer hare zelfstandigheid te handhaven. Pi&euml;tro werd in 1392 door zijn vriend Giacomo Appiano vermoord;
+Giacomo nam zijne plaats in maar stierf reeds zes jaren later. Zijn zoon Gherardo verkocht in 1399 Pisa met haar gebied aan
+Giovanni Galeazzo Visconti, hertog van Milaan. De hertog gaf de stad aan zijn natuurlijken zoon Gabri&euml;le, die haar in 1405
+aan haar gezworen vijandin, aan Florence, verkocht. Wel stonden de verontwaardigde burgers op en riepen Giovanni Gambacorti,
+een neef van Pi&euml;tro, uit de ballingschap terug, om zich aan hun hoofd te stellen; maar reeds in het volgende jaar moest de
+fiere stad, door honger tot overgave gedwongen, zich aan Florence onderwerpen; de helft harer burgers nam de wijk naar elders.
+Met bitteren wrok droeg Pisa het gehate juk de Florentijnen; wel mocht Lorenzo il Magnifico, in 1472, hare universiteit herstellen,
+de nog altijd bloedende wonde werd daardoor niet genezen. Nauwelijks was dan ook, in 1494, de koning van Frankrijk, Karel&nbsp;VIII,
+op zijn avontuurlijken tocht in Toskane verschenen, of in Pisa ontwaakte nog eenmaal de oude energie: zij kwam in opstand
+tegen Florence, riep de bescherming des Konings in, en wist, met behulp van fransche troepen, in een bloedigen krijg, hare
+onafhankelijkheid en haar vroeger gebied te herwinnen. Vergeefs beproefde Florence in 1499, nog eens in 1504 en nogmaals in
+1505, de heldhaftige stad tot onderwerping te dwingen; eerst in 1509 moest Pisa, door honger geteisterd, zich wederom voor
+haar overmachtige mededingster buigen. Deze geweldige inspanning had hare laatste krachten uitgeput; het oude Pisa had geleefd
+en schikte zich tot den langen, zwijgenden slaap, waarin wij de uitgestorven stad nog heden gedompeld vinden.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e123">En nu, nu wij een blik geworpen hebben op haar roemrijk verleden, richten wij nu onze schreden naar dat misschien op de geheele
+wereld onge&euml;venaarde plein, waar naast elkander, de dom, de campanile, de doopkapel en het Campo-Santo staan, waar het oude
+Pisa in al zijne onsterfelijke glorie voor onze oogen als uit het graf verrijst.
+
+</p>
+<p id="d0e125"></p>
+<div id="d0e126" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-021.jpg" alt="Het Domplein te Pisa."></p>
+<p class="figureHead">Het Domplein te Pisa.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e130">Het is een onuitsprekelijk genot, na eene lange tusschenpooze, wederom de plaatsen te bezoeken, die men in den schoonen tijd
+der jeugd heeft bezocht. Negen jaren geleden kwam ik hier voor het eerst, en sedert dien tijd heb ik Pisa niet weergezien.
+De indrukken, die ik destijds ontving, waren zoo levendig en diep, dat zij nu, bij het wederzien, aanstonds met volle kracht
+weder ontwaken. Het was op het feest van Allerheiligen. Nog hoor ik de zware, ernstige, welluidende stem van de groote klok
+in den campanile, met korte tusschenpoozen, van den morgen tot den avond weergalmende over de stille stad; nog weerklinkt
+in mijne ooren het heerlijk koorgezang in de kathedraal met begeleiding van orgel en strijkinstrumenten. Die herinnering is
+voor mij onafscheidelijk van het Domplein, dat daardoor als met een hooger leven wordt bezield en mij een oude bekende, een
+geliefde vriend <span class="pageno"><a id="d0e132"></a>Bladzijde 22</span>is, dien ik na eene lange scheiding met innige blijdschap wederzie.
+
+</p>
+<p id="d0e134">Nog eene andere, zij het ook ernstiger herinnering knoopt zich aan dat eerste bezoek. Nauwelijks had ik het plein betreden,
+of eensklaps zag ik voor mij eene spookachtige gedaante, gehuld in eene tot op de voeten afhangende donkerblauwe pij, om de
+heupen met een touw vastgesnoerd, en het hoofd bedekt met een grooten kap van dezelfde kleur, waarin slechts twee gaten waren
+aangebracht voor de oogen. Ik deinsde verschrikt terug, meenende een misdadiger voor mij te hebben, wien men het dragen van
+dit boetekleed had opgelegd; of wel een ongelukkigen lijder aan eene of andere afschuwelijke kwaal, die zich, even als de
+melaatschen in de middeleeuwen, voor ieders oogen verbergen moest. De geheimzinnige gedaante hield mij eene bus voor, en sprak
+met zachte klagende stem: &#8221;per i poveri incarcerati&#8221; (voor de arme gevangenen). Ik offerde mijn penninkske en spoedde mij voort. Later vernam ik, dat dit kostuum de voorgeschreven
+kleederdracht is van de leden der in verschillende steden van Itali&euml; bestaande liefdadige broederschappen, als zij in deze
+hunne bediening werkzaam zijn. Te Florence, bij voorbeeld, verschijnen de broeders van de Misericordia, die allen tot de aanzienlijkste
+aristokratische famili&euml;n behooren, steeds in dit sombere kostuum, wanneer zij hun liefdewerk, dat niet enkel het inzamelen
+van aalmoezen, maar ook de verzorging van behoeftigen, de verpleging van arme kranken en het begraven van dooden omvat, verrichten.
+
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e139">De dom en de monumenten die hem omringen liggen aan het uiteinde der stad, in een achterbuurt, vlak tegen de wallen van de
+Porta Nuova. Dit is eene afwijking van den regel, waarvan ik mij geen tweede voorbeeld kan herinneren. Overal elders verrijst
+de kathedraal in het midden der stad, waarvan zij ook inderdaad het levend middelpunt, het hart is, van waar leven en bezieling
+uitgaat; om haar heen groepeeren zich de straten en wijken, die haar grenzen steeds verder uitbreiden, maar toch immer met
+haar, de eerwaardige moederkerk, verbonden blijven. Men zou kunnen meenen dat de zonderlinge plaatsing, waarop wij het oog
+hebben, het gevolg is van latere veranderingen in de topografie der stad, maar dit is niet het geval. In 1155, toen de stad
+met muren werd omringd, liep de muur reeds langs de kathedraal: wel een bewijs dat deze ook toen in eene buitenwijk stond.
+
+
+</p>
+<p id="d0e141">Deze wonderlijke, onverklaarbare afzondering, die soort van uitbanning, heeft er zeer zeker meer dan iets anders toe bijgedragen
+om Pisa dien stempel in te drukken van eenzaamheid en verlatenheid, dat voorkomen eener afgestorven stad te geven, dat aanstonds
+ieder vreemdeling treft. Maar als wij ons tot het Domplein zelf bepalen, dan moeten wij bekennen, dat juist die afzondering,
+die afwezigheid van alle beweging en gerucht, die indrukwekkende stilte en rust geen gering aandeel hebben in den machtigen,
+onuitsprekelijken indruk, dien dit plein maakt. Aan de grens eener stad van bijna dertigduizend inwoners, geniet men hier
+al de zaligheden der ongestoorde eenzaamheid en kan men aan zijn gedachten en droomen den vrijen teugel laten, zonder voor
+hinderlijke afleiding te moeten vreezen.
+
+</p>
+<p id="d0e143">De Piazza del Duomo vormt een grooten onregelmatigen rechthoek en is met grasperken versierd. Wanneer men van de stad komt,
+heeft men rechts den campanile, in het midden de kathedraal, links de doopkapel; voorts, daarachter het Campo-Santo, en eindelijk
+op den achtergrond den gekanteelden muur, waarover u de frissche buitenlucht tegenwaait. Geen enkel huis, geen boom zelfs
+leidt uwe aandacht af van de drie ontzaglijke monumenten, die daar naast elkander staan, en haar geheel in beslag nemen. Die
+monumenten, gansch en al opgetrokken van prachtige blokken wit marmer, door den tijd met eene rijke en warme gele tint overtogen,
+teekenen zich met verrassende scherpte van omtrekken en krachtig relief af tegen den blauwen achtergrond der bergen, die in
+de verte boven de muren uitsteken, en tegen den helder blauwen hemel. De aanblik is zoo aangrijpend, zoo overweldigend, dat
+zelfs moderne toeristen daardoor onwillekeurig worden getroffen en zich misschien, ter wille van dit onvergelijkelijk schouwspel,
+een oponthoud tusschen twee treinen vergunnen.
+
+
+</p><a id="d0e145"></a><h2>II</h2>
+<p id="d0e148">De stichting van den dom, de &#8220;primaziale&#8221;, zoo als men te Pisa zegt, valt samen met een der roemrijkste wapenfeiten van de
+oude republiek: vaderlandsliefde had aan dit grootsche werk misschien evenveel aandeel als vrome godsdienstzin. Trouwens,
+wat schooner sieraad, wat nobeler monument voor de geliefde vaderstad, dan een tempel ter eere van dien God, aan wiens zegen
+zich allen in de eerste plaats dank schuldig wisten voor iedere glorie, voor elken voorspoed en alle goede gaven.&#8212;Het was
+in 1063: de Pisanen hadden eene schitterende overwinning behaald op de Sarraceenen te Palermo; zij waren de haven binnengedrongen
+en hadden zich meester gemaakt van zes groote rijk beladen schepen; vijf daarvan werden aan de vlammen prijs gegeven; het
+zesde werd verkocht en met de opbrengst daarvan werden, volgens eene inscriptie op den dom, de kosten voor den bouw van het
+heiligdom bestreden.
+
+</p>
+<p id="d0e150">De nieuwe kathedraal zou verrijzen op de plek, waarop eene basiliek uit de vierde eeuw, de Santa-Reparata in Palude, stond,
+die zelve de plaats had ingenomen van baden, door Keizer Hadrianus gebouwd. De moerassige gesteldheid van het terrein rechtvaardigt
+ten volle den bijnaam in Palude; zij is ook de reden van de herhaalde zettingen of verzakkingen, zoowel van de kerk als van
+den campanile.
+
+</p>
+<p id="d0e152">De naam van den bouwmeester Buschetto is door een geheimzinnigen nimbus omgeven. Men weet niet van waar hij geboortig was;
+sommigen beweren dat hij een Griek van geboorte was. Is dit werkelijk het geval, dan zou de oudste school van <span class="pageno"><a id="d0e154"></a>Bladzijde 23</span>Pisa eene dochter zijn van die van Byzantium. En waarom ook niet? Riep niet de abt Desiderius, juist in dienzelfden tijd,
+de hulp in van byzantijnsche kunstenaars om de studie der kunst in zijn klooster van Monte-Cassino te reorganiseeren? Wat
+hiervan zij, naar het schijnt heeft Buschetto merkwaardige proeven van technische vaardigheid gegeven, die zijne tijdgenooten
+met bewondering vervulden en hem den bijnaam verwierven van den Daedalus zijner eeuw.
+
+</p>
+<p id="d0e156">Zoo als ik zeide, werd met den bouw van den dom in 1063 een aanvang gemaakt; het werk werd met buitengewonen spoed voortgezet.
+Indien het Buschetto al niet vergund was de laatste hand aan den arbeid te leggen, dan was die toch bij zijn dood zoo ver
+gevorderd, dat zijn leerling Rainaldus dien in korten tijd ten einde kon brengen: het kolossale gebouw werd in 1100 voltooid,
+binnen de veertig jaren alzoo na het leggen van den eersten steen. De officieele inwijding had echter eerst in 1118 plaats,
+in tegenwoordigheid van Paus Gelasius&nbsp;II.
+
+</p>
+<p id="d0e158">De dom van Pisa heeft de gedaante van een latijnsch kruis; hij is verdeeld in vijf schepen, met vensterloozen koepel boven
+het kruispunt van het transept. De lengte bedraagt ongeveer vijf-en-negentig el, de breedte twee-en-dertig en een halve el,
+de hoogte van het middenschip iets meer dan drie-en-dertig el. De voorgevel is in vijf verdiepingen verdeeld, die door acht-en-vijftig
+zuilen worden gedragen; de benedenste verdieping wordt gevormd door zeven blinde booggewelven, in drie waarvan deuren zijn
+aangebracht; de andere, die als het ware twee frontons boven elkander vormen, bestaan uit eene reeks rondbogen; op zuiltjes
+rustende. De zijgevels van het gebouw zijn op dezelfde wijze met blinde bogen versierd; alleen de bovenverdiepingen hebben
+kleine, deels getraliede vensters.&#8212;Dat men bij den bouw ruimschoots van antieke materialen gebruik heeft gemaakt, valt vooral
+in de apsis duidelijk in het oog. Eene menigte zuilen, van porfier, van graniet, van numidisch marmer, sommigen glad, anderen
+gekanneleerd of gedraaid, zijn ongetwijfeld uit romeinsche gebouwen afkomstig. Men heeft zelfs niet de moeite genomen om ze
+voor de nieuwe bestemming pasklaar te maken, of de kapiteelen, die zelfs in afmeting verschillen, te vervangen; korinthische
+en ionische nemen hier broederlijk hunne plaats in naast komposietkapiteelen.
+
+</p>
+<p id="d0e160">Voorwaar, wel mag van de steenen van den dom te Pisa gezegd worden, dat zij spreken: zij hebben ons eene geschiedenis te verhalen
+van twintig eeuwen. Hier ziet ge eene romeinsche inscriptie, waarvan de letters ten onderste boven staan; daar, aan den voorgevel,
+de sarkophaag waarin Buschetto rust; op eene zuil in de kerk het woord Ugolinus, in fraaie middeleeuwsche letterteekens en
+voorafgegaan door een kruis; aan den ingang van het koor, ter rechterhand, een opschrift, vermeldende dat in 1810 de sarkophaag
+van de gravin Beatrix, de moeder van de beroemde gravin Mathilde, naar het Campo-Santo is overgebracht; daarboven het eerwaardige
+grafschrift van de gravin zelve; eenige schreden verder, in gekleurde letters, die ondubbelzinnige inscriptie, door een of
+anderen heethoofdigen <i>Culturk&auml;mpfer</i> op de gewijde wanden gegrift: &#8221;Non vogliamo i Gesuiti&#8221; (wij willen geen Jezu&iuml;eten). Of liever dat stond er eenmaal: want&#8212;naar echt italiaansche manier!&#8212;men heeft het opschrift
+in hoofdzaak laten staan, maar alleen het woordje <i>non</i> uitgewischt, zoodat de zin nu juist is omgekeerd!
+
+</p>
+<p id="d0e171">Het inwendige van den dom is arm aan beeldwerk, vooral aan standbeelden. Naar het schijnt, was deze wijze van versiering,
+in de oogen der ernstige romaansche architekten, te ijdel en te wereldsch. Alleen de voorgevel maakt den indruk van pracht
+en rijkdom. De twee prachtige kolommen met gebeeldhouwde schachten ter wederzijde van den hoofdingang; de liggende leeuwen
+op die zuilen; de ingelegde figuren van gekleurd marmer; de vijf standbeelden uit de school van Giovanni Pisano (de Madonna
+en  vier heiligen) aan de hoeken en op de spits van de bovenverdiepingen; de moderne moza&iuml;eken in de lunetten, zij allen bewijzen
+dat beeldhouwers en moza&iuml;ekwerkers geen moeite hebben ontzien, om althans dit deel van het gebouw waardiglijk te tooien. Vroeger
+prijkte de voorgevel bovendien met een aantal sarkophagen en antieke beeldwerken; maar deze monumenten zijn sedert lang naar
+het Campo-Santo overgebracht. Alleen de sarkophaag, waarin het stoffelijk overschot van den bouwmeester der kathedraal, Buschetto,
+rust is achter gebleven; men ziet hem nabij de linkerdeur in den muur gemetseld.
+
+</p>
+<p id="d0e175">Het voornaamste sieraad van den voorgevel zijn de drie bronzen deuren, door den beroemden kunstenaar Giovanni da Bologna&#8212;eigenlijk
+Jean Bologne van Douai&#8212;vervaardigd, ter vervanging van de vroegere deuren, het werk van Bonanno van Pisa, die in 1596 door
+brand werden vernield. Deze kolossale arbeid (de middelste deur is bijna zeven ellen hoog en omstreeks drie-en-een-halve el
+breed) werd in weinige jaren voltooid, dank zij de hulp van talrijke medewerkers, waaronder wel met name mogen genoemd worden:
+Pierre Francheville, Pietro Tacca en Antonio Susini, drie van de meest geliefde leerlingen van Jean Bologne; voorts Fra Domenico
+Portigiani, de bekwame gieter, die reeds herhaaldelijk onder leiding van den meester gewerkt had; Angelo Serrano en zijn neef
+Zanobi Orazio Mocchi, Giovanni Bandini van Castello en Gregorio Pagani. De deuren kostten achtduizend-zeshonderd-een scudi,
+dat is, naar de waarde van dien tijd berekend, omstreeks twintigduizend gulden, Zoo rusteloos ijverig werkte de oude fransche
+meester, dat de drie deuren reeds in 1603 hare plaats konden innemen. De deuren van Ghiberti hadden acht- of tienmaal meer
+tijd gevorderd: daar is dan ook een zeer merkbaar verschil van uitvoering tusschen de beide werken.
+
+</p>
+<p id="d0e177">De drie deuren zijn in twintig vakken verdeeld, waarop het leven van de Madonna en dat van den Heiland in tafreelen is voorgesteld.
+Het is niet moeilijk te raden, welk voorbeeld den kunstenaar voor den geest heeft gestaan of hem is aangewezen: geen ander
+namelijk dan diezelfde deuren van <span class="pageno"><a id="d0e179"></a>Bladzijde 24</span>de doopkapel te Florence, waarop ik zoo even doelde. Maar wat heeft, in de sedert verloopen honderd jaren, het verval der
+kunst snelle vorderingen gemaakt! Het was wel eene groote onvoorzichtigheid van Jean Bologne, om zoowel door de geheele ordonnantie
+als door de details van zijn werk, telkens de herinnering op te roepen aan de meesterlijke schepping van Ghiberti. Laat ons,
+bij voorbeeld, de omlijsting der vakken eens bezien. Hier is de navolging onloochenbaar: wij zien er olijf- en eikenbladeren,
+druiventrossen, bonen, rozen, tomaten, slakken, een uil, een eekhorentje, padden, twee hagedissen waarvan de eene de andere
+bijt, twee doggen die elkander aanblaffen, een rhinoceros, een hert, voorts vazen, waaruit rozen opschieten: juist als gevoelde
+de eeuw van Jean Bologne voor de natuur nog dezelfde vurige en eerbiedige liefde en vereering als de groote kunstenaars der
+veertiende eeuw. Maar die bloemen, die vruchten, die dieren zijn wel met groote vaardigheid, met zekere <i>chic</i> gemaakt, doch niet ernstig en met oprechte toewijding bestudeerd; zij zijn als in den blinde saamgebracht, zonder acht te
+geven op rythmische wetten, zonder smaak en overleg. Gij kunt de handigheid van den kunstenaar bewonderen, maar verder maken
+deze vluchtige improvisati&euml;n geen indruk.
+
+</p>
+<p id="d0e184"></p>
+<div id="d0e185" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-024.jpg" alt="Maria-Boodschap (bas-relief van de deur der kathedraal)."></p>
+<p class="figureHead">Maria-Boodschap (bas-relief van de deur der kathedraal).</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e189">Beschouwen wij de tafreelen zelven, dan doen zich de leemten in de opvoeding van Jean Bologne in volle kracht gevoelen. De
+machtige kunstenaar ontplooit eerst dan al zijn talent als hij standbeelden en vrije groepen mag scheppen; voor het bas-relief
+ontbreekt het hem aan de kalmte, de soberheid, de evenmaat, toch zoo noodzakelijk bij een kunstwerk, dat altijd eene min of
+meer ondergeschikte plaats moet innemen in een architektonisch geheel. Ge vindt bij hem geen spoor van die harmonische afwisseling
+tusschen ronding en holte, die een wet was voor de beeldhouwers der oudheid en der eerste Renaissance; nu eens zijn zijne
+figuren als tegen den achtertergrond vastgeplakt; dan weer, slechts door een bronzen kram of band met den achtergrond verbonden,
+hebben zij de volle ronding van vrije beeldwerken.&#8212;Dit neemt niet weg, dat de kompositi&euml;n van de middelste deur, de eenige
+die inderdaad Jean Bologne waardig is&#8212;de twee anderen zijn van veel minder beteekenis en blijkbaar het werk van leerlingen;&#8212;getuigen
+van groote bekwaamheid en zelfs van gevoel en bezieling; sommige tafreelen munten uit door stoutheid van vinding, onberispelijke
+zuiverheid van teekening en dramatische kracht.
+
+</p>
+<p id="d0e191">Eene andere bronzen deur van hooge oudheid, zij het dan ook niet van hooge kunstwaarde, versiert den arm van het transept
+aan de zijde van den scheeven toren. Volgens het gevoelen van verschillende archeologen, zou zij het werk zijn van &#8220;Bonannus civis Pisanus&#8221;, die in 1136 de geheel met deze overeenkomende deur van den dom van Monreale vervaardigde, en die ook de maker was van de
+in 1596 vernielde deuren in den voorgevel van de kathedraal te Pisa. Dit werk draagt nog volkomen den stempel der barbaarschheid,
+zonder eenig begrip van ordonnantie, zonder eenige kennis van vorm of uitdrukking. Zoozeer ontbreekt alle besef van proportie,
+dat de gebouwen soms kleiner zijn dan de personen; daarentegen zijn in het tafreel van den <i>Intocht in Jeruzalem</i>, met het opschrift <i>Dies palmarum</i>, de menschen kleiner dan de bladeren van den boom, waarin zij zitten.&#8212;Een landgenoot van Bonannus, Andrea da Pisa, zal in
+de veertiende eeuw, met de bronzen deuren van de doopkapel te Florence het bewijs leveren, hoe men met even eenvoudige hulpmiddelen
+<span class="pageno"><a id="d0e202"></a>Bladzijde 25</span>en nog meer soberheid, de zuiverste en treffendste werken kan scheppen. Dit was inderdaad voor de school van Pisa de schitterendste
+weerwraak.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e204">Treden wij thans den dom binnen. De eerste indruk is die van grenzenlooze, overweldigende bewondering; slechts drie andere
+kerken in geheel Itali&euml; vertoonen zulk een rijkdom en statige pracht: de San-Marco te Veneti&euml;, de kathedraal te Siena en de
+basiliek van San-Paolo-buiten-de-muren te Rome. In de eerste plaats treft u de kostbaarheid der gebruikte materialen, de vier-en-twintig
+reusachtige monolithzuilen van het middenschip en de talrijke andere zuilen van marmer of graniet, overal door het gebouw
+verspreid; voorts de schilderachtige afwisseling van wit en zwart marmer; dan de zuiverheid en degelijkheid der ordonnancie,
+de ruime afmetingen&#8212;het transept alleen is bijna zoo groot als eene basiliek;&#8212;eindelijk de gloed en de harmonie der kleuren,
+nog verhoogd door het geheimzinnig, majestueus halfdonker, de mystische schemering, die zoo uitnemend bij het karakter van
+den tempel voegt. De meer dan honderd vensters, waardoor de dom zijn licht ontvangt, zijn klein, zeer hoog geplaatst en ten
+deele beschilderd. De zuilen worden afgewisseld door die blinde bogen, waarvan de pisaansche school zoo gaarne gebruik maakt;
+deze bogen maken te meer effekt door de tegenstelling met de prachtige zoldering van verguld hout met blauwe vakken, versierd
+met rozen, cherubijnen en het wapen van de Medici.
+
+</p>
+<div id="d0e206" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-025.jpg" alt="Palazzo Lanfreducci-Upezzinghi."></p>
+<p class="figureHead">Palazzo Lanfreducci-Upezzinghi.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e210">Het is niet meer dan plichtmatig, de volle aandacht te wijden aan de architektonische schoonheden van den dom te Pisa, want
+daarin bestaat zoo niet de eenige, dan toch zeker de voornaamste <span class="pageno"><a id="d0e212"></a>Bladzijde 26</span>aantrekkelijkheid van deze kathedraal. Dit kan ook moeilijk anders in eene stad, waarvan het geestelijk leven, juist bij den
+opgang der Renaissance, onder het florentijnsche juk gebroken en vernietigd werd. De oude pisaansche basiliek geeft ons niet,
+gelijk de meeste andere toskaansche monumenten, als het ware een kort begrip van de verschillende stijlen, die elkander sedert
+de middeleeuwen zijn opgevolgd, eene levende en schilderachtige staalkaart van kunstscheppingen, die elk den stempel eener
+bijzondere periode dragen. De veertiende en de beide volgende eeuwen zijn hier ter nauwernood vertegenwoordigd door een enkel
+fragmentarisch werk. Voor den archeoloog is zulk eene betrekkelijke eenheid een buitenkansje: de kunstenaar kan zich moeilijker
+met haar verzoenen.
+
+</p>
+<p id="d0e214">Bij gebreke van standbeelden en freskoos van denzelfden ouderdom als de kathedraal, dat wil zeggen, uit de laatste jaren der
+elfde of de eerste der twaalfde eeuw, vindt men althans in den dom een fragment van een merkwaardig werk van de tweede pisaansche
+school, van die school, tot wier schitterendste vertegenwoordigers in het laatst der dertiende en in het begin der veertiende
+eeuw, Nicolo en Giovanni Pisano behoorden. Ik bedoel de twee leeuwen, die de zuilen dragen waarop de preekstoel rust. Deze
+twee prachtige beelden, vol leven en beweging, zijn afkomstig van den ouden preekstoel, die bij den brand in 1596 werd vernield.
+Wat er verder van dit monument is overgebleven, zullen wij in het Campo-Santo terugvinden.
+
+</p>
+<p id="d0e216">De moza&iuml;ek in het koor, Christus tronende tusschen de Madonna en Sint-Jan den Evangelist, voert ons naar hetzelfde tijdperk,
+het eind van de dertiende en het begin van de veertiende eeuw, terug; maar dit is dan ook het eenige punt van overeenkomst
+tusschen dit kunstwerk en de school van Giovanni Pisano; naar den stijl en de stijve, magere figuren te oordeelen, zou men
+deze moza&iuml;ek voor eene eeuw ouder houden. Toch hebben wij hier het werk van een beroemden meester, en wel van niemand minder
+dan Cimabue, den leermeester van Giotto. In 1300 of 1301 begonnen, bleef het werk steken door den dood des kunstenaars; een
+schilder, met name Vicinus, voltooide de moza&iuml;ek in 1321. Het is eene kolossale compositie, maar die geen aanspraak op schoonheid
+kan maken; zij staat nog zoo goed als geheel onder den invloed der latere byzantijnsche school.
+
+</p>
+<p id="d0e218">De andere kunstwerken behooren voor het meerendeel tot tijdperken, die eigenlijk geen recht kunnen doen gelden op onze aandacht
+en belangstelling.
+
+</p>
+<p id="d0e220">Wij zullen ons niet ophouden bij de twaalf zijaltaren, voor het meerendeel door Staggio Staggi vervaardigd. De beschrijving
+der schilderijen van een Orazio Riminaldi, een Giovanni Stefano Maruscelli, een Cosimo Gamberucci en nog een paar anderen
+van dat gehalte, kunnen wij gerust overslaan: te meer wijl, twee stappen verder, in het Campo-Santo zoo vele meesterstukken
+ons wachten. Toch is ook de gouden eeuw der schilderkunst in den dom van Pisa door drie uitnemende werken vertegenwoordigd:
+<i>Abrahams offerande</i> van Giovanni Antonio Bazzi, bijgenaamd Sodoma; <i>Sinte-Margaretha</i> en <i>Sinte-Catharina</i> van Andrea del Sarto.
+
+</p>
+<p id="d0e231">Sodoma is een meester van den eersten rang, dien men alleen in Toskane naar waarde kan leeren schatten en lief krijgen. Pisa
+bezit van hem slechts een enkel meesterstuk, een schilderij op doek, en moet dus verre onderdoen voor Siena en Monte Oliveto
+Maggiore met hun heerlijke freskoos; maar <i>Abrahams offerande</i> is een juweel, waardig op eene lijn gesteld te worden met de beste werken van Correggio en Titiaan. Abraham, met ontbloote
+beenen, het lijf bekleed met eene korte tuniek van het schoonste blauw en een golvenden rooden mantel, met een lang afhangenden
+baard, een hoog voorhoofd, de oogen ten hemel geheven, heft met sprekend ziel vol gebaar het mes op; voor hem ligt Isaak geknield,
+geheel naakt, sidderend, met de armen over de borst gevouwen, ter sluiks naar zijn vader opziende; in de lucht, de engel gereed
+om de voltrekking der ontzettende daad te stuiten; op den achtergrond een groep boomen: ziedaar de compositie.
+
+</p>
+<p id="d0e236">Alles is even bewonderenswaardig in dit grootsche stuk: de soberheid der kompositie en de dramatische kracht niet minder dan
+de onberispelijke teekening en de na&iuml;eveteit der uitdrukking, of het rijke harmonische koloriet: hoe uitmuntend past dat heldere
+blauw van de tuniek bij dien rooden mantel en de fijne carnatie van het lichaam van Isaak.&#8212;Dit meesterstuk heeft, in het begin
+dezer eeuw, eenigen tijd een sieraad uitgemaakt van den Louvre, maar hernam in 1815 zijne oude plaats in den dom van Pisa.
+
+
+</p>
+<p id="d0e238">Twee knielende heiligen, Sinte-Margaretha en Sinte-Catharina, beiden van Andrea del Sarto, kunnen, wat bevalligheid van teekening
+en betoovering van koloriet aangaat, ten volle met de schepping van Sodoma wedijveren. Trouwens, onder al de tijdgenooten
+van Sodoma is er geen, wiens talent zoo veel overeenkomst met het zijne heeft als Andrea del Sarto; maar toch hoop ik dat
+men mij niet van onrechtvaardigheid zal beschuldigen als ik zeg, dat zijn ietwat banale stijl nooit de souvereine distinctie,
+de onvergelijkelijke gratie bereikt van zijn lombardijschen mededinger. Twee andere schilderijen van Andrea del Sarto, Sint-Petrus
+en Sint-Jan Baptista, kunnen de vergelijking niet doorstaan met de beide heilige vrouwen, die eene bijkans onwederstaanbare
+bekoring uitoefenen.
+
+</p>
+<p id="d0e240">De beeldhouwkunst van de Renaissance is hier vooral vertegenwoordigd door de bronzen van Jean Bologne: een beeldje van Christus
+en een van Johannes den Dooper, op de wijwaterkommen geplaatst, zijn in 1602, naar modellen van den meester, gegoten door
+Palma da Massa: zij zijn dus uit denzelfden tijd als de deuren van de kathedraal. Het bronzen crucifix van het hoogaltaar
+is van het volgende jaar, 1603, en een van de beroemdste werken van den laatsten grooten beeldhouwer der Renaissance. Het
+hoofd van den Heiland is op de borst gezonken; de oogen zijn gesloten; het lichaam schijnt onder zijn eigen zwaarte te bezwijken.
+Het is het laatste oogenblik van den doodstrijd; &#8220;maar, <span class="pageno"><a id="d0e242"></a>Bladzijde 27</span>heeft een fransch schrijver zoo juist gezegd, men gevoelt dat het de doodstrijd is van een God. Geen spoor van stuiptrekking,
+geene samentrekking der spieren. De alles beheerschende indruk is die van kalmte en overgave&#8221;.
+
+</p>
+<p id="d0e244">Een ander kunststuk van brons, de groote, van het gewelf afhangende lichtkroon, dankt zijne vermaardheid minder aan zijne
+eigene kunstwaarde, dan aan de bijzonderheid dat Galilei door de bewegingen van die kroon werd opgewekt om de wetten van de
+slingerbeweging te bestudeeren. Toch is die kroon een smaakvol stuk werk, dat zijn vervaardiger, Vincenzo Possente van Pisa,
+de grootste eer aandoet; volgens de overlevering zou de lichtkroon in 1587 gemaakt zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e246">Slechts in het voorbijgaan en welstaanshalve maak ik melding van het vermaarde zilveren altaar, in 1692 door Sebastiano Tamburini
+van Pisa vervaardigd: dit is een van die plompe en ziellooze dingen, die langen tijd de bewondering van de toeristen hebben
+uitgemaakt, maar die door eene beter ingelichte en ontwikkelde kritiek zonder verschooning worden teruggebracht tot hunne
+ware plaats, zeer verre beneden de gewrochten van de kunst der middeleeuwen en der Renaissance, de eenige die in waarheid
+leeft.
+
+
+</p><a id="d0e248"></a><h2>III</h2>
+<p id="d0e251">Eenige schreden van den dom staat de doopkapel, een niet minder indrukwekkend monument, in denzelfden stijl ontworpen, hoewel
+het bijkans eene eeuw jonger is.
+
+</p>
+<p id="d0e253">Met den bouw van de doopkapel werd in 1153 een aanvang gemaakt door den pisaanschen architekt Diotisalvi, die met de werken
+zooveel spoed liet maken, dat reeds na drie jaren de benedenverdieping voltooid was. Met de verdere voltooiing ging het minder
+voorspoedig; door gebrek aan geld was men genoodzaakt het werk te staken, dat eerst in 1278, alzoo eene eeuw later, voltooid
+werd.
+
+</p>
+<p id="d0e255">De doopkapel is eene rotonde met drie verdiepingen; de onderste bestaat uit twintig in den muur gevatte zuilen, waarop blinde
+bogen rusten; de daarop volgende uit zestig kolommen, aan den top versierd met een menschenhoofd; de bovenste uit acht-en-twintig
+pilasters door vensters afgewisseld. De gothische baldakijns boven de tweede en de derde verdieping met de daarin aangebrachte
+beelden van profeten en apostelen zijn&#8212;het behoeft ter nauwernood gezegd te worden&#8212;een toevoegsel uit de dertiende eeuw. Een
+niet zeer fraaie koepel bekroont het gebouw, dat een omtrek heeft van ongeveer honderd-zeven ellen en eene hoogte van bijna
+vijf-en-vijftig el.
+
+</p>
+<p id="d0e257">Twee prachtig gebeeldhouwde kolommen omlijsten de hoofddeur, tegenover den dom; even als de zuilen aan den hoofdingang der
+kathedraal, zijn ook deze kolommen van boven tot onder bedekt met lofwerk en bloemen, wier kelken bijvoorbeeld eene zittende
+vrouw die op de luit speelt bevatten of een nest met vogeltjes. Het is eene zonderlinge, wegsleepende kunst, niet meer die
+der middeleeuwen, nog niet die der Renaissance: men krijgt den indruk eener ontijdige ontwikkeling, intu&iuml;tie van de oudheid,
+maar die halverwege is blijven staan: de Renaissance van de vijftiende eeuw ging van andere gezichtspunten uit. Ware deze
+pisaansche renaissance van de twaalfde en de dertiende eeuw tot hare volle ontwikkeling gekomen, dan zou zij ons iets anders
+gegeven hebben dan de eigenlijke Renaissance; maar door velerlei oorzaken werd zij plotseling in haar ontwikkeling gestuit
+en haar inderdaad grootsche pogingen bleven zonder gevolg.
+
+</p>
+<p id="d0e259">De deurstijlen prijken met bas-reliefs, voorstellende Christus, koning David, de apostelen en de zinnebeelden der maanden.
+Op de architraaf is de marteldood van den Dooper gebeiteld, benevens tafreelen uit het leven van den Zaligmaker en de doop
+bij indompeling. Nog andere beelden en bas-reliefs tooien het bovengedeelte van dezen gevel, die bij uitnemendheid rijk versierd
+is; daaronder verdienen meer bijzonder vermelding de beelden van de Madonna met het Kind, van den Dooper en van Sint-Jan den
+Evangelist. Deze kunstwerken zijn uit het laatst van de dertiende of het begin van de veertiende eeuw; zij toonen echter duidelijk
+de minderheid van de school van Pisa in rond beeld werk.
+
+</p>
+<p id="d0e261">De deur aan den tegenovergestelden kant&#8212;daar zijn er vier, gericht naar de vier windstreken&#8212;is slechts omlijst door twee kolommen,
+waarvan de spiraalvormige groeven herinneren aan sommige byzantijnsche zuilen, met name aan die van Sint-Apollinaris in Classe
+bij Ravenna, of aan die van San-Clemente te Rome.
+
+</p>
+<p id="d0e263">De doopkapel bestaat uit twee concentrische gedeelten: een soort van gang of binnenportiek en de eigenlijke kapel onder den
+koepel, die door twee boven elkander geplaatste rijen kolommen of pilaren gedragen wordt. De onderste rij bestaat uit acht
+prachtige monolithzuilen en vier pilaren, op wier kapiteelen de rondbogen rusten; de bovenste rij verschilt alleen hierin
+van de andere, dat hier de zuilen door pilaren vervangen worden. Rondom de portiek loopen drie trappen, die een soort van
+amphitheater vormen, van waar de toeschouwers de heilige plechtigheden kunnen gadeslaan.
+
+</p>
+<p id="d0e265">De doopkapel is, even als de dom, arm aan kunstwerken; de voornaamste dekoratie bestaat wel in de afwisseling van wit en zwart
+marmer; verder komt ook hier alles op de architektonische ordonnancie aan.
+
+</p>
+<p id="d0e267">Het voorwerp, dat in de eerste plaats de aandacht trekt, is een groote achtkantige kuip, midden in de kapel op een voetstuk
+van drie treden geplaatst. Zoowel door hare afmeting als door haar vorm voert die doopvont ons terug naar de tijden, toen
+men den doop nog bij indompeling toediende: zij heeft ruimte voor verscheidene personen te gelijk.
+
+</p>
+<p id="d0e269">Aan vier hoeken zijn kleinere bekkens of kuipjes aangebracht, die, naar men zegt, voor den doop van kinderen waren bestemd.
+De drie treden, waarlangs men naar de doopvont opklom, en de acht vakken, verdeeld in zestien compartimenten, zijn versierd
+met verschillende ingelegde figuren van <span class="pageno"><a id="d0e271"></a>Bladzijde 28</span>gekleurd marmer, zoo als ruiten, sterren en andere; het midden der zestien kompartimenten wordt ingenomen door rijk bewerkte
+rozen in relief.
+
+</p>
+<p id="d0e273">Verschillende nieuwere schrijvers noemen als den maker van deze doopvont Tino di Camaino van Siena, die haar in 1312 zou hebben
+vervaardigd. Maar oude dokumenten spreken alleen van eene doopvont, welke deze kunstenaar voor den dom zou hebben gebeiteld,
+met bas-reliefs, voorstellende de levensgeschiedenis van Johannes den Dooper: een kunstwerk dat sinds lang verloren is geraakt.
+
+
+</p>
+<p id="d0e275">Op eenige schreden afstands van de kuip staat, geheel op zich zelven, de marmeren predikstoel, het meesterstuk van Nicolo
+Pisano en de glorie van de doopkapel. Dit beroemde kunstwerk, in 1260 voltooid, bestaat uit een zeshoek van marmer, gedragen
+door negen kolommen van geaderd marmer, porfier of oostersch graniet, waarvan sommigen op den rug van leeuwen rusten. Allegorische
+figuren in hoog relief en vooral de zes met bas-reliefs versierde vakken verhoogen de waarde van de op zich zelve reeds schoone
+architektonische ordonnancie, die door losheid en sierlijkheid uitmunt.
+
+</p>
+<p id="d0e277">Deze preekstoel in de doopkapel te Pisa is echter nog iets meer dan het meesterstuk van een groot kunstenaar: dit monument
+is een datum in de geschiedenis der beeldhouwkunst.
+
+</p>
+<p id="d0e279">In den tijd toen deze verwonderlijke monumenten van Pisa ontstonden, was juist de beeldhouwkunst welhaast tot het laagste
+peil gezonken. Men kan zich moeilijk lomper, vormeloozer, barbaarscher gewrochten denken. Alle gevoel voor en besef van de
+eigenaardigheden van het menschenbeeld schijnt verloren; de lichamen hebben eene monsterachtige gedaante; de gelaatstrekken
+drukken weinig meer dan stompzinnig idiotisme uit. Om zich hiervan te overtuigen, heeft men slechts een blik te werpen op
+de grijnzende, verwrongen, schier verdierlijkte koppen, die men in overvloed in alle kerken van Pisa kan zien, even als op
+de bronzen deur van het transept van den dom, die voor het werk van Bonanno doorgaat.
+
+</p>
+<p id="d0e281">De geheele geest van de romaansche school was niet gunstig voor de studie der natuur. Haar streven was in de eerste plaats
+gericht op het uitdrukken van abstrakte begrippen, en ook in haar vormen hield zij zich bovenal aan geometrische figuren:
+regelmaat en harmonie waren voor haar hoofdzaak. Een noodzakelijk gevolg van deze kunstopvatting was, dat het menschenbeeld
+ondergeschikt bleef aan het effekt dat een of ander deel van het monument bestemd was te weeg te brengen, en dat de skulptuur
+zelve een wezenlijk onderdeel bleef van de architektuur. Bovendien werd de getrouwe afbeelding van de in de natuur bestaande
+voorwerpen verdrongen door symboliek. Een twijg met drie bladeren aan het eind verbeeldde een boom; enkele vluchtig aangegeven
+kanteelen moesten eene ommuurde stad voorstellen.&#8212;Daar kwam nog iets bij. Juist in het laatst der elfde en het begin der twaalfde
+eeuw had zich, ten gevolge vooral van de veelzins treurige en schijnbaar hopelooze toestanden op staatkundig en maatschappelijk
+gebied, met name ook in Itali&euml;, eene sombere, wanhopige levensbeschouwing van de gemoederen der menschen meester gemaakt:
+eene levensbeschouwing, die in niet geringe mate haar invloed op de Kerk en door deze op de kunst gelden liet. Aan den ingang
+der kerkgebouwen grijnsden monsterachtige leeuwen de geloovigen aan, als gereed om hen te verscheuren; aan den voorgevel werd
+de blik, met schrik en huivering, geboeid door eene gansche reeks van fantastische gedrochten, basilisken, draken, griffioenen;
+overal werd de verbeelding, als door eene benauwde nachtmerrie, gedrukt en geketend door allerlei sombere, schrikwekkende
+voorstellingen. De Kerk zelve ontaardt meer en meer in een ijzeren stelsel, eene dwingende macht, die de geesten beheerscht
+en bovenal door schrik en vrees de onrustige gemoederen in bedwang tracht te houden.
+
+</p>
+<p id="d0e283">Het zou hier de plaats zijn om te spreken van dien zeldzamen man, den heiligen Franciscus van Assisi (1182&#8211;1226), buiten eenigen
+twijfel een der grootste mannen na de apostelen, door wien niet alleen voor de Kerk een nieuw tijdperk van verjongd en verhoogd
+geestelijk leven aanbrak, maar van wien eene kracht uitging, die ook de maatschappij herschiep, haar met een anderen, frisscheren
+geest, den geest der liefde en toewijding, doordrong; den wondermachtigen man, het geheim van wiens kracht toch in niets anders
+lag dan in zijne volkomen overgave aan zijnen Heiland, in zijne grenzenlooze liefde, wel waarlijk de liefde van Christus zelven
+nabij komende. Deze man oefende ook, middellijk en door don nieuwen geest die van hem uitging, een herscheppenden invloed
+uit op de kunst, en gansch niet ten onrechte worden de eerste beginselen van de oudste italiaansche renaissance met den persoon
+en het werk van Sint-Franciscus van Assisi in verband gebracht.
+
+</p>
+<p id="d0e285">Juist in den eersten tijd van het optreden van den heiligen apostel der vrijwillige armoede, der volkomen toewijding aan het
+hoogste ideaal, omstreeks 1206, werd te Apulia in Toskane een dier verwonderlijke kunstenaars geboren, die met een enkelen
+sprong het einddoel bereiken, soms zelfs voorbijstreven, en wier plaats veel meer onder het nageslacht dan onder hunne evenouders
+schijnt te zijn. Nicolo Pisano, want van hem spreken wij, is een hervormer, een wegbaner, een schepper, de evenknie van een
+Brunellesco, van een Donatello of van de gebroeders Van Eyck, de beroemde vlaamsche schilders; een dier meesters, die zich
+aanstonds tot zoo ongelijkbare hoogte verheffen, dat hunne opvolgers, gedurende verscheidene geslachten, hen niet alleen niet
+kunnen overtreffen, maar zelfs niet evenaren.
+
+</p>
+<p id="d0e287"></p>
+<div id="d0e288" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-029.jpg" alt="Preekstoel in de Doopkapel."></p>
+<p class="figureHead">Preekstoel in de Doopkapel.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e292">Wij kunnen hier niet breedvoerig uitweiden over het leven en de werken van Nicolo Pisano, die in 1280 te Pisa overleed; maar
+niet geheel onbeantwoord laten mogen wij de vraag, hoe die kunstenaar er toe gekomen is om, in plaats van de wanstaltige gewrochten
+zijner voorgangers, een nieuwen en zoo volkomen stijl te scheppen? Van waar is ze hem aangekomen, die edele kunst der juiste
+evenredigheid, van den harmonischen rythmus, <span class="pageno"><a id="d0e294"></a>Bladzijde 30</span>van adel en uitdrukking; die hooge, waarachtige kunst, waarvan het geheim sedert zoo vele eeuwen verloren scheen te zijn gegaan?
+Op deze vraag moet het antwoord wel in de eerste plaats luiden: van de studie der antieken. Die stelde hem in staat, de beeldhouwkunst
+te herscheppen, zoo als de bouwmeesters van Pisa, omstreeks twee eeuwen vroeger, het aan deze studie te danken hadden, dat
+zij de architektuur konden herscheppen. De modellen der antieke kunst ontbraken niet te Pisa, waar men er zich reeds vroeg
+op toelegde, deze kostbare en roemrijke overblijfselen eener ondergegane beschaving te verzamelen. Herhaalde malen brachten
+de burgers van Pisa, van hunne verre handels- en krijgstochten, zuilen, kapiteelen en vooral sarkophagen naar hunne vaderstad
+mede.
+
+</p>
+<p id="d0e296">Het is dus niet noodig te onderstellen, dat Nicolo Pisano in zuidelijk Itali&euml;, aan het hof van Keizer Frederik&nbsp;II, de antieke
+kunst heeft leeren kennen en zich van haar geest doordrongen: Toskane bood hem in overvloed modellen ter bestudeering aan.
+Nog heden ziet men, op weinige schreden afstands van den predikstoel in de doopkapel&#8212;het meesterstuk van den pisaanschen beeldhouwer&#8212;de
+antieke bas-reliefs die hij heeft nagevolgd: de vaas met den indischen Bacchus en den sarkophaag, waarop de geschiedenis van
+Phedra en Hippolytus is voorgesteld.
+
+</p>
+<p id="d0e298">Toch zou men zich vergissen, als men meende dat Nicolo Pisano zijne inspiratie uitsluitend aan de antieke kunst dankt. Naast
+verheven, ideale figuren, zoo als de Madonna, de engelen en anderen, ziet men van hem beelden en groepen aan het echte natuurleven,
+aan de meest gewone werkelijkheid ontleend: een ram, die zich den kop krabt, een hinnekend paard en dergelijken. Zou niet
+bepaaldelijk in dien zin voor de natuur, in dat nauwgezette waar- en opnemen van de lagere schepping, de invloed merkbaar
+zijn van den grooten en teederen heilige van Assisi, die de bloemen des velds zijne zusterkens noemde, met de vogelen en visschen
+verkeerde en in zijn brandend liefdehart ruimte had voor de gansche natuur?
+
+</p>
+<p id="d0e300">Voorts heeft men in deze sporen van naturalisme misschien ook den invloed te herkennen van den gothischen stijl. Trouwens,
+de gothiek is juist de verheven uitdrukking van de nieuwe behoeften en strevingen van de middeleeuwen in haar tweede, schoonste
+tijdperk. Zoo eenvoudig, ernstig, streng de romaansche kunst met den haar kenmerkenden vollen rondboog was, zoo los, veelzijdig,
+golvend, speelsch is de gothische kunst, die tot uitgangspunt neemt den spitsboog, dat wil zeggen eene bij uitnemendheid kunstmatige
+formule. In de gothiek heeft de fantazie vrij spel en dringt allengs het koele, beredenerend en berekenend verstand op den
+achtergrond; de gothische kathedralen schijnen eene bespotting van de grondwetten der architektuur, van de beginselen der
+geometrie; maar in haar ontplooit zich, naast het verhevenste idealisme, het volle natuurleven, vaak in zijne grilligste vormen
+en gestalten. De uit langen sluimer ontwaakte verbeelding schept zich een nieuwe, schilderachtige, kleurrijke taal, overvloeiende
+van beelden en symbolen, vol stoute vlucht, ideale verheffing en tevens vol humor en geest.
+
+</p>
+<p id="d0e302">De bas-reliefs van Nicolo onderscheiden zich door de breede behandeling, door adel en schoone ordonnancie. Men kan zich moeilijk
+beeldwerken denken, die beter voegen bij hunne omgeving, bij die verwonderlijk schoone monumenten van de pisaansche architekten
+van de elfde en de twaalfde eeuw.
+
+</p>
+<p id="d0e304">Toch mogen wij niet verzuimen op eene leemte te wijzen in deze kunst, die zich reeds bij haar eerste verschijning zoo hoog
+verheven heeft. Om te beseffen, welke die leemte is, heeft men slechts een blik te werpen op de vele beelden, die omstreeks
+denzelfden tijd toen Nicolo Pisano arbeidde, in zoo menige stad van noordelijk Frankrijk en van de zuidelijke Nederlanden
+werden gebeiteld, en die eene zoo sterke tegenstelling vormen met de scheppingen van den pisaanschen meester. Ongetwijfeld
+wint deze laatste het van de oude fransche <i>imagiers</i> en onze beeldsnijders door juistheid van compositie en zuiverheid van lijnen; maar hij is verre hun mindere als het op de
+uitdrukking van diep en innig gevoel, van het gemoedsleven aankomt. De stijl van Nicolo, zoo als trouwens die van al zijne
+opvolgers, heeft inderdaad iets droogs en kouds; de vervaardigers van de beelden in onze kathedralen mogen inderdaad genoemd
+worden als waardige mededingers van den doorluchtigen toskaanschen meester. Hun heeft echter een Vasari ontbroken, om hun
+lof aan het nageslacht te verkondigen of voor het minst hunne namen der vergetelheid te ontrukken.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e309">Volgens Vasari zou de eerste kampioen voor de gothische architektuur in Itali&euml; niemand anders zijn geweest dan Nicolo Pisano.
+Het is bekend, de rijkbegaafde kunstenaars van dien tijd plachten, even als die van de latere Renaissance, zich niet tot de
+beoefening van eene enkele kunst te bepalen. Nicolo Pisano muntte, even als zijn zoon Giovanni, tegelijkertijd in de bouwkunst
+en in de beeldhouwkunst uit; datzelfde gold van Arnolfo di Cambio, hun medearbeider, en van Fra Guglielmo d'Agnello, zoowel als van de gelijktijdige romeinsche kunstenaar, de Cosmati. Vasari stelt een groot aantal gebouwen op naam
+van Nicolo, niet alleen in Toskane, maar ook te Napels, te Padua, te Veneti&euml;. Maar indien het als zeker mag worden aangenomen,
+dat Nicolaas de bouwkunst heeft uitgeoefend, zoo is het niet minder zeker, dat geen enkel gebouw hem met eenigen grond van
+waarschijnlijkheid kan worden toegeschreven. Wij hebben hier hetzelfde verschijnsel, dat zoo menigmaal in de kunstgeschiedenis
+voorkomt: de faam van den grooten meester heeft die van zijne talrijke medewerkers geheel in de schaduw gesteld. De legende
+heeft in een enkelen naam den arbeid en het streven van een geheel menschengeslacht saamgevat.
+
+</p>
+<p id="d0e314">Van den zoon van Nicolaas, Giovanni Pisano, weten wij daarentegen met zekerheid, dat hij de schepper is van aantal hoogst
+belangrijke werken: hij bouwde den voorgevel van de kathedraal van <span class="pageno"><a id="d0e316"></a>Bladzijde 31</span>Siena, hij voltooide de kathedraal te Prato, en van hem is ook het beroemde monument, waarmede wij ons nu moeten bezig houden,
+het Campo-Santo van Pisa.
+
+</p>
+<p id="d0e318">De stichting van het Campo-Santo hangt, even als die van den dom, samen met eene militaire expeditie der Pisanen. De kroniekschrijvers
+verhalen dat de aartsbisschop Ubaldo de' Lanfranchi, aanvoerder van het contingent, waarmede de republiek aan den derden kruistocht
+(1189&#8211;1192) deelnam, op de gedachte kwam om eene groote hoeveelheid aarde, aan den Calvari&euml;nberg ontleend, naar zijne vaderstad
+te laten overbrengen. Te Pisa teruggekeerd, kocht hij een terrein nabij den dom en richtte dat in tot begraafplaats, na het
+vooraf met die gewijde aarde te hebben bedekt. Eeuwen lang hield het geloof stand, dat de lijken, die in dezen heiligen grond
+werden ter aarde besteld, binnen vier-en-twintig uren geheel waren vergaan.&#8212;Het gebouw zelf van het Campo-Santo is veel jonger
+dan de begraafplaats: in 1278 begonnen, werd de bouw in 1283 voltooid, ongeveer eene eeuw na den derden kruistocht.
+
+</p>
+<p id="d0e320">Het Campo-Santo vormt, evenwijdig met den dom en de doopkapel, een grooten rechthoek; aan de buitenzijde bedraagt de lengte
+ruim honderd-negen-en-twintig meter, bij eene breedte van ruim vier-en-veertig meter; aan de binnenzijde is de lengte ongeveer
+honderd-zeven-en-twintig en de breedte twee-en-veertig meter. De muur heeft geene openingen, als moest dit heiligdom geheel
+van de buitenwereld afgesloten blijven. De lange muur is evenwel versierd met een reeks van blinde bogen van dezelfde orde
+als aan den dom, den campanile en de doopkapel. De hoofdingang prijkt met een gothisch baldakijn, met zes standbeelden versierd,
+waaronder vooral vermelding verdient de Madonna met het Kind, van de hand van Giovanni Pisano.
+
+</p>
+<p id="d0e322">De sobere eenvoud van het uitwendige doet de schoonheid van het inwendige te beter uitkomen. Welk eene verrassing, zoodra
+ge den drempel hebt overschreden! Galerijen van niet minder dan tien-en-een-halve el breedte; eene reeks van twee-en-zestig
+open arkaden in den rijksten gothischen stijl, waardoor het volle licht in de galerijen binnenstroomt; een open kap, die de
+aandacht trekt en een uitmuntend effekt maakt; in de vakken tusschen de bogen een weergalooze reeks van antieke beeldwerken;
+langs de wanden eene schilderachtige mengeling van busten, standbeelden, marmeren groepen; op de wanden de meest omvattende
+cyclus van freskoos uit de middeleeuwen en de Renaissance, waarop eenig monument in Itali&euml; roem kan dragen; eindelijk, op
+den grond tallooze grafzerken, sommigen uitgesleten, anderen door vrome harden gerestaureerd: ziedaar het schouwspel dat onze
+blikken geboeid houdt, en dat grootsch en eenig is te noemen onder alles wat het goddelijke Itali&euml; ons kan te genieten geven.
+De reisboeken geven den raad, het Campo-Santo des nachts, bij helder maanlicht, te bezoeken; en zij hebben gelijk: om van
+dergelijke visioenen het ware genot te hebben, is niet alleen eene bijzondere gemoedsstemming, maar bijna ook een bovenaardsch
+licht noodig.
+
+</p>
+<p id="d0e324">Op het eerste gezicht beantwoordt het Campo-Santo van Pisa niet aan de voorstelling, die men zich van zulk een monument maakt.
+Men verwacht een grooten, ruimen doodenakker te zullen zien, door smalle galerijen omgeven, zoo als te Milaan, te Genua, te
+Bologna. Maar hier is de verhouding juist omgekeerd, en uit het oogpunt der kunst kan men niet anders dan zich daarover verheugen.
+Het eigenlijke kerkhof is buitengewoon klein:&#8212;het bestaat uit vier grasperken, met enkele bloemen versierd en van afstand
+tot afstand met heesters beplant, met vier cypressen aan de hoeken en in het midden eene zuil, door eene rozenstruik omslingerd.
+De galerij of portiek daarentegen, die dit kerkhof omgeeft is kolossaal; en Jan van Pisa, die hier toonde een geniaal bouwmeester
+te zijn, heeft gewild dat die galerij waardig zou zijn de bewaarplaats te wezen van zoo uitnemende schatten: zij is eenvoudig
+en grootsch tegelijk. Het stond te vreezen dat de eindelooze herhaling van hetzelfde motief in de twee-en-zestig arkaden den
+indruk van eentonigheid zou maken. Om dit gevaar te ontgaan, heeft de pisaansche architekt, met behoud van den rondboog als
+hoofdmotief&#8212;hetgeen met het oog op den dom, den campanile en de doopkapel onvermijdelijk was;&#8212;dien boog met den meest gewenschten
+uitslag aan den spitsboog als gehuwd. Elke arkade, door een rondboog afgesloten, heeft van boven eene zesbladerige roos, rustende
+op eene middenpijler, waardoor het overige van de arkade in twee groote vensternissen wordt verdeeld; deze vensters, die van
+boven evenzeer met eene roos zijn versierd, worden op hun beurt door kleinere pijlers weder in twee&euml;n verdeeld; zoodat elke
+arkade drie rozen, drie pijlers en vier vensteropeningen bevat: eene ordonnancie, even rijk als harmonisch, waardoor met behoud
+van de regelmatigheid tevens de noodige afwisseling verkregen wordt.
+
+</p>
+<p id="d0e326">Van eigenlijke graven, van kruisen, in 't algemeen van eigenlijke gezegde grafteekenen, is nergens een spoor te ontdekken;
+in deze ideale nekropolis worden uitsluitend gedenkteekenen toegelaten.
+
+</p>
+<p id="d0e328">Want, in spijt van zijn naam en zijne oorspronkelijke bestemming, is het Campo-Santo veel meer het pantheon van den roem en
+de glorie van Pisa, dan wel eene eigenlijke begraafplaats. De uitingen van vurig, hartverheffend geloof, de triomfen der vaderlandsliefde,
+de verheerlijking van groote mannen en groote feiten,&#8212;zij nemen hier de eerste plaats in en dringen de zuiver persoonlijke
+aandoeningen en gevoelens, den rouw der familie bij het verlies van een harer leden, op den achtergrond. Zelfs ontvangt ge
+hier niet den indruk van de ijdelheid van al het ondermaansche, van de nietigheid des levens. Niets treurigs of sombers, met
+uitzondering misschien van de schilderijen, op naam van Orcagna gesteld; niets dat aan dood en sterven doet denken; of liever,
+de dooden verschijnen hier voor ons in hetgeen zij reeds op aarde onsterfelijks hebben gewrocht, in den glans hunner groote
+daden, hunner geniale scheppingen. Maar ook, welk eene verzameling van gedenkteekenen: van het monument der gravinne Beatrix,
+moeder <span class="pageno"><a id="d0e330"></a>Bladzijde 32</span>van de beroemde gravin Mathilde, tot dat van de zangeres Catalani; van de tombe van Keizer Hendrik&nbsp;VII, tot die van den schrijver
+Algarotti, opgevoed voor rekening van den zuinigen Frederik&nbsp;II van Pruisen, of de tombe van den geschiedschrijver Fabroni!
+En welk eene overstelpende, verbijsterende verzameling van meesterstukken, van de onvergelijkelijke collectie van grieksche
+en romeinsche sarkophagen, en de marmeren vaas met den indischen Bacchus, dien Nicolo Pisano kopieerde, tot de beeldwerken
+van Giovanni Pisano en de freskoos van Benozzo Gozzoli.
+
+</p>
+<p id="d0e335"></p>
+<div id="d0e336" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-032.jpg" alt="Palazzo del Orologio."></p>
+<p class="figureHead">Palazzo del Orologio.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e340">Bij de beschrijving van deze haast onoverzienbare schatten en rijkdommen volgen de reis- en handboeken doorgaans de topografische
+orde en noemen de voorwerpen op, zoo als ze zich achtervolgens aan den bezoeker voordoen. Men kan den schrijvers geen ongelijk
+geven: de toeristen voor wie hunne gidsen en handleidingen bestemd zijn, hebben bovenal haast; men moet hun dus de moeite
+besparen van telkens op hunne schreden terug te keeren. Maar onze lezers weten, dat het niet onze gewoonte is den kortsten
+weg te volgen, en dat wij er van houden vrij rond te zwerven. Wij willen dit ook nu doen. Trouwens het Campo-Santo van Pisa
+is niet een van die museums van den tweeden rang, die men, met het horloge in de hand, tusschen twee treinen of twee maaltijden
+kan afdoen. Is niet een belangrijk stuk italiaansche geschiedenis, in levende beelden, op deze eerwaardige muren geschreven;
+en voor zoo veel de kunst betreft, zijn deze architektonische vormen, deze beeldwerken, deze freskoos niet als het ware de
+bekroning, de hoogste uitdrukking van de oude toskaansche school? Voorwaar, de tijd dien wij op deze gewijde plek doorbrengen,
+zal niet verloren zijn!
