diff options
Diffstat (limited to '13901-8.txt')
| -rw-r--r-- | 13901-8.txt | 15784 |
1 files changed, 15784 insertions, 0 deletions
diff --git a/13901-8.txt b/13901-8.txt new file mode 100644 index 0000000..6086e00 --- /dev/null +++ b/13901-8.txt @@ -0,0 +1,15784 @@ +The Project Gutenberg EBook of Perzië, Chaldea en Susiane, by Jane Dieulafoy + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Perzië, Chaldea en Susiane + +Author: Jane Dieulafoy + +Release Date: October 31, 2004 [EBook #13901] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PERZIË, CHALDEA EN SUSIANE *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + + + + + + + +PERZIË, CHALDEA EN SUSIANE. + +Door JANE DIEULAFOY + + + + +De heer Dieulafoy, ingenieur, bekend door zijne studiën over de +muzelmansche kunst, ontving van den minister van openbaar onderwijs en +schoone kunsten in Frankrijk de opdracht, om in Perzië de monumenten +te gaan bestudeeren uit het tijdperk der Sassaniden, van de derde +tot de zevende eeuw onzer jaartelling. Mevrouw Dieulafoy, die haren +echtgenoot reeds op vroegere reizen naar Spanje, Marocco en Egypte +had vergezeld, maakte ook dezen tocht met hem mede. + +Alleen door eenige inlandsche bedienden begeleid, doorreisden zij +beiden Perzië, Chaldea en geheel Susiane: eene streek, nog door geene +vroegere fransche missie bezocht, en niet dan hoogst onvolledig +bekend. De reis duurde veertien maanden; in dien tijd legden onze +reizigers te paard een afstand af van ruim vijfduizend-achthonderd +kilometers. Mevrouw Dieulafoy was belast met de redactie van het +dagboek der reis en met het vervaardigen der photografiën. Wij +vertrouwen dat het onzen lezers niet ongevallig zal zijn, als wij +hun uit dit belangrijk verhaal het een en ander mededeelen. + + + +I + + +29 Maart 1881.--De stad Erivan maakt een prettigen indruk: hare huizen +met platte daken zijn voor het meerendeel door tuinen omringd. De +witte bloesems der vruchtboomen en de wit gepleisterde muren van +eenige half in europeeschen trant opgetrokken woningen steken vroolijk +af tegen de grijze massa der inlandsche huizen, waarboven zich de +koepels der moskeeën verheffen. Indien de groen geverfde koepel der +russische kerk ons niet herinnerde dat wij ons nog altijd in het rijk +der Czaren bevinden, zouden wij ons gemakkelijk kunnen verbeelden, +reeds in Perzië te zijn. + +Onze kales rijdt in vollen galop door de stad, en onze vlugge +postpaarden brengen ons weldra aan het logement, waar wij afstijgen, +gevolgd en aangegaapt door de inwoners, in menigte toegestroomd om +de vreemdelingen te bekijken. Jong of oud, zijn deze toeschouwers +genoegzaam zonder uitzondering leelijk. Sommigen dragen de platte pet +van de Klein-Russen en de lange toegeknoopte jas, bij ons onder den +naam van pool bekend; anderen dragen een cylindervormigen papash van +schapenvel en het met bont gevoerde ruime gewaad der oorspronkelijke +inwoners dezer streken. Bij allen hangt het hair in lange stijve +lokken langs het bleeke gelaat, waarop niets te lezen valt, geen +spoor van geest of vernuft, van hartstocht of gevoel. En met deze +doffe onverschilligheid van hun voorkomen stemt hunne geheele houding, +stemmen al hunne bewegingen overeen. + +Op de binnenplaats bespeur ik in een hoek een jeugdigen knaap, +wiens verstandig en geestig gelaat des te meer in het oog valt bij +het botte voorkomen der anderen. Zijne regelmatige trekken zweemen +naar den zuiveren griekschen type; zijne zwarte krullende lokken +omlijsten een bevallig gezicht, waaruit mij twee groote guitige +oogen als starren tegenblikken; zijn oude versleten roode fez, die +scherp tegen den grauwen leemen muur uitkomt, heeft onwillekeurig +mijne aandacht getrokken. Hij is een jonge Armeniër, van Trebizonde +afkomstig, en door eene karavaan van perzische kooplieden hier +achtergelaten. Zoodra de knaap ons in het oog krijgt, snelt hij naar +het rijtuig toe, ontlast ons van onze bagage en geleidt ons naar de +deur, waarvoor verscheidene russische officieren staan, die na afloop +der militaire manoeuvres hier komen ontbijten. + +De inrichting van de herberg is ontegenzeggelijk beter dan die der +gewone posthuizen, maar toch laat zij nog veel te wenschen over. De +onvermijdelijke samovar en eene tafel, bedekt met de voor alle +reizigers bestemde sponsen en kammen, vormen het geheele ameublement +van eene kamer, waarvan de vastgeschroefde vensters gedeeltelijk +met papier zijn beplakt. Het bed bestaat uit een dunne matras en een +deken; lakens zijn er niet, en zijn ook niet noodig, want de Russen +trekken, althans hier in Kaukasië, nooit hunne bovenkleeren uit als +zij slapen gaan. + +Eene walging bevangt mij bij het binnentreden in deze kamer, waar nooit +versche lucht inkomt. Maar wij hebben geene keus en moeten de dingen +nemen zoo als ze zijn. Het komt er bovenal op aan, een ontbijt machtig +te worden; en daar ik het ongeluk heb, geen russisch te verstaan, moet +ik mijn verlangen door teekens te kennen geven. Ik breng herhaaldelijk +mijne vingers naar mijn geopenden mond, terwijl ik met de andere +hand op mijne maag wijs. Maar deze duidelijke mimiek, die, dacht mij, +overal verstaanbaar moest zijn, werd hier niet begrepen. Gelukkig kreeg +mijn jonge Armeniër een goeden inval. Wel vermoedende dat de koetsier +van de kales, waarmede wij meer dan tien dagen gereden hadden, ons +verstaan zou, liep hij haastig weg en keerde aanstonds weer met den +man terug. Deze brave Rus, van wien men te Tiflis verzekerde dat hij +italiaansch verstond, maar die ook tot gebaren zijne toevlucht moet +nemen, tracht mij de zaak op te helderen. Hij neemt mijn horloge, +wijst op het cijfer van twaalf, schudt zijn hoofd en laat zijn tanden +op elkander klapperen; vervolgens draait hij den wijzer op drie en +gaat met een vroolijk gezicht aan tafel zitten. Vergis ik mij niet, +dan moet deze pantomime beduiden, dat er voor het oogenblik in het +logement niets te eten is, maar dat ons over drie uren een heerlijke +maaltijd wacht. + +Het vooruitzicht was schoon, maar tien dagen lang hadden wij honger +geleden en bijna niet anders gegeten dan gerookt ganzenvleesch. Onze +magen waren dus wat oproerig; en wij gingen er dan ook maar op uit, +in de hoop dat wij hier, even als in de bazars van Constantinopel, +gaarkeukens in de open lucht zouden vinden, waar ieder die wilde zijn +honger kon stillen. + +Het is druk en levendig in de bazars van Erivan, want het is heden +het feest van Noe-roez of het perzische nieuwjaar; de winkels, ter +wederzijde van de vrij nauwe straat, zijn opgevuld met allerlei +voorwerpen; de kooplui, op kussens neergehurkt, praten met hunne +klanten, of laten zwijgend door hunne vingers de kralen van een +rozenkrans glijden die meer gebruikt wordt om berekeningen te maken, +dan om gebeden op te zeggen. Marskramers en andere rondzwervende +handelaars bevelen met luid geroep hunne waren aan; de menigte woelt en +dringt en golft op en neer, midden tusschen de karavanen van kameelen, +muildieren en ezels, die gelukkig bedaard en voorzichtig genoeg zijn, +om in dit gedrang niemand te vertrappen. + +Maar de menigte is niet zoo dicht opeen gepakt, of wij krijgen een +winkel in het oog, waarvan de enkele aanblik ons verheugt: daar +wordt de loeleh kiëhbab vervaardigd, waaraan wij in de bazars van +Constantinopel meer dan eens gesmuld hebben. Op de toonbank staat +een groote schotel met fijn gehakt schapenvleesch; daarnaast een +met gloeiende kolen gevuld komfoor. Hoe zouden wij aan de verzoeking +weerstand hebben kunnen bieden? Wij gaan achter den kok heen, die ons +uitnoodigt op eene houten bank plaats te nemen, en wij zij getuigen +van het bereiden van den kiëhbab. De kok neemt een hand vol fijn gehakt +vleesch en legt dat om een plat ijzeren speetje; vervolgens bevochtigt +hij zijne hand met water en strijkt daarmede langzaam over het vleesch; +op een zeker oogenblik komt het mij voor, dat de kunstenaar ook zijne +tong te hulp roept om een weerbarstig stukje in bedwang te houden: +maar ik acht het noodeloos, mij in deze kwestie te verdiepen. In ieder +geval schaadt dit in het minst niet aan de uitmuntende hoedanigheid der +speetjes, die hij ons na verloop van eenige minuten voorzet, omwikkeld +met eene dunne korst brood. Wij verslinden ze bijna; en na den eersten +honger te hebben gestild, beginnen wij onze wandeling door de stad. + +Men geleidt ons eerst naar eene oude, half verwoeste moskee; de +koepel, die van buiten vrij erg beschadigd is, is bekleed met blauw +geëmailleerde baksteenen, terwijl de muren van het gebouw bekleed zijn +met groote tegels, waarop bloemen en vogels zijn geschilderd; een +deel der fries, versierd met gele opschriften op een blauwen grond, +is ter aarde gevallen, door de werking van regen en vochtigheid. De +binnenplaats, waarop men nog de overblijfselen van een waschbekken +ziet, is omgeven door zuilengangen, waarop verschillende vertrekken +uitkomen, in welke aan kinderen onderricht wordt gegeven in het lezen +van den Korân, en aan jongelieden de beginselen der mohammedaansche +wet worden verklaard. Al deze godshuizen worden voor rekening van +particulieren gebouwd; somwijlen strekt zich de mildheid van den +stichter zoo ver uit, dat met de medresseh niet alleen scholen zijn +verbonden, hetgeen bijna altijd het geval is, maar ook een badhuis +en eene karavanserai voor reizigers. De moskee heeft verschillende +herstellingen ondergaan; de tegels zijn van betrekkelijk jonge +dagteekening: de koepel daarentegen schijnt tegen het einde van de +zeventiende eeuw te zijn gebouwd. + +De klok van de russische kerk, in de nabijheid der moskee, slaat drie +uren: ongetwijfeld wordt nu in het logement de tafel aangericht: wij +spoeden ons huiswaarts. Weldra zijn wij aan den disch gezeten: men +zet voor ieder onzer een grooten slabak, waarin de meest heterogene +spijzen zijn saamgevoegd. Niet zonder eenige aarzeling proef ik van +dit wonderlijke mengsel van gestoofde kool, schapenvleesch en zure +melk; de smaak is eerst zeer vreemd, maar langzamerhand gewent men er +aan, en de _shit_, het moet gezegd worden, is nog de beste van alle +russische schotels, die ons in Kaukasië worden voorgezet. Daarop +verschijnt de nationale perzische schotel, rijst met rozijnen; tot +besluit krijgen wij gesuikerd varkensvleesch, in pruimengelei gekookt. + +De wijn is goed; de goudgele kleur, het fijne geurige bouquet +herinneren aan de lichte wijnen van het zuiden van Spanje: na van +dien wijn gedronken te hebben, brengt men gaarne zijn dank aan den +aartsvader Noach, die, naar de overlevering wil, in den omtrek van +Erivan den eersten wijnstok zou hebben geplant. Nog tegenwoordig zijn +de velden, die van de poorten der stad tot aan den voet van den Ararat +reiken, met wijnstokken beplant. + +30 Maart.--Het is reeds helder dag als wij aan het paleis der serdars +komen. Dit gebouw, even als de moskee, gelegen binnen de versterkte +ruimte rondom de voormalige citadel, was vroeger de residentie van de +perzische landvoogden, met het bestuur der provincie belast. Uit de +wijde vensters der groote zaal heeft men een heerlijk gezicht. Het +paleis is op eene rots gebouwd, langs welker voet, met tallooze +kronkelingen, een snelvlietend onstuimig riviertje stroomt, waarvan +de beide oevers vereenigd worden door eene fraaie steenen brug, +over welke steeds karavanen trekken, op weg naar Rusland of Perzië. + +Aan de overzijde der rivier opent, zich eene bloeiende vallei, door +kanalen doorsneden en met schilderachtige boomgroepen beplant; op den +achtergrond verrijst, in ernstige majesteit, de besneeuwde kruin van +den Ararat. De top van den berg bestaat uit twee spitsen van ongelijke +hoogte, door een dal gescheiden. Volgens eene zeer oude overlevering +zou de ark van Noach, na den zondvloed, op de spits ter rechterhand +hebben gerust. Het beklimmen van de steile hellingen van den Ararat +is zeer moeilijk; het opsporen van de overblijfselen der ark gaat dus +met vele bezwaren gepaard; en de goede monniken uit het klooster aan +het meer Semanga hebben nog niet zoo geheel en al ongelijk, als zij u +door een verrekijker de kiel van dit beroemde oudste schip laten zien! + +31 Maart.--Na een paar dagen verblijf te Erivan zijn wij geheel +uitgerust: wij moeten dus onzen tocht vervolgen, hoe onaangenaam +die wezen moge; onze postwagen moet ons, overeenkomstig het te +Tiflis gesloten contract, naar Djoelfa brengen, een dorp juist op de +grensscheiding tusschen Rusland en Perzië. Op zeven of acht mijlen +afstands van Erivan weet onze bekwame koetsier nog een middel te +vinden, om met zijn rijtuig in een diepen kuil vast te raken. Maar daar +de zon vroolijk schijnt en er geen sneeuw onder onze voeten kraakt, +dragen wij ons lot met geduld; en op een terp gezeten, wachten wij +kalm, meer dan twee uren lang, tot het aan de paarden en aan twee +koppels ossen behaagt, met inspanning van alle krachten, den wagen +uit den modderpoel op te trekken, waarin hij verzonken lag. + +De landstreek rondom Erivan is vruchtbaar en goed bebouwd: wij rijden +door welbesproeide velden, met wijngaarden beplant, of door akkers, +waarop koren, rijst en katoen welig tieren. De dorpen, slechts +door kleine afstanden gescheiden, liggen in een krans van geboomte: +populieren, wilgen en bloeiende vruchtboomen. Het is lente, en op +het veld heerscht overal eene vroolijke drukte; de boeren maken +gebruik van den mooien, zonnigen dag, om den noodigen veldarbeid te +verrichten; de vrouwen, zonder uitzondering gekleed in korte hemden +en roode katoenen broeken, herstellen de besproeiingsbuizen, wieden +het onkruid, of bevrijden de wijnstokken van hun winterdeksel. + +1 April.--Het landschap verandert geheel van karakter; de plantengroei +houdt op, en de weg stijgt in eene dorre steenachtige vallei, die naar +een ruwen bergpas voert; hotsend en stootend vervolgt het rijtuig over +rotsen en steenklompen zijn weg. Tegen drie uur komen wij aan eene +pleisterplaats: het voorspan van vier paarden wordt vervangen door +twaalf sterke rossen, bereden door zes postillons. Op mijne vraag +om opheldering, krijg ik ten antwoord, dat wij eene rivier moeten +doorwaden. Bruggen zijn in deze streken eene uitzondering; men moet dan +ook in den regel de rivieren en stroomen te voet of te paard doorwaden. + +In vollen ren door onze prachtige paarden voortgesleept, vliegt het +rijtuig, hotsende en springende, over steenen en rotsklompen, nu en +dan tegen de uitspringende rotsen geslingerd; versuft, half bedwelmd, +komen wij eindelijk aan de boorden der rivier, wier wateren door het +smelten der sneeuw belangrijk gewassen zijn. De postillons, opgericht +in de stijgbeugels, drijven met rustelooze zweepslagen de paarden +in den vloed; de koetsier schreeuwt, tiert en vloekt; het water, +wit van schuim, woelt en dwarrelt en spat in het rijtuig: eindelijk, +nu eens rechts, dan weer links overhellende, bereikt de zware kales +toch zonder ongelukken den overkant en houdt eenige minuten later +stil bij eene pleisterplaats. + +Paarden en postillons hebben zich uitmuntend gehouden; deze +laatsten, niet zonder reden trotsch op het welslagen der vooral in dit +jaargetijde moeilijke en zelfs gevaarlijke proef, waardoor ons al licht +een oponthoud van eenige dagen was bespaard, ontvangen met passende +nederigheid de gelukwenschen van hunne kameraden. Wij zelven zijn +zeer verheugd, hier een goed vuur te vinden, want het onwillekeurige +bad in de maand Maart was ons alles behalve welkom geweest. + +Het was geheel donker, toen wij aan het posthuis van Narshivan kwamen; +de paarden worden uitgespannen; de bagage afgeladen; vervolgens +brengt men ons naar eene kleine zaal, laag van verdieping, waar +zes of acht stalknechts, in schapenvellen gewikkeld, op veldbedden +liggen te slapen. De postmeester beveelt hen op te staan en elders +een onderkomen te zoeken; maar zij snorken voort en houden zich, of +zij dit minder aangename bevel niet hebben gehoord. Maar nauwelijks +begint de postmeester de zweep los te maken, die hij om de heupen +gebonden had, of al de slapers zijn plotseling ontwaakt en maken zich +haastig uit de voeten. + +3 April.--Even als Erivan, bezit ook Narshivan fraaie monumenten uit +den voortijd. Op het voornaamste plein ziet men een der schoonste +gewrochten van de mongoolsche architektuur uit de veertiende +eeuw, namelijk een achtkantigen toren, die eene hoogte bereikt van +een-en-twintig el. Deze toren behoorde vroeger tot de Mastsjed djoema, +die thans verwoest is; elk der acht zijden is versierd met fraai +mozaïekwerk, bestaande uit tichels en banden van email, op smaakvolle +wijze verbonden en allerlei sierlijke figuren vormende. Vlak bij den +toren verrijzen twee slanke minarets, ter wederzijde van eene fraaie +gewelfde poort; de posten zijn versierd met eene groote inscriptie in +koefisch schrift, waarvan de blauw geëmailleerde letters uitmuntend +uitkomen op den rooskleurigen grond van het metselwerk. + +Bij den ingang dezer poort hoor ik voor het eerst perzisch spreken. Tot +dusver heb ik steeds aan mijzelve en aan het woordenboek van Bergé +getwijfeld; het is mij dan ook eene onuitsprekelijke voldoening, nu ik +verscheidene woorden, die ik met ontzaglijke moeite in mijn geheugen +gegrift heb, herken, en zelve in de gelegenheid ben, een paar woorden +mee te spreken. Sedert ons vertrek van Tiflis, heb ik mij steeds door +gebaren of teekens verstaanbaar moeten maken, en dit begint mij met +iederen dag meer te vervelen. Mijn eerste Perziaan was de eigenaar van +den toren. Op het vernemen dat twee vreemdelingen waren verschenen, had +hij zijn huis achter de moskee verlaten, om ons te komen begroeten. Tot +mijne verbazing droeg hij de russische generaalsuniform; ik vroeg hem, +waarom hij de kleeding had aangenomen van de veroveraars van zijn land. + +"Mijne voorvaderen, gaf hij ten antwoord, waren van vader op zoon +gouverneurs van deze provincie, waar mijne familie uitgestrekte +bezittingen had; tegenwoordig heb ik van mijn vaderlijk erfgoed +niets over dan dezen toren, dien gij bewondert, de minarets der +voormalige moskee, en den titel van russisch generaal, dien de Czaar +edelmoediglijk schenkt aan hen, die hij beroofd heeft." + +In de middeleeuwen was Narshivan ongetwijfeld eene bloeiende +stad. Buiten de stad bezoeken wij nog eene groote moskee, waarvan +de koepel gedeeltelijk is ingestort; op eenigen afstand van daar +staat een allerfraaist klein gebouwtje, het grafmonument van een +muzelmanschen heilige. Het gebouw rust op eene overwelfde krypt; +het pyramidaal oploopende dak is met steenen belegd; de zijden +en kroonlijsten van het monument zijn, evenals bij de Mastsjed +djoema, met koefische opschriften en figuren bedekt; de bewerking +is hier eenvoudiger: de bekleeding der muren bestaat uit gekleurde +tichelsteenen, die een mozaïek vormen.--Boven op het puntige dak is +een ooievaarsnest, waar deze vogels trouw ieder jaar hunne eieren +komen leggen en uitbroeden. De ooievaar staat bij de bewoners der +dorpen in hooge gunst; hij brengt geluk aan; niemand zal hem ooit +eenig leed doen of iets in den weg leggen. Hadjilaïlag (de pelgrim +met lange beenen)--zoo wordt de ooievaar genoemd--mag vrijelijk door +de straten wandelen, zonder dat de straatjeugd hem plaagt, of buiten +jacht maken op kleine slangen, die hij in stukken hakt en waarmede hij +zijne jongen voedt. Hij verzorgt zijn kroost met groote teederheid, +en verdedigt het desnoods zelfs tegen de aanvallen van arenden en +gieren, die hij niet zelden op de vlucht drijft. + + + +II + + +4 April.--Twee dagen zijn er gemoeid met het in orde brengen van het +rijtuig, dat bij het oversteken der rivier gebroken was. Dank zij de +bekwaamheid van russische en perzische smeden, komen wij eindelijk +te Djoelfa, een armoedig dorp, aan den oever van den Aras, die hier +de grensscheiding vormt tusschen Rusland en Perzië. + +De Aras, de Araxes der oude geografen, de voornaamste rivier van +het oude Medië, ontspringt op de bergen tusschen Kars en Erzeroem; +hij loopt door Armenië en stort zich in de Kaspische-zee uit, na +verschillende zijrivieren te hebben opgenomen, waarvan de Koera en +de Djavat de voornaamsten zijn. Ik maak eene wandeling langs zijne +oevers en op het oude kerkhof van Djoelfa; vervolgens keer ik naar +het posthuis terug, waar mij een heerlijke pilau wacht met een kip +en gestremde melk. Na den maaltijd vaar ik met een pont over de +rivier en begeef mij naar de woning van den ontvanger der douane, +voor wien de perzische consul te Tiflis ons een aanbevelingsbrief +heeft medegegeven. Een aantal bedienden rooken of slapen voor de deur; +een hunner neemt den brief aan, en noodigt ons uit, plaats te nemen +op eene aarden bank, die tegen den muur is aangebracht. Na verloop +van een kwartier komt hij terug met de boodschap dat de aga zijn +middagdutje doet en ons na zijn ontwaken ontvangen zal. + +De woning van dezen perzischen ambtenaar staat op een zandig pleintje, +waaromheen in het rond eene menigte balen zijn opgestapeld, door +de karavanen aangevoerd; de koopwaren blijven daar liggen, tot de +verschuldigde rechten voldaan zijn. Achter dien stapel balen en pakken +en kisten bespeur ik een klein huisje met een tuintje, waarboven +telegraafdraden gespannen zijn. Dat is een station van de engelsche +telegraaflijn, die dwars door Duitschland, Rusland en Perzië, het +moederland met Hindostan verbindt en haar voortzetting vindt in den +onderzeeschen kabel, die te Bender-Böeshehr, aan de Perzische golf +begint. De directeur van het engelsche telegraafkantoor van Djoelfa, +een Rus, helpt ons naar zijn beste vermogen, nu wij op het punt staan +Perzië binnen te trekken. Hij spreekt uitmuntend fransch, en stelt zich +met de meest mogelijke voorkomendheid tot onze beschikking, om paarden +en bedienden te huren. Hij verwisselt ons russisch geld voor perzische +munt; hij stelt aan onze muilezeldrijvers een eersten termijn van de +overeengekomen huur ter hand, en waarschuwt ons ten ernstigste, in +geen geval toe te geven aan den aandrang dier lieden, om hun onderweg +nog eenig geld uit te betalen: de minste toegevendheid op dat punt zou +waarschijnlijk ten gevolge hebben dat de tsjarvadars ons in den steek +zouden laten voor wij Tauris hadden bereikt. Hij geeft mij ook eenige +inlichtingen omtrent de manier van leven, waarin wij ons voortaan +zullen hebben te schikken. Ik deed zeer verkeerd, toen ik klaagde +over de russische posthuizen en hunne houten rustbanken: ook deze +laatste sporen van comfort zal ik voortaan moeten missen. "Gij zult, +zeide hij tot mij, geen ander onderkomen vinden dan karavanserais, +waar de wind vrijelijk door heen blaast; voor matras den naakten grond; +voor hoofdkussen het zadel van uw rijdier; gij zult zelfs de weelde +moeten ontberen van op stroo te slapen: er is ook geen stroo meer voor +de paarden, die sedert een maand genoodzaakt zijn, zich uitsluitend +te voeden met het jonge gras, dat den bodem begint te bedekken." + +Juist toen alle toebereidselen gereed waren en het vertrek voor +den volgenden morgen was bepaald, ging de deur open; de perzische +ontvanger, door al zijne bedienden gevolgd, treedt met groote +deftigheid binnen, legt de hand op zijn hart en biedt ons zijne +diensten aan. Ik ben ook beleefd, neem oogenblikkelijk dezelfde houding +aan, en vraag hem: "Heeft Uwe Excellentie goed geslapen?"--Hij aarzelt +een oogenblik, en kijkt mij vragend aan, om te ontdekken of ik hem voor +den gek houd; vervolgens biedt hij, met dezelfde kalme deftigheid, +op nieuw zijne diensten aan. Zoodanig was mijne eerste kennismaking +met de ambtenaren van Iran. Trouwens, toen ik dat heerschap met den +titel van Excellentie aansprak, stelde ik hem veel te hoog. Hij is +niets meer dan de ontvanger der douane, en daarbij pacht hij van den +gouverneur van Azerbeïdsjan de bediening van het pontveer te Djoelfa. + +Op alle trappen der hiërarchie worden alle ambten en bedieningen, +in het rijk van den koning der koningen, aan den meestbiedende +verkocht. Het veer wordt verpacht voor veertigduizend francs: maar +de pachter is vrij om voor het overzetten zooveel te vragen als hij +goed vindt, zonder dat iemand zich daarmede bemoeit. De gouverneur +van Azerbeïdsjan ontvangt als traktement de opbrengst der douane; van +zijn kant laat hij dus zoo hoog mogelijke rechten heffen en allerlei +knevelarijen in praktijk brengen. Wie de betrekking van ontvanger +te Djoelfa van hem verkrijgen wil, moet niet alleen een hooger bod +doen dan al zijne mededingers, maar vooral een voldoenden waarborg +opleveren, dat hij zich niet door gewetensbezwaren of iets dergelijks +in de behoorlijke uitoefening van zijn ambt zal laten belemmeren. + +7 April.--Op onze karavanenreis hebben wij de eerste pleisterplaats +bereikt. De tocht heeft acht uren geduurd. Het genot van te paard te +rijden en verlost te zijn van die afschuwelijke russische diligence, +die telkens dreigde om te vallen, heeft mij alle vermoeienis doen +vergeten. Toen wij Djoelfa verlaten hadden, hebben onze gidsen ons +een grooten omweg laten maken, om in zeker dorp de flinke paarden, +door den heer Ovnatamof, den directeur van het telegraafkantoor te +Djoelfa, voor ons gehuurd, te verruilen tegen jammerlijke knollen, +die bijna niet voort kunnen. De ruil werd zoo handig uitgevoerd, +dat wij er in het eerst niets van bemerkten; de goede paarden keerden +naar Djoelfa terug. + +Vijf uren lang trokken wij door een woesten bergpas, waarop eene vlakte +volgde, door hooge heuvelen doorsneden, die geheel van plantengroei +zijn ontbloot, maar waarvan toch de kleur nu eens zweemt naar het +zachtste groen, om dan, door allerlei schakeeringen heen, over te gaan +tot het donkerste rood. Tegen het vallen van den avond beraadslaagden +onze gidsen te zamen over de vraag, of wij zouden overnachten in een +kurdisch kamp, aan onze rechterhand opgeslagen, dan of wij onze reis +zouden vervolgen naar een dorp, aan den voet van den berg. Gedurende +deze overleggingen waren de nomaden ons genaderd en staarden ons met +weinig vriendelijke blikken aan; er werd dus besloten, dat wij onzen +weg zouden vervolgen, hetgeen dan ook geschiedde, midden door het +veld, in de richting van het dorp. Van een weg of pad was geen spoor +te ontdekken: het is mij nog onbegrijpelijk, hoe wij, bij de volslagen +duisternis die rondom heerschte, het dorp hebben kunnen vinden. + +De karavanserai bestaat uit eene vrij ruime binnenplaats, door +een leemen muur omringd, waartegen in het rond, van dezelfde stof, +eene reeks vertrekjes of hokken met platte daken zijn gebouwd. Ieder +reiziger krijgt zulk een vertrekje tot zijne beschikking; dadelijk na +zijne aankomst, bergt hij daar zijn bagage en zijne mondbehoeften; +maar daar de maand Maart in dit bergachtige land vrij koud is, +maken de muilezeldrijvers van deze al te luchtige vertrekken geen +gebruik, en logeeren liever in den stal, waar eene aangename warmte +heerscht. Men wijst ons tot verblijf een klein vochtig vertrek +aan, zonder venster, waarvan de deur, bij gebrek van een slot, +met een touwtje gesloten wordt. Deze onderscheiding laat mij koud, +en ik vraag de gunst om ook in den stal te mogen logeeren, even als +de weinige reizigers, die voor ons zijn aangekomen. Er is ruimte +genoeg, want de Perzen, die voor niets zoo bang zijn als voor koude +en winterweer, gaan niet dan in den uitersten nood in dezen tijd des +jaars op reis. Maar de kou is niet de eenige oorzaak van het afnemen +van het getal karavanen: in het vorige jaar zijn de invallen der +Kurden in bijzondere mate talrijk en noodlottig geweest; die woeste +horden hebben de grensdorpen geplunderd, de bewoners vermoord, en de +gansche provincie met schrik en ontzetting vervuld. De landlieden, +wier leven en have bij uitzondering gespaard bleef, hebben toch hun +akker niet kunnen bebouwen; door honger gedreven, hebben zij zelven +het rooversbedrijf ter hand genomen, en de karavanen, die te zwak +waren om zich te verdedigen, overvallen en uitgeplunderd. + +Toen wij den eenzamen woesten bergpas doortrokken, voegden zich +vijf of zes wel bereden en uitgeruste Perzen bij ons; in plaats van +vooruit te rijden, vormden deze ruiters steeds de achterhoede, ons +de eer latende, aan het hoofd der karavaan te rijden. Dezen avond +hooren wij hen nu elkander geluk wenschen met het gunstige toeval, +dat hun veroorloofd had de reis te doen in gezelschap van dappere +Faranguis, die zoo zeldzaam door roovers worden aangevallen, want de +bandieten kennen de kracht der europeesche wapenen, en weten ook dat +de Westerlingen niet gewoon zijn zich te laten uitplunderen, zonder +zich te verdedigen. Na ook voor den verderen tocht onze reisgezellen +onze bescherming te hebben aangeboden, beginnen wij onze bagage te +ontpakken. Met bewondering zien wij, hoe uitmuntend onze reisgenooten +zijn uitgerust, hoe hun niets ontbreekt van hetgeen voor zulk eene +karavanenreis noodig is; en wij verzuimen de gelegenheid niet, om ons +hieromtrent zoo volledig mogelijk op de hoogte te stellen. Intusschen +kunnen wij hetgeen ons ontbreekt eerst te Tauris aanschaffen: tot +zoo lang moeten wij ons dus maar behelpen. + +Groote zakken, van tapijtstof gemaakt en met lederen riemen gesloten, +bevatten perzische bedden, bestaande uit een grooten dik gewatteerden +deken van gekleurd katoen. Die deken wordt vierdubbel gevouwen; +een der uiteinden wordt bij wijze van hoofdkussen opgerold, en het +geheel op den grond uitgespreid; dit zeer praktische bed wordt in +geheel Perzië gebruikt. In den winter gebruikt men daarbij nog een +soort van laken of sprei; maar des zomers is dit geheel onnoodig, +want het is ook hier niet de gewoonte, zijn kleeren uit te trekken +als men gaat slapen. In diezelfde zakken wordt ook schoon ondergoed +geborgen, benevens tapijten, die op de pleisterplaatsen op den grond +worden uitgespreid. + +In andere kleinere zakken bergt men allerlei huisraad: ketels en +pannen, waschkommen en kannen, een samovar om thee te kunnen zetten, +alsmede alle mondbehoeften, zooals rijst, brood, vleesch, groenten, +suiker, enz., die men wel gedwongen is mede te nemen op eene reis, +waarop men, aan de pleisterplaats gekomen, doorgaans niet veel anders +vindt dan stroo voor de paarden en een nachtverblijf voor de ruiters. + +Dien eersten avond op perzisch grondgebied doorgebracht, deed ik +niet veel meer dan met een stillen naijver de uitrusting van onze +reisgenooten opnemen; wij moesten ons behelpen met een dunne plaid +voor matras, onze reiszakken voor hoofdkussen en een met bont +gevoerden deken. Ook onze reiscantine bleek hoogst onvolledig: +wij hebben niet genoeg keukengereedschap, en onze nieuwe bedienden, +een kok en een hofmeester, beiden in lompen gehuld, beklagen zich dat +zij niet de noodige schotels hebben en dus niet, zooals de perzische +étiquette dat vordert, de verschillende gerechten tegelijk op tafel +kunnen zetten. Ik stel hen zooveel mogelijk gerust, en geef hun de +verzekering, dat ik mij te Tauris een geheel volledig eetservies en al +het noodige gereedschap zal aanschaffen. Omstreeks tien uren is alles +in de karavanserai in rust gedompeld; de lichten worden uitgeblazen, +en men ziet niets meer dan de gloeiende vuurhaard, waarlangs zich +nu en dan de donkere gestalte beweegt van een man, die half slapende +eenige kolen op het vuur werpt. + +8 April.--De tsjarvadar bashi (de opperste der muilezeldrijvers) +wekt ons met den dageraad, door zijn luid geroep van: "Yah Allah!" De +grond is wel hard, en ik ben zeer blij dat het dag is; want mijn +geheele lichaam, van het hoofd tot de voeten, is stijf. Weldra zijn +wij allen op de been en tot vertrek gereed; de reiszakken van onze +tochtgenooten zijn dicht gemaakt; elke muilezeldrijver neemt de vracht +op van zijn paard, die met touwen aan het pakzadel is bevestigd; en +wij verlaten de karavanserai, eenige muntstukjes achterlatende voor +den huisbewaarder, wiens dankbetuigingen en goede wenschen ons nog +uit de verte tegenklinken. Deze luide dankbetuigingen verwonderden +mij eenigszins, als niet strookende met de gewoonte der Perzen; maar +een onzer tochtgenooten van gisteren deelde mij mede, dat de meeste +karavanserais, evenals de moskeeën, stichtingen zijn van particuliere +liefdadigheid, en in den regel ook door de nakomelingen van den +stichter worden onderhouden. Een door hen aangestelde huisbewaarder +ontvangt de karavanen, en opent en sluit, 's morgens en 's avonds, de +deuren; de reizigers zijn hem geene vergoeding hoegenaamd schuldig, +hoe lang zij ook in de karavanserai verblijven, dan alleen voor zoo +ver zij persoonlijke diensten van hem mochten verlangen. Hij geniet +alleen eene geringe winst op het stroo, het hout en de melk, die hij +aan de muilezeldrijvers verkoopt. + +Deze karavanserais, wier aantal vroeger langs de groote +gemeenschapswegen zeer belangrijk was, waren voor den handel van +het grootste gewicht. Doorgaans goed gebouwd, door hooge muren +met torens omringd, waren zij niet licht bij verrassing te nemen, +en in behoorlijken staat van tegenweer. De vroegere koningen, wien +de welvaart van hun volk en de bloei van hun rijk ter harte ging, +stichtten eene menigte karavanserais; Shah Abbas liet er, volgens de +kronieken, niet minder dan negenhonderd-negen-en-negentig bouwen, en +verzekerde daardoor eene spoedige en gemakkelijke gemeenschap tusschen +de verschillende deelen van zijn uitgestrekt rijk. De meeste van deze +koninklijke karavanserais zijn tegenwoordig niet meer dan ruïnen, +die de reizigers geene schuilplaats meer aanbieden, maar daarentegen +de vereenigingspunten zijn geworden van roovers en bandieten, die +zich daarin nestelen. Aan den ondergang dezer zoo nuttige gebouwen +heeft echter niet alleen de tijd schuld: de opvolgers van Shâh Abbas, +die niet zijn onbekrompen geest en helder inzicht hadden geërfd, +verpachtten de karavanserais aan de meest biedenden, waardoor de +pachters gedwongen werden de karavanen zooveel mogelijk geld af te +persen. De gevolgen van deze averechtsche politiek bleven niet uit: +de handel verminderde van dag tot dag, de koninklijke herbergen stonden +ledig en werden eindelijk verlaten voor de particuliere karavanserais, +waar de reizigers een goed en zeer goedkoop onderkomen konden vinden. + +Wij trekken door vruchtbare en goed bebouwde valleien; men legt zich +hier van ouds op de veeteelt, bepaaldelijk op de paardenfokkerij +toe. Reeds in den tijd van Darius en zijne opvolgers moest deze +provincie voor de koninklijke stallen twintigduizend veulens +leveren. Boomen ontbreken geheel in dit eentonig landschap, slechts +door enkele heuvelreeksen afgewisseld: nergens is een enkele stam, +nergens zelfs kreupelhout te zien, dat eenige bescherming tegen de +zonnestralen zou kunnen verleenen. Even zeldzaam als het geboomte zijn +de gehuchten en alleen staande woningen. Sedert wij ons in Perzië +bevinden, heb ik niet anders gezien dan meer of minder belangrijke +dorpen en kampementen van nomaden; nergens eene boerewoning of +hofstede te midden van velden en akkers. Het noordelijk gedeelte van +Azerbeïdsjan ziet er dan ook, ondanks de welbekende vruchtbaarheid van +den grond, onbeschrijfelijk doodsch en verlaten uit. De dorpen zelven +liggen ver van elkander; en de reiziger mag zich gelukkig rekenen, +als hij aan het eind van iedere dagreis een dorp vindt. + +9 April.--Marande is een groot vlek met drie- of vierduizend +inwoners; het is het oude Mandagarana van Ptolemaeus. Het stadje +ligt aan den oever eener aardige rivier, in wier midden zilveren +populieren en donkergroene wilgen welig groeien; het water, in een +aantal beekjes gesplitst, stroomt met snel verval midden door de +voornaamste straat. De huizen hebben slechts eene verdieping; zij zijn +van in de zon gedroogde tichelsteenen gebouwd en hebben platte daken, +door eene borstwering omgeven. Eene zware buitendeur geeft toegang +tot de woning, die aan de straatzijde geen vensters heeft: de kamers +ontvangen allen haar licht van de binnenplaats. Sommige aanzienlijke +huizen hebben echter aan de rivierzijde een groot vierkant venster, +van houten traliewerk voorzien, waardoor de vrouwen naar buiten kunnen +kijken, zonder zelven gezien te worden. + +Volgens de armenische traditie zouden de velden van Marande met die van +Erivan op de onderscheiding aanspraak mogen maken, van het eerst na den +zondvloed weder bewoond te zijn geworden. De traditie verhaalt zelfs, +dat de aartsvader Noach, toen hij eindelijk, oud en des levens zat, +den adem uitblies, te Marande werd begraven. + +De karavanserai binnentredende, loop ik bijna een ouden bedelaar +tegen het lijf: zijn van groeven en rimpels doorploegd gelaat en zijn +sneeuwwitte baard getuigen, dat hij lange jaren op deze aarde heeft +rondgewandeld. Zijne kleeding is bij uitstek schilderachtig; op het +hoofd draagt hij een hoogen papash in den vorm van een suikerbrood; +in betere dagen was hij gehuld in twee koledjas (eene soort van lange +jassen of kaftans), de eene blauw, de andere rood. Maar tegenwoordig +is het bovenkleed zoo gescheurd en het andere zoo versleten en +uitgerafeld, dat de roode lappen heenkijken door de gaten in het +blauwe kleed, en beiden een geheel vormen, waarvan het op het eerste +gezicht niet gemakkelijk is de ware kleur te onderkennen. Maar hoe +goed kleeden hem die pittoreske lompen, en hoe uitmuntend past die +veelvervige rok bij het door ouderdom bijna eerwaardige voorkomen +van dien grijzen bandiet! + +Onze tegenwoordige herberg is van vrij wat beter gehalte dan die, +waarin wij den vorigen nacht hebben doorgebracht. De binnenplaats is +zeer ruim, en wij zijn gehuisvest in eene kamer met wit gepleisterde +muren, voorzien van vensters, die met geolied papier zijn beplakt; +een kleine schoorsteen, waarbij wij ons warmen kunnen, behoort niet +tot de minste geriefelijkheden van dit vertrek. In den hoek bevindt +zich eene deur, die naar eene smalle trap geleidt; ik bestijg die en +kom op het platte dak, van waar ik gemakkelijk in de naburige woningen +een kijkje kan nemen.--Te midden van eene binnenplaats staan eenige +vrouwen met den heer des huizes te praten; niet vermoedende dat zij +bespied worden, laten zij haar gelaat onbedekt; eene dienstbode, +op den grond neergeknield, kneedt van koemest, gehakt stroo en aarde +het leem, waarmede de breuken en scheuren in de muren worden hersteld. + +De bazar, die van allerlei waren goed voorzien is, bevindt zich in +de onmiddellijke nabijheid van onze karavanserai. De levensmiddelen +zijn er zoo goedkoop, dat onze tsjarvadars aan de verzoeking om een +feestje aan te leggen, geen weerstand kunnen bieden. Een hunner, +de redenaar van den troep, vraagt of hij ons een verzoek mag doen; +dit toegestaan zijnde, verlangt hij uit naam van allen, twee tomans +(eene perzische munt), om daarvoor een schaap en rijst te koopen, +ten einde zich tot Tauris te kunnen voeden. De goede raadgevingen +van den heer Ovnatamof komen mij te binnen; ik begin dan ook met te +weigeren, en vraag vervolgens aan den spreker, waar het geld gebleven +was, dat zij te Djoelfa ontvangen hadden. + +"Dat moesten wij immers aan onze vrouwen en kinderen laten?" hervat +de brave man. + +Dit antwoord treft mij, en ik haal mijn echtgenoot over om de twee +tomans uit te betalen, noodig voor den aankoop van het schaap. + +10 April.--Wij hadden al spoedig berouw over onze goedhartigheid: +heden morgen zijn al onze tsjarvadars stomdronken!--Halverwege onzen +tocht maken wij een halt van ettelijke uren bij de ruïnen van een der +negenhonderd-negen-en-negentig karavanseraïs, waarvan de stichting +aan Shâh-Abbas wordt toegeschreven. Het gebouw is vierkant; hare +uit fraaien rooden steen opgetrokken, van sterke torens voorziene +muren maakten de karavanserai tot eene vesting, die bij vijandelijke +invallen en strooptochten eene veilige schuilplaats bood. De half in +puin gevallen poort prijkt met een fraai mozaïek van blauwe tegels en +rooskleurige baksteenen. Ook deze karavanserai is gedurende langen +tijd een waar rooversnest geweest, evenals zoovele anderen; onze +tsjarvadars aarzelden en beefden als een riet, toen wij het bevel +gaven, met de karavaan hier stil te houden, ten einde eene afbeelding +van de karavanserai te maken. + +Toen wij weder op weg waren, kwam een der gidsen naar mij toe en +zeide op vertrouwelijken toon: + +"Eene maand geleden zouden wij op deze vervloekte plek zijn +uitgeplunderd geworden. Tegenwoordig zijn er minder roovers, omdat de +prins, gouverneur dezer provincie, den prefect van policie te Tauris +veertig slagen op de voetzolen heeft doen toedienen. + +--Maar welke betrekking kan er dan bestaan tusschen het hoofd der +policie en de bandieten? vroeg ik hem. Ik kan toch niet onderstellen +dat een zoo hoog geplaatst ambtenaar, die voor de openbare veiligheid +moet zorgen, tevens rooverhoofdman zal zijn. + +--Gij vergist u. Bandieten en magistraatspersonen leven, ten onzen +koste, in zeer goede onderlinge verstandhouding, antwoordde hij; maar +sedert zijne laatste tuchtiging doet de prefect van policie zijn best +om de rooverij tegen te gaan. + +--Hoe kan hij dat doen, nadat hij zijn gezag verloren heeft? + +--Maar zijn gezag is onveranderd gebleven, herneemt de spreker, niet +zonder verbazing; eenige dagen nadat hij de welverdiende strafoefening +had ondergaan, zond de prins, die verder geen reden had om boos op +hem te zijn, hem een khalat of eerekleed, als vergoeding voor de +geleden pijn; en nu onlangs heeft hij hem in zijn ambt hersteld. + +--Maar dat is niet mogelijk: de gouverneur kan toch zijn vertrouwen +niet schenken aan iemand, die publiek geschandvlekt is. + +--Maar de bastonnade is geene schande, mijn jonge meester. En +wie zou ook beter de rooverij kunnen tegengaan en beteugelen, dan +de prefect? Hij heeft in persoonlijke betrekking gestaan met de +bandieten, en weet aan welke straf hij zich blootstelt, als hij te +veel toegevendheid jegens hen gebruikt. Zoo het Gode behaagt, zullen +wij dan ook nu zonder gevaar of hinder te Tauris komen; zoo niet, +zouden de voeten van Zijne Excellencie het moeten ontgelden." + +Na eene lange en vrij vermoeiende dagreis bereikten wij des avonds +Sofia; den volgenden morgen van hier vertrekkende, kunnen wij nog in +den voormiddag Tauris, de hoofdstad van Azerbeïdsjan, bereiken. + + + +III + + +12 April.--Toen wij gisteren aan de pleisterplaats kwamen, lieten +wij ons, uitgeput van vermoeidheid, neervallen op een tapijt, dat in +allerijl in eene der kamers van de karavanserai was uitgespreid. Sedert +langen tijd had ik niet te paard gereden, en die rit van tien uren, +stapvoets, had mij zoo uitermate vermoeid, dat ik bijna niet meer +wist waar ik was of wat ik deed, en zelfs de geuren van pilau en +kiëhbab mij onverschillig lieten. Dezen morgen gevoel ik mij veel +beter: de eetlust is weergekeerd, en bij een flauw vuurtje gezeten, +verslinden wij met ons beiden wat de gulzigheid der bedienden heeft +overgelaten. Sedert ons vertrek van Djoelfa zijn wij ruim vijfhonderd +el gestegen; de lente heeft op deze hooge bergvlakte haar invloed nog +niet doen gevoelen. De lucht is zwaar bewolkt en ziet er dreigend +genoeg uit: maar wij kunnen ons daardoor niet laten ophouden. De +sneeuw, door een scherpen oostenwind voortgedreven, jaagt ons in het +gezicht en overdekt ons met haar dichte vlokken. Toen de sneeuwjacht +een weinig bedaarde en wij een weinig voor ons uit konden zien, +bespeur ik aan onze voeten eene reeks van reusachtige molshoopen, +die van den voet des bergs, welken wij zoo juist bestegen hebben, +uitgaan en naar de vlakte afdalen. Reeds na ons vertrek uit Djoelfa +was mijne aandacht getrokken geworden door diepe cirkelvormige kuilen +langs den weg. Inlichtingen bij onze tsjarvadars ingewonnen, brachten +mij op de hoogte. + +De hooge bergvlakten van Perzië zijn van nature droog en onvruchtbaar; +om ze voor bebouwing geschikt te maken, moeten de inwoners, in de +nabijheid der bergketenen, onderaardsche sprengen opsporen, en het +water door middel van lange uitgegraven galerijen of tunnels naar +de hooge gronden voeren. Deze waterleidingen zijn niet gemetseld; +de helling wordt met groote nauwkeurigheid berekend en bepaald; hare +lengte bedraagt somtijds dertig tot veertig kilometers, en hare diepte, +bij het punt van uitgang, ruim honderd el. + +De welvaart, men mag bijna zeggen het leven van Perzië, hangt +aan het aantal en het behoorlijk onderhoud van deze onderaardsche +galerijen. De aanleg van eene nieuwe waterleiding maakt het mogelijk, +eene zekere uitgestrektheid gronds in kultuur te brengen, en te midden +der nieuw ontgonnen velden verrijst al spoedig een dorp. Raakt de +waterleiding in verval, dan wordt de van water beroofde vlakte al ras +een woestijn. Hoe slordig de Perzen ook mogen zijn, en hoe weinig zij +zich in het algemeen bekommeren om de instandhouding van werken van +openbaar nut, voor het behoorlijk onderhoud van hunne waterleidingen +ontzien zij geene moeite. + +Een blik op de geologische gesteldheid van den bodem overtuigt ons +van de noodzakelijkheid dezer reusachtige werken. Perzië is een +tafelland, rondom door bergen, waarvan sommigen eene aanzienlijke +hoogte bereiken, ingesloten; de hoogvlakte, die zeer ongelijk van +hoogte is en in het midden tot driehonderd el boven de zee daalt, wordt +bovendien door enkele berg- en heuvelreeksen, meestal in de richting +van het zuidoosten naar het noordwesten loopende, doorsneden. De +geaardheid van den bodem en talrijke zoutvelden bewijzen dat in een +vroeger tijdperk deze gansche terrasvormige vlakte met water was +overdekt. Uit die zee verhieven zich de bergketenen en heuvelreeksen, +die nu nog het tafelland begrenzen en doorsnijden. De steile hellingen +en afgebrokkelde toppen dier bergen zijn geheel van aarde, en dus +ook van boomen en plantengroei ontbloot; het regenwater stroomt +alzoo ongehinderd naar beneden, dringt door den grond en verzamelt +zich in uitgestrekte onderaardsche kommen en valleien, die zich +ver en breed onder den bodem uitstrekken. De eerste bewoners van +het land zagen zich genoodzaakt, deze onderaardsche wateren te gaan +opsporen, ten einde de bebouwing van hun nieuw vaderland mogelijk te +maken. Volgens Strabo zouden de eerste waterleidingen zijn aangelegd +door de mythische koningin Semiramis. Polybius verhaalt dat Ecbatana +gedrenkt werd door onderaardsche galerijen van buitengewone lengte, +en van zoo oude dagteekening, dat de Perzen zelven niet den oorsprong +dezer waterleidingen onbekend waren. Deze werken waren uitgevoerd op +last van de eerste medische koningen; de werklieden, die deze galerijen +hadden gegraven, genoten gedurende vijf geslachten de opbrengst van +de aldus besproeide landen. + +Tegenwoordig zijn deze waterleidingen voor het meerendeel privaat +eigendom en worden voor zeer hooge prijzen verpacht; sommigen, +in den omtrek van Teheran, vertegenwoordigen eene waarde van twee +tot drie millioen en leveren jaarlijks een onzuiver inkomen op van +omstreeks vierhonderdduizend francs. Om den aanleg en het onderhoud +der waterleidingen gemakkelijker te maken, worden zij door middel +van putten of kuilen, op onderlinge afstanden van twintig tot dertig +el gegraven, met den bovengrond in gemeenschap gebracht. De uit +deze putten afkomstige specie, die aan den rand wordt opgestapeld, +vormt die reeksen van aardhoopen, die zoo zeer mijne nieuwsgierigheid +hadden geprikkeld. + +De oostenwind, die nog altijd even fel blaast, jaagt eindelijk de +wolken uit elkander: de horizon wordt langzamerhand helder, en de +zon schiet bleeke stralen over de wijde vlakte. Eensklaps schemeren +minarets door den nevel; straks schitteren de blauw porseleinen +tegels der koepels in het zonnelicht; en voor onze verraste blikken +onthult zich Tauris, schilderachtig gelegen langs den oever eener +rivier. Door de koude voortgedreven, heeft de karavaan meer spoed +gemaakt, dan ik had durven verwachten. Reeds kunnen wij duidelijk de +brug over de rivier en de eerste huizen der voorstad onderscheiden, +toen onze lieden eensklaps stilstaan, een muilezel ontladen, kleine +tapijten op den grond uitspreiden, en na zich met het gelaat naar Mekka +gewend te hebben, rustig hun gebed beginnen op te zeggen. Deze aanval +van godsdienstigheid is mij te onverklaarbaarder, omdat onze vrome +muzelmannen tot dusver hunne godsdienstplichten zeer slecht hadden +waargenomen. Weldra werd het mij duidelijk waarom de karavaan had +moeten ophouden. Bij den opgang der brug stond een derwisj, die, door +enkele toehoorders omringd, de heldendaden van Roestem verhaalde. De +man maakte een alleszins gunstigen indruk; hij is rijzig van gestalte, +zijne gebaren zijn vol majesteit en zijne pantomine is zoo sprekend +en duidelijk, dat ook zij, die zijn turksch dialekt niet verstaan, +toch zonder moeite den loop van zijn verhaal kunnen volgen. Zulk +een voordracht, waarop de stedelingen weinig acht slaan, heeft eene +onweerstaanbare aantrekkelijkheid voor de buitenlui; geen hunner, die +niet blijft stilstaan, om door deze rondzwervende barden de groote +daden te hooren verhalen der helden in hun strijd tegen de booze +geesten en de toovenaars. Eindelijk staan de tsjarvadars weer op, +en noodigen ons uit, dadelijk weer te paard te stijgen. + +Een steenen brug brengt ons aan de overzijde der rivier, waar eene +lange laan begint, door moestuinen en boomgaarden omzoomd. De deuren, +die toegang geven tot deze tuinen, verdienen wel eene bijzondere +vermelding: zij bestaan uit groote rechtopstaande zerken, die op +twee harren draaien, in den dorpel en in de bovenpost bevestigd. De +sluiting is niet minder merkwaardig: men bereikt het slot door middel +van een gat in den steen; een lange houten sleutel dient om de klink +op te lichten. Deze zeer primitieve en toch zeer soliede sluiting zou +volkomen zijn, als er niet zulk een echt oostersch geduld toe noodig +was om het slot te openen. De eigenaar van den tuin moet minstens +een kwartier lang zijn sleutel in alle richtingen draaien, eer hij +het slot kan openen; het gebeurt zelfs wel, dat hij in het eind zijn +geduld verliest, en in vredesnaam maar over den muur klimt. + +Talrijke karavanen ontmoeten elkander aan den ingang van Tauris; de +voorsteden wemelen van bedelaars, uitgemergelde, afzichtelijke figuren, +bij hoopen nevens den weg neergehurkt. Arme, halfnaakte kinderen roepen +luid om eene aalmoes en grijpen zelfs met wanhopend gebaar de teugels +onzer paarden, om ons eene gave als af te dwingen. Wij geven wat wij +kunnen, en rijden dan zoo snel mogelijk voort, om van dit jammerlijk +schouwspel bevrijd te geraken. Na een rit van omstreeks een uur door +een doolhof van smalle en bochtige straten, komen wij eindelijk aan de +armenische of christelijke wijk, in wier midden het fransche consulaat +ligt, bewaakt door een troep havelooze soldaten. Daar vinden wij +weder tafels, stoelen, bedden, waschkuipen: gedurende eenige dagen +zullen wij weder naar europeeschen trant kunnen leven. + +14 April.--Na Teheran is Tauris de volkrijkste stad van Perzië; +in uitgestrektheid doet zij slechts voor Ispahan onder. Volgens +Hamdoella Kaswini, werd de stad in 791 gesticht door de sultane +Zobeïde, echtgenoot van den khalief Haroen al-Rashid, ter eere van +een geneesheer, die haar van eene gevaarlijke ziekte genezen had. In +de tiende eeuw werd Tauris door Soliman belegerd; de stad behaagde +den overwinnaar zoo zeer, dat hij ten haren behoeve van zijn soldaten +het recht afkocht van driedaagsche plundering, dat op alle met storm +genomen steden werd toegepast. + +Sedert dien tijd behoorde de hoofdstad van Azerbeïdsjan achtervolgens +aan de Abassiden, aan de Seldsjukken, aan de Turken, aan de Perzen, +aan de Russen. Bij den vrede van 1828 werd zij door Rusland aan +Perzië terug gegeven, dat haar sedert behouden heeft. De stad heeft +bij herhaling te lijden gehad van aardbevingen, die in den omtrek van +het Araratgebergte gansch niet zeldzaam zijn. In 1726 verloor zij +zeventigduizend inwoners, en in 1780 omstreeks veertigduizend. In +1831 werd zij geteisterd door de cholera; en in den laatsten tijd +had zij te lijden door de invallen der Kurden, wier verwoestingen +een nijpenden hongersnood ten gevolge hadden. + +Alvorens de stad te bezoeken, moeten wij onze opwachting maken bij +den gouverneur der provincie, wiens taak het in de eerste plaats is, +de vreemdelingen te beschermen. + +Het bestuur over de provincie Azerbeïdsjan, waarvan Tauris of Tebriz de +hoofdstad is, komt van rechtswege toe aan den perzischen kroonprins. De +erfgenaam van den troon in Perzië is echter niet altijd de oudste zoon +van den Shâh, want het recht van erfopvolging komt uitsluitend toe +aan de zonen, geboren uit prinsessen, behoorende tot het geslacht van +Kadjar. De oudste zoon van Nasr ed-Din is gesproten uit eene moeder +van lage geboorte; wordt aan den regel vastgehouden, dan kan hij, +ondanks zijne verstandelijke ontwikkeling en zijne administratieve +bekwaamheid, geen aanspraak maken op den troon, niettegenstaande hij +zijn jongeren broeder in geestesgaven ver overtreft en zich jegens +den staat zeer verdienstelijk heeft gemaakt. + +De valyat, de erfgenaam van den troon, is de tweede zoon des +konings. Zijn onderwijzer, Mirza Nizam, een gewezen kweekeling van +de Polytechnische-school te Parijs, regelde de opvoeding van den +jongen prins met verstand en overleg. Hij verloor echter daarbij de +nationale eigenaardigheden te veel uit het oog: de mohammedaansche +geestelijkheid van Tauris beklaagde zich bij den Shâh, dat de prins, +in strijd met de geboden van den Korân, europeesche kleederen droeg. De +gouverneur werd ontslagen en de opvoeding van den jongen prins aan +andere handen toevertrouwd. De goedhartige, maar zwakke valyat kwam +nu geheel onder den invloed van de mollahs en van zijne moeder, eene +dweepzieke mohammedaansche. Deze paleisrevolutie heeft hare gevolgen +gehad: de prins verloor alle gezag en werd zelfs door zijne bedienden +op de meest schaamtelooze wijze bedrogen en bestolen. Eindelijk +heeft de Shâh, onderricht van den verwarden toestand, zijn zoon naar +Teheran terug geroepen, waar hij zeer afgezonderd leeft, omringd +door priesters en derwîsjen. Ten einde de provincie Azerbeïdsjan te +zuiveren van de roovers en bandieten, wier aantal onder het zwakke, +weifelende bestuur van den valyat buitengewoon was toegenomen, heeft +de koning het bestuur over dit gewest voorloopig opgedragen aan zijn +oom, die ook de orde in de administratie moet herstellen. De nieuwe +gouverneur, die eerst voor ongeveer drie weken is aangekomen, heeft +reeds menige bastonnade laten toedienen; verscheidene handen, en ook +hoofden laten af houwen; onze tsjarvadars verzekerden ons dan ook, +dat het weder veilig begon te worden in het land, dat nog onlangs zoo +hoogst onveilig en gevaarlijk te bereizen was, en ook in de stad zelve, +waar elken nacht ettelijke moorden werden gepleegd. + +Onze consul, de heer Bernay, volkomen vertrouwd met de regelen der +perzische étiquette, heeft Zijne Excellentie kennis gegeven van onze +aankomst te Tauris, en overeenkomstig het perzisch gebruik, laten +vragen, op welken dag en welk uur hij met mijn echtgenoot aan het +paleis zou mogen verschijnen. De gewoonte brengt mede, dat aan de +bezoekers een collation wordt aangeboden, overeenkomstig hun rang: +van daar dat het noodig is, eenigen tijd vooruit dag en uur der +receptie te bepalen. Ook de Europeanen houden zich aan dezen regel. + +Na het advies te hebben ingewonnen van zijn waarzegger en den +officieelen kalender der goede en kwade dagen te hebben geraadpleegd, +zond de gouverneur een zeer beleefd antwoord op het verzoek van +den consul. + +Na het ontbijt stegen alzoo de consul en mijn echtgenoot te paard, +om zich naar het paleis te begeven, voorafgegaan door een talrijken +drom van soldaten met geweren en bedienden met stokken gewapend, die +voor den stoet een weg moesten banen door de nauwe en drukke straten +van den bazar.