+<span class="pageno"><a id="d0e342"></a>Bladzijde 105</span></p>
+<p id="d0e343"></p>
+<div id="d0e344" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-105.jpg" alt="De sarkophaag van Phaedra en Hippolytus."></p>
+<p class="figureHead">De sarkophaag van Phaedra en Hippolytus.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p id="d0e350">De verzameling antieke sarkophagen en bas-reliefs in het Campo-Santo behoort tot de twee of drie belangrijkste collecti&euml;n
+van dien aard in geheel Europa: zij bevat niet minder dan honderd-zeventig nommers en veraanschouwelijkt ons de geschiedenis
+der beeldhouwkunst van haar schitterenden bloei in de tweede of derde eeuw v&oacute;&oacute;r onze jaartelling tot haar volkomen verbastering
+in de vijfde of zesde eeuw. Deze sarkophagen zijn voor het meerendeel naar Pisa gebracht als zegeteekenen na de gelukkige
+krijgstochten, die in den loop der elfde, twaalfde en dertiende eeuw, door de toen zoo machtige republiek naar noordelijk
+Afrika, vermoedelijk ook naar Griekenland en Klein-Azi&euml;, werden ondernomen. Aanvankelijk dienden zij om den voorgevel van
+de kathedraal te versieren; in 1297, kort na de voltooiing van het Campo-Santo, werden zij in den buitenmuur van dat monument
+ingemetseld; later bracht men ze naar de binnengalerijen over, ten einde ze van een wissen ondergang te redden.
+
+</p>
+<p id="d0e352">Het ligt buiten mijn bestek, eene beschrijving te geven van deze rijke verzameling, hoe belangwekkend zij ook moge zijn, zoowel
+uit het oogpunt der kunst als uit dat der archeologie. Maar ik mag onmogelijk zwijgen van de prachtige sarkophaag, vroeger
+bekend als de sarkophaag van de <i>Jacht van Meleager</i>, thans als die van <i>Phaedra en Hippolytus</i>. De grieksche beeldhouwkunst toont zich hier, aan den vooravond van het christelijke tijdperk, in haar volle ontwikkeling:
+aan de zuiverheid en den adel van het model&eacute; paart zij eene onbeperkte vrijheid en natuurlijkheid van beweging, en stort in
+iedere figuur eene volheid van leven en bezieling, waarvan het geheim, gedurende langen tijd, met haar scheen verloren te
+zijn gegaan.
+
+</p>
+<p id="d0e360">Deze sarkophaag van <i>Phaedra en Hippolytus</i> heeft zonderlinge lotgevallen beleefd. Na eerst het stoffelijk overschot van een of anderen wijsgeer of wel van eene of andere
+<i>hetaire</i> der oude wereld te hebben bewaard, ontving zij, in 1076, het gebeente van eene der machtigste en vroomste vorstinnen der
+middeleeuwen, van de gravin Beatrix. In de dertiende eeuw viel haar eene nog eervoller onderscheiding te beurt. Het aanschouwen
+van deze sarkophaag was voor Nicolo Pisano eene openbaring: zij opende hem de oogen om de heerlijkheid der antieke kunst te
+aanschouwen; en zoo levendig was de indruk door dit kunstwerk op het gemoed van den pisaanschen meester gemaakt, dat hij aan
+zijne Madonna van den preekstoel in de doopkapel de gelaatstrekken gaf van de Phaedra der sarkophaag.
+
+</p>
+<p id="d0e368">Onder de middeleeuwsche beeldwerken in het Campo-Santo ten toon gesteld, komt buiten kijf de eerste plaats toe aan den ouden
+preekstoel van den dom, in 1311 door Giovanni Pisano voltooid. Zwaar beschadigd bij den brand van 1596, moest dit kunstwerk
+worden weggeruimd; voor den nieuwen preekstoel behield men in de kathedraal twee leeuwen, die zuilen dragen, en eenige figuren
+van ondergeschikt belang; al het overige werd naar het Campo-Santo gebracht. De preekstoel <span class="pageno"><a id="d0e370"></a>Bladzijde 106</span>van Giovanni Pisano komt in de hoofdlijnen overeen met dien, welken zijn vader Nicolo voor de doopkapel vervaardigd had. Bij
+beiden rust de marmeren stoel op zuilen, welke door leeuwen of allegorische figuren gedragen worden; bij beiden ook verbeelden
+de bas-reliefs tafreelen uit het leven van den Zaligmaker. Maar hoe verschillend is de inspiratie bij de twee kunstenaars.
+
+
+</p>
+<p id="d0e372">In het werk van Nicolo Pisano bewonderden wij de breedheid van behandeling, de distinctie, de harmonie, meer dan de levendigheid
+en innigheid van uitdrukking. Wel zijn sommige trekken uit het leven gegrepen, maar het geheel ademt nog de ernstige deftigheid,
+men zou haast zeggen, het plechtige, dat der romaansche kunst eigen is. De zorg voor den stijl wint het van het streven naar
+dramatisch effect. Giovanni was een leerling van zijn vader en arbeidde langen tijd met en onder hem. Het staat vast, dat
+hij een meer of minder belangrijk aandeel had aan de uitvoering van de bas-reliefs van den preekstoel te Si&euml;na, van de <i>Kruisafneming</i> in den dom te Lucca, en van de fontein te Perugia, waarvan de architektonische kompositie werd ontworpen door zijn beroemden
+florentijnschen tijdgenoot Arnolfo del Cambio. Vooral in de beide laatste werken vindt men meer uitdrukking en minder distinctie,
+meer effect en minder harmonie dan in die van Nicolo Pisano. Bij den vader wordt de smart bedwongen en beheerscht, bij den
+zoon geeft zij zich onbelemmerd lucht; bij den vader verliezen de handelende personen nooit hunne zelfbeheersching, bij den
+zoon geven zij zich geheel aan hun gevoel, aan hunne aandoeningen over, zonder zich te bekommeren om die waardigheid en kalmte,
+beiden in vreugd en smart, waarvan Nicolo het geheim van de antieke kunstenaars schijnt te hebben afgezien. Bij den vader
+bekleedt de studie van de modellen der oudheid de eerste plaats boven de studie der natuur; bij den zoon zien wij juist het
+omgekeerde. Giovanni is v&oacute;&oacute;r alles realist, zoowel in het we&ecirc;rgeven der vormen, als in de uitdrukking der gewaarwordingen.
+Ik kan den indruk niet van mij weren, dat de studie van de noordsche, fransche of duitsche beeldhouwers van invloed is geweest
+op deze buitensporige ontplooiing van het realisme.
+
+</p>
+<p id="d0e377">Het geniale in het werk van den zoon mag ons het gemis van alle harmonie, men zou bijna zeggen, het volkomen gebrek aan stijl,
+niet doen voorbijzien. De architekt treedt ganschelijk achter den beeldhouwer terug; hij denkt er niet aan, aan het geheel
+dat harmonisch evenwicht te geven, zoo onmisbaar voor een kunstwerk, waarbij bouw- en beeldhouwkunst moeten samenwerken. Er
+is hoegenaamd geene evenredigheid tusschen de verschillende figuren: sommigen zijn reusachtig groot, anderen bijna mikroskopisch
+klein, zonder dat de kunstenaar aan een geleidelijken overgang denkt. In de afzonderlijke bas-reliefs, gemis van ordonnantie:
+de plans zijn ternauwernood aangegeven; in plaats van zich als eene fries geleidelijk te ontwikkelen, zooals de kompositi&euml;n
+van Nicolo Pisano doen, geven die van zijn zoon ons eene onzamenhangende mengeling van figuren te aanschouwen, eene opeenstapeling
+van noodelooze details, een volkomen gemis van nauwkeurigheid. De afzonderlijke figuren eindelijk kenmerken zich door de onvolkomenheid
+van het model&eacute; en door overdrijving van expressie. De gestalten zijn misteekend, de standen en houdingen gezocht en gedwongen,
+de uitdrukking buitensporig.
+
+</p>
+<p id="d0e379">Welnu! naast al deze gebreken, welke ons elk oogenblik zouden doen twijfelen aan de bekwaamheid, of voor het minst aan de
+nauwgezetheid van Giovanni Pisano, vloeit toch het werk van dezen meester over van schoonheden van anderen aard, die de kritiek
+ontwapenen: van verwonderlijk schoone gebaren en bewegingen, van openbaringen des levens, uit het diepst des harten geweld.
+
+
+</p>
+<p id="d0e381">Nemen wij tot voorbeeld zijn <i>Kindermoord</i> te Pistoja. Wij worden verplaatst te midden van de slachting; eene moeder vlucht met haar kind in de armen; eene andere roept
+in wanhoop de genade in van den onvermurwbaren dwingeland; eene derde omsluiert zich het gelaat, om het moordtooneel niet
+langer aan te zien; nog eene andere tracht haar van schrik verstijfden zoon op te heffen; eene andere buigt zich over haar
+kind om van zijn half geopende lippen den laatsten ademtocht op te vangen. De kunstenaar geeft ons hier als het ware de moedersmart
+te aanschouwen in al hare vormen en openbaringen. Zijne voorstelling is de aangrijpende illustratie van het aandoenlijk woord
+van den evangelist: &#8220;Rachel beweende hare kinderen en wilde niet vertroost worden, omdat zij niet meer zijn.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e386">Niet minder aangrijpend is de <i>Kruisiging</i>. Ter linkerzijde de Moedermaagd, die in onmacht valt; in hare nabijheid een snikkende discipel en eene der heilige vrouwen,
+die met wanhopend gebaar de handen ten hemel heft; rechts, de jongeren, die als door een panischen schrik bevangen, haastig
+wegvluchten. Zoo doet dan eindelijk, na Laokoon en Niob&eacute;, opnieuw het dramatische, pathetische element zijne intrede in de
+beeldhouwkunst: toch is het niet de nog altijd ideale, geadelde smart van Laokoon of Niob&eacute;, maar veelmeer eene zeer alledaagsche,
+zeer realistische smart, die jammert en huilt en zich in heftige gebaren uit. En tot welken prijs wordt deze triomf gekocht!
+Hoe duur betalen wij de aandoening, welke dit of dat werk van Giovanni Pisano in ons opwekt!
+
+</p>
+<p id="d0e391">De standbeelden van Jan van Pisa zijn doorgaans beter en zorgvuldiger bewerkt dan zijne bas-reliefs, die hij, naar het schijnt,
+voor een goed deel aan zijne leerlingen en helpers overliet. In het Campo-Santo vinden wij van hem eene Madonna, die zich
+door zeer gelukkige proporti&euml;n en een monumentaal karakter onderscheidt, al kan zij de vergelijking niet doorstaan met de
+bewonderenswaardige beelden der gelijktijdige fransche beeldhouwers.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e393">Het mausoleum van Keizer Hendrik&nbsp;VII van Luxemburg (1308&#8211;1313) voert ons terug naar <span class="pageno"><a id="d0e395"></a>Bladzijde 107</span>de woedende twisten tusschen Welfen en Ghibellijnen, in de eerste jaren der veertiende eeuw. De Ghibellijnen&#8212;en aan hunne
+spits de onsterfelijke dichter der <i>Divina Commedia</i>, Dante,&#8212;hadden al hunne hoop gebouwd op den Keizer, die, naar zij zich vleiden, een einde zou maken aan de rampen, door de
+verbitterde partijschappen over Itali&euml; uitgestort. Aanvankelijk scheen het krachtdadig optreden van den opvolger der Caesars
+de hoog gespannen verwachtingen zijner aanhangers te rechtvaardigen. In 1311 te Milaan verschenen, zette Hendrik zich daar
+de ijzeren kroon op het hoofd en nam de meest energieke maatregelen om de welfische steden aan zijn gezag te onderwerpen.
+Over Genua begaf hij zich naar Pisa, waar hij met de grootste geestdrift ontvangen werd door de bevolking, die hem behalve
+eene gift van zestigduizend gouden florijnen, eene prachtige tent aanbood, uit kostbare stoffen geweven en met goud en edelgesteenten
+versierd. Gedurende zijn verblijf te Pisa, sprak hij den Rijksban uit over de steden Florence en Lucca, de eeuwige vijandinnen
+van Pisa. Na te Rome als Keizer te zijn gekroond en met voordeel gestreden te hebben tegen Koning Robert van Napels en zijne
+bondgenooten, vestigde hij andermaal te Pisa zijn hoofdkwartier. Hij hield zich daar bezig met het bijeenbrengen van een talrijk
+leger, om daarmede het koninkrijk Napels te veroveren, toen hij, op een zijner expedities, in 1313, bijna plotseling, te Buonconvento,
+nabij Si&euml;na, overleed. Overeenkomstig zijn laatsten wil, werd zijn lijk naar de stad Pisa gebracht, welke hij zoozeer beminde,
+en in 1315 ter aarde besteld in het mausoleum, dat de Pisaners voor hem in de kathedraal hadden opgericht. Na herhaaldelijk
+te zijn verplaatst, werd dit monument in 1330 naar het Campo-Santo overgebracht, waar het sedert verbleef.
+
+</p>
+<p id="d0e403">Het mausoleum (zie bladz. <a id="d0e405" href="#d0e67">17</a>) is het werk van een bekwaam beeldhouwer uit de school van Si&euml;na, Pino di Camaino, gestorven in 1339. De Keizer is liggende
+afgebeeld, gekleed met de keizerlijke dalmatiek en met de armen op de borst gevouwen. De trekken zijn scherp geteekend; het
+gelaat is baardeloos, mager en hoekig, met vooruitstekend voorhoofd. Op de voorzijde van de sarkophaag, waarop de monarch
+rust, zijn, onder bogen, in hoog-relief, de beelden van de twaalf apostelen uitgehouwen; deze figuren zijn beneden het middelmatige,
+zonder karakter en zonder uitdrukking.&#8212;Het architektonisch gedeelte van het mausoleum verdient bijzonder de aandacht, vooral
+omdat daaruit blijkt, hoezeer Pino di Camaino zich, op het voetspoor van Nicolo Pisano, naar oud-romeinsche modellen inspireerde.
+
+
+</p>
+<p id="d0e408">Eene zerk met het opschrift <i>S. Stefani de Cionis aurificis et h. suorum</i> (van heer Stefano, zoon van Cione, goudsmid, en van zijne erven), en met een wapenschild waarop een leeuw of een wild zwijn
+is afgebeeld, roept de herinnering voor onzen geest aan die uitmuntende goudsmeden van de dertiende en de veertiende eeuw,
+in wier werkplaatsen zoovele groote kunstenaars hunne eerste vorming ontvingen.
+
+</p>
+<p id="d0e413">Nevens deze kunstwerken mogen wij ook de historische herinneringen niet over het hoofd zien. Een van de aandoenlijkste relieken,
+die in het Campo-Santo bewaard worden, zijn zeker wel de beroemde kettingen, waarmede de oude haven van Pisa kon worden afgesloten.
+In 1362 door de Genueezen weggenomen, werden zij vijftien jaren later door de overwinnaars ten geschenke gegeven aan de Florentijnen,
+de onverzoenlijke vijanden der Pisanen. Eeuwen lang prijkten deze zegeteekenen in de doopkapel te Florence, tot zij in 1848,
+in eene opwelling van edelmoedigheid, aan het thans volkomen onschadelijke Pisa, de vroegere mededingster der toskaansche
+hoofdstad, werden teruggegeven. In 1860 gaf Genua op haar beurt het nog ontbrekende stuk dezer kettingen, dat nog in haar
+bezit gebleven was, insgelijks terug, vijf eeuwen nadat ze waren weggevoerd.
+
+</p>
+<p id="d0e415">De school van Pisa, die in de eerste helft der middeleeuwen met zoo rijke belofte optrad en zoo schitterenden glans verspreidde,
+beantwoordde niet aan de opgewekte verwachting, maar zonk weldra in machtelooze vergetelheid weg. De grootsche poging, door
+Nicolo, Giovanni en Andrea Pisano&#8212;den beeldhouwer van de deur der doopkapel te Florence&#8212;in de dertiende en veertiende eeuw
+beproefd, scheen de krachten der school te hebben uitgeput. In de vijftiende eeuw is zij niet meer bij machte, zich aan te
+sluiten aan het roemrijk streven der Florentijnen; hoogstens vindt men nog nu en dan eenige tombe of eenig bas-relief, dat
+den stempel draagt der Renaissance, en dan nog zijn deze werken van ondergeschikte beteekenis afkomstig van kunstenaars uit
+de omstreken van Florence of Carrara.
+
+</p>
+<p id="d0e417">Het marmeren borstbeeld van de beroemde Isotta, de ma&icirc;tresse en daarna de echtgenoote van Sigismond Malatesta, den tiran van
+Rimini, behoort mede tot deze kategorie van kunstwerken: deze buste is allerminst geschikt om ons een hoog denkbeeld te geven,
+hetzij van de schoonheid van Isotta, hetzij van het talent des kunstenaars. Naar mijne meening, heeft men zeer ten onrechte
+dit borstbeeld voor het werk van Mino da Fiesole aangezien; de bustes van dezen florentijnschen meester zien er heel anders
+uit.
+
+</p>
+<p id="d0e419">De eigenlijke Renaissance is in het Campo-Santo ter nauwernood vertegenwoordigd. De reisgidsen maken grooten ophef van een
+marmeren schild, zwak en week van bewerking, in welks midden een borstbeeld is gebeiteld, waarin zij het portret van Michel-Angelo
+meenen te herkennen. Buiten kijf hebben de gelaatstrekken eenige overeenkomst met die van den grooten florentijnschen beeldhouwer,
+maar die overeenkomst is louter toevallig en men kan daaraan hoegenaamd geen gewicht hechten.
+
+</p>
+<p id="d0e421">Wij zullen niet stilstaan bij de monumenten van later tijd, ook al zijn daaronder van beroemde meesters, omdat men in vele
+andere steden soortgelijke of nog betere werken van dezelfde kunstenaars vinden kan. Maar wel kost het moeite, zich te onthouden
+van de ontcijfering dier tallooze grafschriften, welke de herinnering <span class="pageno"><a id="d0e423"></a>Bladzijde 108</span>bewaren aan meer of minder beroemde mannen en vrouwen uit schier alle deelen der wereld, wier stoffelijk overschot hier ter
+ruste is gelegd. Hoevele dooden, wier geschiedenis men zoo gaarne kennen zou: edele burgers van het stille Pisa, doorluchtige
+vreemdelingen, die eene schuilplaats zijn komen zoeken aan de oevers van den Arno. Welk eene machtige bekoring hebben zij,
+die half uitgewischte wapenschilden, die welhaast onleesbaar geworden grafschriften, die elk een menschenleven verbergen.
+Wie zal het geheim van al deze dooden ontsluieren; wie geeft ons eene levensbeschrijving van alle bewoners van het Campo-Santo?
+Het ontbreekt te Pisa niet aan ledigen tijd; is er niemand onder hare burgers, die zich aan deze schoone en vrome taak wijden
+wil?
+
+
+
+</p><a id="d0e425"></a><h2>IV</h2>
+<p id="d0e428">Het is gewoonte, de freskoos waarmede het Campo-Santo te Pisa is versierd, en meer bepaaldelijk de beroemde <i>Triomf van den Dood</i> en het <i>Laatste Oordeel</i> te beschouwen als het werk van Orcagna. Toch is het volstrekt niet bewezen, dat deze muurschilderingen inderdaad van dien
+meester zijn. Maar al zijn ze niet van hem zelven, zeer stellig zijn ze in zijn geest en zijne manier ontworpen en mogen ze
+hem in alle opzichten waardig worden genoemd.
+
+</p>
+<p id="d0e436">Het Campo-Santo was bij uitnemendheid geschikt om de historieschilders als uit te lokken. In geheel Itali&euml; is geen tweede
+gebouw te vinden, dat beter beantwoordt aan de eischen der monumentale kunst: aan de &eacute;&eacute;ne zijde uitgestrekte muurvlakken,
+aan de andere groote open bogen, waardoor het licht met stroomen binnendringt, en tusschen de galerijen het stille stemmige
+grasveld. Reeds vroeg, reeds tegen het einde der dertiende eeuw, begonnen de Pisanen zich bezig te houden met de dekoratie
+van deze groote muren; deze reuzenarbeid werd, met herhaalde onderbreking, voortgezet tot het einde van de vijftiende eeuw.
+Toen Benozzo Gozzoli de laatste hand legde aan de freskoos van het Campo-Santo, waren er omstreeks twee eeuwen verloopen sedert
+het eerste schilderwerk in het grootsche monument was aangebracht.
+
+</p>
+<p id="d0e438">Behalve Orcagna, heeft men ook langen tijd de namen van Giotto en Buffalmacco met de freskoos van het Campo-Santo verbonden.
+Ten onrechte. De <i>Geschiedenis van Job</i> vooral, die men bepaaldelijk voor het werk van Giotto hield, wordt thans algemeen toegeschreven aan een zekeren Francesco
+da Volterra, die deze fresko eerst omstreeks 1370 vervaardigde.
+
+</p>
+<p id="d0e443">Wijden wij in de eerste plaats onze aandacht aan de muurschilderingen, die terecht of ten onrechte den naam van Orcagna dragen.
+
+
+</p>
+<p id="d0e445">De beroemdste daarvan is wel de <i>Triomf van den Dood</i>. Deze kolossale kompositie, waarin de kunstenaar, naar het oppervlakkig schijnt, de allereerste grondregelen van eenheid
+van plaats en handeling met voeten getreden heeft, splitst zich in vijf tafereelen, die op het eerste gezicht geheel op zich
+zelven staan, hoewel ze allen binnen dezelfde omlijsting zijn besloten. Links, op den voorgrond, ziet men de klassieke illustratie
+van de in de middeleeuwen zoo populaire sproke <i>Van de drie dooden en de drie levenden</i>.&#8212;Een schitterende ruiterstoet&#8212;edellieden en edelvrouwen, rijk uitgedost, met valken op de hand en vergezeld van bedienden
+te voet en van jachthonden&#8212;keert van de jacht terug. Eensklaps wordt de aandacht van het gezelschap getrokken door een afschuwelijk
+schouwspel: vlak voor de paarden staan drie open doodkisten: in de eerste ligt een nog in zijne kleederen gewikkeld lijk;
+in de tweede, een lijk dat reeds in gevorderden staat van ontbinding verkeert; in de derde, een geraamte.&#8212;Door een zonderling
+toeval is het goud van de kroon, die op het hoofd van een dezer lijken was geplaatst, verdwenen; men onderscheidt nog slechts
+nauwelijk den omtrek, als het ware de schaduw, de schim der kroon. Tusschen en over deze afzichtelijke overblijfselen kruipen
+en schuifelen slangen, waarvan sommigen den kop dreigend tegen de bezoekers opheffen, terwijl anderen de vlucht nemen.
+
+</p>
+<p id="d0e453">Bij de ruiters zelven strijden nieuwsgierigheid en walging om den voorrang: over den hals hunner paarden gebogen, aanschouwen
+zij deze zoo welsprekende getuigen van de ijdelheid van al het ondermaansche, en geven daarbij lucht aan de meest verschillende
+aandoeningen. De een houdt zich den neus dicht, een gebaar dat tegenwoordig misschien als triviaal zou worden veroordeeld,
+maar waartegen de naturalisten van de veertiende eeuw&#8212;te beginnen met Giotto in zijne <i>Opwekking van Lazarus</i>&#8212;niet opzagen. Een ander, met de wang op de hand rustende, schijnt in droeve overpeinzing verzonken; een derde keert zich
+naar zijne vrienden en wijst hun met de hand de doodkisten, hun tevens zijne opmerkingen mededeelende. De redelooze dieren
+deelen de gewaarwordingen van hunne meesters; een der paarden, met gerekten hals en gebogen kop, snuift hinnekend de lijklucht
+op; een ander wendt zich, angstig en verschrikt, om; een derde steigert; de honden leggen door niet minder levendige gebaren
+en bewegingen, hun onrust of hunne nieuwsgierigheid aan den dag.
+
+</p>
+<p id="d0e458">Aan de andere zijde der doodkisten, aan den voet van een steil rotspad, staat een hermiet, die met een lange rol in de hand,
+de bezoekers tot boete en bekeering maant. Deze kluizenaar vormt als het ware den overgang tusschen den ruiterstoet en andere
+hermieten, die hunne woning hebben gevestigd op den berg op den achtergrond, waar zij zich, ver van het rumoer en de ijdele
+beslommeringen der wereld, met hun vreedzamen eenvoudigen arbeid bezighouden: de een melkt eene geit of eene hinde; een ander
+leest; een derde, op krukken leunende, luistert toe. Wij hebben hier we&ecirc;r een van die ongelukkige rotslandschappen, zonder
+diepte, verschiet of horizon, zooals men die bij de eerste nog ongeoefende landschapschilders vindt.
+
+</p>
+<p id="d0e460"></p>
+<div id="d0e461" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-109.jpg" alt="Kettingen van de oude haven van Pisa in het Campo-Santo."></p>
+<p class="figureHead">Kettingen van de oude haven van Pisa in het Campo-Santo.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e465">Rechts, mede op den voorgrond, verdringt zich een <span class="pageno"><a id="d0e467"></a>Bladzijde 110</span>groep rampzaligen, die te vergeefs den Dood om verlossing smeeken. In deze groep heeft de kunstenaar ons het menschelijk lijden
+in zijne afzichtelijkste vormen te aanschouwen gegeven: het is eene terugstootende verzameling van verminkten die over den
+grond kruipen, van verlamden en kreupelen, van blinden, van lieden zonder handen of armen, met geschonden of verwrongen ledematen....
+Dergelijke voorstellingen hebben niets meer met de kunst gemeen; zelfs uit het oogpunt van stichting en vermaning is hare
+waarde voor het minst twijfelachtig.
+
+</p>
+<p id="d0e469">Roepen deze ongelukkigen vergeefs den Dood in, anderen, door wie zijne komst niet verlangd werd, zijn als zijne slachtoffers
+gevallen. Voor de groep der rampzaligen is de grond bezaaid met lijken; mannen en vrouwen, voor het meerendeel rijk gekleed,
+liggen in bonte wanorde door elkander uitgestrekt; hunne zielen, in de gedaante van naakte kindertjes, ontsnappen aan hun
+mond;&#8212;zooals men weet, is deze symbolische voorstelling bij sommige scholen in zwang gebleven tot in het begin der zestiende
+eeuw. De demonische monsters, die boven deze ongelukkige zielen zweven en haar trachten te grijpen om ze ter helle te voeren,
+zijn meer leelijk dan wel verschrikkelijk; hunne lichamen bestaan ook hier uit de samenvoeging van ledematen van verschillende
+dieren: vleermuisvlerken, gieren- of leeuwenklauwen en dergelijken.
+
+</p>
+<p id="d0e471">Naast deze demonen, naast deze tooneelen van schrik en jammer, heeft de kunstenaar een geheel ander tafreel geplaatst, eene
+bekoorlijke idylle vol zoete po&euml;zie. Onder den lommer van bloeiende oranjeboomen zit een gezelschap bijeen van aanzienlijke
+heeren en jonge vrouwen; eenigen spelen op muziekinstrumenten, anderen praten of wandelen. Twee hunner houden een valk op
+de hand, als in de kapel der Spanjaarden te Florence, dat heiligdom van de schilderkunst der veertiende eeuw; een der dames
+heeft een windhond op den schoot. Boven hunne hoofden zweven twee amors (of doodsgeniussen?) even als op de <i>Galathea</i> van Rafa&euml;l.&#8212;Deze idylle, naast de <i>Triomf van den Dood</i>, herinnert onwillekeurig aan de inleiding van den <i>Decamerone</i> van Boccaccio. Men meent de jonge edellieden en edelvrouwen voor zich te zien, die, op de heerlijke heuvelen van Fiesole,
+in veiligheid aan hun vernuft den teugel vieren en elkander vermaken met de vroolijkste vertellingen, terwijl de stad aan
+hunne voeten door de vreeselijke plaag, de pest van 1348, wordt geteisterd. Het contrast is even aangrijpend.&#8212;De Dood zelf,
+die boven de groepen zweeft, is hier voorgesteld onder de gedaante eener krachtige, bejaarde vrouw met loshangende hairen
+en vleermuisvleugelen, die met beide handen een geweldige zeis opheft.
+
+</p>
+<p id="d0e482">Ondanks de gegronde aanmerkingen, die men op de techniek en de uitvoering maken kan, blijft de <i>Triomf van den Dood</i> een van die buitengewone, veelomvattende scheppingen, welke de kritiek ontwapenen en waarop de gewone regelen der traditioneele
+schoolsche aesthetiek niet van toepassing kunnen zijn. Ongetwijfeld is de kunstenaar de taal, waarin hij tot ons spreekt,
+nog maar onvolkomen meester, maar desniettemin weet hij zijne gedachte op zoo treffende, aangrijpende wijze uit te drukken,
+en is hetgeen hij zegt van zoo overwegend gewicht, dat zijn werk een onuitwischbaren indruk maakt en onweerstaanbaar boeit
+en aantrekt.
+
+</p>
+<p id="d0e487">Een tegenhanger, of misschien juister eene aanvulling van het zooeven beschreven tafreel, is de <i>Hel</i>, die aan Nardo, den broeder van Orcagna, wordt toegeschreven. De voorstelling herinnert sterk aan Dante, hoewel de schilder
+zich hier tegenover den dichter meer vrijheid heeft veroorloofd dan de kunstenaar, aan wiens penseel wij de <i>Hel</i> in de kerk van Santa-Maria Novella te Florence te danken hebben. Ook hier is de hel voorgesteld als de doorsnede van een
+berg, waarin evenwijdig loopende rotslagen de verschillende soorten van zondaars van elkander scheiden; in het midden bevindt
+zich Satan, wiens kolossale gestalte de gansche hoogte van den berg inneemt. De folteringen der verdoemden zijn met de grootste
+nauwkeurigheid voorgesteld; de veelvuldigheid der martelingen is inderdaad verbazend; wij zullen ons evenwel niet ophouden
+met eene beschrijving dezer afgrijselijkheden, waarvan men zich zonder moeite een denkbeeld maken kan.
+
+</p>
+<p id="d0e495"><i>Het Laatste Oordeel</i> maakt met de <i>Hel</i> eigenlijk een geheel uit. Dit tafreel doet in dramatische kracht niet voor de <i>Triomf van den Dood</i> onder, en wint het door innerlijke eenheid van kompositie. In de hoogte, naast elkander, tronen, omgeven door langwerpige
+aureolen, Christus als rechter en de Madonna; nevens hen zitten de twaalf apostelen, boven wier hoofden engelen met de werktuigen
+der Passie zweven. Aan de voeten van Christus en de Madonna staat, op eene wolk, de aartsengel, die in de beide uitgestrekte
+handen de uitspraken van den rechter houdt: de veroordeeling en de vrijspraak. Twee engelen nevens hem blazen op de bazuinen
+des gerichts, die de dooden oproepen uit de graven; andere engelen spoeden zich naar beneden om het vonnis uit te voeren.
+Daar staan, ter rechter- en ter linkerzijde, twee talrijke groepen: die der uitverkorenen en die der verdoemden, welke laatsten
+in den wijd geopenden vlammenden muil der hel worden gedreven. Nog nimmer na Giotto had de schilderkunst op zoo echt dramatische
+aangrijpende wijze de aandoeningen van blijdschap, verrukking, zaligheid aan de eene, van schrik, wanhoop, wroeging aan de
+andere, weten uit te drukken. Welk eene ontroerende beteekenis ligt er in het gebaar van dien engel, aan de voeten van den
+aartsengel neergeknield, die door medelijden, schrik en ontroering aangegrepen, maar tevens beseffende wie hier vonnist, met
+eerbied de hand op den mond legt.&#8212;Hoe teeder en vol erbarmen is het beeld der Lieve-Vrouwe, der Genaderijke, die zoo gaarne
+allen redden zou.&#8212;Hoe ontzaglijk en indrukwekkend is de figuur van den Christus, die de doorboorde rechterhand opheft en met
+de linker op de wonde <span class="pageno"><a id="d0e505"></a>Bladzijde 111</span>in de zijde wijst: dat beroemde gebaar, dat Michel Angelo voor den geest mag hebben gezweefd, toen hij zijn Christus van het
+<i>Laatste Oordeel</i> in de Sixtijnsche kapel schiep.
+
+</p>
+<p id="d0e510">De thans volgende tafreelen, de <i>Geschiedenis van Job</i> en de <i>Geschiedenis van Sint-Renier</i>, zijn van de hand van Antonio Veneziano (1386&#8211;1387), Francesco da Volterra (sedert 1370) en Andrea da Firenze (1377).
+
+</p>
+<p id="d0e518">De achterwand is bedekt met freskoos, voorstellende de <i>Hemelvaart</i>, de <i>Opstanding</i>, de <i>Kruisiging</i>. Deze freskoos, die bovendien door twee grafmonumenten gebroken worden, zijn beneden het middelmatige; de teekening is slecht
+en de vervaardigers hadden blijkbaar geen besef van de eischen der dekoratieve kunst.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e529">Het was in het jaar 1469, dat de Pisaners aan Benozzo Gozzoli de voltooiing opdroegen der muurschilderingen van dit monumentale
+kerkhof, waar gedurende honderdvijftig jaren de beroemdste beeldhouwers en schilders van Itali&euml;, de meesters der scholen van
+Pisa, Florence en Si&euml;na, proeven van hun talent hadden achtergelaten.
+
+</p>
+<p id="d0e531">Aan Benozzo werd de wand tegenover den ingang aangewezen. Men mag gerust zeggen, dat geen enkel kunstenaar van de Renaissance
+eene opdracht ontving, die hem zoo gunstige gelegenheid gaf tot ontplooiing van zijn talent: een ongebroken muurvlak, eene
+uitmuntende belichting en overvloedige ruimte voor den beschouwer. Zelfs Rafa&euml;l in het Vatikaan was minder goed bedeeld: hij
+moest rekening houden met invallend licht en schaduw, met deuren en vensters en andere hinderpalen van dien aard.&#8212;Daarbij
+moest Benozzo verhalen illustreeren, die boven alle andere geschikt waren om zijne geestdrift en deelneming te wekken: die
+na&iuml;eve pittoreske verhalen van het Oude Testament, waarin de epos en de idylle elkander afwisselen, en die voor een schilder
+van zijn aanleg eene onuitputtelijke bron zijn. Hij behoefde niet te leeren, te vermanen of te stichten: hij had slechts te
+vertellen en te boeien.
+
+</p>
+<p id="d0e533">De komposities van Benozzo Gozzoli zijn niet minder dan een-en-twintig in getal. Ongelukkig zijn vele daarvan bijna geheel
+te gronde gegaan, en moet men die leeren kennen uit oude gravuren, met name uit de reusachtige platen, in 1811 door Lasinio
+uitgegeven. Tijdens mijn bezoek in 1882, was men bezig ze allen met koud water af te wasschen, om ze zoodoende van stof te
+reinigen, zonder de schilderij te beschadigen. Deze bewerking, waardoor de kleuren weer worden opgefrischt, verdient de voorkeur
+boven elke restauratie.
+
+</p>
+<p id="d0e535">Daar verscheidene vakken drie of vier afzonderlijke tafereelen bevatten, moet ik mij tot eene opsomming van de voornaamste
+onderwerpen bepalen: <i>Noachs Dronkenschap</i>;&#8212;<i>De Toren van Babel</i>.&#8212;<i>De aanbidding der Wijzen</i>, en daaronder <i>Maria Boodschap</i>.&#8212;<i>Abraham en Loth in Egypte</i>.&#8212;<i>Abrahams Overwinning</i>.&#8212;<i>Abraham en Hagar</i>.&#8212;<i>Verwoesting van Sodom</i>.&#8212;<i>Abrahams Offerande</i>.&#8212;<i>Eliezer en Rebecca</i>.&#8212;<i>Geboorte van Ezau en Jacob</i>.&#8212;<i>De geschiedenis van Jacob</i>.&#8212;<i>De geschiedenis van Joseph</i>.&#8212;<i>De geschiedenis van Mozes</i>.&#8212;<i>De Inneming van Jericho</i>.&#8212;<i>David en Goliath</i>.&#8212;<i>De Koningin van Scheba bij Salomo</i>.&#8212;Men ziet, het is eene geheele wereld, die wij hier voor ons hebben.
+
+</p>
+<p id="d0e588">Onuitputtelijk in waarheid is de rijkdom van fantasie, vernuft, frissche opgewektheid, door Benozzo ten toon gespreid bij
+het scheppen van dezen cyclus van tafereelen, zoo omvangrijk als geen ander kunstenaar der vijftiende eeuw heeft voortgebracht.
+In de eerste plaats behandelt hij de traditie met de grootst mogelijke vrijheid: in plaats van zich te bepalen tot de traditioneele
+voorstellingen, put hij met volle handen uit den rijken schat van het Oude Testament: krijgshaftige daden, romantische avonturen,
+de bekoorlijkheden van het herdersleven boeien hem in gelijke mate. De hoogere beteekenis, de mystieke profetische zin van
+de tooneelen uit het leven der aartsvaders laat hem onverschillig; wat hem aantrekt is de bloot menschelijke zijde, het pikante,
+oorspronkelijke, na&iuml;eve; de treffende episoden, de levende natuur. De italiaansche schilderkunst van de vijftiende eeuw heeft
+geen schitterender, rijker, belangwekkender schepping geleverd dan deze kolossale fresko, die nergens eenig spoor van inspanning
+verraadt, maar overal even frisch, even bezield en boeiend is.
+
+</p>
+<p id="d0e590">Het ligt natuurlijk niet in mijn plan, al deze freskoos van het Campo-Santo in bijzonderheden te gaan beschrijven: zij zijn
+eene wereld op zich zelve. Als geheel genomen, kan men ze in twee groote groepen verdeelen: zij die eene architektonische
+omlijsting hebben, en zij waarvan een landschap den achtergrond vormt; de eersten worden als het ware gedragen door de groote
+lijnen der gebouwen en munten in den regel uit door schoone ordonnantie; de anderen zijn meer verbrokkeld, met talrijke episoden,
+maar missen eenheid van voorstelling. Wat ordonnantie aangaat, moet ik opmerken dat ook door Benozzo de wet der eenheid van
+handeling voortdurend geschonden wordt, waarvan wanorde en verwarring het onvermijdelijk gevolg zijn. Op hetzelfde tafreel
+zien wij bijvoorbeeld David den steen naar Goliath slingerende, David het hoofd van Goliath af houwende, en David het hoofd
+van den reus aan Saul brengende. En die drie verschillende tooneelen zijn niet alleen niet van elkander gescheiden, maar zij
+zijn ook niet boven elkander geplaatst: zij zijn zoodanig door elkander gewikkeld, dat het eene niet naast, maar achter het
+andere is geplaatst.
+
+</p>
+<p id="d0e592">Bepalen wij ons eerst bij <i>Noachs Dronkenschap</i>. Het is de levendige, vroolijke voorstelling van een wijnoogst in de bloeiende omstreken van Florence. Mannen en vrouwen
+plukken druiven en dragen ze in volle manden naar de perskuip, waar een man met bloote beenen de vruchten treedt. Voorts verschillende
+groepen: een hond, die tegen twee kleine op den grond zittende kinderen blaft; Noach met twee kinderen, waarvan hij het eene
+de hand op het hoofdje legt, terwijl het andere, <span class="pageno"><a id="d0e597"></a>Bladzijde 112</span>bang voor den hond, zich tegen hem aandrukt. In het midden der schilderij zien wij wederom Noach, die een met wijn gevulden
+kelk in beide handen houdt; naast hem gaat eene vrouw met een schenkkan.&#8212;Eindelijk, links, ligt de patriarch, schier geheel
+ontkleed, door den wijn bevangen, op den grond uitgestrekt; Cham bespot hem, terwijl een der andere zonen zich gereed maakt
+een kleed over den bewustelooze uit te spreiden. Eene der omstaande vrouwen bedekt zich het gelaat met de hand, maar zoo,
+dat zij tusschen de vingers heen kan gluren: eene ondeugendheid die aan Boccaccio herinnert.
+
+</p>
+<p id="d0e599"></p>
+<div id="d0e600" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-112.jpg" alt="Fragment van de Triomf van den Dood. (Blz. 108)."></p>
+<p class="figureHead">Fragment van de <i>Triomf van den Dood</i>. (Blz. <a id="d0e606" href="#d0e423">108</a>).
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e610">In den <i>Torenbouw van Babel</i> zien wij aan de eene zijde, op den achtergrond, een rijk, heuvelachtig landschap met rivieren, boomen, villa's, geheel het
+karakter dragende van de omstreken van Florence; aan de andere, de schitterende stad <i>Babylonia</i>, met haar torens, koepels en paleizen, met haar fantastische architektuur: eene verschijning uit de Duizend-en-een-Nacht.&#8212;In
+het midden, eene menigte werklieden, opperlieden, metselaars, steenhouwers, kalk bereidende en aandragende, steenblokken ophijschende
+en plaatsende. Allen zijn druk in de weer, om het groote werk te helpen voltooien. En welk een overvloed van schilderachtige
+motieven; welke natuurlijke, bevallige standen en houdingen; welk eene juistheid van teekening en rijkdom van vinding! Aan
+de beide uiteinden, rechts en links van de werklieden, vertoont zich eene andere, deftiger groep: ernstige grijsaards, edele,
+smaakvol gekleede jongelingen en knapen, deels naar de werklieden ziende, deels met elkander pratende. In het midden staat,
+ook door zijne rijzige gestalte kenbaar, de koning, op wiens bevel de groote toren wordt gebouwd; hij geeft den werklieden
+bevelen; maar boven hem vertoont zich, in een nimbus, door engelen gedragen en omstuwd, het beeld van God den Vader, die nederkomt
+om te aanschouwen wat de menschen hebben gewrocht, en zoo straks hun werk verstoren zal: van welk naderend gericht echter
+niemand in de talrijke schare blijkbaar eenig vermoeden heeft.
+
+</p>
+<p id="d0e618">Waarin ligt nu eigenlijk het geheim der betoovering, die deze kunstenaar op ons uitoefent? Ik behoef wel niet te zeggen, dat
+van lokale kleur of historische waarheid&#8212;voor zoover daaraan bij deze voorstellingen gedacht kan worden,&#8212;in de verste verte
+geen sprake is. Niet alleen dat het landschap en de gebouwen een zuiver toskaansch karakter dragen, zelfs nog waar ze, zooals
+bij den <i>Torenbouw</i>, louter fantastisch zijn; maar ook de personen zijn, voor verreweg het meerendeel, in de kleederdracht van Florence in de
+vijftiende eeuw. Maar daarin ligt juist het aantrekkelijke: de traditie is maar een vorm, iets uitwendigs en <span class="pageno"><a id="d0e623"></a>Bladzijde 113</span>bijkomends: in het wezen der zaak heeft Benozzo ons het beeld geteekend van zijn eigen tijd en omgeving. Het zijn tooneelen,
+gegrepen uit het toskaansche leven in de tweede helft der vijftiende eeuw, weergegeven met al de fantasie, al het vernuft,
+al den gloed en de <i>verve</i> van een uitnemend kunstenaar, wiens dichterlijk genie hem eene eerste plaats verzekert onder de groote meesters der Renaissance,
+al heeft hij in eigenlijken zin geene school gesticht.&#8212;Hij stierf te Pisa, in 1498, en rust in de gewijde aarde van dat Campo-Santo,
+dat aan hem zijn schoonsten tooi te danken heeft.
+
+</p>
+<div id="d0e628" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-113.jpg" alt="Fragment uit de Torenbouw van Babel."></p>
+<p class="figureHead">Fragment uit de <i>Torenbouw van Babel</i>.
+</p>
+</div><p>
+
+
+
+</p><a id="d0e635"></a><h2>V</h2>
+<p id="d0e638">Van Pisa sprekende, gaat het niet aan te zwijgen van een der beroemdste monumenten van deze stad: ik bedoel den Campanile
+of wijd vermaarden scheeven toren. Met den bouw van dien toren werd een begin gemaakt in 1174; het werk was eerst in 1233
+voltooid. Men noemt twee bouwmeesters: den een een Italiaan, Bonannus, den ander een vreemdeling, Wilhelm van Innsbr&uuml;ck; sommigen
+voegen daar nog aan toe Johannes Ennipontano, mede een Duitscher, en Thomas van Pisa.
+
+</p>
+<p id="d0e640">In Frankrijk, Duitschland en Belgi&euml; hebben de architekten het zich bijna altijd tot regel gesteld om den toren met de kerk
+te verbinden, en door de vereeniging van die beiden een schoon en schilderachtig geheel te scheppen. Hoe uitnemend zij daarin
+geslaagd zijn, bewijzen een aantal onzer kathedralen. In Itali&euml; daarentegen&#8212;misschien door de nawerking van antieke idee&euml;n
+en traditi&euml;n&#8212;scheidt men zeer dikwijls den toren, den campanile, van de kerk, en behandelt beiden als zelfstandige gebouwen.
+Dit is het geval te Pisa, te Ravenna, te Florence en op een aantal andere plaatsen.
+
+</p>
+<p id="d0e642">Hoe vele toeristen hebben, bij het aanschouwen van den campanile van Pisa, een gevoel van teleurstelling ondervonden! Zoo
+tallooze malen hadden zij dat monument afgebeeld gezien: in plaat, in albast, in kurk, in karton, zelfs in chocolade, dat
+het gezicht van de werkelijkheid hen doorgaans tegenvalt. In den vollen zin des woords teert Pisa sedert eeuwen op dit architektonisch
+kunststukje, waaraan echter het toeval meer deel heeft dan de wetenschap. Ik haast mij er bij te voegen, dat het origineel
+zoo eenvoudig, zoo eerwaardig, zoo indrukwekkend is, dat aanstonds alle herinnering aan die kinderachtige namaaksels wordt
+uitgewischt.
+
+</p>
+<p id="d0e644">Ik zal hier niet de bijzonderheden herhalen, die men in alle handboeken en reisgidsen lezen kan; ik wil liever trachten den
+indruk te beschrijven, dien dit monument, eene onvergankelijke <span class="pageno"><a id="d0e646"></a>Bladzijde 114</span>uittarting van de eerste grondregelen der statika, op ons maakt.
+
+</p>
+<p id="d0e648">De acht rijen arkaden boven elkander volgen op elka&acirc;r met strenge geometrische regelmatigheid. De zuilen zijn, althans in
+het onderste gedeelte, niet uit &eacute;&eacute;n stuk, maar uit twee, soms uit drie of vier fragmenten samengesteld. Mits de verschillende
+blokken gelijk zijn, bestaat daartegen geen bezwaar; anders wordt het wanneer men op een monolith, die vijf-zesden van de
+hoogte der zuil inneemt, een niet daarbij passend stuk heeft geplakt. Ook op de wijze der verbinding van de kapiteelen met
+de architraaf kan met grond aanmerking worden gemaakt. De versiering is uiterst sober: slechts enkele bas-reliefs verdienen
+een oogenblik de aandacht.
+
+</p>
+<p id="d0e650">De helling bedraagt ongeveer vier meter en valt zeer sterk in het oog, zelfs al let men alleen op de benedenverdieping. De
+half met water gevulde gracht, die den voet des torens omringt, is aan den kant waar de campanile overhangt omstreeks een
+el dieper dan aan de andere zijde.
+
+</p>
+<p id="d0e652">Men heeft lang en breed geredekaveld en getwist over de oorzaak van deze zonderlinge afwijking van de loodlijn: is dat met
+opzet gedaan of heeft men hier alleen met het toeval te doen? Men is tegenwoordig vrij algemeen van meening, dat de basis
+van den toren gedurende den bouw gelijkmatig is verzakt, en dat de architekten op dit hellend vlak hebben voortgebouwd. Reeds
+ter hoogte van elf meters boven den grond bemerkt men, dat eene helling van ettelijke duimen den toren naar de zuidzijde moest
+doen overhangen. Het eerste gewelf was toen gesloten, en het verdient wel opmerking, dat men zoo weinig bedacht is geweest
+op verdere verzakking van het gebouw, dat een spuier, waardoor het water van deze eerste verdieping moest worden afgevoerd,
+is aangebracht op het punt hetwelk nu het hoogst is gelegen.
+
+</p>
+<p id="d0e654">Een fraai klokkenspel, uit zeven klokken bestaande, hangt in dezen zonderlingen toren. De oudste dezer klokken, de <i>Giustizia</i>, met het jaartal 1262 en den naam van den gieter Locterinus van Pisa, is afkomstig uit den <i>Torre del Giudice</i>; deze klok werd vroeger geluid, wanneer misdadigers ter terechtstelling werden gevoerd.
+
+</p>
+<p id="d0e662">Het uitzicht van het plat van den toren is beroemd. Aan de eene zijde, naar den kant van Lucca, ziet men de Apennijnen; aan
+de andere de grenzenlooze, blauwe oppervlakte der zee, waaruit, ter rechterhand, als een alleenstaande berg, het eilandje
+Gorgona oprijst; wendt men zich links, dan bespeurt men achtervolgens Capraja en, bij zeer helder weer, aan den horizon Korsika;
+eindelijk het eiland Elba, waarvan slechts een punt van achter den Monte-Nero, ten zuiden van Livorno, komt uitkijken. De
+bodem van geheel de omringende vlakte is zoo effen, dat men in deze kom nog de oude bedding van een inham der zee herkent.
+Langs het strand teekenen zich de donkere bosschen der hoeve van San-Rossore af.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e664">Een te weinig bekend gebouw, en dat toch wel de aandacht verdient, is de <i>Opera del Duomo</i>: wij zouden zeggen, de directiekeet van den dom. Het huis is op zich zelf zeer eenvoudig, zoo als aan een dergelijk gebouw
+past:&#8212;het bestaat uit eene beneden- en eene vrij lage bovenverdieping, heeft eene langwerpige gedaante en vensters in den
+stijl der dertiende eeuw. De grootsche monumenten in de onmiddellijke nabijheid stellen het nog meer in de schaduw. Maar bij
+het binnentreden wordt onze aandacht dadelijk getrokken door eene monumentale inscriptie, vergezeld van het wapen van Frankrijk,
+het beeld van de Madonna en van een persoon in knielende houding; wij leeren uit dit opschrift, in statig latijn, dat op den
+vijftienden November 1495 de Koning van Frankrijk onverwacht in dit huis verscheen om er den avondmaaltijd te gebruiken.&#8212;Gedurende
+zijn verblijf te Pisa woonde Karel&nbsp;VIII in het paleis der Medici, op het Lungarno.&#8212;Een koninklijke gast meer of minder beteekent
+op zich zelf niet zoo heel veel, waar het een historische plek geldt als het Domplein te Pisa; maar de verschijning van Karel&nbsp;VIII
+was voor de geschiedenis dezer stad van zeer bijzonder gewicht: zij gaf het sein tot den opstand tegen de gehate florentijnsche
+overheersching. De inscriptie, die de herinnering aan het koninklijk souper bewaart, noemt Karel&nbsp;VIII den grondlegger der
+pisaansche vrijheden en vergelijkt zijne edelmoedigheid met die van Alexander de Groote.
+
+</p>
+<p id="d0e669">Bezien wij nu even de <i>Opera del Duomo</i>, afgescheiden van die historische herinnering. De aanblik van de benedenverdieping is niet uitlokkend; er heerscht een volkomen
+en toch volstrekt niet schilderachtige wanorde; de kleedkamer der kanunniken grenst aan de <i>Scuola di musica</i> en aan het <i>Magazzino della cera</i> (kaarsenmagazijn); een en ander bedorven door restauraties, die getuigenis afleggen van een bij uitnemendheid slechten smaak.
+Maar wij willen hierbij niet stilstaan. Grassi, de schrijver der <i>Descrizione storica ed. artistica di Pisa</i>, in 1836&#8211;37 uitgegeven, spreekt met veel ophef van de schilderijen in het gebouw: het gewelf van de benedenverdieping, beschilderd
+door G. Stefano Maruscelli; het portret van een heilige, door Salvator Rosa; eene Madonna, van Perino del Vaga; een Sint-Nicolaas
+van Bari, door Curradi; twee Apostelen, van Sogliano; een Sint-Antonius van Padua en een Sint-Philippus Neri, van Piero da
+Cortona; en wat al niet meer! Bij al deze min of meer banale, in meerdere of mindere mate gerestaureerde schilderijen zullen
+wij ons niet ophouden, evenmin als bij de Madonna's en de Christusbeelden uit de middeneeuwen, die in de vertrekken van de
+eerste verdieping zijn ten toon gesteld; genoegzaam allen missen dat onuitsprekelijke, dien vonk van het genie, die alleen
+dergelijke voorwerpen van devotie tot kunstwerken stempelt. Daarentegen veroorloof ik mij de aandacht der eventueele bezoekers
+te vestigen op enkele fragmenten, waarvan de reisgidsen geene melding maken, en wel in de eerste plaats op eene fresko, voorstellende
+een jong meisje in een <span class="pageno"><a id="d0e683"></a>Bladzijde 115</span>blauw kleed, met eene korf vol vruchten op het hoofd: eene schilderij vol aantrekkelijkheid en waarin ik de hand van Benozzo
+Gozzoli meen te herkennen. Van waar is dit fragment afkomstig en wanneer is het hierheen gebracht? Men zegt mij, dat dit brokstuk
+omstreeks vijftien jaar geleden uit de <i>Stanza della Fraternit&agrave;</i> is weggebroken.
+
+</p>
+<p id="d0e688">Deze zaal op de bovenverdieping, waar Karel&nbsp;VIII  heeft gesoupeerd, heeft nog haar oude houten zoldering, op zware balken
+rustende, die vroeger met schilderwerk waren versierd. De <i>al fresco</i> geschilderde rand herinnert aan de omlijstingen van Benozzo Gozzoli in het Campo-Santo: het is hetzelfde lofwerk en dezelfde
+kinderfiguren (<i>putti</i>), die medaillons houden. Zou de beroemde florentijnsche meester, in de laatste jaren zijns levens, zich met de versiering
+dezer zaal hebben onledig gehouden?
+
+</p>
+<p id="d0e696">Verder ziet men boven eene deur eene inscriptie, vermeldende dat Keizer Karel&nbsp;IV en Koning Karel&nbsp;VIII in dat vertrek hebben
+geslapen. De aanhef van dit opschrift is inderdaad karakteristiek: <i>somno et quieti sacrum</i>, aan den slaap en de rust gewijd. Is het niet, of de stad Pisa zich zelve in die drie woorden had willen teekenen?
+
+
+
+</p><a id="d0e701"></a><h2>VI</h2>
+<p id="d0e704">Wanneer men de edele meesterwerken, op het Domplein naast elkaar geschaard, heeft bestudeerd, kost het eenige moeite om ook
+aan de andere bezienswaardigheden van Pisa, een twintigtal kerken, voor het meerendeel van hooge oudheid, een half dozijn
+paleizen, vooral belangrijk door hunne historische herinneringen, de noodige aandacht te wijden. Maar als nauwgezette <i>cicerone</i> rust op mij de taak, om monumenten te beschrijven, die trouwens in eene andere stad eene eervolle plaats zouden bekleeden.
+Doch laat ons vooraf een blik werpen op de stad zelve, die sedert vijf-en-twintig of dertig eeuwen het tooneel is geweest
+van zoo vele worstelingen en groote ondernemingen, van zoo schitterende glorie en zoo diepe vernedering.
+
+</p>
+<p id="d0e709">Pisa heeft niet alleen sedert de oudheid, maar ook sedert de middeleeuwen eene ingrijpende verandering ondergaan. Overal zijn
+de oude wallen, met welker aanleg in 1152 een aanvang werd gemaakt, gesloopt en vervangen door gemetselde muren, ongeveer
+acht meter hoog, zonder grachten of glacis, soms zelfs door trottoirs omzoomd; slechts de kanteelen&#8212;natuurlijk parade-kanteelen&#8212;geven
+aan die muren nog eenigermate zeker karakter. Geen oneffenheden van terrein; geene rijzing of daling; slechts nu en dan een
+vervallen bolwerk. Van de twintig poorten der oude stad zijn er nog maar zes over, die veeleer den naam van barri&egrave;res verdienen.&#8212;Slechts
+in een of twee wijken, waaronder de Via del Borgo met de aangrenzende straten, kan men zich nog eene voorstelling maken, hoe
+de stad er vroeger moet hebben uitgezien. Eenige bogen op zware steenen pijlers rustende, een weinig kleur, een weinigje leven,
+een echo, eene flauwe afschaduwing van de fiere middeleeuwsche republiek:&#8212;is dat niet voldoende om de belangstelling op te
+wekken van den reiziger, wien het nog om iets meer te te doen is dan hetgeen de aandacht trekt onzer moderne toeristen? Eene
+andere straat, die op de markt uitkomt en evenzeer door arkaden is omzoomd, geeft ons een echt zuidelijk schouwspel te genieten:
+daar zien wij eene bonte mengeling van kreupele wagentjes en karren, van magere kippen, van donkere sombere krotten, uitkomende
+op een plein, stralende in zonnegloed; voorts prachtige groenten met haar rijk kleurenmoza&iuml;ek; bewonderenswaardige koppen
+en krachtvolle typen, zeer vaak gehuld in onbeschrijfelijke en toch meestal pittoreske lompen. Rechts en links straatjes,
+die voor de donkerste, smalste en bochtigste steegjes van Genua, Veneti&euml; en Napels niet onder behoeven te doen.
+
+</p>
+<p id="d0e711">Maar dit gezicht duurt niet lang: op een gegeven oogenblik verandert de Via del Borgo in eene breede, fatsoenlijke, moderne
+straat, zonder kleur of karakter.
+
+</p>
+<p id="d0e713">Doch de hedendaagsche stedenbedervers mogen doen wat zij willen: hier, evenals te Rome, dat ook sedert de laatste jaren niet
+alleen ontwijd, maar op de schandelijkste, onverantwoordelijkste wijze geschonden en bedorven wordt;&#8212;ook hier, op dezen klassieken
+grond, komt toch de oude tijd telkens we&ecirc;r te voorschijn om de moderne knoeiers te beschamen. In de Via del Monte ziet men
+aan de benedenverdieping van een gewoon huis twee granieten zuilen, getuigen van het verleden, met prachtig gebeeldhouwde
+kapiteelen: het eene versierd met eene Flora ter halver lijve en twee Victoria's; het andere met een Jupiter, insgelijks ter
+halver lijve, en ook met twee Victoria's. Te Rome zou de stelling van deze zuilen, waarvan de kapiteelen hoogstens anderhalve
+el boven den beganen grond verheven zijn, het bewijs leveren, dat de bodem verhoogd is; hier, in de nabijheid van den Arno,
+zou eene dergelijke onderstelling gewaagd zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e715">Voor het overige bestaat de stad uit vrij breede straten, voor het meerendeel zonder trottoirs, en naar toskaansche wijze
+met zerken geplaveid. De zware plompe huizen zijn doorgaans geel gepleisterd, met groene blinden; zij hebben iets slaperigs
+in hun voorkomen; er is niets wat een bepaalden blijvenden indruk maakt en de herinnering aan bepaalde huizen in de gedachte
+prent, noch opschriften, noch datums, noch wapenschilden. Er zijn weinige winkels, en die weinigen maken nog eene vrij armoedige
+vertooning; het aantal voorbijgangers is zeer gering; het gras tiert dan ook welig in de straten, waarvan sommigen tot weide
+zouden kunnen dienen, en onder dat opzicht op die rivieren van Toskane gelijken, waarvan de droge bedding in den zomer en
+den herfst geheel begroeid is.
+
+</p>
+<p id="d0e717">Die stilte, die droomerige rust, dat plechtig zwijgen, moge eene aanbeveling te meer zijn in de schatting der vele kranken,
+die in Pisa, behalve de zegeningen van een zacht en aangenaam klimaat, ook rust en verkwikking komen zoeken; voor de gewone
+reizigers heeft deze doodsche stilte al spoedig iets verschrikkelijks, en het duurt <span class="pageno"><a id="d0e719"></a>Bladzijde 116</span>niet lang of zij beginnen zich in deze als uitgestorven stad schromelijk te vervelen. Het is inderdaad niet zonder beteekenis,
+dat Pisa op een kerkhof, als op haar schoonste monument, roem draagt. Zij zelve is eene stad der dooden!
+
+</p>
+<p id="d0e721">Hoe is het gekomen, dat eene vroeger en gedurende vele eeuwen zoo energieke, zoo ondernemende, vurige, steeds tot krachtig
+handelen vaardige, naar roem en glorie dorstende stad aldus haar karakter heeft kunnen verloochenen en in dommelende sluimering
+wegzinken? Op het eerste gezicht zou men geneigd zijn, dit raadselachtige verschijnsel toe te schrijven aan de overmacht van
+het uit zijn aard weinig rumoerige, aan den rustigen sleur gewende administratieve en bureaukratische element. En inderdaad,
+in spijt van eene voor eene italiaansche stad vrij talrijke joodsche kolonie&#8212;reeds in de vorige eeuw telde men te Pisa zes-
+&agrave; zevenhonderd Joden,&#8212;treden handel en nijverheid geheel op den achtergrond voor het zeer talrijke ambtenaarspersoneel, dat
+in deze hoofdstad van eene prefectuur eene hoofdrol speelt.&#8212;Vooreerst heeft men de prefectuur met al wat daaraan verbonden
+is; dan de burgerlijke rechtbank met negen rechters, een kanselier en vier leden van het parket; voorts het hof van assises
+en de pretuur, met den onmisbaren nasleep van advokaten, ten getale van drie-en-zestig, waarvan sommigen echter te Volterra
+of in de omstreken wonen; van procureurs (<i>procuratori</i>), ten getale van vier-en-zestig; van <i>causidici</i> (zes) en van notarissen (vijftien). Een tweede groep bestaat uit de ambtenaren der domeinen, der registratie, der hypotheken,
+van het kadaster, van de belastingen.&#8212;Dan komt in aanmerking de Universiteit, met haar zestig hoogleeraren en een twintigtal
+ambtenaren van verschillenden rang; vervolgens het personeel van het lyceum, van de normaalschool, van het seminarie, van
+het weeshuis, van de gasthuizen en andere liefdadige gestichten en inrichtingen. Het aantal leden der reguliere en wereldlijke
+geestelijkheid bedraagt ruim vijfhonderd:&#8212;in 1852 telde men vijfhonderd een-en-dertig geestelijke broeders en zusters, en
+na de opheffing der kloosters is&#8212;zoo als zich liet verwachten&#8212;dit aantal aanmerkelijk geklommen.&#8212;Ondanks de spreekwoordelijke
+gezondheid van het klimaat, vindt men in Pisa omstreeks honderd personen, die de verschillende takken der geneeskunst uitoefenen:
+negen-en-veertig dokters en chirurgijns, twee oogartsen, veertien apothekers, vijftien veeartsen en vier-en-twintig vroedvrouwen.
+Voeg daarbij het militaire element, en ge zult moeten toegeven, dat het aantal niet handeldrijvende, niet produceerende personen&#8212;zooals
+de technische term luidt&#8212;bij uitnemendheid groot is. Kon men nu nog maar zeggen, dat de intellektueele werkzaamheid het gemis
+van handel en industrie vergoedde, dan zou er grond zijn om van winst te gewagen en met blijdschap te roemen: maar ook dit
+kan niet geacht worden het geval te zijn; in deze akademiestad zijn er maar vier boekhandelaars; ook worden er geen jaarboeken
+of archieven uitgegeven, zooals in vele andere italiaansche steden; de lokale monografi&euml;n zelfs zijn zeldzaam: men teert nog
+altijd op de oude werken van Morrona en Grassi. Ook op geestelijk gebied is de oogst van goede tarwe jammerlijk schraal; het
+onkruid wordt vertegenwoordigd door zes dagbladen, of eigenlijk door vijf, want het zesde, de <i>Araldico</i>, is een genealogisch en heraldiek tijdschrift, waarvan nu en dan eene aflevering verschijnt.
+
+</p>
+<p id="d0e732">De oorzaken van dit treurig verval liggen dieper en dagteekenen van vroeger. Pisa is, wij wezen er reeds vroeger op, het lot
+wedervaren, dat ook anderen handelsrepublieken van vroeger en later tijd wedervaren is: de buitengewone machtsontwikkeling,
+waaraan de natuurlijke grondslag van evenredig grondgebied en bevolking ontbrak, dwong tot bovenmatige inspanning, tot overspanning
+van alle beschikbare krachten. Dit duurde een tijd, een vrij langen tijd zelfs, maar op die overspanning moest noodzakelijk
+uitputting volgen; en na de laatste wanhopige worsteling met Florence, was de kracht van Pisa niet slechts gebroken, maar
+vernietigd. Sismondi, de bekende geschiedschrijver van de italiaansche republieken, heeft zeer treffend gezegd: &#8220;Ondanks haar
+verval was Pisa eene veel volkrijker, veel aanzienlijker stad dan Urbino, dan Rimini, dan Pesaro; maar eenmaal aan de Florentijnen
+onderworpen, heeft Pisa geen enkelen man meer voortgebracht, die in de litteratuur of de politiek van beteekenis is geweest;
+terwijl elk der kleine hoven van Frederik van Montefeltro te Urbino, van Sigismond Malatesta te Rimini, van Alexander Sforza
+te Pesaro, een vereenigingspunt was van wijsgeeren, geleerden en letterkundigen.&#8221;
+
+
+</p><a id="d0e734"></a><h2>VII</h2>
+<p id="d0e737">Doch deze historische herinneringen, welke wij niet mochten voorbijgaan, daar zij ons de verklaring geven van de treurige
+transformatie der roemruchtige republiek, moeten ons evenwel niet doen vergeten, dat nog verschillende monumenten op de beide
+oevers van den Arno onze aandacht vragen. Hervatten wij dus onze wandeling.
+
+</p>
+<p id="d0e739">De meeste andere kerken op den rechteroever hebben dezelfde bouworde als de kathedraal; het is hetzelfde stelsel van bogen
+en blinde bogen, dat daar met zoo schitterend gevolg was toegepast; en ook dezelfde afwisseling van wit en zwart marmer. Tot
+deze kategorie behooren San-Paolo all' Orto, San-Pierino, Santa-Maria in Borgo en nog anderen.
+
+</p>
+<p id="d0e741"></p>
+<div id="d0e742" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-117.jpg" alt="Het Campo-Santo."></p>
+<p class="figureHead">Het Campo-Santo.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e746">In de kerk van Sinte-Catharina (dertiende eeuw), waarvan de monnik Fra Guglielmo als bouwmeester wordt genoemd, paart zich de pisaansche traditie met de vormen der gothiek. De voorgevel van wit marmer, als naar gewoonte,
+met eenige lagen van zwart marmer, geeft ons in het benedenste gedeelte de gewone bekende rondbogen te aanschouwen; de eerste
+verdieping bestaat uit klavervormige bogen op zuilen rustende, waarvan de kapiteelen met de onvermijdelijke marmeren koppen
+<span class="pageno"><a id="d0e751"></a>Bladzijde 118</span>zijn getooid. De bovenste, spits toeloopende verdieping heeft hetzelfde stelsel van bogen.
+
+</p>
+<p id="d0e753">Het inwendige, hoewel zeer eenvoudig&#8212;het bestaat uit een enkel schip, zonder kapellen en met open bekapping&#8212;en in de zestiende
+en de zeventiende eeuw sterk veranderd en verhaspeld, bevat enkele belangwekkende kunstwerken. In de eerste plaats de graftombe
+van den aartsbisschop Santarelli (gestorven in 1342), van de hand van Nino Pisano, den zoon van Andrea Pisano. Het monument
+getuigt van veel smaak; behalve de zoo bevallige gedraaide zuiltjes, vinden wij ook hier het grootsche, indrukwekkende motief
+der engelen, die het voorhangsel oplichten, waarachter het lijk van den prelaat rust.&#8212;Twee gekleurde beelden op een der altaren,
+de Madonna en de aartsengel Gabri&euml;l, beiden zeer goed van stijl, verraden de hand van denzelfden meester.
+
+</p>
+<p id="d0e755">Veel meer bekend en beroemd is de schilderij van Francesco Traini (omstreeks 1340), in de nabijheid van den preekstoel, waarop,
+naar men zegt, de heilige Thomas van Aquino het evangelie heeft verkondigd. Deze schilderij verbeeldt de <i>Overwinning van Sint-Thomas van Aquino</i>. In het midden, op eene zwevende wolk, zit de heilige, levensgroot; op hem dalen lichtstralen, deels rechtstreeks van Christus
+zelven, die hoog boven hem in heerlijkheid troont, deels van Mozes, Paulus en de vier Evangelisten, die, eenigszins lager
+geplaatst, het licht dat zij van den Heiland ontvangen weder op hem uitstralen; maar ook van ter zijde ontvangt hij licht
+uit de geopende boeken die Plato en Aristoteles hem voorhouden. Sint-Thomas zelf zendt op zijne beurt uit zijn geopend boek
+we&ecirc;r stralen uit op zijne jongeren; een dezer stralen treft met vernielend vuur het boek dat Averro&euml;s, die in het midden der
+jongeren verwonnen op den grond ligt, in de hand houdt. De beroemdste denker en wijsgeer der katholieke middeleeuwen is dus
+hier voorgesteld als het vereenigingspunt en de middelaar van goddelijke en menschelijke wijsheid, die de dwaling en de leugen
+overwint.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e760">De Piazza dei Cavalieri, wel te verstaan van de ridders der Sint-Stefanusorde, is het eenige plein in deze eeuwenoude stad, hetwelk aan de Renaissance
+herinnert, en wel aan de Renaissance in den tijd van haar verval. Ondanks haar eenvoud, maakt de fa&ccedil;ade van het voormalige
+paleis der orde, de Carovana&#8212;tusschen 1561 en 1564 door Vasari gebouwd&#8212;een monumentalen indruk, met haar vooruitspringend
+dak, haar wapenborden aan de hoeken, haar nissen met de borstbeelden van de eerste zes grootmeesters, haar <i>sgraffiti</i> eindelijk, die zoo bij uitnemendheid bevallige dekoratieve schilderingen, waarvan nog slechts flauw herkenbare sporen zijn
+overgebleven. In de aangrenzende kerk ziet men eenige trophee&euml;n, door de ridders van Sint-Stefanus op de Turken veroverd.
+
+
+</p>
+<p id="d0e768">De militaire orde van Sint-Stefanus (paus en martelaar) werd in 1516 door Cosmo I ingesteld, om de kusten van Toskane te verdedigen
+tegen de invallen en strooptochten der zeeroovers. Als in bijna alle dergelijke orden, bestonden de leden voor het meerendeel
+uit adellijke personen; hoewel de orde ook een geestelijk karakter droeg, was het celibaat echter niet verplicht. Hare geschiedenis
+is zeker vrij wat minder rijk aan schitterende daden dan die der beroemde, doorluchtige orde van Malta, maar toch onderhield
+zij nog tot omstreeks het midden der vorige eeuw twee gewapende fregatten. Deze jongst geborene onder de geestelijke orden
+onderscheidde zich al spoedig door haar rijkdom;&#8212;toen de fransche regeering in 1809 de orde ophief, bedroeg de waarde harer
+bezittingen omstreeks tien millioen gulden. In het midden der vorige eeuw bestond de orde of <i>religione</i> van Sint-Stefanus, behalve uit den grootmeester, uit een groot-connetable, een groot-prior, een groot-kanselier, een groot-conservator
+en een groot-tresorier. Om de drie jaren werd een algemeen-kapittel gehouden. Meer dan achttienhonderd personen, zoowel in
+Itali&euml; als elders, droegen toen den titel en het kruis der orde; het plechtgewaad der ridders bestond uit een zwarten rok
+met een groot achtpuntig kruis van roode kleur bestikt, uit een ge&euml;mailleerd gouden kruis, in het midden versierd met het
+borstbeeld van Sint-Stefanus, en uit een rood lint.&#8212;De orde, die in 1809 was opgeheven, werd in 1817 hersteld, om in 1859
+nogmaals te verdwijnen.
+
+</p>
+<p id="d0e773">Voor de Carovana staat het standbeeld van Cosmo I, den stichter der orde, in volle wapenrusting, blootshoofds, met een mantel
+over de schouders, den rechtervoet gesteund op een dolfijn. Zeker ten onrechte, heeft men in dit monument het werk willen
+zien van Jan van Boulogne.&#8212;Op hetzelfde plein, ter plaatse waar nu het zonderlinge paleis <i>dell' Orologio</i> staat, verrees vroeger de beruchte <i>Torre della Fame</i>, de Hongertoren, de toren waar Ugolino della Gherardesca met zijne zonen den hongerdood stierf. Deze toren werd reeds in 1568 afgebroken, om plaats te maken voor de gebouwen der
+Sint-Stefanusorde; maar de herinnering aan de vreeselijke gebeurtenis is vereeuwigd door het aangrijpende verhaal van Dante.
+
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e784">De Universiteit is, in de Via San-Frediano, gevestigd in een ruim, maar onaanzienlijk gebouw. Door het voorportaal komt men
+op een kloosterhof uit den tijd der Renaissance, omgeven door eene dubbele galerij, waarvan de eerste verdieping met zuilen
+is versierd, op welke onmiddellijk het dak rust. Aan drie zijden ziet men het wapen der Medici; aan de vierde is een opschrift,
+dat den roem vermeldt van Victor Emanuel.
+
+</p>
+<p id="d0e786">De Universiteit of de <i>Sapienza</i> is de voornaamste inrichting van dien aard in Toskane. In de twaalfde eeuw gesticht, in 1343 door Paus Clemens&nbsp;VI gereorganiseerd,
+in 1472 door Lorenzo il Magnifico hersteld, moest de <i>Sapienza</i>, overeenkomstig de eigenlijke gedachte der Medici en hunner opvolgers, de intellektueele werkzaamheid der <span class="pageno"><a id="d0e794"></a>Bladzijde 119</span>burgers van Pisa opwekken en aanvuren, en hun, in ruil voor de vrijheid, wetenschap en po&euml;zie bieden.
+
+</p>
+<p id="d0e796">In onze dagen bekleedt meer dan &eacute;&eacute;n der professoren een hoogen rang in de wetenschappelijke wereld. E&eacute;n naam vooral trof mij,
+die van den heer Enea Piccolomini, een lid der doorluchtige familie uit Si&euml;na en waardige handhaver en erfgenaam der traditi&euml;n
+van dien &AElig;neas Sylvius Piccolomini, die, na zich een wijd vermaarden naam te hebben verworven onder de humanisten van zijn
+tijd, als Pius&nbsp;II, van 1458 tot 1464 den pauselijken stoel bekleedde en als opperpriester zich niet minder beroemd maakte.
+De heer Enea Piccolomini, die in Duitschland gestudeerd heeft, houdt college in het grieksch. Ook de heer Michele Amari, de
+eerwaarde deken der italiaansche ori&euml;ntalisten, woonde te Pisa.
+
+</p>
+<p id="d0e798">Het akademisch onderwijs draagt overigens tegenwoordig een sterk professioneel karakter en ook te Pisa dreigt de vroegere
+universitaire vorming op den achtergrond te wijken voor de technische opleiding tot een of ander vak. Hier moeten wijsbegeerte
+en hoogere wetenschap zeer zeker onderdoen voor de veel lager gestelde praktische eischen van den modernen tijd; daar zijn
+afzonderlijke leerstoelen voor de opleiding tot notaris, voor ingenieurs, voor wetenschappelijken landbouw, voor veeartsenijkunde.
+Op een totaal van vijfhonderd-zes-en-negentig studenten, vond men er in 1882 dan ook maar zeven-en-twintig, die zich aan wijsbegeerte
+en letteren wijdden. In de rechten studeerden er niet minder dan tweehonderd-negen-en-twintig; en wanneer men bedenkt, dat
+ook in Itali&euml;, evenals elders, de wetgevende vergaderingen voor een zeer groot deel uit advokaten zijn saamgesteld, is het
+dan te verwonderen, dat er heden ten dage zoo slecht geregeerd wordt en de parlementen op niets zoozeer gelijken als op debatteerende
+politieke clubs?
+
+</p>
+<p id="d0e800">De door Napoleon&nbsp;I gestichte <i>Academia delle belle arti</i> ziet er al even weinig monumentaal uit als de Universiteit. Ook hier zeer kleine vertrekken&#8212;ik tel er acht&#8212;met gesloten luiken.
+De schilderijen zijn niet genommerd, en het geheele voorkomen der collectie getuigt niet van de belangstelling der pisaansche
+overheid in kunstaangelegenheden: trouwens met de verzameling in het Campo-Santo is dit evenzeer het geval. Doch dat daargelaten:
+wij hebben in de eerste plaats met de collectie zelve te doen. Het aantal schilderijen op gouden grond&#8212;<i>campi dorati</i>&#8212;is zeer groot: afbeeldingen van Christus, de Madonna, heiligen uit de byzantijnsche school, uit die van Cimabue en Giotto.
+De belangrijkste stukken zijn wel de fragmenten van een altaarstuk van Simone di Martino (1320) en de heilige Dominicus van
+Traini (1345). Benozzo Gozzoli en Domenico Ghirlandajo zijn door enkele echte maar onbeduidende schilderijen vertegenwoordigd:
+over het algemeen is de verzameling schier beneden het middelmatige.
+
+</p>
+<p id="d0e808">De linkeroever, die veel minder bevolkt is dan de rechter, is ook armer aan monumenten, aan herinneringen. Toch is het juist
+aan deze zijde, dat de stad zich schijnt te willen uitbreiden; ik vind hier een zeker aantal nieuwe huizen, ongetwijfeld bestemd
+voor de vreemdelingen, wier aantal steeds te Pisa klimt; in de vorige eeuw waren het de Russen, thans zijn het voornamelijk
+de Engelschen, die, trouw aan hunne eerbiedwaardige gewoonte, niet hebben verzuimd eene anglikaansche kapel te bouwen.
+
+</p>
+<p id="d0e810">De Ponte di Mezzo, de middelste brug, waarop wij de Arno overgaan, is geheel van marmer en werd in 1660 onder de regeering
+van den groothertog Ferdinand&nbsp;II herbouwd. Een der eerste monumenten, die wij aan de overzijde der rivier vinden, is het Palazzo
+del Comune, op het Lungarno Gambacorti (naam van eene beroemde pisaansche familie uit de middeleeuwen); het gemeentepaleis
+bevat het Municipio (de bureaux der stedelijke regeering) en het Reale-Archivio di Stato (het koninklijk staats-archief).
+Dit laatste is geborgen in een tiental gewelfde zalen, die met veel talent naar antieken smaak zijn gedecoreerd. De verzameling
+bevat zeventienduizend perkamenten en dertigduizend kartons of <i>filze</i>. Niet alleen de geschiedenis van Pisa of van Itali&euml;, maar die van geheel Europa gedurende de eerste helft der middeleeuwen,
+is ten deele in deze bestoven, eerwaardige dokumenten beschreven, die de namen dragen van Richard Leeuwenhart, Frederik Barbarossa
+en een aantal andere beroemde vorsten.
+
+</p>
+<p id="d0e815">Als wij op het Lungarno komen zien wij al spoedig het bevalligste van alle monumenten van Pisa, de kerk Santa-Maria della
+Spina of Santa-Maria del Pontenovo; eene kerk in miniatuur, bijna eene kapel, ik zou haast zeggen een heiligen, schrijn, vlak
+tegen de borstwering der rivier aangebouwd. Eenige jaren geleden heeft men de kerk steen voor steen afgebroken en vervolgens
+boven de bedding van den Arno weder opgebouwd. Dit juweel, omstreeks 1325 gemaakt, en bestemd om een doorn uit de kroon des
+Zaligmakers te herbergen, is in den zuiversten gothischen stijl ontworpen, en maakt daardoor in deze omgeving een zeer verrassenden
+indruk. De harmonische evenmaat, de rijke tooi van wit en zwart marmer, de torentjes, de pinnakels, de standbeelden, doen
+u de kleinheid van het gebouwtje vergeten. De buitengevel, aan de zijde der kaai, prijkt met de standbeelden der twaalf apostelen;
+van binnen komt aan de beeldhouwkunst de eereplaats toe. Men vindt hier vier beelden van de hand van Nino, den zoon van Andrea
+Pisano: twee Madonna's, Sint-Jan de Dooper en Sint-Petrus. Als ware hij zich zijner tekortkomingen als beeldhouwer bewust,
+heeft Nino de kleur te hulp geroepen; trouwens de polychromie is veel langer in zwang gebleven dan men doorgaans meent; de
+grootste meesters der vijftiende eeuw, te beginnen met Donatello, kleurden steeds hunne beelden.
+
+</p>
+<p id="d0e817">Meer aandacht verdienen hier de zes bas-reliefs met de zinnebeeldige voorstelling van de zeven hoofddeugden (de Hoop en het
+Geloof zijn in hetzelfde vak vereenigd). Met uitzondering van de vrij plompe engelenbeeldjes, die de omlijsting vormen, <span class="pageno"><a id="d0e819"></a>Bladzijde 120</span>onderscheiden deze beeldwerken zich door vastheid en breedheid van behandeling, door prachtige draperie&euml;n en treffende juistheid
+van uitdrukking. Zij dagteekenen uit de dertiende eeuw en zijn van de hand van den Florentijn Andrea, vermoedelijk Andrea
+Ferucci van Fiesole, die in 1526 overleed.
+
+</p>
+<div id="d0e821" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-120.jpg" alt="Fragment uit de Torenbouw van Babel."></p>
+<p class="figureHead">Fragment uit de <i>Torenbouw van Babel</i>.
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e828">Onze wandeling vervolgende, komen wij aan eene indrukwekkende basiliek, in de nabijheid van den stadsmuur, op een plein waar
+het gras welig groeit. Dat is de kerk van San-Paolo a Ripa d'Arno. De voorgevel is geheel in denzelfden stijl, dien wij reeds
+leerden kennen als eigen aan de school van Pisa en komt volkomen overeen met dien van de kathedraal, maar op eenigszins kleiner
+schaal. Het is dan ook onnoodig van die fa&ccedil;ade eene nadere beschrijving te geven. Vermelden wij slechts, aan den hoofdingang,
+een bas-relief met de Madonna, nog geheel in byzantijnschen stijl: het hoofd met den mantel bedekt en de handen opgeheven.
+Het inwendige, hoog en smal, bestaat uit drie schepen en een transept met spitsbogen bovenzuilen. Overal afwisseling van zwart
+en wit marmer, monolithzuilen en grijnzende maskers op de kapiteelen. Eene zeldzaamheid te Pisa is, op een der zuilen, een
+fresko uit de veertiende eeuw, voorstellende een apostel; misschien een overblijfsel der freskoos van Buffalmacco of Simone
+Martini, die vroeger deze kerk versierden.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e830">En hiermede neem ik afscheid van Pisa. Mij ontbreekt de moed om de omstreken te bezoeken; de beroemde hoeve en het bosch van
+San-Rosore met de in Itali&euml; inheemsch geworden dromedarissen; de basiliek van San-Pietro in Grado; de Certosa, de Baden. Vermoeid
+en gedrukt door de grootsche herinneringen van het verleden en het doodsch verval van heden; bewogen door medelijden met zoo
+diepe vernedering, en tevens vervuld van dankbaarheid voor de groote en schitterende diensten, weleer aan de zaak der beschaving
+bewezen, toen het overige Europa nog in barbaarschheid verzonken lag; bovenal vervuld met de herinneringen aan het Campo-Santo,
+gevoelde ik behoefte aan ontspanning in andere omgeving, minder ernstig en grootsch, maar vroolijker en vooral meer tintelend
+van leven.
+
+</p>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Pisa, by Unknown
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PISA ***
+
+***** This file should be named 13902-h.htm or 13902-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/9/0/13902/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders
+Team, with special thanks to Carlo Traverso
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/13902-h/img/p1887-017.jpg b/13902-h/img/p1887-017.jpg
new file mode 100644
index 0000000..84093bc
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-017.jpg
diff --git a/13902-h/img/p1887-021.jpg b/13902-h/img/p1887-021.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3fd6197
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-021.jpg
diff --git a/13902-h/img/p1887-024.jpg b/13902-h/img/p1887-024.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8f3ae05
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-024.jpg
diff --git a/13902-h/img/p1887-025.jpg b/13902-h/img/p1887-025.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f357226
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-025.jpg
diff --git a/13902-h/img/p1887-029.jpg b/13902-h/img/p1887-029.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0c906d1
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-029.jpg
diff --git a/13902-h/img/p1887-032.jpg b/13902-h/img/p1887-032.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3171381
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-032.jpg
diff --git a/13902-h/img/p1887-105.jpg b/13902-h/img/p1887-105.jpg
new file mode 100644
index 0000000..56f72a5
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-105.jpg
diff --git a/13902-h/img/p1887-109.jpg b/13902-h/img/p1887-109.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0847f07
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-109.jpg
diff --git a/13902-h/img/p1887-112.jpg b/13902-h/img/p1887-112.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4d15772
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-112.jpg
diff --git a/13902-h/img/p1887-113.jpg b/13902-h/img/p1887-113.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3d12c22
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-113.jpg
diff --git a/13902-h/img/p1887-117.jpg b/13902-h/img/p1887-117.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cefaf26
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-117.jpg
diff --git a/13902-h/img/p1887-120.jpg b/13902-h/img/p1887-120.jpg
new file mode 100644
index 0000000..99a9c7a
--- /dev/null
+++ b/13902-h/img/p1887-120.jpg
diff --git a/13902-h/style/amazonia.css b/13902-h/style/amazonia.css
new file mode 100644
index 0000000..f3a05a3
--- /dev/null
+++ b/13902-h/style/amazonia.css
@@ -0,0 +1,26 @@
+/* amazonia.css -- color scheme Amazonia, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFF5; /* #FFFFF5; very light green */
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .noteref, span.leftnote, p.legend, hr.noteseparator
+{
+	color: #880000; /* #880000; brownish red */
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: #808000; /* #808000;  olive green */
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: red;
+}
diff --git a/13902-h/style/arctic.css b/13902-h/style/arctic.css
new file mode 100644
index 0000000..63bc14d
--- /dev/null
+++ b/13902-h/style/arctic.css
@@ -0,0 +1,33 @@
+/* arctic.css -- color scheme Arctic, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFFF;
+	font-family: Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+	color: #001FA4;
+	font-family: Arial, sans-serif;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend
+{
+	color: #001FA4;
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: #AAAAAA;
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: red;
+}
diff --git a/13902-h/style/borneo.css b/13902-h/style/borneo.css
new file mode 100644
index 0000000..51cc9bc
--- /dev/null
+++ b/13902-h/style/borneo.css
@@ -0,0 +1,26 @@
+/* borneo.css -- color scheme Borneo, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFEE; /* #FFFFEE;  light yellowish brown */
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .noteref, span.leftnote, p.legend
+{
+	color: #880000; /* #880000; brownish red */
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno
+{
+	color:  #AC8D70; /* #AC8D70; sepia */
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: #D25C00; /* #D25C00; orange brown */
+}
\ No newline at end of file
diff --git a/13902-h/style/gutenberg.css b/13902-h/style/gutenberg.css
new file mode 100644
index 0000000..c780361
--- /dev/null
+++ b/13902-h/style/gutenberg.css
@@ -0,0 +1,387 @@
+/* 
+	gutenberg.css --- A stylesheet for HTML in gutenberg HTML files
+
+	Jeroen Hellingman
+
+	This file is hereby irrevocably dedicated to the Public Domain.
+*/
+
+
+/*
+body - body of html page; define overall properties
+*/
+
+body
+{
+	line-height: 1.44em;
+	font-family: times, serif;
+	font-size: 1em;
+	font-weight: normal;
+	margin: 1.58em 16% 1.58em 16%; 
+	width: auto;
+	letter-spacing: normal;
+	text-transform: none;
+	word-spacing: normal;
+	font-size-adjust: 0.58;
+}
+
+/* title Page headers */
+
+h2.docImprint, h1.docTitle, h2.byline
+{
+	text-align: center;
+}
+
+h2.byline
+{
+	font-size: 1.14em;
+	line-height: 2em;
+	font-weight: normal;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+	font-size: 1.44em;
+	font-weight: bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+	font-size: 1.14em;
+	font-weight: normal;
+}
+
+/*
+
+h1..h5 headers
+
+class
+	sub		subtitle	
+
+*/
+
+h1
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 2em; 
+	font-style: normal; 
+	font-weight: 600; 
+	letter-spacing: normal; 
+	text-decoration: none; 
+	text-transform: none; 
+	word-spacing: normal; 
+	font-size-adjust: .4;
+
+	line-height: 1.5em;
+
+	margin-bottom: 0.33em; 
+	margin-top: 1.33em; 
+}
+
+h2
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.44em; 
+	line-height: 1.2em;
+
+}
+
+h3
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.2em; 
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+h4
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.0em; 
+	font-weight: 400; 
+	line-height: 1.0em;
+}
+
+h5
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.0em; 
+	font-style: italic;
+	font-weight: 400; 
+	line-height: 1.0em;
+}
+
+
+/*
+p -- paragraph
+
+class
+	initial		initial paragraph of chapter, i.e. no indentation
+	argument	argument, the list of topics at the head of a chapter
+	note		footnote
+	quote		quoted material, like blockquote
+	stb		small thematic break
+	mtb		medium thematic break
+	ltb		large thematic break
+	navline		navigation line
+	figure		figure, plate, illustration
+	legend		legend with figure, plate, or other type of illustration
+*/
+
+p
+{
+	text-indent: 0em;
+}
+
+p.poetry
+{
+	margin: 0em 10% 1.58em 10%;
+	/* font-style: italic; */
+}
+
+p.initial
+{
+	text-indent: 0em;
+}
+
+p.argument, p.note
+{
+	text-indent: 0em;
+	font-size: 0.8em;
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+p.argument
+{
+	margin: 1.58em 10% 1.58em 10%;
+}
+
+p.quote
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+	margin: 1.58em 5% 1.58em 5%;
+}
+
+div.blockquote
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+	margin: 1.58em 5% 1.58em 5%;
+}
+
+div.notetext
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+}
+
+div.divFigure
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.figureHead
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.figure, p.legend
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.legend
+{
+	font-size: 0.9em;
+	margin-top: 0;
+}
+
+p.navline
+{
+	text-indent: 0em;
+	text-align: center;
+	font-size: 0.7em;
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+}
+
+p.smallprint, li.smallprint
+{
+	font-size: 0.8em;
+	line-height: 1.1em;
+	color: #666666;
+}
+
+/* Special cases for Filipino Riddles */
+
+
+p.question
+{
+	text-align: left;
+	margin-bottom: 0em;
+}
+
+p.answer
+{
+	text-align: right;
+	margin-top: 0em;
+}
+
+p.explanation
+{
+	margin-left: 0.9em;
+	margin-right: 0.9em;
+	font-size: smaller;
+}
+
+
+/*
+// span -- used for special effects in formatting.
+//
+// class
+//	 leftnote	note in the left margin
+//	 rightnote	note in the right margin
+//	 pageno		page number, inserted at location of original page break.
+//
+// Note that the positioning only works properly in IE 5.0.
+*/
+
+span.leftnote 
+{
+	position:absolute;
+	left:1%;
+	height:0em;
+	width:14%;
+	font-size:0.8em; 
+	text-indent: 0em;
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+span.rightnote, span.pageno
+{
+	position:absolute;
+	left:86%;
+	height:0em;
+	width:14%;
+	text-align:right;
+	text-indent:0em;
+	font-size:0.8em; 
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+span.lineno
+{
+	position: absolute;
+	left: 12%;
+	height: 0em;
+	width: 12%;
+	text-align: right;
+	text-indent: 0em;
+	font-size: 0.6em; 
+	line-height: 1em;
+	font-style: normal;
+}
+
+.Greek
+{
+	font-family: Gentium, Arial Unicode MS, serif;	/* font that supports classical Greek */
+}
+
+.Arabic
+{
+	font-family: Arial Unicode MS, sans-serif;	/* font that supports Arabic */
+}
+
+.letterspaced
+{
+	letter-spacing: 0.2em;
+}
+
+span.smallcaps
+{
+	font-variant: small-caps;
+}
+
+/*
+a -- anchor
+
+class
+  offsite
+  gloss	glossary entry; should be less visible
+  noteref	(foot) note reference.
+  hidden
+  navline
+*/
+
+a.navline
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+a.navline:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+a.hidden:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+a.noteref:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+a.noteref
+{
+	text-decoration: none;
+	font-size: 0.7em;
+	vertical-align: super;
+}
+
+a.hidden
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+hr
+{
+	width: 100%;
+	height: 1px;
+	color: black;
+}
+
+hr.noteseparator
+{
+	width: 25%;
+	height: 1px;
+	text-align: left;
+}
+
+/*
+// ol ul -- ordered list, unordered list
+//
+// class
+//	toc	table of contents
+*/
+
+
+/*
+// li -- list item
+//
+// class
+//	toc_h1	table of contents h1
+//	toc_h2
+
+// table -- table
+*/
+
+table.navline
+{
+	font-size: 0.7em;
+	font-family: 'TITUS Cyberbit Basic', helvetica, sans-serif;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+}
diff --git a/13902-h/style/print.css b/13902-h/style/print.css
new file mode 100644
index 0000000..764ba41
--- /dev/null
+++ b/13902-h/style/print.css
@@ -0,0 +1,36 @@
+/* 
+	print.css --- A stylesheet for HTML in gutenberg HTML files, optimized for printing.
+
+	Jeroen Hellingman
+
+	This file is hereby irrevocably dedicated to the Public Domain.
+*/
+
+body
+{
+	font-family: Gentium, Times New Roman, serif;
+	margin: 12pt 1cm 12pt 1cm; 
+	font-size: 11pt;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5
+{
+	color: black;
+	font-family: Gentium, Times New Roman, serif;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: black;
+}
+
+a, a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: black;
+	text-decoration: none;
+}
+
+span.pageno
+{
+	font-size: 6pt;
+}
\ No newline at end of file
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..5d28762
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #13902 (https://www.gutenberg.org/ebooks/13902)
diff --git a/old/13902-8.txt b/old/13902-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..ca1f528
--- /dev/null
+++ b/old/13902-8.txt
@@ -0,0 +1,2715 @@
+The Project Gutenberg EBook of Pisa, by Unknown
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Pisa
+
+Author: Unknown
+
+Release Date: October 31, 2004 [EBook #13902]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PISA ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders
+Team, with special thanks to Carlo Traverso
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+PISA
+
+
+I
+
+
+De reiziger, die nog de oude, goede, meer en meer in onbruik gerakende
+gewoonte volgt om, zoo al niet van Marseille, dan toch voor het minst
+van Nice, per rijtuig den onvergelijkelijken weg van de Corniche
+te volgen en alzoo in Italië door te dringen, ontvangt eigenlijk
+eerst te Pisa den vollen indruk van de heerlijkheid der italiaansche
+kunst. Wel heeft hij te Genua, behalve de wonderbare schoonheid van het
+landschap, ook den rijkdom en de pracht bewonderd van enkele kerken
+en paleizen, maar te vergeefs zou hij hier zoeken naar dat hoogere
+ideaal, dat, in Toskane geboren, van daar uit een herscheppenden
+invloed op de beschaving van geheel Europa heeft uitgeoefend. Men
+gevoelt zich eenigszins vreemd, gedesoriënteerd, te midden van deze
+woelige handeldrijvende bevolking, in deze stad van kooplieden, wier
+verleden nu juist niet altijd getuigt van vurige vaderlandsliefde of
+van buitengewone geestelijke gaven. Des te dieper en treffender is de
+indruk, dien Pisa, de oude mededingster van Genua, op het gemoed maakt:
+eene mededingster, die wel wat stoffelijken voorspoed en welvaart
+aangaat zeer verre voor de rijke koopstad moet onderdoen, maar die ook
+nog in haar verval de kroon blijft dragen van onvergankelijke glorie,
+op hooger dan stoffelijk gebied verworven. Eene drukke koopstad, met
+haar havens en dokken, haar beurs, haar kantoren en haar handelsgewoel,
+kunnen wij genoeg zien, en wie zich daardoor aangetrokken gevoelt,
+behoeft niet verre te reizen; laat ons het betere deel kiezen en in
+stillen eerbied, als ter pelgrimage, opgaan naar het schier vergeten
+en verlaten, het als uitgestorven Pisa.
+
+Ik ben nu eenmaal een geboren vijand van dien modernen vorm van
+dienstbaarheid, bekend onder den naam van een rondreisbillet; om
+naar Pisa te gaan, volg ik dan ook niet den gewonen weg per spoor
+over Nice, Ventimiglia, Savona en Genua; ik kom niet van het noorden,
+maar van het oosten: van Lucca, waar ik een alleraangenaamsten tijd
+heb doorgebracht, ga ik naar Pisa. De reis, ook al is de trein
+geen sneltrein, duurt niet lang: omstreeks een uur. De weg biedt
+natuurlijk niet de onophoudelijke verrassingen, de tooverachtige
+schoonheden aan van den spoorweg langs de zee, maar hij heeft toch
+ook zijne eigenaardige schoonheid, en ergert u althans niet door eene
+eindelooze aaneenschakeling van tunnels, die telkens en telkens het
+feërieke landschap aan uw oog onttrekken. De streek, waardoor onze
+spoortrein loopt, is buitengewoon vruchtbaar en doorsneden door een
+aantal beken en wateringen, die ook hier, even als in Lombardije, de
+ontwikkeling eener weelderige flora begunstigen. Overal, waarheen ge
+ook de blikken wendt, ziet ge wingerden en vruchtboomen, die huizen
+en dorpen aan uw gezicht onttrekken. Nabij San-Giuliano, het laatste
+van de drie stations tusschen Lucca en Pisa, verrijzen kale bergen,
+die de weelderige, overstelpende vruchtbaarheid van de vlakte nog
+te sterker doen uitkomen; weldra slinken en verdwijnen die bergen;
+ge ziet aan alle zijden nog slechts de wijde effen vlakte, die u als
+het ware toeroept, dat de zee niet verre is. Maar nauwelijks hebt ge
+het beeld van dit landschap in u opgenomen, of daar verrijzen voor
+uw oog oude gekanteelde muren en vlak daarachter witte en zwarte
+monumenten van een eigenaardig karakter. De locomotief laat haar
+gillend gefluit hooren; de trein rolt ratelend onder een glazen
+galerij; wij zijn ter plaatse onzer bestemming.
+
+Wij nemen plaats in den omnibus van het hotel, die ons binnen weinige
+minuten op de kaai langs den Arno brengt. Welk een prachtige aanblik:
+de kaai beschrijft op dit punt eene groote, schilderachtige kromming:
+de geel of bruin gepleisterde huizen met hunne groene zonneblinden--of
+liever de paleizen, want al deze gebouwen dragen een monumentaal
+karakter;--scharen zich in statige, majestueuse rij langs den oever
+der rivier, die, vreemd genoeg! ten boorde hare bedding vult en hare
+vuil gele wateren tegen de pijlers der bruggen spatten en breken
+doet. De breede voetpaden, de hooge borstweringen langs de rivier met
+de daarop van afstand tot afstand geplaatste lantaarns, de bruggen
+van prachtige gehouwen steenen of ook van marmer: alles draagt er toe
+bij om u dien indruk van grootschheid, orde en regelmaat te geven,
+dien de voornaamste steden van Toskane aan de Medici te danken hebben.
+
+Pisa heeft de gedaante van een vierhoek, door den Arno in twee
+ongelijke helften verdeeld: den rechteroever met het Domplein en de
+voornaamste kerken; den veel minder bevolkten linkeroever met het
+paleis Gambalunga, het bevallige mikroskopische kerkje van Santa-Maria
+della Spina en de kerk San-Paolo a Ripa-d'Arno.
+
+Wij houden ons vooreerst op den rechteroever en richten onze schreden
+in de eerste plaats naar het Domplein; maar alvorens deze wandeling
+te beginnen, mogen wij niet verzuimen, althans in hoofdtrekken, de
+geschiedenis mede te deelen van eene stad, die in Italië eene zoo
+groote rol gespeeld en eene zoo voorname plaats heeft ingenomen.
+
+
+
+
+
+De oorsprong van Pisa verliest zich in den nacht der tijden. Wel
+mag men op goede gronden twijfelen aan de juistheid der beweringen
+van den schrijver van de _Nuova Guida di Pisa_, in 1882 uitgegeven,
+dat de stad hare stichting zou te danken hebben aan Pelops, dat zij
+reeds voor den vloed van Deukalion bestond en door den wijzen Nestor
+werd vergroot; maar zeker is het, dat zij eene der twaalf bondssteden
+van Etrurië was, aan de samenvloeiing gelegen van den Serchio en den
+Arno, die tegenwoordig van elkander gescheiden loopen. In het jaar
+182 voor Christus werd de stad eene romeinsche kolonie en ontving
+zij eene latijnsche bevolking; Augustus schonk haar den naam van
+Colonia Julia Pisana en, wat meer beteekende, municipale rechten;
+zij bezat destijds eene goede haven, Portus Pisanus. Na den ondergang
+van het westersch-romeinsche rijk behoorde Pisa tot het lombardische
+koninkrijk Italië, dat door Karel den Groote werd veroverd en later
+met het Duitsche rijk verbonden. De Arno was destijds tot Pisa
+voor groote schepen bevaarbaar: de stad was dus als het ware eene
+zeehaven en reeds vroeg legden haar burgers zich op scheepvaart en
+handel toe. Bereids in 980 leverden de Pisanen aan keizer Otto II ten
+krijg toegeruste schepen voor zijne expeditie naar zuidelijk Italië;
+en sedert het begin van de elfde eeuw voerden zij, met goed gevolg,
+ter zee een bijna rusteloozen oorlog tegen de Sarraceenen, wien zij
+in 1022 Sardinië ontnamen, die zij in 1030 in Afrika overvielen en in
+1063 bij Palermo versloegen. Met de uitbreiding dezer maritieme macht
+ging natuurlijk eene snelle ontwikkeling van handel en verkeer gepaard;
+de stad wemelde van vreemde kooplieden; zij was eene der hoofdmarkten
+van Italië, en de rijkdom harer burgers werd ten spreekwoord. Het
+handelswetboek van Pisa, ten jare 1078 uitgevaardigd, werd de type
+voor de wetgeving van alle middeleeuwsche handelsrepublieken. De
+Pisanen stichtten kantoren en faktorijën in Griekenland, in Egypte, in
+Klein-Azië, in Fenicië, te Tripoli, te Constantinopel, te Antiochië, te
+Tyrus. Aan den eersten kruistocht nam Pisa met honderd-twintig schepen
+deel, en hare kooplieden verwierven in de syrische handelssteden
+belangrijke vrijheden en privilegiën, waaronder dat van eigen
+rechtspleging. Nog steeds wies haar voorspoed en macht. In 1114
+verzekert zij zich, door de verovering van de Balearische-eilanden,
+de heerschappij over het westelijk gedeelte van de Middellandsche-zee;
+Corsika en Elba zijn haar onderdanig; zij is oppermachtig langs alle
+kusten van de Levant, van Afrika en Italië, waar haar kooplieden
+hun kantoren en agenten hebben, waar haar krijgslieden het ontzag
+handhaven van haar roemruchtigen naam. In 1136 verovert zij Amalfi,
+en voert van daar, als de schoonste tropee, het handschrift mede
+van de Pandecten van Justinianus; haar vloten voeren haar dien schat
+aan van grieksche en romeinsche beeldwerken, die nog heden de roem
+is van haar Campo-Santo. De voortdurende aanraking met de volken van
+het Oosten, niet het minst met de Arabieren, werkt krachtig mede tot
+ontwikkeling van eigen gaven en vermogens, tot den edelen wedstrijd
+op geestelijk gebied. Nog eer de twaalfde eeuw ten einde spoedt,
+sticht zij haar universiteit, de Sapienza; reeds vroeger, in 1053,
+wordt binnen haar wallen die vrome stichting geboren, de Pia Casa di
+Misericordia, die tot heden de wisseling der eeuwen heeft overleefd,
+en wier roeping het was, de gevangenen los te koopen, de schamele
+armen te ondersteunen, de behoeftige jongedochters met een bruidschat
+te begiftigen, en andere werken der barmhartigheid te verrichten.
+
+Maar het ging Pisa, als het in vroeger en later tijd allen staten
+gaat, wier macht en beteekenis uitsluitend of hoofdzakelijk in den
+handel ligt en wier politiek zich oplost in handelspolitiek. Reeds in
+den loop der elfde eeuw had de mededinging van Genua herhaaldelijk
+tot botsingen geleid, die door de aansluiting van Pisa aan de
+ghibellijnsche partij een nog ernstiger karakter aannamen. Onder
+de Hohenstauffen, omstreeks het midden der twaalfde eeuw, was Pisa
+eene bijkans onafhankelijke republiek, wier gebied de destijds
+veel meer bevolkte en bebouwde Maremma van Lerici tot Piombino
+omvatte. Aan het hoofd van de republiek stonden consuls; in 1190
+werd de eerste podestà aangesteld, nevens wien in 1254 capitani del
+popolo, volkshoofdmannen, optraden. Inmiddels werden de tijden voor
+de fiere republiek steeds ongunstiger. Haar ijver voor de zaak des
+Keizers wikkelde haar in herhaalde oorlogen met het snel ontluikende
+en in macht toenemende Florence; de ondergang van de dynastie der
+Hohenstauffen en het verlies van de christelijke bezittingen in het
+Oosten brachten aan Pisa's macht zware slagen toe. In 1282 barstte,
+ter zake van Sardinië en Corsika, een nieuwe oorlog met Genua uit,
+die voor Pisa allernoodlottigst afliep: in den zeeslag bij Molara
+(1284) werd de pisaansche vloot geheel vernield. Van dezen slag kon
+de stad zich nooit geheel herstellen; van haar vloot beroofd, was
+zij buiten staat haar overzeesche bezittingen te beschermen, die in
+volgende oorlogen voor en na verloren gingen. De andere vijanden van
+de zoo lang overmachtige koopstad, Lucca, Pistoja, Florence, Siena,
+Prato, Volterra, haastten zich van de gelegenheid gebruik te maken:
+zij verbonden zich met Genua, en tastten Pisa te land aan, terwijl
+Genua den oorlog ter zee voortzette. Eene binnenlandsche omwenteling
+redde de stad: in 1285 maakte de welfische partij zich van het gezag
+meester en zoo kwam de vrede met de bondgenooten tot stand. Het hoofd
+der Welfen in Pisa was Ugolino della Gherardesca, die echter reeds
+in 1288 door de Ghibellijnen werd omver geworpen en met twee zijner
+zoons den hongerdood stierf. Twee jaren later barstte op nieuw de
+oorlog met Lucca, Florence en Genua uit, en ook deze oorlog had voor
+Pisa een zeer ongelukkigen afloop: het moest Corsika, Sardinië en
+een deel van zijn gebied op het vasteland aan Genua afstaan en eene
+schatting van honderd-zestigduizend goudstukken betalen. Het glansrijk
+tijdperk van macht en voorspoed was voor Pisa onherroepelijk voorbij.
+
+Maar in dat tijdperk, waarin Pisa op schier ieder gebied Genua
+en Venetië overstraalde, valt de stichting van de drie grootsche
+monumenten, de Domkerk, de Scheeve Toren en de Doopkapel.--In de
+geschiedenis van de toskaansche kunst geeft Pisa haar naam aan de
+eerste der drie groote perioden, die na den ondergang der klassieke
+beschaving op elkander zijn gevolgd. Florence is de stad van de
+Renaissance; Siena vertegenwoordigt het tijdvak der gothiek; te Pisa
+aanschouwt men den romaanschen stijl in al zijn pracht en zuiverheid.
+
+De monumenten, in deze periode door de Pisanen gesticht, zijn niet
+alleen de rijkste, maar ook de volmaaktste van dien tijd. De naburige
+steengroeven van Serravezza, van Carrara, van Massa, leverden
+het fraaiste witte marmer, dat men wenschen kon. Om den glans en
+de schoonheid van deze uitmuntende edele bouwstof nog te beter te
+doen uitkomen, gebruikte men daarnevens, in kunstrijke afwisseling
+en schakeering, zwart en gekleurd marmer van allerlei verwe. In-
+en uitwendig schitterde de dom van Pisa--en schittert ten deele
+nog--in de rijkste kleurenpracht; overal zijn de wanden ingelegd
+met verschillende marmersoorten, die geometrische figuren, sterren,
+cirkels, driehoeken vormen. De vloer was bekleed met een rijk mozaïek,
+eene navolging van de prachtige oostersche tapijten (deze soort van
+mozaïek is bekend onder den naam van _opus alexandrinum_), waarvan nu
+nog enkele fragmenten onder den koepel over zijn. En met dezen rijkdom
+der materialen wedijverde de sierlijkheid der vormen. In meest alle
+gebouwen te Pisa merkt men een streven op om de verschillende doelen
+der constructie goed te doen uitkomen. De muurvakken, de massieve
+pijlers van een vroeger tijdperk worden vervangen door een vernuftig
+stelsel van arkaden en rondbogen, door zuilen gedragen, die zich
+met onberispelijke regelmatigheid ontwikkelen, zonder den indruk van
+eentonigheid te weeg te brengen. Deze kunst is nog statig en ernstig,
+maar al het plompe en ruwe heeft zij afgelegd.
+
+Wij hebben hier dien eersten bloeitijd der middeleeuwsche kunst,
+zoo treffend schoon door Taine geteekend, waar hij in zijne _Voyage
+d'Italie_ zegt: "Eene renaissance vóór de Renaissance, eene tweede,
+bijna zuiver antieke ontluiking van de antieke beschaving, een vroeg
+ontwikkeld en volledig besef van de gezonde, gelukkige schoonheid, eene
+lentebloem na een sneeuwlaag van zes eeuwen: ziedaar de denkbeelden en
+uitdrukkingen, die onwillekeurig oprijzen in den geest en zweven op de
+lippen. Alles is marmer, wit marmer, waarvan de smettelooze blankheid
+schitterend uitkomt tegen de blauwe lucht. Overal groote degelijke
+vormen: de koepel, de breede muren, de in juist evenwicht gehouden
+verdiepingen, de stevige grondslag van het ronde of vierkante gebouw;
+maar deze aan de antieke wereld ontleende vormen, zij overkleeden ze,
+als een oude boomstam waarover zich een sluier van jeugdig groen
+weeft, met de scheppingen van hun eigen vernuft, een reeks van
+smaakvolle zuiltjes en bogen; en te vergeefs zoekt ge naar woorden,
+om de oorspronkelijkheid, de bekoring van deze herboren architektuur
+naar waarde te prijzen."
+
+Al spoedig doet de school van Pisa haar invloed ook naar buiten gelden:
+het grootste gedeelte van Toskane volgde weldra het hier gegeven
+voorbeeld. Te Lucca zijn een half dozijn kerken niet anders dan eene
+herhaling van de architektonische motieven der kathedraal van Pisa. De
+kathedralen te Prato en te Empoli; verschillende kerken te Pistoja;
+de Pieve te Arezzo; de doopkapel te Florence, de kerk van San-Miniato
+in de nabijheid dier stad, de Badia van Fiesole:--al deze kerken,
+uit de twaalfde eeuw dagteekende, zijn in denzelfden stijl ontworpen,
+met dit onderscheid alleen dat de florentijnsche kunstenaars aan hunne
+monumenten meer fijnheid, die van Pisa meer relief en kleur geven.
+
+De kenmerkende eigenschap van deze gebouwen is het streven naar
+nauwkeurigheid, naar regelmaat en zuiverheid; het verstand heeft
+blijkbaar den voorrang boven de fantazie. In de gothische architektuur
+is juist het omgekeerde het geval. Wij hebben te doen met eene
+eenigszins koude, maar bij uitnemendheid edele kunst, die overal
+den invloed verraadt van de antieke modellen. Beschouw aandachtig de
+doopkapel te Florence: welk een soberheid in de keus der middelen om
+afwisseling en schakeering te verkrijgen! Een bescheiden pilaster, zeer
+sober inlegwerk: ziedaar alles. De toskaansche architektuur stond toen
+ongetwijfeld dichter bij de Renaissance dan tweehonderd jaren later,
+tegen het einde van de vijftiende eeuw, na Orcagna en vóór Brunellesco.
+
+
+
+
+
+De laatste periode van de geschiedenis van Pisa wordt bijna geheel
+ingenomen door hare worsteling met Florence en de herhaalde veeten
+en oorlogen harer burgers onderling, die zich in twee partijen
+splitsten. Deze partijen schaarden zich ook hier, zij het ook onder
+eigen namen, onder de banier der Ghibellijnen en der Welfen: in den
+grond der zaak gold het mede te Pisa minder de tegenstelling tusschen
+Keizer en Paus, dan wel die tusschen demokratie en aristokratie. In den
+loop der veertiende eeuw zien wij telkens nieuwe machthebbers--tyrannen
+zou de grieksche oudheid hen hebben genoemd, de echte telgen der
+demokratie, die zij overal en altijd voortbrengt, optreden, die zich
+van het hoogste gezag meester maken, korter of langer tijd regeeren en
+met meer of minder geluk de vijanden der republiek bekampen en haar
+grondgebied verdedigen of zelfs uitbreiden. Zoo werd voor een poos
+Lucca aan de macht van Pisa onderworpen; zoo werd telkens en telkens
+weer, met afwisselenden uitslag, de kamp met Florence hervat; zoo
+wist de republiek, in de laatste helft der veertiende eeuw, onder de
+heerschappij van Piëtro Gambacorti, zelfs tegenover den Keizer hare
+zelfstandigheid te handhaven. Piëtro werd in 1392 door zijn vriend
+Giacomo Appiano vermoord; Giacomo nam zijne plaats in maar stierf
+reeds zes jaren later. Zijn zoon Gherardo verkocht in 1399 Pisa met
+haar gebied aan Giovanni Galeazzo Visconti, hertog van Milaan. De
+hertog gaf de stad aan zijn natuurlijken zoon Gabriële, die haar in
+1405 aan haar gezworen vijandin, aan Florence, verkocht. Wel stonden de
+verontwaardigde burgers op en riepen Giovanni Gambacorti, een neef van
+Piëtro, uit de ballingschap terug, om zich aan hun hoofd te stellen;
+maar reeds in het volgende jaar moest de fiere stad, door honger tot
+overgave gedwongen, zich aan Florence onderwerpen; de helft harer
+burgers nam de wijk naar elders. Met bitteren wrok droeg Pisa het
+gehate juk de Florentijnen; wel mocht Lorenzo il Magnifico, in 1472,
+hare universiteit herstellen, de nog altijd bloedende wonde werd
+daardoor niet genezen. Nauwelijks was dan ook, in 1494, de koning
+van Frankrijk, Karel VIII, op zijn avontuurlijken tocht in Toskane
+verschenen, of in Pisa ontwaakte nog eenmaal de oude energie: zij
+kwam in opstand tegen Florence, riep de bescherming des Konings in,
+en wist, met behulp van fransche troepen, in een bloedigen krijg,
+hare onafhankelijkheid en haar vroeger gebied te herwinnen. Vergeefs
+beproefde Florence in 1499, nog eens in 1504 en nogmaals in 1505,
+de heldhaftige stad tot onderwerping te dwingen; eerst in 1509 moest
+Pisa, door honger geteisterd, zich wederom voor haar overmachtige
+mededingster buigen. Deze geweldige inspanning had hare laatste
+krachten uitgeput; het oude Pisa had geleefd en schikte zich tot den
+langen, zwijgenden slaap, waarin wij de uitgestorven stad nog heden
+gedompeld vinden.
+
+
+
+
+
+En nu, nu wij een blik geworpen hebben op haar roemrijk verleden,
+richten wij nu onze schreden naar dat misschien op de geheele wereld
+ongeëvenaarde plein, waar naast elkander, de dom, de campanile, de
+doopkapel en het Campo-Santo staan, waar het oude Pisa in al zijne
+onsterfelijke glorie voor onze oogen als uit het graf verrijst.
+
+Het is een onuitsprekelijk genot, na eene lange tusschenpooze,
+wederom de plaatsen te bezoeken, die men in den schoonen tijd der
+jeugd heeft bezocht. Negen jaren geleden kwam ik hier voor het eerst,
+en sedert dien tijd heb ik Pisa niet weergezien. De indrukken, die
+ik destijds ontving, waren zoo levendig en diep, dat zij nu, bij het
+wederzien, aanstonds met volle kracht weder ontwaken. Het was op het
+feest van Allerheiligen. Nog hoor ik de zware, ernstige, welluidende
+stem van de groote klok in den campanile, met korte tusschenpoozen,
+van den morgen tot den avond weergalmende over de stille stad; nog
+weerklinkt in mijne ooren het heerlijk koorgezang in de kathedraal met
+begeleiding van orgel en strijkinstrumenten. Die herinnering is voor
+mij onafscheidelijk van het Domplein, dat daardoor als met een hooger
+leven wordt bezield en mij een oude bekende, een geliefde vriend is,
+dien ik na eene lange scheiding met innige blijdschap wederzie.
+
+Nog eene andere, zij het ook ernstiger herinnering knoopt zich
+aan dat eerste bezoek. Nauwelijks had ik het plein betreden, of
+eensklaps zag ik voor mij eene spookachtige gedaante, gehuld in
+eene tot op de voeten afhangende donkerblauwe pij, om de heupen met
+een touw vastgesnoerd, en het hoofd bedekt met een grooten kap van
+dezelfde kleur, waarin slechts twee gaten waren aangebracht voor de
+oogen. Ik deinsde verschrikt terug, meenende een misdadiger voor mij
+te hebben, wien men het dragen van dit boetekleed had opgelegd; of
+wel een ongelukkigen lijder aan eene of andere afschuwelijke kwaal,
+die zich, even als de melaatschen in de middeleeuwen, voor ieders
+oogen verbergen moest. De geheimzinnige gedaante hield mij eene bus
+voor, en sprak met zachte klagende stem: "per i poveri incarcerati"
+(voor de arme gevangenen). Ik offerde mijn penninkske en spoedde mij
+voort. Later vernam ik, dat dit kostuum de voorgeschreven kleederdracht
+is van de leden der in verschillende steden van Italië bestaande
+liefdadige broederschappen, als zij in deze hunne bediening werkzaam
+zijn. Te Florence, bij voorbeeld, verschijnen de broeders van de
+Misericordia, die allen tot de aanzienlijkste aristokratische familiën
+behooren, steeds in dit sombere kostuum, wanneer zij hun liefdewerk,
+dat niet enkel het inzamelen van aalmoezen, maar ook de verzorging
+van behoeftigen, de verpleging van arme kranken en het begraven van
+dooden omvat, verrichten.
+
+
+
+
+
+De dom en de monumenten die hem omringen liggen aan het uiteinde der
+stad, in een achterbuurt, vlak tegen de wallen van de Porta Nuova. Dit
+is eene afwijking van den regel, waarvan ik mij geen tweede voorbeeld
+kan herinneren. Overal elders verrijst de kathedraal in het midden der
+stad, waarvan zij ook inderdaad het levend middelpunt, het hart is,
+van waar leven en bezieling uitgaat; om haar heen groepeeren zich de
+straten en wijken, die haar grenzen steeds verder uitbreiden, maar toch
+immer met haar, de eerwaardige moederkerk, verbonden blijven. Men zou
+kunnen meenen dat de zonderlinge plaatsing, waarop wij het oog hebben,
+het gevolg is van latere veranderingen in de topografie der stad, maar
+dit is niet het geval. In 1155, toen de stad met muren werd omringd,
+liep de muur reeds langs de kathedraal: wel een bewijs dat deze ook
+toen in eene buitenwijk stond.
+
+Deze wonderlijke, onverklaarbare afzondering, die soort van uitbanning,
+heeft er zeer zeker meer dan iets anders toe bijgedragen om Pisa dien
+stempel in te drukken van eenzaamheid en verlatenheid, dat voorkomen
+eener afgestorven stad te geven, dat aanstonds ieder vreemdeling
+treft. Maar als wij ons tot het Domplein zelf bepalen, dan moeten
+wij bekennen, dat juist die afzondering, die afwezigheid van alle
+beweging en gerucht, die indrukwekkende stilte en rust geen gering
+aandeel hebben in den machtigen, onuitsprekelijken indruk, dien dit
+plein maakt. Aan de grens eener stad van bijna dertigduizend inwoners,
+geniet men hier al de zaligheden der ongestoorde eenzaamheid en kan
+men aan zijn gedachten en droomen den vrijen teugel laten, zonder
+voor hinderlijke afleiding te moeten vreezen.
+
+De Piazza del Duomo vormt een grooten onregelmatigen rechthoek en
+is met grasperken versierd. Wanneer men van de stad komt, heeft
+men rechts den campanile, in het midden de kathedraal, links de
+doopkapel; voorts, daarachter het Campo-Santo, en eindelijk op den
+achtergrond den gekanteelden muur, waarover u de frissche buitenlucht
+tegenwaait. Geen enkel huis, geen boom zelfs leidt uwe aandacht af
+van de drie ontzaglijke monumenten, die daar naast elkander staan, en
+haar geheel in beslag nemen. Die monumenten, gansch en al opgetrokken
+van prachtige blokken wit marmer, door den tijd met eene rijke en
+warme gele tint overtogen, teekenen zich met verrassende scherpte
+van omtrekken en krachtig relief af tegen den blauwen achtergrond der
+bergen, die in de verte boven de muren uitsteken, en tegen den helder
+blauwen hemel. De aanblik is zoo aangrijpend, zoo overweldigend,
+dat zelfs moderne toeristen daardoor onwillekeurig worden getroffen
+en zich misschien, ter wille van dit onvergelijkelijk schouwspel,
+een oponthoud tusschen twee treinen vergunnen.