--De gouverneur was zeer vriendelijk; op het collation, +hoofdzakelijk uit zeer gesuikerde gebakjes bestaande, volgde koffie +en thee, die door een aantal bedienden werden gepresenteerd; daarop +gingen de brandende kalyans van hand tot hand, te beginnen bij den +gouverneur en zijne omgeving, om te eindigen bij de schare, die voor +de deuren en vensters van de zaal stond saamgedrongen om getuige te +zijn van de receptie. + +Bij de voorname staatsambtenaren is de _biroen_ of het vertrek voor de +mannen geheel gescheiden van de _anderoen_, die bepaaldelijk voor de +vrouwen is bestemd; het eerstgenoemde gedeelte der woning is in zekeren +zin publiek domein en staat voor iedereen open. De armste schooier +treedt zonder schroom of aarzeling het paleis van den gouverneur eener +provincie binnen; hij verschijnt in het voorhuis, groet de aanwezigen, +gaat op zijn hurken zitten na zijne knieën met de panden van zijn kleed +bedekt te hebben, vouwt de handen samen, zwijgt of praat al naar de +gelegenheid zich voordoet, gebruikt thee of koffie wanneer die hem +wordt aangeboden, en gaat weer heen, zonder dat iemand er aan denkt, +hem te ondervragen. Het publiek stroomt dan ook regelmatig naar de +binnenplaatsen der paleizen, overtuigd dat het daar steeds iets vinden +zal, zijner aandacht en belangstelling waardig. Nu eens zijn het de +laatste geurige rookwolken uit een kalyan, die ook de meest havelooze +straatjongen vrijelijk mag inademen; dan weder wordt er een kop koffie +buit gemaakt, of kan men de bastonnade zien toedienen, zoowel aan den +onhandigen dief, die gisteren in den bazar op heeter daad werd betrapt, +als aan den generaal, dien men een paar dagen later de parade zal zien +kommandeeren. Dan zijn er nog bijzondere plechtigheden: het uitdeelen +der geschenken van den Noe-roez (nieuwjaarsdag); de receptie van een +aanzienlijken Farangui (Frank, Europeaan); het afsnijden van den neus +en de ooren van een of anderen bandiet, die met de wapens in de hand +werd gegrepen. Het bijwonen van eene terechtstelling is een feest +voor den Oosterling;--trouwens in het Westen toont het publiek zich +van een dergelijk schouwspel evenmin afkeerig. + +Ieder aanzienlijke is hier steeds omringd door een talrijken drom +van lieden, die misschien het best met de cliënten der romeinsche +patriciërs kunnen vergeleken worden. Dit maakt dat ook de hoogst +geplaatsten zeer gemakkelijk te naderen zijn: zonder eenige formaliteit +wordt men bij de gouverneurs en ministers toegelaten. Zelfs de koning +is volstrekt niet ongenaakbaar: bijna iedereen kan bij hem recht of +bescherming komen vragen, hem zijne hulde aanbieden, en uit zijn +mond woorden der wijsheid opvangen. Deze gemakkelijke omgang met +beschaafde en welopgevoede, of door 's konings gunst tot hoogen rang +verheven mannen draagt er niet weinig toe bij, om zelfs aan lieden uit +de geringe klasse die gemakkelijkheid van manieren, dien beschaafden +toon, die natuurlijke waardigheid en distinctie te geven, die niet kan +nalaten de verwondering van Westerlingen op te wekken, en waardoor de +lagere standen in het Oosten zich zoo gunstig onderscheiden van de +heffe des volks in onze zoogenoemd meer beschaafde landen. Dank zij +deze deels aangeboren, deels aangeleerde distinctie, zijn de Perzen in +den omgang alleraangenaamst en zoo voorkomend mogelijk.... totdat ge +iets met hen te verhandelen hebt, waarbij hun eigenbelang betrokken +is. Dan vertoont zich eensklaps hun bedriegelijke sluwe aard, hunne +gierige winzucht; dan verandert de gentleman van zoo even in een +inhaligen, listigen, schacherenden koopman, en voelt ge uwe achting +en genegenheid voor hen nog sneller bekoelen, dan zij die door hun +beminnelijkheid en geestig vernuft hadden verworven. + + + +IV + + +16 April.--Wij hebben heden een bezoek afgelegd bij de weinige +Europeanen, die door het noodlot gedwongen zijn, in Tauris verblijf +te houden. + +Indien men in Perzië, even als in Amerika, tentoonstellingen hield van +zwaarlijvige lieden, dan zou buiten eenigen twijfel de eerste prijs met +algemeene stemmen worden toegekend aan den turkschen consul. Zelden +zag ik zulk een wandelende vetklomp in menschelijke gedaante. Zijne +buitengewone corpulentie verhindert den effendi, op oostersche manier, +dat wil zeggen met de beenen onder het lijf gevouwen, op kussens +neergehurkt, te eten. Wordt hij ergens ter maaltijd genoodigd, dan +zendt hij vooraf eene diep uitgeholde tafel, waaraan hij zich neerzet, +en waarin zijn majestueuse buik juist past. Spotvogels beweren dat +er tot dusver nog geen paard is gevonden, dat hem zonder rusten naar +eene aangewezen plaats dragen kan; anderen houden staande, dat Zijne +Excellentie zich van tijd tot tijd voor een grooten spiegel plaatst, +om zich te vergewissen dat hij zijne voeten, die hij sinds lang uit +het oog heeft verloren, nog bezit. + +In het vorige jaar was diezelfde consul de held van een +schitterend avontuur, waarmede men zich nog in de bazars van Tauris +vermaakt. Hij had zich naar Constantinopel willen begeven, en wel +over Trebizonde, welke weg in den winter gemakkelijker is dan die +over den Kaukasus. Vergeefs hadden zijne collega's getracht, hem van +dit voornemen terug te brengen, en hem gewezen op de gevaren van eene +reis door Kurdistan. + +"De Kurden, had hij geantwoord, zijn turksche onderdanen en zullen +zich wel wachten, de hand te slaan aan den vertegenwoordiger van den +beheerscher der geloovigen." + +De dappere consul, die zich door geene dreigende gevaren wou laten +terughouden, vertrok, gevolgd door een veertigtal welgewapende +bedienden, op prachtige paarden gezeten, die voor de dienst van het +serail waren bestemd. Nauwelijks had het reisgezelschap de perzische +grenzen overschreden, of de kleine karavaan werd door een dozijn +bandieten overvallen; aan weerstand werd niet gedacht, en de Kurden +maakten zich meester van de paarden en bagages, de wapenen en de +kleederen der reizigers, die zij van alles beroofden. Maar toen zij +op het punt stonden, Zijne Excellencie van zijn laatste kleedingstuk +te ontdoen, schrikten zij zoo van de onmetelijke massa, die zich +aan hunne blikken vertoonde, dat zij zich haastig uit de voeten +maakten....... De effendi hield zich goed. + +"Ik had het wel aan mijne collega's gezegd, zoo sprak hij, dat +de majesteit van den vertegenwoordiger van den Padishah ook de +stoutmoedigsten zou verschrikken en op de vlucht drijven." + +Wij maakten ook onze opwachting aan de consuls van Rusland en +Engeland. De echtgenoote van dezen laatste gewaagt met veel geestdrift +van de bekoorlijkheden, die het leven te Tauris voor eene europeesche +dame oplevert. In het bekrompen armenische kwartier opgesloten, kan zij +zich met ongesluierd gelaat niet in de muzelmansche stad vertoonen, +zonder aanstonds door eene nieuwsgierige menigte omringd te worden, +die haar met verbaasde blikken aangaapt. Het eenige middel om niet +opgemerkt te worden en ongehinderd te komen en te gaan, is het aannemen +van de oostersche, mohammedaansche kleederdracht: maar eene europeesche +vrouw kan daartoe niet licht besluiten. + +17 April.--De stad heeft weinig oude monumenten, maar die weinigen +zijn ten volle de aandacht waard. Het allermerkwaardigste van deze +monumenten is buiten kijf de Blauwe moskee, in de vijftiende eeuw +gebouwd, onder de regeering van Djehan-Shâh uit de mongoolsche +dynastie, die van 1393 tot 1505 over Perzië heerschte. + +Dit schoone gebouw verdient wel de bewondering, waarmede de +Perzen daarvan spreken, niet alleen om de algemeene ordonnantie +en de indrukwekkende majesteit van den voorgevel, maar vooral +ook om de smaakvolle sierlijkheid der vormen, en de heerlijke +bekleeding met een prachtig mozaïek van fijne gekleurde porseleinen +tegels. Ongelukkig zijn de koepels, ten gevolge van eene aarbeving, +bijna geheel ingestort, in hun val de gespleten muren mede slepende +en de binnenplaatsen met hoopen puin en scherven bedekkende. De +inwoners van Tauris hebben ongehinderd van deze kostbare materialen +gebruik gemaakt voor den bouw hunner woningen. Niemand deed iets om +dit vernielingswerk te stuiten, want de moskee was door de Sonniten +gebouwd, en de sjîitische Perzen zagen met vreugde den ondergang +van een heiligdom, dat hen aan de heerschappij der gehate ketters +herinnerde. Trouwens de haat tusschen deze beide groote afdeelingen +der muzelmansche wereld is wederkeerig. "Het is verdienstelijker één +sjîitischen Pers, dan zeventig Christenen te dooden," zeggen van hun +kant de orthodoxe sonnitische ulema's. + +Voor de moskee bevond zich een ruim voorplein, door zuilengangen +omringd, en in het midden versierd met eene fontein voor de +voorgeschreven wasschingen. Van dit alles is tegenwoordig niets meer +over; de ruimte van den voormaligen voorhof is door huizen bezet, en +langs den voet der trappen, die naar de hoofdpoort geleidden, loopt +een karavanenweg. Op het verhoogde terras verrijst een groote boog, +omlijst door een breeden band van blauw porseleinen tegels. + +De binnenzijden van deze portiek prijken met heerlijke mozaïeken van +porselein, zoo zuiver bewerkt en zoo uitnemend saamgevoegd, dat zij +één groote tegel of plaat schijnen te zijn. Het mozaïek verbeeldt +kransen en bloemslingers en wijkt ten eenemale af van de ingewikkelde +geometrische figuren, die zoo kenmerkend zijn voor de seldsjuksche +en mongoolsche kunst. Verwonderlijk is ook de harmonie tusschen de +licht-blauwe, donker-groene, bruin-gele en zwarte tinten der teekening +en het donker-blauw van den grond, waarvan zij de eentonigheid breken, +zonder daardoor schade te doen aan dien eigenaardigen kleurengloed, +waaraan de moskee haar naam van de blauwe dankt. + +Eene vrij lage deur, in den binnengevel van de portiek aangebracht, +geeft toegang tot het bedehuis, bestaande uit twee ruime zalen, +weleer met koepels gedekt en door galerijen omringd. De eerste is +versierd met mozaïeken van verschillende kleur, die door hun stijl +aan de mozaïeken van de poort herinneren. De tweede zaal, waarin zich +de mihrab bevindt, is bekleed met blauw porseleinen platen, in den +vorm van kleine zeshoeken. Het donkerblauw email, met gouden arabesken +bezaaid, komt heerlijk uit tegen het ivoorblank der lambrizeringen van +geaderd agaat, aan den bovenrand versierd met eene groote inscriptie +in arabische letters, doorvlochten met fijne kransen van bloemen en +bladeren. Deze prachtige platen van agaatsteen, uit de steengroeven +nabij het meer Oermiah afkomstig, zijn nog heden ten dage volkomen +gaaf, dank zij hun buitengewone hardheid en hun gewicht, waardoor +zij tegen moedwillige schennis werden beveiligd. + +Dit gedeelte van het gebouw maakt, niettegenstaande de rijke pracht +der versiering, een ernstigen en statigen indruk, geheel passende +bij de verheven bestemming van het heiligdom. + +Rondom de moskee strekt zich, tot aan den buitenmuur, eene sonnitische +begraafplaats uit, die reeds sedert lang verlaten werd. + +18 April.--Wij hebben gisteren het middagmaal gebruikt met den +kanselier van het fransche consulaat, den heer Audibert, en zeer +gaarne van zijn vriendelijk aanbod gebruik gemaakt om ons door de +bazars en de voorsteden rond te leiden; heden morgen komt hij ons +afhalen om ons naar de citadel te brengen. + +Dit zware, massieve gebouw, vijf-en-twintig ellen hoog, dat bij het +naderen van Tauris reeds van verre in het oog valt, verrijst in het +midden van eene ruime esplanade, omgeven door een veelhoekigen wal, +met torens en bolwerken voorzien en door breede en diepe grachten +omringd, die tegenwoordig half met puin gevuld zijn. De citadel zelve +is niet veel meer dan eene ruïne; rondom den steenen reus groepeeren +zich militaire gebouwen uit later tijd, zooals eene kazerne voor het +garnizoen van Tauris en eene geschutgieterij, waarin niet gewerkt +wordt. Het platte dak, dat men langs een bouwvallige trap bereikt, +is overdekt door twee loggia's, bestemd voor de wachters, die bij +het uitbreken van brand alarm moeten maken. + +Van deze hoogte heeft men een zeer schoon uitzicht. De reeds +groene velden strekken zich uit, zoover de blik reikt, tot aan de +eerste uitloopers der hooge, met sneeuw bedekte bergen; aan onze +voeten schuilen de leemen woningen der stad weg onder de witte en +rooskleurige bloesems der vruchtboomen; slechts de koepels der bazars, +der karavanseraïs en moskeeën steken boven het wazige jonge groen +uit. In de verte bespeur ik een uitgestrekten tumulus, door een paar +dorpjes omgeven. De kanselier verhaalde mij, dat dit de ruïne was van +de moskee van Gazan-Khan, die midden in het oude Tauris stond. Sedert +zeshonderd jaar heeft de stad zich meer dan twaalf kilometers verder +verplaatst; voortdurend nadert zij steeds dichter tot de rivier. + +Het schromelijk verval der half verlaten voorsteden, de tumuli, +de verlaten kerkhoven, zijn als het ware zoovele mijlpalen, die de +opvolgende verplaatsing van Tauris aanwijzen. + +Deze opschuivingen zijn eene eigenaardigheid van vele oostersche +steden en een noodzakelijk gevolg van de zeden des lands: de wet, die +de vrouwen verbiedt, zich ongesluierd in het openbaar te vertoonen +en haar ook tehuis een afzonderlijk verblijf aanwijst, noodzaakt de +muzelmannen tot het bouwen van zeer uitgestrekte woningen, waarvan +de kamers op ruime binnenplaatsen uitkomen, en binnen wier omwalling +men dikwijls ook nog groote tuinen vindt, waar de vrouwen en dochters +ongestoord kunnen wandelen en de versche lucht inademen. Daar dit +alles zeer veel ruimte eischt, blijft er voor de eigenlijke woning +niet veel over: zij bevat dan ook doorgaans niet meer kamers dan voor +één huisgezin volstrekt noodig zijn. Niets is meer onbestaanbaar +met de oostersche zeden dan onze moderne kazernen van vier, vijf +verdiepingen, waarin een aantal gezinnen naast elkander ingekwartierd +zijn: wonen, kan men dit samenhokken ter nauwernood meer noemen. Hier +woont ieder, bijna zelfs de armste, in zijn eigen huis. Als de zonen +van het gezin huwen, verlaten zij de ouderlijke woning en laten zich +een nieuw huis bouwen, veelal in eene nieuwerwetsche wijk; bij den +dood der ouders verhuren zij, als zij kunnen, het oude huis; gelukt +dit niet, dan wordt het houtwerk weggenomen, zoodat alleen de leemen +muren overblijven, die, aan hun lot overgelaten, weldra ineenzakken +en wegbrokkelen. Langzamerhand worden de aldus verlaten wijken weer +tot bouwland gemaakt, terwijl nieuwe voorsteden de plaats innemen +van vroegere akkers en tuinen. + +Op onzen terugweg naar het consulaat komen wij langs een aantal +ijskelders, waar gedurende het koude jaargetijde het ijs verzameld +en bewaard wordt, dat 's zomers in de bazars te koop wordt geboden. + +Om het noodige ijs te verkrijgen, wendt men een zeer eenvoudig en +goedkoop middel aan. Des avonds leidt men het water van eene naburige +beek naar een op het noorden gelegen vijver, die door een leemen +muur tegen den zuidenwind gedekt is. Dat water bevriest des nachts; +'s morgens wordt het ijs stuk geslagen en naar overwelfde kelders +gebracht, waar het tot het einde van den zomer goed blijft. Hoewel dit +ijs zeer goedkoop is, brengt iedere kelder aan den eigenaar jaarlijks +tusschen de honderd en honderd-twintig tomans op (een toman staat +ongeveer gelijk met negen en een halve franc.) + +Wij komen nu op nieuw in den bazar, die bijna verlaten is; de laatste +kooplieden bergen de uitgestalde waren weg en sluiten hun winkel. Toch +is het van daag geen vrijdag, de rustdag der muzelmannen, noch een van +de vele feestdagen van den perzischen kalender. Wat mag dan de reden +zijn van dit plotseling ophouden van allen handel en verkeer in een +zoo belangrijken en drukken bazar als die van Tauris? Een hooggeacht +geestelijke, de moesjteïd of opperpriester, had, naar men ons +verhaalde, zoo juist den adem uitgeblazen. Het was een eerbiedwaardige +grijsaard, met een belangwekkend, geestvol gelaat en een gedistingeerd +voorkomen. Evenals alle opperpriesters, droeg hij over zijn gewaad een +witten mantel van zeer fijne wol, en op het hoofd den grooten blauwen +tulband, die in Perzië het onderscheidingsteeken is van de ware of +vermeende afstammelingen van den Profeet. Dit eenvoudig en deftig +kostuum paste volkomen bij zijn statig voorkomen en majestueusen gang, +en deed het scherp geteekende asceten-gelaat, dat wel geschikt was +om ontzag in te boezemen, op het voordeeligst uitkomen. + +Eenige dagen geleden had mijn echtgenoot dien geestelijken heer +verzocht, zijne photografie te mogen maken; maar zonder eenige +achterhoudendheid had hij bekend, waarom hij zich liever niet aan +die proef blootstelde. + +"Ik ben iemand van hoogen leeftijd, zoo sprak hij; en hoewel ik niet +bijgeloovig ben, zooals de kettersche Sonniten, vrees ik toch, dat ik, +door op die wijze mijn portret te laten maken, als het ware met eigen +hand mijn doodvonnis zal onderteekenen. Ik weet niet, of de kunst, +waardoor gij eensklaps iemands gelaat kunt afbeelden, u van God of van +den duivel geopenbaard is; en bij die onzekerheid, wil ik liever geen +aanstoot en slecht voorbeeld geven. Maar dewijl gij eene herinnering +aan mij wenscht te bezitten, zal ik mijne vicarissen uitnoodigen, met +mij eene groep te vormen, en dan kunt gij onze portretten teekenen: +maar op voorwaarde, dat wij al uwe bewegingen kunnen volgen." + +Van achteren bezien, komt de weigering van den grijsaard om zich +te laten photografeeren ons zeer te stade: had hij aan onzen wensch +toegegeven, dan zou het fanatieke volk, bij hetwelk de priester in +zoo hooge eere stond, gewisselijk niet hebben nagelaten, in ons de +bewerkers van zijn plotselingen dood te zien, en getracht hebben zich +daarover op ons te wreken. + +De geestelijken, met den naam van moesjteïds aangeduid, bekleeden +den hoogsten rang in de sjîitische hiërarchie, en hebben steeds +in Perzië een zeer grooten invloed uitgeoefend. Zij bekleeden geen +officieel ambt, ontvangen geene bezoldiging, en worden tot die hooge +waardigheid aangewezen door de ondubbelzinnige uitspraak der publieke +opinie van het volk, dat zij in de waarheden der godsdienst moeten +onderrichten, en waarvan zij de verdedigers en beschermers zijn tegen +de onderdrukking of het onrecht der grooten. De titel van moesjteïd +kan niet door de regeering verleend worden. Zelden zijn er in Perzië +meer dan drie of vier moesjteïds, die als zoodanig door het volk +worden erkend; om dien titel te kunnen voeren, moet een mollah, +gedurende een twintigjarig verblijf te Kerbela of te Nedjef, den +hoogsten graad hebben verworven in zeventig vakken van wetenschap; +bovendien moet hij aan het land eene talrijke nakomelingschap hebben +geschonken. Om de achting en het vertrouwen van het volk te verwerven +en te behouden, moeten deze geestelijke heeren eene reputatie genieten +van onbesproken levenswandel, van groote matigheid en ingetogenheid; +doorgaans leven zij zeer teruggetrokken en onttrekken zich aan alle +eerbetooningen of gunstbewijzen van het hof. Hunne stichtelijke +toespraken zijn vol zalving; hunne gebeden langer dan die der gewone +geloovigen; naar hunne vermaningen luistert de schare met deemoed. Ook +als uitleggers van de wet hebben zij groot gezag: in ernstige gevallen +roepen de rechters hunne beslissing in en gedragen zich daarnaar. + +Maar in den laatsten tijd toont het burgerlijk gezag al meer en +meer de neiging om zich van deze geestelijke voogdij te ontslaan; +en de tijd is voorbij, toen de doorluchtige moesjteïd van Ispahan, +Hadji Seïd Mohammed Boghir, in de provincie Irâk een onbeperkt gezag +uitoefende. De misdadigers, die hij ter dood veroordeeld had, werden +in zijne tegenwoordigheid terecht gesteld; meer dan een verzocht +als eene hooge gunst, door de hand van den priester zelven te mogen +sterven. In dat geval werden de lijken op de binnenplaats van het +paleis begraven; en de schuldigen ondergingen den dood in het vaste +vertrouwen dat hunne zonden hun zouden vergeven en de toegang tot +het paradijs voor hen ontsloten zou worden. + +Over het algemeen verdient het gedrag en de houding van de hooge +perzische geestelijkheid niets dan lof. De voorbeelden dat een der +opperpriesters door zijn levenswandel stof tot ergernis geeft, zijn +zeer zeldzaam. Trouwens, indien zulke gevallen dikwijls voorkwamen, +zou, vooral bij de in Perzië op het stuk van godsdienst heerschende +onverschilligheid, de bekoring spoedig verbroken zijn, en zou de +hooge geestelijkheid weldra de achting en het ontzag verliezen, +dat zij bij de massa der bevolking nog steeds geniet.--Ongelukkig +kan men van de lagere geestelijkheid, de mollahs, niet zoo gunstige +getuigenis afleggen. Daar zijn duizenden verhalen en anekdoten in +omloop, waaruit hunne hebzucht, hunne kwade trouw of domheid moeten +blijken. Nog gisteren vertelde men in den bazar het volgende: +De mollah Nasr ed-Din preekte laatstleden vrijdag in de moskee +van den Shâh Hosein, de schoenlapper uit den laatsten winkel in +den lederbazar, in het heiligdom neergeknield, schreide bittere +tranen; zijne buren, gesticht door zijne vroomheid en meenende dat +de ernstige vermaningen van den prediker zijn gemoed zoo zeer bewogen +hadden, vroegen met belangstelling naar de oorzaak zijner in het oog +vallende droefheid.--"Mijn bok is gestorven," antwoordde hij snikkende, +"en de mollah heeft bij het preeken met zijn baard dezelfde beweging +gemaakt als mijn overleden huisgenoot. Ach, de herinnering aan hem +heeft mijne tranen doen vloeien!" + +Het fanatisme der mollahs houdt gelijken tred met hunne onwetendheid +en hun schraapzucht; zij verfoeien de Christenen; en wanneer, +in het afgeloopen jaar (1880), de Kurden Tauris waren binnen +getrokken,--waarvoor een oogenblik vrees bestond--dan zou het gepeupel, +op aanstoken van de mollahs, ongetwijfeld gemeene zaak hebben gemaakt +met de bandieten, om de armenische wijk, waar de Christenen wonen, +te plunderen; waarschijnlijk om dan later onderling over de verdeeling +van den buit te vechten. + +In hunne vurige begeerlijkheid naar aardsche goederen gaan vele mollahs +zoo ver, dat zij zelfs den plicht der weldadigheid verzuimen, waarop +de Korân toch zoo grooten nadruk legt. Ik heb nimmer door een mollah +een aalmoes zien uitreiken, hoewel het schouwspel der heerschende +ellende inderdaad hartverscheurend was. Daarentegen was ik er wel +getuige van, hoe een blinde, door een mollah berispt, omdat hij de +barmhartigheid inriep van een ongeloovige, op bitteren toon antwoordde: +"Geeft dan zelven aalmoezen, gij huichelaars en valsche geloovigen, +en laat ons niet van honger en ellende omkomen!" + +Overeenkomstig het gebruik, moet de begrafenis van den moesjteïd twee +uren na zijn overlijden plaats hebben. De menigte stroomt van alle +kanten naar het sterfhuis, om zich bij den lijkstoet aan te sluiten; +ook ik wil gaarne bij de plechtigheid tegenwoordig zijn. Ik spoed mij +dus zoo haastig mogelijk voort, maar word weldra door mijn gids tegen +gehouden: hij heeft mijn voornemen geraden, tracht mij eerst onder +allerlei voorwendsels daarvan terug te houden, maar bekent eindelijk +dat hij geen Christenen mag laten stilstaan op den weg, waarlangs de +lijkstoet komen zal. Ten einde den trouwen dienstknecht geen verdriet +aan te doen en misschien ook den consul in moeilijkheden te brengen, +neem ik het aanbod aan van een der soldaten der policie en begeef +mij naar het platte dak van een huis, door een zijner bloedverwanten +bewoond. Zonder zelve in het oog te vallen, zal ik van daar den stoet +kunnen zien voorbij trekken. Nauwelijks ben ik op het dak aangekomen, +of een verward gerucht en luide jammerkreten klinken mij uit de verte +tegen: de lijkstoet is in aantocht. + +Voorop, naar den voor alle landen en hemelstreken geldenden regel, +een troep jongens, schreeuwende, gillende, springende, zoo als hunne +kameraden overal de loffelijke gewoonte hebben te doen; onmiddellijk +achter die rumoerige bende volgt het lijk, op eene baar uitgestrekt, +die door vier mannen gedragen wordt. De doode is bedekt met een fraaien +kashmiren shawl; aan het hoofdeneinde ligt de groote blauwe tulband; +eene schier onafzienbare menigte, bestaande uit mannen van allerlei +stand en leeftijd, loopt in ordelooze verwarring achter de baar, +dringende en duwende om zich een weg te banen tot bij den doode, ten +einde den shawl zoo mogelijk te kunnen kussen of althans aan te raken. + +De stoet wordt gesloten door een aantal gesluierde vrouwen, +die de lucht doen weergalmen van haar akelig gekrijsch en +gillende jammerkreten. Vergeefs zie ik uit naar den gouverneur, +de hooge beambten, de soldaten, wier tegenwoordigheid aan de +begrafenisplechtigheid een officieel karakter zou geven. Maar nergens +is een uniform te bespeuren: de rouwbetooning gaat van het volk zelf +uit, en is eene laatste hulde aan de nagedachtenis van een man, die +om zijn hoogen rang en nog meer om zijne deugden en zijn heiligen +wandel de algemeene achting en sympathie genoot. + +De gewoonte om de afgestorvenen zoo haastig te begraven geldt +niet alleen voor de leden van de hooge geestelijkheid, maar voor +iedereen. Dit gebruik, waarschijnlijk wel op overwegingen in het +belang der gezondheid gegrond, heeft deze bedenkelijke zijde, dat +het verborgen blijven van misdaden er door wordt in de hand gewerkt. + +Is er in een gezin iemand overleden, dan worden de betrekkingen en +vrienden onmiddellijk gewaarschuwd, en heeft binnen de twee uren de +begrafenis plaats, zonder dat een geneesheer of andere deskundige +geroepen wordt om het overlijden te constateeren of de oorzaak van den +dood te onderzoeken, Om de mogelijkheid, dat iemand levend zou worden +begrafen, schijnt men zich inderdaad niet zeer te bekommeren; de armen +beschouwen den dood zeer dikwijls als eene verlossing uit hun lijden, +en rekenen de afgestorvenen gelukkig; de rijken zenden hunne dooden +naar Kerbela of naar Nedjef, en de reis daarheen duurt zoo lang, dat +de schijndoode, die bovendien in geene gesloten kist wordt geborgen, +overvloedig den tijd heeft om weer tot zich zelven te komen. + +De toebereidselen voor de begrafenis zelve kunnen, bij zoo spoedige ter +aarde bestelling, uit den aard der zaak niet veel beteekenen. Het lijk, +in een doek of shawl gewikkeld, wordt in een ondiepen kuil gelegd, die +in allerijl op de begraafplaats of ook wel elders gedolven wordt. De +bloedverwanten beschouwen hun plicht als volbracht, wanneer zij het +hoofd van den doode in de richting van Mekka hebben geplaatst, en onder +zijne oksels twee kleine houten krukken gelegd, om zich daarmede op te +richten, als ten dage van het jongste gericht de engel Azraël de dooden +zal opwekken. Is de afgestorvene eene vrouw, dan wordt over het lijk, +nadat het in het graf gelegd is, nog een dichten sluier uitgespreid, +waardoor de vormen geheel onzichtbaar worden. + +17 April.--De dood van den moesjteïd wordt blijkbaar als eene openbare +ramp beschouwd: handel en verkeer staan bijna geheel stil. Ten teeken +van rouw blijven de winkels in den bazar gesloten; de bakkers bakken +geen brood en de slagers slachten geen vee: de inwoners van Tauris +schijnen van daag aan geen eten te denken. Om ons eenige afleiding +te bezorgen, besluiten wij met enkele Europeanen een uitstapje te +gaan maken naar de ruïnen der moskee van Gazan-Khan. + +Weldra is eene talrijke ruiterbende bijeenverzameld, en wij komen +buiten de stad, na door de bazars en eene uitgestrekte voorstad te zijn +gereden, waar de straatjeugd luidkeels liederen zong ter verheerlijking +van de heldendaden van Moekhtar-Pasja in den russisch-turkschen oorlog. + +Al spoedig bereiken wij de ruïnen der moskee van Grazan-Khan, den +mongoolschen sultan, in de geschiedenis van Perzië beroemd om zijne +wapenfeiten en zijne veroveringen. + +Volgens de overlevering bezat deze koning velerlei bekwaamheden: +hij was smid, kabinetwerker, kunstdraaier, gieter, sterrekundige, +geneesheer, alchimist; zijn levensbeschrijver voegt er uitdrukkelijk +bij, dat hij zelfs de geschiedenis van zijn volk kende. In zijn +oorlog met Egypte zocht hij den steun van den Heiligen Stoel. Paus +Bonifacius VIII sloot een verbond met den perzischen monarch en +trachtte de Christenvorsten tot een nieuwen kruistocht over te +halen, waarvoor de omstandigheden bijzonder gunstig schenen, nu de +Sarracenen te gelijkertijd door de kruisvaarders en door de Perzen +zouden worden aangevallen. Van dien kruistocht is evenwel niets +gekomen. Gazan-Khan toonde zich, gedurende zijne geheele regeering, +bijzonder welwillend jegens de Christenen, die hij meermalen boven +de Muzelmannen voortrok: in die mate zelfs dat men hem verdacht, +in het geheim de christelijke godsdienst te zijn toegedaan. Naar +men zegt, behoorde tot zijn vertrouwelingen ook een monnik, die zich +altijd aan zijn hof ophield. Desniettemin wordt hij door de perzische +geschiedschrijvers geprezen als een der grootste vorsten, die ooit +over Irân hebben geregeerd. + +Gazan-Khan was klein van persoon en zeer leelijk; maar dit gemis van +lichamelijke welgemaaktheid en schoonheid werd ruimschoots opgewogen +door de uitmuntende gaven van zijn geest; hij had, in de geschriften +van Firdoesi en andere perzische dichters en kroniekschrijvers, de +geschiedenis bestudeerd der aloude, min of meer fabelachtige helden, +en zich voorgenomen, hunne voetstappen te drukken: met name koos hij +zich Cyrus en Alexander tot voorbeeld. + +De onder zijne regeering gebouwde moskee is tegenwoordig niet meer +dan een groote tumulus, aan alle kanten doorgraven en doorwoeld: +uit het weinige dat er nog van is overgebleven, blijkt de groote +overeenkomst tusschen de decoratie van dit monument en die van de +moskee van Narshivan. Maar de wijze van bewerking der mozaïeken +verschilt: de porseleinen tegels vormen groote platen, waarop de +figuren met de stift zijn geteekend, zoodat op sommige plaatsen +het email is verdwenen en de gebakken steen zichtbaar wordt. Het +is in waarheid eene gravure, met bewonderenswaardige kunst en nog +verwonderlijker geduld bearbeid.