+
+
+
+II
+
+
+De stichting van den dom, de "primaziale", zoo als men te Pisa zegt,
+valt samen met een der roemrijkste wapenfeiten van de oude republiek:
+vaderlandsliefde had aan dit grootsche werk misschien evenveel
+aandeel als vrome godsdienstzin. Trouwens, wat schooner sieraad,
+wat nobeler monument voor de geliefde vaderstad, dan een tempel ter
+eere van dien God, aan wiens zegen zich allen in de eerste plaats
+dank schuldig wisten voor iedere glorie, voor elken voorspoed en alle
+goede gaven.--Het was in 1063: de Pisanen hadden eene schitterende
+overwinning behaald op de Sarraceenen te Palermo; zij waren de haven
+binnengedrongen en hadden zich meester gemaakt van zes groote rijk
+beladen schepen; vijf daarvan werden aan de vlammen prijs gegeven;
+het zesde werd verkocht en met de opbrengst daarvan werden, volgens
+eene inscriptie op den dom, de kosten voor den bouw van het heiligdom
+bestreden.
+
+De nieuwe kathedraal zou verrijzen op de plek, waarop eene basiliek
+uit de vierde eeuw, de Santa-Reparata in Palude, stond, die zelve de
+plaats had ingenomen van baden, door Keizer Hadrianus gebouwd. De
+moerassige gesteldheid van het terrein rechtvaardigt ten volle den
+bijnaam in Palude; zij is ook de reden van de herhaalde zettingen of
+verzakkingen, zoowel van de kerk als van den campanile.
+
+De naam van den bouwmeester Buschetto is door een geheimzinnigen nimbus
+omgeven. Men weet niet van waar hij geboortig was; sommigen beweren
+dat hij een Griek van geboorte was. Is dit werkelijk het geval, dan zou
+de oudste school van Pisa eene dochter zijn van die van Byzantium. En
+waarom ook niet? Riep niet de abt Desiderius, juist in dienzelfden
+tijd, de hulp in van byzantijnsche kunstenaars om de studie der kunst
+in zijn klooster van Monte-Cassino te reorganiseeren? Wat hiervan zij,
+naar het schijnt heeft Buschetto merkwaardige proeven van technische
+vaardigheid gegeven, die zijne tijdgenooten met bewondering vervulden
+en hem den bijnaam verwierven van den Daedalus zijner eeuw.
+
+Zoo als ik zeide, werd met den bouw van den dom in 1063 een aanvang
+gemaakt; het werk werd met buitengewonen spoed voortgezet. Indien
+het Buschetto al niet vergund was de laatste hand aan den arbeid
+te leggen, dan was die toch bij zijn dood zoo ver gevorderd, dat
+zijn leerling Rainaldus dien in korten tijd ten einde kon brengen:
+het kolossale gebouw werd in 1100 voltooid, binnen de veertig jaren
+alzoo na het leggen van den eersten steen. De officieele inwijding had
+echter eerst in 1118 plaats, in tegenwoordigheid van Paus Gelasius II.
+
+De dom van Pisa heeft de gedaante van een latijnsch kruis; hij is
+verdeeld in vijf schepen, met vensterloozen koepel boven het kruispunt
+van het transept. De lengte bedraagt ongeveer vijf-en-negentig
+el, de breedte twee-en-dertig en een halve el, de hoogte van het
+middenschip iets meer dan drie-en-dertig el. De voorgevel is in vijf
+verdiepingen verdeeld, die door acht-en-vijftig zuilen worden gedragen;
+de benedenste verdieping wordt gevormd door zeven blinde booggewelven,
+in drie waarvan deuren zijn aangebracht; de andere, die als het ware
+twee frontons boven elkander vormen, bestaan uit eene reeks rondbogen;
+op zuiltjes rustende. De zijgevels van het gebouw zijn op dezelfde
+wijze met blinde bogen versierd; alleen de bovenverdiepingen hebben
+kleine, deels getraliede vensters.--Dat men bij den bouw ruimschoots
+van antieke materialen gebruik heeft gemaakt, valt vooral in de apsis
+duidelijk in het oog. Eene menigte zuilen, van porfier, van graniet,
+van numidisch marmer, sommigen glad, anderen gekanneleerd of gedraaid,
+zijn ongetwijfeld uit romeinsche gebouwen afkomstig. Men heeft zelfs
+niet de moeite genomen om ze voor de nieuwe bestemming pasklaar
+te maken, of de kapiteelen, die zelfs in afmeting verschillen, te
+vervangen; korinthische en ionische nemen hier broederlijk hunne
+plaats in naast komposietkapiteelen.
+
+Voorwaar, wel mag van de steenen van den dom te Pisa gezegd worden, dat
+zij spreken: zij hebben ons eene geschiedenis te verhalen van twintig
+eeuwen. Hier ziet ge eene romeinsche inscriptie, waarvan de letters
+ten onderste boven staan; daar, aan den voorgevel, de sarkophaag waarin
+Buschetto rust; op eene zuil in de kerk het woord Ugolinus, in fraaie
+middeleeuwsche letterteekens en voorafgegaan door een kruis; aan den
+ingang van het koor, ter rechterhand, een opschrift, vermeldende dat
+in 1810 de sarkophaag van de gravin Beatrix, de moeder van de beroemde
+gravin Mathilde, naar het Campo-Santo is overgebracht; daarboven het
+eerwaardige grafschrift van de gravin zelve; eenige schreden verder,
+in gekleurde letters, die ondubbelzinnige inscriptie, door een of
+anderen heethoofdigen _Culturkämpfer_ op de gewijde wanden gegrift:
+"Non vogliamo i Gesuiti" (wij willen geen Jezuïeten). Of liever dat
+stond er eenmaal: want--naar echt italiaansche manier!--men heeft
+het opschrift in hoofdzaak laten staan, maar alleen het woordje _non_
+uitgewischt, zoodat de zin nu juist is omgekeerd!
+
+Het inwendige van den dom is arm aan beeldwerk, vooral aan
+standbeelden. Naar het schijnt, was deze wijze van versiering,
+in de oogen der ernstige romaansche architekten, te ijdel en
+te wereldsch. Alleen de voorgevel maakt den indruk van pracht en
+rijkdom. De twee prachtige kolommen met gebeeldhouwde schachten ter
+wederzijde van den hoofdingang; de liggende leeuwen op die zuilen;
+de ingelegde figuren van gekleurd marmer; de vijf standbeelden uit
+de school van Giovanni Pisano (de Madonna en  vier heiligen) aan de
+hoeken en op de spits van de bovenverdiepingen; de moderne mozaïeken
+in de lunetten, zij allen bewijzen dat beeldhouwers en mozaïekwerkers
+geen moeite hebben ontzien, om althans dit deel van het gebouw
+waardiglijk te tooien. Vroeger prijkte de voorgevel bovendien met een
+aantal sarkophagen en antieke beeldwerken; maar deze monumenten zijn
+sedert lang naar het Campo-Santo overgebracht. Alleen de sarkophaag,
+waarin het stoffelijk overschot van den bouwmeester der kathedraal,
+Buschetto, rust is achter gebleven; men ziet hem nabij de linkerdeur
+in den muur gemetseld.
+
+Het voornaamste sieraad van den voorgevel zijn de drie bronzen
+deuren, door den beroemden kunstenaar Giovanni da Bologna--eigenlijk
+Jean Bologne van Douai--vervaardigd, ter vervanging van de vroegere
+deuren, het werk van Bonanno van Pisa, die in 1596 door brand werden
+vernield. Deze kolossale arbeid (de middelste deur is bijna zeven
+ellen hoog en omstreeks drie-en-een-halve el breed) werd in weinige
+jaren voltooid, dank zij de hulp van talrijke medewerkers, waaronder
+wel met name mogen genoemd worden: Pierre Francheville, Pietro Tacca
+en Antonio Susini, drie van de meest geliefde leerlingen van Jean
+Bologne; voorts Fra Domenico Portigiani, de bekwame gieter, die reeds
+herhaaldelijk onder leiding van den meester gewerkt had; Angelo Serrano
+en zijn neef Zanobi Orazio Mocchi, Giovanni Bandini van Castello en
+Gregorio Pagani. De deuren kostten achtduizend-zeshonderd-een scudi,
+dat is, naar de waarde van dien tijd berekend, omstreeks twintigduizend
+gulden, Zoo rusteloos ijverig werkte de oude fransche meester, dat de
+drie deuren reeds in 1603 hare plaats konden innemen. De deuren van
+Ghiberti hadden acht- of tienmaal meer tijd gevorderd: daar is dan
+ook een zeer merkbaar verschil van uitvoering tusschen de beide werken.
+
+De drie deuren zijn in twintig vakken verdeeld, waarop het leven van
+de Madonna en dat van den Heiland in tafreelen is voorgesteld. Het is
+niet moeilijk te raden, welk voorbeeld den kunstenaar voor den geest
+heeft gestaan of hem is aangewezen: geen ander namelijk dan diezelfde
+deuren van de doopkapel te Florence, waarop ik zoo even doelde. Maar
+wat heeft, in de sedert verloopen honderd jaren, het verval der kunst
+snelle vorderingen gemaakt! Het was wel eene groote onvoorzichtigheid
+van Jean Bologne, om zoowel door de geheele ordonnantie als door
+de details van zijn werk, telkens de herinnering op te roepen aan
+de meesterlijke schepping van Ghiberti. Laat ons, bij voorbeeld, de
+omlijsting der vakken eens bezien. Hier is de navolging onloochenbaar:
+wij zien er olijf- en eikenbladeren, druiventrossen, bonen, rozen,
+tomaten, slakken, een uil, een eekhorentje, padden, twee hagedissen
+waarvan de eene de andere bijt, twee doggen die elkander aanblaffen,
+een rhinoceros, een hert, voorts vazen, waaruit rozen opschieten:
+juist als gevoelde de eeuw van Jean Bologne voor de natuur nog dezelfde
+vurige en eerbiedige liefde en vereering als de groote kunstenaars
+der veertiende eeuw. Maar die bloemen, die vruchten, die dieren
+zijn wel met groote vaardigheid, met zekere _chic_ gemaakt, doch
+niet ernstig en met oprechte toewijding bestudeerd; zij zijn als in
+den blinde saamgebracht, zonder acht te geven op rythmische wetten,
+zonder smaak en overleg. Gij kunt de handigheid van den kunstenaar
+bewonderen, maar verder maken deze vluchtige improvisatiën geen indruk.
+
+Beschouwen wij de tafreelen zelven, dan doen zich de leemten in de
+opvoeding van Jean Bologne in volle kracht gevoelen. De machtige
+kunstenaar ontplooit eerst dan al zijn talent als hij standbeelden
+en vrije groepen mag scheppen; voor het bas-relief ontbreekt het hem
+aan de kalmte, de soberheid, de evenmaat, toch zoo noodzakelijk bij
+een kunstwerk, dat altijd eene min of meer ondergeschikte plaats moet
+innemen in een architektonisch geheel. Ge vindt bij hem geen spoor
+van die harmonische afwisseling tusschen ronding en holte, die een
+wet was voor de beeldhouwers der oudheid en der eerste Renaissance;
+nu eens zijn zijne figuren als tegen den achtertergrond vastgeplakt;
+dan weer, slechts door een bronzen kram of band met den achtergrond
+verbonden, hebben zij de volle ronding van vrije beeldwerken.--Dit
+neemt niet weg, dat de kompositiën van de middelste deur, de eenige
+die inderdaad Jean Bologne waardig is--de twee anderen zijn van veel
+minder beteekenis en blijkbaar het werk van leerlingen;--getuigen van
+groote bekwaamheid en zelfs van gevoel en bezieling; sommige tafreelen
+munten uit door stoutheid van vinding, onberispelijke zuiverheid van
+teekening en dramatische kracht.
+
+Eene andere bronzen deur van hooge oudheid, zij het dan ook niet van
+hooge kunstwaarde, versiert den arm van het transept aan de zijde
+van den scheeven toren. Volgens het gevoelen van verschillende
+archeologen, zou zij het werk zijn van "Bonannus civis Pisanus",
+die in 1136 de geheel met deze overeenkomende deur van den dom van
+Monreale vervaardigde, en die ook de maker was van de in 1596 vernielde
+deuren in den voorgevel van de kathedraal te Pisa. Dit werk draagt
+nog volkomen den stempel der barbaarschheid, zonder eenig begrip van
+ordonnantie, zonder eenige kennis van vorm of uitdrukking. Zoozeer
+ontbreekt alle besef van proportie, dat de gebouwen soms kleiner zijn
+dan de personen; daarentegen zijn in het tafreel van den _Intocht in
+Jeruzalem_, met het opschrift _Dies palmarum_, de menschen kleiner
+dan de bladeren van den boom, waarin zij zitten.--Een landgenoot van
+Bonannus, Andrea da Pisa, zal in de veertiende eeuw, met de bronzen
+deuren van de doopkapel te Florence het bewijs leveren, hoe men met
+even eenvoudige hulpmiddelen en nog meer soberheid, de zuiverste en
+treffendste werken kan scheppen. Dit was inderdaad voor de school
+van Pisa de schitterendste weerwraak.
+
+
+
+
+
+Treden wij thans den dom binnen. De eerste indruk is die van
+grenzenlooze, overweldigende bewondering; slechts drie andere kerken
+in geheel Italië vertoonen zulk een rijkdom en statige pracht:
+de San-Marco te Venetië, de kathedraal te Siena en de basiliek van
+San-Paolo-buiten-de-muren te Rome. In de eerste plaats treft u de
+kostbaarheid der gebruikte materialen, de vier-en-twintig reusachtige
+monolithzuilen van het middenschip en de talrijke andere zuilen
+van marmer of graniet, overal door het gebouw verspreid; voorts de
+schilderachtige afwisseling van wit en zwart marmer; dan de zuiverheid
+en degelijkheid der ordonnancie, de ruime afmetingen--het transept
+alleen is bijna zoo groot als eene basiliek;--eindelijk de gloed
+en de harmonie der kleuren, nog verhoogd door het geheimzinnig,
+majestueus halfdonker, de mystische schemering, die zoo uitnemend
+bij het karakter van den tempel voegt. De meer dan honderd vensters,
+waardoor de dom zijn licht ontvangt, zijn klein, zeer hoog geplaatst
+en ten deele beschilderd. De zuilen worden afgewisseld door die blinde
+bogen, waarvan de pisaansche school zoo gaarne gebruik maakt; deze
+bogen maken te meer effekt door de tegenstelling met de prachtige
+zoldering van verguld hout met blauwe vakken, versierd met rozen,
+cherubijnen en het wapen van de Medici.
+
+Het is niet meer dan plichtmatig, de volle aandacht te wijden aan de
+architektonische schoonheden van den dom te Pisa, want daarin bestaat
+zoo niet de eenige, dan toch zeker de voornaamste aantrekkelijkheid
+van deze kathedraal. Dit kan ook moeilijk anders in eene stad,
+waarvan het geestelijk leven, juist bij den opgang der Renaissance,
+onder het florentijnsche juk gebroken en vernietigd werd. De oude
+pisaansche basiliek geeft ons niet, gelijk de meeste andere toskaansche
+monumenten, als het ware een kort begrip van de verschillende stijlen,
+die elkander sedert de middeleeuwen zijn opgevolgd, eene levende en
+schilderachtige staalkaart van kunstscheppingen, die elk den stempel
+eener bijzondere periode dragen. De veertiende en de beide volgende
+eeuwen zijn hier ter nauwernood vertegenwoordigd door een enkel
+fragmentarisch werk. Voor den archeoloog is zulk eene betrekkelijke
+eenheid een buitenkansje: de kunstenaar kan zich moeilijker met
+haar verzoenen.
+
+Bij gebreke van standbeelden en freskoos van denzelfden ouderdom
+als de kathedraal, dat wil zeggen, uit de laatste jaren der elfde
+of de eerste der twaalfde eeuw, vindt men althans in den dom een
+fragment van een merkwaardig werk van de tweede pisaansche school,
+van die school, tot wier schitterendste vertegenwoordigers in het
+laatst der dertiende en in het begin der veertiende eeuw, Nicolo en
+Giovanni Pisano behoorden. Ik bedoel de twee leeuwen, die de zuilen
+dragen waarop de preekstoel rust. Deze twee prachtige beelden, vol
+leven en beweging, zijn afkomstig van den ouden preekstoel, die bij
+den brand in 1596 werd vernield. Wat er verder van dit monument is
+overgebleven, zullen wij in het Campo-Santo terugvinden.
+
+De mozaïek in het koor, Christus tronende tusschen de Madonna en
+Sint-Jan den Evangelist, voert ons naar hetzelfde tijdperk, het
+eind van de dertiende en het begin van de veertiende eeuw, terug;
+maar dit is dan ook het eenige punt van overeenkomst tusschen dit
+kunstwerk en de school van Giovanni Pisano; naar den stijl en de
+stijve, magere figuren te oordeelen, zou men deze mozaïek voor eene
+eeuw ouder houden. Toch hebben wij hier het werk van een beroemden
+meester, en wel van niemand minder dan Cimabue, den leermeester van
+Giotto. In 1300 of 1301 begonnen, bleef het werk steken door den dood
+des kunstenaars; een schilder, met name Vicinus, voltooide de mozaïek
+in 1321. Het is eene kolossale compositie, maar die geen aanspraak
+op schoonheid kan maken; zij staat nog zoo goed als geheel onder den
+invloed der latere byzantijnsche school.
+
+De andere kunstwerken behooren voor het meerendeel tot tijdperken,
+die eigenlijk geen recht kunnen doen gelden op onze aandacht en
+belangstelling.
+
+Wij zullen ons niet ophouden bij de twaalf zijaltaren, voor het
+meerendeel door Staggio Staggi vervaardigd. De beschrijving der
+schilderijen van een Orazio Riminaldi, een Giovanni Stefano Maruscelli,
+een Cosimo Gamberucci en nog een paar anderen van dat gehalte,
+kunnen wij gerust overslaan: te meer wijl, twee stappen verder, in
+het Campo-Santo zoo vele meesterstukken ons wachten. Toch is ook de
+gouden eeuw der schilderkunst in den dom van Pisa door drie uitnemende
+werken vertegenwoordigd: _Abrahams offerande_ van Giovanni Antonio
+Bazzi, bijgenaamd Sodoma; _Sinte-Margaretha_ en _Sinte-Catharina_
+van Andrea del Sarto.
+
+Sodoma is een meester van den eersten rang, dien men alleen in
+Toskane naar waarde kan leeren schatten en lief krijgen. Pisa bezit
+van hem slechts een enkel meesterstuk, een schilderij op doek, en
+moet dus verre onderdoen voor Siena en Monte Oliveto Maggiore met hun
+heerlijke freskoos; maar _Abrahams offerande_ is een juweel, waardig
+op eene lijn gesteld te worden met de beste werken van Correggio en
+Titiaan. Abraham, met ontbloote beenen, het lijf bekleed met eene
+korte tuniek van het schoonste blauw en een golvenden rooden mantel,
+met een lang afhangenden baard, een hoog voorhoofd, de oogen ten
+hemel geheven, heft met sprekend ziel vol gebaar het mes op; voor
+hem ligt Isaak geknield, geheel naakt, sidderend, met de armen over
+de borst gevouwen, ter sluiks naar zijn vader opziende; in de lucht,
+de engel gereed om de voltrekking der ontzettende daad te stuiten;
+op den achtergrond een groep boomen: ziedaar de compositie.
+
+Alles is even bewonderenswaardig in dit grootsche stuk: de
+soberheid der kompositie en de dramatische kracht niet minder dan de
+onberispelijke teekening en de naïeveteit der uitdrukking, of het
+rijke harmonische koloriet: hoe uitmuntend past dat heldere blauw
+van de tuniek bij dien rooden mantel en de fijne carnatie van het
+lichaam van Isaak.--Dit meesterstuk heeft, in het begin dezer eeuw,
+eenigen tijd een sieraad uitgemaakt van den Louvre, maar hernam in
+1815 zijne oude plaats in den dom van Pisa.
+
+Twee knielende heiligen, Sinte-Margaretha en Sinte-Catharina, beiden
+van Andrea del Sarto, kunnen, wat bevalligheid van teekening en
+betoovering van koloriet aangaat, ten volle met de schepping van Sodoma
+wedijveren. Trouwens, onder al de tijdgenooten van Sodoma is er geen,
+wiens talent zoo veel overeenkomst met het zijne heeft als Andrea
+del Sarto; maar toch hoop ik dat men mij niet van onrechtvaardigheid
+zal beschuldigen als ik zeg, dat zijn ietwat banale stijl nooit de
+souvereine distinctie, de onvergelijkelijke gratie bereikt van zijn
+lombardijschen mededinger. Twee andere schilderijen van Andrea del
+Sarto, Sint-Petrus en Sint-Jan Baptista, kunnen de vergelijking
+niet doorstaan met de beide heilige vrouwen, die eene bijkans
+onwederstaanbare bekoring uitoefenen.
+
+De beeldhouwkunst van de Renaissance is hier vooral vertegenwoordigd
+door de bronzen van Jean Bologne: een beeldje van Christus en een
+van Johannes den Dooper, op de wijwaterkommen geplaatst, zijn in
+1602, naar modellen van den meester, gegoten door Palma da Massa:
+zij zijn dus uit denzelfden tijd als de deuren van de kathedraal. Het
+bronzen crucifix van het hoogaltaar is van het volgende jaar, 1603,
+en een van de beroemdste werken van den laatsten grooten beeldhouwer
+der Renaissance. Het hoofd van den Heiland is op de borst gezonken;
+de oogen zijn gesloten; het lichaam schijnt onder zijn eigen zwaarte
+te bezwijken. Het is het laatste oogenblik van den doodstrijd;
+"maar, heeft een fransch schrijver zoo juist gezegd, men gevoelt
+dat het de doodstrijd is van een God. Geen spoor van stuiptrekking,
+geene samentrekking der spieren. De alles beheerschende indruk is
+die van kalmte en overgave".
+
+Een ander kunststuk van brons, de groote, van het gewelf afhangende
+lichtkroon, dankt zijne vermaardheid minder aan zijne eigene
+kunstwaarde, dan aan de bijzonderheid dat Galilei door de bewegingen
+van die kroon werd opgewekt om de wetten van de slingerbeweging
+te bestudeeren. Toch is die kroon een smaakvol stuk werk, dat zijn
+vervaardiger, Vincenzo Possente van Pisa, de grootste eer aandoet;
+volgens de overlevering zou de lichtkroon in 1587 gemaakt zijn.
+
+Slechts in het voorbijgaan en welstaanshalve maak ik melding van
+het vermaarde zilveren altaar, in 1692 door Sebastiano Tamburini
+van Pisa vervaardigd: dit is een van die plompe en ziellooze dingen,
+die langen tijd de bewondering van de toeristen hebben uitgemaakt,
+maar die door eene beter ingelichte en ontwikkelde kritiek zonder
+verschooning worden teruggebracht tot hunne ware plaats, zeer verre
+beneden de gewrochten van de kunst der middeleeuwen en der Renaissance,
+de eenige die in waarheid leeft.
+
+
+
+III
+
+
+Eenige schreden van den dom staat de doopkapel, een niet minder
+indrukwekkend monument, in denzelfden stijl ontworpen, hoewel het
+bijkans eene eeuw jonger is.
+
+Met den bouw van de doopkapel werd in 1153 een aanvang gemaakt door den
+pisaanschen architekt Diotisalvi, die met de werken zooveel spoed liet
+maken, dat reeds na drie jaren de benedenverdieping voltooid was. Met
+de verdere voltooiing ging het minder voorspoedig; door gebrek aan
+geld was men genoodzaakt het werk te staken, dat eerst in 1278,
+alzoo eene eeuw later, voltooid werd.
+
+De doopkapel is eene rotonde met drie verdiepingen; de onderste bestaat
+uit twintig in den muur gevatte zuilen, waarop blinde bogen rusten;
+de daarop volgende uit zestig kolommen, aan den top versierd met
+een menschenhoofd; de bovenste uit acht-en-twintig pilasters door
+vensters afgewisseld. De gothische baldakijns boven de tweede en
+de derde verdieping met de daarin aangebrachte beelden van profeten
+en apostelen zijn--het behoeft ter nauwernood gezegd te worden--een
+toevoegsel uit de dertiende eeuw. Een niet zeer fraaie koepel bekroont
+het gebouw, dat een omtrek heeft van ongeveer honderd-zeven ellen en
+eene hoogte van bijna vijf-en-vijftig el.
+
+Twee prachtig gebeeldhouwde kolommen omlijsten de hoofddeur, tegenover
+den dom; even als de zuilen aan den hoofdingang der kathedraal,
+zijn ook deze kolommen van boven tot onder bedekt met lofwerk en
+bloemen, wier kelken bijvoorbeeld eene zittende vrouw die op de luit
+speelt bevatten of een nest met vogeltjes. Het is eene zonderlinge,
+wegsleepende kunst, niet meer die der middeleeuwen, nog niet die der
+Renaissance: men krijgt den indruk eener ontijdige ontwikkeling,
+intuïtie van de oudheid, maar die halverwege is blijven staan: de
+Renaissance van de vijftiende eeuw ging van andere gezichtspunten
+uit. Ware deze pisaansche renaissance van de twaalfde en de dertiende
+eeuw tot hare volle ontwikkeling gekomen, dan zou zij ons iets anders
+gegeven hebben dan de eigenlijke Renaissance; maar door velerlei
+oorzaken werd zij plotseling in haar ontwikkeling gestuit en haar
+inderdaad grootsche pogingen bleven zonder gevolg.
+
+De deurstijlen prijken met bas-reliefs, voorstellende Christus, koning
+David, de apostelen en de zinnebeelden der maanden. Op de architraaf
+is de marteldood van den Dooper gebeiteld, benevens tafreelen uit
+het leven van den Zaligmaker en de doop bij indompeling. Nog andere
+beelden en bas-reliefs tooien het bovengedeelte van dezen gevel, die
+bij uitnemendheid rijk versierd is; daaronder verdienen meer bijzonder
+vermelding de beelden van de Madonna met het Kind, van den Dooper en
+van Sint-Jan den Evangelist. Deze kunstwerken zijn uit het laatst van
+de dertiende of het begin van de veertiende eeuw; zij toonen echter
+duidelijk de minderheid van de school van Pisa in rond beeld werk.
+
+De deur aan den tegenovergestelden kant--daar zijn er vier, gericht
+naar de vier windstreken--is slechts omlijst door twee kolommen,
+waarvan de spiraalvormige groeven herinneren aan sommige byzantijnsche
+zuilen, met name aan die van Sint-Apollinaris in Classe bij Ravenna,
+of aan die van San-Clemente te Rome.
+
+De doopkapel bestaat uit twee concentrische gedeelten: een soort van
+gang of binnenportiek en de eigenlijke kapel onder den koepel, die
+door twee boven elkander geplaatste rijen kolommen of pilaren gedragen
+wordt. De onderste rij bestaat uit acht prachtige monolithzuilen en
+vier pilaren, op wier kapiteelen de rondbogen rusten; de bovenste
+rij verschilt alleen hierin van de andere, dat hier de zuilen door
+pilaren vervangen worden. Rondom de portiek loopen drie trappen,
+die een soort van amphitheater vormen, van waar de toeschouwers de
+heilige plechtigheden kunnen gadeslaan.
+
+De doopkapel is, even als de dom, arm aan kunstwerken; de voornaamste
+dekoratie bestaat wel in de afwisseling van wit en zwart marmer;
+verder komt ook hier alles op de architektonische ordonnancie aan.
+
+Het voorwerp, dat in de eerste plaats de aandacht trekt, is een
+groote achtkantige kuip, midden in de kapel op een voetstuk van drie
+treden geplaatst. Zoowel door hare afmeting als door haar vorm voert
+die doopvont ons terug naar de tijden, toen men den doop nog bij
+indompeling toediende: zij heeft ruimte voor verscheidene personen
+te gelijk.
+
+Aan vier hoeken zijn kleinere bekkens of kuipjes aangebracht, die,
+naar men zegt, voor den doop van kinderen waren bestemd. De drie
+treden, waarlangs men naar de doopvont opklom, en de acht vakken,
+verdeeld in zestien compartimenten, zijn versierd met verschillende
+ingelegde figuren van gekleurd marmer, zoo als ruiten, sterren en
+andere; het midden der zestien kompartimenten wordt ingenomen door
+rijk bewerkte rozen in relief.
+
+Verschillende nieuwere schrijvers noemen als den maker van deze
+doopvont Tino di Camaino van Siena, die haar in 1312 zou hebben
+vervaardigd. Maar oude dokumenten spreken alleen van eene doopvont,
+welke deze kunstenaar voor den dom zou hebben gebeiteld, met
+bas-reliefs, voorstellende de levensgeschiedenis van Johannes den
+Dooper: een kunstwerk dat sinds lang verloren is geraakt.
+
+Op eenige schreden afstands van de kuip staat, geheel op zich zelven,
+de marmeren predikstoel, het meesterstuk van Nicolo Pisano en de
+glorie van de doopkapel. Dit beroemde kunstwerk, in 1260 voltooid,
+bestaat uit een zeshoek van marmer, gedragen door negen kolommen van
+geaderd marmer, porfier of oostersch graniet, waarvan sommigen op
+den rug van leeuwen rusten. Allegorische figuren in hoog relief en
+vooral de zes met bas-reliefs versierde vakken verhoogen de waarde
+van de op zich zelve reeds schoone architektonische ordonnancie,
+die door losheid en sierlijkheid uitmunt.
+
+Deze preekstoel in de doopkapel te Pisa is echter nog iets meer dan
+het meesterstuk van een groot kunstenaar: dit monument is een datum
+in de geschiedenis der beeldhouwkunst.
+
+In den tijd toen deze verwonderlijke monumenten van Pisa ontstonden,
+was juist de beeldhouwkunst welhaast tot het laagste peil gezonken. Men
+kan zich moeilijk lomper, vormeloozer, barbaarscher gewrochten
+denken. Alle gevoel voor en besef van de eigenaardigheden van het
+menschenbeeld schijnt verloren; de lichamen hebben eene monsterachtige
+gedaante; de gelaatstrekken drukken weinig meer dan stompzinnig
+idiotisme uit. Om zich hiervan te overtuigen, heeft men slechts een
+blik te werpen op de grijnzende, verwrongen, schier verdierlijkte
+koppen, die men in overvloed in alle kerken van Pisa kan zien, even
+als op de bronzen deur van het transept van den dom, die voor het
+werk van Bonanno doorgaat.
+
+De geheele geest van de romaansche school was niet gunstig voor de
+studie der natuur. Haar streven was in de eerste plaats gericht op
+het uitdrukken van abstrakte begrippen, en ook in haar vormen hield
+zij zich bovenal aan geometrische figuren: regelmaat en harmonie waren
+voor haar hoofdzaak. Een noodzakelijk gevolg van deze kunstopvatting
+was, dat het menschenbeeld ondergeschikt bleef aan het effekt dat
+een of ander deel van het monument bestemd was te weeg te brengen,
+en dat de skulptuur zelve een wezenlijk onderdeel bleef van de
+architektuur. Bovendien werd de getrouwe afbeelding van de in de natuur
+bestaande voorwerpen verdrongen door symboliek. Een twijg met drie
+bladeren aan het eind verbeeldde een boom; enkele vluchtig aangegeven
+kanteelen moesten eene ommuurde stad voorstellen.--Daar kwam nog iets
+bij. Juist in het laatst der elfde en het begin der twaalfde eeuw
+had zich, ten gevolge vooral van de veelzins treurige en schijnbaar
+hopelooze toestanden op staatkundig en maatschappelijk gebied, met
+name ook in Italië, eene sombere, wanhopige levensbeschouwing van de
+gemoederen der menschen meester gemaakt: eene levensbeschouwing, die
+in niet geringe mate haar invloed op de Kerk en door deze op de kunst
+gelden liet. Aan den ingang der kerkgebouwen grijnsden monsterachtige
+leeuwen de geloovigen aan, als gereed om hen te verscheuren;
+aan den voorgevel werd de blik, met schrik en huivering, geboeid
+door eene gansche reeks van fantastische gedrochten, basilisken,
+draken, griffioenen; overal werd de verbeelding, als door eene
+benauwde nachtmerrie, gedrukt en geketend door allerlei sombere,
+schrikwekkende voorstellingen. De Kerk zelve ontaardt meer en meer in
+een ijzeren stelsel, eene dwingende macht, die de geesten beheerscht
+en bovenal door schrik en vrees de onrustige gemoederen in bedwang
+tracht te houden.
+
+Het zou hier de plaats zijn om te spreken van dien zeldzamen man, den
+heiligen Franciscus van Assisi (1182-1226), buiten eenigen twijfel een
+der grootste mannen na de apostelen, door wien niet alleen voor de Kerk
+een nieuw tijdperk van verjongd en verhoogd geestelijk leven aanbrak,
+maar van wien eene kracht uitging, die ook de maatschappij herschiep,
+haar met een anderen, frisscheren geest, den geest der liefde en
+toewijding, doordrong; den wondermachtigen man, het geheim van wiens
+kracht toch in niets anders lag dan in zijne volkomen overgave aan
+zijnen Heiland, in zijne grenzenlooze liefde, wel waarlijk de liefde
+van Christus zelven nabij komende. Deze man oefende ook, middellijk
+en door don nieuwen geest die van hem uitging, een herscheppenden
+invloed uit op de kunst, en gansch niet ten onrechte worden de eerste
+beginselen van de oudste italiaansche renaissance met den persoon en
+het werk van Sint-Franciscus van Assisi in verband gebracht.
+
+Juist in den eersten tijd van het optreden van den heiligen apostel der
+vrijwillige armoede, der volkomen toewijding aan het hoogste ideaal,
+omstreeks 1206, werd te Apulia in Toskane een dier verwonderlijke
+kunstenaars geboren, die met een enkelen sprong het einddoel
+bereiken, soms zelfs voorbijstreven, en wier plaats veel meer onder
+het nageslacht dan onder hunne evenouders schijnt te zijn. Nicolo
+Pisano, want van hem spreken wij, is een hervormer, een wegbaner,
+een schepper, de evenknie van een Brunellesco, van een Donatello
+of van de gebroeders Van Eyck, de beroemde vlaamsche schilders;
+een dier meesters, die zich aanstonds tot zoo ongelijkbare hoogte
+verheffen, dat hunne opvolgers, gedurende verscheidene geslachten,
+hen niet alleen niet kunnen overtreffen, maar zelfs niet evenaren.
+
+Wij kunnen hier niet breedvoerig uitweiden over het leven en de
+werken van Nicolo Pisano, die in 1280 te Pisa overleed; maar niet
+geheel onbeantwoord laten mogen wij de vraag, hoe die kunstenaar er
+toe gekomen is om, in plaats van de wanstaltige gewrochten zijner
+voorgangers, een nieuwen en zoo volkomen stijl te scheppen? Van waar
+is ze hem aangekomen, die edele kunst der juiste evenredigheid,
+van den harmonischen rythmus, van adel en uitdrukking; die hooge,
+waarachtige kunst, waarvan het geheim sedert zoo vele eeuwen verloren
+scheen te zijn gegaan? Op deze vraag moet het antwoord wel in de eerste
+plaats luiden: van de studie der antieken. Die stelde hem in staat,
+de beeldhouwkunst te herscheppen, zoo als de bouwmeesters van Pisa,
+omstreeks twee eeuwen vroeger, het aan deze studie te danken hadden,
+dat zij de architektuur konden herscheppen. De modellen der antieke
+kunst ontbraken niet te Pisa, waar men er zich reeds vroeg op toelegde,
+deze kostbare en roemrijke overblijfselen eener ondergegane beschaving
+te verzamelen. Herhaalde malen brachten de burgers van Pisa, van
+hunne verre handels- en krijgstochten, zuilen, kapiteelen en vooral
+sarkophagen naar hunne vaderstad mede.
+
+Het is dus niet noodig te onderstellen, dat Nicolo Pisano in zuidelijk
+Italië, aan het hof van Keizer Frederik II, de antieke kunst heeft
+leeren kennen en zich van haar geest doordrongen: Toskane bood hem in
+overvloed modellen ter bestudeering aan. Nog heden ziet men, op weinige
+schreden afstands van den predikstoel in de doopkapel--het meesterstuk
+van den pisaanschen beeldhouwer--de antieke bas-reliefs die hij
+heeft nagevolgd: de vaas met den indischen Bacchus en den sarkophaag,
+waarop de geschiedenis van Phedra en Hippolytus is voorgesteld.
+
+Toch zou men zich vergissen, als men meende dat Nicolo Pisano zijne
+inspiratie uitsluitend aan de antieke kunst dankt. Naast verheven,
+ideale figuren, zoo als de Madonna, de engelen en anderen, ziet men
+van hem beelden en groepen aan het echte natuurleven, aan de meest
+gewone werkelijkheid ontleend: een ram, die zich den kop krabt,
+een hinnekend paard en dergelijken. Zou niet bepaaldelijk in dien
+zin voor de natuur, in dat nauwgezette waar- en opnemen van de lagere
+schepping, de invloed merkbaar zijn van den grooten en teederen heilige
+van Assisi, die de bloemen des velds zijne zusterkens noemde, met de
+vogelen en visschen verkeerde en in zijn brandend liefdehart ruimte
+had voor de gansche natuur?
+
+Voorts heeft men in deze sporen van naturalisme misschien ook den
+invloed te herkennen van den gothischen stijl. Trouwens, de gothiek
+is juist de verheven uitdrukking van de nieuwe behoeften en strevingen
+van de middeleeuwen in haar tweede, schoonste tijdperk. Zoo eenvoudig,
+ernstig, streng de romaansche kunst met den haar kenmerkenden vollen
+rondboog was, zoo los, veelzijdig, golvend, speelsch is de gothische
+kunst, die tot uitgangspunt neemt den spitsboog, dat wil zeggen eene
+bij uitnemendheid kunstmatige formule. In de gothiek heeft de fantazie
+vrij spel en dringt allengs het koele, beredenerend en berekenend
+verstand op den achtergrond; de gothische kathedralen schijnen eene
+bespotting van de grondwetten der architektuur, van de beginselen
+der geometrie; maar in haar ontplooit zich, naast het verhevenste
+idealisme, het volle natuurleven, vaak in zijne grilligste vormen en
+gestalten. De uit langen sluimer ontwaakte verbeelding schept zich een
+nieuwe, schilderachtige, kleurrijke taal, overvloeiende van beelden
+en symbolen, vol stoute vlucht, ideale verheffing en tevens vol humor
+en geest.
+
+De bas-reliefs van Nicolo onderscheiden zich door de breede
+behandeling, door adel en schoone ordonnancie. Men kan zich moeilijk
+beeldwerken denken, die beter voegen bij hunne omgeving, bij die
+verwonderlijk schoone monumenten van de pisaansche architekten van
+de elfde en de twaalfde eeuw.
+
+Toch mogen wij niet verzuimen op eene leemte te wijzen in deze
+kunst, die zich reeds bij haar eerste verschijning zoo hoog verheven
+heeft. Om te beseffen, welke die leemte is, heeft men slechts een
+blik te werpen op de vele beelden, die omstreeks denzelfden tijd toen
+Nicolo Pisano arbeidde, in zoo menige stad van noordelijk Frankrijk
+en van de zuidelijke Nederlanden werden gebeiteld, en die eene zoo
+sterke tegenstelling vormen met de scheppingen van den pisaanschen
+meester. Ongetwijfeld wint deze laatste het van de oude fransche
+_imagiers_ en onze beeldsnijders door juistheid van compositie en
+zuiverheid van lijnen; maar hij is verre hun mindere als het op de
+uitdrukking van diep en innig gevoel, van het gemoedsleven aankomt. De
+stijl van Nicolo, zoo als trouwens die van al zijne opvolgers, heeft
+inderdaad iets droogs en kouds; de vervaardigers van de beelden in onze
+kathedralen mogen inderdaad genoemd worden als waardige mededingers
+van den doorluchtigen toskaanschen meester. Hun heeft echter een
+Vasari ontbroken, om hun lof aan het nageslacht te verkondigen of
+voor het minst hunne namen der vergetelheid te ontrukken.
+
+
+
+
+
+Volgens Vasari zou de eerste kampioen voor de gothische architektuur in
+Italië niemand anders zijn geweest dan Nicolo Pisano. Het is bekend,
+de rijkbegaafde kunstenaars van dien tijd plachten, even als die van
+de latere Renaissance, zich niet tot de beoefening van eene enkele
+kunst te bepalen. Nicolo Pisano muntte, even als zijn zoon Giovanni,
+tegelijkertijd in de bouwkunst en in de beeldhouwkunst uit; datzelfde
+gold van Arnolfo di Cambio, hun medearbeider, en van Fra Guglielmo
+d'Agnello, zoowel als van de gelijktijdige romeinsche kunstenaar,
+de Cosmati. Vasari stelt een groot aantal gebouwen op naam van
+Nicolo, niet alleen in Toskane, maar ook te Napels, te Padua,
+te Venetië. Maar indien het als zeker mag worden aangenomen, dat
+Nicolaas de bouwkunst heeft uitgeoefend, zoo is het niet minder zeker,
+dat geen enkel gebouw hem met eenigen grond van waarschijnlijkheid
+kan worden toegeschreven. Wij hebben hier hetzelfde verschijnsel,
+dat zoo menigmaal in de kunstgeschiedenis voorkomt: de faam van den
+grooten meester heeft die van zijne talrijke medewerkers geheel in
+de schaduw gesteld. De legende heeft in een enkelen naam den arbeid
+en het streven van een geheel menschengeslacht saamgevat.
+
+Van den zoon van Nicolaas, Giovanni Pisano, weten wij daarentegen met
+zekerheid, dat hij de schepper is van aantal hoogst belangrijke werken:
+hij bouwde den voorgevel van de kathedraal van Siena, hij voltooide
+de kathedraal te Prato, en van hem is ook het beroemde monument,
+waarmede wij ons nu moeten bezig houden, het Campo-Santo van Pisa.
+
+De stichting van het Campo-Santo hangt, even als die van den dom,
+samen met eene militaire expeditie der Pisanen. De kroniekschrijvers
+verhalen dat de aartsbisschop Ubaldo de' Lanfranchi, aanvoerder
+van het contingent, waarmede de republiek aan den derden kruistocht
+(1189-1192) deelnam, op de gedachte kwam om eene groote hoeveelheid
+aarde, aan den Calvariënberg ontleend, naar zijne vaderstad te laten
+overbrengen. Te Pisa teruggekeerd, kocht hij een terrein nabij den dom
+en richtte dat in tot begraafplaats, na het vooraf met die gewijde
+aarde te hebben bedekt. Eeuwen lang hield het geloof stand, dat de
+lijken, die in dezen heiligen grond werden ter aarde besteld, binnen
+vier-en-twintig uren geheel waren vergaan.--Het gebouw zelf van het
+Campo-Santo is veel jonger dan de begraafplaats: in 1278 begonnen, werd
+de bouw in 1283 voltooid, ongeveer eene eeuw na den derden kruistocht.
+
+Het Campo-Santo vormt, evenwijdig met den dom en de doopkapel,
+een grooten rechthoek; aan de buitenzijde bedraagt de lengte
+ruim honderd-negen-en-twintig meter, bij eene breedte van ruim
+vier-en-veertig meter; aan de binnenzijde is de lengte ongeveer
+honderd-zeven-en-twintig en de breedte twee-en-veertig meter. De
+muur heeft geene openingen, als moest dit heiligdom geheel van de
+buitenwereld afgesloten blijven. De lange muur is evenwel versierd
+met een reeks van blinde bogen van dezelfde orde als aan den dom,
+den campanile en de doopkapel. De hoofdingang prijkt met een gothisch
+baldakijn, met zes standbeelden versierd, waaronder vooral vermelding
+verdient de Madonna met het Kind, van de hand van Giovanni Pisano.
+
+De sobere eenvoud van het uitwendige doet de schoonheid van
+het inwendige te beter uitkomen. Welk eene verrassing, zoodra
+ge den drempel hebt overschreden! Galerijen van niet minder dan
+tien-en-een-halve el breedte; eene reeks van twee-en-zestig open
+arkaden in den rijksten gothischen stijl, waardoor het volle licht in
+de galerijen binnenstroomt; een open kap, die de aandacht trekt en een
+uitmuntend effekt maakt; in de vakken tusschen de bogen een weergalooze
+reeks van antieke beeldwerken; langs de wanden eene schilderachtige
+mengeling van busten, standbeelden, marmeren groepen; op de wanden
+de meest omvattende cyclus van freskoos uit de middeleeuwen en
+de Renaissance, waarop eenig monument in Italië roem kan dragen;
+eindelijk, op den grond tallooze grafzerken, sommigen uitgesleten,
+anderen door vrome harden gerestaureerd: ziedaar het schouwspel dat
+onze blikken geboeid houdt, en dat grootsch en eenig is te noemen
+onder alles wat het goddelijke Italië ons kan te genieten geven. De
+reisboeken geven den raad, het Campo-Santo des nachts, bij helder
+maanlicht, te bezoeken; en zij hebben gelijk: om van dergelijke
+visioenen het ware genot te hebben, is niet alleen eene bijzondere
+gemoedsstemming, maar bijna ook een bovenaardsch licht noodig.
+
+Op het eerste gezicht beantwoordt het Campo-Santo van Pisa niet
+aan de voorstelling, die men zich van zulk een monument maakt. Men
+verwacht een grooten, ruimen doodenakker te zullen zien, door smalle
+galerijen omgeven, zoo als te Milaan, te Genua, te Bologna. Maar hier
+is de verhouding juist omgekeerd, en uit het oogpunt der kunst kan
+men niet anders dan zich daarover verheugen. Het eigenlijke kerkhof
+is buitengewoon klein:--het bestaat uit vier grasperken, met enkele
+bloemen versierd en van afstand tot afstand met heesters beplant,
+met vier cypressen aan de hoeken en in het midden eene zuil, door
+eene rozenstruik omslingerd. De galerij of portiek daarentegen, die
+dit kerkhof omgeeft is kolossaal; en Jan van Pisa, die hier toonde
+een geniaal bouwmeester te zijn, heeft gewild dat die galerij
+waardig zou zijn de bewaarplaats te wezen van zoo uitnemende
+schatten: zij is eenvoudig en grootsch tegelijk. Het stond te
+vreezen dat de eindelooze herhaling van hetzelfde motief in de
+twee-en-zestig arkaden den indruk van eentonigheid zou maken. Om
+dit gevaar te ontgaan, heeft de pisaansche architekt, met behoud
+van den rondboog als hoofdmotief--hetgeen met het oog op den dom,
+den campanile en de doopkapel onvermijdelijk was;--dien boog met den
+meest gewenschten uitslag aan den spitsboog als gehuwd. Elke arkade,
+door een rondboog afgesloten, heeft van boven eene zesbladerige roos,
+rustende op eene middenpijler, waardoor het overige van de arkade
+in twee groote vensternissen wordt verdeeld; deze vensters, die van
+boven evenzeer met eene roos zijn versierd, worden op hun beurt door
+kleinere pijlers weder in tweeën verdeeld; zoodat elke arkade drie
+rozen, drie pijlers en vier vensteropeningen bevat: eene ordonnancie,
+even rijk als harmonisch, waardoor met behoud van de regelmatigheid
+tevens de noodige afwisseling verkregen wordt.
+
+Van eigenlijke graven, van kruisen, in 't algemeen van eigenlijke
+gezegde grafteekenen, is nergens een spoor te ontdekken; in deze
+ideale nekropolis worden uitsluitend gedenkteekenen toegelaten.
+
+Want, in spijt van zijn naam en zijne oorspronkelijke bestemming,
+is het Campo-Santo veel meer het pantheon van den roem en de glorie
+van Pisa, dan wel eene eigenlijke begraafplaats. De uitingen van
+vurig, hartverheffend geloof, de triomfen der vaderlandsliefde, de
+verheerlijking van groote mannen en groote feiten,--zij nemen hier
+de eerste plaats in en dringen de zuiver persoonlijke aandoeningen en
+gevoelens, den rouw der familie bij het verlies van een harer leden,
+op den achtergrond. Zelfs ontvangt ge hier niet den indruk van de
+ijdelheid van al het ondermaansche, van de nietigheid des levens. Niets
+treurigs of sombers, met uitzondering misschien van de schilderijen,
+op naam van Orcagna gesteld; niets dat aan dood en sterven doet denken;
+of liever, de dooden verschijnen hier voor ons in hetgeen zij reeds
+op aarde onsterfelijks hebben gewrocht, in den glans hunner groote
+daden, hunner geniale scheppingen. Maar ook, welk eene verzameling
+van gedenkteekenen: van het monument der gravinne Beatrix, moeder van
+de beroemde gravin Mathilde, tot dat van de zangeres Catalani; van
+de tombe van Keizer Hendrik VII, tot die van den schrijver Algarotti,
+opgevoed voor rekening van den zuinigen Frederik II van Pruisen, of de
+tombe van den geschiedschrijver Fabroni! En welk eene overstelpende,
+verbijsterende verzameling van meesterstukken, van de onvergelijkelijke
+collectie van grieksche en romeinsche sarkophagen, en de marmeren
+vaas met den indischen Bacchus, dien Nicolo Pisano kopieerde, tot de
+beeldwerken van Giovanni Pisano en de freskoos van Benozzo Gozzoli.
+
+Bij de beschrijving van deze haast onoverzienbare schatten en
+rijkdommen volgen de reis- en handboeken doorgaans de topografische
+orde en noemen de voorwerpen op, zoo als ze zich achtervolgens aan
+den bezoeker voordoen. Men kan den schrijvers geen ongelijk geven:
+de toeristen voor wie hunne gidsen en handleidingen bestemd zijn,
+hebben bovenal haast; men moet hun dus de moeite besparen van telkens
+op hunne schreden terug te keeren. Maar onze lezers weten, dat het
+niet onze gewoonte is den kortsten weg te volgen, en dat wij er van
+houden vrij rond te zwerven. Wij willen dit ook nu doen. Trouwens
+het Campo-Santo van Pisa is niet een van die museums van den tweeden
+rang, die men, met het horloge in de hand, tusschen twee treinen of
+twee maaltijden kan afdoen. Is niet een belangrijk stuk italiaansche
+geschiedenis, in levende beelden, op deze eerwaardige muren geschreven;
+en voor zoo veel de kunst betreft, zijn deze architektonische vormen,
+deze beeldwerken, deze freskoos niet als het ware de bekroning,
+de hoogste uitdrukking van de oude toskaansche school? Voorwaar, de
+tijd dien wij op deze gewijde plek doorbrengen, zal niet verloren zijn!
+
+De verzameling antieke sarkophagen en bas-reliefs in het Campo-Santo
+behoort tot de twee of drie belangrijkste collectiën van dien
+aard in geheel Europa: zij bevat niet minder dan honderd-zeventig
+nommers en veraanschouwelijkt ons de geschiedenis der beeldhouwkunst
+van haar schitterenden bloei in de tweede of derde eeuw vóór onze
+jaartelling tot haar volkomen verbastering in de vijfde of zesde
+eeuw. Deze sarkophagen zijn voor het meerendeel naar Pisa gebracht als
+zegeteekenen na de gelukkige krijgstochten, die in den loop der elfde,
+twaalfde en dertiende eeuw, door de toen zoo machtige republiek naar
+noordelijk Afrika, vermoedelijk ook naar Griekenland en Klein-Azië,
+werden ondernomen. Aanvankelijk dienden zij om den voorgevel van
+de kathedraal te versieren; in 1297, kort na de voltooiing van het
+Campo-Santo, werden zij in den buitenmuur van dat monument ingemetseld;
+later bracht men ze naar de binnengalerijen over, ten einde ze van
+een wissen ondergang te redden.
+
+Het ligt buiten mijn bestek, eene beschrijving te geven van deze
+rijke verzameling, hoe belangwekkend zij ook moge zijn, zoowel
+uit het oogpunt der kunst als uit dat der archeologie. Maar ik mag
+onmogelijk zwijgen van de prachtige sarkophaag, vroeger bekend als
+de sarkophaag van de _Jacht van Meleager_, thans als die van _Phaedra
+en Hippolytus_. De grieksche beeldhouwkunst toont zich hier, aan den
+vooravond van het christelijke tijdperk, in haar volle ontwikkeling:
+aan de zuiverheid en den adel van het modelé paart zij eene onbeperkte
+vrijheid en natuurlijkheid van beweging, en stort in iedere figuur
+eene volheid van leven en bezieling, waarvan het geheim, gedurende
+langen tijd, met haar scheen verloren te zijn gegaan.
+
+Deze sarkophaag van _Phaedra en Hippolytus_ heeft zonderlinge
+lotgevallen beleefd. Na eerst het stoffelijk overschot van een
+of anderen wijsgeer of wel van eene of andere _hetaire_ der oude
+wereld te hebben bewaard, ontving zij, in 1076, het gebeente van
+eene der machtigste en vroomste vorstinnen der middeleeuwen, van de
+gravin Beatrix. In de dertiende eeuw viel haar eene nog eervoller
+onderscheiding te beurt. Het aanschouwen van deze sarkophaag was
+voor Nicolo Pisano eene openbaring: zij opende hem de oogen om de
+heerlijkheid der antieke kunst te aanschouwen; en zoo levendig was de
+indruk door dit kunstwerk op het gemoed van den pisaanschen meester
+gemaakt, dat hij aan zijne Madonna van den preekstoel in de doopkapel
+de gelaatstrekken gaf van de Phaedra der sarkophaag.
+
+Onder de middeleeuwsche beeldwerken in het Campo-Santo ten toon
+gesteld, komt buiten kijf de eerste plaats toe aan den ouden preekstoel
+van den dom, in 1311 door Giovanni Pisano voltooid. Zwaar beschadigd
+bij den brand van 1596, moest dit kunstwerk worden weggeruimd; voor
+den nieuwen preekstoel behield men in de kathedraal twee leeuwen,
+die zuilen dragen, en eenige figuren van ondergeschikt belang; al
+het overige werd naar het Campo-Santo gebracht. De preekstoel van
+Giovanni Pisano komt in de hoofdlijnen overeen met dien, welken zijn
+vader Nicolo voor de doopkapel vervaardigd had. Bij beiden rust de
+marmeren stoel op zuilen, welke door leeuwen of allegorische figuren
+gedragen worden; bij beiden ook verbeelden de bas-reliefs tafreelen uit
+het leven van den Zaligmaker. Maar hoe verschillend is de inspiratie
+bij de twee kunstenaars.
+
+In het werk van Nicolo Pisano bewonderden wij de breedheid van
+behandeling, de distinctie, de harmonie, meer dan de levendigheid
+en innigheid van uitdrukking. Wel zijn sommige trekken uit het
+leven gegrepen, maar het geheel ademt nog de ernstige deftigheid,
+men zou haast zeggen, het plechtige, dat der romaansche kunst eigen
+is. De zorg voor den stijl wint het van het streven naar dramatisch
+effect. Giovanni was een leerling van zijn vader en arbeidde langen
+tijd met en onder hem. Het staat vast, dat hij een meer of minder
+belangrijk aandeel had aan de uitvoering van de bas-reliefs van den
+preekstoel te Siëna, van de _Kruisafneming_ in den dom te Lucca, en
+van de fontein te Perugia, waarvan de architektonische kompositie werd
+ontworpen door zijn beroemden florentijnschen tijdgenoot Arnolfo del
+Cambio. Vooral in de beide laatste werken vindt men meer uitdrukking
+en minder distinctie, meer effect en minder harmonie dan in die van
+Nicolo Pisano. Bij den vader wordt de smart bedwongen en beheerscht,
+bij den zoon geeft zij zich onbelemmerd lucht; bij den vader verliezen
+de handelende personen nooit hunne zelfbeheersching, bij den zoon
+geven zij zich geheel aan hun gevoel, aan hunne aandoeningen over,
+zonder zich te bekommeren om die waardigheid en kalmte, beiden in
+vreugd en smart, waarvan Nicolo het geheim van de antieke kunstenaars
+schijnt te hebben afgezien. Bij den vader bekleedt de studie van de
+modellen der oudheid de eerste plaats boven de studie der natuur;
+bij den zoon zien wij juist het omgekeerde. Giovanni is vóór alles
+realist, zoowel in het weêrgeven der vormen, als in de uitdrukking der
+gewaarwordingen. Ik kan den indruk niet van mij weren, dat de studie
+van de noordsche, fransche of duitsche beeldhouwers van invloed is
+geweest op deze buitensporige ontplooiing van het realisme.
+
+Het geniale in het werk van den zoon mag ons het gemis van alle
+harmonie, men zou bijna zeggen, het volkomen gebrek aan stijl,
+niet doen voorbijzien. De architekt treedt ganschelijk achter den
+beeldhouwer terug; hij denkt er niet aan, aan het geheel dat harmonisch
+evenwicht te geven, zoo onmisbaar voor een kunstwerk, waarbij bouw- en
+beeldhouwkunst moeten samenwerken. Er is hoegenaamd geene evenredigheid
+tusschen de verschillende figuren: sommigen zijn reusachtig groot,
+anderen bijna mikroskopisch klein, zonder dat de kunstenaar aan
+een geleidelijken overgang denkt. In de afzonderlijke bas-reliefs,
+gemis van ordonnantie: de plans zijn ternauwernood aangegeven;
+in plaats van zich als eene fries geleidelijk te ontwikkelen,
+zooals de kompositiën van Nicolo Pisano doen, geven die van zijn
+zoon ons eene onzamenhangende mengeling van figuren te aanschouwen,
+eene opeenstapeling van noodelooze details, een volkomen gemis van
+nauwkeurigheid. De afzonderlijke figuren eindelijk kenmerken zich
+door de onvolkomenheid van het modelé en door overdrijving van
+expressie. De gestalten zijn misteekend, de standen en houdingen
+gezocht en gedwongen, de uitdrukking buitensporig.
+
+Welnu! naast al deze gebreken, welke ons elk oogenblik zouden doen
+twijfelen aan de bekwaamheid, of voor het minst aan de nauwgezetheid
+van Giovanni Pisano, vloeit toch het werk van dezen meester over
+van schoonheden van anderen aard, die de kritiek ontwapenen: van
+verwonderlijk schoone gebaren en bewegingen, van openbaringen des
+levens, uit het diepst des harten geweld.
+
+Nemen wij tot voorbeeld zijn _Kindermoord_ te Pistoja. Wij worden
+verplaatst te midden van de slachting; eene moeder vlucht met haar
+kind in de armen; eene andere roept in wanhoop de genade in van den
+onvermurwbaren dwingeland; eene derde omsluiert zich het gelaat, om
+het moordtooneel niet langer aan te zien; nog eene andere tracht haar
+van schrik verstijfden zoon op te heffen; eene andere buigt zich over
+haar kind om van zijn half geopende lippen den laatsten ademtocht op
+te vangen. De kunstenaar geeft ons hier als het ware de moedersmart te
+aanschouwen in al hare vormen en openbaringen. Zijne voorstelling is de
+aangrijpende illustratie van het aandoenlijk woord van den evangelist:
+"Rachel beweende hare kinderen en wilde niet vertroost worden, omdat
+zij niet meer zijn."
+
+Niet minder aangrijpend is de _Kruisiging_. Ter linkerzijde de
+Moedermaagd, die in onmacht valt; in hare nabijheid een snikkende
+discipel en eene der heilige vrouwen, die met wanhopend gebaar
+de handen ten hemel heft; rechts, de jongeren, die als door een
+panischen schrik bevangen, haastig wegvluchten. Zoo doet dan eindelijk,
+na Laokoon en Niobé, opnieuw het dramatische, pathetische element
+zijne intrede in de beeldhouwkunst: toch is het niet de nog altijd
+ideale, geadelde smart van Laokoon of Niobé, maar veelmeer eene
+zeer alledaagsche, zeer realistische smart, die jammert en huilt en
+zich in heftige gebaren uit. En tot welken prijs wordt deze triomf
+gekocht! Hoe duur betalen wij de aandoening, welke dit of dat werk
+van Giovanni Pisano in ons opwekt!
+
+De standbeelden van Jan van Pisa zijn doorgaans beter en zorgvuldiger
+bewerkt dan zijne bas-reliefs, die hij, naar het schijnt, voor
+een goed deel aan zijne leerlingen en helpers overliet. In het
+Campo-Santo vinden wij van hem eene Madonna, die zich door zeer
+gelukkige proportiën en een monumentaal karakter onderscheidt, al
+kan zij de vergelijking niet doorstaan met de bewonderenswaardige
+beelden der gelijktijdige fransche beeldhouwers.
+
+
+
+
+
+Het mausoleum van Keizer Hendrik VII van Luxemburg (1308-1313) voert
+ons terug naar de woedende twisten tusschen Welfen en Ghibellijnen,
+in de eerste jaren der veertiende eeuw. De Ghibellijnen--en
+aan hunne spits de onsterfelijke dichter der _Divina Commedia_,
+Dante,--hadden al hunne hoop gebouwd op den Keizer, die, naar zij
+zich vleiden, een einde zou maken aan de rampen, door de verbitterde
+partijschappen over Italië uitgestort. Aanvankelijk scheen het
+krachtdadig optreden van den opvolger der Caesars de hoog gespannen
+verwachtingen zijner aanhangers te rechtvaardigen. In 1311 te Milaan
+verschenen, zette Hendrik zich daar de ijzeren kroon op het hoofd en
+nam de meest energieke maatregelen om de welfische steden aan zijn
+gezag te onderwerpen. Over Genua begaf hij zich naar Pisa, waar
+hij met de grootste geestdrift ontvangen werd door de bevolking,
+die hem behalve eene gift van zestigduizend gouden florijnen, eene
+prachtige tent aanbood, uit kostbare stoffen geweven en met goud
+en edelgesteenten versierd. Gedurende zijn verblijf te Pisa, sprak
+hij den Rijksban uit over de steden Florence en Lucca, de eeuwige
+vijandinnen van Pisa. Na te Rome als Keizer te zijn gekroond en met
+voordeel gestreden te hebben tegen Koning Robert van Napels en zijne
+bondgenooten, vestigde hij andermaal te Pisa zijn hoofdkwartier. Hij
+hield zich daar bezig met het bijeenbrengen van een talrijk leger, om
+daarmede het koninkrijk Napels te veroveren, toen hij, op een zijner
+expedities, in 1313, bijna plotseling, te Buonconvento, nabij Siëna,
+overleed. Overeenkomstig zijn laatsten wil, werd zijn lijk naar de stad
+Pisa gebracht, welke hij zoozeer beminde, en in 1315 ter aarde besteld
+in het mausoleum, dat de Pisaners voor hem in de kathedraal hadden
+opgericht. Na herhaaldelijk te zijn verplaatst, werd dit monument in
+1330 naar het Campo-Santo overgebracht, waar het sedert verbleef.
+
+Het mausoleum (zie bladz. 17) is het werk van een bekwaam beeldhouwer
+uit de school van Siëna, Pino di Camaino, gestorven in 1339. De Keizer
+is liggende afgebeeld, gekleed met de keizerlijke dalmatiek en met
+de armen op de borst gevouwen. De trekken zijn scherp geteekend; het
+gelaat is baardeloos, mager en hoekig, met vooruitstekend voorhoofd. Op
+de voorzijde van de sarkophaag, waarop de monarch rust, zijn, onder
+bogen, in hoog-relief, de beelden van de twaalf apostelen uitgehouwen;
+deze figuren zijn beneden het middelmatige, zonder karakter en zonder
+uitdrukking.--Het architektonisch gedeelte van het mausoleum verdient
+bijzonder de aandacht, vooral omdat daaruit blijkt, hoezeer Pino di
+Camaino zich, op het voetspoor van Nicolo Pisano, naar oud-romeinsche
+modellen inspireerde.
+
+Eene zerk met het opschrift _S. Stefani de Cionis aurificis et
+h. suorum_ (van heer Stefano, zoon van Cione, goudsmid, en van zijne
+erven), en met een wapenschild waarop een leeuw of een wild zwijn is
+afgebeeld, roept de herinnering voor onzen geest aan die uitmuntende
+goudsmeden van de dertiende en de veertiende eeuw, in wier werkplaatsen
+zoovele groote kunstenaars hunne eerste vorming ontvingen.
+
+Nevens deze kunstwerken mogen wij ook de historische herinneringen
+niet over het hoofd zien. Een van de aandoenlijkste relieken,
+die in het Campo-Santo bewaard worden, zijn zeker wel de beroemde
+kettingen, waarmede de oude haven van Pisa kon worden afgesloten. In
+1362 door de Genueezen weggenomen, werden zij vijftien jaren later
+door de overwinnaars ten geschenke gegeven aan de Florentijnen,
+de onverzoenlijke vijanden der Pisanen. Eeuwen lang prijkten deze
+zegeteekenen in de doopkapel te Florence, tot zij in 1848, in eene
+opwelling van edelmoedigheid, aan het thans volkomen onschadelijke
+Pisa, de vroegere mededingster der toskaansche hoofdstad, werden
+teruggegeven. In 1860 gaf Genua op haar beurt het nog ontbrekende stuk
+dezer kettingen, dat nog in haar bezit gebleven was, insgelijks terug,
+vijf eeuwen nadat ze waren weggevoerd.
+
+De school van Pisa, die in de eerste helft der middeleeuwen met
+zoo rijke belofte optrad en zoo schitterenden glans verspreidde,
+beantwoordde niet aan de opgewekte verwachting, maar zonk weldra
+in machtelooze vergetelheid weg. De grootsche poging, door Nicolo,
+Giovanni en Andrea Pisano--den beeldhouwer van de deur der doopkapel
+te Florence--in de dertiende en veertiende eeuw beproefd, scheen
+de krachten der school te hebben uitgeput. In de vijftiende eeuw
+is zij niet meer bij machte, zich aan te sluiten aan het roemrijk
+streven der Florentijnen; hoogstens vindt men nog nu en dan eenige
+tombe of eenig bas-relief, dat den stempel draagt der Renaissance,
+en dan nog zijn deze werken van ondergeschikte beteekenis afkomstig
+van kunstenaars uit de omstreken van Florence of Carrara.
+
+Het marmeren borstbeeld van de beroemde Isotta, de maîtresse en daarna
+de echtgenoote van Sigismond Malatesta, den tiran van Rimini, behoort
+mede tot deze kategorie van kunstwerken: deze buste is allerminst
+geschikt om ons een hoog denkbeeld te geven, hetzij van de schoonheid
+van Isotta, hetzij van het talent des kunstenaars. Naar mijne meening,
+heeft men zeer ten onrechte dit borstbeeld voor het werk van Mino da
+Fiesole aangezien; de bustes van dezen florentijnschen meester zien
+er heel anders uit.
+
+De eigenlijke Renaissance is in het Campo-Santo ter nauwernood
+vertegenwoordigd. De reisgidsen maken grooten ophef van een marmeren
+schild, zwak en week van bewerking, in welks midden een borstbeeld
+is gebeiteld, waarin zij het portret van Michel-Angelo meenen te
+herkennen. Buiten kijf hebben de gelaatstrekken eenige overeenkomst met
+die van den grooten florentijnschen beeldhouwer, maar die overeenkomst
+is louter toevallig en men kan daaraan hoegenaamd geen gewicht hechten.
+
+Wij zullen niet stilstaan bij de monumenten van later tijd, ook
+al zijn daaronder van beroemde meesters, omdat men in vele andere
+steden soortgelijke of nog betere werken van dezelfde kunstenaars
+vinden kan. Maar wel kost het moeite, zich te onthouden van de
+ontcijfering dier tallooze grafschriften, welke de herinnering
+bewaren aan meer of minder beroemde mannen en vrouwen uit schier
+alle deelen der wereld, wier stoffelijk overschot hier ter ruste is
+gelegd. Hoevele dooden, wier geschiedenis men zoo gaarne kennen zou:
+edele burgers van het stille Pisa, doorluchtige vreemdelingen, die eene
+schuilplaats zijn komen zoeken aan de oevers van den Arno. Welk eene
+machtige bekoring hebben zij, die half uitgewischte wapenschilden, die
+welhaast onleesbaar geworden grafschriften, die elk een menschenleven
+verbergen. Wie zal het geheim van al deze dooden ontsluieren; wie geeft
+ons eene levensbeschrijving van alle bewoners van het Campo-Santo? Het
+ontbreekt te Pisa niet aan ledigen tijd; is er niemand onder hare
+burgers, die zich aan deze schoone en vrome taak wijden wil?
+
+
+
+IV
+
+
+Het is gewoonte, de freskoos waarmede het Campo-Santo te Pisa is
+versierd, en meer bepaaldelijk de beroemde _Triomf van den Dood_ en
+het _Laatste Oordeel_ te beschouwen als het werk van Orcagna. Toch is
+het volstrekt niet bewezen, dat deze muurschilderingen inderdaad van
+dien meester zijn. Maar al zijn ze niet van hem zelven, zeer stellig
+zijn ze in zijn geest en zijne manier ontworpen en mogen ze hem in
+alle opzichten waardig worden genoemd.
+
+Het Campo-Santo was bij uitnemendheid geschikt om de historieschilders
+als uit te lokken. In geheel Italië is geen tweede gebouw te vinden,
+dat beter beantwoordt aan de eischen der monumentale kunst: aan
+de ééne zijde uitgestrekte muurvlakken, aan de andere groote open
+bogen, waardoor het licht met stroomen binnendringt, en tusschen de
+galerijen het stille stemmige grasveld. Reeds vroeg, reeds tegen het
+einde der dertiende eeuw, begonnen de Pisanen zich bezig te houden
+met de dekoratie van deze groote muren; deze reuzenarbeid werd, met
+herhaalde onderbreking, voortgezet tot het einde van de vijftiende
+eeuw. Toen Benozzo Gozzoli de laatste hand legde aan de freskoos van
+het Campo-Santo, waren er omstreeks twee eeuwen verloopen sedert het
+eerste schilderwerk in het grootsche monument was aangebracht.
+
+Behalve Orcagna, heeft men ook langen tijd de namen van Giotto
+en Buffalmacco met de freskoos van het Campo-Santo verbonden. Ten
+onrechte. De _Geschiedenis van Job_ vooral, die men bepaaldelijk voor
+het werk van Giotto hield, wordt thans algemeen toegeschreven aan
+een zekeren Francesco da Volterra, die deze fresko eerst omstreeks
+1370 vervaardigde.
+
+Wijden wij in de eerste plaats onze aandacht aan de muurschilderingen,
+die terecht of ten onrechte den naam van Orcagna dragen.
+
+De beroemdste daarvan is wel de _Triomf van den Dood_. Deze kolossale
+kompositie, waarin de kunstenaar, naar het oppervlakkig schijnt,
+de allereerste grondregelen van eenheid van plaats en handeling met
+voeten getreden heeft, splitst zich in vijf tafereelen, die op het
+eerste gezicht geheel op zich zelven staan, hoewel ze allen binnen
+dezelfde omlijsting zijn besloten. Links, op den voorgrond, ziet
+men de klassieke illustratie van de in de middeleeuwen zoo populaire
+sproke _Van de drie dooden en de drie levenden_.--Een schitterende
+ruiterstoet--edellieden en edelvrouwen, rijk uitgedost, met valken op
+de hand en vergezeld van bedienden te voet en van jachthonden--keert
+van de jacht terug. Eensklaps wordt de aandacht van het gezelschap
+getrokken door een afschuwelijk schouwspel: vlak voor de paarden staan
+drie open doodkisten: in de eerste ligt een nog in zijne kleederen
+gewikkeld lijk; in de tweede, een lijk dat reeds in gevorderden
+staat van ontbinding verkeert; in de derde, een geraamte.--Door
+een zonderling toeval is het goud van de kroon, die op het hoofd
+van een dezer lijken was geplaatst, verdwenen; men onderscheidt nog
+slechts nauwelijk den omtrek, als het ware de schaduw, de schim der
+kroon. Tusschen en over deze afzichtelijke overblijfselen kruipen
+en schuifelen slangen, waarvan sommigen den kop dreigend tegen de
+bezoekers opheffen, terwijl anderen de vlucht nemen.
+
+Bij de ruiters zelven strijden nieuwsgierigheid en walging om den
+voorrang: over den hals hunner paarden gebogen, aanschouwen zij deze
+zoo welsprekende getuigen van de ijdelheid van al het ondermaansche,
+en geven daarbij lucht aan de meest verschillende aandoeningen. De een
+houdt zich den neus dicht, een gebaar dat tegenwoordig misschien als
+triviaal zou worden veroordeeld, maar waartegen de naturalisten van
+de veertiende eeuw--te beginnen met Giotto in zijne _Opwekking van
+Lazarus_--niet opzagen. Een ander, met de wang op de hand rustende,
+schijnt in droeve overpeinzing verzonken; een derde keert zich naar
+zijne vrienden en wijst hun met de hand de doodkisten, hun tevens zijne
+opmerkingen mededeelende. De redelooze dieren deelen de gewaarwordingen
+van hunne meesters; een der paarden, met gerekten hals en gebogen kop,
+snuift hinnekend de lijklucht op; een ander wendt zich, angstig en
+verschrikt, om; een derde steigert; de honden leggen door niet minder
+levendige gebaren en bewegingen, hun onrust of hunne nieuwsgierigheid
+aan den dag.
+
+Aan de andere zijde der doodkisten, aan den voet van een steil rotspad,
+staat een hermiet, die met een lange rol in de hand, de bezoekers
+tot boete en bekeering maant. Deze kluizenaar vormt als het ware
+den overgang tusschen den ruiterstoet en andere hermieten, die hunne
+woning hebben gevestigd op den berg op den achtergrond, waar zij zich,
+ver van het rumoer en de ijdele beslommeringen der wereld, met hun
+vreedzamen eenvoudigen arbeid bezighouden: de een melkt eene geit of
+eene hinde; een ander leest; een derde, op krukken leunende, luistert
+toe. Wij hebben hier weêr een van die ongelukkige rotslandschappen,
+zonder diepte, verschiet of horizon, zooals men die bij de eerste
+nog ongeoefende landschapschilders vindt.
+
+Rechts, mede op den voorgrond, verdringt zich een groep rampzaligen,
+die te vergeefs den Dood om verlossing smeeken. In deze groep heeft de
+kunstenaar ons het menschelijk lijden in zijne afzichtelijkste vormen
+te aanschouwen gegeven: het is eene terugstootende verzameling van
+verminkten die over den grond kruipen, van verlamden en kreupelen,
+van blinden, van lieden zonder handen of armen, met geschonden of
+verwrongen ledematen.... Dergelijke voorstellingen hebben niets meer
+met de kunst gemeen; zelfs uit het oogpunt van stichting en vermaning
+is hare waarde voor het minst twijfelachtig.
+
+Roepen deze ongelukkigen vergeefs den Dood in, anderen, door wie zijne
+komst niet verlangd werd, zijn als zijne slachtoffers gevallen. Voor
+de groep der rampzaligen is de grond bezaaid met lijken; mannen en
+vrouwen, voor het meerendeel rijk gekleed, liggen in bonte wanorde
+door elkander uitgestrekt; hunne zielen, in de gedaante van naakte
+kindertjes, ontsnappen aan hun mond;--zooals men weet, is deze
+symbolische voorstelling bij sommige scholen in zwang gebleven tot in
+het begin der zestiende eeuw. De demonische monsters, die boven deze
+ongelukkige zielen zweven en haar trachten te grijpen om ze ter helle
+te voeren, zijn meer leelijk dan wel verschrikkelijk; hunne lichamen
+bestaan ook hier uit de samenvoeging van ledematen van verschillende
+dieren: vleermuisvlerken, gieren- of leeuwenklauwen en dergelijken.
+
+Naast deze demonen, naast deze tooneelen van schrik en jammer, heeft
+de kunstenaar een geheel ander tafreel geplaatst, eene bekoorlijke
+idylle vol zoete poëzie. Onder den lommer van bloeiende oranjeboomen
+zit een gezelschap bijeen van aanzienlijke heeren en jonge vrouwen;
+eenigen spelen op muziekinstrumenten, anderen praten of wandelen. Twee
+hunner houden een valk op de hand, als in de kapel der Spanjaarden
+te Florence, dat heiligdom van de schilderkunst der veertiende eeuw;
+een der dames heeft een windhond op den schoot. Boven hunne hoofden
+zweven twee amors (of doodsgeniussen?) even als op de _Galathea_
+van Rafaël.--Deze idylle, naast de _Triomf van den Dood_, herinnert
+onwillekeurig aan de inleiding van den _Decamerone_ van Boccaccio. Men
+meent de jonge edellieden en edelvrouwen voor zich te zien, die, op
+de heerlijke heuvelen van Fiesole, in veiligheid aan hun vernuft den
+teugel vieren en elkander vermaken met de vroolijkste vertellingen,
+terwijl de stad aan hunne voeten door de vreeselijke plaag, de pest
+van 1348, wordt geteisterd. Het contrast is even aangrijpend.--De
+Dood zelf, die boven de groepen zweeft, is hier voorgesteld onder de
+gedaante eener krachtige, bejaarde vrouw met loshangende hairen en
+vleermuisvleugelen, die met beide handen een geweldige zeis opheft.
+
+Ondanks de gegronde aanmerkingen, die men op de techniek en de
+uitvoering maken kan, blijft de _Triomf van den Dood_ een van die
+buitengewone, veelomvattende scheppingen, welke de kritiek ontwapenen
+en waarop de gewone regelen der traditioneele schoolsche aesthetiek
+niet van toepassing kunnen zijn. Ongetwijfeld is de kunstenaar de
+taal, waarin hij tot ons spreekt, nog maar onvolkomen meester,
+maar desniettemin weet hij zijne gedachte op zoo treffende,
+aangrijpende wijze uit te drukken, en is hetgeen hij zegt van zoo
+overwegend gewicht, dat zijn werk een onuitwischbaren indruk maakt
+en onweerstaanbaar boeit en aantrekt.
+
+Een tegenhanger, of misschien juister eene aanvulling van het
+zooeven beschreven tafreel, is de _Hel_, die aan Nardo, den broeder
+van Orcagna, wordt toegeschreven. De voorstelling herinnert sterk aan
+Dante, hoewel de schilder zich hier tegenover den dichter meer vrijheid
+heeft veroorloofd dan de kunstenaar, aan wiens penseel wij de _Hel_ in
+de kerk van Santa-Maria Novella te Florence te danken hebben. Ook hier
+is de hel voorgesteld als de doorsnede van een berg, waarin evenwijdig
+loopende rotslagen de verschillende soorten van zondaars van elkander
+scheiden; in het midden bevindt zich Satan, wiens kolossale gestalte
+de gansche hoogte van den berg inneemt. De folteringen der verdoemden
+zijn met de grootste nauwkeurigheid voorgesteld; de veelvuldigheid
+der martelingen is inderdaad verbazend; wij zullen ons evenwel niet
+ophouden met eene beschrijving dezer afgrijselijkheden, waarvan men
+zich zonder moeite een denkbeeld maken kan.
+
+_Het Laatste Oordeel_ maakt met de _Hel_ eigenlijk een geheel uit. Dit
+tafreel doet in dramatische kracht niet voor de _Triomf van den Dood_
+onder, en wint het door innerlijke eenheid van kompositie. In de
+hoogte, naast elkander, tronen, omgeven door langwerpige aureolen,
+Christus als rechter en de Madonna; nevens hen zitten de twaalf
+apostelen, boven wier hoofden engelen met de werktuigen der Passie
+zweven. Aan de voeten van Christus en de Madonna staat, op eene wolk,
+de aartsengel, die in de beide uitgestrekte handen de uitspraken van
+den rechter houdt: de veroordeeling en de vrijspraak. Twee engelen
+nevens hem blazen op de bazuinen des gerichts, die de dooden oproepen
+uit de graven; andere engelen spoeden zich naar beneden om het
+vonnis uit te voeren. Daar staan, ter rechter- en ter linkerzijde,
+twee talrijke groepen: die der uitverkorenen en die der verdoemden,
+welke laatsten in den wijd geopenden vlammenden muil der hel worden
+gedreven. Nog nimmer na Giotto had de schilderkunst op zoo echt
+dramatische aangrijpende wijze de aandoeningen van blijdschap,
+verrukking, zaligheid aan de eene, van schrik, wanhoop, wroeging aan
+de andere, weten uit te drukken. Welk eene ontroerende beteekenis
+ligt er in het gebaar van dien engel, aan de voeten van den aartsengel
+neergeknield, die door medelijden, schrik en ontroering aangegrepen,
+maar tevens beseffende wie hier vonnist, met eerbied de hand op den
+mond legt.--Hoe teeder en vol erbarmen is het beeld der Lieve-Vrouwe,
+der Genaderijke, die zoo gaarne allen redden zou.--Hoe ontzaglijk
+en indrukwekkend is de figuur van den Christus, die de doorboorde
+rechterhand opheft en met de linker op de wonde in de zijde wijst:
+dat beroemde gebaar, dat Michel Angelo voor den geest mag hebben
+gezweefd, toen hij zijn Christus van het _Laatste Oordeel_ in de
+Sixtijnsche kapel schiep.
+
+De thans volgende tafreelen, de _Geschiedenis van Job_ en de
+_Geschiedenis van Sint-Renier_, zijn van de hand van Antonio Veneziano
+(1386-1387), Francesco da Volterra (sedert 1370) en Andrea da Firenze
+(1377).
+
+De achterwand is bedekt met freskoos, voorstellende de _Hemelvaart_,
+de _Opstanding_, de _Kruisiging_. Deze freskoos, die bovendien door
+twee grafmonumenten gebroken worden, zijn beneden het middelmatige;
+de teekening is slecht en de vervaardigers hadden blijkbaar geen
+besef van de eischen der dekoratieve kunst.
+
+
+
+
+
+Het was in het jaar 1469, dat de Pisaners aan Benozzo Gozzoli de
+voltooiing opdroegen der muurschilderingen van dit monumentale kerkhof,
+waar gedurende honderdvijftig jaren de beroemdste beeldhouwers en
+schilders van Italië, de meesters der scholen van Pisa, Florence en
+Siëna, proeven van hun talent hadden achtergelaten.
+
+Aan Benozzo werd de wand tegenover den ingang aangewezen. Men
+mag gerust zeggen, dat geen enkel kunstenaar van de Renaissance
+eene opdracht ontving, die hem zoo gunstige gelegenheid gaf tot
+ontplooiing van zijn talent: een ongebroken muurvlak, eene uitmuntende
+belichting en overvloedige ruimte voor den beschouwer. Zelfs
+Rafaël in het Vatikaan was minder goed bedeeld: hij moest rekening
+houden met invallend licht en schaduw, met deuren en vensters en
+andere hinderpalen van dien aard.--Daarbij moest Benozzo verhalen
+illustreeren, die boven alle andere geschikt waren om zijne geestdrift
+en deelneming te wekken: die naïeve pittoreske verhalen van het
+Oude Testament, waarin de epos en de idylle elkander afwisselen,
+en die voor een schilder van zijn aanleg eene onuitputtelijke bron
+zijn. Hij behoefde niet te leeren, te vermanen of te stichten: hij
+had slechts te vertellen en te boeien.
+
+De komposities van Benozzo Gozzoli zijn niet minder dan een-en-twintig
+in getal. Ongelukkig zijn vele daarvan bijna geheel te gronde
+gegaan, en moet men die leeren kennen uit oude gravuren, met name
+uit de reusachtige platen, in 1811 door Lasinio uitgegeven. Tijdens
+mijn bezoek in 1882, was men bezig ze allen met koud water af te
+wasschen, om ze zoodoende van stof te reinigen, zonder de schilderij
+te beschadigen. Deze bewerking, waardoor de kleuren weer worden
+opgefrischt, verdient de voorkeur boven elke restauratie.
+
+Daar verscheidene vakken drie of vier afzonderlijke tafereelen
+bevatten, moet ik mij tot eene opsomming van de voornaamste onderwerpen
+bepalen: _Noachs Dronkenschap_;--_De Toren van Babel_.--_De aanbidding
+der Wijzen_, en daaronder _Maria Boodschap_.--_Abraham en Loth in
+Egypte_.--_Abrahams Overwinning_.--_Abraham en Hagar_.--_Verwoesting
+van Sodom_.--_Abrahams Offerande_.--_Eliezer en Rebecca_.--_Geboorte
+van Ezau en Jacob_.--_De geschiedenis van Jacob_.--_De geschiedenis
+van Joseph_.--_De geschiedenis van Mozes_.--_De Inneming van
+Jericho_.--_David en Goliath_.--_De Koningin van Scheba bij
+Salomo_.--Men ziet, het is eene geheele wereld, die wij hier voor
+ons hebben.
+
+Onuitputtelijk in waarheid is de rijkdom van fantasie, vernuft,
+frissche opgewektheid, door Benozzo ten toon gespreid bij het
+scheppen van dezen cyclus van tafereelen, zoo omvangrijk als geen
+ander kunstenaar der vijftiende eeuw heeft voortgebracht. In de eerste
+plaats behandelt hij de traditie met de grootst mogelijke vrijheid:
+in plaats van zich te bepalen tot de traditioneele voorstellingen,
+put hij met volle handen uit den rijken schat van het Oude Testament:
+krijgshaftige daden, romantische avonturen, de bekoorlijkheden van
+het herdersleven boeien hem in gelijke mate. De hoogere beteekenis, de
+mystieke profetische zin van de tooneelen uit het leven der aartsvaders
+laat hem onverschillig; wat hem aantrekt is de bloot menschelijke
+zijde, het pikante, oorspronkelijke, naïeve; de treffende episoden, de
+levende natuur. De italiaansche schilderkunst van de vijftiende eeuw
+heeft geen schitterender, rijker, belangwekkender schepping geleverd
+dan deze kolossale fresko, die nergens eenig spoor van inspanning
+verraadt, maar overal even frisch, even bezield en boeiend is.
+
+Het ligt natuurlijk niet in mijn plan, al deze freskoos van het
+Campo-Santo in bijzonderheden te gaan beschrijven: zij zijn eene wereld
+op zich zelve. Als geheel genomen, kan men ze in twee groote groepen
+verdeelen: zij die eene architektonische omlijsting hebben, en zij
+waarvan een landschap den achtergrond vormt; de eersten worden als
+het ware gedragen door de groote lijnen der gebouwen en munten in den
+regel uit door schoone ordonnantie; de anderen zijn meer verbrokkeld,
+met talrijke episoden, maar missen eenheid van voorstelling. Wat
+ordonnantie aangaat, moet ik opmerken dat ook door Benozzo de wet der
+eenheid van handeling voortdurend geschonden wordt, waarvan wanorde en
+verwarring het onvermijdelijk gevolg zijn. Op hetzelfde tafreel zien
+wij bijvoorbeeld David den steen naar Goliath slingerende, David het
+hoofd van Goliath af houwende, en David het hoofd van den reus aan
+Saul brengende. En die drie verschillende tooneelen zijn niet alleen
+niet van elkander gescheiden, maar zij zijn ook niet boven elkander
+geplaatst: zij zijn zoodanig door elkander gewikkeld, dat het eene
+niet naast, maar achter het andere is geplaatst.
+
+Bepalen wij ons eerst bij _Noachs Dronkenschap_. Het is de levendige,
+vroolijke voorstelling van een wijnoogst in de bloeiende omstreken
+van Florence. Mannen en vrouwen plukken druiven en dragen ze in volle
+manden naar de perskuip, waar een man met bloote beenen de vruchten
+treedt. Voorts verschillende groepen: een hond, die tegen twee kleine
+op den grond zittende kinderen blaft; Noach met twee kinderen, waarvan
+hij het eene de hand op het hoofdje legt, terwijl het andere, bang
+voor den hond, zich tegen hem aandrukt. In het midden der schilderij
+zien wij wederom Noach, die een met wijn gevulden kelk in beide handen
+houdt; naast hem gaat eene vrouw met een schenkkan.--Eindelijk, links,
+ligt de patriarch, schier geheel ontkleed, door den wijn bevangen, op
+den grond uitgestrekt; Cham bespot hem, terwijl een der andere zonen
+zich gereed maakt een kleed over den bewustelooze uit te spreiden. Eene
+der omstaande vrouwen bedekt zich het gelaat met de hand, maar zoo,
+dat zij tusschen de vingers heen kan gluren: eene ondeugendheid die
+aan Boccaccio herinnert.
+
+In den _Torenbouw van Babel_ zien wij aan de eene zijde, op den
+achtergrond, een rijk, heuvelachtig landschap met rivieren, boomen,
+villa's, geheel het karakter dragende van de omstreken van Florence;
+aan de andere, de schitterende stad _Babylonia_, met haar torens,
+koepels en paleizen, met haar fantastische architektuur: eene
+verschijning uit de Duizend-en-een-Nacht.--In het midden, eene menigte
+werklieden, opperlieden, metselaars, steenhouwers, kalk bereidende
+en aandragende, steenblokken ophijschende en plaatsende. Allen zijn
+druk in de weer, om het groote werk te helpen voltooien. En welk een
+overvloed van schilderachtige motieven; welke natuurlijke, bevallige
+standen en houdingen; welk eene juistheid van teekening en rijkdom van
+vinding! Aan de beide uiteinden, rechts en links van de werklieden,
+vertoont zich eene andere, deftiger groep: ernstige grijsaards, edele,
+smaakvol gekleede jongelingen en knapen, deels naar de werklieden
+ziende, deels met elkander pratende. In het midden staat, ook door
+zijne rijzige gestalte kenbaar, de koning, op wiens bevel de groote
+toren wordt gebouwd; hij geeft den werklieden bevelen; maar boven
+hem vertoont zich, in een nimbus, door engelen gedragen en omstuwd,
+het beeld van God den Vader, die nederkomt om te aanschouwen wat de
+menschen hebben gewrocht, en zoo straks hun werk verstoren zal: van
+welk naderend gericht echter niemand in de talrijke schare blijkbaar
+eenig vermoeden heeft.
+
+Waarin ligt nu eigenlijk het geheim der betoovering, die deze
+kunstenaar op ons uitoefent? Ik behoef wel niet te zeggen, dat van
+lokale kleur of historische waarheid--voor zoover daaraan bij deze
+voorstellingen gedacht kan worden,--in de verste verte geen sprake
+is. Niet alleen dat het landschap en de gebouwen een zuiver toskaansch
+karakter dragen, zelfs nog waar ze, zooals bij den _Torenbouw_,
+louter fantastisch zijn; maar ook de personen zijn, voor verreweg
+het meerendeel, in de kleederdracht van Florence in de vijftiende
+eeuw. Maar daarin ligt juist het aantrekkelijke: de traditie is maar
+een vorm, iets uitwendigs en bijkomends: in het wezen der zaak heeft
+Benozzo ons het beeld geteekend van zijn eigen tijd en omgeving. Het
+zijn tooneelen, gegrepen uit het toskaansche leven in de tweede helft
+der vijftiende eeuw, weergegeven met al de fantasie, al het vernuft,
+al den gloed en de _verve_ van een uitnemend kunstenaar, wiens
+dichterlijk genie hem eene eerste plaats verzekert onder de groote
+meesters der Renaissance, al heeft hij in eigenlijken zin geene school
+gesticht.--Hij stierf te Pisa, in 1498, en rust in de gewijde aarde
+van dat Campo-Santo, dat aan hem zijn schoonsten tooi te danken heeft.
+
+
+
+V
+
+
+Van Pisa sprekende, gaat het niet aan te zwijgen van een der beroemdste
+monumenten van deze stad: ik bedoel den Campanile of wijd vermaarden
+scheeven toren. Met den bouw van dien toren werd een begin gemaakt in
+1174; het werk was eerst in 1233 voltooid. Men noemt twee bouwmeesters:
+den een een Italiaan, Bonannus, den ander een vreemdeling, Wilhelm
+van Innsbrück; sommigen voegen daar nog aan toe Johannes Ennipontano,
+mede een Duitscher, en Thomas van Pisa.
+
+In Frankrijk, Duitschland en België hebben de architekten het zich
+bijna altijd tot regel gesteld om den toren met de kerk te verbinden,
+en door de vereeniging van die beiden een schoon en schilderachtig
+geheel te scheppen. Hoe uitnemend zij daarin geslaagd zijn, bewijzen
+een aantal onzer kathedralen. In Italië daarentegen--misschien
+door de nawerking van antieke ideeën en traditiën--scheidt men zeer
+dikwijls den toren, den campanile, van de kerk, en behandelt beiden
+als zelfstandige gebouwen. Dit is het geval te Pisa, te Ravenna,
+te Florence en op een aantal andere plaatsen.
+
+Hoe vele toeristen hebben, bij het aanschouwen van den campanile van
+Pisa, een gevoel van teleurstelling ondervonden! Zoo tallooze malen
+hadden zij dat monument afgebeeld gezien: in plaat, in albast, in kurk,
+in karton, zelfs in chocolade, dat het gezicht van de werkelijkheid hen
+doorgaans tegenvalt. In den vollen zin des woords teert Pisa sedert
+eeuwen op dit architektonisch kunststukje, waaraan echter het toeval
+meer deel heeft dan de wetenschap. Ik haast mij er bij te voegen,
+dat het origineel zoo eenvoudig, zoo eerwaardig, zoo indrukwekkend
+is, dat aanstonds alle herinnering aan die kinderachtige namaaksels
+wordt uitgewischt.
+
+Ik zal hier niet de bijzonderheden herhalen, die men in alle
+handboeken en reisgidsen lezen kan; ik wil liever trachten den indruk
+te beschrijven, dien dit monument, eene onvergankelijke uittarting
+van de eerste grondregelen der statika, op ons maakt.
+
+De acht rijen arkaden boven elkander volgen op elkaâr met strenge
+geometrische regelmatigheid. De zuilen zijn, althans in het onderste
+gedeelte, niet uit één stuk, maar uit twee, soms uit drie of vier
+fragmenten samengesteld. Mits de verschillende blokken gelijk zijn,
+bestaat daartegen geen bezwaar; anders wordt het wanneer men op een
+monolith, die vijf-zesden van de hoogte der zuil inneemt, een niet
+daarbij passend stuk heeft geplakt. Ook op de wijze der verbinding
+van de kapiteelen met de architraaf kan met grond aanmerking worden
+gemaakt. De versiering is uiterst sober: slechts enkele bas-reliefs
+verdienen een oogenblik de aandacht.
+
+De helling bedraagt ongeveer vier meter en valt zeer sterk in het oog,
+zelfs al let men alleen op de benedenverdieping. De half met water
+gevulde gracht, die den voet des torens omringt, is aan den kant waar
+de campanile overhangt omstreeks een el dieper dan aan de andere zijde.
+
+Men heeft lang en breed geredekaveld en getwist over de oorzaak van
+deze zonderlinge afwijking van de loodlijn: is dat met opzet gedaan
+of heeft men hier alleen met het toeval te doen? Men is tegenwoordig
+vrij algemeen van meening, dat de basis van den toren gedurende den
+bouw gelijkmatig is verzakt, en dat de architekten op dit hellend
+vlak hebben voortgebouwd. Reeds ter hoogte van elf meters boven den
+grond bemerkt men, dat eene helling van ettelijke duimen den toren
+naar de zuidzijde moest doen overhangen. Het eerste gewelf was toen
+gesloten, en het verdient wel opmerking, dat men zoo weinig bedacht
+is geweest op verdere verzakking van het gebouw, dat een spuier,
+waardoor het water van deze eerste verdieping moest worden afgevoerd,
+is aangebracht op het punt hetwelk nu het hoogst is gelegen.
+
+Een fraai klokkenspel, uit zeven klokken bestaande, hangt in dezen
+zonderlingen toren. De oudste dezer klokken, de _Giustizia_, met
+het jaartal 1262 en den naam van den gieter Locterinus van Pisa, is
+afkomstig uit den _Torre del Giudice_; deze klok werd vroeger geluid,
+wanneer misdadigers ter terechtstelling werden gevoerd.
+
+Het uitzicht van het plat van den toren is beroemd. Aan de eene zijde,
+naar den kant van Lucca, ziet men de Apennijnen; aan de andere de
+grenzenlooze, blauwe oppervlakte der zee, waaruit, ter rechterhand,
+als een alleenstaande berg, het eilandje Gorgona oprijst; wendt men
+zich links, dan bespeurt men achtervolgens Capraja en, bij zeer
+helder weer, aan den horizon Korsika; eindelijk het eiland Elba,
+waarvan slechts een punt van achter den Monte-Nero, ten zuiden van
+Livorno, komt uitkijken. De bodem van geheel de omringende vlakte is
+zoo effen, dat men in deze kom nog de oude bedding van een inham der
+zee herkent. Langs het strand teekenen zich de donkere bosschen der
+hoeve van San-Rossore af.
+
+
+
+
+
+Een te weinig bekend gebouw, en dat toch wel de aandacht verdient,
+is de _Opera del Duomo_: wij zouden zeggen, de directiekeet van
+den dom. Het huis is op zich zelf zeer eenvoudig, zoo als aan een
+dergelijk gebouw past:--het bestaat uit eene beneden- en eene vrij
+lage bovenverdieping, heeft eene langwerpige gedaante en vensters
+in den stijl der dertiende eeuw. De grootsche monumenten in de
+onmiddellijke nabijheid stellen het nog meer in de schaduw. Maar
+bij het binnentreden wordt onze aandacht dadelijk getrokken door
+eene monumentale inscriptie, vergezeld van het wapen van Frankrijk,
+het beeld van de Madonna en van een persoon in knielende houding;
+wij leeren uit dit opschrift, in statig latijn, dat op den vijftienden
+November 1495 de Koning van Frankrijk onverwacht in dit huis verscheen
+om er den avondmaaltijd te gebruiken.--Gedurende zijn verblijf te
+Pisa woonde Karel VIII in het paleis der Medici, op het Lungarno.--Een
+koninklijke gast meer of minder beteekent op zich zelf niet zoo heel
+veel, waar het een historische plek geldt als het Domplein te Pisa;
+maar de verschijning van Karel VIII was voor de geschiedenis dezer
+stad van zeer bijzonder gewicht: zij gaf het sein tot den opstand
+tegen de gehate florentijnsche overheersching. De inscriptie, die de
+herinnering aan het koninklijk souper bewaart, noemt Karel VIII den
+grondlegger der pisaansche vrijheden en vergelijkt zijne edelmoedigheid
+met die van Alexander de Groote.
+
+Bezien wij nu even de _Opera del Duomo_, afgescheiden van die
+historische herinnering. De aanblik van de benedenverdieping is
+niet uitlokkend; er heerscht een volkomen en toch volstrekt niet
+schilderachtige wanorde; de kleedkamer der kanunniken grenst aan de
+_Scuola di musica_ en aan het _Magazzino della cera_ (kaarsenmagazijn);
+een en ander bedorven door restauraties, die getuigenis afleggen van
+een bij uitnemendheid slechten smaak. Maar wij willen hierbij niet
+stilstaan. Grassi, de schrijver der _Descrizione storica ed. artistica
+di Pisa_, in 1836-37 uitgegeven, spreekt met veel ophef van de
+schilderijen in het gebouw: het gewelf van de benedenverdieping,
+beschilderd door G. Stefano Maruscelli; het portret van een
+heilige, door Salvator Rosa; eene Madonna, van Perino del Vaga; een
+Sint-Nicolaas van Bari, door Curradi; twee Apostelen, van Sogliano;
+een Sint-Antonius van Padua en een Sint-Philippus Neri, van Piero
+da Cortona; en wat al niet meer! Bij al deze min of meer banale, in
+meerdere of mindere mate gerestaureerde schilderijen zullen wij ons
+niet ophouden, evenmin als bij de Madonna's en de Christusbeelden
+uit de middeneeuwen, die in de vertrekken van de eerste verdieping
+zijn ten toon gesteld; genoegzaam allen missen dat onuitsprekelijke,
+dien vonk van het genie, die alleen dergelijke voorwerpen van devotie
+tot kunstwerken stempelt. Daarentegen veroorloof ik mij de aandacht
+der eventueele bezoekers te vestigen op enkele fragmenten, waarvan de
+reisgidsen geene melding maken, en wel in de eerste plaats op eene
+fresko, voorstellende een jong meisje in een blauw kleed, met eene
+korf vol vruchten op het hoofd: eene schilderij vol aantrekkelijkheid
+en waarin ik de hand van Benozzo Gozzoli meen te herkennen. Van waar
+is dit fragment afkomstig en wanneer is het hierheen gebracht? Men
+zegt mij, dat dit brokstuk omstreeks vijftien jaar geleden uit de
+_Stanza della Fraternità_ is weggebroken.
+
+Deze zaal op de bovenverdieping, waar Karel VIII  heeft gesoupeerd,
+heeft nog haar oude houten zoldering, op zware balken rustende, die
+vroeger met schilderwerk waren versierd. De _al fresco_ geschilderde
+rand herinnert aan de omlijstingen van Benozzo Gozzoli in het
+Campo-Santo: het is hetzelfde lofwerk en dezelfde kinderfiguren
+(_putti_), die medaillons houden. Zou de beroemde florentijnsche
+meester, in de laatste jaren zijns levens, zich met de versiering
+dezer zaal hebben onledig gehouden?
+
+Verder ziet men boven eene deur eene inscriptie, vermeldende dat Keizer
+Karel IV en Koning Karel VIII in dat vertrek hebben geslapen. De
+aanhef van dit opschrift is inderdaad karakteristiek: _somno et
+quieti sacrum_, aan den slaap en de rust gewijd. Is het niet, of de
+stad Pisa zich zelve in die drie woorden had willen teekenen?
+
+
+
+VI
+
+
+Wanneer men de edele meesterwerken, op het Domplein naast elkaar
+geschaard, heeft bestudeerd, kost het eenige moeite om ook aan de
+andere bezienswaardigheden van Pisa, een twintigtal kerken, voor
+het meerendeel van hooge oudheid, een half dozijn paleizen, vooral
+belangrijk door hunne historische herinneringen, de noodige aandacht
+te wijden. Maar als nauwgezette _cicerone_ rust op mij de taak,
+om monumenten te beschrijven, die trouwens in eene andere stad eene
+eervolle plaats zouden bekleeden. Doch laat ons vooraf een blik werpen
+op de stad zelve, die sedert vijf-en-twintig of dertig eeuwen het
+tooneel is geweest van zoo vele worstelingen en groote ondernemingen,
+van zoo schitterende glorie en zoo diepe vernedering.
+
+Pisa heeft niet alleen sedert de oudheid, maar ook sedert de
+middeleeuwen eene ingrijpende verandering ondergaan. Overal zijn de
+oude wallen, met welker aanleg in 1152 een aanvang werd gemaakt,
+gesloopt en vervangen door gemetselde muren, ongeveer acht meter
+hoog, zonder grachten of glacis, soms zelfs door trottoirs omzoomd;
+slechts de kanteelen--natuurlijk parade-kanteelen--geven aan die
+muren nog eenigermate zeker karakter. Geen oneffenheden van terrein;
+geene rijzing of daling; slechts nu en dan een vervallen bolwerk. Van
+de twintig poorten der oude stad zijn er nog maar zes over, die
+veeleer den naam van barrières verdienen.--Slechts in een of twee
+wijken, waaronder de Via del Borgo met de aangrenzende straten, kan
+men zich nog eene voorstelling maken, hoe de stad er vroeger moet
+hebben uitgezien. Eenige bogen op zware steenen pijlers rustende, een
+weinig kleur, een weinigje leven, een echo, eene flauwe afschaduwing
+van de fiere middeleeuwsche republiek:--is dat niet voldoende om
+de belangstelling op te wekken van den reiziger, wien het nog om
+iets meer te te doen is dan hetgeen de aandacht trekt onzer moderne
+toeristen? Eene andere straat, die op de markt uitkomt en evenzeer
+door arkaden is omzoomd, geeft ons een echt zuidelijk schouwspel te
+genieten: daar zien wij eene bonte mengeling van kreupele wagentjes
+en karren, van magere kippen, van donkere sombere krotten, uitkomende
+op een plein, stralende in zonnegloed; voorts prachtige groenten met
+haar rijk kleurenmozaïek; bewonderenswaardige koppen en krachtvolle
+typen, zeer vaak gehuld in onbeschrijfelijke en toch meestal pittoreske
+lompen. Rechts en links straatjes, die voor de donkerste, smalste en
+bochtigste steegjes van Genua, Venetië en Napels niet onder behoeven
+te doen.
+
+Maar dit gezicht duurt niet lang: op een gegeven oogenblik verandert
+de Via del Borgo in eene breede, fatsoenlijke, moderne straat, zonder
+kleur of karakter.
+
+Doch de hedendaagsche stedenbedervers mogen doen wat zij willen: hier,
+evenals te Rome, dat ook sedert de laatste jaren niet alleen ontwijd,
+maar op de schandelijkste, onverantwoordelijkste wijze geschonden
+en bedorven wordt;--ook hier, op dezen klassieken grond, komt toch
+de oude tijd telkens weêr te voorschijn om de moderne knoeiers te
+beschamen. In de Via del Monte ziet men aan de benedenverdieping van
+een gewoon huis twee granieten zuilen, getuigen van het verleden,
+met prachtig gebeeldhouwde kapiteelen: het eene versierd met eene
+Flora ter halver lijve en twee Victoria's; het andere met een Jupiter,
+insgelijks ter halver lijve, en ook met twee Victoria's. Te Rome zou de
+stelling van deze zuilen, waarvan de kapiteelen hoogstens anderhalve
+el boven den beganen grond verheven zijn, het bewijs leveren, dat
+de bodem verhoogd is; hier, in de nabijheid van den Arno, zou eene
+dergelijke onderstelling gewaagd zijn.
+
+Voor het overige bestaat de stad uit vrij breede straten, voor het
+meerendeel zonder trottoirs, en naar toskaansche wijze met zerken
+geplaveid. De zware plompe huizen zijn doorgaans geel gepleisterd,
+met groene blinden; zij hebben iets slaperigs in hun voorkomen; er is
+niets wat een bepaalden blijvenden indruk maakt en de herinnering aan
+bepaalde huizen in de gedachte prent, noch opschriften, noch datums,
+noch wapenschilden. Er zijn weinige winkels, en die weinigen maken
+nog eene vrij armoedige vertooning; het aantal voorbijgangers is zeer
+gering; het gras tiert dan ook welig in de straten, waarvan sommigen
+tot weide zouden kunnen dienen, en onder dat opzicht op die rivieren
+van Toskane gelijken, waarvan de droge bedding in den zomer en den
+herfst geheel begroeid is.
+
+Die stilte, die droomerige rust, dat plechtig zwijgen, moge eene
+aanbeveling te meer zijn in de schatting der vele kranken, die in
+Pisa, behalve de zegeningen van een zacht en aangenaam klimaat, ook
+rust en verkwikking komen zoeken; voor de gewone reizigers heeft deze
+doodsche stilte al spoedig iets verschrikkelijks, en het duurt niet
+lang of zij beginnen zich in deze als uitgestorven stad schromelijk
+te vervelen. Het is inderdaad niet zonder beteekenis, dat Pisa op
+een kerkhof, als op haar schoonste monument, roem draagt. Zij zelve
+is eene stad der dooden!
+
+Hoe is het gekomen, dat eene vroeger en gedurende vele eeuwen zoo
+energieke, zoo ondernemende, vurige, steeds tot krachtig handelen
+vaardige, naar roem en glorie dorstende stad aldus haar karakter heeft
+kunnen verloochenen en in dommelende sluimering wegzinken? Op het
+eerste gezicht zou men geneigd zijn, dit raadselachtige verschijnsel
+toe te schrijven aan de overmacht van het uit zijn aard weinig
+rumoerige, aan den rustigen sleur gewende administratieve en
+bureaukratische element. En inderdaad, in spijt van eene voor eene
+italiaansche stad vrij talrijke joodsche kolonie--reeds in de vorige
+eeuw telde men te Pisa zes- à zevenhonderd Joden,--treden handel
+en nijverheid geheel op den achtergrond voor het zeer talrijke
+ambtenaarspersoneel, dat in deze hoofdstad van eene prefectuur
+eene hoofdrol speelt.--Vooreerst heeft men de prefectuur met al
+wat daaraan verbonden is; dan de burgerlijke rechtbank met negen
+rechters, een kanselier en vier leden van het parket; voorts het hof
+van assises en de pretuur, met den onmisbaren nasleep van advokaten,
+ten getale van drie-en-zestig, waarvan sommigen echter te Volterra of
+in de omstreken wonen; van procureurs (_procuratori_), ten getale van
+vier-en-zestig; van _causidici_ (zes) en van notarissen (vijftien). Een
+tweede groep bestaat uit de ambtenaren der domeinen, der registratie,
+der hypotheken, van het kadaster, van de belastingen.--Dan komt
+in aanmerking de Universiteit, met haar zestig hoogleeraren en
+een twintigtal ambtenaren van verschillenden rang; vervolgens het
+personeel van het lyceum, van de normaalschool, van het seminarie,
+van het weeshuis, van de gasthuizen en andere liefdadige gestichten
+en inrichtingen. Het aantal leden der reguliere en wereldlijke
+geestelijkheid bedraagt ruim vijfhonderd:--in 1852 telde men
+vijfhonderd een-en-dertig geestelijke broeders en zusters, en na
+de opheffing der kloosters is--zoo als zich liet verwachten--dit
+aantal aanmerkelijk geklommen.--Ondanks de spreekwoordelijke
+gezondheid van het klimaat, vindt men in Pisa omstreeks honderd
+personen, die de verschillende takken der geneeskunst uitoefenen:
+negen-en-veertig dokters en chirurgijns, twee oogartsen, veertien
+apothekers, vijftien veeartsen en vier-en-twintig vroedvrouwen. Voeg
+daarbij het militaire element, en ge zult moeten toegeven, dat het
+aantal niet handeldrijvende, niet produceerende personen--zooals de
+technische term luidt--bij uitnemendheid groot is. Kon men nu nog
+maar zeggen, dat de intellektueele werkzaamheid het gemis van handel
+en industrie vergoedde, dan zou er grond zijn om van winst te gewagen
+en met blijdschap te roemen: maar ook dit kan niet geacht worden het
+geval te zijn; in deze akademiestad zijn er maar vier boekhandelaars;
+ook worden er geen jaarboeken of archieven uitgegeven, zooals in vele
+andere italiaansche steden; de lokale monografiën zelfs zijn zeldzaam:
+men teert nog altijd op de oude werken van Morrona en Grassi. Ook
+op geestelijk gebied is de oogst van goede tarwe jammerlijk schraal;
+het onkruid wordt vertegenwoordigd door zes dagbladen, of eigenlijk
+door vijf, want het zesde, de _Araldico_, is een genealogisch en
+heraldiek tijdschrift, waarvan nu en dan eene aflevering verschijnt.
+
+De oorzaken van dit treurig verval liggen dieper en dagteekenen
+van vroeger. Pisa is, wij wezen er reeds vroeger op, het lot
+wedervaren, dat ook anderen handelsrepublieken van vroeger en later
+tijd wedervaren is: de buitengewone machtsontwikkeling, waaraan de
+natuurlijke grondslag van evenredig grondgebied en bevolking ontbrak,
+dwong tot bovenmatige inspanning, tot overspanning van alle beschikbare
+krachten. Dit duurde een tijd, een vrij langen tijd zelfs, maar op die
+overspanning moest noodzakelijk uitputting volgen; en na de laatste
+wanhopige worsteling met Florence, was de kracht van Pisa niet slechts
+gebroken, maar vernietigd. Sismondi, de bekende geschiedschrijver van
+de italiaansche republieken, heeft zeer treffend gezegd: "Ondanks
+haar verval was Pisa eene veel volkrijker, veel aanzienlijker stad
+dan Urbino, dan Rimini, dan Pesaro; maar eenmaal aan de Florentijnen
+onderworpen, heeft Pisa geen enkelen man meer voortgebracht,
+die in de litteratuur of de politiek van beteekenis is geweest;
+terwijl elk der kleine hoven van Frederik van Montefeltro te Urbino,
+van Sigismond Malatesta te Rimini, van Alexander Sforza te Pesaro,
+een vereenigingspunt was van wijsgeeren, geleerden en letterkundigen."
+
+
+
+VII
+
+
+Doch deze historische herinneringen, welke wij niet mochten
+voorbijgaan, daar zij ons de verklaring geven van de treurige
+transformatie der roemruchtige republiek, moeten ons evenwel niet
+doen vergeten, dat nog verschillende monumenten op de beide oevers
+van den Arno onze aandacht vragen. Hervatten wij dus onze wandeling.
+
+De meeste andere kerken op den rechteroever hebben dezelfde bouworde
+als de kathedraal; het is hetzelfde stelsel van bogen en blinde bogen,
+dat daar met zoo schitterend gevolg was toegepast; en ook dezelfde
+afwisseling van wit en zwart marmer. Tot deze kategorie behooren
+San-Paolo all' Orto, San-Pierino, Santa-Maria in Borgo en nog anderen.
+
+In de kerk van Sinte-Catharina (dertiende eeuw), waarvan de monnik
+Fra Guglielmo als bouwmeester wordt genoemd, paart zich de pisaansche
+traditie met de vormen der gothiek. De voorgevel van wit marmer, als
+naar gewoonte, met eenige lagen van zwart marmer, geeft ons in het
+benedenste gedeelte de gewone bekende rondbogen te aanschouwen; de
+eerste verdieping bestaat uit klavervormige bogen op zuilen rustende,
+waarvan de kapiteelen met de onvermijdelijke marmeren koppen zijn
+getooid. De bovenste, spits toeloopende verdieping heeft hetzelfde
+stelsel van bogen.
+
+Het inwendige, hoewel zeer eenvoudig--het bestaat uit een enkel
+schip, zonder kapellen en met open bekapping--en in de zestiende
+en de zeventiende eeuw sterk veranderd en verhaspeld, bevat enkele
+belangwekkende kunstwerken. In de eerste plaats de graftombe van den
+aartsbisschop Santarelli (gestorven in 1342), van de hand van Nino
+Pisano, den zoon van Andrea Pisano. Het monument getuigt van veel
+smaak; behalve de zoo bevallige gedraaide zuiltjes, vinden wij ook hier
+het grootsche, indrukwekkende motief der engelen, die het voorhangsel
+oplichten, waarachter het lijk van den prelaat rust.--Twee gekleurde
+beelden op een der altaren, de Madonna en de aartsengel Gabriël,
+beiden zeer goed van stijl, verraden de hand van denzelfden meester.
+
+Veel meer bekend en beroemd is de schilderij van Francesco Traini
+(omstreeks 1340), in de nabijheid van den preekstoel, waarop, naar men
+zegt, de heilige Thomas van Aquino het evangelie heeft verkondigd. Deze
+schilderij verbeeldt de _Overwinning van Sint-Thomas van Aquino_. In
+het midden, op eene zwevende wolk, zit de heilige, levensgroot;
+op hem dalen lichtstralen, deels rechtstreeks van Christus zelven,
+die hoog boven hem in heerlijkheid troont, deels van Mozes, Paulus
+en de vier Evangelisten, die, eenigszins lager geplaatst, het licht
+dat zij van den Heiland ontvangen weder op hem uitstralen; maar ook
+van ter zijde ontvangt hij licht uit de geopende boeken die Plato
+en Aristoteles hem voorhouden. Sint-Thomas zelf zendt op zijne beurt
+uit zijn geopend boek weêr stralen uit op zijne jongeren; een dezer
+stralen treft met vernielend vuur het boek dat Averroës, die in het
+midden der jongeren verwonnen op den grond ligt, in de hand houdt. De
+beroemdste denker en wijsgeer der katholieke middeleeuwen is dus hier
+voorgesteld als het vereenigingspunt en de middelaar van goddelijke
+en menschelijke wijsheid, die de dwaling en de leugen overwint.
+
+
+
+
+
+De Piazza dei Cavalieri, wel te verstaan van de ridders der
+Sint-Stefanusorde, is het eenige plein in deze eeuwenoude stad,
+hetwelk aan de Renaissance herinnert, en wel aan de Renaissance in den
+tijd van haar verval. Ondanks haar eenvoud, maakt de façade van het
+voormalige paleis der orde, de Carovana--tusschen 1561 en 1564 door
+Vasari gebouwd--een monumentalen indruk, met haar vooruitspringend
+dak, haar wapenborden aan de hoeken, haar nissen met de borstbeelden
+van de eerste zes grootmeesters, haar _sgraffiti_ eindelijk, die zoo
+bij uitnemendheid bevallige dekoratieve schilderingen, waarvan nog
+slechts flauw herkenbare sporen zijn overgebleven. In de aangrenzende
+kerk ziet men eenige tropheeën, door de ridders van Sint-Stefanus op
+de Turken veroverd.
+
+De militaire orde van Sint-Stefanus (paus en martelaar) werd in
+1516 door Cosmo I ingesteld, om de kusten van Toskane te verdedigen
+tegen de invallen en strooptochten der zeeroovers. Als in bijna
+alle dergelijke orden, bestonden de leden voor het meerendeel uit
+adellijke personen; hoewel de orde ook een geestelijk karakter droeg,
+was het celibaat echter niet verplicht. Hare geschiedenis is zeker
+vrij wat minder rijk aan schitterende daden dan die der beroemde,
+doorluchtige orde van Malta, maar toch onderhield zij nog tot
+omstreeks het midden der vorige eeuw twee gewapende fregatten. Deze
+jongst geborene onder de geestelijke orden onderscheidde zich al
+spoedig door haar rijkdom;--toen de fransche regeering in 1809 de
+orde ophief, bedroeg de waarde harer bezittingen omstreeks tien
+millioen gulden. In het midden der vorige eeuw bestond de orde
+of _religione_ van Sint-Stefanus, behalve uit den grootmeester,
+uit een groot-connetable, een groot-prior, een groot-kanselier, een
+groot-conservator en een groot-tresorier. Om de drie jaren werd een
+algemeen-kapittel gehouden. Meer dan achttienhonderd personen, zoowel
+in Italië als elders, droegen toen den titel en het kruis der orde;
+het plechtgewaad der ridders bestond uit een zwarten rok met een groot
+achtpuntig kruis van roode kleur bestikt, uit een geëmailleerd gouden
+kruis, in het midden versierd met het borstbeeld van Sint-Stefanus,
+en uit een rood lint.--De orde, die in 1809 was opgeheven, werd in
+1817 hersteld, om in 1859 nogmaals te verdwijnen.
+
+Voor de Carovana staat het standbeeld van Cosmo I, den stichter
+der orde, in volle wapenrusting, blootshoofds, met een mantel over
+de schouders, den rechtervoet gesteund op een dolfijn. Zeker ten
+onrechte, heeft men in dit monument het werk willen zien van Jan van
+Boulogne.--Op hetzelfde plein, ter plaatse waar nu het zonderlinge
+paleis _dell' Orologio_ staat, verrees vroeger de beruchte _Torre
+della Fame_, de Hongertoren, de toren waar Ugolino della Gherardesca
+met zijne zonen den hongerdood stierf. Deze toren werd reeds in 1568
+afgebroken, om plaats te maken voor de gebouwen der Sint-Stefanusorde;
+maar de herinnering aan de vreeselijke gebeurtenis is vereeuwigd door
+het aangrijpende verhaal van Dante.
+
+
+
+
+
+De Universiteit is, in de Via San-Frediano, gevestigd in een ruim,
+maar onaanzienlijk gebouw. Door het voorportaal komt men op een
+kloosterhof uit den tijd der Renaissance, omgeven door eene dubbele
+galerij, waarvan de eerste verdieping met zuilen is versierd, op
+welke onmiddellijk het dak rust. Aan drie zijden ziet men het wapen
+der Medici; aan de vierde is een opschrift, dat den roem vermeldt
+van Victor Emanuel.
+
+De Universiteit of de _Sapienza_ is de voornaamste inrichting van
+dien aard in Toskane. In de twaalfde eeuw gesticht, in 1343 door Paus
+Clemens VI gereorganiseerd, in 1472 door Lorenzo il Magnifico hersteld,
+moest de _Sapienza_, overeenkomstig de eigenlijke gedachte der Medici
+en hunner opvolgers, de intellektueele werkzaamheid der burgers
+van Pisa opwekken en aanvuren, en hun, in ruil voor de vrijheid,
+wetenschap en poëzie bieden.
+
+In onze dagen bekleedt meer dan één der professoren een hoogen rang
+in de wetenschappelijke wereld. Eén naam vooral trof mij, die van den
+heer Enea Piccolomini, een lid der doorluchtige familie uit Siëna en
+waardige handhaver en erfgenaam der traditiën van dien Æneas Sylvius
+Piccolomini, die, na zich een wijd vermaarden naam te hebben verworven
+onder de humanisten van zijn tijd, als Pius II, van 1458 tot 1464
+den pauselijken stoel bekleedde en als opperpriester zich niet minder
+beroemd maakte. De heer Enea Piccolomini, die in Duitschland gestudeerd
+heeft, houdt college in het grieksch. Ook de heer Michele Amari,
+de eerwaarde deken der italiaansche oriëntalisten, woonde te Pisa.
+
+Het akademisch onderwijs draagt overigens tegenwoordig een sterk
+professioneel karakter en ook te Pisa dreigt de vroegere universitaire
+vorming op den achtergrond te wijken voor de technische opleiding tot
+een of ander vak. Hier moeten wijsbegeerte en hoogere wetenschap zeer
+zeker onderdoen voor de veel lager gestelde praktische eischen van den
+modernen tijd; daar zijn afzonderlijke leerstoelen voor de opleiding
+tot notaris, voor ingenieurs, voor wetenschappelijken landbouw,
+voor veeartsenijkunde. Op een totaal van vijfhonderd-zes-en-negentig
+studenten, vond men er in 1882 dan ook maar zeven-en-twintig, die
+zich aan wijsbegeerte en letteren wijdden. In de rechten studeerden er
+niet minder dan tweehonderd-negen-en-twintig; en wanneer men bedenkt,
+dat ook in Italië, evenals elders, de wetgevende vergaderingen voor
+een zeer groot deel uit advokaten zijn saamgesteld, is het dan te
+verwonderen, dat er heden ten dage zoo slecht geregeerd wordt en de
+parlementen op niets zoozeer gelijken als op debatteerende politieke
+clubs?
+
+De door Napoleon I gestichte _Academia delle belle arti_ ziet er al
+even weinig monumentaal uit als de Universiteit. Ook hier zeer kleine
+vertrekken--ik tel er acht--met gesloten luiken. De schilderijen zijn
+niet genommerd, en het geheele voorkomen der collectie getuigt niet van
+de belangstelling der pisaansche overheid in kunstaangelegenheden:
+trouwens met de verzameling in het Campo-Santo is dit evenzeer
+het geval. Doch dat daargelaten: wij hebben in de eerste plaats
+met de collectie zelve te doen. Het aantal schilderijen op gouden
+grond--_campi dorati_--is zeer groot: afbeeldingen van Christus, de
+Madonna, heiligen uit de byzantijnsche school, uit die van Cimabue
+en Giotto. De belangrijkste stukken zijn wel de fragmenten van een
+altaarstuk van Simone di Martino (1320) en de heilige Dominicus van
+Traini (1345). Benozzo Gozzoli en Domenico Ghirlandajo zijn door
+enkele echte maar onbeduidende schilderijen vertegenwoordigd: over
+het algemeen is de verzameling schier beneden het middelmatige.