--De boeren uit den omtrek zoeken +ijverig de nog ongeschonden tegels op, om die te gebruiken voor het +bouwen of oplappen van hunne huizen, en zoo blijft er allengs van de +groote schepping van Gazan-Khan niets meer over. + +Na een bezoek te hebben gebracht aan de verschillende terpen +of ruïnenheuvels van het oude Tauris, keeren wij naar de nieuwe +stad terug. Onze weg loopt door heerlijke tuinen, van elkander +gescheiden door goten, waardoor kristalhelder water stroomt; allerlei +vruchtboomen spreiden hunne met bloesems overladen takken uit boven +meloenen, komkommers, pasteken, en andere groenten, ordeloos door +elkander geplant, maar uitmuntend opschietende.--Hier en daar gunt +het ontluikende groen ons een aardig kijkje op het landschap. Nu +is het eene karavaan van kleine, met hout beladen ezels, achter +elkander over eene hoogst eenvoudige brug gaande; dan weder vrouwen, +in blauwe sluiers gewikkeld, en zich haastig uit de voeten makende +bij de nadering van Faranguis. Het is mij niet mogelijk geweest, +van de moskee van Gazan-Khan eene photografie te maken, daar van het +gebouw niets meer dan eene vormelooze masa over is; maar ik heb mijn +toestel bij mij; ik stijg van het paard, en ondanks den hevigen wind +en de donker bewolkte lucht, verkrijg ik een zeer goeden afdruk van +den tuin en van de karavaan van ezels. Zoo spoedig mogelijk zit ik +weder in het zadel, maar het is reeds te laat: donderslagen ratelen +knetterend door de lucht; verblindende bliksemstralen doorklieven de +zwarte wolken, en de regen valt in stroomen neder. Te vergeefs zoeken +wij eene schuilplaats onder de boomen: hun gebladerte kan ons tegen +deze bui niet beschermen. Ieder geeft zijn paard de sporen en rent +zoo spoedig mogelijk naar de stad. + +Toen wij de binnenplaats van het consulaat bereikten, waren wij tot +op het hemd toe nat en dropen onze paarden van het zweet. Gelukkig +is ons hier een goed logies bereid, waar wij droge kleederen en een +lekker brandend vuur vinden. Weldra is het ongeval vergeten. + +De wachtkamer voorbijgaande, meende ik de soldaten bezig te zien +met het schoonmaken hunner wapenen; eene ongewone beweging heerscht +in het geheele gebouw: van den salon tot de keuken is alles in de +weer. Gedurende onze afwezigheid heeft de gouverneur een bezoek tegen +den volgenden dag laten aankondigen, en de ontvangst van een zoo +aanzienlijk personage is geene kleinigheid. Niet alleen loopt den kok +van het consulaat het hoofd om: zijne verlegenheid komt nog niet in +vergelijking met die van den mirza (den inlandschen secretaris), onzen +leermeester in het perzisch, op wien de zware taak rust om tusschen +nu en morgen een verheven gedicht saam te stellen ter verheerlijking +van den gouverneur bij zijn komst in het consulaat van Frankrijk. Wij +zullen er van daag onze les maar aan geven. + +18 April.--Ik klim op het dak om getuige te zijn van de aankomst van +den gouverneur met zijn gevolg. Policiesoldaten met stokken gewapend +maken ruim baan in de straat, en deelen met loffelijke onpartijdigheid +en onberispelijken ijver slagen uit, in evenredigheid tot den hoogen +rang van den landvoogd. Eindelijk bespeur ik den oom des konings: hij +is gekleed in eene wijde zwarte overjas, om het midden saamgeplooid, +en draagt op het hoofd een kollah (muts) van zwart laken: welke +dracht in de laatste jaren aan het hof in de mode is gekomen. De +bonte muts wordt tegenwoordig nog maar alleen gedragen door lieden +uit de provincie of door mannen van leeftijd. + +De hooge geboorte en de macht van den gouverneur van Azerbeïdsjan +zijn kenbaar aan den langzamen statigen gang, passende aan iemand van +zoo doorluchtige afkomst. Zijne harde, scherp geteekende trekken, +zijne bruine gelaatskleur herinneren, naar men mij zegt, aan den +eigenaardigen type van den stam, van Kadjar, waaruit hij gesproten +is. Mijne aandacht wordt voorts het meest getrokken door een prachtig +turkomansch paard, bij den teugel geleid door den stalknecht, die, +zoodra Zijne Excellencie in het consulaat is binnen gegaan, het paard +met een kostbaar tapijt moet bedekken. Het edele, uitnemend schoone +ros is rijk opgetuigd en schittert van fijn goud, waarvan ik niet +kan nalaten de voortreffelijke bewerking te bewonderen. + +Onmiddellijk achter het paard van den gouverneur volgt de beul, +geheel in het rood gekleed. Deze dienaar der gerechtigheid wordt, +uit aanmerking van het gewicht zijner betrekking, steeds met zekeren +eerbied behandeld; maar toch mag hij nooit achter zijn meester in +een bevriend huis binnentreden: hij blijft voor de deur zitten, waar +hem koffie, thee, en een pijp wordt aangeboden. Op den beul volgen +de officieren van lageren rang, hofbedienden en een drom ruiters, +in lompen gehuld en het hoofd gedekt met een grijzen, bruinen of +zwarten papash, naar den smaak van den eigenaar. Dit waren, naar men +mij op eerbiedigen toon verzekerde, de kozakken van de koninklijke +lijfwacht. Hoe mogen er dan wel de gewone soldaten uitzien, als de +keurbende van het leger zulk eene armzalige vertooning maakt! + +In de woning gekomen, heeft de gouverneur in den salon plaats +genomen en met blijkbaar welgevallen geluisterd naar het gedicht +van den mirza, waarin de burgerlijke en militaire deugden van den +doorluchtigen bezoeker worden verheerlijkt in de uitgezochtste en +verhevenste bewoordingen, aan Sadi en Firdoesi ontleend. Deze poëzie, +die op een zingenden toon wordt voorgedragen, schijnt zeer in den +smaak te vallen van de toehoorders, die nu en dan goedkeurend met het +hoofd knikken.--Vervolgens worden ververschingen rondgediend, en een +gesprek aangeknoopt, dat langer dan twee uren duurt, naar perzisch +gebruik afgewisseld door vrij langdurige pausen, waarin niemand een +woord spreekt. + +Eindelijk neemt men afscheid van elkander in de beste stemming ter +wereld. Na eene eindelooze wisseling van beleefdheden en complimenten, +schaart de stoet zich weder in orde; de beul herneemt zijne eereplaats; +en de straat, straks zoo druk en woelig, wordt weder ledig en doodsch. + +Het begon tijd te worden. De armenische aartsbisschop van Tauris heeft +den wensch te kennen gegeven, ons een bezoek te brengen en bij die +gelegenheid tevens zijne photografie te laten maken: ik was reeds bang +dat ik te laat zou komen. Dank zij onzen photografietoestel, worden +anders gesloten deuren voor ons geopend.--Het aartsbisschoppelijk +paleis, de nederige residentie van Zijne Doorluchtigheid, is van +gebakken steenen gebouwd, maar aan alle kanten omringd door fraaie +tuinen, die ook nog eene school bevatten, waarin armenische kinderen +onderwijs ontvangen. + +Wij worden met ongeduld verwacht en met de innemendste vriendelijkheid +ontvangen. Op het gelaat van den kerkvoogd ligt eene uitdrukking +van welwillende goedheid: twee levendige geestvolle oogen geven aan +de regelmatige, breed geteekende trekken eene bijzondere beteekenis; +het hair en de baard zijn gedeeltelijk grijs, maar de gestalte van den +prelaat is nog krachtig en ongebogen. De schoone, indrukwekkende kop +komt voortreffelijk uit onder de kap van zwarte zijde, zoogenoemd moiré +antique, die met een punt boven het mutsje uitsteekt, bijna over de +oogen valt en in breede plooien langs de schouders neergolft. Een wijd +kleed van zwart satijn daalt tot op de voeten; om den hals hangt een +gouden ketting, waaraan een groot, met edelgesteenten omzet medaillon +is bevestigd, op hetwelk een Christuskop in émail is geschilderd. + +De Armeniërs, die Zijne Doorluchtigheid omringen, zien er bijna +geheel uit als fransche kapelaans, maar weten met zeer veel takt en +gratie koffie en pijpen te presenteeren. Weldra waren wij met den +aartsbisschop in druk gesprek gewikkeld. + +"Het doet mij genoegen u te zien," zeide de prelaat; "niet alleen +omdat ik veel van de Franschen houd, maar ook omdat gij mij zonder +twijfel bericht kunt geven aangaande den Katholikos. Gij zijt immers +over den Kaukasus naar Tauris gekomen? + +--Tot mijn leedwezen, Monseigneur, antwoordde mijn echtgenoot, kan ik +de berichten, die gij verwacht, niet geven. Wij waren reeds op vier +dagreizen van Erivan, toen men mij eerst sprak van de schatten van +Etsjmiadzin; ik heb dus niet de eer gehad, den Katholikos te ontmoeten. + +--Dat is zeer jammer, hernam de prelaat: een bezoek aan het klooster +van Etsjmiadzin loont de moeite en ik durf u dat nog ten zeerste +aanbevelen." + +Nadat wij het portret van den aartsbisschop in verschillende standen +en met zeer goeden uitslag gemaakt hadden, namen wij afscheid. Maar +aan zijne aanbeveling om het klooster van Etsjmiadzin te gaan zien, +hebben wij geen gevolg gegeven. Wij zouden daartoe op onze schreden +moeten terugkeeren en op nieuw de russische grenzen overschrijden, +en daarin hebben wij geen zin: wij hebben voorloopig genoeg van het +heilige Rusland, zijn posthuizen en zijn varkenspootjes met ingelegde +pruimen! + +Toch was het jammer, dat wij het klooster Etsjmiadzin hadden laten +liggen; de kleine omweg, dien wij hadden moeten maken om dit beroemde +heiligdom te bereiken, weegt niet op tegen de merkwaardigheden, +die wij daar hadden kunnen bewonderen. + +Het klooster Etsjmiadzin is de residentie van den Katholikos, het hoofd +der schismatieke armenische kerk, aan wien de patriarchen te Jeruzalem +en te Constantinopel ondergeschikt zijn. Men weet dat sedert het +concilie van Florence in 1439, de armenische kerk in twee afdeelingen +is gesplitst. Op dat concilie namelijk kwam de vereeniging van de +armenische met de roomsch-katholieke kerk tot stand, waarbij de eerste +haar ritus en andere eigenaardige gebruiken behield. Evenwel trad een +deel van de armenische Christenheid niet tot deze vereeniging toe: +en zoo ontstond, nevens de katholieke of geünieerde armenische kerk, +ook eene afgescheidene of schismatieke, die het oude monophysitische +dogma omtrent de natuur van Christus vasthoudt, en overigens in ritus +en inrichting het meest tot de oude grieksche kerk nadert. + +Het hoofd dezer schismatieke kerk nu, die hare aanhangers niet alleen +in eigenlijk Armenië, maar ook in aziatisch Turkije, in Syrië, in +Perzië en zelfs in Hindostan telt, is de patriarch van Etsjmiadzin, +die den titel van Katholikos voert. Dit beroemde overoude klooster +ligt op ongeveer twee-en-twintig mijlen afstands van Erivan, +in eene vruchtbare met boomgaarden en tuinen prijkende vlakte, +negenhonderd-tien el boven de zee verheven. In overouden tijd stond +hier de stad Wagharsjabad. De patriarchale kerk, in de vierde eeuw na +Christus gebouwd, kan hoegenaamd geen aanspraak op architektonische +schoonheid maken, maar staat daarentegen in den roep van buitengewone +heiligheid; de kloostergebouwcn dagteekenen uit den tijd van den +patriarch Narses, uit de eerste helft der zesde eeuw. De kerk bevat +een schat van kostbare relikwieën, zooals de lans, waarmede de Heiland +aan het kruis doorboord werd; den rechterarm van Sint-Gregorius, +en zeer vele anderen, meest allen in prachtige, rijk versierde +relikwariën gevat. Voorts worden in de sakristie kostbare oude vaten +en gereedschappen voor de heilige dienst, benevens kerkelijke gewaden +bewaard. De grootste merkwaardigheid van het klooster is echter wel +de bibliotheek, rijk aan oude zeldzame handschriften, hier sedert +eeuwen bijeengebracht. De schatten van deze bibliotheek zijn, zoo +ik mij niet bedrieg, nog maar zeer onvolledig bekend. Ook bezit het +klooster eene drukkerij, waarop een aantal belangrijke werken in de +armenische taal zijn gedrukt. + +In de nabijheid van Etsjmiadzin, liggen nog twee andere, bij de +Armeniërs in hoog aanzien staande kloosters, Kaiane en Hripsime, +die als filiaalstichtingen tot het patriarchale klooster behooren: +vandaar ook de bijnaam van dit laatste, Utsjkilissi, dat wil zeggen, +Driekerken. De bevolking van Etsjmiadzin bedraagt, met inbegrip van +de kweekelingen van het seminarie, ruim honderd personen, waaronder +vele geestelijken van hoogen rang, die den Katholikos als raadslieden +zijn toegevoegd. + +19 April. Paschen.--Het is heden feestdag in alle consulaten. Nadat +de receptie was afgeloopen, ben ik op het platte dak geklommen, om +daar, in de schaduw van de fransche vlag, een weinig uit te rusten. De +laatste stralen der ondergaande zon verlichtten de stad van Zobeïde, +die als in vuurgloed scheen gedompeld. Ik was geheel verzonken in de +beschouwing van dit tafreel, toen ik mij zachtkens hoorde roepen. + +"Çaheb," zeide op beschroomden toon eene chaldeesche vrouw uit +het naburige huis, "laat mij de afbeeldingen eens kijken, die gij +iederen morgen op het dak maakt."--Ik had niet de minste gedachte, +aldus bespied te worden, wanneer ik 's morgens eenige afdrukken naar +mijne clichés maakte. Ik groette mijne nieuwe kennis, en stelde haar +voor, ook eens voor haar portret te poseeren. Zij is daartoe bereid; +de toestel is spoedig in orde; maar het begint donker te worden en +ik kan geene photografie meer maken. Haastig roep ik mijn echtgenoot +en verzoek hem zijn potlood mede te brengen want misschien zal de +schoone Rakhy morgen van gedachte zijn veranderd. Na eerst eenige +tegenwerpingen te hebben gemaakt, slaat zij toch haar sluier, die +haar den mond bedekt, weg, en staat eenige oogenblikken onbewegelijk +stil. Haar zwarte oogen zien ons met eene guitige uitdrukking aan; +haar trekken zijn meer sprekend en forsch dan bevallig; in 't oog +vallend is de afstand tusschen den neus en den mond. Zij draagt een +rooden doek van chineesche zijde om het hoofd geknoopt; de haren, +in een aantal kleine vlechten verdeeld, vallen op den rug, bedekt +door een sluier van witte mousseline, die eenige malen om het hoofd +wordt gewonden, het benedengedeelte van het gelaat tot boven den mond +bedekt, en over de schouders wordt geworpen. Onder een wijde koledja +(overkleed) van blauw laken, met zwart zijden passement afgezet, +draagt zij eene japon van gekleurde stof.--Rakhy was met haar portret +zeer ingenomen en betuigde bij herhaling haar dank. + + + +V + + +20 April.--De hadji, de aanvoerder der karavaan, is gisteren onze +bagage in oogenschouw komen nemen, ten einde te kunnen berekenen, +hoeveel muildieren voor het vervoer der goederen noodig zouden zijn. Om +het uur voor het vertrek te bepalen, moet niet alleen op den wensch +en het gemak der reizigers worden gelet, maar vooral ook rekening +gehouden met den kalender. De almanak speelt hier eene groote rol, +in de belangrijkste zoowel als in de nietigste zaken, en niet licht +zal men iets ondernemen, zonder vooraf dit orakel te raadplegen. De +eene dag is gunstig voor het aanvangen eener reis, de andere voor +het afleggen van een bezoek; zeer dikwijls wordt niet alleen de dag, +maar ook een bepaald uur aangewezen;--nooit zal het, bij voorbeeld, +een kleermaker in de gedachte komen, iemand de maat nemen, buiten +den door den almanak aangegeven tijd: het kleed zou buiten twijfel +verknipt worden. + +Waarschijnlijk is heden de uitspraak van het orakel gunstig, want reeds +met het aanbreken van den dag zijn de tsjarvadars komen vernemen, +of wij gereed waren om te vertrekken. Op ons bevestigend antwoord, +verzekerden zij dat de paarden zoo aanstonds zouden voorkomen.--_Hala_, +dat wil immers zeggen, dadelijk. Op hun woord vertrouwende, begaf +ik mij naar de binnenplaats van het consulaat, met het geweer op den +schouder en de rijzweep in de hand, niet anders denkende dan dat ik +binnen weinige oogenblikken te paard zou moeten stijgen. Het is zes +uren in den morgen; ik wacht geduldig tot zeven uren; toen, niets +ziende verschijnen, ga ik naar den salon. + +"Hoe komt gij al zoo vroeg in volle wapenrusting? vraagt mij de +consul lachende. + +--Wel, de paarden zouden zoo dadelijk komen. _Hala_, zeiden de +tsjarvadars, en ik dacht vroeg te vertrekken. + +--Haast u zoo niet, herneemt de heer Bernay: _Hala_ kan tot van +avond duren; begin maar eerst met ons te ontbijten. Om pleizierig met +eene karavaan te reizen, moet men leeren geduld te oefenen, tot men +eindelijk de gewoonte heeft aangenomen, zich te laten wachten. Wil men +hier de algemeene achting verwerven en met eerbied bejegend worden, dan +moet men niet karig zijn met zijn tijd. Onaanzienlijke, geringe lieden +alleen moeten met de uren woekeren; de aanzienlijken, de wijzen zijn +zoo zeker van hunne zaak, dat zij altijd tijd in overvloed hebben." + +Omstreeks één uur in den namiddag deed zich in de anders zoo +stille straat eensklaps een ongewoon gerucht hooren. Gelukkig! daar +zijn de tien paarden, noodig voor het vervoer van onze bagage en +onze bedienden. Het zoo geroemde turkomansche ras is zeer slecht +vertegenwoordigd door die magere, afgetobde knollen. Achttien +dagreizen scheiden ons van Teheran: zullen wij daar ooit komen met +die ongelukkige dieren? + +Tot mijne verwondering bespeur ik aan de poort der stad, dat ik met +mijne dienaren en de bagage alleen ben: vergeefs zie ik om naar onze +reisgezellen, de pelgrims naar het graf van den iman Rezza van Mesjhed. + +"Wij zullen den nacht doorbrengen in een dorp, twee farsaghs van de +stad verwijderd, zegt de hadji, die ons de eer heeft aangedaan ons +te vergezellen; daar is de algemeene verzamelplaats der karavaan. Zij +zal daar heden avond aankomen; en morgen, met het krieken van den dag, +zullen wij den tocht van twee-en-twintig dagen aanvaarden, aan welks +einde wij, zoo het God behaagt, den gouden koepel van Shah Abdoel-Azim +zullen aanschouwen. + +--Hoe veel uren duurt uwe dagreis? vroeg ik hem. + +--Een goed georganiseerde en goed bestuurde karavaan, als de mijne, +legt drie-vierde farsagh per uur af, en in een dag tusschen de zes +en acht farsaghs." + +Een farsagh, door de grieksche schrijvers een _parasanga_ genoemd, +staat ongeveer gelijk met zes kilometers. Naar het schijnt waren +oudtijds in het Oosten, even als te Rome, de wegen voorzien van +mijlpalen, waarop de reiziger den afstand kon zien, dien hij had +afgelegd. Die palen bestaan tegenwoordig niet meer; daar echter de +karavanen steeds denzelfden weg volgen, zijn de tsjarvadars zeer +nauwkeurig bekend met den afstand van het eene station naar het +andere. Op de groote communicatiewegen vergissen zij zich bijna +nooit in hunne berekening; en zoo de reis soms langer duurt dan zij +volgens den afstand zou moeten duren, dan is dit doorgaans te wijten +aan de hinderpalen, die men, vooral in het ongunstige jaargetijde, +op den weg ontmoet. In den winter wordt de geringste beek vaak een +onstuimige bergstroom, die de karavanen dwingt een langen omweg te +maken, eer men eene plaats gevonden heeft, waar de zwaar beladen +lastdieren kunnen overgaan. + +Aan het dorp Rasmidj gekomen, brengen onze gidsen ons naar den +tsjapar-khaneh (het posthuis), waar zich de paarden bevinden bestemd +voor de koeriers, die de dienst verrichten langs den weg van Tauris +naar Teheran. Dit vierkante gebouw bestaat uit een muur, waartegen +aan de binnenzijde de stallen met platte daken zijn gebouwd. Des +zomers blijven de paarden buiten, waar zij voor etensbakken worden +vastgebonden. Boven de poort bevindt zich een klein vertrek, waarvan de +vensters naar de vier windstreken uitzien. De ruiten worden vervangen +door houten traliewerk, waardoor de wind vrij kan spelen, maar dat +toch dicht genoeg is om onbescheiden blikken buiten te sluiten. Deze +luchtige kamer, waarin wij, bij gebrek van beter, onzen intrek nemen, +heet de bala-khaneh (de opperzaal). + +Terwijl men bezig is met ontpakken, ga ik eene wandeling maken door den +bazar van het dorp, die vrij wel voorzien is. Men vindt daar mooie, +in goudpapier gewikkelde russische bougies, suiker van Marseille, +dadels en melk in overvloed. Het dochtertje van den postmeester +vergezelt ons; het is een aardig kind van omstreeks zeven jaar, +maar dat vrij wat ouder schijnt; toekomende jaar geeft men haar een +sluier; kort daarop wordt zij ten huwelijk gegeven, en eer zeven +jaren verloopen zijn, wandelt zij met een zuigeling op den arm. + +Inmiddels is het donker geworden; maar dat hindert mij niet, want wij +zijn van alles voorzien. In het midden van de kamer staat eene tafel +van ongeverfd hout; stroozakken vervangen de plaats van stoelen, en +zullen straks dienst doen als bedden; in eene kleine nis staat een +trekpot, een samovar, een kandelaar; boven een goed vuur hangen de +dampende ketels. Maar, helaas! niets is op deze wereld bestendig. De +wind steekt op; de schoorsteen begint geweldig te rooken, en het licht +waait uit. Al tastende gelukt het mij, voor het houten traliewerk +mantels en doeken en shawls uit te spreiden, die ik zoo goed mogelijk +met spijkers bevestig. + +De kamer is weer tamelijk in orde als de pilau verschijnt. Dit +nationale gerecht wordt zeer smakelijk bereid: naar de lekkerbekken +beweren, zijn er, om de pilau klaar te maken, evenveel verschillende +manieren, als er dagen in het jaar zijn. Een gewone pilau--rijst met +schapevleesch--is binnen het uur klaar; en dit is niet een van zijn +minste verdiensten. + +21 April.--Ik lag nog in diepen slaap gedompeld, toen de stem van +den hadji mij wakker maakte. + +"Sta op, Çaheb, zeide hij, wij zijn allen gereed; wij hebben eene +lange dagreis te maken; en wanneer wij in den vroegen morgen van hier +vertrekken, zullen wij nog juist den tijd hebben om voor den nacht +de pleisterplaats te bereiken." + +Het is pas één uur: mijn echtgenoot en ik maken zoo spoedig mogelijk +ons toilet. Daar wij hier haast zoo goed als in de open lucht zijn, +hebben wij weer de gewoonte van den Kaukasus aangenomen, en ons geheel +gekleed te slapen gelegd, zorg dragende, niet alleen het lichaam, +maar ook het hoofd, on vooral de oogen te bedekken met den grooten +reisdeken, dien wij te Tauris hadden laten maken. + +Verwonderd over de langzaamheid, waarmede onze bedienden den +boel inpakken, beknor ik hen over hunne traagheid. "Wat wilt gij +dan doen gedurende de drie of vier uren, die wij hier nog moeten +blijven?" antwoorden zij. + +Ik herinnerde mij toen, maar een weinig te laat, de waarschuwingen +van den heer Bernay en de beteekenis van _Hala_. Om mij van de +toedracht der zaak te overtuigen, verlaat ik het posthuis en ga +naar de karavanserai, waar bijna alle reizigers bijeen zijn: Bij +het schijnsel van eenige walmende kaarsen, die in de booggangen +rondom de binnenplaats branden, bespeur ik gesluierde vrouwen die +schreeuwende kinderen aankleeden; terwijl de dienaars vuur aanmaken +om thee te zetten en de noodige spijzen voor den dag te bereiden. Al +deze lieden zijn laat van Tauris vertrokken, hebben een deel van den +nacht gereisd, en schijnen in het minst niet gehaast om weer op weg +te gaan. De paarden eten rustig hun haver; en de muilezeldrijvers, +in hunne mantels van schapevel gewikkeld, snorken zoo luid, dat zij +bijna het geschreeuw overstemmen der ontijdig gewekte kinderen. + +Met den dageraad wordt overal appèl gehouden, en eindelijk verschijnen +de tsjarvadars om onze bagage mede te nemen. Wij zijn nu ongeveer +met ons tachtigen, mannen, vrouwen, kinderen, mollahs, bedienden, +gevolgd door ruim honderd-vijftig lastdieren. + +Aan het hoofd der karavaan gaan de krachtigste paarden, uitgedost en +opgeschikt als andalusische muilezels, en allen voorzien van koperen +bellen van verschillende grootte: sommigen hangen om den hals der +paarden en zijn niet grooter dan kleine schelletjes, zooals de schapen +dragen; anderen, tot vijftig duim lang, hangen langs de zijden van het +paard en geven een zwaar geluid, bijna als kerkklokken; dikwijls zijn +zij, naar gelang van de grootte, in elkander gevat, zoodat iedere bel +als het ware de klepel is van diegene waarin zij hangt. Van het eene +einde van de karavaan tot het andere hoort men dit getjingel en gelui, +waarnaar zich de snelheid van den marsch regelt. Op eenigen afstand +maakt dit concert een zeer harmonischen indruk; de liefelijke muziek +doet u denken aan statige, zangerige orgeltonen, of aan het klagend +suizen van den herfstwind in de bosschen.--Dan volgt de geestelijke +leidsman van de bedevaart. Dit is een mollah van rijzige gestalte, +met een bronskleurig gelaat; hij draagt den donkerblauwen tulband +van de seïds en een kleed van kalemkar; zijn paard--vroeger wit, +nu geheel blauw geverfd--is behangen met al het huisraad van den +vromen man: waschkommen, een samovar, ketels, zakken voor het bergen +van verschillende voorwerpen; de ruiter zelf, op een stapel dekens +en tapijten gezeten, schijnt van zijn hemelsblauw paard met dezelfde +minachting op menschen en dieren neer te zien. Ik had verwacht dat hij, +bij het vertrek, den standaard der bedevaartgangers zou ontplooien +en den lofzang aanheffen ter eere van den iman Rezza van Mesjhed, +naar wiens graf hij zijne kudde geleidde; maar de tegenwoordigheid +van twee ongeloovigen heeft hem, naar het schijnt, in de war gebracht +en hem zijn plicht doen verzuimen. Hij wreekt zich, door nu en dan +van ter zijde knorrige blikken op ons te werpen en zijn hoofd om te +draaien zoo dikwijls wij in zijne nabijheid komen, ten einde niet +genoodzaakt te zijn ons te groeten. + +Wij rijden dicht achter hem, gevolgd door een troep kinderen van vijf +tot tien jaar, die zeer gelukkig zijn nu zij hun eerste groote reis +maken. Zij rollen elk oogenblik van de hoog opgestapelde bagage, +waarop zij gezeten zijn, naar beneden; maar niemand bekommert zich +daarom. Op de bedevaart krijgt niemand een ongeluk. + +Ziehier het rustigste gedeelte der karavaan, dat steeds den middentocht +uitmaakt. De voor de vrouwen bestemde muilezels dragen, ter wederzijde +van het pakzadel, twee lage kisten, tachtig duim lang en vijftig breed, +in Perzië bekend onder den naam van kadjavehs. Boven die kisten +zijn hoepels aangebracht, waarover een groen doek is gespannen, +ten einde de reizigsters tegen de zon, tegen den regen, en vooral +tegen onbescheiden blikken te beschermen. Het is niet gemakkelijk, +in deze zonderlinge voertuigen plaats te nemen: men gebruikt daartoe +een smal laddertje, dat tegen de kist gezet wordt. Als de vrouwen +gezeten zijn, wordt het laddertje onder den kadjaveh vastgemaakt tot +de volgende pleisterplaats is bereikt, want het is geene gewoonte dat +de vrouwen onderweg uitstappen. Op een hoop dekens gezeten of liever +neergehurkt, hebben zij bovendien nog de mondbehoeften bij zich en +de kinderen die te klein zijn om te paard te rijden. + +De kadjavehs der dames zijn omringd door de oudste bedienden en door +de jaloersche echtgenooten. Een van deze laatsten heeft op minstens +acht vrouwen te passen, en schijnt die gansch niet gemakkelijke +taak met de uiterste nauwgezetheid te vervullen. Te oordeelen naar +het aantal zijner bedienden en de pracht van zijne kadjavehs, moet +hij een groot heer zijn. Het paard, dat de favorite met haar kroost +draagt, wordt geleid door een jeugdigen knaap, wiens blozende wangen +en levendige geestige oogen onwillekeurig mijne aandacht trekken; +zijn kaal geschoren hoofd is gedekt met eene ronde muts, met zwarte +schapewol gevoerd; hij draagt eene nette koledja, die om de heupen +door een gordel wordt saamgebonden en die zijne slanke, welgevormde +gestalte op het voordeeligst doet uitkomen. Die mooie jongen verkeert +op den meest vertrouwelijken voet met de dames, tot wie niemand het +woord richt; steeds vroolijk en lachende, gaat hij van de eene naar +de andere, brengt boodschappen over, drijft de achterblijvende paarden +voort, steekt de pijpen aan en rookt zelf; neemt de huilende kinderen +van de moeders af, draagt ze op zijn schouders, en legt bijna den +gansenen weg te voet af, zoo goed als de sterkste tsjarvadars. + +Ik laat de karavaan voorbij trekken en vind eindelijk onze bedienden +in de achterhoede. + +"Wie is toch die knaap, bij den eersten kadjaveh? vroeg ik een hunner. + +--Dat is een pitshkhedmet, antwoordde hij; de aga (de meester), +in zijne wijsheid oordeelende dat de vrouwelijke bedienden zijner +gemalinnen niet wel op de reis de gewone dienst kunnen verrichten, +heeft eene stevige en flinke kurdische boerin uitgezocht, heeft haar +het hoofd laten kaal scheren en manskleederen aantrekken, zoodat +zij zich, zonder ergernis te geven, ongesluierd kan vertoonen. Ali, +zooals men haar hier noemt, neemt nu de dienst waar bij de dames, +die geen man zou durven naderen." + +23 April.