+
+De linkeroever, die veel minder bevolkt is dan de rechter, is ook
+armer aan monumenten, aan herinneringen. Toch is het juist aan
+deze zijde, dat de stad zich schijnt te willen uitbreiden; ik vind
+hier een zeker aantal nieuwe huizen, ongetwijfeld bestemd voor de
+vreemdelingen, wier aantal steeds te Pisa klimt; in de vorige eeuw
+waren het de Russen, thans zijn het voornamelijk de Engelschen, die,
+trouw aan hunne eerbiedwaardige gewoonte, niet hebben verzuimd eene
+anglikaansche kapel te bouwen.
+
+De Ponte di Mezzo, de middelste brug, waarop wij de Arno overgaan,
+is geheel van marmer en werd in 1660 onder de regeering van den
+groothertog Ferdinand II herbouwd. Een der eerste monumenten, die
+wij aan de overzijde der rivier vinden, is het Palazzo del Comune,
+op het Lungarno Gambacorti (naam van eene beroemde pisaansche familie
+uit de middeleeuwen); het gemeentepaleis bevat het Municipio (de
+bureaux der stedelijke regeering) en het Reale-Archivio di Stato
+(het koninklijk staats-archief). Dit laatste is geborgen in een
+tiental gewelfde zalen, die met veel talent naar antieken smaak zijn
+gedecoreerd. De verzameling bevat zeventienduizend perkamenten en
+dertigduizend kartons of _filze_. Niet alleen de geschiedenis van
+Pisa of van Italië, maar die van geheel Europa gedurende de eerste
+helft der middeleeuwen, is ten deele in deze bestoven, eerwaardige
+dokumenten beschreven, die de namen dragen van Richard Leeuwenhart,
+Frederik Barbarossa en een aantal andere beroemde vorsten.
+
+Als wij op het Lungarno komen zien wij al spoedig het bevalligste
+van alle monumenten van Pisa, de kerk Santa-Maria della Spina of
+Santa-Maria del Pontenovo; eene kerk in miniatuur, bijna eene kapel,
+ik zou haast zeggen een heiligen, schrijn, vlak tegen de borstwering
+der rivier aangebouwd. Eenige jaren geleden heeft men de kerk steen
+voor steen afgebroken en vervolgens boven de bedding van den Arno
+weder opgebouwd. Dit juweel, omstreeks 1325 gemaakt, en bestemd om een
+doorn uit de kroon des Zaligmakers te herbergen, is in den zuiversten
+gothischen stijl ontworpen, en maakt daardoor in deze omgeving een
+zeer verrassenden indruk. De harmonische evenmaat, de rijke tooi van
+wit en zwart marmer, de torentjes, de pinnakels, de standbeelden,
+doen u de kleinheid van het gebouwtje vergeten. De buitengevel, aan
+de zijde der kaai, prijkt met de standbeelden der twaalf apostelen;
+van binnen komt aan de beeldhouwkunst de eereplaats toe. Men vindt
+hier vier beelden van de hand van Nino, den zoon van Andrea Pisano:
+twee Madonna's, Sint-Jan de Dooper en Sint-Petrus. Als ware hij zich
+zijner tekortkomingen als beeldhouwer bewust, heeft Nino de kleur te
+hulp geroepen; trouwens de polychromie is veel langer in zwang gebleven
+dan men doorgaans meent; de grootste meesters der vijftiende eeuw,
+te beginnen met Donatello, kleurden steeds hunne beelden.
+
+Meer aandacht verdienen hier de zes bas-reliefs met de zinnebeeldige
+voorstelling van de zeven hoofddeugden (de Hoop en het Geloof zijn
+in hetzelfde vak vereenigd). Met uitzondering van de vrij plompe
+engelenbeeldjes, die de omlijsting vormen, onderscheiden deze
+beeldwerken zich door vastheid en breedheid van behandeling, door
+prachtige draperieën en treffende juistheid van uitdrukking. Zij
+dagteekenen uit de dertiende eeuw en zijn van de hand van den
+Florentijn Andrea, vermoedelijk Andrea Ferucci van Fiesole, die in
+1526 overleed.
+
+Onze wandeling vervolgende, komen wij aan eene indrukwekkende basiliek,
+in de nabijheid van den stadsmuur, op een plein waar het gras welig
+groeit. Dat is de kerk van San-Paolo a Ripa d'Arno. De voorgevel is
+geheel in denzelfden stijl, dien wij reeds leerden kennen als eigen aan
+de school van Pisa en komt volkomen overeen met dien van de kathedraal,
+maar op eenigszins kleiner schaal. Het is dan ook onnoodig van die
+façade eene nadere beschrijving te geven. Vermelden wij slechts,
+aan den hoofdingang, een bas-relief met de Madonna, nog geheel in
+byzantijnschen stijl: het hoofd met den mantel bedekt en de handen
+opgeheven. Het inwendige, hoog en smal, bestaat uit drie schepen
+en een transept met spitsbogen bovenzuilen. Overal afwisseling van
+zwart en wit marmer, monolithzuilen en grijnzende maskers op de
+kapiteelen. Eene zeldzaamheid te Pisa is, op een der zuilen, een
+fresko uit de veertiende eeuw, voorstellende een apostel; misschien
+een overblijfsel der freskoos van Buffalmacco of Simone Martini,
+die vroeger deze kerk versierden.
+
+
+
+
+
+En hiermede neem ik afscheid van Pisa. Mij ontbreekt de moed om de
+omstreken te bezoeken; de beroemde hoeve en het bosch van San-Rosore
+met de in Italië inheemsch geworden dromedarissen; de basiliek van
+San-Pietro in Grado; de Certosa, de Baden. Vermoeid en gedrukt door
+de grootsche herinneringen van het verleden en het doodsch verval van
+heden; bewogen door medelijden met zoo diepe vernedering, en tevens
+vervuld van dankbaarheid voor de groote en schitterende diensten,
+weleer aan de zaak der beschaving bewezen, toen het overige Europa nog
+in barbaarschheid verzonken lag; bovenal vervuld met de herinneringen
+aan het Campo-Santo, gevoelde ik behoefte aan ontspanning in andere
+omgeving, minder ernstig en grootsch, maar vroolijker en vooral meer
+tintelend van leven.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Pisa, by Unknown
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PISA ***
+
+***** This file should be named 13902-8.txt or 13902-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/9/0/13902/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders
+Team, with special thanks to Carlo Traverso
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
diff --git a/old/13902-8.zip b/old/13902-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..04c3784
--- /dev/null
+++ b/old/13902-8.zip
diff --git a/old/13902-h.zip b/old/13902-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..e0780fe
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h.zip
diff --git a/old/13902-h/13902-h.htm b/old/13902-h/13902-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..3f52dc0
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/13902-h.htm
@@ -0,0 +1,1983 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8">
+
+<title>Pisa</title>
+<link href="style/arctic.css" rel="stylesheet" type="text/css" title="Artic Blue">
+<link href="style/amazonia.css" rel="alternate stylesheet" type="text/css" title="Amazonia Green">
+<link href="style/borneo.css" rel="alternate stylesheet" type="text/css" title="Borneo Brown">
+<link href="style/gutenberg.css" rel="stylesheet" type="text/css">
+<link href="style/print.css" rel="stylesheet" type="text/css" media="print">
+<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="author" content="Anoniem">
+<meta name="DC.Creator" content="Anoniem">
+<meta name="DC.Title" content="Pisa">
+<meta name="DC.Date" content="####### 2004">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Pisa, by Unknown
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Pisa
+
+Author: Unknown
+
+Release Date: October 31, 2004 [EBook #13902]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PISA ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders
+Team, with special thanks to Carlo Traverso
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<span class="pageno"><a id="d0e67"></a>Bladzijde 17</span><a id="d0e68"></a><h1>Pisa</h1>
+<p id="d0e71"></p>
+<div id="d0e72" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-017.jpg" alt="Tombe van Keizer Hendrik&nbsp;VII in het Campo-Santo."></p>
+<p class="figureHead">Tombe van Keizer Hendrik&nbsp;VII in het Campo-Santo.</p>
+</div><p>
+
+
+</p><a id="d0e76"></a><h2>I</h2>
+<p id="d0e79">De reiziger, die nog de oude, goede, meer en meer in onbruik gerakende gewoonte volgt om, zoo al niet van Marseille, dan toch
+voor het minst van Nice, per rijtuig den onvergelijkelijken weg van de Corniche te volgen en alzoo in Itali&euml; door te dringen,
+ontvangt eigenlijk eerst te Pisa den vollen indruk van de heerlijkheid der italiaansche kunst. Wel heeft hij te Genua, behalve
+de wonderbare schoonheid van het landschap, ook den rijkdom en de pracht bewonderd van enkele kerken en paleizen, maar te
+vergeefs zou hij hier zoeken naar dat hoogere ideaal, dat, in Toskane geboren, van daar uit een herscheppenden invloed op
+de beschaving van geheel Europa heeft uitgeoefend. Men gevoelt zich eenigszins vreemd, gedesori&euml;nteerd, te midden van deze
+woelige handeldrijvende bevolking, in deze stad van kooplieden, wier verleden nu juist niet altijd getuigt van vurige vaderlandsliefde
+of van buitengewone geestelijke gaven. Des te dieper en treffender is de indruk, dien Pisa, de oude mededingster van Genua,
+op het gemoed maakt: eene mededingster, die wel wat stoffelijken voorspoed en welvaart aangaat zeer verre voor de rijke koopstad
+moet onderdoen, maar die ook nog in haar verval de kroon blijft dragen van onvergankelijke glorie, op hooger dan stoffelijk
+gebied verworven. Eene drukke koopstad, met haar havens en dokken, haar beurs, haar kantoren en haar handelsgewoel, kunnen
+wij genoeg zien, en wie zich daardoor aangetrokken gevoelt, behoeft niet verre te reizen; laat ons het betere deel kiezen
+en in stillen eerbied, als ter pelgrimage, opgaan naar het schier vergeten en verlaten, het als uitgestorven Pisa.
+
+</p>
+<p id="d0e81">Ik ben nu eenmaal een geboren vijand van dien modernen vorm van dienstbaarheid, bekend onder den naam van een rondreisbillet;
+om naar Pisa te gaan, volg ik dan ook niet den gewonen weg per spoor over Nice, Ventimiglia, Savona en Genua; ik kom niet
+van het noorden, maar van het oosten: <span class="pageno"><a id="d0e83"></a>Bladzijde 18</span>van Lucca, waar ik een alleraangenaamsten tijd heb doorgebracht, ga ik naar Pisa. De reis, ook al is de trein geen sneltrein,
+duurt niet lang: omstreeks een uur. De weg biedt natuurlijk niet de onophoudelijke verrassingen, de tooverachtige schoonheden
+aan van den spoorweg langs de zee, maar hij heeft toch ook zijne eigenaardige schoonheid, en ergert u althans niet door eene
+eindelooze aaneenschakeling van tunnels, die telkens en telkens het fe&euml;rieke landschap aan uw oog onttrekken. De streek, waardoor
+onze spoortrein loopt, is buitengewoon vruchtbaar en doorsneden door een aantal beken en wateringen, die ook hier, even als
+in Lombardije, de ontwikkeling eener weelderige flora begunstigen. Overal, waarheen ge ook de blikken wendt, ziet ge wingerden
+en vruchtboomen, die huizen en dorpen aan uw gezicht onttrekken. Nabij San-Giuliano, het laatste van de drie stations tusschen
+Lucca en Pisa, verrijzen kale bergen, die de weelderige, overstelpende vruchtbaarheid van de vlakte nog te sterker doen uitkomen;
+weldra slinken en verdwijnen die bergen; ge ziet aan alle zijden nog slechts de wijde effen vlakte, die u als het ware toeroept,
+dat de zee niet verre is. Maar nauwelijks hebt ge het beeld van dit landschap in u opgenomen, of daar verrijzen voor uw oog
+oude gekanteelde muren en vlak daarachter witte en zwarte monumenten van een eigenaardig karakter. De locomotief laat haar
+gillend gefluit hooren; de trein rolt ratelend onder een glazen galerij; wij zijn ter plaatse onzer bestemming.
+
+</p>
+<p id="d0e85">Wij nemen plaats in den omnibus van het hotel, die ons binnen weinige minuten op de kaai langs den Arno brengt. Welk een prachtige
+aanblik: de kaai beschrijft op dit punt eene groote, schilderachtige kromming: de geel of bruin gepleisterde huizen met hunne
+groene zonneblinden&#8212;of liever de paleizen, want al deze gebouwen dragen een monumentaal karakter;&#8212;scharen zich in statige,
+majestueuse rij langs den oever der rivier, die, vreemd genoeg! ten boorde hare bedding vult en hare vuil gele wateren tegen
+de pijlers der bruggen spatten en breken doet. De breede voetpaden, de hooge borstweringen langs de rivier met de daarop van
+afstand tot afstand geplaatste lantaarns, de bruggen van prachtige gehouwen steenen of ook van marmer: alles draagt er toe
+bij om u dien indruk van grootschheid, orde en regelmaat te geven, dien de voornaamste steden van Toskane aan de Medici te
+danken hebben.
+
+</p>
+<p id="d0e87">Pisa heeft de gedaante van een vierhoek, door den Arno in twee ongelijke helften verdeeld: den rechteroever met het Domplein
+en de voornaamste kerken; den veel minder bevolkten linkeroever met het paleis Gambalunga, het bevallige mikroskopische kerkje
+van Santa-Maria della Spina en de kerk San-Paolo a Ripa-d'Arno.
+
+</p>
+<p id="d0e89">Wij houden ons vooreerst op den rechteroever en richten onze schreden in de eerste plaats naar het Domplein; maar alvorens
+deze wandeling te beginnen, mogen wij niet verzuimen, althans in hoofdtrekken, de geschiedenis mede te deelen van eene stad,
+die in Itali&euml; eene zoo groote rol gespeeld en eene zoo voorname plaats heeft ingenomen.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e91">De oorsprong van Pisa verliest zich in den nacht der tijden. Wel mag men op goede gronden twijfelen aan de juistheid der beweringen
+van den schrijver van de <i>Nuova Guida di Pisa</i>, in 1882 uitgegeven, dat de stad hare stichting zou te danken hebben aan Pelops, dat zij reeds voor den vloed van Deukalion
+bestond en door den wijzen Nestor werd vergroot; maar zeker is het, dat zij eene der twaalf bondssteden van Etruri&euml; was, aan
+de samenvloeiing gelegen van den Serchio en den Arno, die tegenwoordig van elkander gescheiden loopen. In het jaar 182 voor
+Christus werd de stad eene romeinsche kolonie en ontving zij eene latijnsche bevolking; Augustus schonk haar den naam van
+Colonia Julia Pisana en, wat meer beteekende, municipale rechten; zij bezat destijds eene goede haven, Portus Pisanus. Na
+den ondergang van het westersch-romeinsche rijk behoorde Pisa tot het lombardische koninkrijk Itali&euml;, dat door Karel den Groote
+werd veroverd en later met het Duitsche rijk verbonden. De Arno was destijds tot Pisa voor groote schepen bevaarbaar: de stad
+was dus als het ware eene zeehaven en reeds vroeg legden haar burgers zich op scheepvaart en handel toe. Bereids in 980 leverden
+de Pisanen aan keizer Otto&nbsp;II ten krijg toegeruste schepen voor zijne expeditie naar zuidelijk Itali&euml;; en sedert het begin
+van de elfde eeuw voerden zij, met goed gevolg, ter zee een bijna rusteloozen oorlog tegen de Sarraceenen, wien zij in 1022
+Sardini&euml; ontnamen, die zij in 1030 in Afrika overvielen en in 1063 bij Palermo versloegen. Met de uitbreiding dezer maritieme
+macht ging natuurlijk eene snelle ontwikkeling van handel en verkeer gepaard; de stad wemelde van vreemde kooplieden; zij
+was eene der hoofdmarkten van Itali&euml;, en de rijkdom harer burgers werd ten spreekwoord. Het handelswetboek van Pisa, ten jare
+1078 uitgevaardigd, werd de type voor de wetgeving van alle middeleeuwsche handelsrepublieken. De Pisanen stichtten kantoren
+en faktorij&euml;n in Griekenland, in Egypte, in Klein-Azi&euml;, in Fenici&euml;, te Tripoli, te Constantinopel, te Antiochi&euml;, te Tyrus.
+Aan den eersten kruistocht nam Pisa met honderd-twintig schepen deel, en hare kooplieden verwierven in de syrische handelssteden
+belangrijke vrijheden en privilegi&euml;n, waaronder dat van eigen rechtspleging. Nog steeds wies haar voorspoed en macht. In 1114
+verzekert zij zich, door de verovering van de Balearische-eilanden, de heerschappij over het westelijk gedeelte van de Middellandsche-zee;
+Corsika en Elba zijn haar onderdanig; zij is oppermachtig langs alle kusten van de Levant, van Afrika en Itali&euml;, waar haar
+kooplieden hun kantoren en agenten hebben, waar haar krijgslieden het ontzag handhaven van haar roemruchtigen naam. In 1136
+verovert zij Amalfi, en voert van daar, als de schoonste tropee, het handschrift mede van de Pandecten van Justinianus; haar
+vloten voeren haar dien schat aan van grieksche en romeinsche beeldwerken, die nog heden <span class="pageno"><a id="d0e96"></a>Bladzijde 19</span>de roem is van haar Campo-Santo. De voortdurende aanraking met de volken van het Oosten, niet het minst met de Arabieren,
+werkt krachtig mede tot ontwikkeling van eigen gaven en vermogens, tot den edelen wedstrijd op geestelijk gebied. Nog eer
+de twaalfde eeuw ten einde spoedt, sticht zij haar universiteit, de Sapienza; reeds vroeger, in 1053, wordt binnen haar wallen
+die vrome stichting geboren, de Pia Casa di Misericordia, die tot heden de wisseling der eeuwen heeft overleefd, en wier roeping
+het was, de gevangenen los te koopen, de schamele armen te ondersteunen, de behoeftige jongedochters met een bruidschat te
+begiftigen, en andere werken der barmhartigheid te verrichten.
+
+</p>
+<p id="d0e98">Maar het ging Pisa, als het in vroeger en later tijd allen staten gaat, wier macht en beteekenis uitsluitend of hoofdzakelijk
+in den handel ligt en wier politiek zich oplost in handelspolitiek. Reeds in den loop der elfde eeuw had de mededinging van
+Genua herhaaldelijk tot botsingen geleid, die door de aansluiting van Pisa aan de ghibellijnsche partij een nog ernstiger
+karakter aannamen. Onder de Hohenstauffen, omstreeks het midden der twaalfde eeuw, was Pisa eene bijkans onafhankelijke republiek,
+wier gebied de destijds veel meer bevolkte en bebouwde Maremma van Lerici tot Piombino omvatte. Aan het hoofd van de republiek
+stonden consuls; in 1190 werd de eerste podest&agrave; aangesteld, nevens wien in 1254 capitani del popolo, volkshoofdmannen, optraden. Inmiddels werden de tijden voor de fiere republiek steeds ongunstiger. Haar ijver voor de zaak
+des Keizers wikkelde haar in herhaalde oorlogen met het snel ontluikende en in macht toenemende Florence; de ondergang van
+de dynastie der Hohenstauffen en het verlies van de christelijke bezittingen in het Oosten brachten aan Pisa's macht zware
+slagen toe. In 1282 barstte, ter zake van Sardini&euml; en Corsika, een nieuwe oorlog met Genua uit, die voor Pisa allernoodlottigst
+afliep: in den zeeslag bij Molara (1284) werd de pisaansche vloot geheel vernield. Van dezen slag kon de stad zich nooit geheel
+herstellen; van haar vloot beroofd, was zij buiten staat haar overzeesche bezittingen te beschermen, die in volgende oorlogen
+voor en na verloren gingen. De andere vijanden van de zoo lang overmachtige koopstad, Lucca, Pistoja, Florence, Siena, Prato,
+Volterra, haastten zich van de gelegenheid gebruik te maken: zij verbonden zich met Genua, en tastten Pisa te land aan, terwijl
+Genua den oorlog ter zee voortzette. Eene binnenlandsche omwenteling redde de stad: in 1285 maakte de welfische partij zich
+van het gezag meester en zoo kwam de vrede met de bondgenooten tot stand. Het hoofd der Welfen in Pisa was Ugolino della Gherardesca,
+die echter reeds in 1288 door de Ghibellijnen werd omver geworpen en met twee zijner zoons den hongerdood stierf. Twee jaren
+later barstte op nieuw de oorlog met Lucca, Florence en Genua uit, en ook deze oorlog had voor Pisa een zeer ongelukkigen
+afloop: het moest Corsika, Sardini&euml; en een deel van zijn gebied op het vasteland aan Genua afstaan en eene schatting van honderd-zestigduizend
+goudstukken betalen. Het glansrijk tijdperk van macht en voorspoed was voor Pisa onherroepelijk voorbij.
+
+</p>
+<p id="d0e103">Maar in dat tijdperk, waarin Pisa op schier ieder gebied Genua en Veneti&euml; overstraalde, valt de stichting van de drie grootsche
+monumenten, de Domkerk, de Scheeve Toren en de Doopkapel.&#8212;In de geschiedenis van de toskaansche kunst geeft Pisa haar naam
+aan de eerste der drie groote perioden, die na den ondergang der klassieke beschaving op elkander zijn gevolgd. Florence is
+de stad van de Renaissance; Siena vertegenwoordigt het tijdvak der gothiek; te Pisa aanschouwt men den romaanschen stijl in
+al zijn pracht en zuiverheid.
+
+</p>
+<p id="d0e105">De monumenten, in deze periode door de Pisanen gesticht, zijn niet alleen de rijkste, maar ook de volmaaktste van dien tijd.
+De naburige steengroeven van Serravezza, van Carrara, van Massa, leverden het fraaiste witte marmer, dat men wenschen kon.
+Om den glans en de schoonheid van deze uitmuntende edele bouwstof nog te beter te doen uitkomen, gebruikte men daarnevens,
+in kunstrijke afwisseling en schakeering, zwart en gekleurd marmer van allerlei verwe. In- en uitwendig schitterde de dom
+van Pisa&#8212;en schittert ten deele nog&#8212;in de rijkste kleurenpracht; overal zijn de wanden ingelegd met verschillende marmersoorten,
+die geometrische figuren, sterren, cirkels, driehoeken vormen. De vloer was bekleed met een rijk moza&iuml;ek, eene navolging van
+de prachtige oostersche tapijten (deze soort van moza&iuml;ek is bekend onder den naam van <i>opus alexandrinum</i>), waarvan nu nog enkele fragmenten onder den koepel over zijn. En met dezen rijkdom der materialen wedijverde de sierlijkheid
+der vormen. In meest alle gebouwen te Pisa merkt men een streven op om de verschillende doelen der constructie goed te doen
+uitkomen. De muurvakken, de massieve pijlers van een vroeger tijdperk worden vervangen door een vernuftig stelsel van arkaden
+en rondbogen, door zuilen gedragen, die zich met onberispelijke regelmatigheid ontwikkelen, zonder den indruk van eentonigheid
+te weeg te brengen. Deze kunst is nog statig en ernstig, maar al het plompe en ruwe heeft zij afgelegd.
+
+</p>
+<p id="d0e110">Wij hebben hier dien eersten bloeitijd der middeleeuwsche kunst, zoo treffend schoon door Taine geteekend, waar hij in zijne
+<i>Voyage d'Italie</i> zegt: &#8220;Eene renaissance v&oacute;&oacute;r de Renaissance, eene tweede, bijna zuiver antieke ontluiking van de antieke beschaving, een
+vroeg ontwikkeld en volledig besef van de gezonde, gelukkige schoonheid, eene lentebloem na een sneeuwlaag van zes eeuwen:
+ziedaar de denkbeelden en uitdrukkingen, die onwillekeurig oprijzen in den geest en zweven op de lippen. Alles is marmer,
+wit marmer, waarvan de smettelooze blankheid schitterend uitkomt tegen de blauwe lucht. Overal groote degelijke vormen: de
+koepel, de breede muren, de in juist evenwicht gehouden verdiepingen, de stevige grondslag van het ronde of vierkante gebouw;
+maar deze aan de antieke wereld ontleende vormen, zij overkleeden ze, als een oude boomstam waarover zich een sluier van <span class="pageno"><a id="d0e115"></a>Bladzijde 20</span>jeugdig groen weeft, met de scheppingen van hun eigen vernuft, een reeks van smaakvolle zuiltjes en bogen; en te vergeefs
+zoekt ge naar woorden, om de oorspronkelijkheid, de bekoring van deze herboren architektuur naar waarde te prijzen.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e117">Al spoedig doet de school van Pisa haar invloed ook naar buiten gelden: het grootste gedeelte van Toskane volgde weldra het
+hier gegeven voorbeeld. Te Lucca zijn een half dozijn kerken niet anders dan eene herhaling van de architektonische motieven
+der kathedraal van Pisa. De kathedralen te Prato en te Empoli; verschillende kerken te Pistoja; de Pieve te Arezzo; de doopkapel
+te Florence, de kerk van San-Miniato in de nabijheid dier stad, de Badia van Fiesole:&#8212;al deze kerken, uit de twaalfde eeuw
+dagteekende, zijn in denzelfden stijl ontworpen, met dit onderscheid alleen dat de florentijnsche kunstenaars aan hunne monumenten
+meer fijnheid, die van Pisa meer relief en kleur geven.
+
+</p>
+<p id="d0e119">De kenmerkende eigenschap van deze gebouwen is het streven naar nauwkeurigheid, naar regelmaat en zuiverheid; het verstand
+heeft blijkbaar den voorrang boven de fantazie. In de gothische architektuur is juist het omgekeerde het geval. Wij hebben
+te doen met eene eenigszins koude, maar bij uitnemendheid edele kunst, die overal den invloed verraadt van de antieke modellen.
+Beschouw aandachtig de doopkapel te Florence: welk een soberheid in de keus der middelen om afwisseling en schakeering te
+verkrijgen! Een bescheiden pilaster, zeer sober inlegwerk: ziedaar alles. De toskaansche architektuur stond toen ongetwijfeld
+dichter bij de Renaissance dan tweehonderd jaren later, tegen het einde van de vijftiende eeuw, na Orcagna en v&oacute;&oacute;r Brunellesco.
+
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e121">De laatste periode van de geschiedenis van Pisa wordt bijna geheel ingenomen door hare worsteling met Florence en de herhaalde
+veeten en oorlogen harer burgers onderling, die zich in twee partijen splitsten. Deze partijen schaarden zich ook hier, zij
+het ook onder eigen namen, onder de banier der Ghibellijnen en der Welfen: in den grond der zaak gold het mede te Pisa minder
+de tegenstelling tusschen Keizer en Paus, dan wel die tusschen demokratie en aristokratie. In den loop der veertiende eeuw
+zien wij telkens nieuwe machthebbers&#8212;tyrannen zou de grieksche oudheid hen hebben genoemd, de echte telgen der demokratie,
+die zij overal en altijd voortbrengt, optreden, die zich van het hoogste gezag meester maken, korter of langer tijd regeeren
+en met meer of minder geluk de vijanden der republiek bekampen en haar grondgebied verdedigen of zelfs uitbreiden. Zoo werd
+voor een poos Lucca aan de macht van Pisa onderworpen; zoo werd telkens en telkens weer, met afwisselenden uitslag, de kamp
+met Florence hervat; zoo wist de republiek, in de laatste helft der veertiende eeuw, onder de heerschappij van Pi&euml;tro Gambacorti,
+zelfs tegenover den Keizer hare zelfstandigheid te handhaven. Pi&euml;tro werd in 1392 door zijn vriend Giacomo Appiano vermoord;
+Giacomo nam zijne plaats in maar stierf reeds zes jaren later. Zijn zoon Gherardo verkocht in 1399 Pisa met haar gebied aan
+Giovanni Galeazzo Visconti, hertog van Milaan. De hertog gaf de stad aan zijn natuurlijken zoon Gabri&euml;le, die haar in 1405
+aan haar gezworen vijandin, aan Florence, verkocht. Wel stonden de verontwaardigde burgers op en riepen Giovanni Gambacorti,
+een neef van Pi&euml;tro, uit de ballingschap terug, om zich aan hun hoofd te stellen; maar reeds in het volgende jaar moest de
+fiere stad, door honger tot overgave gedwongen, zich aan Florence onderwerpen; de helft harer burgers nam de wijk naar elders.
+Met bitteren wrok droeg Pisa het gehate juk de Florentijnen; wel mocht Lorenzo il Magnifico, in 1472, hare universiteit herstellen,
+de nog altijd bloedende wonde werd daardoor niet genezen. Nauwelijks was dan ook, in 1494, de koning van Frankrijk, Karel&nbsp;VIII,
+op zijn avontuurlijken tocht in Toskane verschenen, of in Pisa ontwaakte nog eenmaal de oude energie: zij kwam in opstand
+tegen Florence, riep de bescherming des Konings in, en wist, met behulp van fransche troepen, in een bloedigen krijg, hare
+onafhankelijkheid en haar vroeger gebied te herwinnen. Vergeefs beproefde Florence in 1499, nog eens in 1504 en nogmaals in
+1505, de heldhaftige stad tot onderwerping te dwingen; eerst in 1509 moest Pisa, door honger geteisterd, zich wederom voor
+haar overmachtige mededingster buigen. Deze geweldige inspanning had hare laatste krachten uitgeput; het oude Pisa had geleefd
+en schikte zich tot den langen, zwijgenden slaap, waarin wij de uitgestorven stad nog heden gedompeld vinden.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e123">En nu, nu wij een blik geworpen hebben op haar roemrijk verleden, richten wij nu onze schreden naar dat misschien op de geheele
+wereld onge&euml;venaarde plein, waar naast elkander, de dom, de campanile, de doopkapel en het Campo-Santo staan, waar het oude
+Pisa in al zijne onsterfelijke glorie voor onze oogen als uit het graf verrijst.
+
+</p>
+<p id="d0e125"></p>
+<div id="d0e126" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-021.jpg" alt="Het Domplein te Pisa."></p>
+<p class="figureHead">Het Domplein te Pisa.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e130">Het is een onuitsprekelijk genot, na eene lange tusschenpooze, wederom de plaatsen te bezoeken, die men in den schoonen tijd
+der jeugd heeft bezocht. Negen jaren geleden kwam ik hier voor het eerst, en sedert dien tijd heb ik Pisa niet weergezien.
+De indrukken, die ik destijds ontving, waren zoo levendig en diep, dat zij nu, bij het wederzien, aanstonds met volle kracht
+weder ontwaken. Het was op het feest van Allerheiligen. Nog hoor ik de zware, ernstige, welluidende stem van de groote klok
+in den campanile, met korte tusschenpoozen, van den morgen tot den avond weergalmende over de stille stad; nog weerklinkt
+in mijne ooren het heerlijk koorgezang in de kathedraal met begeleiding van orgel en strijkinstrumenten. Die herinnering is
+voor mij onafscheidelijk van het Domplein, dat daardoor als met een hooger leven wordt bezield en mij een oude bekende, een
+geliefde vriend <span class="pageno"><a id="d0e132"></a>Bladzijde 22</span>is, dien ik na eene lange scheiding met innige blijdschap wederzie.
+
+</p>
+<p id="d0e134">Nog eene andere, zij het ook ernstiger herinnering knoopt zich aan dat eerste bezoek. Nauwelijks had ik het plein betreden,
+of eensklaps zag ik voor mij eene spookachtige gedaante, gehuld in eene tot op de voeten afhangende donkerblauwe pij, om de
+heupen met een touw vastgesnoerd, en het hoofd bedekt met een grooten kap van dezelfde kleur, waarin slechts twee gaten waren
+aangebracht voor de oogen. Ik deinsde verschrikt terug, meenende een misdadiger voor mij te hebben, wien men het dragen van
+dit boetekleed had opgelegd; of wel een ongelukkigen lijder aan eene of andere afschuwelijke kwaal, die zich, even als de
+melaatschen in de middeleeuwen, voor ieders oogen verbergen moest. De geheimzinnige gedaante hield mij eene bus voor, en sprak
+met zachte klagende stem: &#8221;per i poveri incarcerati&#8221; (voor de arme gevangenen). Ik offerde mijn penninkske en spoedde mij voort. Later vernam ik, dat dit kostuum de voorgeschreven
+kleederdracht is van de leden der in verschillende steden van Itali&euml; bestaande liefdadige broederschappen, als zij in deze
+hunne bediening werkzaam zijn. Te Florence, bij voorbeeld, verschijnen de broeders van de Misericordia, die allen tot de aanzienlijkste
+aristokratische famili&euml;n behooren, steeds in dit sombere kostuum, wanneer zij hun liefdewerk, dat niet enkel het inzamelen
+van aalmoezen, maar ook de verzorging van behoeftigen, de verpleging van arme kranken en het begraven van dooden omvat, verrichten.
+
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e139">De dom en de monumenten die hem omringen liggen aan het uiteinde der stad, in een achterbuurt, vlak tegen de wallen van de
+Porta Nuova. Dit is eene afwijking van den regel, waarvan ik mij geen tweede voorbeeld kan herinneren. Overal elders verrijst
+de kathedraal in het midden der stad, waarvan zij ook inderdaad het levend middelpunt, het hart is, van waar leven en bezieling
+uitgaat; om haar heen groepeeren zich de straten en wijken, die haar grenzen steeds verder uitbreiden, maar toch immer met
+haar, de eerwaardige moederkerk, verbonden blijven. Men zou kunnen meenen dat de zonderlinge plaatsing, waarop wij het oog
+hebben, het gevolg is van latere veranderingen in de topografie der stad, maar dit is niet het geval. In 1155, toen de stad
+met muren werd omringd, liep de muur reeds langs de kathedraal: wel een bewijs dat deze ook toen in eene buitenwijk stond.
+
+
+</p>
+<p id="d0e141">Deze wonderlijke, onverklaarbare afzondering, die soort van uitbanning, heeft er zeer zeker meer dan iets anders toe bijgedragen
+om Pisa dien stempel in te drukken van eenzaamheid en verlatenheid, dat voorkomen eener afgestorven stad te geven, dat aanstonds
+ieder vreemdeling treft. Maar als wij ons tot het Domplein zelf bepalen, dan moeten wij bekennen, dat juist die afzondering,
+die afwezigheid van alle beweging en gerucht, die indrukwekkende stilte en rust geen gering aandeel hebben in den machtigen,
+onuitsprekelijken indruk, dien dit plein maakt. Aan de grens eener stad van bijna dertigduizend inwoners, geniet men hier
+al de zaligheden der ongestoorde eenzaamheid en kan men aan zijn gedachten en droomen den vrijen teugel laten, zonder voor
+hinderlijke afleiding te moeten vreezen.
+
+</p>
+<p id="d0e143">De Piazza del Duomo vormt een grooten onregelmatigen rechthoek en is met grasperken versierd. Wanneer men van de stad komt,
+heeft men rechts den campanile, in het midden de kathedraal, links de doopkapel; voorts, daarachter het Campo-Santo, en eindelijk
+op den achtergrond den gekanteelden muur, waarover u de frissche buitenlucht tegenwaait. Geen enkel huis, geen boom zelfs
+leidt uwe aandacht af van de drie ontzaglijke monumenten, die daar naast elkander staan, en haar geheel in beslag nemen. Die
+monumenten, gansch en al opgetrokken van prachtige blokken wit marmer, door den tijd met eene rijke en warme gele tint overtogen,
+teekenen zich met verrassende scherpte van omtrekken en krachtig relief af tegen den blauwen achtergrond der bergen, die in
+de verte boven de muren uitsteken, en tegen den helder blauwen hemel. De aanblik is zoo aangrijpend, zoo overweldigend, dat
+zelfs moderne toeristen daardoor onwillekeurig worden getroffen en zich misschien, ter wille van dit onvergelijkelijk schouwspel,
+een oponthoud tusschen twee treinen vergunnen.
+
+
+</p><a id="d0e145"></a><h2>II</h2>
+<p id="d0e148">De stichting van den dom, de &#8220;primaziale&#8221;, zoo als men te Pisa zegt, valt samen met een der roemrijkste wapenfeiten van de
+oude republiek: vaderlandsliefde had aan dit grootsche werk misschien evenveel aandeel als vrome godsdienstzin. Trouwens,
+wat schooner sieraad, wat nobeler monument voor de geliefde vaderstad, dan een tempel ter eere van dien God, aan wiens zegen
+zich allen in de eerste plaats dank schuldig wisten voor iedere glorie, voor elken voorspoed en alle goede gaven.&#8212;Het was
+in 1063: de Pisanen hadden eene schitterende overwinning behaald op de Sarraceenen te Palermo; zij waren de haven binnengedrongen
+en hadden zich meester gemaakt van zes groote rijk beladen schepen; vijf daarvan werden aan de vlammen prijs gegeven; het
+zesde werd verkocht en met de opbrengst daarvan werden, volgens eene inscriptie op den dom, de kosten voor den bouw van het
+heiligdom bestreden.
+
+</p>
+<p id="d0e150">De nieuwe kathedraal zou verrijzen op de plek, waarop eene basiliek uit de vierde eeuw, de Santa-Reparata in Palude, stond,
+die zelve de plaats had ingenomen van baden, door Keizer Hadrianus gebouwd. De moerassige gesteldheid van het terrein rechtvaardigt
+ten volle den bijnaam in Palude; zij is ook de reden van de herhaalde zettingen of verzakkingen, zoowel van de kerk als van
+den campanile.
+
+</p>
+<p id="d0e152">De naam van den bouwmeester Buschetto is door een geheimzinnigen nimbus omgeven. Men weet niet van waar hij geboortig was;
+sommigen beweren dat hij een Griek van geboorte was. Is dit werkelijk het geval, dan zou de oudste school van <span class="pageno"><a id="d0e154"></a>Bladzijde 23</span>Pisa eene dochter zijn van die van Byzantium. En waarom ook niet? Riep niet de abt Desiderius, juist in dienzelfden tijd,
+de hulp in van byzantijnsche kunstenaars om de studie der kunst in zijn klooster van Monte-Cassino te reorganiseeren? Wat
+hiervan zij, naar het schijnt heeft Buschetto merkwaardige proeven van technische vaardigheid gegeven, die zijne tijdgenooten
+met bewondering vervulden en hem den bijnaam verwierven van den Daedalus zijner eeuw.
+
+</p>
+<p id="d0e156">Zoo als ik zeide, werd met den bouw van den dom in 1063 een aanvang gemaakt; het werk werd met buitengewonen spoed voortgezet.
+Indien het Buschetto al niet vergund was de laatste hand aan den arbeid te leggen, dan was die toch bij zijn dood zoo ver
+gevorderd, dat zijn leerling Rainaldus dien in korten tijd ten einde kon brengen: het kolossale gebouw werd in 1100 voltooid,
+binnen de veertig jaren alzoo na het leggen van den eersten steen. De officieele inwijding had echter eerst in 1118 plaats,
+in tegenwoordigheid van Paus Gelasius&nbsp;II.
+
+</p>
+<p id="d0e158">De dom van Pisa heeft de gedaante van een latijnsch kruis; hij is verdeeld in vijf schepen, met vensterloozen koepel boven
+het kruispunt van het transept. De lengte bedraagt ongeveer vijf-en-negentig el, de breedte twee-en-dertig en een halve el,
+de hoogte van het middenschip iets meer dan drie-en-dertig el. De voorgevel is in vijf verdiepingen verdeeld, die door acht-en-vijftig
+zuilen worden gedragen; de benedenste verdieping wordt gevormd door zeven blinde booggewelven, in drie waarvan deuren zijn
+aangebracht; de andere, die als het ware twee frontons boven elkander vormen, bestaan uit eene reeks rondbogen; op zuiltjes
+rustende. De zijgevels van het gebouw zijn op dezelfde wijze met blinde bogen versierd; alleen de bovenverdiepingen hebben
+kleine, deels getraliede vensters.&#8212;Dat men bij den bouw ruimschoots van antieke materialen gebruik heeft gemaakt, valt vooral
+in de apsis duidelijk in het oog. Eene menigte zuilen, van porfier, van graniet, van numidisch marmer, sommigen glad, anderen
+gekanneleerd of gedraaid, zijn ongetwijfeld uit romeinsche gebouwen afkomstig. Men heeft zelfs niet de moeite genomen om ze
+voor de nieuwe bestemming pasklaar te maken, of de kapiteelen, die zelfs in afmeting verschillen, te vervangen; korinthische
+en ionische nemen hier broederlijk hunne plaats in naast komposietkapiteelen.
+
+</p>
+<p id="d0e160">Voorwaar, wel mag van de steenen van den dom te Pisa gezegd worden, dat zij spreken: zij hebben ons eene geschiedenis te verhalen
+van twintig eeuwen. Hier ziet ge eene romeinsche inscriptie, waarvan de letters ten onderste boven staan; daar, aan den voorgevel,
+de sarkophaag waarin Buschetto rust; op eene zuil in de kerk het woord Ugolinus, in fraaie middeleeuwsche letterteekens en
+voorafgegaan door een kruis; aan den ingang van het koor, ter rechterhand, een opschrift, vermeldende dat in 1810 de sarkophaag
+van de gravin Beatrix, de moeder van de beroemde gravin Mathilde, naar het Campo-Santo is overgebracht; daarboven het eerwaardige
+grafschrift van de gravin zelve; eenige schreden verder, in gekleurde letters, die ondubbelzinnige inscriptie, door een of
+anderen heethoofdigen <i>Culturk&auml;mpfer</i> op de gewijde wanden gegrift: &#8221;Non vogliamo i Gesuiti&#8221; (wij willen geen Jezu&iuml;eten). Of liever dat stond er eenmaal: want&#8212;naar echt italiaansche manier!&#8212;men heeft het opschrift
+in hoofdzaak laten staan, maar alleen het woordje <i>non</i> uitgewischt, zoodat de zin nu juist is omgekeerd!
+
+</p>
+<p id="d0e171">Het inwendige van den dom is arm aan beeldwerk, vooral aan standbeelden. Naar het schijnt, was deze wijze van versiering,
+in de oogen der ernstige romaansche architekten, te ijdel en te wereldsch. Alleen de voorgevel maakt den indruk van pracht
+en rijkdom. De twee prachtige kolommen met gebeeldhouwde schachten ter wederzijde van den hoofdingang; de liggende leeuwen
+op die zuilen; de ingelegde figuren van gekleurd marmer; de vijf standbeelden uit de school van Giovanni Pisano (de Madonna
+en  vier heiligen) aan de hoeken en op de spits van de bovenverdiepingen; de moderne moza&iuml;eken in de lunetten, zij allen bewijzen
+dat beeldhouwers en moza&iuml;ekwerkers geen moeite hebben ontzien, om althans dit deel van het gebouw waardiglijk te tooien. Vroeger
+prijkte de voorgevel bovendien met een aantal sarkophagen en antieke beeldwerken; maar deze monumenten zijn sedert lang naar
+het Campo-Santo overgebracht. Alleen de sarkophaag, waarin het stoffelijk overschot van den bouwmeester der kathedraal, Buschetto,
+rust is achter gebleven; men ziet hem nabij de linkerdeur in den muur gemetseld.
+
+</p>
+<p id="d0e175">Het voornaamste sieraad van den voorgevel zijn de drie bronzen deuren, door den beroemden kunstenaar Giovanni da Bologna&#8212;eigenlijk
+Jean Bologne van Douai&#8212;vervaardigd, ter vervanging van de vroegere deuren, het werk van Bonanno van Pisa, die in 1596 door
+brand werden vernield. Deze kolossale arbeid (de middelste deur is bijna zeven ellen hoog en omstreeks drie-en-een-halve el
+breed) werd in weinige jaren voltooid, dank zij de hulp van talrijke medewerkers, waaronder wel met name mogen genoemd worden:
+Pierre Francheville, Pietro Tacca en Antonio Susini, drie van de meest geliefde leerlingen van Jean Bologne; voorts Fra Domenico
+Portigiani, de bekwame gieter, die reeds herhaaldelijk onder leiding van den meester gewerkt had; Angelo Serrano en zijn neef
+Zanobi Orazio Mocchi, Giovanni Bandini van Castello en Gregorio Pagani. De deuren kostten achtduizend-zeshonderd-een scudi,
+dat is, naar de waarde van dien tijd berekend, omstreeks twintigduizend gulden, Zoo rusteloos ijverig werkte de oude fransche
+meester, dat de drie deuren reeds in 1603 hare plaats konden innemen. De deuren van Ghiberti hadden acht- of tienmaal meer
+tijd gevorderd: daar is dan ook een zeer merkbaar verschil van uitvoering tusschen de beide werken.
+
+</p>
+<p id="d0e177">De drie deuren zijn in twintig vakken verdeeld, waarop het leven van de Madonna en dat van den Heiland in tafreelen is voorgesteld.
+Het is niet moeilijk te raden, welk voorbeeld den kunstenaar voor den geest heeft gestaan of hem is aangewezen: geen ander
+namelijk dan diezelfde deuren van <span class="pageno"><a id="d0e179"></a>Bladzijde 24</span>de doopkapel te Florence, waarop ik zoo even doelde. Maar wat heeft, in de sedert verloopen honderd jaren, het verval der
+kunst snelle vorderingen gemaakt! Het was wel eene groote onvoorzichtigheid van Jean Bologne, om zoowel door de geheele ordonnantie
+als door de details van zijn werk, telkens de herinnering op te roepen aan de meesterlijke schepping van Ghiberti. Laat ons,
+bij voorbeeld, de omlijsting der vakken eens bezien. Hier is de navolging onloochenbaar: wij zien er olijf- en eikenbladeren,
+druiventrossen, bonen, rozen, tomaten, slakken, een uil, een eekhorentje, padden, twee hagedissen waarvan de eene de andere
+bijt, twee doggen die elkander aanblaffen, een rhinoceros, een hert, voorts vazen, waaruit rozen opschieten: juist als gevoelde
+de eeuw van Jean Bologne voor de natuur nog dezelfde vurige en eerbiedige liefde en vereering als de groote kunstenaars der
+veertiende eeuw. Maar die bloemen, die vruchten, die dieren zijn wel met groote vaardigheid, met zekere <i>chic</i> gemaakt, doch niet ernstig en met oprechte toewijding bestudeerd; zij zijn als in den blinde saamgebracht, zonder acht te
+geven op rythmische wetten, zonder smaak en overleg. Gij kunt de handigheid van den kunstenaar bewonderen, maar verder maken
+deze vluchtige improvisati&euml;n geen indruk.
+
+</p>
+<p id="d0e184"></p>
+<div id="d0e185" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-024.jpg" alt="Maria-Boodschap (bas-relief van de deur der kathedraal)."></p>
+<p class="figureHead">Maria-Boodschap (bas-relief van de deur der kathedraal).</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e189">Beschouwen wij de tafreelen zelven, dan doen zich de leemten in de opvoeding van Jean Bologne in volle kracht gevoelen. De
+machtige kunstenaar ontplooit eerst dan al zijn talent als hij standbeelden en vrije groepen mag scheppen; voor het bas-relief
+ontbreekt het hem aan de kalmte, de soberheid, de evenmaat, toch zoo noodzakelijk bij een kunstwerk, dat altijd eene min of
+meer ondergeschikte plaats moet innemen in een architektonisch geheel. Ge vindt bij hem geen spoor van die harmonische afwisseling
+tusschen ronding en holte, die een wet was voor de beeldhouwers der oudheid en der eerste Renaissance; nu eens zijn zijne
+figuren als tegen den achtertergrond vastgeplakt; dan weer, slechts door een bronzen kram of band met den achtergrond verbonden,
+hebben zij de volle ronding van vrije beeldwerken.&#8212;Dit neemt niet weg, dat de kompositi&euml;n van de middelste deur, de eenige
+die inderdaad Jean Bologne waardig is&#8212;de twee anderen zijn van veel minder beteekenis en blijkbaar het werk van leerlingen;&#8212;getuigen
+van groote bekwaamheid en zelfs van gevoel en bezieling; sommige tafreelen munten uit door stoutheid van vinding, onberispelijke
+zuiverheid van teekening en dramatische kracht.
+
+</p>
+<p id="d0e191">Eene andere bronzen deur van hooge oudheid, zij het dan ook niet van hooge kunstwaarde, versiert den arm van het transept
+aan de zijde van den scheeven toren. Volgens het gevoelen van verschillende archeologen, zou zij het werk zijn van &#8220;Bonannus civis Pisanus&#8221;, die in 1136 de geheel met deze overeenkomende deur van den dom van Monreale vervaardigde, en die ook de maker was van de
+in 1596 vernielde deuren in den voorgevel van de kathedraal te Pisa. Dit werk draagt nog volkomen den stempel der barbaarschheid,
+zonder eenig begrip van ordonnantie, zonder eenige kennis van vorm of uitdrukking. Zoozeer ontbreekt alle besef van proportie,
+dat de gebouwen soms kleiner zijn dan de personen; daarentegen zijn in het tafreel van den <i>Intocht in Jeruzalem</i>, met het opschrift <i>Dies palmarum</i>, de menschen kleiner dan de bladeren van den boom, waarin zij zitten.&#8212;Een landgenoot van Bonannus, Andrea da Pisa, zal in
+de veertiende eeuw, met de bronzen deuren van de doopkapel te Florence het bewijs leveren, hoe men met even eenvoudige hulpmiddelen
+<span class="pageno"><a id="d0e202"></a>Bladzijde 25</span>en nog meer soberheid, de zuiverste en treffendste werken kan scheppen. Dit was inderdaad voor de school van Pisa de schitterendste
+weerwraak.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e204">Treden wij thans den dom binnen. De eerste indruk is die van grenzenlooze, overweldigende bewondering; slechts drie andere
+kerken in geheel Itali&euml; vertoonen zulk een rijkdom en statige pracht: de San-Marco te Veneti&euml;, de kathedraal te Siena en de
+basiliek van San-Paolo-buiten-de-muren te Rome. In de eerste plaats treft u de kostbaarheid der gebruikte materialen, de vier-en-twintig
+reusachtige monolithzuilen van het middenschip en de talrijke andere zuilen van marmer of graniet, overal door het gebouw
+verspreid; voorts de schilderachtige afwisseling van wit en zwart marmer; dan de zuiverheid en degelijkheid der ordonnancie,
+de ruime afmetingen&#8212;het transept alleen is bijna zoo groot als eene basiliek;&#8212;eindelijk de gloed en de harmonie der kleuren,
+nog verhoogd door het geheimzinnig, majestueus halfdonker, de mystische schemering, die zoo uitnemend bij het karakter van
+den tempel voegt. De meer dan honderd vensters, waardoor de dom zijn licht ontvangt, zijn klein, zeer hoog geplaatst en ten
+deele beschilderd. De zuilen worden afgewisseld door die blinde bogen, waarvan de pisaansche school zoo gaarne gebruik maakt;
+deze bogen maken te meer effekt door de tegenstelling met de prachtige zoldering van verguld hout met blauwe vakken, versierd
+met rozen, cherubijnen en het wapen van de Medici.
+
+</p>
+<div id="d0e206" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-025.jpg" alt="Palazzo Lanfreducci-Upezzinghi."></p>
+<p class="figureHead">Palazzo Lanfreducci-Upezzinghi.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e210">Het is niet meer dan plichtmatig, de volle aandacht te wijden aan de architektonische schoonheden van den dom te Pisa, want
+daarin bestaat zoo niet de eenige, dan toch zeker de voornaamste <span class="pageno"><a id="d0e212"></a>Bladzijde 26</span>aantrekkelijkheid van deze kathedraal. Dit kan ook moeilijk anders in eene stad, waarvan het geestelijk leven, juist bij den
+opgang der Renaissance, onder het florentijnsche juk gebroken en vernietigd werd. De oude pisaansche basiliek geeft ons niet,
+gelijk de meeste andere toskaansche monumenten, als het ware een kort begrip van de verschillende stijlen, die elkander sedert
+de middeleeuwen zijn opgevolgd, eene levende en schilderachtige staalkaart van kunstscheppingen, die elk den stempel eener
+bijzondere periode dragen. De veertiende en de beide volgende eeuwen zijn hier ter nauwernood vertegenwoordigd door een enkel
+fragmentarisch werk. Voor den archeoloog is zulk eene betrekkelijke eenheid een buitenkansje: de kunstenaar kan zich moeilijker
+met haar verzoenen.
+
+</p>
+<p id="d0e214">Bij gebreke van standbeelden en freskoos van denzelfden ouderdom als de kathedraal, dat wil zeggen, uit de laatste jaren der
+elfde of de eerste der twaalfde eeuw, vindt men althans in den dom een fragment van een merkwaardig werk van de tweede pisaansche
+school, van die school, tot wier schitterendste vertegenwoordigers in het laatst der dertiende en in het begin der veertiende
+eeuw, Nicolo en Giovanni Pisano behoorden. Ik bedoel de twee leeuwen, die de zuilen dragen waarop de preekstoel rust. Deze
+twee prachtige beelden, vol leven en beweging, zijn afkomstig van den ouden preekstoel, die bij den brand in 1596 werd vernield.
+Wat er verder van dit monument is overgebleven, zullen wij in het Campo-Santo terugvinden.
+
+</p>
+<p id="d0e216">De moza&iuml;ek in het koor, Christus tronende tusschen de Madonna en Sint-Jan den Evangelist, voert ons naar hetzelfde tijdperk,
+het eind van de dertiende en het begin van de veertiende eeuw, terug; maar dit is dan ook het eenige punt van overeenkomst
+tusschen dit kunstwerk en de school van Giovanni Pisano; naar den stijl en de stijve, magere figuren te oordeelen, zou men
+deze moza&iuml;ek voor eene eeuw ouder houden. Toch hebben wij hier het werk van een beroemden meester, en wel van niemand minder
+dan Cimabue, den leermeester van Giotto. In 1300 of 1301 begonnen, bleef het werk steken door den dood des kunstenaars; een
+schilder, met name Vicinus, voltooide de moza&iuml;ek in 1321. Het is eene kolossale compositie, maar die geen aanspraak op schoonheid
+kan maken; zij staat nog zoo goed als geheel onder den invloed der latere byzantijnsche school.
+
+</p>
+<p id="d0e218">De andere kunstwerken behooren voor het meerendeel tot tijdperken, die eigenlijk geen recht kunnen doen gelden op onze aandacht
+en belangstelling.
+
+</p>
+<p id="d0e220">Wij zullen ons niet ophouden bij de twaalf zijaltaren, voor het meerendeel door Staggio Staggi vervaardigd. De beschrijving
+der schilderijen van een Orazio Riminaldi, een Giovanni Stefano Maruscelli, een Cosimo Gamberucci en nog een paar anderen
+van dat gehalte, kunnen wij gerust overslaan: te meer wijl, twee stappen verder, in het Campo-Santo zoo vele meesterstukken
+ons wachten. Toch is ook de gouden eeuw der schilderkunst in den dom van Pisa door drie uitnemende werken vertegenwoordigd:
+<i>Abrahams offerande</i> van Giovanni Antonio Bazzi, bijgenaamd Sodoma; <i>Sinte-Margaretha</i> en <i>Sinte-Catharina</i> van Andrea del Sarto.
+
+</p>
+<p id="d0e231">Sodoma is een meester van den eersten rang, dien men alleen in Toskane naar waarde kan leeren schatten en lief krijgen. Pisa
+bezit van hem slechts een enkel meesterstuk, een schilderij op doek, en moet dus verre onderdoen voor Siena en Monte Oliveto
+Maggiore met hun heerlijke freskoos; maar <i>Abrahams offerande</i> is een juweel, waardig op eene lijn gesteld te worden met de beste werken van Correggio en Titiaan. Abraham, met ontbloote
+beenen, het lijf bekleed met eene korte tuniek van het schoonste blauw en een golvenden rooden mantel, met een lang afhangenden
+baard, een hoog voorhoofd, de oogen ten hemel geheven, heft met sprekend ziel vol gebaar het mes op; voor hem ligt Isaak geknield,
+geheel naakt, sidderend, met de armen over de borst gevouwen, ter sluiks naar zijn vader opziende; in de lucht, de engel gereed
+om de voltrekking der ontzettende daad te stuiten; op den achtergrond een groep boomen: ziedaar de compositie.
+
+</p>
+<p id="d0e236">Alles is even bewonderenswaardig in dit grootsche stuk: de soberheid der kompositie en de dramatische kracht niet minder dan
+de onberispelijke teekening en de na&iuml;eveteit der uitdrukking, of het rijke harmonische koloriet: hoe uitmuntend past dat heldere
+blauw van de tuniek bij dien rooden mantel en de fijne carnatie van het lichaam van Isaak.&#8212;Dit meesterstuk heeft, in het begin
+dezer eeuw, eenigen tijd een sieraad uitgemaakt van den Louvre, maar hernam in 1815 zijne oude plaats in den dom van Pisa.
+
+
+</p>
+<p id="d0e238">Twee knielende heiligen, Sinte-Margaretha en Sinte-Catharina, beiden van Andrea del Sarto, kunnen, wat bevalligheid van teekening
+en betoovering van koloriet aangaat, ten volle met de schepping van Sodoma wedijveren. Trouwens, onder al de tijdgenooten
+van Sodoma is er geen, wiens talent zoo veel overeenkomst met het zijne heeft als Andrea del Sarto; maar toch hoop ik dat
+men mij niet van onrechtvaardigheid zal beschuldigen als ik zeg, dat zijn ietwat banale stijl nooit de souvereine distinctie,
+de onvergelijkelijke gratie bereikt van zijn lombardijschen mededinger. Twee andere schilderijen van Andrea del Sarto, Sint-Petrus
+en Sint-Jan Baptista, kunnen de vergelijking niet doorstaan met de beide heilige vrouwen, die eene bijkans onwederstaanbare
+bekoring uitoefenen.
+
+</p>
+<p id="d0e240">De beeldhouwkunst van de Renaissance is hier vooral vertegenwoordigd door de bronzen van Jean Bologne: een beeldje van Christus
+en een van Johannes den Dooper, op de wijwaterkommen geplaatst, zijn in 1602, naar modellen van den meester, gegoten door
+Palma da Massa: zij zijn dus uit denzelfden tijd als de deuren van de kathedraal. Het bronzen crucifix van het hoogaltaar
+is van het volgende jaar, 1603, en een van de beroemdste werken van den laatsten grooten beeldhouwer der Renaissance. Het
+hoofd van den Heiland is op de borst gezonken; de oogen zijn gesloten; het lichaam schijnt onder zijn eigen zwaarte te bezwijken.
+Het is het laatste oogenblik van den doodstrijd; &#8220;maar, <span class="pageno"><a id="d0e242"></a>Bladzijde 27</span>heeft een fransch schrijver zoo juist gezegd, men gevoelt dat het de doodstrijd is van een God. Geen spoor van stuiptrekking,
+geene samentrekking der spieren. De alles beheerschende indruk is die van kalmte en overgave&#8221;.
+
+</p>
+<p id="d0e244">Een ander kunststuk van brons, de groote, van het gewelf afhangende lichtkroon, dankt zijne vermaardheid minder aan zijne
+eigene kunstwaarde, dan aan de bijzonderheid dat Galilei door de bewegingen van die kroon werd opgewekt om de wetten van de
+slingerbeweging te bestudeeren. Toch is die kroon een smaakvol stuk werk, dat zijn vervaardiger, Vincenzo Possente van Pisa,
+de grootste eer aandoet; volgens de overlevering zou de lichtkroon in 1587 gemaakt zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e246">Slechts in het voorbijgaan en welstaanshalve maak ik melding van het vermaarde zilveren altaar, in 1692 door Sebastiano Tamburini
+van Pisa vervaardigd: dit is een van die plompe en ziellooze dingen, die langen tijd de bewondering van de toeristen hebben
+uitgemaakt, maar die door eene beter ingelichte en ontwikkelde kritiek zonder verschooning worden teruggebracht tot hunne
+ware plaats, zeer verre beneden de gewrochten van de kunst der middeleeuwen en der Renaissance, de eenige die in waarheid
+leeft.
+
+
+</p><a id="d0e248"></a><h2>III</h2>
+<p id="d0e251">Eenige schreden van den dom staat de doopkapel, een niet minder indrukwekkend monument, in denzelfden stijl ontworpen, hoewel
+het bijkans eene eeuw jonger is.
+
+</p>
+<p id="d0e253">Met den bouw van de doopkapel werd in 1153 een aanvang gemaakt door den pisaanschen architekt Diotisalvi, die met de werken
+zooveel spoed liet maken, dat reeds na drie jaren de benedenverdieping voltooid was. Met de verdere voltooiing ging het minder
+voorspoedig; door gebrek aan geld was men genoodzaakt het werk te staken, dat eerst in 1278, alzoo eene eeuw later, voltooid
+werd.