--Gisteren, ten vier uren in den namiddag, hebben wij onzen +plechtigen intocht gehouden te Mianeh, eene kleine stad, maar die +zeer oud is. Wij hebben onzen intrek genomen in het kantoor van de +engelsche telegraaf, dat door twee jonge Armeniërs wordt bewoond. + +Nauwelijks was de bagage ontpakt, of men kondigde ons het bezoek aan +van den ket-khoda, een ambtenaar, die de meest heterogene functiën +uitoefent, die recht moet spreken, die belastingen moet innen en +jaarlijks aan den gouverneur der provincie het bepaalde contingent +voor het koninklijk leger zenden. Hij verscheen, omringd, als naar +gewoonte, door een drom van bedienden, waarvan sommigen aangestoken +pijpen droegen. + +Wij noodigen hem uit, plaats te nemen op een voor hem bestemd tapijt, +alle aanwezigen hurken naast hem neder, ieder overeenkomstig den rang, +dien hij in de maatschappelijke hiërarchie inneemt. + +"Heil zij u! Is de gezondheid van Uwe Edelheid goed? vraagt de +ket-khoda, terwijl hij de hand op zijn hart legt. + +--Zij is goed, Gode zij dank, antwoordt mijn echtgenoot. + +--Is de gezondheid van Uwe Edelheid zeer goed? + +--Bij uwe mogendheid, zij is zeer goed. En is de gezondheid van Uwe +Edelheid goed? + +--Sedert de komst van Uwe Edelheid in dit land is zij uitmuntend. Reeds +sedert lang heeft uw slaaf gehoopt, Uwer Edelheid zijne hulde te +mogen aanbieden. + +--God zij geloofd, uw dienaar had zijne opwachting bij U behooren +te maken. + +--Ik dank ten hoogste Uwe Edelheid; uw slaaf is altijd gereed, u voor +te zijn." + +Nadat deze begroetingen waren afgeloopen, begon de ket-khoda te vragen +naar onze nationaliteit en naar het doel onzer reis; vervolgens +verwijderde hij zich, God biddende over onze kostbare levens te +willen waken. + +De kleeding van dezen ambtenaar bestaat uit een wit katoenen broek, +en een jas van dezelfde stof, met vergulde knoopen, waarop de leeuw en +de zon van het koninklijk wapen prijken. Zijn kleine kollah duidt aan, +dat hij de mode van het hof wenscht te volgen; de andere inwoners van +het dorp dragen nog allen de ronde papash der Turkomannen. Des avonds +laat komt de hadji, na zijne pelgrims zoo goed mogelijk onder dak te +hebben gebracht, ons waarschuwen dat de vermoeidheid der vrouwen en +vooral de uitputting der paarden ten gevolge van de modderige wegen, +hem noodzaakt een dag te Mianeh te blijven. + +"Dat is goed," antwoordt mijn echtgenoot, "ik zal dan vooruit gaan +om wat langer bij den Dokhtarépol te kunnen blijven. + +--Onmogelijk, Çaheb, de weg is niet veilig; misschien zou men u mijne +paarden ontnemen. + +--Hadji, zeide ik op mijne beurt, ik merk dat gij steeds meer denkt +aan uwe beesten dan aan de reizigers: toch zijt gij geroepen om voor +beiden althans in gelijke mate te zorgen. Zend ons morgen ochtend vroeg +drie paarden: worden die ons ontstolen, dan zullen wij ze u vergoeden. + +--Allah ké-rib!" (God is groot) mompelde de hadji, terwijl hij +heenging, zich aan ons besluit onderwerpende. + +26 April.--Bij het krieken van den dag verlaten wij Mianeh, slechts +gevolgd door een armenischen bediende; de dekens zijn opgerold; +wij hebben onze fotografie-toestellen en levensmiddelen voor twee +dagen bij ons; onze geladen geweren liggen voor ons op het zadel, +en twee paar revolvers hangen aan onze gordels. Al dit geschut zal, +naar ik vertrouw, de dieven wel afschrikken, die lust mochten gevoelen +om de paarden van den hadji te stelen. + +Ter linkerzijde van den weg verheffen zich de half in puin +gevallen muren van eene oude vesting; op de brokstukken zitten, +onbewegelijk, enkele gieren. Rechts hebben wij tuinen met bloeiende +vruchtboomen beplant. Door een moeras, waarin de paarden tot aan de +knieën wegzinken, komen wij aan de brug van Mianeh en beginnen den +Kaflan-koe of berg van den Tigris te beklimmen, in het gezelschap +van een derwîsj, van wien wij ons niet kunnen ontslaan. De weg, die +door menschen schijnt aangelegd, gaat vrij steil omhoog, langs diepe +afgronden en kloven, waarin kleine bergstroomen bruisen. De berg wordt +al woester en woester: eindelijk, na vier uren stijgens, bereiken wij +een pas, die in het slechte jaargetijde zoo ongenaakbaar is, dat de +Turken, toen zij in het bezit waren van dit land, om den overtocht +voor hunne troepen gemakkelijker te maken, over eene lengte van een +kilometer ter wederzijde van den pas, eene soort van straatweg lieten +aanleggen. Onze paarden rusten hier even uit, en inmiddels geniet ik +van het prachtige panorama. + +Aan den voet van den Kaflan-koe, die de grensscheiding vormt tusschen +Azerbeïdsjan en Irâk, strekt zich de bloeiende vlakte van Mianeh uit, +beheerscht door de besneeuwde toppen van den Elbroez. + +Een heldere lentezon schijnt op de verblindend witte toppen en op +de donkere rotsen der bergen. Halverwege de helling verrijst, in de +vallei van Kisiloe-soe, een alleen staande rotskegel of piek, waarvan +de smalle top gekroond wordt door een gebouw, in den omtrek bekend +onder den naam van het kasteel der Maagd (Dokhtaré-pol). De stichting +van dit zonderlinge kasteel verliest zich in de hooge oudheid; +volgens de overlevering zou deze ongenaakbare vesting zijn gebouwd +door Ardeshir-Derazdash (Langhand), den Artaxerxes der grieksche +schrijvers, om tot kerker te dienen voor eene ongehoorzame prinses. + +De derwîsj, onze nieuwe reisgenoot, verhaalt mij eene andere legende. + +"Een koning, zoo zegt hij, had eene schoone dochter, zacht van aard +en met alle bekoorlijkheden toegerust. Afkeer van de menschen deed +deze prinses besluiten, zich aan de wereld te onttrekken en zich +hier in de eenzaamheid te verbergen. Geen enkel pad gaf toegang tot +het arendsnest, waar zij zich een kasteel had laten bouwen. Wie zou +het hebben durven wagen, deze ontoegankelijke rotsen te beklimmen? Op +zekeren dag echter gebeurde het dat een jeugdige herder uit de verte +de maagd zag, en nu, in liefde tot haar ontbrand, waagde hij zich met +zijne geiten op de loodrechte steilten van den berg, en zong daar, +dag aan dag, zijn teeder minnelied. + +"De prinses sloeg daar eerst geen acht op; maar toen de herder dag aan +dag terugkeerde en daar buiten de muren van het kasteel in eenzaamheid +zijn lied zong, voelde zij zich bewogen door zijne trouwe liefde en +luisterde met aandacht naar zijne zoete stem, schoon als die van David. + +"En toen de wateren van den bergstroom waren gezwollen, zoodat de +herder niet meer onder de muren van het kasteel kon komen zingen, +liet de prinses voor hem de brug bouwen, die gij nog in de vallei +kunt zien en die ook den naam draagt van Dokhtaré-pol. Immers, welke +macht ter wereld zou twee gelieven van elkander kunnen scheiden?" + +Het kasteel der Maagd staat in den omtrek niet ter goeder naam: langen +tijd was het een der schuilhoeken van de beruchte vereeniging der +Assassijnen. Om het voor immer aan deze bandieten te ontrukken, zag +Abbas de Groote zich verplicht, de hooge muren van de geduchte vesting +te breken; reeds tijdens de reis van Chardin, in 1672, verkeerde het +kasteel in zeer bouwvalligen toestand. De afstammelingen van de oude +meesters van den burcht leven tegenwoordig als vreedzame boeren in +Irâk Adjemi, en schijnen het roovershandwerk van hunne voorvaderen +voor goed te bebben opgegeven. + +De brug, waarvan de derwîsj sprak, is wel der bezichtiging waard. Zij +bestaat uit een grooten middenboog ter wijdte van vijf-en-twintig el, +en twee zijbogen van zeventien el wijd. De middenboog prijkt aan de +bovenzijde met eene groote inscriptie in gouden letters op een grond +van donkerblauw email. Deze schitterende decoratie past volkomen +bij de kleur van de oude steenen en geeft aan het geheele werk +een monumentaal karakter, nog verhoogd door de omlijsting van kale +bergen. Het opschrift geeft vermoedelijk eenige inlichting omtrent +den tijd van den bouw der brug. Maar de vrij diepe en breede rivier +was zoo gezwollen, dat wij niet dicht genoeg konden naderen om het +opschrift te lezen, zelfs met behulp van een lorgnet. Waarschijnlijk +dagteekent de brug uit de twaalfde eeuw. + +28 April.--De twee laatste dagreizen waren zeer vermoeiend. Heden +hebben wij dertien uren te paard gezeten: het was dan ook inderdaad +voor allen eene uitkomst, toen wij Zendjan naderden. + + + +VI + + +29 April.--Zendjan, de hoofdstad der provincie Khamseh, ligt op +een plateau, dat eene fraaie vruchtbare vlakte bestrijkt, waardoor +een van de nevenstroomen van de Kisiloe-soe loopt; aan hare hooge +ligging dankt de stad in den zomer eene zeer aangename temperatuur, +maar in den winter kan het er zeer koud zijn. Zendjan, dat er, +misschien ten onrechte, roem op draagt, de geboorteplaats te zijn van +Ardeshir-Babeghan, den eersten vorst uit de dynastie der Sassaniden, +werd, kort na de verwoesting van Sultaniëh, door Tamerlan gedeeltelijk +vernield, en verloor toen een van zijn merkwaardigste monumenten, +de graftombe van den sjeikh Aboe-Feridje. Rampen van jeugdiger +dagteekening, uitgelokt door den opstand der Babys, [1] hebben de +herinnering aan den inval der Tartaren uitgewischt en er veel toe +bijdragen om de bevolking der stad te doen verminderen. + +Den volgenden dag gingen wij met den postmeester naar buiten, naar +prachtige tuinen langs den oever van een klein rivierke. Groote, +heerlijke vruchtboomen mengen daar hunne bladeren en veelkleurige +bloesems, en vormen prieelen, waarin het zonlicht ter nauwernood +doordringt. De natuurlijke ontwikkeling der takken wordt door niets +gestoord: men ziet hier niets van latwerk, ijzerdraad of welke andere +kunstmiddelen ook.--"Het is hier het aardsch paradijs zonder appel," +zeide tot mij Mahomed Aga-Khan, een der aanzienlijkste Babys van +Zendjan, terwijl hij mij zijne boomgaarden toonde. + +Toen wij van onze wandeling terugkwamen, noodigde hij ons met groote +vriendelijkheid uit, in zijn huis binnen te treden, om zijne vrouw te +groeten. Aanstonds was ik getroffen door de orde en netheid, die in +deze woning heerschten; nergens waren hier die talrijke vrouwelijke +dienstboden te zien, die op den grond neergehurkt zitten en niets +uitvoeren dan haar kalyan rooken. De Babys onthouden zich over het +algemeen van rooken. De eenige vrouw en de dochter van den khan +kwamen mij begroeten; door eenige dienstboden bijgestaan, zijn zij +bezig met het bereiden van het avondmaal. + +De moeder laat nu die taak aan hare dochter over en voert mij in +eene kamer, enkele treden boven den beganen grond verheven, waar +zij mij uitnoodigt plaats te nemen op een prachtig kurdisch tapijt, +glad en fijn als fluweel. Er wordt thee en koffie; gepresenteerd; en +terwijl ik het talent bewonder, waarmede de perzische dames deze beide +dranken weten te bereiden, houd ik mijne oogen gevestigd op het mooie +meisje, die opzicht houdt over het koken van de pilau. Hare fraaie, +zuiver gemodeleerde gelaatstrekken krijgen eene bijzondere uitdrukking +door hare schitterende zwarte oogen, die buiten alle verhouding groot +schijnen, ten gevolge van het aanbrengen van eene fijne donkere tint +rondom de oogleden en aan de wenkbrauwen. Haar hoofd is half gehuld +in een sluier van roode wol, waardoor de matte goudkleur van haar +huid nog te meer uitkomt. Twee dikke haarlokken komen aan de slapen +uit dien sluier te voorschijn, terwijl het gevlochte haar verder op +den rug hangt; om den hals draagt zij eene ketting van kornalijn en +gele amber. Hare kleeding bestaat uit een rose chemisette, waarvan de +fijne plooien de zuivere vormen teekenen van een buste, die nooit door +een keurslijf werd misvormd; haar rok van gebloemd indisch kâshmire is +zeer laag onder het hemdje vastgemaakt, zoodat bij iedere beweging de +buik ten deele bloot komt. Dit is het wintertoilet. Gaarne had ik ook +kennis gemaakt met de zomerkleeding, maar daartoe ontbrak mij de tijd. + +Behalve zijn tuinen en de bouwvallen van zijn oude muren, heeft Zendjan +niets merkwaardigs; wij stemmen dan ook gaarne in met het voorstel +van den hadji, om reeds nu te vertrekken, ten einde te Sultaniëh een +dag langer te kunnen vertoeven dan aanvankelijk bepaald was. De weg +tusschen Zendjan en Sultaniëh is op dit oogenblik volkomen veilig, +want juist zijn er naar de grenzen van Kurdistan troepen gezonden, +omdat men een nieuwen inval van die roofzuchtige horden vreesde. + +1 Mei.--Buiten de stad gekomen, zien wij aan onze rechterhand een +groot kamp, bestaande uit regelmatig geplaatste tenten van europeesch +fatsoen. Vlak daarbij, binnen een afgeschoten perk, staan een aantal +paarden, die tot eene legerafdeeling behooren, welke dezen nacht is +aangekomen. Een oostenrijksch officier voert het kommando over die +afdeeling; maar hij heeft een perzisch generaal naast zich, die zijne +bevelen overbrengt, want een echte Sjîiet kan geen bevelen ontvangen +van een Christenhond. De soldaten marcheeren en exerceeren vrij goed; +zij zijn gewapend met uitmuntende chassepots, na den oorlog van 1870 +in Pruisen gekocht. + +Hun uniform, bestaande uit een korte donkerblauwe jas en een +nauwsluitenden pantalon van dezelfde kleur met een scharlaken +streep, heeft aan die troepen den naam doen geven van het frankische +(europeesche) leger, waarop zij zeer trotsch zijn. Het hoofddeksel, +de kolak, is zuiver perzisch. Buiten de exercitie is de houding +en kleeding dezer keurtroepen zoo slecht mogelijk. De inlandsche +officieren dragen zelfs geen kousen, en hunne uniform is boven alle +beschrijving slordig en vuil. Het stelsel van voeding is een zeer +wezenlijk element van wanorde in het perzische leger: daar er geen +intendance bestaat, moet ieder soldaat voor zijn eigen voeding zorgen, +en in den regel doet hij dit ten koste der streek waar hij vertoeft. De +zeer geringe soldij wordt bovendien nog hoogst onregelmatig uitbetaald, +hoewel de noodige gelden vrij geregeld door de koninklijke schatkist +worden verstrekt; gewoon zonder geld te zijn, zorgt de soldaat dus +zelf voor zijn onderhoud. De plicht om de legers te voeden drukt zeer +ongelijk op de verschillende provinciën en is een zware last: van daar +dat het doortrekken van een legerkorps als een openbare ramp wordt +beschouwd. De conscriptie, even onbillijk geregeld, drukt uitsluitend +op de boeren: de stedelingen zijn daarvan rechtens vrijgesteld. + +Dit buitensporige voorrecht aan de groote steden toegekend, draagt niet +weinig bij tot de ontvolking van het platte land, dat op die wijze +van de beste en onontbeerlijkste krachten beroofd wordt; daarentegen +vormt zich in de steden eene klasse van lieden zonder beroep, zonder +wettig middel van bestaan, die op de ellendigste manier hun bestaan +voortsleepen, tot zij den leeftijd bereikt hebben, waarop zij niet +meer voor de militaire dienst in aanmerking kunnen komen. + +Elk dorp moet een contingent leveren in verhouding tot zijne bevolking, +maar de ket-khoda, die met de inschrijving belast is, stelt iedereen +vrij, die hem een aardig geschenk wil geven. De manschappen staan onder +het kommando van een hoofdman, kapitein, chef van de kompagnie. Alle +bevelen worden aan hem gegeven; hij alleen is verantwoordelijk +voor zijn troep, dien hij naar goedvinden bestuurt, zonder dat +men hem, tenzij dan om zeer gewichtige redenen, kan verplaatsen of +wegzenden. Tusschen den kapitein en den generaal staan wel de oversten +en de kolonels, maar hun gezag bestaat slechts in naam. + +De straffen, die de soldaat beloopen kan, bepalen zich niet enkel +tot zijn persoon: ingeval van desertie, bij voorbeeld, worden ook +zijne bloedverwanten gestraft; de ket-khoda van het dorp ontvangt +last om, na verloop van zekeren tijd, de vrouw en de kinderen van +den deserteur in de gevangenis te werpen, zijn vee te verkoopen, +of zijn huis in brand te steken. In den regel keert de schuldige, +vernemende welk lot zijne familie boven het hoofd hangt, naar zijn +regiment terug, waar hij tot straf de bastonnade ontvangt. + +Na het kamp bezocht te hebben, hervatten wij onzen tocht en trekken +eenige uren achtereen door eene dorre vlakte, die langzamerhand +omhoog rijst tot aan het plateau, onder den naam van Kogoroland +(adelaarsweide) bekend. Steeds in oostelijke richting voortgaande, +bespeuren wij aan den horizon eene lichtende plek en daaronder eene +lange en smalle streep. Toen wij, naderbij gekomen, de vormen en +omtrekken van deze verzameling van gebouwen beter konden onderscheiden, +zien wij een majestueusen koepel, die door zijne indrukwekkende massa +en zijne schitterende bekleeding met helder blauwe porceleinen tegels, +het armoedige dorp aan zijn voet geheel in het niet doet verzinken. Dit +zijn de laatste overblijfselen van de stad Sultaniëh, tegen het einde +der dertiende eeuw gesticht door Arghoer-Khan, den derden souverein +uit de dynastie van Dsjengis-Khan, en vergroot door Oljaïtoe Khodah +Bendeh, die den zetel zijner regeering naar herwaarts overbracht, +en een mausoleum bouwen liet, dat nog heden getuigt van de vervlogen +grootheid der keizerlijke stad. Na den dood van Shah Khodah Bendeh, +verloor Sultaniëh, ondanks zijn prachtigen titel, al spoedig zijn +voorspoed en zijn kunstmatig verworven hoogen rang. In 1381 door +Tamerlan of Timoer-leng met storm veroverd, werd de stad verwoest +en voor goed verlaten; het monument van Oljaïtoe had zijn behoud +uitsluitend aan zijn godsdienstig karakter te danken. + +Het was reeds duister, toen wij, huiverende van koude, in den +tsjapar-khaneh terugkeerden. Het klimaat van het plateau van Kogoroland +wordt als een van de koudste in Perzië beschouwd. Gelukkig heeft de +tsjaparsji ons in eene goed gesloten kamer gebracht, voorzien van +vilten tapijten, over de matten gespreid. Een goed vuur verwarmt +onze verkleumde voeten; eindelijk zie ik tot mijne groote vreugde, +hoe eenige voortreffelijke patrijzen aan het spit worden gebraden. + +Den volgenden morgen gold ons eerste bezoek de koninklijke +graftombe. De deur is gesloten en de sleutel in bewaring bij den +mollah, die, zoo als het heet, naar den akker vertrokken is. Blijkbaar +is dit niet anders dan een voorwendsel, om het heiligdom te bewaren +tegen verontreiniging door de tegenwoordigheid van ongeloovigen. + +Omringd door een troep kwaadwillige boeren, begeven wij ons, met een +brief van den gouverneur van Tauris, naar den ket-khoda. Deze bekijkt +onze papieren aan alle kanten; houdt zich eerst alsof hij het zegel +niet kent, dat bij wijze van onderteekening op het stuk is gesteld; +maar hij eindigt toch met blijkbaar zeer tegen zijn zin, te gelasten +dat men het graf voor ons zal ontsluiten. Deze lastgeving lokte zeer +hevige en luidruchtige protesten uit tegen zulk eene schending van +de rechten der ware muzelmannen. + +"De bevelen van den gouverneur zijn zoo stellig mogelijk," zeide de +ket-khoda bij wijze van verontschuldiging. Mij wordt gelast, hulp en +bescherming te verleenen aan deze vreemdelingen en alles te doen wat +in mijn vermogen is om hun van dienst te zijn. + +--Is de gouverneur dan zelf ook een ongeloovige?" vroeg met luid +gemor de ontevreden menigte; maar tot verzet kwam het niet. + +De mollah wordt nu opgespoord en de deur wordt eindelijk geopend, +tot groote smart en ergernis van alle vromen. + +Het gebouw is nog vrij goed onderhouden, en heeft eigenlijk alleen +geleden door eene onhandige restauratie in het begin der zeventiende +eeuw, toen men de oorspronkelijke decoratie onder eene dikke laag +stuc heeft verborgen en de harmonie van het geheel verbroken door +toevoeging van een nutteloos bijgebouw, dat sedert weer half in +puin is gevallen. De uitwendige aanblik van het monument is daarom +niet voordeelig; om de eenvoudige en majestueuse ordonnantie van +het mausoleum te waardeeren, moet men binnentreden en zich onder den +koepel plaatsen. De indruk is dan inderdaad aangrijpend: men gevoelt +dat men hier een edel en verheven kunstwerk voor zich heeft. + +De koepel verheft zich tot eene hoogte van een-en-vijftig el boven den +vloer; de wijdte van den koepel aan den benedenrand is vijf-en-twintig +en een halve el. Ik vermeld deze cijfers, om eenig denkbeeld te geven +van de beteekenis van het gebouw, dat eene zeer gunstige getuigenis +aflegt van het constructieve talent van den bouwmeester. + +Daar was nog geen uur verloopen, toen de moskee, waar wij tot dusver +bijna alleen waren geweest, zich eensklaps met menschen vulde. Een +uit den hoop trad naar voren. + +"Wij hebben," zoo sprak hij, "het bevel van den gouverneur laten +uitvoeren; gij zijt, ondanks de voorschriften onzer godsdienst, +binnengetreden in een hoog eerwaardig heiligdom, en zijt daar reeds +te lang gebleven; verwijdert u onmiddellijk, of betaalt tien tomans +voor ieder uur, dat gij hier vertoeft." + +Mijn echtgenoot, bleek van toorn, antwoordde dat hij niet zou heengaan; +dat hij geen geld bij zich had, en geen shaï (stuiver) zou geven. + +"Is dat uw laatste woord?" vroeg de spreker. + +"Zeer zeker." + +Aanstonds sluit de menigte een dichten kring om ons, en onder luid +geschater, pakken vijf of zes kerels ons bij de armen en de schouders +en dringen en trekken ons buiten het mausoleum, waarvan zij aanstonds +de deur sluiten. + +De ket-khoda is ook nu onze eenige toevlucht. Gevolgd door een troep +tierende en scheldende vrouwen, wier taal wij wel niet verstaan, maar +omtrent de beteekenis van wier woorden wij niet in twijfel kunnen zijn, +en door kinderen, die ons met steentjes werpen, komen wij eindelijk +aan de woning van den magistraatspersoon. Op het ongewone gerucht +treedt hij naar buiten; en in tegenwoordigheid van de menigte stellen +wij, overtuigd dat alleen een stoutmoedig optreden ons baten kan, +hem het volgende ultimatum: "Indien de poort van het graf van Shah +Khodah Bendeh niet onverwijld voor ons geopend wordt, keeren wij +naar Zendjan terug, om van den gouverneur soldaten te vragen, die +ons zullen beschermen. Gij, ket-khoda, zult uwe betrekking verliezen, +omdat gij Faranguis hebt laten mishandelen; en uwe onderhoorigen zullen +hebben te zorgen voor logies en onderhoud der soldaten, wier eischen, +zooals allen weten, niet gering zijn." + +Dit argument maakte blijkbaar indruk: het geschreeuw hield eensklaps +op. De ket-khoda, al zijn moed bijeen rapende, liet den aanstoker +van dit opstandje in de gevangenis werpen, en gaf bevel dat men ons +ongemoeid zou laten, op straffe van de bastonnade. + +Einde goed, alles goed: wij kunnen nu op ons gemak de details van +het gebouw bestudeeren. Het mausoleum is geheel opgetrokken van +vierkante gebakken steenen, die van binnen in het gebouw roomkleurig +zijn. De bewoners der streek, getroffen door de zeldzame fijnheid on +de schoone kleur dier steenen, beweren dat het leem met gazellemelk +is gekneed. De lambrizeeringen der kapellen en de buitenzijde der +pilaren zijn versierd met mozaïeken, gouden sterren op een blauw +geëmailleerden grond, die heerlijk uitkomen tegen de melkwitte +steenen. Aan de buitenzijde is de koepel geheel bedekt met blauw +porseleinen tegels. Soortgelijke tegels, afgewisseld met wit en +donker blauw email, versieren de galerijen der minarets, de zuilen +en de kroonlijst.--Bijzonder rijk is de versiering van de gewelven +der bovengalerijen. De in reliëf bewerkte figuren zijn gekleurd: de +tinten wisselen tusschen grijs en wijnrood. Niets kan een denkbeeld +geven van de pracht van deze polychromie, die u denken doet aan de +wonderschoone kleurenmengeling der oude indische shawls. + +Op eenigen afstand van de stad staat nog een tweede mausoleum, op +kleiner schaal gebouwd dan dat van Shah Khodah Bendeh, maar evenzeer +met smaak versierd. Het gebouw is achtkantig en met een koepel gedekt; +elke der acht zijden is versierd met een fraaie mozaïek; het midden +der tympans wordt aangewezen door prachtige steenen in de gedaante +van twaalfpuntige sterren, zoo fijn van bewerking als kant. Nevens +dit mausoleum ziet men de bouwvallen van eene moskee. + +6 Mei.--Op twee dagreizen van Sultaniëh ligt het mooiste dorp, dat +wij sedert ons vertrek van Tauris nog gezien hebben. De vlakte rondom +het dorp wordt door talrijke waterleidingen besproeid; korenvelden +wisselen af met katoenplantages en populieren. De weelderige flora +der tuinen en de met wilde kamperfoelie begroeide muren en schuttingen +onttrekken de lage woningen van het dorp aan het oog: het eenige huis, +dat onze aandacht trekt, is dat van den barbier van het dorp. + +Het beroep van barbier (dallak) is hier geene sinecure: niet +alleen moet hij de baarden scheren van alle jonge lieden, maar +ook de hoofden van alle mannen, onverschillig van welken leeftijd, +met uitzondering van slechts twee hairlokken achter de ooren. Maar +zijne kunst reikt nog verder: een barbier die zijn vak verstaat is +tegelijk tandmeester, besnijdt de kinderen en dient aan de kranken +eene purgatie en lating toe. + +De barbier van Khoremdereh--zoo heet het dorp--is door geheel den +omtrek beroemd: de hadji, die op reis onzen geneeskundigen raad +heeft ingeroepen en zich daarbij wel heeft bevonden, heeft dan ook +niet verzuimd hem te verwittigen van de komst van twee beroemde +collega's. De tijding heeft zich snel door het dorp verspreid; +en als wij van eene wandeling door de tuinen terugkomen, vinden wij +onze kamer opgevuld met patiënten van allerlei soort. Sommigen hebben +hunne kinderen of hunne bejaarde ouders medegebracht; anderen komen +om genezing te zoeken voor hunne eigene kwalen. Tering, rhumatiek en +oogziekten zijn de heerschende kwalen. Voegt daarbij de verregaande +onzindelijkheid, vooral van de vrouwen en kinderen. Wij geven zooveel +mogelijk goeden raad: wij bevelen den teringlijders wollen kleederen +aan; den lijders aan rhumatiek, wrijvingen en beweging; allen zonder +onderscheid het gebruik van zeep en water. Bovendien deelen wij ook +nog medicijnen uit, en dat alles kosteloos. Wij hadden dan ook een +volledig succès. Na aldus ongeveer een twintigtal patiënten behandeld +te hebben, zijn wij verplicht het daarbij te laten; want wij moeten +eenige rust nemen, eer wij naar Kazbin vertrekken. + +8 Mei.--De rit van Khoremdereh naar Azimabad duurt niet lang. Na een +tocht van omstreeks zeven uren bespeur ik een fraai dorp, langs den +zoom eener rivier gebouwd; de karavaan trekt dwars door dat riviertje, +tot groote ontsteltenis van een zwerm visschen, en dringt in de +straten van Azimabad door, voorafgegaan door boeren, die ons zijn +komen verwelkomen en uitnoodigen, in hunne woning in te keeren. + +"Dit huis behoort aan u en ik ben uw knecht," zegt onze gastheer, +eene lage en smalle deur in een leemen muur openende. + +Ons nieuwe logies ziet er goed uit. In het midden der woning +bevindt zich een soort van overdekt portaal, dat men bereikt langs +een dier trappen, waarvan de hooge treden voor europeesche beenen +zoo vermoeiend zijn. Ter wederzijde van het voorhuis is een groote +zaal; de eene zal ons tot huiskamer en salon dienen; de andere, die +tevens tot keuken is ingericht, is bestemd voor ons personeel. Onze +gastheer zal zich met zijn gezin zoo lang in den stal terugtrekken; +indien zij willen beloven zich rustig te houden, willen, wij hun de +bala-khaneh, de opperzaal, boven de vestibule, afstaan. De kamers +ontvangen haar licht door zeer groote breede vensters, van houten +traliewerk voorzien, dat met geolied papier is beplakt. Glas zou hier +zeer moeilijk te krijgen zijn. De zoldering bestaat uit over elkander +gelegde rondhouten; de wit gepleisterde muren zijn voorzien van twee +rijen breede nissen; ook is er een miniatuur schoorsteen. Koffers met +koperen of stalen ornamenten; strooien matten, hier en daar bedekt +met fraaie, maar versleten tapijten; twee of drie kalyans; een Korân +en eenige bundels perzische poëzie, met onbeholpen, leelijk gekleurde +plaatjes:--ziedaar het ameublement van onze kamer. Voor het huis staan +eenige vruchtboomen in een soort van tuin, die door een hoogen leemen +muur omgeven is. Naar dit model zijn de woningen van alle vermogende +landlieden dezer streek gebouwd. + + + +VII + + +9 Mei.--Omstreeks drie uren in den morgen zette de karavaan zich in +beweging om naar Kazbin te gaan, waar zij twee dagen zal vertoeven: +eene welverdiende rust na een traject van zeshonderd-drie-en-veertig +kilometers, met slecht weer en langs ellendige wegen. + +Voorbij Azimabad daalt de vallei zeer sterk; de lucht, door de stralen +der heldere zon verhit, wordt weldra drukkend. Achter den dichten +nevelsluier, die den horizon omhult, schemeren fraaie blauwe koepels +en slanke minarets, oprijzende boven eene groote stad, uitgestrekt +aan den voet der laatste uitloopers van de bergen van Ghilan. Beneden +die sierlijke koepels zie ik er anderen, plat en laag en zonder de +bekleeding met porseleinen tegels, die de moskeeën opluistert. Deze +gebouwen schijnen in alle wijken van de stad verspreid en geven haar +een zeker monumentaal karakter. Een breede gordel van tuinen omringt +de stad, waar wij niet ver van verwijderd zouden zijn, indien niet +een groot meer ons scheen te dwingen een wijden omweg te maken, +om de voorsteden te bereiken. + +"Welk een zonderlinge verrassing," zeide ik tot mijn echtgenoot. "Ik +had nooit van andere meren in Perzië hooren spreken dan van de +zoutmeren van Oermiah en Shiraz! Wat is dit dan voor een meer?" + +De kaart wordt voor den dag gehaald, maar zij geeft geene +opheldering. Hoe verder wij intusschen voortgaan, des te meer +schijnen de wateren zich ter rechterhand uit te breiden. Een bosch, +dat wij eerst niet gezien hadden, verrijst aan de overzijde der +watervlakte; wij drijven onze paarden voort, maar het water schijnt +voor onze voeten te verdwijnen; de boomen nemen telkens andere en +steeds grilliger gestalten aan; gedurende meer dan een kwartier +houdt deze zinsbegoocheling aan, en worden onze oogen verblind +door de weerspiegeling der brandende zonnestralen op de kalme +watervlakte;--dan verdwijnen meer en bosch eensklaps, als door den +slag eener tooverroede. + +Het was eene luchtverheveling. + +In plaats van het water en het groen, zien wij voor ons een breeden +stoffigen weg, ingesloten tusschen de leemen muren van tuinen, +met wijngaarden en andere fijne vruchtboomen beplant. Het water +der talrijke waterleidingen van Kazbin wordt gebruikt voor de +besproeiing van deze kostbare boomgaarden; en daar dit water in den +zomer onvoldoende is om in de behoeften der stad te voorzien, hebben +de inwoners een aantal overwelfde reservoirs aangelegd, waarin zij +des winters het overtollige water bewaren. + +Sommigen van deze reservoirs, ab ambar genoemd, kunnen meer dan +zesduizend kubiek el water bevatten. Zij zijn vierkant en met halfronde +koepels gedekt; deze koepels alleen steken hoog boven den grond uit +en geven aan de stad dat zonderling voorkomen, dat zoo zeer onze +aandacht trok. Het water wordt dus bewaard in diepe kuipen, waarin +het zelfs gedurende den zomer koel en frisch blijft. Een breede trap, +voorafgegaan door een poort met mozaïek-tegels versierd, voert naar +de kranen beneden in het reservoir aangebracht, vijftien of twintig +el beneden den beganen grond. Steenen banken onder de portiek en +nissen in de wanden bieden den voorbijgangers de gelegenheid aan +om zich neer te zetten, en den waterdragers om even te rusten en de +zware aarden kruiken te ledigen, die zij met moeite naar boven hebben +gedragen. Dikwijls vermeldt een opschrift den datum der stichting +van den ab ambar en den naam van den edelmoedigen weldoener, die het +reservoir heeft doen maken. + +De stad is op een geheel effen terrein gebouwd; de huizen zijn allen +even hoog en vormen bijkans eene massa: het is daarom niet gemakkelijk +zich dadelijk rekenschap te geven van den omvang der stad. Maar te +oordeelen naar het groot aantal ruiters die wij ontmoeten, moet Kazbin +eene groote en volkrijke stad zijn. Tusschen de karavanen van ezels, +paarden, muildieren en kameelen, bemerken wij prachtig gekleede jagers, +op fraaie turkomansche paarden gezeten, wier tuig is versierd met fijn +geciseleerde gouden en zilveren ornamenten en met edelgesteenten. Op +hun schouder dragen zij eene mooie engelsche karabijn; in hun gordel +steken groote pistolen, en op de linker heup hangen lange dolkmessen, +in metalen of fluweelen scheden gevat. + +Men herkent in deze schitterende fiere ruiters de afstammelingen dier +kloeke mannen, die in 1723 het afghaansche leger, dat sedert zeven +jaren Perzië overheerde, terugsloegen en daardoor het sein gaven +voor het ontwaken van den nationalen geest en de verdrijving der +overweldigers. De mannen van Kazbin worden als de dapperste soldaten +van het perzische leger beschouwd, terwijl die van Ispahan als de +lafhartigsten bekend staan. + +"Onder de regeering van Mohammed-Shah, zoo verhaalt mij onze hadji, +was een opstand uitgebarsten in Khorassan. De Shah zond een bode +naar de troepen van Ispahan, met last om zich naar de hoofdstad te +begeven tot versterking van de koninklijke lijfwacht.--Toen de tijd, +voor de reis benoodigd, verstreken was, zonder dat eenig bericht +van de komst der regimenten was ontvangen, zond de Shah, die zich +daarover ongerust maakte, nogmaals een bode naar de hoofdstad van Irâk, +om een onderzoek in te stellen naar de reden van dit oponthoud. De +officieren antwoordden, dat de troepen niet op marsch waren gegaan, +omdat zij een afdeeling soldaten uit Kazbin verwachtten, ten einde +hen te beschermen bij den tocht door de woestijn van Koem, die door +rooverbenden onveilig werd gemaakt. De koning, die hieruit kon opmaken +wat die dappere krijgers, die hij ontboden had, waard waren, ontbond +de regimenten van Ispahan, en gedurende een geruimen tijd telde het +perzische leger geen enkelen inwoner van Irâk in zijne gelederen." + +De stad Kazbin dankt haar welvaart voor een deel aan hare ligging, +juist aan het punt waar de wegen samenkomen, die van Tauris ten +westen en van Resht en de Kaspische-zee ten noorden naar Teheran +loopen. Deze laatste weg, die veel korter en veel gemakkelijker is +dan de weg door Armenië, pleegt steeds gevolgd te worden door alle +gezanten en diplomatieke agenten, die zich naar hun post begeven. Om +den gezanten de gelegenheid te geven, eenige dagen uit te rusten +eer zijn hun reis naar Teheran vervolgen, heeft de Shah te Kazbin +een groot huis laten bouwen, de Mehman-Khaneh (het huis der gasten), +dat door twee voormalige bedienden van Zijne Majesteit wordt bewoond +en ter beschikking gesteld van alle aanzienlijke vreemdelingen. + +De Mehman-Khaneh is een groot gebouw met twee verdiepingen, omringd +door eene portiek, die op zware gemetselde pilaren rust. Voor het huis +bevindt zich een kleine ronde tuin, met een vijvertje in het midden, +waarin eenige eenden rondzwemmen en talrijke waterdragers hunne zakken +komen vullen. Eene groote poort in eene houten heining geeft toegang +tot een pleintje, waarop in het rond eenige kramen staan, onder den +beschuttenden lommer van een honderdjarigen plataan. Die kraampjes +bevatten niets bijzonders en zijn uiterst eenvoudig; de kooplieden, +op den grond neergehurkt, verkoopen versche en gedroogde vruchten, +melkspijzen en andere lekkernijen. + +10 Mei.--Wij hebben vergeefs getracht in de Mastsjed-Shah door te +dringen: de mollahs weigeren aan Christenen hardnekkig den toegang +tot dit heiligdom. Door tusschenkomst van den directeur van het +telegraafkantoor, liet mijn echtgenoot audiëntie vragen, bij den +gouverneur. Eenige oogenblikken daarna verschijnen een aantal +bedienden in het kantoor en deelen ons mede, dat wij op het paleis +gewacht worden; en daar, als een bijzonder bewijs van beleefdheid, +de shah Zaddeh stoelen laat halen, waarop wij kunnen gaan zitten, +wachten wij eenige oogenblikken en treden vervolgens de woning van +den prins binnen door eene lange galerij, die toegang geeft tot +eene zeer ruime binnenplaats, met zorgvuldig gesnoeide platanen +beplant. Onder de schaduw dier boomen zitten of liggen op den grond +een aantal lijfwachten en andere bedienden, ten deele in diepen +slaap gedompeld. Een tweede galerij, donkerder dan de eerste, voert +naar eene andere binnenplaats, door zuilengangen omringd en door een +smallen gang in gemeenschap staande met de audiëntiezaal. + +Aan het boveneinde dier zaal zit de broeder des Konings, op kussens +neergehurkt. Hij is een man van eenigszins gevorderden leeftijd, +met kleine zwarte oogen, een gebogen neus, en een mond waarom zekere +uitdrukking van trotsche minachting zweeft, maar overigens met een +vrij zachtzinnig en vriendelijk voorkomen. + +De gouverneur rijst bij onze nadering op, reikt ons de hand, en noodigt +ons plaats te nemen op de fauteuils van het telegraafkantoor, die men +in het midden van de kamer heeft gezet. Er wordt koffie gepresenteerd +in mikroskopische kopjes, rustende op verwonderlijk fijn bewerkte +voetjes van filigraanzilver. Shah Zaddeh, het woord in het fransch +nemende, verontschuldigt zich eerst over zijn gebrekkig spreken van +eene taal, die hij vergeten heeft (eene bloote beleefdheidsformule, +want de prins spreekt zeer zuiver fransch); vervolgens onderzoekt +hij naar het doel onzer reis, en vraagt waarmede hij ons van dienst +kan zijn. + +"De mollahs, antwoordt mijn echtgenoot, maken zwarigheid om de +Christenen in de moskeeën toe te laten, en ik kom Uwe Hoogheid +verzoeken mij den toegang tot die gebouwen te verschaffen op de uren +als er geen dienst is. + +--Hetgeen gij daar vraagt is zeer moeilijk te verkrijgen, herneemt +de gouverneur; ik ben, voor mijn persoon, een _beschaafd_ man; ik +bid zelfs niet meer, en in de drie maanden dat ik te Kazbin ben, +heb ik nog geen voet in eene moskee gezet. Het is mij dus volmaakt +onverschillig of gij de Mastsjed-Shah bezoekt; maar de iman Djoema +is onverbiddelijk op dat stuk, en ik geloof dat gij wel zoudt doen, +van uw voornemen af te zien." + +Na een vrij langdurig onderhoud nemen wij afscheid van Zijne Hoogheid, +zeer teleurgesteld over den slechten uitslag van ons bezoek.--De prins +meende van zijne beschaving blijk te geven door zich te beroemen op +zijn ongeloof; maar, als alle Iraniërs, gelooft hij vastelijk aan +de macht van bezweringen, van waarzeggerijen en van het booze oog, +en is hij steeds geneigd om al hetgeen hij niet verklaren kan, aan +tooverij toe te schrijven. De sterrenwichelarij, in de westersche +wereld vergeten, bloeit nog in volle kracht in het Oosten. Om iemands +horoskoop op te maken, worden nauwkeurige sterrekundige waarnemingen +gedaan, waarvoor de astrologen dikwijls zeer kostbare instrumenten +gebruiken. De Shah heeft zijne officieele toovenaars; zij zouden +ongetwijfeld bij de geboorte der koninklijke kinderen tegenwoordig +zijn, evenals de astroloog, die bij de geboorte van Lodewijk XIV +in de kamer van koningin Anna verborgen was, indien de koninklijke +anderoen voor gewone stervelingen toegankelijk was. + +11 Mei.--"De gouverneur heeft u zeker geene vergunning gegeven om de +moskee van den Shah te bezoeken, zeide ons gisteren, toen wij van de +audiëntie terug kwamen, de huisbewaarder van de Mehman-Khaneh. Hij is +te bang voor den toorn der mollahs; maar zoo gij op mij vertrouwen +wilt, zal ik u toonen dat een dienaar van Zijne Majesteit slimmer +en gewilliger voor de vreemden is, dan de gouverneurs en de +prinsen. Tusschen het morgen- en het middaggebed is er doorgaans +niemand in de moskee; de mollahs zitten aan tafel en de kooplieden +zijn in den bazar; zoo gij mij belooft, op een gegeven teeken uit te +gaan, maak ik mij sterk dat ik u, zonder dat gij eenig gevaar loopt, +in ons oudste heiligdom zal binnen leiden." + +Dezen morgen begeeft onze vriend zich naar de moskee, om zich te +overtuigen dat zij bijna geheel ledig is, en op een gegeven teeken, +volgen wij hem van ver, vergezeld van drie of vier zijner vrienden. + +Wij gaan eerst door een donker gewelf, vervolgens door eene open +galerij, waarin ettelijke bedelaars zijn gezeten, die ons met +verbaasde blikken aanstaren, maar niets zeggen. Een hoek omslaande, +komen wij in eene vestibule, die naar eene overwelfde zaal voert, +en bereiken eindelijk het binnenplein van de moskee. Dit zeer ruime +plein is geplaveid met slecht onderhouden baksteenen, waartusschen +het gras welig opschiet. In het midden bevindt zich een waterbekken +voor de wasschingen, overschaduwd door eenige boomen. Langs de vier +zijden van het plein loopt een portiek of zuilengang; in het midden +van iederen vleugel ziet men eene groote poort, toegang gevende tot +een zaal met een halfrond koepeldak; de poorten in de zijvleugels zijn +kleiner van afmeting; de grootste geeft toegang tot de moskee zelve; +boven de vierde verheffen zich twee minarets. Deze poort was vroeger +de hoofdingang; zij is thans gesloten en vervangen door den zijingang, +waardoor wij gekomen zijn. + +De Mastsjed-Shah draagt de sporen van verschillende tijdperken. De +vierkante zaal van den mihrab en haar plompe koepel herinneren +aan de bouwwerken uit den tijd van Haroen-al-Rashid. De met stuc +bekleede friesen en lijsten, kostbare overblijfsels van de perzische +kunst der twaalfde eeuw, prijken met uitmuntend bewerkte bloemen en +kunstige letters, op de smaakvolste wijze dooreen gevlochten. Deze +decoratie, tijdens de regeering der Seldsjoeken voltooid, dagteekent +uit denzelfden tijd toen het gebouw eene geheele herstelling moest +ondergaan, ten gevolge van de aardbevingen, die in de elfde en de +twaalfde eeuw de stad teisterden en verwoestten. + +Den volgenden dag, Vrijdag, richten wij onze schreden naar een +geëmailleerden koepel, die naar men zegt, het graf bedekt van een kind +van twee jaren, een zoontje van den iman Hosein. Voor den ingang van +het monument ligt een ruim kerkhof. Vrouwen, op de graven gezeten, +praten met hare vriendinnen of eten bonbons. Op de eerst onlangs +gelegde zerken hurken moeders of weduwen, die luid weeklagen en +van tijd tot tijd een soort van klaagzang aanheffen, zonder dat +haar geburinnen daar veel aandacht aan schenken. Zij dragen allen +hetzelfde kostuum. Rijken en armen trekken, als zij uitgaan, een zeer +wijden pantalon aan, die tot op de voeten afdaalt, en hullen zich in +de plooien van een ruimen blauwen mantel, die over het hoofd wordt +getrokken en daar vastgehouden door een breeden sluier van zware +stof, die tot de knieën hangt. Op de hoogte van de oogen is in dien +sluier eene smalle met gaas voorziene opening. Als eene vrouw aldus +is ingepakt, is het voor ieder volstrekt onmogelijk haar te herkennen. + +Naast de poort van het monument van den iman Zaddeh Hosein bespeuren +wij een trap, die naar een terras voert. Derwaarts willen wij ons +begeven om den afloop te zien van de godsdienstoefening. Eerst slaat +niemand acht op ons; maar toen het gebed is afgeloopen, verschijnt +een mollah met een streng uitzicht op de binnenplaats, en richt, +op de aanwijzing van andere priesters, zijne oogen naar de plek, +waar wij ons zoo goed mogelijk verscholen hebben. Aanstonds klimt de +grijsaard de trap op; maar hoe groot is onze verbazing, toen hij, in +plaats van ons te gelasten onverwijld heen te gaan, ons uitnoodigt om +beneden de graftombe te komen bezichtigen. Het mausoleum is vierkant; +aan de voorzijde bevindt zich een ruim, met prachtige mozaïeken +versierd portaal, dat toegang tot het heiligdom geeft. In het midden +van eene groote zaal, waarvan de met wit stuc bekleede wanden +met ornamenten van geslepen glas zijn versierd, staat een groote +sarkophaag, met goud bekleed; hij rust rechtstreeks op den grond en +is omgeven door een zilveren hekwerk, aan de hoeken met vier groote +zilveren ballen prijkende. Op den vloer gespreide tapijten, koperen +lampen, eenige met fraaie letters geschreven teksten uit den Korân, +aan het hek vastgemaakt, lappen van kleedingstukken, als _ex-voto's_ +op den sarkophaag neergelegd, vormen de verdere versiering van het +bedehuis, waarin eene aandachtige schare vergaderd is. De geloovigen +treden binnen, na hunne muilen voor de deur te hebben uitgetrokken; +zij knielen neder, neigen hun aangezicht ter aarde, staan weer op, +leggen hunne beide handen op het zilveren hek en gaan driemaal om den +sarkophaag. Aan de hoeken kussen zij de zilveren ballen, na die met +hun voorhoofd te hebben aangeraakt, onder het prevelen van arabische +gebeden, die de meesten hunner niet verstaan; vervolgens verwijderen +zij zich, achteruit gaande en bij iederen stap eene buiging makende. + +Nabij het graf bevinden zich twee kleine zalen, voor de geestelijken +van het heiligdom bestemd. De muren zijn verguld en prijken met +prachtige arabesken in roode, groene en blauwe kleur, hetgeen +een uitmuntend effekt maakt. In de richting van Mekka zien wij een +mihrab, met een gordijn bedekt, waarachter de lijst van een schilderij +zichtbaar is. Men schuift het gordijn weg, en wij zien eene schilderij +van hoogst middelmatige uitvoering, voorstellende een mansportret +met scherp geteekende gelaatstrekken, het hoofd gedekt met een haïk, +door een koord van kemelshair bevestigd, en gekleed met een bruinen +wollen mantel. Dit is volkomen de type van een arabischen sheikh. Men +zeide ons dat het portret Mohammed moest voorstellen. Is dit zoo, +dan is het zeker zeer vreemd, zulk eene afbeelding in eene moskee +te vinden, daar toch de Korân uitdrukkelijk het weergeven van het +menschenbeeld verbiedt. + +Terwijl wij in de aanschouwing van deze schilderij verdiept zijn, +keeren de mollahs, die hun gebed verricht hebben, langzamerhand in +de zaal terug, en hurken zwijgend naast elkander, langs den muur +neder. Den voornaamste onder hen wordt nu de kalyan gebracht; +hij biedt de pijp aan de andere priesters aan, daarbij hunne +hiërarchische rangorde streng in het oog houdende, en eerst nadat +allen geweigerd hebben daarvan gebruik te maken, begint hij zelf +te rooken. Na eenige trekken gedaan te hebben, biedt hij de pijp +wederom den priester aan, wien hij die het eerst had gepresenteerd; +de priester neemt haar thans aan en reikt haar op zijn beurt aan een +ander over. Deze formaliteit wordt telkens herhaald, en duurt zoo lang, +tot de kalyan, half uitgedoofd, weder in handen komt van den bediende, +die voor het op nieuw vullen en aansteken zorgen moet. Nadat de pijp +behoorlijk de ronde gedaan heeft, nemen eenige mollahs de boeken die +in de nissen liggen; anderen halen uit de plooien van hun gewaad een +kleinen verlakten inktkoker te voorschijn, alsmede een rol papier, +en beginnen te schrijven. Het is voor ons tijd om te gaan. + +Op onzen terugweg door een der voorsteden werd mijne aandacht getrokken +door het geschetter van eene trompet. Op een pleintje, geheel buiten +den karavanenweg, was eene vrij talrijke schare verzameld, om getuige +te zijn van den dood der afstammelingen van Ali, Hassan en Hosein, +op last van Khalief Omar om het leven gebracht. Deze dramatische +voorstellingen zijn bij de Sjîieten zeer geliefd; en zoo vaak zij de +droevige geschiedenis hooren verhalen van de martelaars van hun geloof, +wordt op nieuw in hun gemoed de haat opgewekt tegen de Sonnieten, +de bewerkers van den dood der rechtstreeksche afstammelingen van +den Profeet. + +Kazbin bezit niet, als Teheran, eene zaal, waar dergelijke +voorstellingen met groote pracht kunnen worden gegeven: zij hebben hier +in de open lucht plaats. De toeschouwers zitten neergehurkt rondom +een open plek, waar zich de spelers bevinden; aan de eene zijde de +gesluierde vrouwen, aan de andere de mannen met de ronde muts der +landlieden op het hoofd. Op het open terrein ziet men een tapijt, +waarop een sabel en een schenkkan; boven het tooneel welft zich de +blauwe hemel, en de stralende zon zorgt voor de verlichting. Twee +kinderen, met groote groene tulbanden op het hoofd, vervullen bij +deze mysteriën de rol van het koor in het antieke treurspel en +reciteeren op zangerigen toon klaagliederen, die aan aller oogen +tranen ontlokken. Bij treffende, aangrijpende oogenblikken paren zich +de snikken en tranen der spelers aan die der toeschouwers; de valsche +verrader zelf, wiens gelaat met een kap bedekt is, jammert over zijn +eigene verdorvenheid; de vrouwen snikken en jammeren luidkeels, +en slaan zich met heftige gebaren op de borst. Deze uitbarstingen +van toon en droefheid houden eenige minuten aan, waarna zij weer +het afgebroken gesprek hervatten en vroolijk snappen en lachen. Het +orchest, bestaande uit een trommel en een trompet, staat op een hoek +van het tapijt en voegt zijn wanluidende tonen bij het geschreeuw en +gejammer der toeschouwers. Niet verre van daar zit, op een houten +stoel, een zwaarlijvig man, die met blijkbare zelfvoldoening het +tooneel aanziet: misschien is hij wel de impressario, die voor het +eerst met een uitgelezen troep voor het publiek optreedt. + + + +VIII + + +1 Juni.--Sedert drie weken ben ik te Teheran, en nog ben ik niet +verder gekomen dan in den tuin, waarop de vensters uitzien van de +kamer, waarin mijn echtgenoot ziek ligt en langzamerhand in beterschap +toeneemt. In welke droevige omstandigheden zijn wij te Teheran gekomen, +en wat zou er van ons geworden zijn zonder de hulp en toewijding +van dokter Tholozan, wiens goede diensten wij niet genoeg op prijs +kunnen stellen. Deze bekwame geneeskundige, die vroeger een hoogen +rang bekleedde bij het fransche leger, is sedert twee-en-twintig +jaren de lijfarts des konings. In plaats van zich over te geven +aan dat luie en gemakkelijke leven, dat voor de Europeanen in het +Oosten zoo machtige bekoring heeft, heeft hij zich met grooten ijver +toegelegd op de studie der lokale ziekten; en zijne werken over de +cholera in Indië, over de pest in Mesopotamië en Perzië, en andere +wetenschappelijke studiën zijn niet onopgemerkt gebleven bij de mannen +van het vak. Dokter Tholozan is niet alleen de lijfarts, maar ook de +vriend en vertrouwde raadsman des konings. Nasr ed-Din heeft inderdaad +vriendschap voor hem opgevat, schenkt hem zijn vertrouwen en waardeert +zijne kennis en zijne belangeloosheid; maar om aan het verlangen van +het hof te voldoen, moest de koning zich ook omgeven door inlandsche +geneesheeren, die het vertrouwen bezaten van de koninklijke familie, +van de geestelijkheid en vooral van de dames uit den harem. Dit gaf +soms aanleiding tot moeilijkheden en botsingen, die dokter Tholozan +met zijn bedaard en gematigd karakter en verstandig overleg wist te +boven te komen en uit den weg te ruimen, maar die bepaald nadeelig +moeten zijn geweest voor de gezondheid des konings. + +Nevens dokter Tholozan ben ik niet minder dank schuldig aan mijne +buurvrouwen, de liefdezusters van Sint-Vincentius à Paulo, die mij +in de ziekte van mijn echtgenoot trouw hebben bijgestaan. Zoodra zij +mijne aankomst vernomen had, kwam de overste van het gesticht, zuster +Caroline, mij aanbieden om mijn echtgenoot te laten overbrengen naar +een paviljoen bij den ingang van het klooster, waar de hulpbehoevende, +verlaten Christenen eene liefderijke verpleging vinden, die zij overal +elders te vergeefs zouden zoeken; maar aangezien dokter Tholozan die +verplaatsing niet raadzaam oordeelde, zijn wij gebleven in het huis, +waar wij bij onze aankomst waren afgestapt. + +Zoodra de zieke zoo ver hersteld was, dat ik hem alleen kon laten, +ging ik een bezoek afleggen bij de zusters, om haar te bedanken voor +de mij betoonde sympathie. Een blinde opende de deur; hij herkende +mijne stem niet, en vroeg of ik de fransche dame was, onlangs van +Tauris aangekomen. Op mijn bevestigend antwoord geleidt hij mij, +langs vijvers, en met volkomen zekere schreden, naar de apotheek, +waar zuster Caroline de geneesmiddelen laat bereiden voor de door +haar ondersteunde armen. Het is van daag de dag der vrouwen, die in +grooten getale zijn opgekomen en van de vrome edele zusters raad en +hulp ontvangen. + +Eerst voor weinige jaren hebben de liefdezusters te Teheran een +klooster gesticht, waarin de kinderen van de weinige europeesche +familiën, die in Perzië gevestigd zijn, hunne opvoeding kunnen +ontvangen. De kloosterschool wordt ook bezocht door een aantal +armenische meisjes; ook Muzelmannen hebben meer dan eens hunne dochters +naar de school gezonden, maar onder de uitdrukkelijke voorwaarde, +dat de zusters niet zouden pogen de meisjes van godsdienst te doen +veranderen. De meisjes krijgen onderricht in het lezen, schrijven, +naaien, strijken en alle andere huishoudelijke bezigheden, voorts +in de fransche taal en in de eerste beginselen van geschiedenis en +aardrijkskunde. Het voornaamste is wel, dat zij een huishouden leeren +besturen, waarvan de perzische vrouwen schier zonder uitzondering +niet het flauwste begrip hebben. + +De prinsessen van den bloede toonen zich jegens de zusters zeer +welwillend en edelmoedig. De koning zelf geeft aan het klooster, +als bewijs zijner ingenomenheid, eene jaarlijksche toelage van +tweeduizend-vijfhonderd francs; uit een financieel oogpunt, is dus +de toestand der missie gansch niet ongunstig. Ongelukkig worden de +krachten der edele en moedige zusters maar al te vaak uitgeput door de +vermoeienissen en ontberingen van eene zeer bezwaarlijke reis, en nog +meer door den invloed van het klimaat; koortsen en kwijnende ziekten +ondermijnen hare krachten, en de meesten bezwijken, na verloop van +ettelijke jaren, in het verre vreemde land. Vooral te Oermiah, waar +zij van europeesche geneeskundige hulp verstoken zijn, en waar men +niet dan over Erzeroem of Tauris kan komen, is de sterfte zeer groot. + +Van negen zusters, die in het vorige jaar waren aangekomen, zijn er +drie kort na de aankomst gestorven, ten gevolge van gevatte koude +bij het te paard doorwaden van rivieren; drie anderen bezweken aan +typheuse koortsen of kwaadaardige ontsteking. Maar dit verhindert niet, +dat altijd andere zusters gereed staan om de open gevallen plaatsen +in te nemen en op hare beurt haar leven ten offer te brengen, want +de liefde die haar drijft is machtiger dan alle gevaar, dan ziekte +en dood. Inderdaad, de Kerk telt ze nog bij menigte, die helden +en martelaars, die hunne ziel en hun leven hebben overgegeven aan +Christus, die voor hen gestorven is. + +3 Juni.