+
+</p>
+<p id="d0e255">De doopkapel is eene rotonde met drie verdiepingen; de onderste bestaat uit twintig in den muur gevatte zuilen, waarop blinde
+bogen rusten; de daarop volgende uit zestig kolommen, aan den top versierd met een menschenhoofd; de bovenste uit acht-en-twintig
+pilasters door vensters afgewisseld. De gothische baldakijns boven de tweede en de derde verdieping met de daarin aangebrachte
+beelden van profeten en apostelen zijn&#8212;het behoeft ter nauwernood gezegd te worden&#8212;een toevoegsel uit de dertiende eeuw. Een
+niet zeer fraaie koepel bekroont het gebouw, dat een omtrek heeft van ongeveer honderd-zeven ellen en eene hoogte van bijna
+vijf-en-vijftig el.
+
+</p>
+<p id="d0e257">Twee prachtig gebeeldhouwde kolommen omlijsten de hoofddeur, tegenover den dom; even als de zuilen aan den hoofdingang der
+kathedraal, zijn ook deze kolommen van boven tot onder bedekt met lofwerk en bloemen, wier kelken bijvoorbeeld eene zittende
+vrouw die op de luit speelt bevatten of een nest met vogeltjes. Het is eene zonderlinge, wegsleepende kunst, niet meer die
+der middeleeuwen, nog niet die der Renaissance: men krijgt den indruk eener ontijdige ontwikkeling, intu&iuml;tie van de oudheid,
+maar die halverwege is blijven staan: de Renaissance van de vijftiende eeuw ging van andere gezichtspunten uit. Ware deze
+pisaansche renaissance van de twaalfde en de dertiende eeuw tot hare volle ontwikkeling gekomen, dan zou zij ons iets anders
+gegeven hebben dan de eigenlijke Renaissance; maar door velerlei oorzaken werd zij plotseling in haar ontwikkeling gestuit
+en haar inderdaad grootsche pogingen bleven zonder gevolg.
+
+</p>
+<p id="d0e259">De deurstijlen prijken met bas-reliefs, voorstellende Christus, koning David, de apostelen en de zinnebeelden der maanden.
+Op de architraaf is de marteldood van den Dooper gebeiteld, benevens tafreelen uit het leven van den Zaligmaker en de doop
+bij indompeling. Nog andere beelden en bas-reliefs tooien het bovengedeelte van dezen gevel, die bij uitnemendheid rijk versierd
+is; daaronder verdienen meer bijzonder vermelding de beelden van de Madonna met het Kind, van den Dooper en van Sint-Jan den
+Evangelist. Deze kunstwerken zijn uit het laatst van de dertiende of het begin van de veertiende eeuw; zij toonen echter duidelijk
+de minderheid van de school van Pisa in rond beeld werk.
+
+</p>
+<p id="d0e261">De deur aan den tegenovergestelden kant&#8212;daar zijn er vier, gericht naar de vier windstreken&#8212;is slechts omlijst door twee kolommen,
+waarvan de spiraalvormige groeven herinneren aan sommige byzantijnsche zuilen, met name aan die van Sint-Apollinaris in Classe
+bij Ravenna, of aan die van San-Clemente te Rome.
+
+</p>
+<p id="d0e263">De doopkapel bestaat uit twee concentrische gedeelten: een soort van gang of binnenportiek en de eigenlijke kapel onder den
+koepel, die door twee boven elkander geplaatste rijen kolommen of pilaren gedragen wordt. De onderste rij bestaat uit acht
+prachtige monolithzuilen en vier pilaren, op wier kapiteelen de rondbogen rusten; de bovenste rij verschilt alleen hierin
+van de andere, dat hier de zuilen door pilaren vervangen worden. Rondom de portiek loopen drie trappen, die een soort van
+amphitheater vormen, van waar de toeschouwers de heilige plechtigheden kunnen gadeslaan.
+
+</p>
+<p id="d0e265">De doopkapel is, even als de dom, arm aan kunstwerken; de voornaamste dekoratie bestaat wel in de afwisseling van wit en zwart
+marmer; verder komt ook hier alles op de architektonische ordonnancie aan.
+
+</p>
+<p id="d0e267">Het voorwerp, dat in de eerste plaats de aandacht trekt, is een groote achtkantige kuip, midden in de kapel op een voetstuk
+van drie treden geplaatst. Zoowel door hare afmeting als door haar vorm voert die doopvont ons terug naar de tijden, toen
+men den doop nog bij indompeling toediende: zij heeft ruimte voor verscheidene personen te gelijk.
+
+</p>
+<p id="d0e269">Aan vier hoeken zijn kleinere bekkens of kuipjes aangebracht, die, naar men zegt, voor den doop van kinderen waren bestemd.
+De drie treden, waarlangs men naar de doopvont opklom, en de acht vakken, verdeeld in zestien compartimenten, zijn versierd
+met verschillende ingelegde figuren van <span class="pageno"><a id="d0e271"></a>Bladzijde 28</span>gekleurd marmer, zoo als ruiten, sterren en andere; het midden der zestien kompartimenten wordt ingenomen door rijk bewerkte
+rozen in relief.
+
+</p>
+<p id="d0e273">Verschillende nieuwere schrijvers noemen als den maker van deze doopvont Tino di Camaino van Siena, die haar in 1312 zou hebben
+vervaardigd. Maar oude dokumenten spreken alleen van eene doopvont, welke deze kunstenaar voor den dom zou hebben gebeiteld,
+met bas-reliefs, voorstellende de levensgeschiedenis van Johannes den Dooper: een kunstwerk dat sinds lang verloren is geraakt.
+
+
+</p>
+<p id="d0e275">Op eenige schreden afstands van de kuip staat, geheel op zich zelven, de marmeren predikstoel, het meesterstuk van Nicolo
+Pisano en de glorie van de doopkapel. Dit beroemde kunstwerk, in 1260 voltooid, bestaat uit een zeshoek van marmer, gedragen
+door negen kolommen van geaderd marmer, porfier of oostersch graniet, waarvan sommigen op den rug van leeuwen rusten. Allegorische
+figuren in hoog relief en vooral de zes met bas-reliefs versierde vakken verhoogen de waarde van de op zich zelve reeds schoone
+architektonische ordonnancie, die door losheid en sierlijkheid uitmunt.
+
+</p>
+<p id="d0e277">Deze preekstoel in de doopkapel te Pisa is echter nog iets meer dan het meesterstuk van een groot kunstenaar: dit monument
+is een datum in de geschiedenis der beeldhouwkunst.
+
+</p>
+<p id="d0e279">In den tijd toen deze verwonderlijke monumenten van Pisa ontstonden, was juist de beeldhouwkunst welhaast tot het laagste
+peil gezonken. Men kan zich moeilijk lomper, vormeloozer, barbaarscher gewrochten denken. Alle gevoel voor en besef van de
+eigenaardigheden van het menschenbeeld schijnt verloren; de lichamen hebben eene monsterachtige gedaante; de gelaatstrekken
+drukken weinig meer dan stompzinnig idiotisme uit. Om zich hiervan te overtuigen, heeft men slechts een blik te werpen op
+de grijnzende, verwrongen, schier verdierlijkte koppen, die men in overvloed in alle kerken van Pisa kan zien, even als op
+de bronzen deur van het transept van den dom, die voor het werk van Bonanno doorgaat.
+
+</p>
+<p id="d0e281">De geheele geest van de romaansche school was niet gunstig voor de studie der natuur. Haar streven was in de eerste plaats
+gericht op het uitdrukken van abstrakte begrippen, en ook in haar vormen hield zij zich bovenal aan geometrische figuren:
+regelmaat en harmonie waren voor haar hoofdzaak. Een noodzakelijk gevolg van deze kunstopvatting was, dat het menschenbeeld
+ondergeschikt bleef aan het effekt dat een of ander deel van het monument bestemd was te weeg te brengen, en dat de skulptuur
+zelve een wezenlijk onderdeel bleef van de architektuur. Bovendien werd de getrouwe afbeelding van de in de natuur bestaande
+voorwerpen verdrongen door symboliek. Een twijg met drie bladeren aan het eind verbeeldde een boom; enkele vluchtig aangegeven
+kanteelen moesten eene ommuurde stad voorstellen.&#8212;Daar kwam nog iets bij. Juist in het laatst der elfde en het begin der twaalfde
+eeuw had zich, ten gevolge vooral van de veelzins treurige en schijnbaar hopelooze toestanden op staatkundig en maatschappelijk
+gebied, met name ook in Itali&euml;, eene sombere, wanhopige levensbeschouwing van de gemoederen der menschen meester gemaakt:
+eene levensbeschouwing, die in niet geringe mate haar invloed op de Kerk en door deze op de kunst gelden liet. Aan den ingang
+der kerkgebouwen grijnsden monsterachtige leeuwen de geloovigen aan, als gereed om hen te verscheuren; aan den voorgevel werd
+de blik, met schrik en huivering, geboeid door eene gansche reeks van fantastische gedrochten, basilisken, draken, griffioenen;
+overal werd de verbeelding, als door eene benauwde nachtmerrie, gedrukt en geketend door allerlei sombere, schrikwekkende
+voorstellingen. De Kerk zelve ontaardt meer en meer in een ijzeren stelsel, eene dwingende macht, die de geesten beheerscht
+en bovenal door schrik en vrees de onrustige gemoederen in bedwang tracht te houden.
+
+</p>
+<p id="d0e283">Het zou hier de plaats zijn om te spreken van dien zeldzamen man, den heiligen Franciscus van Assisi (1182&#8211;1226), buiten eenigen
+twijfel een der grootste mannen na de apostelen, door wien niet alleen voor de Kerk een nieuw tijdperk van verjongd en verhoogd
+geestelijk leven aanbrak, maar van wien eene kracht uitging, die ook de maatschappij herschiep, haar met een anderen, frisscheren
+geest, den geest der liefde en toewijding, doordrong; den wondermachtigen man, het geheim van wiens kracht toch in niets anders
+lag dan in zijne volkomen overgave aan zijnen Heiland, in zijne grenzenlooze liefde, wel waarlijk de liefde van Christus zelven
+nabij komende. Deze man oefende ook, middellijk en door don nieuwen geest die van hem uitging, een herscheppenden invloed
+uit op de kunst, en gansch niet ten onrechte worden de eerste beginselen van de oudste italiaansche renaissance met den persoon
+en het werk van Sint-Franciscus van Assisi in verband gebracht.
+
+</p>
+<p id="d0e285">Juist in den eersten tijd van het optreden van den heiligen apostel der vrijwillige armoede, der volkomen toewijding aan het
+hoogste ideaal, omstreeks 1206, werd te Apulia in Toskane een dier verwonderlijke kunstenaars geboren, die met een enkelen
+sprong het einddoel bereiken, soms zelfs voorbijstreven, en wier plaats veel meer onder het nageslacht dan onder hunne evenouders
+schijnt te zijn. Nicolo Pisano, want van hem spreken wij, is een hervormer, een wegbaner, een schepper, de evenknie van een
+Brunellesco, van een Donatello of van de gebroeders Van Eyck, de beroemde vlaamsche schilders; een dier meesters, die zich
+aanstonds tot zoo ongelijkbare hoogte verheffen, dat hunne opvolgers, gedurende verscheidene geslachten, hen niet alleen niet
+kunnen overtreffen, maar zelfs niet evenaren.
+
+</p>
+<p id="d0e287"></p>
+<div id="d0e288" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-029.jpg" alt="Preekstoel in de Doopkapel."></p>
+<p class="figureHead">Preekstoel in de Doopkapel.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e292">Wij kunnen hier niet breedvoerig uitweiden over het leven en de werken van Nicolo Pisano, die in 1280 te Pisa overleed; maar
+niet geheel onbeantwoord laten mogen wij de vraag, hoe die kunstenaar er toe gekomen is om, in plaats van de wanstaltige gewrochten
+zijner voorgangers, een nieuwen en zoo volkomen stijl te scheppen? Van waar is ze hem aangekomen, die edele kunst der juiste
+evenredigheid, van den harmonischen rythmus, <span class="pageno"><a id="d0e294"></a>Bladzijde 30</span>van adel en uitdrukking; die hooge, waarachtige kunst, waarvan het geheim sedert zoo vele eeuwen verloren scheen te zijn gegaan?
+Op deze vraag moet het antwoord wel in de eerste plaats luiden: van de studie der antieken. Die stelde hem in staat, de beeldhouwkunst
+te herscheppen, zoo als de bouwmeesters van Pisa, omstreeks twee eeuwen vroeger, het aan deze studie te danken hadden, dat
+zij de architektuur konden herscheppen. De modellen der antieke kunst ontbraken niet te Pisa, waar men er zich reeds vroeg
+op toelegde, deze kostbare en roemrijke overblijfselen eener ondergegane beschaving te verzamelen. Herhaalde malen brachten
+de burgers van Pisa, van hunne verre handels- en krijgstochten, zuilen, kapiteelen en vooral sarkophagen naar hunne vaderstad
+mede.
+
+</p>
+<p id="d0e296">Het is dus niet noodig te onderstellen, dat Nicolo Pisano in zuidelijk Itali&euml;, aan het hof van Keizer Frederik&nbsp;II, de antieke
+kunst heeft leeren kennen en zich van haar geest doordrongen: Toskane bood hem in overvloed modellen ter bestudeering aan.
+Nog heden ziet men, op weinige schreden afstands van den predikstoel in de doopkapel&#8212;het meesterstuk van den pisaanschen beeldhouwer&#8212;de
+antieke bas-reliefs die hij heeft nagevolgd: de vaas met den indischen Bacchus en den sarkophaag, waarop de geschiedenis van
+Phedra en Hippolytus is voorgesteld.
+
+</p>
+<p id="d0e298">Toch zou men zich vergissen, als men meende dat Nicolo Pisano zijne inspiratie uitsluitend aan de antieke kunst dankt. Naast
+verheven, ideale figuren, zoo als de Madonna, de engelen en anderen, ziet men van hem beelden en groepen aan het echte natuurleven,
+aan de meest gewone werkelijkheid ontleend: een ram, die zich den kop krabt, een hinnekend paard en dergelijken. Zou niet
+bepaaldelijk in dien zin voor de natuur, in dat nauwgezette waar- en opnemen van de lagere schepping, de invloed merkbaar
+zijn van den grooten en teederen heilige van Assisi, die de bloemen des velds zijne zusterkens noemde, met de vogelen en visschen
+verkeerde en in zijn brandend liefdehart ruimte had voor de gansche natuur?
+
+</p>
+<p id="d0e300">Voorts heeft men in deze sporen van naturalisme misschien ook den invloed te herkennen van den gothischen stijl. Trouwens,
+de gothiek is juist de verheven uitdrukking van de nieuwe behoeften en strevingen van de middeleeuwen in haar tweede, schoonste
+tijdperk. Zoo eenvoudig, ernstig, streng de romaansche kunst met den haar kenmerkenden vollen rondboog was, zoo los, veelzijdig,
+golvend, speelsch is de gothische kunst, die tot uitgangspunt neemt den spitsboog, dat wil zeggen eene bij uitnemendheid kunstmatige
+formule. In de gothiek heeft de fantazie vrij spel en dringt allengs het koele, beredenerend en berekenend verstand op den
+achtergrond; de gothische kathedralen schijnen eene bespotting van de grondwetten der architektuur, van de beginselen der
+geometrie; maar in haar ontplooit zich, naast het verhevenste idealisme, het volle natuurleven, vaak in zijne grilligste vormen
+en gestalten. De uit langen sluimer ontwaakte verbeelding schept zich een nieuwe, schilderachtige, kleurrijke taal, overvloeiende
+van beelden en symbolen, vol stoute vlucht, ideale verheffing en tevens vol humor en geest.
+
+</p>
+<p id="d0e302">De bas-reliefs van Nicolo onderscheiden zich door de breede behandeling, door adel en schoone ordonnancie. Men kan zich moeilijk
+beeldwerken denken, die beter voegen bij hunne omgeving, bij die verwonderlijk schoone monumenten van de pisaansche architekten
+van de elfde en de twaalfde eeuw.
+
+</p>
+<p id="d0e304">Toch mogen wij niet verzuimen op eene leemte te wijzen in deze kunst, die zich reeds bij haar eerste verschijning zoo hoog
+verheven heeft. Om te beseffen, welke die leemte is, heeft men slechts een blik te werpen op de vele beelden, die omstreeks
+denzelfden tijd toen Nicolo Pisano arbeidde, in zoo menige stad van noordelijk Frankrijk en van de zuidelijke Nederlanden
+werden gebeiteld, en die eene zoo sterke tegenstelling vormen met de scheppingen van den pisaanschen meester. Ongetwijfeld
+wint deze laatste het van de oude fransche <i>imagiers</i> en onze beeldsnijders door juistheid van compositie en zuiverheid van lijnen; maar hij is verre hun mindere als het op de
+uitdrukking van diep en innig gevoel, van het gemoedsleven aankomt. De stijl van Nicolo, zoo als trouwens die van al zijne
+opvolgers, heeft inderdaad iets droogs en kouds; de vervaardigers van de beelden in onze kathedralen mogen inderdaad genoemd
+worden als waardige mededingers van den doorluchtigen toskaanschen meester. Hun heeft echter een Vasari ontbroken, om hun
+lof aan het nageslacht te verkondigen of voor het minst hunne namen der vergetelheid te ontrukken.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e309">Volgens Vasari zou de eerste kampioen voor de gothische architektuur in Itali&euml; niemand anders zijn geweest dan Nicolo Pisano.
+Het is bekend, de rijkbegaafde kunstenaars van dien tijd plachten, even als die van de latere Renaissance, zich niet tot de
+beoefening van eene enkele kunst te bepalen. Nicolo Pisano muntte, even als zijn zoon Giovanni, tegelijkertijd in de bouwkunst
+en in de beeldhouwkunst uit; datzelfde gold van Arnolfo di Cambio, hun medearbeider, en van Fra Guglielmo d'Agnello, zoowel als van de gelijktijdige romeinsche kunstenaar, de Cosmati. Vasari stelt een groot aantal gebouwen op naam
+van Nicolo, niet alleen in Toskane, maar ook te Napels, te Padua, te Veneti&euml;. Maar indien het als zeker mag worden aangenomen,
+dat Nicolaas de bouwkunst heeft uitgeoefend, zoo is het niet minder zeker, dat geen enkel gebouw hem met eenigen grond van
+waarschijnlijkheid kan worden toegeschreven. Wij hebben hier hetzelfde verschijnsel, dat zoo menigmaal in de kunstgeschiedenis
+voorkomt: de faam van den grooten meester heeft die van zijne talrijke medewerkers geheel in de schaduw gesteld. De legende
+heeft in een enkelen naam den arbeid en het streven van een geheel menschengeslacht saamgevat.
+
+</p>
+<p id="d0e314">Van den zoon van Nicolaas, Giovanni Pisano, weten wij daarentegen met zekerheid, dat hij de schepper is van aantal hoogst
+belangrijke werken: hij bouwde den voorgevel van de kathedraal van <span class="pageno"><a id="d0e316"></a>Bladzijde 31</span>Siena, hij voltooide de kathedraal te Prato, en van hem is ook het beroemde monument, waarmede wij ons nu moeten bezig houden,
+het Campo-Santo van Pisa.
+
+</p>
+<p id="d0e318">De stichting van het Campo-Santo hangt, even als die van den dom, samen met eene militaire expeditie der Pisanen. De kroniekschrijvers
+verhalen dat de aartsbisschop Ubaldo de' Lanfranchi, aanvoerder van het contingent, waarmede de republiek aan den derden kruistocht
+(1189&#8211;1192) deelnam, op de gedachte kwam om eene groote hoeveelheid aarde, aan den Calvari&euml;nberg ontleend, naar zijne vaderstad
+te laten overbrengen. Te Pisa teruggekeerd, kocht hij een terrein nabij den dom en richtte dat in tot begraafplaats, na het
+vooraf met die gewijde aarde te hebben bedekt. Eeuwen lang hield het geloof stand, dat de lijken, die in dezen heiligen grond
+werden ter aarde besteld, binnen vier-en-twintig uren geheel waren vergaan.&#8212;Het gebouw zelf van het Campo-Santo is veel jonger
+dan de begraafplaats: in 1278 begonnen, werd de bouw in 1283 voltooid, ongeveer eene eeuw na den derden kruistocht.
+
+</p>
+<p id="d0e320">Het Campo-Santo vormt, evenwijdig met den dom en de doopkapel, een grooten rechthoek; aan de buitenzijde bedraagt de lengte
+ruim honderd-negen-en-twintig meter, bij eene breedte van ruim vier-en-veertig meter; aan de binnenzijde is de lengte ongeveer
+honderd-zeven-en-twintig en de breedte twee-en-veertig meter. De muur heeft geene openingen, als moest dit heiligdom geheel
+van de buitenwereld afgesloten blijven. De lange muur is evenwel versierd met een reeks van blinde bogen van dezelfde orde
+als aan den dom, den campanile en de doopkapel. De hoofdingang prijkt met een gothisch baldakijn, met zes standbeelden versierd,
+waaronder vooral vermelding verdient de Madonna met het Kind, van de hand van Giovanni Pisano.
+
+</p>
+<p id="d0e322">De sobere eenvoud van het uitwendige doet de schoonheid van het inwendige te beter uitkomen. Welk eene verrassing, zoodra
+ge den drempel hebt overschreden! Galerijen van niet minder dan tien-en-een-halve el breedte; eene reeks van twee-en-zestig
+open arkaden in den rijksten gothischen stijl, waardoor het volle licht in de galerijen binnenstroomt; een open kap, die de
+aandacht trekt en een uitmuntend effekt maakt; in de vakken tusschen de bogen een weergalooze reeks van antieke beeldwerken;
+langs de wanden eene schilderachtige mengeling van busten, standbeelden, marmeren groepen; op de wanden de meest omvattende
+cyclus van freskoos uit de middeleeuwen en de Renaissance, waarop eenig monument in Itali&euml; roem kan dragen; eindelijk, op
+den grond tallooze grafzerken, sommigen uitgesleten, anderen door vrome harden gerestaureerd: ziedaar het schouwspel dat onze
+blikken geboeid houdt, en dat grootsch en eenig is te noemen onder alles wat het goddelijke Itali&euml; ons kan te genieten geven.
+De reisboeken geven den raad, het Campo-Santo des nachts, bij helder maanlicht, te bezoeken; en zij hebben gelijk: om van
+dergelijke visioenen het ware genot te hebben, is niet alleen eene bijzondere gemoedsstemming, maar bijna ook een bovenaardsch
+licht noodig.
+
+</p>
+<p id="d0e324">Op het eerste gezicht beantwoordt het Campo-Santo van Pisa niet aan de voorstelling, die men zich van zulk een monument maakt.
+Men verwacht een grooten, ruimen doodenakker te zullen zien, door smalle galerijen omgeven, zoo als te Milaan, te Genua, te
+Bologna. Maar hier is de verhouding juist omgekeerd, en uit het oogpunt der kunst kan men niet anders dan zich daarover verheugen.
+Het eigenlijke kerkhof is buitengewoon klein:&#8212;het bestaat uit vier grasperken, met enkele bloemen versierd en van afstand
+tot afstand met heesters beplant, met vier cypressen aan de hoeken en in het midden eene zuil, door eene rozenstruik omslingerd.
+De galerij of portiek daarentegen, die dit kerkhof omgeeft is kolossaal; en Jan van Pisa, die hier toonde een geniaal bouwmeester
+te zijn, heeft gewild dat die galerij waardig zou zijn de bewaarplaats te wezen van zoo uitnemende schatten: zij is eenvoudig
+en grootsch tegelijk. Het stond te vreezen dat de eindelooze herhaling van hetzelfde motief in de twee-en-zestig arkaden den
+indruk van eentonigheid zou maken. Om dit gevaar te ontgaan, heeft de pisaansche architekt, met behoud van den rondboog als
+hoofdmotief&#8212;hetgeen met het oog op den dom, den campanile en de doopkapel onvermijdelijk was;&#8212;dien boog met den meest gewenschten
+uitslag aan den spitsboog als gehuwd. Elke arkade, door een rondboog afgesloten, heeft van boven eene zesbladerige roos, rustende
+op eene middenpijler, waardoor het overige van de arkade in twee groote vensternissen wordt verdeeld; deze vensters, die van
+boven evenzeer met eene roos zijn versierd, worden op hun beurt door kleinere pijlers weder in twee&euml;n verdeeld; zoodat elke
+arkade drie rozen, drie pijlers en vier vensteropeningen bevat: eene ordonnancie, even rijk als harmonisch, waardoor met behoud
+van de regelmatigheid tevens de noodige afwisseling verkregen wordt.
+
+</p>
+<p id="d0e326">Van eigenlijke graven, van kruisen, in 't algemeen van eigenlijke gezegde grafteekenen, is nergens een spoor te ontdekken;
+in deze ideale nekropolis worden uitsluitend gedenkteekenen toegelaten.
+
+</p>
+<p id="d0e328">Want, in spijt van zijn naam en zijne oorspronkelijke bestemming, is het Campo-Santo veel meer het pantheon van den roem en
+de glorie van Pisa, dan wel eene eigenlijke begraafplaats. De uitingen van vurig, hartverheffend geloof, de triomfen der vaderlandsliefde,
+de verheerlijking van groote mannen en groote feiten,&#8212;zij nemen hier de eerste plaats in en dringen de zuiver persoonlijke
+aandoeningen en gevoelens, den rouw der familie bij het verlies van een harer leden, op den achtergrond. Zelfs ontvangt ge
+hier niet den indruk van de ijdelheid van al het ondermaansche, van de nietigheid des levens. Niets treurigs of sombers, met
+uitzondering misschien van de schilderijen, op naam van Orcagna gesteld; niets dat aan dood en sterven doet denken; of liever,
+de dooden verschijnen hier voor ons in hetgeen zij reeds op aarde onsterfelijks hebben gewrocht, in den glans hunner groote
+daden, hunner geniale scheppingen. Maar ook, welk eene verzameling van gedenkteekenen: van het monument der gravinne Beatrix,
+moeder <span class="pageno"><a id="d0e330"></a>Bladzijde 32</span>van de beroemde gravin Mathilde, tot dat van de zangeres Catalani; van de tombe van Keizer Hendrik&nbsp;VII, tot die van den schrijver
+Algarotti, opgevoed voor rekening van den zuinigen Frederik&nbsp;II van Pruisen, of de tombe van den geschiedschrijver Fabroni!
+En welk eene overstelpende, verbijsterende verzameling van meesterstukken, van de onvergelijkelijke collectie van grieksche
+en romeinsche sarkophagen, en de marmeren vaas met den indischen Bacchus, dien Nicolo Pisano kopieerde, tot de beeldwerken
+van Giovanni Pisano en de freskoos van Benozzo Gozzoli.
+
+</p>
+<p id="d0e335"></p>
+<div id="d0e336" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-032.jpg" alt="Palazzo del Orologio."></p>
+<p class="figureHead">Palazzo del Orologio.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e340">Bij de beschrijving van deze haast onoverzienbare schatten en rijkdommen volgen de reis- en handboeken doorgaans de topografische
+orde en noemen de voorwerpen op, zoo als ze zich achtervolgens aan den bezoeker voordoen. Men kan den schrijvers geen ongelijk
+geven: de toeristen voor wie hunne gidsen en handleidingen bestemd zijn, hebben bovenal haast; men moet hun dus de moeite
+besparen van telkens op hunne schreden terug te keeren. Maar onze lezers weten, dat het niet onze gewoonte is den kortsten
+weg te volgen, en dat wij er van houden vrij rond te zwerven. Wij willen dit ook nu doen. Trouwens het Campo-Santo van Pisa
+is niet een van die museums van den tweeden rang, die men, met het horloge in de hand, tusschen twee treinen of twee maaltijden
+kan afdoen. Is niet een belangrijk stuk italiaansche geschiedenis, in levende beelden, op deze eerwaardige muren geschreven;
+en voor zoo veel de kunst betreft, zijn deze architektonische vormen, deze beeldwerken, deze freskoos niet als het ware de
+bekroning, de hoogste uitdrukking van de oude toskaansche school? Voorwaar, de tijd dien wij op deze gewijde plek doorbrengen,
+zal niet verloren zijn!
+<span class="pageno"><a id="d0e342"></a>Bladzijde 105</span></p>
+<p id="d0e343"></p>
+<div id="d0e344" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-105.jpg" alt="De sarkophaag van Phaedra en Hippolytus."></p>
+<p class="figureHead">De sarkophaag van Phaedra en Hippolytus.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p id="d0e350">De verzameling antieke sarkophagen en bas-reliefs in het Campo-Santo behoort tot de twee of drie belangrijkste collecti&euml;n
+van dien aard in geheel Europa: zij bevat niet minder dan honderd-zeventig nommers en veraanschouwelijkt ons de geschiedenis
+der beeldhouwkunst van haar schitterenden bloei in de tweede of derde eeuw v&oacute;&oacute;r onze jaartelling tot haar volkomen verbastering
+in de vijfde of zesde eeuw. Deze sarkophagen zijn voor het meerendeel naar Pisa gebracht als zegeteekenen na de gelukkige
+krijgstochten, die in den loop der elfde, twaalfde en dertiende eeuw, door de toen zoo machtige republiek naar noordelijk
+Afrika, vermoedelijk ook naar Griekenland en Klein-Azi&euml;, werden ondernomen. Aanvankelijk dienden zij om den voorgevel van
+de kathedraal te versieren; in 1297, kort na de voltooiing van het Campo-Santo, werden zij in den buitenmuur van dat monument
+ingemetseld; later bracht men ze naar de binnengalerijen over, ten einde ze van een wissen ondergang te redden.
+
+</p>
+<p id="d0e352">Het ligt buiten mijn bestek, eene beschrijving te geven van deze rijke verzameling, hoe belangwekkend zij ook moge zijn, zoowel
+uit het oogpunt der kunst als uit dat der archeologie. Maar ik mag onmogelijk zwijgen van de prachtige sarkophaag, vroeger
+bekend als de sarkophaag van de <i>Jacht van Meleager</i>, thans als die van <i>Phaedra en Hippolytus</i>. De grieksche beeldhouwkunst toont zich hier, aan den vooravond van het christelijke tijdperk, in haar volle ontwikkeling:
+aan de zuiverheid en den adel van het model&eacute; paart zij eene onbeperkte vrijheid en natuurlijkheid van beweging, en stort in
+iedere figuur eene volheid van leven en bezieling, waarvan het geheim, gedurende langen tijd, met haar scheen verloren te
+zijn gegaan.
+
+</p>
+<p id="d0e360">Deze sarkophaag van <i>Phaedra en Hippolytus</i> heeft zonderlinge lotgevallen beleefd. Na eerst het stoffelijk overschot van een of anderen wijsgeer of wel van eene of andere
+<i>hetaire</i> der oude wereld te hebben bewaard, ontving zij, in 1076, het gebeente van eene der machtigste en vroomste vorstinnen der
+middeleeuwen, van de gravin Beatrix. In de dertiende eeuw viel haar eene nog eervoller onderscheiding te beurt. Het aanschouwen
+van deze sarkophaag was voor Nicolo Pisano eene openbaring: zij opende hem de oogen om de heerlijkheid der antieke kunst te
+aanschouwen; en zoo levendig was de indruk door dit kunstwerk op het gemoed van den pisaanschen meester gemaakt, dat hij aan
+zijne Madonna van den preekstoel in de doopkapel de gelaatstrekken gaf van de Phaedra der sarkophaag.
+
+</p>
+<p id="d0e368">Onder de middeleeuwsche beeldwerken in het Campo-Santo ten toon gesteld, komt buiten kijf de eerste plaats toe aan den ouden
+preekstoel van den dom, in 1311 door Giovanni Pisano voltooid. Zwaar beschadigd bij den brand van 1596, moest dit kunstwerk
+worden weggeruimd; voor den nieuwen preekstoel behield men in de kathedraal twee leeuwen, die zuilen dragen, en eenige figuren
+van ondergeschikt belang; al het overige werd naar het Campo-Santo gebracht. De preekstoel <span class="pageno"><a id="d0e370"></a>Bladzijde 106</span>van Giovanni Pisano komt in de hoofdlijnen overeen met dien, welken zijn vader Nicolo voor de doopkapel vervaardigd had. Bij
+beiden rust de marmeren stoel op zuilen, welke door leeuwen of allegorische figuren gedragen worden; bij beiden ook verbeelden
+de bas-reliefs tafreelen uit het leven van den Zaligmaker. Maar hoe verschillend is de inspiratie bij de twee kunstenaars.
+
+
+</p>
+<p id="d0e372">In het werk van Nicolo Pisano bewonderden wij de breedheid van behandeling, de distinctie, de harmonie, meer dan de levendigheid
+en innigheid van uitdrukking. Wel zijn sommige trekken uit het leven gegrepen, maar het geheel ademt nog de ernstige deftigheid,
+men zou haast zeggen, het plechtige, dat der romaansche kunst eigen is. De zorg voor den stijl wint het van het streven naar
+dramatisch effect. Giovanni was een leerling van zijn vader en arbeidde langen tijd met en onder hem. Het staat vast, dat
+hij een meer of minder belangrijk aandeel had aan de uitvoering van de bas-reliefs van den preekstoel te Si&euml;na, van de <i>Kruisafneming</i> in den dom te Lucca, en van de fontein te Perugia, waarvan de architektonische kompositie werd ontworpen door zijn beroemden
+florentijnschen tijdgenoot Arnolfo del Cambio. Vooral in de beide laatste werken vindt men meer uitdrukking en minder distinctie,
+meer effect en minder harmonie dan in die van Nicolo Pisano. Bij den vader wordt de smart bedwongen en beheerscht, bij den
+zoon geeft zij zich onbelemmerd lucht; bij den vader verliezen de handelende personen nooit hunne zelfbeheersching, bij den
+zoon geven zij zich geheel aan hun gevoel, aan hunne aandoeningen over, zonder zich te bekommeren om die waardigheid en kalmte,
+beiden in vreugd en smart, waarvan Nicolo het geheim van de antieke kunstenaars schijnt te hebben afgezien. Bij den vader
+bekleedt de studie van de modellen der oudheid de eerste plaats boven de studie der natuur; bij den zoon zien wij juist het
+omgekeerde. Giovanni is v&oacute;&oacute;r alles realist, zoowel in het we&ecirc;rgeven der vormen, als in de uitdrukking der gewaarwordingen.
+Ik kan den indruk niet van mij weren, dat de studie van de noordsche, fransche of duitsche beeldhouwers van invloed is geweest
+op deze buitensporige ontplooiing van het realisme.
+
+</p>
+<p id="d0e377">Het geniale in het werk van den zoon mag ons het gemis van alle harmonie, men zou bijna zeggen, het volkomen gebrek aan stijl,
+niet doen voorbijzien. De architekt treedt ganschelijk achter den beeldhouwer terug; hij denkt er niet aan, aan het geheel
+dat harmonisch evenwicht te geven, zoo onmisbaar voor een kunstwerk, waarbij bouw- en beeldhouwkunst moeten samenwerken. Er
+is hoegenaamd geene evenredigheid tusschen de verschillende figuren: sommigen zijn reusachtig groot, anderen bijna mikroskopisch
+klein, zonder dat de kunstenaar aan een geleidelijken overgang denkt. In de afzonderlijke bas-reliefs, gemis van ordonnantie:
+de plans zijn ternauwernood aangegeven; in plaats van zich als eene fries geleidelijk te ontwikkelen, zooals de kompositi&euml;n
+van Nicolo Pisano doen, geven die van zijn zoon ons eene onzamenhangende mengeling van figuren te aanschouwen, eene opeenstapeling
+van noodelooze details, een volkomen gemis van nauwkeurigheid. De afzonderlijke figuren eindelijk kenmerken zich door de onvolkomenheid
+van het model&eacute; en door overdrijving van expressie. De gestalten zijn misteekend, de standen en houdingen gezocht en gedwongen,
+de uitdrukking buitensporig.
+
+</p>
+<p id="d0e379">Welnu! naast al deze gebreken, welke ons elk oogenblik zouden doen twijfelen aan de bekwaamheid, of voor het minst aan de
+nauwgezetheid van Giovanni Pisano, vloeit toch het werk van dezen meester over van schoonheden van anderen aard, die de kritiek
+ontwapenen: van verwonderlijk schoone gebaren en bewegingen, van openbaringen des levens, uit het diepst des harten geweld.
+
+
+</p>
+<p id="d0e381">Nemen wij tot voorbeeld zijn <i>Kindermoord</i> te Pistoja. Wij worden verplaatst te midden van de slachting; eene moeder vlucht met haar kind in de armen; eene andere roept
+in wanhoop de genade in van den onvermurwbaren dwingeland; eene derde omsluiert zich het gelaat, om het moordtooneel niet
+langer aan te zien; nog eene andere tracht haar van schrik verstijfden zoon op te heffen; eene andere buigt zich over haar
+kind om van zijn half geopende lippen den laatsten ademtocht op te vangen. De kunstenaar geeft ons hier als het ware de moedersmart
+te aanschouwen in al hare vormen en openbaringen. Zijne voorstelling is de aangrijpende illustratie van het aandoenlijk woord
+van den evangelist: &#8220;Rachel beweende hare kinderen en wilde niet vertroost worden, omdat zij niet meer zijn.&#8221;
+
+</p>
+<p id="d0e386">Niet minder aangrijpend is de <i>Kruisiging</i>. Ter linkerzijde de Moedermaagd, die in onmacht valt; in hare nabijheid een snikkende discipel en eene der heilige vrouwen,
+die met wanhopend gebaar de handen ten hemel heft; rechts, de jongeren, die als door een panischen schrik bevangen, haastig
+wegvluchten. Zoo doet dan eindelijk, na Laokoon en Niob&eacute;, opnieuw het dramatische, pathetische element zijne intrede in de
+beeldhouwkunst: toch is het niet de nog altijd ideale, geadelde smart van Laokoon of Niob&eacute;, maar veelmeer eene zeer alledaagsche,
+zeer realistische smart, die jammert en huilt en zich in heftige gebaren uit. En tot welken prijs wordt deze triomf gekocht!
+Hoe duur betalen wij de aandoening, welke dit of dat werk van Giovanni Pisano in ons opwekt!
+
+</p>
+<p id="d0e391">De standbeelden van Jan van Pisa zijn doorgaans beter en zorgvuldiger bewerkt dan zijne bas-reliefs, die hij, naar het schijnt,
+voor een goed deel aan zijne leerlingen en helpers overliet. In het Campo-Santo vinden wij van hem eene Madonna, die zich
+door zeer gelukkige proporti&euml;n en een monumentaal karakter onderscheidt, al kan zij de vergelijking niet doorstaan met de
+bewonderenswaardige beelden der gelijktijdige fransche beeldhouwers.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e393">Het mausoleum van Keizer Hendrik&nbsp;VII van Luxemburg (1308&#8211;1313) voert ons terug naar <span class="pageno"><a id="d0e395"></a>Bladzijde 107</span>de woedende twisten tusschen Welfen en Ghibellijnen, in de eerste jaren der veertiende eeuw. De Ghibellijnen&#8212;en aan hunne
+spits de onsterfelijke dichter der <i>Divina Commedia</i>, Dante,&#8212;hadden al hunne hoop gebouwd op den Keizer, die, naar zij zich vleiden, een einde zou maken aan de rampen, door de
+verbitterde partijschappen over Itali&euml; uitgestort. Aanvankelijk scheen het krachtdadig optreden van den opvolger der Caesars
+de hoog gespannen verwachtingen zijner aanhangers te rechtvaardigen. In 1311 te Milaan verschenen, zette Hendrik zich daar
+de ijzeren kroon op het hoofd en nam de meest energieke maatregelen om de welfische steden aan zijn gezag te onderwerpen.
+Over Genua begaf hij zich naar Pisa, waar hij met de grootste geestdrift ontvangen werd door de bevolking, die hem behalve
+eene gift van zestigduizend gouden florijnen, eene prachtige tent aanbood, uit kostbare stoffen geweven en met goud en edelgesteenten
+versierd. Gedurende zijn verblijf te Pisa, sprak hij den Rijksban uit over de steden Florence en Lucca, de eeuwige vijandinnen
+van Pisa. Na te Rome als Keizer te zijn gekroond en met voordeel gestreden te hebben tegen Koning Robert van Napels en zijne
+bondgenooten, vestigde hij andermaal te Pisa zijn hoofdkwartier. Hij hield zich daar bezig met het bijeenbrengen van een talrijk
+leger, om daarmede het koninkrijk Napels te veroveren, toen hij, op een zijner expedities, in 1313, bijna plotseling, te Buonconvento,
+nabij Si&euml;na, overleed. Overeenkomstig zijn laatsten wil, werd zijn lijk naar de stad Pisa gebracht, welke hij zoozeer beminde,
+en in 1315 ter aarde besteld in het mausoleum, dat de Pisaners voor hem in de kathedraal hadden opgericht. Na herhaaldelijk
+te zijn verplaatst, werd dit monument in 1330 naar het Campo-Santo overgebracht, waar het sedert verbleef.
+
+</p>
+<p id="d0e403">Het mausoleum (zie bladz. <a id="d0e405" href="#d0e67">17</a>) is het werk van een bekwaam beeldhouwer uit de school van Si&euml;na, Pino di Camaino, gestorven in 1339. De Keizer is liggende
+afgebeeld, gekleed met de keizerlijke dalmatiek en met de armen op de borst gevouwen. De trekken zijn scherp geteekend; het
+gelaat is baardeloos, mager en hoekig, met vooruitstekend voorhoofd. Op de voorzijde van de sarkophaag, waarop de monarch
+rust, zijn, onder bogen, in hoog-relief, de beelden van de twaalf apostelen uitgehouwen; deze figuren zijn beneden het middelmatige,
+zonder karakter en zonder uitdrukking.&#8212;Het architektonisch gedeelte van het mausoleum verdient bijzonder de aandacht, vooral
+omdat daaruit blijkt, hoezeer Pino di Camaino zich, op het voetspoor van Nicolo Pisano, naar oud-romeinsche modellen inspireerde.
+
+
+</p>
+<p id="d0e408">Eene zerk met het opschrift <i>S. Stefani de Cionis aurificis et h. suorum</i> (van heer Stefano, zoon van Cione, goudsmid, en van zijne erven), en met een wapenschild waarop een leeuw of een wild zwijn
+is afgebeeld, roept de herinnering voor onzen geest aan die uitmuntende goudsmeden van de dertiende en de veertiende eeuw,
+in wier werkplaatsen zoovele groote kunstenaars hunne eerste vorming ontvingen.
+
+</p>
+<p id="d0e413">Nevens deze kunstwerken mogen wij ook de historische herinneringen niet over het hoofd zien. Een van de aandoenlijkste relieken,
+die in het Campo-Santo bewaard worden, zijn zeker wel de beroemde kettingen, waarmede de oude haven van Pisa kon worden afgesloten.
+In 1362 door de Genueezen weggenomen, werden zij vijftien jaren later door de overwinnaars ten geschenke gegeven aan de Florentijnen,
+de onverzoenlijke vijanden der Pisanen. Eeuwen lang prijkten deze zegeteekenen in de doopkapel te Florence, tot zij in 1848,
+in eene opwelling van edelmoedigheid, aan het thans volkomen onschadelijke Pisa, de vroegere mededingster der toskaansche
+hoofdstad, werden teruggegeven. In 1860 gaf Genua op haar beurt het nog ontbrekende stuk dezer kettingen, dat nog in haar
+bezit gebleven was, insgelijks terug, vijf eeuwen nadat ze waren weggevoerd.
+
+</p>
+<p id="d0e415">De school van Pisa, die in de eerste helft der middeleeuwen met zoo rijke belofte optrad en zoo schitterenden glans verspreidde,
+beantwoordde niet aan de opgewekte verwachting, maar zonk weldra in machtelooze vergetelheid weg. De grootsche poging, door
+Nicolo, Giovanni en Andrea Pisano&#8212;den beeldhouwer van de deur der doopkapel te Florence&#8212;in de dertiende en veertiende eeuw
+beproefd, scheen de krachten der school te hebben uitgeput. In de vijftiende eeuw is zij niet meer bij machte, zich aan te
+sluiten aan het roemrijk streven der Florentijnen; hoogstens vindt men nog nu en dan eenige tombe of eenig bas-relief, dat
+den stempel draagt der Renaissance, en dan nog zijn deze werken van ondergeschikte beteekenis afkomstig van kunstenaars uit
+de omstreken van Florence of Carrara.
+
+</p>
+<p id="d0e417">Het marmeren borstbeeld van de beroemde Isotta, de ma&icirc;tresse en daarna de echtgenoote van Sigismond Malatesta, den tiran van
+Rimini, behoort mede tot deze kategorie van kunstwerken: deze buste is allerminst geschikt om ons een hoog denkbeeld te geven,
+hetzij van de schoonheid van Isotta, hetzij van het talent des kunstenaars. Naar mijne meening, heeft men zeer ten onrechte
+dit borstbeeld voor het werk van Mino da Fiesole aangezien; de bustes van dezen florentijnschen meester zien er heel anders
+uit.
+
+</p>
+<p id="d0e419">De eigenlijke Renaissance is in het Campo-Santo ter nauwernood vertegenwoordigd. De reisgidsen maken grooten ophef van een
+marmeren schild, zwak en week van bewerking, in welks midden een borstbeeld is gebeiteld, waarin zij het portret van Michel-Angelo
+meenen te herkennen. Buiten kijf hebben de gelaatstrekken eenige overeenkomst met die van den grooten florentijnschen beeldhouwer,
+maar die overeenkomst is louter toevallig en men kan daaraan hoegenaamd geen gewicht hechten.
+
+</p>
+<p id="d0e421">Wij zullen niet stilstaan bij de monumenten van later tijd, ook al zijn daaronder van beroemde meesters, omdat men in vele
+andere steden soortgelijke of nog betere werken van dezelfde kunstenaars vinden kan. Maar wel kost het moeite, zich te onthouden
+van de ontcijfering dier tallooze grafschriften, welke de herinnering <span class="pageno"><a id="d0e423"></a>Bladzijde 108</span>bewaren aan meer of minder beroemde mannen en vrouwen uit schier alle deelen der wereld, wier stoffelijk overschot hier ter
+ruste is gelegd. Hoevele dooden, wier geschiedenis men zoo gaarne kennen zou: edele burgers van het stille Pisa, doorluchtige
+vreemdelingen, die eene schuilplaats zijn komen zoeken aan de oevers van den Arno. Welk eene machtige bekoring hebben zij,
+die half uitgewischte wapenschilden, die welhaast onleesbaar geworden grafschriften, die elk een menschenleven verbergen.
+Wie zal het geheim van al deze dooden ontsluieren; wie geeft ons eene levensbeschrijving van alle bewoners van het Campo-Santo?
+Het ontbreekt te Pisa niet aan ledigen tijd; is er niemand onder hare burgers, die zich aan deze schoone en vrome taak wijden
+wil?
+
+
+
+</p><a id="d0e425"></a><h2>IV</h2>
+<p id="d0e428">Het is gewoonte, de freskoos waarmede het Campo-Santo te Pisa is versierd, en meer bepaaldelijk de beroemde <i>Triomf van den Dood</i> en het <i>Laatste Oordeel</i> te beschouwen als het werk van Orcagna. Toch is het volstrekt niet bewezen, dat deze muurschilderingen inderdaad van dien
+meester zijn. Maar al zijn ze niet van hem zelven, zeer stellig zijn ze in zijn geest en zijne manier ontworpen en mogen ze
+hem in alle opzichten waardig worden genoemd.
+
+</p>
+<p id="d0e436">Het Campo-Santo was bij uitnemendheid geschikt om de historieschilders als uit te lokken. In geheel Itali&euml; is geen tweede
+gebouw te vinden, dat beter beantwoordt aan de eischen der monumentale kunst: aan de &eacute;&eacute;ne zijde uitgestrekte muurvlakken,
+aan de andere groote open bogen, waardoor het licht met stroomen binnendringt, en tusschen de galerijen het stille stemmige
+grasveld. Reeds vroeg, reeds tegen het einde der dertiende eeuw, begonnen de Pisanen zich bezig te houden met de dekoratie
+van deze groote muren; deze reuzenarbeid werd, met herhaalde onderbreking, voortgezet tot het einde van de vijftiende eeuw.
+Toen Benozzo Gozzoli de laatste hand legde aan de freskoos van het Campo-Santo, waren er omstreeks twee eeuwen verloopen sedert
+het eerste schilderwerk in het grootsche monument was aangebracht.
+
+</p>
+<p id="d0e438">Behalve Orcagna, heeft men ook langen tijd de namen van Giotto en Buffalmacco met de freskoos van het Campo-Santo verbonden.
+Ten onrechte. De <i>Geschiedenis van Job</i> vooral, die men bepaaldelijk voor het werk van Giotto hield, wordt thans algemeen toegeschreven aan een zekeren Francesco
+da Volterra, die deze fresko eerst omstreeks 1370 vervaardigde.
+
+</p>
+<p id="d0e443">Wijden wij in de eerste plaats onze aandacht aan de muurschilderingen, die terecht of ten onrechte den naam van Orcagna dragen.
+
+
+</p>
+<p id="d0e445">De beroemdste daarvan is wel de <i>Triomf van den Dood</i>. Deze kolossale kompositie, waarin de kunstenaar, naar het oppervlakkig schijnt, de allereerste grondregelen van eenheid
+van plaats en handeling met voeten getreden heeft, splitst zich in vijf tafereelen, die op het eerste gezicht geheel op zich
+zelven staan, hoewel ze allen binnen dezelfde omlijsting zijn besloten. Links, op den voorgrond, ziet men de klassieke illustratie
+van de in de middeleeuwen zoo populaire sproke <i>Van de drie dooden en de drie levenden</i>.&#8212;Een schitterende ruiterstoet&#8212;edellieden en edelvrouwen, rijk uitgedost, met valken op de hand en vergezeld van bedienden
+te voet en van jachthonden&#8212;keert van de jacht terug. Eensklaps wordt de aandacht van het gezelschap getrokken door een afschuwelijk
+schouwspel: vlak voor de paarden staan drie open doodkisten: in de eerste ligt een nog in zijne kleederen gewikkeld lijk;
+in de tweede, een lijk dat reeds in gevorderden staat van ontbinding verkeert; in de derde, een geraamte.&#8212;Door een zonderling
+toeval is het goud van de kroon, die op het hoofd van een dezer lijken was geplaatst, verdwenen; men onderscheidt nog slechts
+nauwelijk den omtrek, als het ware de schaduw, de schim der kroon. Tusschen en over deze afzichtelijke overblijfselen kruipen
+en schuifelen slangen, waarvan sommigen den kop dreigend tegen de bezoekers opheffen, terwijl anderen de vlucht nemen.
+
+</p>
+<p id="d0e453">Bij de ruiters zelven strijden nieuwsgierigheid en walging om den voorrang: over den hals hunner paarden gebogen, aanschouwen
+zij deze zoo welsprekende getuigen van de ijdelheid van al het ondermaansche, en geven daarbij lucht aan de meest verschillende
+aandoeningen. De een houdt zich den neus dicht, een gebaar dat tegenwoordig misschien als triviaal zou worden veroordeeld,
+maar waartegen de naturalisten van de veertiende eeuw&#8212;te beginnen met Giotto in zijne <i>Opwekking van Lazarus</i>&#8212;niet opzagen. Een ander, met de wang op de hand rustende, schijnt in droeve overpeinzing verzonken; een derde keert zich
+naar zijne vrienden en wijst hun met de hand de doodkisten, hun tevens zijne opmerkingen mededeelende. De redelooze dieren
+deelen de gewaarwordingen van hunne meesters; een der paarden, met gerekten hals en gebogen kop, snuift hinnekend de lijklucht
+op; een ander wendt zich, angstig en verschrikt, om; een derde steigert; de honden leggen door niet minder levendige gebaren
+en bewegingen, hun onrust of hunne nieuwsgierigheid aan den dag.
+
+</p>
+<p id="d0e458">Aan de andere zijde der doodkisten, aan den voet van een steil rotspad, staat een hermiet, die met een lange rol in de hand,
+de bezoekers tot boete en bekeering maant. Deze kluizenaar vormt als het ware den overgang tusschen den ruiterstoet en andere
+hermieten, die hunne woning hebben gevestigd op den berg op den achtergrond, waar zij zich, ver van het rumoer en de ijdele
+beslommeringen der wereld, met hun vreedzamen eenvoudigen arbeid bezighouden: de een melkt eene geit of eene hinde; een ander
+leest; een derde, op krukken leunende, luistert toe. Wij hebben hier we&ecirc;r een van die ongelukkige rotslandschappen, zonder
+diepte, verschiet of horizon, zooals men die bij de eerste nog ongeoefende landschapschilders vindt.
+
+</p>
+<p id="d0e460"></p>
+<div id="d0e461" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-109.jpg" alt="Kettingen van de oude haven van Pisa in het Campo-Santo."></p>
+<p class="figureHead">Kettingen van de oude haven van Pisa in het Campo-Santo.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e465">Rechts, mede op den voorgrond, verdringt zich een <span class="pageno"><a id="d0e467"></a>Bladzijde 110</span>groep rampzaligen, die te vergeefs den Dood om verlossing smeeken. In deze groep heeft de kunstenaar ons het menschelijk lijden
+in zijne afzichtelijkste vormen te aanschouwen gegeven: het is eene terugstootende verzameling van verminkten die over den
+grond kruipen, van verlamden en kreupelen, van blinden, van lieden zonder handen of armen, met geschonden of verwrongen ledematen....
+Dergelijke voorstellingen hebben niets meer met de kunst gemeen; zelfs uit het oogpunt van stichting en vermaning is hare
+waarde voor het minst twijfelachtig.
+
+</p>
+<p id="d0e469">Roepen deze ongelukkigen vergeefs den Dood in, anderen, door wie zijne komst niet verlangd werd, zijn als zijne slachtoffers
+gevallen. Voor de groep der rampzaligen is de grond bezaaid met lijken; mannen en vrouwen, voor het meerendeel rijk gekleed,
+liggen in bonte wanorde door elkander uitgestrekt; hunne zielen, in de gedaante van naakte kindertjes, ontsnappen aan hun
+mond;&#8212;zooals men weet, is deze symbolische voorstelling bij sommige scholen in zwang gebleven tot in het begin der zestiende
+eeuw. De demonische monsters, die boven deze ongelukkige zielen zweven en haar trachten te grijpen om ze ter helle te voeren,
+zijn meer leelijk dan wel verschrikkelijk; hunne lichamen bestaan ook hier uit de samenvoeging van ledematen van verschillende
+dieren: vleermuisvlerken, gieren- of leeuwenklauwen en dergelijken.
+
+</p>
+<p id="d0e471">Naast deze demonen, naast deze tooneelen van schrik en jammer, heeft de kunstenaar een geheel ander tafreel geplaatst, eene
+bekoorlijke idylle vol zoete po&euml;zie. Onder den lommer van bloeiende oranjeboomen zit een gezelschap bijeen van aanzienlijke
+heeren en jonge vrouwen; eenigen spelen op muziekinstrumenten, anderen praten of wandelen. Twee hunner houden een valk op
+de hand, als in de kapel der Spanjaarden te Florence, dat heiligdom van de schilderkunst der veertiende eeuw; een der dames
+heeft een windhond op den schoot. Boven hunne hoofden zweven twee amors (of doodsgeniussen?) even als op de <i>Galathea</i> van Rafa&euml;l.&#8212;Deze idylle, naast de <i>Triomf van den Dood</i>, herinnert onwillekeurig aan de inleiding van den <i>Decamerone</i> van Boccaccio. Men meent de jonge edellieden en edelvrouwen voor zich te zien, die, op de heerlijke heuvelen van Fiesole,
+in veiligheid aan hun vernuft den teugel vieren en elkander vermaken met de vroolijkste vertellingen, terwijl de stad aan
+hunne voeten door de vreeselijke plaag, de pest van 1348, wordt geteisterd. Het contrast is even aangrijpend.&#8212;De Dood zelf,
+die boven de groepen zweeft, is hier voorgesteld onder de gedaante eener krachtige, bejaarde vrouw met loshangende hairen
+en vleermuisvleugelen, die met beide handen een geweldige zeis opheft.
+
+</p>
+<p id="d0e482">Ondanks de gegronde aanmerkingen, die men op de techniek en de uitvoering maken kan, blijft de <i>Triomf van den Dood</i> een van die buitengewone, veelomvattende scheppingen, welke de kritiek ontwapenen en waarop de gewone regelen der traditioneele
+schoolsche aesthetiek niet van toepassing kunnen zijn. Ongetwijfeld is de kunstenaar de taal, waarin hij tot ons spreekt,
+nog maar onvolkomen meester, maar desniettemin weet hij zijne gedachte op zoo treffende, aangrijpende wijze uit te drukken,
+en is hetgeen hij zegt van zoo overwegend gewicht, dat zijn werk een onuitwischbaren indruk maakt en onweerstaanbaar boeit
+en aantrekt.
+
+</p>
+<p id="d0e487">Een tegenhanger, of misschien juister eene aanvulling van het zooeven beschreven tafreel, is de <i>Hel</i>, die aan Nardo, den broeder van Orcagna, wordt toegeschreven. De voorstelling herinnert sterk aan Dante, hoewel de schilder
+zich hier tegenover den dichter meer vrijheid heeft veroorloofd dan de kunstenaar, aan wiens penseel wij de <i>Hel</i> in de kerk van Santa-Maria Novella te Florence te danken hebben. Ook hier is de hel voorgesteld als de doorsnede van een
+berg, waarin evenwijdig loopende rotslagen de verschillende soorten van zondaars van elkander scheiden; in het midden bevindt
+zich Satan, wiens kolossale gestalte de gansche hoogte van den berg inneemt. De folteringen der verdoemden zijn met de grootste
+nauwkeurigheid voorgesteld; de veelvuldigheid der martelingen is inderdaad verbazend; wij zullen ons evenwel niet ophouden
+met eene beschrijving dezer afgrijselijkheden, waarvan men zich zonder moeite een denkbeeld maken kan.
+
+</p>
+<p id="d0e495"><i>Het Laatste Oordeel</i> maakt met de <i>Hel</i> eigenlijk een geheel uit. Dit tafreel doet in dramatische kracht niet voor de <i>Triomf van den Dood</i> onder, en wint het door innerlijke eenheid van kompositie. In de hoogte, naast elkander, tronen, omgeven door langwerpige
+aureolen, Christus als rechter en de Madonna; nevens hen zitten de twaalf apostelen, boven wier hoofden engelen met de werktuigen
+der Passie zweven. Aan de voeten van Christus en de Madonna staat, op eene wolk, de aartsengel, die in de beide uitgestrekte
+handen de uitspraken van den rechter houdt: de veroordeeling en de vrijspraak. Twee engelen nevens hem blazen op de bazuinen
+des gerichts, die de dooden oproepen uit de graven; andere engelen spoeden zich naar beneden om het vonnis uit te voeren.
+Daar staan, ter rechter- en ter linkerzijde, twee talrijke groepen: die der uitverkorenen en die der verdoemden, welke laatsten
+in den wijd geopenden vlammenden muil der hel worden gedreven. Nog nimmer na Giotto had de schilderkunst op zoo echt dramatische
+aangrijpende wijze de aandoeningen van blijdschap, verrukking, zaligheid aan de eene, van schrik, wanhoop, wroeging aan de
+andere, weten uit te drukken. Welk eene ontroerende beteekenis ligt er in het gebaar van dien engel, aan de voeten van den
+aartsengel neergeknield, die door medelijden, schrik en ontroering aangegrepen, maar tevens beseffende wie hier vonnist, met
+eerbied de hand op den mond legt.&#8212;Hoe teeder en vol erbarmen is het beeld der Lieve-Vrouwe, der Genaderijke, die zoo gaarne
+allen redden zou.&#8212;Hoe ontzaglijk en indrukwekkend is de figuur van den Christus, die de doorboorde rechterhand opheft en met
+de linker op de wonde <span class="pageno"><a id="d0e505"></a>Bladzijde 111</span>in de zijde wijst: dat beroemde gebaar, dat Michel Angelo voor den geest mag hebben gezweefd, toen hij zijn Christus van het
+<i>Laatste Oordeel</i> in de Sixtijnsche kapel schiep.
+
+</p>
+<p id="d0e510">De thans volgende tafreelen, de <i>Geschiedenis van Job</i> en de <i>Geschiedenis van Sint-Renier</i>, zijn van de hand van Antonio Veneziano (1386&#8211;1387), Francesco da Volterra (sedert 1370) en Andrea da Firenze (1377).
+
+</p>
+<p id="d0e518">De achterwand is bedekt met freskoos, voorstellende de <i>Hemelvaart</i>, de <i>Opstanding</i>, de <i>Kruisiging</i>. Deze freskoos, die bovendien door twee grafmonumenten gebroken worden, zijn beneden het middelmatige; de teekening is slecht
+en de vervaardigers hadden blijkbaar geen besef van de eischen der dekoratieve kunst.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e529">Het was in het jaar 1469, dat de Pisaners aan Benozzo Gozzoli de voltooiing opdroegen der muurschilderingen van dit monumentale
+kerkhof, waar gedurende honderdvijftig jaren de beroemdste beeldhouwers en schilders van Itali&euml;, de meesters der scholen van
+Pisa, Florence en Si&euml;na, proeven van hun talent hadden achtergelaten.