--De krachten van mijn echtgenoot nemen voortdurend toe. Morgen +zullen wij te voet naar den dokter gaan; en is deze wandeling niet te +vermoeiend, dan zullen wij overmorgen door den Shâh worden ontvangen, +die ons aanstonds, met de meeste bereidwilligheid, eene audiëntie +heeft toegestaan. + +De stam Kadjar of Kadsjar waartoe Nasr ed-Din Shâh behoort, is van +turksch-tartaarschen oorsprong en uit Centraal-Azië afkomstig. De +Kadsjaren waren reeds om hunne dapperheid beroemd, toen zij het leger +van Tamerlan naar Perzië volgden. In de zeventiende eeuw splitste +Shâh Abbas den stam in drie afdeelingen en droeg hun de verdediging +op van de meest bedreigde grenzen van zijn uitgestrekt rijk. De eene +afdeeling vestigde zich in Georgië, om dat land te verdedigen tegen de +invallen der Lesghiërs; de andere vestigde zich te Merw in Khorassan, +om de invallen van de Oezbeken af te weren; de derde afdeeling +eindelijk, waarvan de thans regeerende dynastie afstamt, sloeg hare +tenten op aan de oevers van de Kaspische-zee, in de nabijheid van +de turkomansche stammen. De familie Kadsjar van Asterabad had zich +reeds in tweeën gesplitst, toen zij nog in Armenië gevestigd was. De +oudste tak, die uitgestrekte weilanden in het gebergte bezat, gold +als de voornaamste, tot een lid van den jongeren tak, Fath-Ali Khan, +tot de hooge waardigheid opklom van opperbevelhebber der legers van +den koning van Perzië, Tahmasp II. Van dien tijd, dat is van omstreeks +1730, bekleedden de leden van dezen tak van het Kadsjaren-geslacht de +voornaamste militaire ambten in het rijk; na den dood van Kerim Khan, +toen binnenlandsche beroerten het rijk verscheurden en verschillende +pretendenten elkander den troon betwistten, gelukte het, in 1794, +Aga-Mohammed Khan, uit den stam der Kadsjaren, zich van het gezag +meester te maken. Hij werd de stichter der tegenwoordige dynastie en +toonde zich een verstandig en beleidvol regent. Het was eene ramp voor +Perzië, dat hij reeds drie jaren na zijne troonsbeklimming, in 1797, +werd vermoord. + +Zijn neef en opvolger Fath-Ali Shâh heeft, in het begin dezer eeuw, +zijdelings ook eene rol gespeeld in onze eigene historie. Napoleon +namelijk, in onverzoenlijken oorlog met Engeland gewikkeld, trachtte +den Shâh te bewegen om een bondgenootschap met hem aan te gaan en +troepen uit te rusten voor een inval in Indië. Hij zond wapenen en +officieren naar Perzië, en koesterde het voornemen een leger daarheen +te zenden, ten einde Engeland op de meest kwetsbare plek van zijn +uitgestrekt gebied te treffen. De britsche regeering, van dit een +en ander volkomen op de hoogte, zond generaal Malcolm naar Perzië, +die door de toekenning van een zeer aanzienlijk jaargeld den Shâh +voor zich wist te winnen. De onderhandelingen met Frankrijk werden +slepende gehouden, en in 1809 moest de fransche gezant, generaal +Gardanne, uit Teheran vertrekken, zonder iets verkregen te hebben. + +Na den val van Napoleon, toen de Engelschen niets meer van Perzië te +duchten hadden, werd de betaling van het toegekende jaargeld plotseling +gestaakt. Fath-Ali Shâh, die aan het geregeld uitbetalen dezer som +gewend was, klaagde in bittere bewoordingen over deze handelwijze. De +engelsche regeering beweerde dat het jaargeld maar voorloopig en +tijdelijk was toegekend; en toen de koning het officiëele stuk liet +halen om den engelschen gezant met den tekst zelven te weerleggen, +zou deze, naar men verhaalt, het traktaat hebben verscheurd en de +stukken ingeslikt. + +Fath-Ali, die in zijne oorlogen tegen Rusland zeer ongelukkig was, +bracht het laatste gedeelte van zijn leven, hij stierf in 1834, bijna +uitsluitend in den harem door. De koning had zevenhonderd vrouwen +en, als het gerucht waarheid spreekt, zeshonderd kinderen. Naar +men zegt, beloopt het aantal zijner nakomelingen tegenwoordig meer +dan vijfduizend; en daar de financiën des lands niet toelaten, +eene zoo buitengewoon talrijke koninklijke familie behoorlijk te +onderhouden, verkeeren de meesten van deze prinsen in zeer kommerlijke +omstandigheden. Sommigen hebben zich zelfs genoodzaakt gezien, in +dienst te treden bij aanzienlijke familiën te Teheran, ten einde tegen +gebrek gevrijwaard te zijn. Fath-Ali Shâh liet zich veel voorstaan +op zijne kloeke forsche gestalte en op zijn prachtigen zwarten baard, +die op zijne borst afhing; hij liet dan ook in al zijne paleizen zijn +portret plaatsen. Een bezoek aan zijne residentie Negaristan is alleen +uit dien hoofde reeds de moeite waard. + +Eene monumentale poort, ter wederzijde door wachthuizen geflankeerd, +geeft toegang tot een prachtig park, voornamelijk beplant met die op +eigenaardige manier besnoeide platanen, die men alleen in de perzische +tuinen vindt. Onder de hooge takken kan de wind des nachts vrijelijk +spelen en zoo de temperatuur afkoelen, die anders onder het dichte +en lage gebladerte ondragelijk heet zou zijn. Eene prachtige avenue, +uit vijf lanen nevens elkander bestaande, door helder stroomend +water gescheiden, brengt u naar een ruim paviljoen, in de gedaante +van een grieksch kruis, waarvan de vier armen met gekleurde vensters +prijken. De middelste zaal is met een koepel gedekt en versierd met +gekleurde en vergulde ornamenten van pleister. Achter dit paviljoen +liggen de tuinen van den harem, die door gordijnen voor de oogen van +onbescheiden bezoekers verborgen zijn. + +In dit gedeelte van het park bevindt zich ook de eigenlijke woning +van den souverein. Het is een rechthoekig gebouw; de buitenmuren +hebben geene enkele vensteropening, want alle kamers komen op eene +binnenplaats uit, die men bereikt door eene smalle lage deur en een +bochtigen, nauwen gang. Op die binnenplaats vindt men een prachtig +bassin van wit marmer; daaromheen loopt eene breede galerij, waarop de +kamers uitkomen van de favorites, die allen in dit gedeelte van het +paleis zijn gehuisvest. Haar kleine appartementen bestaan regelmatig +uit twee smalle kamers, die haar licht ontvangen door de deur, welke +alzoo noodwendig geopend moet blijven. + +Midden in een der zijden van het gebouw verrijst het koninklijk +paviljoen, van binnen versierd met eene groote muurschildering, +waarop Fath-Ali Shâh is afgebeeld, omringd door de twaalf oudsten +zijner zonen. Hij zit op een gouden, met edelgesteenten bezaaiden +troon, waarboven zich een op gedraaide kolommen rustende troonhemel +verheft; tusschen die kolommen staan vazen met bloemen van smaragden +en turkozen. De koning is gekleed met eene koledja, waarvan de panden +zijne saamgevouwen beenen bedekken, en draagt op het hoofd de tiara, +met robijnen en diamanten bezet; hij leunt op een met parelen bestikt +kussen, en houdt zijn sabel en zijn kalyan (pijp) in de handen. Zijne +zonen, in vier rijen, drie aan drie, gerangschikt, dragen lange +tunica's, die zich naar onder toe verwijden; de naden en de zoomen +van die kleederen zijn met eene rij groote parelen bezet. De prinsen +dragen geen tiara, zooals hun vader, maar een met edelgesteenten +versierden diadeem: hun houding, hunne gelaatstrekken en hun kostuum +herinneren onwillekeurig aan de figuren op onze oudste speelkaarten. + +Op de zijwanden van de zaal heeft de schilder de gezanten van +Engeland en Frankrijk afgebeeld, den generaal Gardanne en Sir John +Malcolm, met lange roode kousen aan de voeten, zooals de perzische +etiquette destijds voorschreef, wanneer men in tegenwoordigheid des +konings verscheen. Achter deze beide figuren begint, in twee rijen +boven elkander, eene lange reeks van portretten van ministers, +staatsdienaars, legerhoofden, gekleed in wijde staatsiekleederen +van kashmîr of goudbrokaat met bont omzoomd, met groote tulbanden of +hooge mutsen op het hoofd en schitterende van edelgesteenten. + +Om zich een juist denkbeeld te vormen van de eigenaardige levenswijze +van een oostersch vorst, moet men niet verzuimen in ditzelfde paleis +de onderaardsche zaal te bezoeken, waar Fath-Ali Shâh zich des zomers +gewoonlijk ophield. Een smalle gang daalt met zachte glooiing af naar +een voorportaal, dat toegang geeft tot eene achtkantige zaal, met een +koepel gedekt, waarvan het bovenste gedeelte van mat glas is voorzien, +zoodat er in de zaal altijd zekere schemering heerscht. Het vertrek is +geheel met marmer bekleed: aan de eene zijde bevindt zich eene vrij +steile glijbaan, met zerken van gevlamd agaat belegd. De dames van +den harem zetten zich geheel naakt op die helling, en gleden zoo af +naar een met water gevuld bassin midden in de zaal. In zijn ouderdom +bracht de koning den meesten tijd door in dit onderaardsch vertrek, +waar eene aangename frissche temperatuur heerschte, en waar hij zich +vermaakte met de akrobatische oefeningen en gymnastische kunsten, +die hij door zijne vrouwen liet uitvoeren. + +Daar de oudste zoon van Fath-Ali Shâh nog bij het leven van zijn vader +gestorven was, werd de oude monarch opgevolgd door zijn kleinzoon +Mehemed Shâh, een zwak en onbeteekenend man, die in October 1848 +overleed. Zijn achttienjarige zoon, Nasr ed-Din, de tegenwoordige Shâh, +beklom toen den troon van Perzië. + +5 Juni.--Heden morgen ontvingen wij een brief van dokter Tholozan, +waarin hij ons mededeelt, dat de audiëntie bij den Shâh is bepaald +op twee uren voor zonsondergang. Met het rijtuig van den eersten +minister afgehaald, komen wij, na langs verschillende wachthuizen +te zijn gegaan, op een der binnenhoven van het koninklijk paleis. De +residentie van den Shâh, in het midden der stad gelegen, bestaat uit +een aantal vrij eenvoudige gebouwen, omgeven door een wijden ringmuur, +aan de binnenzijde bekleed met porseleinen tegels, waarop wachthoudende +soldaten zijn afgebeeld. Hun gevuld gelaat is rooskleurig, hunne oogen +zijn in een zwarten kring gevat en hunne wenkbrauwen loopen met eene +dikke streep ineen. Een rooskleurige koledja en een kanariegele broek +passen volkomen bij het komisch uiterlijk dezer geduchte krijgers. + +De voornaamste sieraden van het paleis zijn de met fraaie blauwe +tegels bekleede bassins en de prachtige boomen. Men brengt ons eerst +naar een paviljoen, door een der zoons van Fath-Ali Shâh gebouwd. Het +bovenste gedeelte der muren is geheel bedekt met groene, gele en +blauwe tapijten, waarvan de kleurenmengeling geen aangenamen indruk +maakt; de met wit en goud papier beplakte lambrizeeringen worden hier +en daar opgeluisterd door die afschuwelijke landschappen, die men +nog wel aan sommige ouderwetsche schoorsteenen ziet. Verscheidene +portretten van europeesche vorsten hangen in deze zaal, nevens eene +perzische schilderij, waarop Nasr ed-Din te paard is afgebeeld; onder +de portretten staan langs de wanden een aantal piano's, waarvan ik +niet weet of zij ooit bespeeld worden. + +Verschillende hofbedienden komen den salon, waarin wij gezeten +zijn, binnenloopen en deelen ons mede dat de Shâh in den tuin is, +waar hij ons zal ontvangen, om op zijn gemak te kunnen praten en +aan de voorstelling elk officieel karakter te ontnemen. Na onze +hoeden stevig op het hoofd te hebben gedrukt, ten einde niet in +verzoeking te komen, ze in tegenwoordigheid van den souverein af te +nemen, hetgeen in strijd zou zijn met alle etiquette, gaan wij naar +buiten. Aan het einde van eene laan bespeuren wij Zijne Majesteit, +langzaam voortwandelende, vergezeld van een secretaris, die hem uit +eene fransche courant voorleest. Achter den koning volgen, op eenigen +afstand, enkele zeer eenvoudig gekleede dienaars zonder livrei. De +koning is drie-en-vijftig jaren oud, maar schijnt jonger; zijn haar, +dat aan zijne ooren zichtbaar is, is zwart; zijne oogen zijn groot en +vol uitdrukking; zijn neus is gekromd, zijne wangen zijn ingevallen; +de kleur van zijn gelaat is donker; de knevel is zwart, maar de vrij +slordige baard begint reeds grijs te worden. De etiquette verbiedt, +een Shâh van Perzië met een scheermes aan te raken: 's konings barbier +is mitsdien verplicht de hairen van Zijner Majesteits baard met een +schaar af te knippen: eene vervelende operatie, die veel tijd kost +en toch nooit goed gelukt. Het kostuum van Nasr ed-Din is hoogst +eenvoudig. Een kashmiren jas, met vergulde tressen gesloten, hangt +tot op de knieën; de witte pantalon reikt tot aan de enkels; een +militaire kapotjas van donkerblauw laken met loshangende mouwen is om +den hals vastgemaakt. Op het hoofd draagt de koning eene eenvoudige, +zwart laken kollah; zijn kraagje, naar europeesch model, is omstrikt +door eene smalle blauw satijnen das. Zijne opengewerkte schoenen +laten de witte sokken zichtbaar; aan zijne kleine handen draagt hij +witte katoenen handschoenen. + +Wij volgen het voorbeeld van dokter Tholozan en gaan ter zijde van +de allee staan. Toen de koning tot op tien ellen afstands van ons +genaderd was, maakten wij eene buiging; deze groet werd tot tweemaal +toe herhaald. Nasr ed-Din trad daarop naderbij. + +"Wil Uwe Majesteit mij veroorloven, sprak toen dokter Tholozan, +haar den heer en mevrouw Dieulafoy voor te stellen, twee mijner +landgenooten, onlangs te Teheran aangekomen en aan wie Uwe Majesteit +eene audiëntie heeft willen verleenen? + +--Hoe, hernam de koning in het perzisch, is die jonkman eene vrouw? + +--Ja, Majesteit; de heer en mevrouw Dieulafoy zijn belast met het +overbrengen van depêches voor het fransche gezantschap; zij zijn mij +door onze vrienden ten dringendste aanbevolen. + +--Waarom, mevrouw, vroeg de koning mij toen in het fransch, hebt gij +de gewone kleeding der europeesche dames niet behouden? + +--Omdat ik zoo gemakkelijker reis en niet in het oog val. Uwe +Majesteit weet, welke bezwaren er in mohammedaansche landen aan +verbonden zijn, wanneer eene vrouw met ongesluierd gelaat in het +openbaar wil verschijnen; het schijnt mij zelfs toe, dat op dit punt, +de oude gewoonten en godsdienstige voorschriften in Perzië nog strenger +worden in acht genomen dan elders. + +--Welken weg hebt gij genomen om naar Teheran te gaan? + +--Over Tauris. + +--Gij hebt toch die lange reis niet te paard afgelegd? + +--Uwe Majesteit gelieve te bedenken dat het mij onmogelijk zou zijn +in een kadjaveh neergehurkt te zitten; deze onbewegelijke houding +zou mij op den duur ziek maken. + +--Waar gaat gij nu heen? + +--Naar Ispahan, Shiraz, Firoezabad, en vandaar naar Bagdad, Babylon +en Susa. + +--Gij hebt jaren noodig voor het volbrengen van zulk een tocht. Zult +gij de noodige kracht hebben om zulk eene reis ten einde te +brengen? Dat schijnt mij zeer twijfelachtig voor eene vrouw; maar +hebt gij reeds in het Oosten gereisd, voor gij in Perzië kwaamt? + +--Ik heb Algerië, Egypte en Marokko bezocht. + +--En hebt gij overal in dat kostuum gereisd? + +--Neen, Sire; ik heb het eerst voor goed aangetrokken, toen wij naar +Perzië op weg gingen. + +--Gij hebt zeer goed gehandeld, zeide de koning. In ons land kan +eene vrouw niet ongesluierd reizen of op straat verschijnen, zonder +een oploop te veroorzaken. Schijnt u dat zoo vreemd? Meent gij dan, +dat wanneer eene perzische vrouw, gesluierd en in haar nationale +kleederdracht, langs de boulevards te Parijs ging wandelen, zij +niet de aandacht zou trekken en al spoedig een drom volk achter zich +krijgen? Toch zouden de Franschen minder te verontschuldigen zijn dan +mijne onderdanen, want zeer velen hunner zien hun leven lang geene +andere vrouwen dan die tot hunne naaste familie behooren. + +--Kunt gij schilderen? vroeg mij daarop de koning. + +--Neen, Sire. + +--Dat spijt mij; ik wenschte mijn portret te paard te laten maken. Al +mijne portretten zijn afschuwelijk; ik heb te Parijs mijn buste laten +maken, maar de prinsen vinden het niet goed. + +--Welke zijn uwe bezigheden in Frankrijk? vroeg Nasr ed-Din daarop +eensklaps aan mijn echtgenoot; hebt gij bij den oorlog van 1870 in +het leger gediend? + +--Ja, Sire, in het Loire-leger. + +--Zoo, onder den generaal d'Aurelles de Paladine, ging de koning +voort, die zeer goed op de hoogte scheen te zijn van den veldtocht +in Frankrijk. Wat komt gij nu in Perzië doen? + +--De regeering heeft mij opgedragen om de ruïnen te bestudeeren der +monumenten, door Kaï Kosio, Darab en Shapoer gesticht. + +--Lees Firdoesi. In den Shâh Nameh zult gij een schat van +wetenswaardigheden en allerlei inlichtingen vinden. Maar welk belang +kan Frankrijk bij die gebouwen hebben. Hoe oud zijt gij? + +--Zeven-en-dertig jaar. + +--Gij ziet er veel ouder uit," hernam de koning met de meeste +openhartigheid. + +Dokter Tholozan deelde daarop den Shâh mede dat mijn: echtgenoot +ernstig ziek was geweest en dat hij eerst voor den tweeden keer +uitging. + +"In dat geval, haakim (geneesheer), behoort gij uw vriend te genezen: +dat is u wel toevertrouwd." Daarop zich tot ons wendende: "Het zal +mij aangenaam zijn u weer te zien." + +De koning maakte daarop eene beweging met de hand, ten teeken dat de +audiëntie was afgeloopen. Wij treden terug en maken driemaal achtereen +eene buiging. Nasr ed-Din verwijdert zich langs eene zijlaan, en wij +verlaten het paleis. + +De hovelingen verklaarden dat de Shâh zich buitengewoon vriendelijk en +welwillend had getoond. De koning ziet iemand flink in het gelaat, en +als hij lacht vertoonen zich twee rijen mooie hagelwitte tanden. Hij +spreekt vrij goed fransch en had, om met ons te praten, geen hulp +noodig, noch van zijn eersten tolk, noch van dokter Tholozan. Als +wij soms zijne eenigszins zonderling gebouwde zinnen niet spoedig +genoeg verstonden en op zijne vragen niet onverwijld antwoord gaven, +trok hij op eene eigenaardige manier zijne neusvleugels op, waardoor +zijn gelaat eene zeer onaangename uitdrukking kreeg. + +Op verzoek van den Shâh hebben wij de photografische portretten gemaakt +van de beide kinderen van zijne zuster, een knaapje en een meisje, +die er beiden zeer aardig uitzien, en reeds geheel het voorkomen +hebben van perzische prinsen, trotsch en deftig. + + + +IX + + +14 Juni.--Van ons voornemen om naar Damghan te gaan, hebben wij +afgezien; uit berichten van karavanen blijkt dat de pest in hevige +mate in die landstreek woedt en groote verwoestingen aanricht. Wij +hebben daarom eene wijziging in ons reisplan gebracht en slaan de +richting in naar Weramin, op omstreeks twaalf farsaks afstands van +Teheran verwijderd. + +Zoodra men de hoofdstad verlaten heeft, voert de weg door de muren +en wallen van het oude Reï, tegenwoordig eenzaam en onbewoond, +aan den voet van de Elbroez-keten gelegen. Ter rechterhand verrijst +een fraaie toren uit den tijd der Seldsjoeken: links zien wij een +kerkhof van de Parsis of aanhangers der oude leer van Zoroaster; +de lijken worden daar ten prooi gelaten aan roofvogels, opdat niet +de tot verrotting overgaande lichamen de aarde of het water zouden +verontreinigen. Voorbij de oude vestingwerken van Reï beginnen fraaie +tuinen, door hooge muren van leem omgeven en door prachtig geboomte +overschaduwd: de vrouwen van de aanzienlijken te Teheran brengen in +deze lusthoven meestal den zomer door. In de nabijheid bevindt zich +het mausoleum van Shâh Abdoel-Azim, reeds van verre kenbaar door zijn +vergulden koepel en de heerlijke bosschages van olmen en platanen, +die het gebouw omringen. De aanblik van dit hoog vereerde heiligdom is +voor onze tsjarvadars eene gereede aanleiding om zich te beklagen over +de miskenning der rechten en privilegiën der godsdienst, die sedert +de komst der Faranguis in Perzië hand over hand toeneemt. "Vroeger, +zeiden zij, vond de misdadiger bij het graf van Shâh Abdoel-Azim eene +onschendbare wijkplaats, waar hij zijn geheele verdere leven kon +doorbrengen, terwijl uit de inkomsten der moskee in zijn onderhoud +werd voorzien; thans is dat geheel veranderd. Wanneer de koning het +beveelt, geven de mollahs geen voedsel aan den schuldige, die bij +het graf eene wijkplaats zocht; door den honger gedreven, moet de +ongelukkige zich dan wel overgeven." + +Terwijl onze tsjarvadars zoo met weemoed terugzien naar den goeden +ouden tijd, naderen wij den berg en volgen de eerste uitloopers van +den Damavend, waarvan de hooge besneeuwde top, door de ondergaande +zon met purpergloed overgoten, zich heerlijk afteekent tegen den +oranjekleurigen hemel en het blauwachtig grijze gesteente der bergen. + +Op drie farsaks voorbij Teheran neemt het landschap eensklaps een +ander karakter aan; ondanks de invallende duisternis bespeuren +wij aan alle kanten, verloren tusschen het weelderige groen, een +aantal dorpjes. Weldra giet de maan haar helder licht uit over de +bloeiende vlakte, en flonkeren aan den hemel duizenden sterren, met +een glans, waarvan wij ons in ons nevelig noorden, geen denkbeeld +kunnen maken. Maaiers zijn overal aan den arbeid met het vellen +der hooge halmen, die aanstonds door de vrouwen en kinderen tot +schoven worden gebonden. Over dag is de hitte te sterk; het graan +zou dan, bij het maaien, uit de halmen vallen; de nomaden, die in +den oogsttijd hunne diensten aan de landeigenaars verhuren, brengen +den geheelen dag slapende door onder een soort van matten afdakken, +die op palen rusten. Eerst met den avond vangen zij hun arbeid aan, +en gaan daarmede voort tot de zon weer boven de kimmen rijst. + +De koelte van den avond schijnt het veld met nieuw leven te hebben +bezield: de stilte van den middag wordt vervangen door honderden +verschillende geluiden. Het gezang van de maaiers, het geblaf van de +honden bij het voorbijtrekken van karavanen, het hinniken der paarden, +het gepiep der duizenden krekels: al deze stemmen en geluiden bezielen +en verlevendigen het open veld en vormen eene scherpe tegenstelling +met de stilte, die thans in de steden heerscht. + +Onze muilezeldrijvers, minder gevoelig voor de schoonheden der +perzische nachten, zijn waarschijnlijk al voortgaande ingedommeld. Daar +wij tegen een uur na middernacht nog niet ter plaatse onzer bestemming +zijn gekomen, roepen wij hen ter verantwoording. Zij beweren dat zij +een omweg hebben afgesneden, hetgeen zooveel zeggen wil, als dat +zij verdwaald zijn. Inderdaad worden wij even daarna gestuit door +een net van vrij smalle slooten, die elkander in alle richtingen +kruisen. Vergeefs zoeken wij een uitweg of éene gelegenheid om de +slooten te doorwaden; eindelijk, ziende hoe vermoeid onze paarden +waren door dezen eindeloozen rit over een weeken, drassigen grond, +besluiten wij stil te houden in een naburig gehucht, dat zijne ligging +verraadt door het onophoudelijk geblaf der wachthonden. + +Als wij het dorp binnentrekken, vertoonen zich boven de muren de toppen +der katoenen slaapmutsen, die de landlieden gewoon zijn 's nachts +te dragen; niet zonder ongerustheid ondervragen zij onze bedienden, +om te vernemen wat ons reisgezelschap, door gewapende ruiters vooraf +gegaan, op dit ongewone uur in het dorp komt doen. + +"Wij zijn van den weg afgedwaald, antwoorden onze muilezeldrijvers; +en uit vrees voor dieven zouden wij onze beesten gaarne onder dak +brengen, in plaats van in het open veld te kampeeren." + +Aan de reizigers schenen de vriendelijke tsjarvadars niet eens +te denken! + +Men wijst ons nu het huis van den ket khoda, het grootste van het +dorp, waar wij, naar het schijnt, een onderkomen zullen vinden. Een +der tsjarvadars klopt aan de deur der woning; zij wordt geopend, en +na eene vrij langdurige bespreking, treden wij in een donkeren gang, +die naar den tuin loopt. Onder de boomen bevindt zich een ruime, +met tegels geplaveide plaats, die thans voor slaapkamer dient. De +bewoners van dit huis hebben hun nachtkwartier nog niet op het platte +dak opgeslagen, waar men anders des zomers pleegt te slapen. Het is +zoo helder, dat men al de slapers, naast elkander op hun saamgevouwen +dekens uitgestrekt, herkennen kan. + +Men biedt ons de beste plaatsen aan, tegen den muur van het huis; toen +wij den wensch te kennen gaven om liever binnenshuis te mogen slapen, +keek onze gastheer ons verwonderd aan; niettemin liet hij aanstonds +een vertrek open sluiten. Ons nachtkwartier is spoedig gereed, en +weldra was alles weer in diepe rust gedompeld, die slechts door onze +aankomst voor eenige oogenblikken verstoord was geworden. + +15 Juni.--Den volgenden morgen gingen wij om zes uur op weg, ten einde +zooveel mogelijk de warmte te vermijden. De karavaan trekt eerst over +de talrijke slooten, die ons den vorigen avond hebben tegen gehouden, +en slaat den weg in naar eene roodachtige streep aan den horizon, +die de grens der woestijn aanwijst. In dezen tijd des jaars toont +het veld overal de bewijzen van eene zeldzame vruchtbaarheid; +de zorgvuldig bebouwde akkers wisselen af met schilderachtige +bosschages en boomgroepen, alom door de vlakte verspreid; zoo ver het +oog reikt golft het goudgele koren en blinken de velden met witte +papaverbloemen. Het is thans de tijd van de eerste inzameling van +de opium. In de rijpe bollen maakt men van ter zijde, met een scherp +snijdend werktuig, eene kleine opening; het daaruit vloeiende vocht +wordt opgevangen in een kopje, dat aan den vinger van den landbouwer +is vastgemaakt. Deze operatie wordt driemaal om de veertien dagen +herhaald, waarna de plant al haar sap heeft verloren. + +Na een moeilijken rit van vier uren midden door de akkers, waarbij +wij, tot groot misnoegen van de dorpelingen, het te veld staande +gewas moeten vertrappen, zie ik in de verte een hoogen toren met +een kegelvormige spits en den geëmailleerden koepel eener moskee, +oprijzende boven een uitgestrekt donkergroen bosch. Dat is het dorp +Weramin. Weldra loopt nu onze weg midden door tuinen, waarvan de +leemen muren elk uitzicht belemmeren. + +Kersen-, abrikozen-, pruimen- en perzikenboomen staan in zoo groote +menigte en zoo dicht op elkander, dat zij een ondoordringbaar bosch +vormen: hunne takken zijn zoo overvloedig met vruchten beladen, dat +het gebladerte daar ten deele onder verdwijnt. Een aantal knapen zijn +bezig met het afplukken der roode en witte moerbeziën, zoo groot als +duiveneieren, waarmede de reusachtige boomen bezaaid zijn; elders +gloeien, onder het hooge geboomte, te midden van het donkere groen, +de roode vruchten der granaten. + +Weramin, een dorp van landbouwers, heeft geen behoorlijke karavanserai; +maar dokter Tholozan heeft de noodige maatregelen genomen en ons zoo +veel vermogende aanbevelingen verschaft, dat de ket khoda aanstonds +bereid is, een gedeelte van zijn eigen huis tot onze beschikking +te stellen. Toen wij aankwamen was de hitte bijna onuitstaanbaar; +maar dit mocht ons niet weerhouden om, na het afleggen der gewone +beleefdheidsbezoeken, eene wandeling te gaan doen naar de Mastsjed +djoema, een prachtig gebouw, thans een bouwval. Uit vrees voor +instorting van sommige deelen der moskee, wordt er geen dienst meer +gedaan: het is dan ook den vreemdelingen geoorloofd, ongehinderd +het bedehuis te bezoeken en zich onder het puin te laten begraven, +als zij daar lust toe gevoelen. + +Het monument staat op eenigen afstand van het dorp, te midden van +velden, die thans onbebouwd en met onkruid en struikgewas begroeid +zijn. + +Eene portiek, met fraaie mozaïeken van blauw gekleurde porseleinen +tegels versierd, geeft toegang tot den ruimen voorhof voor het +eigenlijke bedehuis, een der zijvleugels is ingestort, waardoor +het mogelijk is met een enkelen blik het grondplan van het gebouw +te overzien, dat zeer veel overeenkomt met dat van de Mastsjed +Shâh van Kazbin. De zaal van den mihrab, versierd met uitmuntend +bewerkte bloemen in reliëf, trekt vooral onze aandacht, ook door de +eigenaardige schikking en dekoratie van het gewelf. Langs het puin +naar boven klauterende, komen wij aan eene galerij zonder leuning, +die rondom den koepel loopt. + +Van hier overziet men de geheele vlakte. Ten zuiden, naar de zijde +van de woestijn, breidt zich eene onafzienbare, rosachtig vale steppe +uit. Ten noorden ziet men, tusschen de moskee en het gebergte, de +leemen muren van een reusachtig fort; rondom deze vesting liggen, +binnen een kring van zeven tot acht mijlen, als in een wijden gordel, +een aantal op zich zelven staande forten, het best te vergelijken met +de vooruit geschoven buitenwerken onzer vestingen. Het dorp zelf wordt +verdedigd door eene vrij goed onderhouden citadel, die vermoedelijk +deel uitmaakt van het stelsel van defensie. + +16 Juni.--Met het aanbreken van den dageraad worden de paarden +gezadeld, en gaan wij op weg om een bezoek te brengen aan het +groote fort. Dit fort is een groot rechthoekig gebouw, van aarde +en leem opgetrokken en voorzien van torens, die op onderlinge +afstanden van dertig el zijn geplaatst. Naar het schijnt zijn de +muren, evenals die van Koeyoendsjik of Khorsabad, opgetrokken van +nog weeke vochtige tichelsteenen, die op elkander zijn gelegd en +zoo eene vaste samenhangende massa hebben gevormd. Daar deze manier +van bouwen nooit bij de Muzelmannen in gebruik was, hebben wij hier +hoogst waarschijnlijk te doen met een werk uit den tijd der Sassaniden, +blijkbaar ouder dan de wallen van Reï. Volgens de nog in den mond des +volks voortlevende overlevering, zou dit kasteel gebouwd zijn door +Feridoen, een der legendarische helden van de oude perzische poëzie, +wiens naam ook door Firdoesi is verheerlijkt geworden. Natuurlijk is +aan deze overlevering zeer weinig historische waarde toe te kennen; +intusschen moeten wij ons voorloopig met deze zeer onbestemde +berichten tevreden stellen, want binnen de omwalling vindt men noch +een muur, noch een tumulus, waaruit eenig besluit zou kunnen worden +getrokken omtrent den ouderdom en den oorsprong van deze vesting. Mijn +echtgenoot helt tot de meening over dat deze kaleh, die door breede +slooten overvloedig van versch water voorzien wordt, oorspronkelijk +een versterkt kamp was.--Wij brengen ook een bezoek aan de verspreide +forten, die wij gisteren van de galerij der moskee hebben gezien. Zij +zijn gebouwd op zeer hooge terpen en bestaan uit vier zware torens, +door muren verbonden; blijkbaar maakten zij deel uit van eene +vestinglinie, die aanvallers uit Khorassan moest tegenhouden. Het +grootste en best onderhouden van deze forten ligt in het dorp zelf: +het is vierkant en insgelijks van leemen tichels gebouwd. + +De citadel van Weramin was omgeven door eene breede gracht en een +bedekten weg, waarvan men bij de andere forten geen spoor aantreft. De +zeer oude muren zijn in later tijd bekleed geworden met ongebakken +tichels; vermoedelijk verschilde de citadel niet van de andere kalehs, +en werden de buitenwerken aangelegd door de Seldsjoeken of hunne eerste +opvolgers, ter verdediging van de residentie van den gouverneur der +provincie. De naam _kasr_ (kasteel), bij voorkeur aan dit fort gegeven, +schijnt dit vermoeden te bevestigen. + +17 Juni.