+
+</p>
+<p id="d0e531">Aan Benozzo werd de wand tegenover den ingang aangewezen. Men mag gerust zeggen, dat geen enkel kunstenaar van de Renaissance
+eene opdracht ontving, die hem zoo gunstige gelegenheid gaf tot ontplooiing van zijn talent: een ongebroken muurvlak, eene
+uitmuntende belichting en overvloedige ruimte voor den beschouwer. Zelfs Rafa&euml;l in het Vatikaan was minder goed bedeeld: hij
+moest rekening houden met invallend licht en schaduw, met deuren en vensters en andere hinderpalen van dien aard.&#8212;Daarbij
+moest Benozzo verhalen illustreeren, die boven alle andere geschikt waren om zijne geestdrift en deelneming te wekken: die
+na&iuml;eve pittoreske verhalen van het Oude Testament, waarin de epos en de idylle elkander afwisselen, en die voor een schilder
+van zijn aanleg eene onuitputtelijke bron zijn. Hij behoefde niet te leeren, te vermanen of te stichten: hij had slechts te
+vertellen en te boeien.
+
+</p>
+<p id="d0e533">De komposities van Benozzo Gozzoli zijn niet minder dan een-en-twintig in getal. Ongelukkig zijn vele daarvan bijna geheel
+te gronde gegaan, en moet men die leeren kennen uit oude gravuren, met name uit de reusachtige platen, in 1811 door Lasinio
+uitgegeven. Tijdens mijn bezoek in 1882, was men bezig ze allen met koud water af te wasschen, om ze zoodoende van stof te
+reinigen, zonder de schilderij te beschadigen. Deze bewerking, waardoor de kleuren weer worden opgefrischt, verdient de voorkeur
+boven elke restauratie.
+
+</p>
+<p id="d0e535">Daar verscheidene vakken drie of vier afzonderlijke tafereelen bevatten, moet ik mij tot eene opsomming van de voornaamste
+onderwerpen bepalen: <i>Noachs Dronkenschap</i>;&#8212;<i>De Toren van Babel</i>.&#8212;<i>De aanbidding der Wijzen</i>, en daaronder <i>Maria Boodschap</i>.&#8212;<i>Abraham en Loth in Egypte</i>.&#8212;<i>Abrahams Overwinning</i>.&#8212;<i>Abraham en Hagar</i>.&#8212;<i>Verwoesting van Sodom</i>.&#8212;<i>Abrahams Offerande</i>.&#8212;<i>Eliezer en Rebecca</i>.&#8212;<i>Geboorte van Ezau en Jacob</i>.&#8212;<i>De geschiedenis van Jacob</i>.&#8212;<i>De geschiedenis van Joseph</i>.&#8212;<i>De geschiedenis van Mozes</i>.&#8212;<i>De Inneming van Jericho</i>.&#8212;<i>David en Goliath</i>.&#8212;<i>De Koningin van Scheba bij Salomo</i>.&#8212;Men ziet, het is eene geheele wereld, die wij hier voor ons hebben.
+
+</p>
+<p id="d0e588">Onuitputtelijk in waarheid is de rijkdom van fantasie, vernuft, frissche opgewektheid, door Benozzo ten toon gespreid bij
+het scheppen van dezen cyclus van tafereelen, zoo omvangrijk als geen ander kunstenaar der vijftiende eeuw heeft voortgebracht.
+In de eerste plaats behandelt hij de traditie met de grootst mogelijke vrijheid: in plaats van zich te bepalen tot de traditioneele
+voorstellingen, put hij met volle handen uit den rijken schat van het Oude Testament: krijgshaftige daden, romantische avonturen,
+de bekoorlijkheden van het herdersleven boeien hem in gelijke mate. De hoogere beteekenis, de mystieke profetische zin van
+de tooneelen uit het leven der aartsvaders laat hem onverschillig; wat hem aantrekt is de bloot menschelijke zijde, het pikante,
+oorspronkelijke, na&iuml;eve; de treffende episoden, de levende natuur. De italiaansche schilderkunst van de vijftiende eeuw heeft
+geen schitterender, rijker, belangwekkender schepping geleverd dan deze kolossale fresko, die nergens eenig spoor van inspanning
+verraadt, maar overal even frisch, even bezield en boeiend is.
+
+</p>
+<p id="d0e590">Het ligt natuurlijk niet in mijn plan, al deze freskoos van het Campo-Santo in bijzonderheden te gaan beschrijven: zij zijn
+eene wereld op zich zelve. Als geheel genomen, kan men ze in twee groote groepen verdeelen: zij die eene architektonische
+omlijsting hebben, en zij waarvan een landschap den achtergrond vormt; de eersten worden als het ware gedragen door de groote
+lijnen der gebouwen en munten in den regel uit door schoone ordonnantie; de anderen zijn meer verbrokkeld, met talrijke episoden,
+maar missen eenheid van voorstelling. Wat ordonnantie aangaat, moet ik opmerken dat ook door Benozzo de wet der eenheid van
+handeling voortdurend geschonden wordt, waarvan wanorde en verwarring het onvermijdelijk gevolg zijn. Op hetzelfde tafreel
+zien wij bijvoorbeeld David den steen naar Goliath slingerende, David het hoofd van Goliath af houwende, en David het hoofd
+van den reus aan Saul brengende. En die drie verschillende tooneelen zijn niet alleen niet van elkander gescheiden, maar zij
+zijn ook niet boven elkander geplaatst: zij zijn zoodanig door elkander gewikkeld, dat het eene niet naast, maar achter het
+andere is geplaatst.
+
+</p>
+<p id="d0e592">Bepalen wij ons eerst bij <i>Noachs Dronkenschap</i>. Het is de levendige, vroolijke voorstelling van een wijnoogst in de bloeiende omstreken van Florence. Mannen en vrouwen
+plukken druiven en dragen ze in volle manden naar de perskuip, waar een man met bloote beenen de vruchten treedt. Voorts verschillende
+groepen: een hond, die tegen twee kleine op den grond zittende kinderen blaft; Noach met twee kinderen, waarvan hij het eene
+de hand op het hoofdje legt, terwijl het andere, <span class="pageno"><a id="d0e597"></a>Bladzijde 112</span>bang voor den hond, zich tegen hem aandrukt. In het midden der schilderij zien wij wederom Noach, die een met wijn gevulden
+kelk in beide handen houdt; naast hem gaat eene vrouw met een schenkkan.&#8212;Eindelijk, links, ligt de patriarch, schier geheel
+ontkleed, door den wijn bevangen, op den grond uitgestrekt; Cham bespot hem, terwijl een der andere zonen zich gereed maakt
+een kleed over den bewustelooze uit te spreiden. Eene der omstaande vrouwen bedekt zich het gelaat met de hand, maar zoo,
+dat zij tusschen de vingers heen kan gluren: eene ondeugendheid die aan Boccaccio herinnert.
+
+</p>
+<p id="d0e599"></p>
+<div id="d0e600" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-112.jpg" alt="Fragment van de Triomf van den Dood. (Blz. 108)."></p>
+<p class="figureHead">Fragment van de <i>Triomf van den Dood</i>. (Blz. <a id="d0e606" href="#d0e423">108</a>).
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e610">In den <i>Torenbouw van Babel</i> zien wij aan de eene zijde, op den achtergrond, een rijk, heuvelachtig landschap met rivieren, boomen, villa's, geheel het
+karakter dragende van de omstreken van Florence; aan de andere, de schitterende stad <i>Babylonia</i>, met haar torens, koepels en paleizen, met haar fantastische architektuur: eene verschijning uit de Duizend-en-een-Nacht.&#8212;In
+het midden, eene menigte werklieden, opperlieden, metselaars, steenhouwers, kalk bereidende en aandragende, steenblokken ophijschende
+en plaatsende. Allen zijn druk in de weer, om het groote werk te helpen voltooien. En welk een overvloed van schilderachtige
+motieven; welke natuurlijke, bevallige standen en houdingen; welk eene juistheid van teekening en rijkdom van vinding! Aan
+de beide uiteinden, rechts en links van de werklieden, vertoont zich eene andere, deftiger groep: ernstige grijsaards, edele,
+smaakvol gekleede jongelingen en knapen, deels naar de werklieden ziende, deels met elkander pratende. In het midden staat,
+ook door zijne rijzige gestalte kenbaar, de koning, op wiens bevel de groote toren wordt gebouwd; hij geeft den werklieden
+bevelen; maar boven hem vertoont zich, in een nimbus, door engelen gedragen en omstuwd, het beeld van God den Vader, die nederkomt
+om te aanschouwen wat de menschen hebben gewrocht, en zoo straks hun werk verstoren zal: van welk naderend gericht echter
+niemand in de talrijke schare blijkbaar eenig vermoeden heeft.
+
+</p>
+<p id="d0e618">Waarin ligt nu eigenlijk het geheim der betoovering, die deze kunstenaar op ons uitoefent? Ik behoef wel niet te zeggen, dat
+van lokale kleur of historische waarheid&#8212;voor zoover daaraan bij deze voorstellingen gedacht kan worden,&#8212;in de verste verte
+geen sprake is. Niet alleen dat het landschap en de gebouwen een zuiver toskaansch karakter dragen, zelfs nog waar ze, zooals
+bij den <i>Torenbouw</i>, louter fantastisch zijn; maar ook de personen zijn, voor verreweg het meerendeel, in de kleederdracht van Florence in de
+vijftiende eeuw. Maar daarin ligt juist het aantrekkelijke: de traditie is maar een vorm, iets uitwendigs en <span class="pageno"><a id="d0e623"></a>Bladzijde 113</span>bijkomends: in het wezen der zaak heeft Benozzo ons het beeld geteekend van zijn eigen tijd en omgeving. Het zijn tooneelen,
+gegrepen uit het toskaansche leven in de tweede helft der vijftiende eeuw, weergegeven met al de fantasie, al het vernuft,
+al den gloed en de <i>verve</i> van een uitnemend kunstenaar, wiens dichterlijk genie hem eene eerste plaats verzekert onder de groote meesters der Renaissance,
+al heeft hij in eigenlijken zin geene school gesticht.&#8212;Hij stierf te Pisa, in 1498, en rust in de gewijde aarde van dat Campo-Santo,
+dat aan hem zijn schoonsten tooi te danken heeft.
+
+</p>
+<div id="d0e628" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-113.jpg" alt="Fragment uit de Torenbouw van Babel."></p>
+<p class="figureHead">Fragment uit de <i>Torenbouw van Babel</i>.
+</p>
+</div><p>
+
+
+
+</p><a id="d0e635"></a><h2>V</h2>
+<p id="d0e638">Van Pisa sprekende, gaat het niet aan te zwijgen van een der beroemdste monumenten van deze stad: ik bedoel den Campanile
+of wijd vermaarden scheeven toren. Met den bouw van dien toren werd een begin gemaakt in 1174; het werk was eerst in 1233
+voltooid. Men noemt twee bouwmeesters: den een een Italiaan, Bonannus, den ander een vreemdeling, Wilhelm van Innsbr&uuml;ck; sommigen
+voegen daar nog aan toe Johannes Ennipontano, mede een Duitscher, en Thomas van Pisa.
+
+</p>
+<p id="d0e640">In Frankrijk, Duitschland en Belgi&euml; hebben de architekten het zich bijna altijd tot regel gesteld om den toren met de kerk
+te verbinden, en door de vereeniging van die beiden een schoon en schilderachtig geheel te scheppen. Hoe uitnemend zij daarin
+geslaagd zijn, bewijzen een aantal onzer kathedralen. In Itali&euml; daarentegen&#8212;misschien door de nawerking van antieke idee&euml;n
+en traditi&euml;n&#8212;scheidt men zeer dikwijls den toren, den campanile, van de kerk, en behandelt beiden als zelfstandige gebouwen.
+Dit is het geval te Pisa, te Ravenna, te Florence en op een aantal andere plaatsen.
+
+</p>
+<p id="d0e642">Hoe vele toeristen hebben, bij het aanschouwen van den campanile van Pisa, een gevoel van teleurstelling ondervonden! Zoo
+tallooze malen hadden zij dat monument afgebeeld gezien: in plaat, in albast, in kurk, in karton, zelfs in chocolade, dat
+het gezicht van de werkelijkheid hen doorgaans tegenvalt. In den vollen zin des woords teert Pisa sedert eeuwen op dit architektonisch
+kunststukje, waaraan echter het toeval meer deel heeft dan de wetenschap. Ik haast mij er bij te voegen, dat het origineel
+zoo eenvoudig, zoo eerwaardig, zoo indrukwekkend is, dat aanstonds alle herinnering aan die kinderachtige namaaksels wordt
+uitgewischt.
+
+</p>
+<p id="d0e644">Ik zal hier niet de bijzonderheden herhalen, die men in alle handboeken en reisgidsen lezen kan; ik wil liever trachten den
+indruk te beschrijven, dien dit monument, eene onvergankelijke <span class="pageno"><a id="d0e646"></a>Bladzijde 114</span>uittarting van de eerste grondregelen der statika, op ons maakt.
+
+</p>
+<p id="d0e648">De acht rijen arkaden boven elkander volgen op elka&acirc;r met strenge geometrische regelmatigheid. De zuilen zijn, althans in
+het onderste gedeelte, niet uit &eacute;&eacute;n stuk, maar uit twee, soms uit drie of vier fragmenten samengesteld. Mits de verschillende
+blokken gelijk zijn, bestaat daartegen geen bezwaar; anders wordt het wanneer men op een monolith, die vijf-zesden van de
+hoogte der zuil inneemt, een niet daarbij passend stuk heeft geplakt. Ook op de wijze der verbinding van de kapiteelen met
+de architraaf kan met grond aanmerking worden gemaakt. De versiering is uiterst sober: slechts enkele bas-reliefs verdienen
+een oogenblik de aandacht.
+
+</p>
+<p id="d0e650">De helling bedraagt ongeveer vier meter en valt zeer sterk in het oog, zelfs al let men alleen op de benedenverdieping. De
+half met water gevulde gracht, die den voet des torens omringt, is aan den kant waar de campanile overhangt omstreeks een
+el dieper dan aan de andere zijde.
+
+</p>
+<p id="d0e652">Men heeft lang en breed geredekaveld en getwist over de oorzaak van deze zonderlinge afwijking van de loodlijn: is dat met
+opzet gedaan of heeft men hier alleen met het toeval te doen? Men is tegenwoordig vrij algemeen van meening, dat de basis
+van den toren gedurende den bouw gelijkmatig is verzakt, en dat de architekten op dit hellend vlak hebben voortgebouwd. Reeds
+ter hoogte van elf meters boven den grond bemerkt men, dat eene helling van ettelijke duimen den toren naar de zuidzijde moest
+doen overhangen. Het eerste gewelf was toen gesloten, en het verdient wel opmerking, dat men zoo weinig bedacht is geweest
+op verdere verzakking van het gebouw, dat een spuier, waardoor het water van deze eerste verdieping moest worden afgevoerd,
+is aangebracht op het punt hetwelk nu het hoogst is gelegen.
+
+</p>
+<p id="d0e654">Een fraai klokkenspel, uit zeven klokken bestaande, hangt in dezen zonderlingen toren. De oudste dezer klokken, de <i>Giustizia</i>, met het jaartal 1262 en den naam van den gieter Locterinus van Pisa, is afkomstig uit den <i>Torre del Giudice</i>; deze klok werd vroeger geluid, wanneer misdadigers ter terechtstelling werden gevoerd.
+
+</p>
+<p id="d0e662">Het uitzicht van het plat van den toren is beroemd. Aan de eene zijde, naar den kant van Lucca, ziet men de Apennijnen; aan
+de andere de grenzenlooze, blauwe oppervlakte der zee, waaruit, ter rechterhand, als een alleenstaande berg, het eilandje
+Gorgona oprijst; wendt men zich links, dan bespeurt men achtervolgens Capraja en, bij zeer helder weer, aan den horizon Korsika;
+eindelijk het eiland Elba, waarvan slechts een punt van achter den Monte-Nero, ten zuiden van Livorno, komt uitkijken. De
+bodem van geheel de omringende vlakte is zoo effen, dat men in deze kom nog de oude bedding van een inham der zee herkent.
+Langs het strand teekenen zich de donkere bosschen der hoeve van San-Rossore af.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e664">Een te weinig bekend gebouw, en dat toch wel de aandacht verdient, is de <i>Opera del Duomo</i>: wij zouden zeggen, de directiekeet van den dom. Het huis is op zich zelf zeer eenvoudig, zoo als aan een dergelijk gebouw
+past:&#8212;het bestaat uit eene beneden- en eene vrij lage bovenverdieping, heeft eene langwerpige gedaante en vensters in den
+stijl der dertiende eeuw. De grootsche monumenten in de onmiddellijke nabijheid stellen het nog meer in de schaduw. Maar bij
+het binnentreden wordt onze aandacht dadelijk getrokken door eene monumentale inscriptie, vergezeld van het wapen van Frankrijk,
+het beeld van de Madonna en van een persoon in knielende houding; wij leeren uit dit opschrift, in statig latijn, dat op den
+vijftienden November 1495 de Koning van Frankrijk onverwacht in dit huis verscheen om er den avondmaaltijd te gebruiken.&#8212;Gedurende
+zijn verblijf te Pisa woonde Karel&nbsp;VIII in het paleis der Medici, op het Lungarno.&#8212;Een koninklijke gast meer of minder beteekent
+op zich zelf niet zoo heel veel, waar het een historische plek geldt als het Domplein te Pisa; maar de verschijning van Karel&nbsp;VIII
+was voor de geschiedenis dezer stad van zeer bijzonder gewicht: zij gaf het sein tot den opstand tegen de gehate florentijnsche
+overheersching. De inscriptie, die de herinnering aan het koninklijk souper bewaart, noemt Karel&nbsp;VIII den grondlegger der
+pisaansche vrijheden en vergelijkt zijne edelmoedigheid met die van Alexander de Groote.
+
+</p>
+<p id="d0e669">Bezien wij nu even de <i>Opera del Duomo</i>, afgescheiden van die historische herinnering. De aanblik van de benedenverdieping is niet uitlokkend; er heerscht een volkomen
+en toch volstrekt niet schilderachtige wanorde; de kleedkamer der kanunniken grenst aan de <i>Scuola di musica</i> en aan het <i>Magazzino della cera</i> (kaarsenmagazijn); een en ander bedorven door restauraties, die getuigenis afleggen van een bij uitnemendheid slechten smaak.
+Maar wij willen hierbij niet stilstaan. Grassi, de schrijver der <i>Descrizione storica ed. artistica di Pisa</i>, in 1836&#8211;37 uitgegeven, spreekt met veel ophef van de schilderijen in het gebouw: het gewelf van de benedenverdieping, beschilderd
+door G. Stefano Maruscelli; het portret van een heilige, door Salvator Rosa; eene Madonna, van Perino del Vaga; een Sint-Nicolaas
+van Bari, door Curradi; twee Apostelen, van Sogliano; een Sint-Antonius van Padua en een Sint-Philippus Neri, van Piero da
+Cortona; en wat al niet meer! Bij al deze min of meer banale, in meerdere of mindere mate gerestaureerde schilderijen zullen
+wij ons niet ophouden, evenmin als bij de Madonna's en de Christusbeelden uit de middeneeuwen, die in de vertrekken van de
+eerste verdieping zijn ten toon gesteld; genoegzaam allen missen dat onuitsprekelijke, dien vonk van het genie, die alleen
+dergelijke voorwerpen van devotie tot kunstwerken stempelt. Daarentegen veroorloof ik mij de aandacht der eventueele bezoekers
+te vestigen op enkele fragmenten, waarvan de reisgidsen geene melding maken, en wel in de eerste plaats op eene fresko, voorstellende
+een jong meisje in een <span class="pageno"><a id="d0e683"></a>Bladzijde 115</span>blauw kleed, met eene korf vol vruchten op het hoofd: eene schilderij vol aantrekkelijkheid en waarin ik de hand van Benozzo
+Gozzoli meen te herkennen. Van waar is dit fragment afkomstig en wanneer is het hierheen gebracht? Men zegt mij, dat dit brokstuk
+omstreeks vijftien jaar geleden uit de <i>Stanza della Fraternit&agrave;</i> is weggebroken.
+
+</p>
+<p id="d0e688">Deze zaal op de bovenverdieping, waar Karel&nbsp;VIII  heeft gesoupeerd, heeft nog haar oude houten zoldering, op zware balken
+rustende, die vroeger met schilderwerk waren versierd. De <i>al fresco</i> geschilderde rand herinnert aan de omlijstingen van Benozzo Gozzoli in het Campo-Santo: het is hetzelfde lofwerk en dezelfde
+kinderfiguren (<i>putti</i>), die medaillons houden. Zou de beroemde florentijnsche meester, in de laatste jaren zijns levens, zich met de versiering
+dezer zaal hebben onledig gehouden?
+
+</p>
+<p id="d0e696">Verder ziet men boven eene deur eene inscriptie, vermeldende dat Keizer Karel&nbsp;IV en Koning Karel&nbsp;VIII in dat vertrek hebben
+geslapen. De aanhef van dit opschrift is inderdaad karakteristiek: <i>somno et quieti sacrum</i>, aan den slaap en de rust gewijd. Is het niet, of de stad Pisa zich zelve in die drie woorden had willen teekenen?
+
+
+
+</p><a id="d0e701"></a><h2>VI</h2>
+<p id="d0e704">Wanneer men de edele meesterwerken, op het Domplein naast elkaar geschaard, heeft bestudeerd, kost het eenige moeite om ook
+aan de andere bezienswaardigheden van Pisa, een twintigtal kerken, voor het meerendeel van hooge oudheid, een half dozijn
+paleizen, vooral belangrijk door hunne historische herinneringen, de noodige aandacht te wijden. Maar als nauwgezette <i>cicerone</i> rust op mij de taak, om monumenten te beschrijven, die trouwens in eene andere stad eene eervolle plaats zouden bekleeden.
+Doch laat ons vooraf een blik werpen op de stad zelve, die sedert vijf-en-twintig of dertig eeuwen het tooneel is geweest
+van zoo vele worstelingen en groote ondernemingen, van zoo schitterende glorie en zoo diepe vernedering.
+
+</p>
+<p id="d0e709">Pisa heeft niet alleen sedert de oudheid, maar ook sedert de middeleeuwen eene ingrijpende verandering ondergaan. Overal zijn
+de oude wallen, met welker aanleg in 1152 een aanvang werd gemaakt, gesloopt en vervangen door gemetselde muren, ongeveer
+acht meter hoog, zonder grachten of glacis, soms zelfs door trottoirs omzoomd; slechts de kanteelen&#8212;natuurlijk parade-kanteelen&#8212;geven
+aan die muren nog eenigermate zeker karakter. Geen oneffenheden van terrein; geene rijzing of daling; slechts nu en dan een
+vervallen bolwerk. Van de twintig poorten der oude stad zijn er nog maar zes over, die veeleer den naam van barri&egrave;res verdienen.&#8212;Slechts
+in een of twee wijken, waaronder de Via del Borgo met de aangrenzende straten, kan men zich nog eene voorstelling maken, hoe
+de stad er vroeger moet hebben uitgezien. Eenige bogen op zware steenen pijlers rustende, een weinig kleur, een weinigje leven,
+een echo, eene flauwe afschaduwing van de fiere middeleeuwsche republiek:&#8212;is dat niet voldoende om de belangstelling op te
+wekken van den reiziger, wien het nog om iets meer te te doen is dan hetgeen de aandacht trekt onzer moderne toeristen? Eene
+andere straat, die op de markt uitkomt en evenzeer door arkaden is omzoomd, geeft ons een echt zuidelijk schouwspel te genieten:
+daar zien wij eene bonte mengeling van kreupele wagentjes en karren, van magere kippen, van donkere sombere krotten, uitkomende
+op een plein, stralende in zonnegloed; voorts prachtige groenten met haar rijk kleurenmoza&iuml;ek; bewonderenswaardige koppen
+en krachtvolle typen, zeer vaak gehuld in onbeschrijfelijke en toch meestal pittoreske lompen. Rechts en links straatjes,
+die voor de donkerste, smalste en bochtigste steegjes van Genua, Veneti&euml; en Napels niet onder behoeven te doen.
+
+</p>
+<p id="d0e711">Maar dit gezicht duurt niet lang: op een gegeven oogenblik verandert de Via del Borgo in eene breede, fatsoenlijke, moderne
+straat, zonder kleur of karakter.
+
+</p>
+<p id="d0e713">Doch de hedendaagsche stedenbedervers mogen doen wat zij willen: hier, evenals te Rome, dat ook sedert de laatste jaren niet
+alleen ontwijd, maar op de schandelijkste, onverantwoordelijkste wijze geschonden en bedorven wordt;&#8212;ook hier, op dezen klassieken
+grond, komt toch de oude tijd telkens we&ecirc;r te voorschijn om de moderne knoeiers te beschamen. In de Via del Monte ziet men
+aan de benedenverdieping van een gewoon huis twee granieten zuilen, getuigen van het verleden, met prachtig gebeeldhouwde
+kapiteelen: het eene versierd met eene Flora ter halver lijve en twee Victoria's; het andere met een Jupiter, insgelijks ter
+halver lijve, en ook met twee Victoria's. Te Rome zou de stelling van deze zuilen, waarvan de kapiteelen hoogstens anderhalve
+el boven den beganen grond verheven zijn, het bewijs leveren, dat de bodem verhoogd is; hier, in de nabijheid van den Arno,
+zou eene dergelijke onderstelling gewaagd zijn.
+
+</p>
+<p id="d0e715">Voor het overige bestaat de stad uit vrij breede straten, voor het meerendeel zonder trottoirs, en naar toskaansche wijze
+met zerken geplaveid. De zware plompe huizen zijn doorgaans geel gepleisterd, met groene blinden; zij hebben iets slaperigs
+in hun voorkomen; er is niets wat een bepaalden blijvenden indruk maakt en de herinnering aan bepaalde huizen in de gedachte
+prent, noch opschriften, noch datums, noch wapenschilden. Er zijn weinige winkels, en die weinigen maken nog eene vrij armoedige
+vertooning; het aantal voorbijgangers is zeer gering; het gras tiert dan ook welig in de straten, waarvan sommigen tot weide
+zouden kunnen dienen, en onder dat opzicht op die rivieren van Toskane gelijken, waarvan de droge bedding in den zomer en
+den herfst geheel begroeid is.
+
+</p>
+<p id="d0e717">Die stilte, die droomerige rust, dat plechtig zwijgen, moge eene aanbeveling te meer zijn in de schatting der vele kranken,
+die in Pisa, behalve de zegeningen van een zacht en aangenaam klimaat, ook rust en verkwikking komen zoeken; voor de gewone
+reizigers heeft deze doodsche stilte al spoedig iets verschrikkelijks, en het duurt <span class="pageno"><a id="d0e719"></a>Bladzijde 116</span>niet lang of zij beginnen zich in deze als uitgestorven stad schromelijk te vervelen. Het is inderdaad niet zonder beteekenis,
+dat Pisa op een kerkhof, als op haar schoonste monument, roem draagt. Zij zelve is eene stad der dooden!
+
+</p>
+<p id="d0e721">Hoe is het gekomen, dat eene vroeger en gedurende vele eeuwen zoo energieke, zoo ondernemende, vurige, steeds tot krachtig
+handelen vaardige, naar roem en glorie dorstende stad aldus haar karakter heeft kunnen verloochenen en in dommelende sluimering
+wegzinken? Op het eerste gezicht zou men geneigd zijn, dit raadselachtige verschijnsel toe te schrijven aan de overmacht van
+het uit zijn aard weinig rumoerige, aan den rustigen sleur gewende administratieve en bureaukratische element. En inderdaad,
+in spijt van eene voor eene italiaansche stad vrij talrijke joodsche kolonie&#8212;reeds in de vorige eeuw telde men te Pisa zes-
+&agrave; zevenhonderd Joden,&#8212;treden handel en nijverheid geheel op den achtergrond voor het zeer talrijke ambtenaarspersoneel, dat
+in deze hoofdstad van eene prefectuur eene hoofdrol speelt.&#8212;Vooreerst heeft men de prefectuur met al wat daaraan verbonden
+is; dan de burgerlijke rechtbank met negen rechters, een kanselier en vier leden van het parket; voorts het hof van assises
+en de pretuur, met den onmisbaren nasleep van advokaten, ten getale van drie-en-zestig, waarvan sommigen echter te Volterra
+of in de omstreken wonen; van procureurs (<i>procuratori</i>), ten getale van vier-en-zestig; van <i>causidici</i> (zes) en van notarissen (vijftien). Een tweede groep bestaat uit de ambtenaren der domeinen, der registratie, der hypotheken,
+van het kadaster, van de belastingen.&#8212;Dan komt in aanmerking de Universiteit, met haar zestig hoogleeraren en een twintigtal
+ambtenaren van verschillenden rang; vervolgens het personeel van het lyceum, van de normaalschool, van het seminarie, van
+het weeshuis, van de gasthuizen en andere liefdadige gestichten en inrichtingen. Het aantal leden der reguliere en wereldlijke
+geestelijkheid bedraagt ruim vijfhonderd:&#8212;in 1852 telde men vijfhonderd een-en-dertig geestelijke broeders en zusters, en
+na de opheffing der kloosters is&#8212;zoo als zich liet verwachten&#8212;dit aantal aanmerkelijk geklommen.&#8212;Ondanks de spreekwoordelijke
+gezondheid van het klimaat, vindt men in Pisa omstreeks honderd personen, die de verschillende takken der geneeskunst uitoefenen:
+negen-en-veertig dokters en chirurgijns, twee oogartsen, veertien apothekers, vijftien veeartsen en vier-en-twintig vroedvrouwen.
+Voeg daarbij het militaire element, en ge zult moeten toegeven, dat het aantal niet handeldrijvende, niet produceerende personen&#8212;zooals
+de technische term luidt&#8212;bij uitnemendheid groot is. Kon men nu nog maar zeggen, dat de intellektueele werkzaamheid het gemis
+van handel en industrie vergoedde, dan zou er grond zijn om van winst te gewagen en met blijdschap te roemen: maar ook dit
+kan niet geacht worden het geval te zijn; in deze akademiestad zijn er maar vier boekhandelaars; ook worden er geen jaarboeken
+of archieven uitgegeven, zooals in vele andere italiaansche steden; de lokale monografi&euml;n zelfs zijn zeldzaam: men teert nog
+altijd op de oude werken van Morrona en Grassi. Ook op geestelijk gebied is de oogst van goede tarwe jammerlijk schraal; het
+onkruid wordt vertegenwoordigd door zes dagbladen, of eigenlijk door vijf, want het zesde, de <i>Araldico</i>, is een genealogisch en heraldiek tijdschrift, waarvan nu en dan eene aflevering verschijnt.
+
+</p>
+<p id="d0e732">De oorzaken van dit treurig verval liggen dieper en dagteekenen van vroeger. Pisa is, wij wezen er reeds vroeger op, het lot
+wedervaren, dat ook anderen handelsrepublieken van vroeger en later tijd wedervaren is: de buitengewone machtsontwikkeling,
+waaraan de natuurlijke grondslag van evenredig grondgebied en bevolking ontbrak, dwong tot bovenmatige inspanning, tot overspanning
+van alle beschikbare krachten. Dit duurde een tijd, een vrij langen tijd zelfs, maar op die overspanning moest noodzakelijk
+uitputting volgen; en na de laatste wanhopige worsteling met Florence, was de kracht van Pisa niet slechts gebroken, maar
+vernietigd. Sismondi, de bekende geschiedschrijver van de italiaansche republieken, heeft zeer treffend gezegd: &#8220;Ondanks haar
+verval was Pisa eene veel volkrijker, veel aanzienlijker stad dan Urbino, dan Rimini, dan Pesaro; maar eenmaal aan de Florentijnen
+onderworpen, heeft Pisa geen enkelen man meer voortgebracht, die in de litteratuur of de politiek van beteekenis is geweest;
+terwijl elk der kleine hoven van Frederik van Montefeltro te Urbino, van Sigismond Malatesta te Rimini, van Alexander Sforza
+te Pesaro, een vereenigingspunt was van wijsgeeren, geleerden en letterkundigen.&#8221;
+
+
+</p><a id="d0e734"></a><h2>VII</h2>
+<p id="d0e737">Doch deze historische herinneringen, welke wij niet mochten voorbijgaan, daar zij ons de verklaring geven van de treurige
+transformatie der roemruchtige republiek, moeten ons evenwel niet doen vergeten, dat nog verschillende monumenten op de beide
+oevers van den Arno onze aandacht vragen. Hervatten wij dus onze wandeling.
+
+</p>
+<p id="d0e739">De meeste andere kerken op den rechteroever hebben dezelfde bouworde als de kathedraal; het is hetzelfde stelsel van bogen
+en blinde bogen, dat daar met zoo schitterend gevolg was toegepast; en ook dezelfde afwisseling van wit en zwart marmer. Tot
+deze kategorie behooren San-Paolo all' Orto, San-Pierino, Santa-Maria in Borgo en nog anderen.
+
+</p>
+<p id="d0e741"></p>
+<div id="d0e742" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-117.jpg" alt="Het Campo-Santo."></p>
+<p class="figureHead">Het Campo-Santo.</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e746">In de kerk van Sinte-Catharina (dertiende eeuw), waarvan de monnik Fra Guglielmo als bouwmeester wordt genoemd, paart zich de pisaansche traditie met de vormen der gothiek. De voorgevel van wit marmer, als naar gewoonte,
+met eenige lagen van zwart marmer, geeft ons in het benedenste gedeelte de gewone bekende rondbogen te aanschouwen; de eerste
+verdieping bestaat uit klavervormige bogen op zuilen rustende, waarvan de kapiteelen met de onvermijdelijke marmeren koppen
+<span class="pageno"><a id="d0e751"></a>Bladzijde 118</span>zijn getooid. De bovenste, spits toeloopende verdieping heeft hetzelfde stelsel van bogen.
+
+</p>
+<p id="d0e753">Het inwendige, hoewel zeer eenvoudig&#8212;het bestaat uit een enkel schip, zonder kapellen en met open bekapping&#8212;en in de zestiende
+en de zeventiende eeuw sterk veranderd en verhaspeld, bevat enkele belangwekkende kunstwerken. In de eerste plaats de graftombe
+van den aartsbisschop Santarelli (gestorven in 1342), van de hand van Nino Pisano, den zoon van Andrea Pisano. Het monument
+getuigt van veel smaak; behalve de zoo bevallige gedraaide zuiltjes, vinden wij ook hier het grootsche, indrukwekkende motief
+der engelen, die het voorhangsel oplichten, waarachter het lijk van den prelaat rust.&#8212;Twee gekleurde beelden op een der altaren,
+de Madonna en de aartsengel Gabri&euml;l, beiden zeer goed van stijl, verraden de hand van denzelfden meester.
+
+</p>
+<p id="d0e755">Veel meer bekend en beroemd is de schilderij van Francesco Traini (omstreeks 1340), in de nabijheid van den preekstoel, waarop,
+naar men zegt, de heilige Thomas van Aquino het evangelie heeft verkondigd. Deze schilderij verbeeldt de <i>Overwinning van Sint-Thomas van Aquino</i>. In het midden, op eene zwevende wolk, zit de heilige, levensgroot; op hem dalen lichtstralen, deels rechtstreeks van Christus
+zelven, die hoog boven hem in heerlijkheid troont, deels van Mozes, Paulus en de vier Evangelisten, die, eenigszins lager
+geplaatst, het licht dat zij van den Heiland ontvangen weder op hem uitstralen; maar ook van ter zijde ontvangt hij licht
+uit de geopende boeken die Plato en Aristoteles hem voorhouden. Sint-Thomas zelf zendt op zijne beurt uit zijn geopend boek
+we&ecirc;r stralen uit op zijne jongeren; een dezer stralen treft met vernielend vuur het boek dat Averro&euml;s, die in het midden der
+jongeren verwonnen op den grond ligt, in de hand houdt. De beroemdste denker en wijsgeer der katholieke middeleeuwen is dus
+hier voorgesteld als het vereenigingspunt en de middelaar van goddelijke en menschelijke wijsheid, die de dwaling en de leugen
+overwint.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e760">De Piazza dei Cavalieri, wel te verstaan van de ridders der Sint-Stefanusorde, is het eenige plein in deze eeuwenoude stad, hetwelk aan de Renaissance
+herinnert, en wel aan de Renaissance in den tijd van haar verval. Ondanks haar eenvoud, maakt de fa&ccedil;ade van het voormalige
+paleis der orde, de Carovana&#8212;tusschen 1561 en 1564 door Vasari gebouwd&#8212;een monumentalen indruk, met haar vooruitspringend
+dak, haar wapenborden aan de hoeken, haar nissen met de borstbeelden van de eerste zes grootmeesters, haar <i>sgraffiti</i> eindelijk, die zoo bij uitnemendheid bevallige dekoratieve schilderingen, waarvan nog slechts flauw herkenbare sporen zijn
+overgebleven. In de aangrenzende kerk ziet men eenige trophee&euml;n, door de ridders van Sint-Stefanus op de Turken veroverd.
+
+
+</p>
+<p id="d0e768">De militaire orde van Sint-Stefanus (paus en martelaar) werd in 1516 door Cosmo I ingesteld, om de kusten van Toskane te verdedigen
+tegen de invallen en strooptochten der zeeroovers. Als in bijna alle dergelijke orden, bestonden de leden voor het meerendeel
+uit adellijke personen; hoewel de orde ook een geestelijk karakter droeg, was het celibaat echter niet verplicht. Hare geschiedenis
+is zeker vrij wat minder rijk aan schitterende daden dan die der beroemde, doorluchtige orde van Malta, maar toch onderhield
+zij nog tot omstreeks het midden der vorige eeuw twee gewapende fregatten. Deze jongst geborene onder de geestelijke orden
+onderscheidde zich al spoedig door haar rijkdom;&#8212;toen de fransche regeering in 1809 de orde ophief, bedroeg de waarde harer
+bezittingen omstreeks tien millioen gulden. In het midden der vorige eeuw bestond de orde of <i>religione</i> van Sint-Stefanus, behalve uit den grootmeester, uit een groot-connetable, een groot-prior, een groot-kanselier, een groot-conservator
+en een groot-tresorier. Om de drie jaren werd een algemeen-kapittel gehouden. Meer dan achttienhonderd personen, zoowel in
+Itali&euml; als elders, droegen toen den titel en het kruis der orde; het plechtgewaad der ridders bestond uit een zwarten rok
+met een groot achtpuntig kruis van roode kleur bestikt, uit een ge&euml;mailleerd gouden kruis, in het midden versierd met het
+borstbeeld van Sint-Stefanus, en uit een rood lint.&#8212;De orde, die in 1809 was opgeheven, werd in 1817 hersteld, om in 1859
+nogmaals te verdwijnen.
+
+</p>
+<p id="d0e773">Voor de Carovana staat het standbeeld van Cosmo I, den stichter der orde, in volle wapenrusting, blootshoofds, met een mantel
+over de schouders, den rechtervoet gesteund op een dolfijn. Zeker ten onrechte, heeft men in dit monument het werk willen
+zien van Jan van Boulogne.&#8212;Op hetzelfde plein, ter plaatse waar nu het zonderlinge paleis <i>dell' Orologio</i> staat, verrees vroeger de beruchte <i>Torre della Fame</i>, de Hongertoren, de toren waar Ugolino della Gherardesca met zijne zonen den hongerdood stierf. Deze toren werd reeds in 1568 afgebroken, om plaats te maken voor de gebouwen der
+Sint-Stefanusorde; maar de herinnering aan de vreeselijke gebeurtenis is vereeuwigd door het aangrijpende verhaal van Dante.
+
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e784">De Universiteit is, in de Via San-Frediano, gevestigd in een ruim, maar onaanzienlijk gebouw. Door het voorportaal komt men
+op een kloosterhof uit den tijd der Renaissance, omgeven door eene dubbele galerij, waarvan de eerste verdieping met zuilen
+is versierd, op welke onmiddellijk het dak rust. Aan drie zijden ziet men het wapen der Medici; aan de vierde is een opschrift,
+dat den roem vermeldt van Victor Emanuel.
+
+</p>
+<p id="d0e786">De Universiteit of de <i>Sapienza</i> is de voornaamste inrichting van dien aard in Toskane. In de twaalfde eeuw gesticht, in 1343 door Paus Clemens&nbsp;VI gereorganiseerd,
+in 1472 door Lorenzo il Magnifico hersteld, moest de <i>Sapienza</i>, overeenkomstig de eigenlijke gedachte der Medici en hunner opvolgers, de intellektueele werkzaamheid der <span class="pageno"><a id="d0e794"></a>Bladzijde 119</span>burgers van Pisa opwekken en aanvuren, en hun, in ruil voor de vrijheid, wetenschap en po&euml;zie bieden.
+
+</p>
+<p id="d0e796">In onze dagen bekleedt meer dan &eacute;&eacute;n der professoren een hoogen rang in de wetenschappelijke wereld. E&eacute;n naam vooral trof mij,
+die van den heer Enea Piccolomini, een lid der doorluchtige familie uit Si&euml;na en waardige handhaver en erfgenaam der traditi&euml;n
+van dien &AElig;neas Sylvius Piccolomini, die, na zich een wijd vermaarden naam te hebben verworven onder de humanisten van zijn
+tijd, als Pius&nbsp;II, van 1458 tot 1464 den pauselijken stoel bekleedde en als opperpriester zich niet minder beroemd maakte.
+De heer Enea Piccolomini, die in Duitschland gestudeerd heeft, houdt college in het grieksch. Ook de heer Michele Amari, de
+eerwaarde deken der italiaansche ori&euml;ntalisten, woonde te Pisa.
+
+</p>
+<p id="d0e798">Het akademisch onderwijs draagt overigens tegenwoordig een sterk professioneel karakter en ook te Pisa dreigt de vroegere
+universitaire vorming op den achtergrond te wijken voor de technische opleiding tot een of ander vak. Hier moeten wijsbegeerte
+en hoogere wetenschap zeer zeker onderdoen voor de veel lager gestelde praktische eischen van den modernen tijd; daar zijn
+afzonderlijke leerstoelen voor de opleiding tot notaris, voor ingenieurs, voor wetenschappelijken landbouw, voor veeartsenijkunde.
+Op een totaal van vijfhonderd-zes-en-negentig studenten, vond men er in 1882 dan ook maar zeven-en-twintig, die zich aan wijsbegeerte
+en letteren wijdden. In de rechten studeerden er niet minder dan tweehonderd-negen-en-twintig; en wanneer men bedenkt, dat
+ook in Itali&euml;, evenals elders, de wetgevende vergaderingen voor een zeer groot deel uit advokaten zijn saamgesteld, is het
+dan te verwonderen, dat er heden ten dage zoo slecht geregeerd wordt en de parlementen op niets zoozeer gelijken als op debatteerende
+politieke clubs?
+
+</p>
+<p id="d0e800">De door Napoleon&nbsp;I gestichte <i>Academia delle belle arti</i> ziet er al even weinig monumentaal uit als de Universiteit. Ook hier zeer kleine vertrekken&#8212;ik tel er acht&#8212;met gesloten luiken.
+De schilderijen zijn niet genommerd, en het geheele voorkomen der collectie getuigt niet van de belangstelling der pisaansche
+overheid in kunstaangelegenheden: trouwens met de verzameling in het Campo-Santo is dit evenzeer het geval. Doch dat daargelaten:
+wij hebben in de eerste plaats met de collectie zelve te doen. Het aantal schilderijen op gouden grond&#8212;<i>campi dorati</i>&#8212;is zeer groot: afbeeldingen van Christus, de Madonna, heiligen uit de byzantijnsche school, uit die van Cimabue en Giotto.
+De belangrijkste stukken zijn wel de fragmenten van een altaarstuk van Simone di Martino (1320) en de heilige Dominicus van
+Traini (1345). Benozzo Gozzoli en Domenico Ghirlandajo zijn door enkele echte maar onbeduidende schilderijen vertegenwoordigd:
+over het algemeen is de verzameling schier beneden het middelmatige.
+
+</p>
+<p id="d0e808">De linkeroever, die veel minder bevolkt is dan de rechter, is ook armer aan monumenten, aan herinneringen. Toch is het juist
+aan deze zijde, dat de stad zich schijnt te willen uitbreiden; ik vind hier een zeker aantal nieuwe huizen, ongetwijfeld bestemd
+voor de vreemdelingen, wier aantal steeds te Pisa klimt; in de vorige eeuw waren het de Russen, thans zijn het voornamelijk
+de Engelschen, die, trouw aan hunne eerbiedwaardige gewoonte, niet hebben verzuimd eene anglikaansche kapel te bouwen.
+
+</p>
+<p id="d0e810">De Ponte di Mezzo, de middelste brug, waarop wij de Arno overgaan, is geheel van marmer en werd in 1660 onder de regeering
+van den groothertog Ferdinand&nbsp;II herbouwd. Een der eerste monumenten, die wij aan de overzijde der rivier vinden, is het Palazzo
+del Comune, op het Lungarno Gambacorti (naam van eene beroemde pisaansche familie uit de middeleeuwen); het gemeentepaleis
+bevat het Municipio (de bureaux der stedelijke regeering) en het Reale-Archivio di Stato (het koninklijk staats-archief).
+Dit laatste is geborgen in een tiental gewelfde zalen, die met veel talent naar antieken smaak zijn gedecoreerd. De verzameling
+bevat zeventienduizend perkamenten en dertigduizend kartons of <i>filze</i>. Niet alleen de geschiedenis van Pisa of van Itali&euml;, maar die van geheel Europa gedurende de eerste helft der middeleeuwen,
+is ten deele in deze bestoven, eerwaardige dokumenten beschreven, die de namen dragen van Richard Leeuwenhart, Frederik Barbarossa
+en een aantal andere beroemde vorsten.
+
+</p>
+<p id="d0e815">Als wij op het Lungarno komen zien wij al spoedig het bevalligste van alle monumenten van Pisa, de kerk Santa-Maria della
+Spina of Santa-Maria del Pontenovo; eene kerk in miniatuur, bijna eene kapel, ik zou haast zeggen een heiligen, schrijn, vlak
+tegen de borstwering der rivier aangebouwd. Eenige jaren geleden heeft men de kerk steen voor steen afgebroken en vervolgens
+boven de bedding van den Arno weder opgebouwd. Dit juweel, omstreeks 1325 gemaakt, en bestemd om een doorn uit de kroon des
+Zaligmakers te herbergen, is in den zuiversten gothischen stijl ontworpen, en maakt daardoor in deze omgeving een zeer verrassenden
+indruk. De harmonische evenmaat, de rijke tooi van wit en zwart marmer, de torentjes, de pinnakels, de standbeelden, doen
+u de kleinheid van het gebouwtje vergeten. De buitengevel, aan de zijde der kaai, prijkt met de standbeelden der twaalf apostelen;
+van binnen komt aan de beeldhouwkunst de eereplaats toe. Men vindt hier vier beelden van de hand van Nino, den zoon van Andrea
+Pisano: twee Madonna's, Sint-Jan de Dooper en Sint-Petrus. Als ware hij zich zijner tekortkomingen als beeldhouwer bewust,
+heeft Nino de kleur te hulp geroepen; trouwens de polychromie is veel langer in zwang gebleven dan men doorgaans meent; de
+grootste meesters der vijftiende eeuw, te beginnen met Donatello, kleurden steeds hunne beelden.
+
+</p>
+<p id="d0e817">Meer aandacht verdienen hier de zes bas-reliefs met de zinnebeeldige voorstelling van de zeven hoofddeugden (de Hoop en het
+Geloof zijn in hetzelfde vak vereenigd). Met uitzondering van de vrij plompe engelenbeeldjes, die de omlijsting vormen, <span class="pageno"><a id="d0e819"></a>Bladzijde 120</span>onderscheiden deze beeldwerken zich door vastheid en breedheid van behandeling, door prachtige draperie&euml;n en treffende juistheid
+van uitdrukking. Zij dagteekenen uit de dertiende eeuw en zijn van de hand van den Florentijn Andrea, vermoedelijk Andrea
+Ferucci van Fiesole, die in 1526 overleed.
+
+</p>
+<div id="d0e821" class="divFigure">
+<p class="legend"><img src="img/p1887-120.jpg" alt="Fragment uit de Torenbouw van Babel."></p>
+<p class="figureHead">Fragment uit de <i>Torenbouw van Babel</i>.
+</p>
+</div><p>
+
+</p>
+<p id="d0e828">Onze wandeling vervolgende, komen wij aan eene indrukwekkende basiliek, in de nabijheid van den stadsmuur, op een plein waar
+het gras welig groeit. Dat is de kerk van San-Paolo a Ripa d'Arno. De voorgevel is geheel in denzelfden stijl, dien wij reeds
+leerden kennen als eigen aan de school van Pisa en komt volkomen overeen met dien van de kathedraal, maar op eenigszins kleiner
+schaal. Het is dan ook onnoodig van die fa&ccedil;ade eene nadere beschrijving te geven. Vermelden wij slechts, aan den hoofdingang,
+een bas-relief met de Madonna, nog geheel in byzantijnschen stijl: het hoofd met den mantel bedekt en de handen opgeheven.
+Het inwendige, hoog en smal, bestaat uit drie schepen en een transept met spitsbogen bovenzuilen. Overal afwisseling van zwart
+en wit marmer, monolithzuilen en grijnzende maskers op de kapiteelen. Eene zeldzaamheid te Pisa is, op een der zuilen, een
+fresko uit de veertiende eeuw, voorstellende een apostel; misschien een overblijfsel der freskoos van Buffalmacco of Simone
+Martini, die vroeger deze kerk versierden.
+
+
+
+</p>
+<p id="d0e830">En hiermede neem ik afscheid van Pisa. Mij ontbreekt de moed om de omstreken te bezoeken; de beroemde hoeve en het bosch van
+San-Rosore met de in Itali&euml; inheemsch geworden dromedarissen; de basiliek van San-Pietro in Grado; de Certosa, de Baden. Vermoeid
+en gedrukt door de grootsche herinneringen van het verleden en het doodsch verval van heden; bewogen door medelijden met zoo
+diepe vernedering, en tevens vervuld van dankbaarheid voor de groote en schitterende diensten, weleer aan de zaak der beschaving
+bewezen, toen het overige Europa nog in barbaarschheid verzonken lag; bovenal vervuld met de herinneringen aan het Campo-Santo,
+gevoelde ik behoefte aan ontspanning in andere omgeving, minder ernstig en grootsch, maar vroolijker en vooral meer tintelend
+van leven.
+
+</p>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Pisa, by Unknown
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PISA ***
+
+***** This file should be named 13902-h.htm or 13902-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/9/0/13902/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders
+Team, with special thanks to Carlo Traverso
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-017.jpg b/old/13902-h/img/p1887-017.jpg
new file mode 100644
index 0000000..84093bc
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-017.jpg
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-021.jpg b/old/13902-h/img/p1887-021.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3fd6197
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-021.jpg
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-024.jpg b/old/13902-h/img/p1887-024.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8f3ae05
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-024.jpg
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-025.jpg b/old/13902-h/img/p1887-025.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f357226
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-025.jpg
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-029.jpg b/old/13902-h/img/p1887-029.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0c906d1
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-029.jpg
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-032.jpg b/old/13902-h/img/p1887-032.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3171381
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-032.jpg
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-105.jpg b/old/13902-h/img/p1887-105.jpg
new file mode 100644
index 0000000..56f72a5
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-105.jpg
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-109.jpg b/old/13902-h/img/p1887-109.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0847f07
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-109.jpg
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-112.jpg b/old/13902-h/img/p1887-112.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4d15772
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-112.jpg
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-113.jpg b/old/13902-h/img/p1887-113.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3d12c22
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-113.jpg
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-117.jpg b/old/13902-h/img/p1887-117.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cefaf26
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-117.jpg
diff --git a/old/13902-h/img/p1887-120.jpg b/old/13902-h/img/p1887-120.jpg
new file mode 100644
index 0000000..99a9c7a
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/img/p1887-120.jpg
diff --git a/old/13902-h/style/amazonia.css b/old/13902-h/style/amazonia.css
new file mode 100644
index 0000000..f3a05a3
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/style/amazonia.css
@@ -0,0 +1,26 @@
+/* amazonia.css -- color scheme Amazonia, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFF5; /* #FFFFF5; very light green */
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .noteref, span.leftnote, p.legend, hr.noteseparator
+{
+	color: #880000; /* #880000; brownish red */
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: #808000; /* #808000;  olive green */
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: red;
+}
diff --git a/old/13902-h/style/arctic.css b/old/13902-h/style/arctic.css
new file mode 100644
index 0000000..63bc14d
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/style/arctic.css
@@ -0,0 +1,33 @@
+/* arctic.css -- color scheme Arctic, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFFF;
+	font-family: Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+	color: #001FA4;
+	font-family: Arial, sans-serif;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend
+{
+	color: #001FA4;
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: #AAAAAA;
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: red;
+}
diff --git a/old/13902-h/style/borneo.css b/old/13902-h/style/borneo.css
new file mode 100644
index 0000000..51cc9bc
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/style/borneo.css
@@ -0,0 +1,26 @@
+/* borneo.css -- color scheme Borneo, for use with Gutenberg stylesheet */
+
+body
+{
+	background:  #FFFFEE; /* #FFFFEE;  light yellowish brown */
+}
+
+body, a.hidden
+{
+	color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .noteref, span.leftnote, p.legend
+{
+	color: #880000; /* #880000; brownish red */
+}
+
+.navline, span.rightnote, span.pageno
+{
+	color:  #AC8D70; /* #AC8D70; sepia */
+}
+
+a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: #D25C00; /* #D25C00; orange brown */
+}
\ No newline at end of file
diff --git a/old/13902-h/style/gutenberg.css b/old/13902-h/style/gutenberg.css
new file mode 100644
index 0000000..c780361
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/style/gutenberg.css
@@ -0,0 +1,387 @@
+/* 
+	gutenberg.css --- A stylesheet for HTML in gutenberg HTML files
+
+	Jeroen Hellingman
+
+	This file is hereby irrevocably dedicated to the Public Domain.
+*/
+
+
+/*
+body - body of html page; define overall properties
+*/
+
+body
+{
+	line-height: 1.44em;
+	font-family: times, serif;
+	font-size: 1em;
+	font-weight: normal;
+	margin: 1.58em 16% 1.58em 16%; 
+	width: auto;
+	letter-spacing: normal;
+	text-transform: none;
+	word-spacing: normal;
+	font-size-adjust: 0.58;
+}
+
+/* title Page headers */
+
+h2.docImprint, h1.docTitle, h2.byline
+{
+	text-align: center;
+}
+
+h2.byline
+{
+	font-size: 1.14em;
+	line-height: 2em;
+	font-weight: normal;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+	font-size: 1.44em;
+	font-weight: bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+	font-size: 1.14em;
+	font-weight: normal;
+}
+
+/*
+
+h1..h5 headers
+
+class
+	sub		subtitle	
+
+*/
+
+h1
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 2em; 
+	font-style: normal; 
+	font-weight: 600; 
+	letter-spacing: normal; 
+	text-decoration: none; 
+	text-transform: none; 
+	word-spacing: normal; 
+	font-size-adjust: .4;
+
+	line-height: 1.5em;
+
+	margin-bottom: 0.33em; 
+	margin-top: 1.33em; 
+}
+
+h2
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.44em; 
+	line-height: 1.2em;
+
+}
+
+h3
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.2em; 
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+h4
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.0em; 
+	font-weight: 400; 
+	line-height: 1.0em;
+}
+
+h5
+{
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	font-size: 1.0em; 
+	font-style: italic;
+	font-weight: 400; 
+	line-height: 1.0em;
+}
+
+
+/*
+p -- paragraph
+
+class
+	initial		initial paragraph of chapter, i.e. no indentation
+	argument	argument, the list of topics at the head of a chapter
+	note		footnote
+	quote		quoted material, like blockquote
+	stb		small thematic break
+	mtb		medium thematic break
+	ltb		large thematic break
+	navline		navigation line
+	figure		figure, plate, illustration
+	legend		legend with figure, plate, or other type of illustration
+*/
+
+p
+{
+	text-indent: 0em;
+}
+
+p.poetry
+{
+	margin: 0em 10% 1.58em 10%;
+	/* font-style: italic; */
+}
+
+p.initial
+{
+	text-indent: 0em;
+}
+
+p.argument, p.note
+{
+	text-indent: 0em;
+	font-size: 0.8em;
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+p.argument
+{
+	margin: 1.58em 10% 1.58em 10%;
+}
+
+p.quote
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+	margin: 1.58em 5% 1.58em 5%;
+}
+
+div.blockquote
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+	margin: 1.58em 5% 1.58em 5%;
+}
+
+div.notetext
+{
+	font-size: 0.9em;
+	line-height: 1.3em;
+}
+
+div.divFigure
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.figureHead
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.figure, p.legend
+{
+	text-align: center;
+}
+
+p.legend
+{
+	font-size: 0.9em;
+	margin-top: 0;
+}
+
+p.navline
+{
+	text-indent: 0em;
+	text-align: center;
+	font-size: 0.7em;
+	font-family: helvetica, sans-serif;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+}
+
+p.smallprint, li.smallprint
+{
+	font-size: 0.8em;
+	line-height: 1.1em;
+	color: #666666;
+}
+
+/* Special cases for Filipino Riddles */
+
+
+p.question
+{
+	text-align: left;
+	margin-bottom: 0em;
+}
+
+p.answer
+{
+	text-align: right;
+	margin-top: 0em;
+}
+
+p.explanation
+{
+	margin-left: 0.9em;
+	margin-right: 0.9em;
+	font-size: smaller;
+}
+
+
+/*
+// span -- used for special effects in formatting.
+//
+// class
+//	 leftnote	note in the left margin
+//	 rightnote	note in the right margin
+//	 pageno		page number, inserted at location of original page break.
+//
+// Note that the positioning only works properly in IE 5.0.
+*/
+
+span.leftnote 
+{
+	position:absolute;
+	left:1%;
+	height:0em;
+	width:14%;
+	font-size:0.8em; 
+	text-indent: 0em;
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+span.rightnote, span.pageno
+{
+	position:absolute;
+	left:86%;
+	height:0em;
+	width:14%;
+	text-align:right;
+	text-indent:0em;
+	font-size:0.8em; 
+	line-height: 1.2em;
+}
+
+span.lineno
+{
+	position: absolute;
+	left: 12%;
+	height: 0em;
+	width: 12%;
+	text-align: right;
+	text-indent: 0em;
+	font-size: 0.6em; 
+	line-height: 1em;
+	font-style: normal;
+}
+
+.Greek
+{
+	font-family: Gentium, Arial Unicode MS, serif;	/* font that supports classical Greek */
+}
+
+.Arabic
+{
+	font-family: Arial Unicode MS, sans-serif;	/* font that supports Arabic */
+}
+
+.letterspaced
+{
+	letter-spacing: 0.2em;
+}
+
+span.smallcaps
+{
+	font-variant: small-caps;
+}
+
+/*
+a -- anchor
+
+class
+  offsite
+  gloss	glossary entry; should be less visible
+  noteref	(foot) note reference.
+  hidden
+  navline
+*/
+
+a.navline
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+a.navline:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+a.hidden:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+a.noteref:hover
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+a.noteref
+{
+	text-decoration: none;
+	font-size: 0.7em;
+	vertical-align: super;
+}
+
+a.hidden
+{
+	text-decoration: none;
+}
+
+hr
+{
+	width: 100%;
+	height: 1px;
+	color: black;
+}
+
+hr.noteseparator
+{
+	width: 25%;
+	height: 1px;
+	text-align: left;
+}
+
+/*
+// ol ul -- ordered list, unordered list
+//
+// class
+//	toc	table of contents
+*/
+
+
+/*
+// li -- list item
+//
+// class
+//	toc_h1	table of contents h1
+//	toc_h2
+
+// table -- table
+*/
+
+table.navline
+{
+	font-size: 0.7em;
+	font-family: 'TITUS Cyberbit Basic', helvetica, sans-serif;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+	margin-top: 0em;
+	margin-bottom: 0em;
+}
diff --git a/old/13902-h/style/print.css b/old/13902-h/style/print.css
new file mode 100644
index 0000000..764ba41
--- /dev/null
+++ b/old/13902-h/style/print.css
@@ -0,0 +1,36 @@
+/* 
+	print.css --- A stylesheet for HTML in gutenberg HTML files, optimized for printing.
+
+	Jeroen Hellingman
+
+	This file is hereby irrevocably dedicated to the Public Domain.
+*/
+
+body
+{
+	font-family: Gentium, Times New Roman, serif;
+	margin: 12pt 1cm 12pt 1cm; 
+	font-size: 11pt;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5
+{
+	color: black;
+	font-family: Gentium, Times New Roman, serif;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .navline, span.rightnote, span.pageno, span.lineno
+{
+	color: black;
+}
+
+a, a.navline:hover, a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+	color: black;
+	text-decoration: none;
+}
+
+span.pageno
+{
+	font-size: 6pt;
+}
\ No newline at end of file