--De hitte is bijkans ondragelijk. Hoewel de zon reeds zeer +dicht aan den horizon genaderd was, toen wij uitgingen om kwartels +en zwaluwen te schieten, die in de korenakkers in menigte gevonden +worden, waren wij bij onze tehuiskomst zoo verhit en uitgeput, dat +wij ons stellig voorgenomen hebben, niet meer uit te gaan voor de +avond is gevallen. + +Nauwelijks waren wij in de woning teruggekeerd, of een verward +geluid van stemmen deed zich hooren: wij vernamen kreten, uitroepen, +verwenschingen; in ons anders zoo rustig verblijf verdringt zich nu +eene rumoerige menigte. De ket khoda houdt van daag rechtzitting. + +De koning is de opperste handhaver en uitvoerder der wet, maar +hij draagt zijne macht over op zijne stadhouders, de gouverneurs +der provinciën, en door hunne tusschenkomst aan de ontvangers +der belastingen en aan de dorpshoofden, wier bevoegdheid +evenwel niet verder reikt dan de behandeling van eenvoudige +policie-overtredingen. De ket khoda's hebben het recht, kleine +straffen op te leggen, zooals bij voorbeeld de bastonnade, of tot +eene boete te veroordeelen. In ernstige gevallen moet de schuldige +voor den gouverneur der provincie terecht staan, wiens bevoegdheid +veel verder reikt, maar die niet tot den dood kan veroordeelen: dit +recht komt uitsluitend aan den Shâh toe en kan ook aan de prinsen van +den bloede worden toegekend. De rechtspleging voor onbeteekenende, +alledaagsche gevallen is hoogst eenvoudig; de uitspraak laat niet +lang op zich wachten; de kosten zijn schijnbaar gering, maar kunnen +geweldig oploopen, omdat beide partijen geschenken aan den rechter +zenden, ten einde hem voor zich te winnen. + +Te Weramin komen geene ernstige zaken voor, en naar het schijnt wordt +zonder aanziens des persoons recht gedaan; toch is het wel de moeite +waard, zulk eene rechtzitting bij te wonen. De binnenplaats van het +huis van den ket khoda dient tot gerechtszaal; in het midden bevindt +zich een soort van geplaveid terras, ter wederzijde omgeven door +bloemperken. Tegen vijf uren in den namiddag opent men eene sluis: +het water overstroomt de perken en den boomgaard; een bediende begiet +het terras, waarop men anders niet zou kunnen gaan zitten, zonder +zich te branden. Zoodra het plaveisel goed droog en aangeveegd is, +wordt daarop een groot tapijt van bruine vilt uitgespreid en een hoop +dekens neergelegd. De ket khoda zet zich op het tapijt en leunt tegen +de dekens; hij noodigt daarop den mirza (secretaris) uit, naast hem te +komen zitten: tegenover den eersten rechter zetten zich twee bijzitters +neder. Bedienden brengen daarop twee kandelabres met glazen bollen, +om het uitwaaien van de vlam der kaarsen te beletten. Deze verlichting +is ten eenemale overbodig, want de maan zal zoo straks verrijzen, +en haar schijnsel is zoo helder, dat men volstrekt geen kunstlicht +behoeft om zonder eenige moeite te kunnen lezen en schrijven. + +Nadat deze toebereidselen zijn afgeloopen, verschijnen de partijen +voor de rechtbank. De eischer spreekt het eerst en legt in kalme, +gematigde bewoordingen zijne zaak bloot, evenwel niet zonder daarin +eenige insinuaties aan het adres van zijne tegenpartij te mengen; deze +hoort de beschuldiging rustig aan en draagt vervolgens, met de grootste +kalmte, zijne verdediging voor. De zaak is nu geïnstrueerd. Na met +zijne bijzitters geraadpleegd te hebben, wijst de ket khoda het vonnis, +waarvan in den regel geen beroep is. De beide partijen verliezen nu +haar bedaardheid en verwijderen zich elkander uitscheldende; dikwijls +genoeg gebeurt het dat zij buiten gekomen, elkaar afrossen. + +De kleine rechtsgedingen, waarbij wij tegenwoordig zijn, hebben bijna +allen betrekking op diefstal van gevogelte, of wel op het verbreken van +contracten tusschen landeigenaars en bij het jaar gehuurde knechts, +die na gedurende den geheelen winter door hun meester onderhouden te +zijn, hem juist bij het begin van den oogst verlaten hebben om elders +meer geld te verdienen. Het oordeel van den rechter is billijk. Hij +die eene kip gestolen heeft, moet er twee in de plaats geven; heeft +hij geene kippen, dan moet hij aan den bestolene de waarde van twee +dezer vogels vergoeden. De knecht, die zijn contract verbroken heeft, +moet weer terugkeeren tot den meester, die hem den geheelen winter +onderhouden heeft; verkiest hij dit niet, dan krijgt hij eene dracht +stokslagen. + +Maar nu komt er een belangwekkend geval. Bij de vorige rechtzitting was +eene ernstige zaak aanhangig gemaakt: een tuinman van het dorp, Kaoly +genaamd, had de vorige week verschillende vrachten fruit en komkommers +naar Teheran gebracht. Toen hij met eenigen zijner confraters naar +Weramin terugkeerde, werd hem onderweg zijn kleed ontstolen. Zoodra hij +in zijn dorp was aangekomen, begaf Kaoly zich naar den rechter, om hem +zijne vermoedens mede te deelen. "Ik heb de reis gemaakt met Reza, Ali, +Hosein, Ismaïl en Yaya; terwijl de ezels uitrustten ben ik in slaap +gevallen; en toen ik wakker werd miste ik mijne mooie koledja; mijne +reisgenooten zijn de eenigen, die den diefstal hebben kunnen plegen." + +Aanstonds werden de boeren voor den rechter ontboden: zij waren +zeer ontroerd en trachtten met overvloed van woorden hunne onschuld +te betuigen. + +De ket khoda beval toen aan zijn mirza, vijf juist even lange +twijgjes af te snijden van een granaatboom, die, zooals ieder weet, +met wonderbare krachten begaafd is. Hij gaf aan elk der beschuldigden +een twijgje, met last om dat op de volgende zitting weer mee te +brengen. "Het takje," zoo voegde hij er bij, "zal in handen van den +schuldige groeien." + +Dezen avond nu wachtten alle toehoorders met gespannen aandacht de +oplossing van dit raadsel. De vijf beschuldigden worden binnen geleid +en stellen den rechter hun granaattakje ter hand, die ze nauwkeurig +beziet en vervolgens zegt: "Yaya, gij zijt een schurk: gij hebt de +koledja gestolen! + +--Gode zij dank; dat is niet waar. + +--Gij liegt; want zie, gij hebt een stuk van uw takje afgesneden, +om te beletten dat het langer zou zijn dan de anderen. Kaoly, begeef +u met een soldaat naar de woning van Yaya: hij zal u uw kleed ter +hand stellen, en vervolgens terugkeeren om vijf-en-twintig stokslagen +te ontvangen." + +Nadat dit rechtvaardig vonnis was uitgesproken, werd de zitting +opgeheven; de deuren worden gesloten, en de ket khoda geeft bevel, +dat het middagmaal zal worden opgedragen. Na hem in al zijne majesteit +als rechter te hebben aanschouwd, zullen wij hem nu als een gewoon +mensch met zijn vingers zien eten. + +De bedienden zetten een koperen blad op den grond, bijna zoo groot +als eene tafel; de schotels, die in het midden zijn geplaatst, zijn +gering in aantal, maar zien er zeer smakelijk en uitlokkend uit. + +In het midden verrijst een heuvel van pilau, vermengd met fijngehakte +kruiden, in schijfjes gesneden pompoenen en besproeid met melk; +ter wederzijde van dien middenschotel staan croquetten van gehakt +schapenvleesch en gevogelte, in piquante saus om bij de rijst te +gebruiken; tusschen deze beide schotels ziet men aan de eene zijde een +stapeltje komkommers, en aan de andere zijde dunne boterhammetjes, +ten getale van twintig of dertig op elkaar gelegd. Glazen, borden, +messen, vorken, karaffen zijn al te gader onbekende zaken; hoogstens +zal men te Teheran vijf of zes aanzienlijken vinden, die met deze +voor ons zoo onmisbare voorwerpen behoorlijk weten om te gaan. + +Men verhaalt zelfs dat de Shâh, voor zijn eerste reis naar Europa, +zich gedurende drie maanden liet onderrichten in het gebruik van +een vork; daar deze oefening hem zeer lastig was gevallen, besloot +hij zich daarvoor schadeloos te stellen en zich met de dames van den +harem te vermaken, ten koste van zijne ministers. De heeren werden +ten hove ten eten gevraagd. Daar de perzische etiquette vordert dat +de koning alleen eet, kon Nasr ed-Din niet persoonlijk bij het diner +tegenwoordig zijn; maar hij had zich met eenige dames achter een +schut verborgen, dat hem toeliet toeschouwer te zijn van het feest. + +De gasten verschenen op den bepaalden tijd en verheugden zich reeds +in het vooruitzicht op de kostelijke spijzen uit 's konings keuken; +maar de ooievaar, die bij den vos ten eten gevraagd was, kon geen +langer gezicht zetten dan de ministers, toen zij bespeurden dat het +op europeesche wijze toebereide maal ook met mes en vork gebruikt +moest worden. De heeren hielden zich aanvankelijk goed: zij zetten +zich neder en deden hun uiterste best om met de messen te snijden en +met de vorken de spijzen op hun bord vast te houden en te grijpen; zij +spraken elkander moed in en benijdden hun collega's die handig genoeg +waren om zich niet in de tong of de lippen te prikken. De koning en +zijne dames vermaakten zich kostelijk met de verlegenheid der heeren; +tot eene der dames, van plaats willende verwisselen, tegen het schut +stootte, dat met een zwaren slag omviel. Algemeene verwarring: de +dames, die ongesluierd waren, bedekken zich het gelaat met haar kleed +en vluchten weg; de niet minder verschrikte gasten houden zich de +handen voor de oogen en werpen zich eindelijk met het aangezicht ter +aarde, als om van den beleedigden souverein vergiffenis af te smeeken. + +Te Weramin eet men met de vingers, na vooraf de handen gewasschen +te hebben. Al de gasten, heeren en knechts, knielen in het rond om +het blad, stroopen hun rechter mouw tot aan den elleboog op, leggen +hunne linkerhand op de borst om hun kleed vast te houden, en brengen +allen te gelijk de hand naar den schotel. Ieder grijpt zooveel pilau +als hij met de hand omvatten kan, kneedt de rijst, kiest daarop de +stukken vleesch uit, die hij begeert, vermengt die met de pilau en +maakt van dit alles een bal, dien hij nu en dan in de melk dompelt. Is +deze operatie afgeloopen, dan stopt hij dien bal in den wijd gapenden +mond en slikt hem, bijna zonder kauwen, door. Het is geen gewoonte +om gedurende den maaltijd te spreken of te drinken. Trouwens, hij +die dit deed, zou te kort komen. Men eet niet, men voedert zich. + +Zoodra het diner, dat zeker geen tien minuten duurt, is afgeloopen, +worden de schotels en het blad weggenomen, waarna een bak rondgaat, +gevuld met serkadjebin (azijn met rozenwater vermengd), die men +gebruikt met diepe fraai bewerkte houten lepels; daarop wascht ieder +zich de handen; rookt zijn pijp, spreekt een gebed, spreidt zijne +dekens op den grond uit en legt zich daarop te slapen. + +18 Juni.--Heden morgen hebben wij een bezoek gebracht aan den iman +Zaddeh Yaya, een der belangrijkste monumenten van de streek, maar +ook het eenige, dat gesloten is en waarover een wachter of bewaker +is aangesteld. + +Het gebouw is van binnen bekleed met fraaie gekleurde porseleinen +tegels, waarvan er in den laatsten tijd verschillende gestolen en te +Teheran voor zeer hoogen prijs verkocht zijn. Ten gevolge van deze +herhaalde diefstallen, is de toegang tot het kleine heiligdom aan +alle ongeloovigen ten strengste verboden; en aan dit verbod wordt +des te stipter de hand gehouden, omdat de kapellen, die de graven der +imans bevatten, in de oogen der Perzen heiliger zijn dan de moskeeën +zelven. Toen wij het koninklijk bevelschrift aan den ket khoda lieten +zien, zond hij zijn broeder met ons mede om alle moeilijkheden en +botsingen te voorkomen. Die voorzorg bleek niet overtollig. Bij onze +aankomst vonden wij de deur van het heiligdom bewaakt en verdedigd +door boeren met stokken gewapend, geschaard rondom een mollah, met +den witten tulband der priesters gedekt. Op het zien van den broeder +van het dorpshoofd, lieten zij echter allen tegenstand varen, zoodat +wij ongehinderd het gebouw konden bezoeken. + +De iman Zaddeh Yaya dagteekent uit drie verschillende tijdperken; +de moskee is uit de twaalfde eeuw, uit den tijd der Seldsjoeken; +maar zij bevat een klein paviljoen met een puntig dak, dat veel +overeenkomst heeft met de Ataba Koembaz van Narshivan. Dit paviljoen +dagteekent ongetwijfeld uit den tijd der Gazneviden, zoo als blijkt +uit de wijze waarop men de verschillende onderdeelen van het monument +onderling verbonden heeft. De prachtige, van den zuiversten metaal +weerschijn glanzende gekleurde porceleinen tegels van den mihrab, +van de lambrizeering en van het graf zijn eerst aangebracht na den +bouw van den tweeden iman Zaddeh, en om ze te plaatsen, heeft men de +oude decoratie moeten wegruimen. + +Toen wij in het dorp Weramin terug kwamen, heerschte er op de +marktplaats eene buitengewone drukte: het is marktdag, en de +boeren uit den omtrek zijn naar het dorp gekomen om hun koren te +verkoopen, dat in zakken van geitenhair, op den rug van muilezels +wordt aangevoerd. Anderen brengen kippen ter markt, die met beide +pooten zijn vastgebonden aan het pakzadel van hun ezel; vrouwen, die +bijna ongesluierd zijn, bieden den voorbijgangers eieren, komkommers +en meloenen te koop aan. Een weinig verder wordt de belangrijke +beestenmarkt gehouden, waar schapen, lammeren, geiten en alleraardigste +kleine grijze, zwart gestreepte ezels worden verkocht. De herders, +die de bergen langs het bassin van de Kaspische-zee bewonen, zitten +in de schaduw van een leem en muur op den grond. Hunne gelaatstrekken +zijn hard en scherp geteekend; de kleur hunner huid is bijna zwart, +als die der turkomansche stammen van Asterabad; zij dragen eene licht +groene koledja en eene kolah (muts) van bruin laken, en houden een +herdersstaf in hunne hand. + +Het gaat hier al even als bij ons bij dergelijke gelegenheden. De +koopers en verkoopers schreeuwen tegen elkander in, overvragen, dingen +af, prijzen en verachten de koopwaar, en doen alle mogelijke moeite om +elkander eene vlieg af te vangen; terwijl beiden toch zeer goed weten +hoeveel het schaap of de geit werkelijk waard is, en beiden evenzeer te +voren bij zich zelven hebben bepaald, de een wat hij geven, de ander +waarvoor hij het beest afstaan wil. Ook hier heerscht de gewoonte, +dat de eindelijk gesloten koop door handslag bevestigd wordt. + +19 Juni--Wij leiden hier een aangenaam leven te Weramin. Onze opperkok +weet op de uitnemendste wijze partij te trekken van onzen voorraad; +elken morgen, als wij van onze verre tochten terug komen, vinden +wij onze kamer frisch en in orde en de tafel beladen met mandjes +vol abrikozen, pruimen en heerlijke kersen. Des avonds, als wij na +zonsondergang terug keeren, beladen met kwartels en andere vogels, +die wij in de velden en boomgaarden geschoten hebben, weet hij een +heerlijken maaltijd te bereiden; op zijn raad zijn wij eindelijk +ook overgegaan tot het drinken van karnemelk, in plaats van water, +dat zeer zeker in deze warmte een ongezonde drank is. Karnemelk wordt +op allerlei wijze, ook bij het bereiden der spijzen gebruikt; en nu +wij er eenmaal aan gewoon zijn, smaakt zij ons iederen dag beter en +zouden wij haar niet meer kunnen missen. + +De ket khoda is gisteren naar de stad gegaan; zijn eerste bediende +neemt heden avond zijn plaats op het terras in en zal op zijne beurt +recht spreken tusschen den man en zijn naaste. Een bakker treedt voor: +hij beklaagt zich dat een zijner klanten hem sedert geruimen tijd +niets betaald heeft. + +"Aga, zoo besluit hij zijne aanklacht, die man neemt alle dagen +zes brooden van mij; gij begrijpt dus welke schade ik lijden zou, +als gij hem niet dwingt zijne schuld te betalen. Zijn gedrag is des +te schandelijker, omdat hij er zich in het dorp op beroemt, dat hij +een deel van mijne waar weggooit. + +--Hoeveel brooden koopt gij iederen dag van uwen bakker? vraagt de +rechter aan den boer. + +--Zes. + +--Wat doet gij daarmede? + +--Ik houd er een; ik geef er twee terug; ik leen de twee anderen, +en het laatste gooi ik inderdaad weg. + +--Verklaar u nader, en wacht u, mij voor den gek te houden. + +--Het is toch duidelijk genoeg; ik heb gezegd: "ik behoud een +brood"--dat eet ik zelf op; "ik geef er twee terug"; die geef ik +aan mijn vader en mijne moeder; "ik leen er twee anderen"; die zijn +voor mijne kinderen; en het brood dat ik weggooi, is voor mijne +schoonmoeder." + +De rechter lachte en stuurde den boer weg met de belofte, dat hij +nader op de zaak zou terug komen. + +Het is opmerkelijk, het verschil gade te slaan tusschen het karakter +van de meeste andere Oosterlingen, die over het algemeen ernstig van +aard zijn, en de vroolijkheid der Perzen, wien het allerminst aan +humor ontbreekt. De deftigheid der aanzienlijken is meer kunstmatig +en voorgewend dan natuurlijk, en de dolste grappen worden altijd +toegejuicht, mits ze geestig zijn; de koning en zijne vrouwen kunnen +zich aan die algemeene stemming niet onttrekken en de verzoeking niet +weerstaan om somwijlen aan de dolste invallen toe te geven. + +Heeft Nasr ed-Din nog in den afgeloopen winter niet verlangd, dat +een zijner ministers, zwaarlijvig als een turksche pasja, op een der +vijvers van het paleis zou schaatsenrijden, opdat de koning zich zou +kunnen vermaken met het schouwspel zijner wanhopige pogingen om staande +te blijven en na telkens herhaalden val weer op de been te komen? + +Eene der invloedrijkste dames van den koninklijken harem, die niet +ingenomen was met de aanstelling van europeesche officieren bij het +perzische leger, had zich onlangs een kleed laten maken, waarop een +aantal soldaten, naar de laatste mode gekleed, waren afgebeeld. Bij +het eerste bezoek, dat de Shâh haar bracht, strekte zij zich op den +grond uit en rolde zich als een dwaas over het tapijt. + +"Wat doet gij toch?" vroeg de koning verbaasd. + +--Opvolger van Alexander, licht der wereld, koning der koningen, +zie, hoe ik uw frankisch leger behandel," antwoordde de prinses, +schaterend van lachen. + +20 Juni--Sedert eene week doorkruisen wij in alle richtingen den omtrek +van Weramin; wij zullen nu ons uitstapje besluiten met een bezoek +aan den iman Zaddeh Jaffary, waarvan alle landlieden met eerbied en +ingenomenheid spreken. Hij is drie farsaks (achttien mijlen) van het +dorp verwijderd. + +Des nachts om twee uren gaan wij op weg. Bij het aanbreken van den dag +zagen wij, op een zeer verwijderden heuvel, een blauwe stip: dat is +de koepel van den iman Zaddeh. Daar wij nu de richting kennen, zenden +wij onzen tsjarvadar terug, zetten onze paarden in galop, en komen +weldra aan een vriendelijk dorpje, waarvan de nederige huizen zijn +gegroept rondom eene door prachtige cypressen overschaduwde moskee. + +Het gebouw is uit den tijd van Shâh Abbas: de ligging is +allerschilderachtigst; maar uit een architektonisch oogpunt heeft +het bedehuis niets te beteekenen. + +Wij hebben besloten, nog dezen avond naar Teheran te vertrekken. De +toebereidselen waren spoedig voltooid, en niet zonder zeker leedgevoel +verlieten wij de gastvrije woning van den ket khoda. + +21 Juni.--Om twee uren na middernacht kwam onze kleine karavaan, +zonder eenigen tegenspoed ondervonden te hebben, bij de ruïnen van +Reï. Daar de poorten van Teheran 's nachts gesloten zijn, raden onze +bedienden ons aan, hier stil te houden en den dag af te wachten in +een dier fraaie tuinen, waar de reiziger op elk uur thee, een pijp +en ook logies kan vinden. + +Wij kloppen aan; de deur wordt geopend; de paarden worden in den stal +gebracht, en mijn gastheer haast zich om een geschikt nachtverblijf +voor mij te zoeken. Na eene lamp te hebben opgestoken, noodigt hij +mij uit hem te volgen, en gaat verder den tuin in. Op een open plek +gekomen, waar de grond zorgvuldig is gelijk gemaakt, zet hij zijne +lamp neder en wil zich verwijderen. + +"Eer gij de thee gaat halen," zeide ik tot hem, "zou ik gaarne hebben +dat gij mij eene kamer wildet wijzen om mijne wapenen neer te leggen, +zoodat ik gerust slapen kan." + +De kastelein nam zijne lamp weer op, en bracht mij toen geheel naar het +achtereinde van den tuin, op een terras, omringd door boomen, die door +het water eener kristalheldere, koele beek besproeid worden. Ditmaal +kon ik niet wel anders dan met mijn logies tevreden zijn; ik bevind +mij stellig in het prachtigste, schaduwrijkste en luchtigste vertrek +van het geheele huis. Ik moet mij leeren verzoenen met het voor +ons onmogelijke denkbeeld, om onder den blooten hemel te slapen; +men brengt de noodige tapijten, kussens en dekens, en weldra ben ik +in diepe rust gedompeld. + +De rit heeft vier uren geduurd; de zon stond dan ook reeds een poos +aan den hemel, eer ik ontwaakte. Haar stralen, zeer getemperd door +het dichte looverdak boven mijn hoofd, hebben, eer zij ons bereiken, +veel van hun kracht verloren; eindelijk echter dringen zij door het +gebladerte heen en schijnen vlak op mijn gelaat; de betoovering is +geweken: het is onmogelijk langer te slapen. Dit zou toch niet best +meer gaan, want er is gezelschap uit Teheran gekomen, en de dames, +die daarbij zijn, lachen en spreken en schreeuwen zoo luid, dat +men wel wakker worden moet. In Perzië kiest men, naar het schijnt, +de zeer vroege morgenuren voor dergelijke uitstapjes uit. + +22 Juni.--Wij zijn door Teheran getrokken, waar de hitte ondragelijk is +(vijf-en-veertig graden in de schaduw, in den tuin der zusters). Alle +vreemde gezantschappen hebben de stad verlaten en de wijk genomen +naar schilderachtige kleine dorpen, in de smalle boschrijke valleien +aan den voet van de Elbroezketen. + +De zaakgelastigde van Frankrijk, de graaf de Vieil-Castel, had ons de +vriendelijke uitnoodiging gezonden, om voor ons vertrek, eenige dagen +op zijn buitenverblijf te komen doorbrengen. Met veel genoegen maakten +wij van die uitnoodiging gebruik. De zomerresidentie van de fransche +legatie is het dorp Tadjrish; de woning ligt aan het boveneinde van +eene vallei, waar het heerlijk koel is. De avonden zijn bijna koud, +en in den talar, waar de lucht vrijen toegang heeft en waar eene van +den berg afdalende beek doorstroomt, bedraagt de temperatuur doorgaans +niet meer dan vijf-en-twintig graden (Celsius). + +Heerlijke wandelingen omgeven aan alle kanten het dorp +Tadjrish. Vooreerst heeft men den Bagh Firdoez, het eigendom van een +schoonzoon des konings. Te midden van een grooten tuin, met prachtige +boomen beplant, staat een onvoltooid paleis, dat reeds zeer veel van +de vochtigheid geleden heeft en half tot een bouwval geworden is. Men +vindt er eenige moderne ornamenten in pleister; de muren van den talar +zijn in vakken verdeeld, waarop een italiaansche kladschilder tooneelen +uit europeesche balletten, met zeer gedecolletteerde danseressen, +heeft afgebeeld. Om aan de Perzen een juist denkbeeld te geven van +onze westersche zeden, heeft dezelfde kunstenaar, in een afgelegen +kabinetje, een mijnheer voorgesteld met een nankin pantalon, een +grijs jasje, en een hoogen hoed op een oor, een dans uitvoerende voor +eene dame, wier houding en toilet niet wel te beschrijven is. Het +paleis van Bagh-Firdoez is juist geschikt om ons een denkbeeld te +geven van het perzische leven: pracht en schooierige armoede naast +elkaar. De lambrizeeringen van den salon zijn van heerlijk schoon +gevlamd agaat, de deuren in mozaïek van cederhout en ivoor; maar de +vloer der vertrekken bestaat uit plat getreden aarde, zonder eenige +bedekking van hout of steen. Het paleis wordt niet meer onderhouden +en is, zooals ik zeide, reeds half een bouwval. Binnen tien jaar zal +het dak zijn ingestort; over twintig, zal er van het gebouw niets +meer over zijn dan een vormlooze puinhoop. Dat is zoo de gewone gang +van zaken in het Oosten. + +De platanen van Bagh-Firdoez en van Tadjrish zijn door den gansenen +omtrek beroemd. Een dezer boomen, binnen de omwalling van de moskee +staande, is bijna door geheel Perzië bekend onder den naam van +Tsjanare Tadjrish (plataan van Tadjrish). Men kan zich bezwaarlijk +een denkbeeld maken van de grootte van dien boom, en vooral van den +ontzaglijken omvang van den stam, die een omtrek heeft van vijftien +el. Ongelukkig is het niet mogelijk zijne hoogte te schatten: de +takken, niet minder dik dan zware boomen, strekken zich uit tusschen +verschillende gebouwen, die ze ten deele bedekken en voor het oog +verbergen. Deze boom is in werkelijkheid de moskee van Tadjrish; +de geloovigen vereenigen zich onder zijn lommer om hunne gebeden op +te zeggen; de kinderen komen bij den boom samen om van de mollahs +onderricht te ontvangen; en toch blijft er nog ruimte over voor +handelaars in thee en frisch water, om tusschen de wortels hun samovar, +hun kruiken en kopjes te plaatsen. + +19 Juli.--Naïeb Soltaneh, de jongste zoon van den koning, vernomen +hebbende dat wij eerlang naar Ispahan zouden vertrekken, heeft mijn +echtgenoot verzocht, een omweg te maken, ten einde eene afdamming, +in den omtrek van Saveh, in oogenschouw te gaan nemen. Deze dam, +door Shâh Abbas gemaakt, is onderloopsch geworden, en de prins zou +het werk weder willen in orde maken, om zoodoende de opbrengst te +vermeerderen van de provincie, waarvan hij gouverneur is. + +Vergezeld van zijn adjudant, den generaal Abbas-Koely Khan, vertrekken +wij naar Teheran. Over dag had de thermometer vijf-en-veertig graden in +de schaduw geteekend; in den nacht daalde hij tot op twaalf graden. Men +kan zich niet voorstellen, hoe onaangenaam en nadeelig die plotselinge +overgangen van temperatuur zijn. + +Op den middag van den volgenden dag trok de karavaan, hijgend en +zwoegend, onder eene brandende zon, over den schaduwloozen weg, en +bereikte de zware muren, die het groote dorp Pick omgeven. De generaal +beval dat men ons naar de woning zou brengen van een kapitein, die +het best ingerichte huis in het vlek bezat. + +Aan ieder einde van de zaal, waarin men ons binnenleidt, bevindt zich, +gelijkvloers, in den muur eene groote vierkante opening, het best met +onze schoorsteenen te vergelijken, die in gemeenschap staat met een +buis of pijp, welke eenige ellen boven het dak uitsteekt. Dat zijn +twee windvangers, die aldus tegenover elkander geplaatst, een zeer +sterken luchtstroom veroorzaken. Door de werking van dien gezegenden +luchtstroom, door het besprenkelen van onze hoofden met koud water, +en door gebruik van kokend heete thee, die de bedienden ons voorzetten, +komen wij weder een weinig tot ons zelven. + +21 Juli.--Na een dag rust, vervolgen wij des avonds laat onzen +weg door eene droge en dorre vlakte. Welk een treurige aanblik +biedt het landschap, als de zon opgaat. Nergens is een spoor van +groen te bespeuren! Maar wij zijn niet ver meer verwijderd van de +pleisterplaats, zooals onze gidsen zeggen, terwijl zij mij in de +verte eene grijze stip wijzen, die bij de algemeen vaal-grauwe +kleur van het landschap ter nauwernood zichtbaar is. Dat is het +dorp Mamoeniëh, dat een zeer zonderlingen indruk maakt. De huizen, +ter nauwernood drie el boven den grond verheven, zijn van ongebakken +steenen gebouwd en gedekt met kleine koepeltjes, vlak naast elkaar +geplaatst. De buitensporig hooge prijs van het hout in dit geheel van +boomen ontbloote land, noodzaakt de bewoners om zoowel de muren als +de daken hunner woningen uit aarde en leem saam te stellen. Zelfs de +openingen voor deuren en vensters, zoo deze laatsten er zijn, zijn +van hout ontbloot: des winters hangt men een tapijt voor den ingang; +des zomers is de woning voor ieders blikken geopend. + +Er groeit zelfs geen struik te Mamoeniëh: de boeren, die hun gansche +leven in het dorp gesleten hebben, moeten dan ook, om groen en +boomen te zien, wachten tot zij zijn aangekomen in die door koele, +heldere beekjes besproeide tuinen en bosschages van het paradijs, dat +Mohammed aan de geloovigen heeft beloofd. Ik hoop voor de muzelmannen, +dat het water van het paradijs niet zoo brak en zout zal zijn als dat +der putten, waarvan onze paarden ziek zijn geworden. De dorpelingen +zijn er echter aan gewoon: zij ondervinden er geen hinder van en +roemen zelfs den smaak. + + + +X + + +22 Juli.--Eer men te Saveh komt, loopt de weg door kale steppen, niet +minder dor dan de wildernis van Mamoeniëh. Toch neemt het landschap een +eenigszins ander karakter aan: overal ziet men diepe kuilen, gaten en +spleten in den grond, die het voortgaan zeer bemoeilijken. Omstreeks +middernacht komen wij langs een verwoeste karavanserai, die thans +door roovers als schuilplaats wordt gebruikt; deze brutale bandieten +plunderen de karavanen en maken de geregelde communicatie tusschen +de hoofdstad en Saveh zoo goed als onmogelijk. Nog niet lang geleden, +hebben vijftien roovers, die men in deze ruïne omsingeld had, zich met +de uiterste hardnekkigheid verdedigd en verscheidene soldaten gedood, +eer het gelukte hen meester te worden. + +Juist toen wij uit de droge bedding eener rivier opstegen, begon de +dag aan te breken; een djeloedar ging toen vooruit, om den gouverneur +van Saveh van onze nadering te verwittigen. + +Een paar uren later bemerkte ik aan den horizon eene stofwolk, die +al naderende grooter werd; onze paarden, zenuwachtig geworden door +het gerucht der ruiterbende, beginnen te hinniken; weldra staat de +machtige gouverneur der provincie voor ons. + +Eenige maanden geleden is Naïeb Soltaneh op de zonderlinge gedachte +gekomen om de belangrijke betrekking van gouverneur op te dragen +aan een oostenrijksch baron, die eene specialiteit in financieele +zaken heette te zijn, en dien hij heeft gelast de proef te nemen met +een nieuw belastingstelsel naar oostenrijksch model. Deze baron nu, +op europeesche wijze gekleed, trekt door niets de aandacht; maar +zijn gevolg, naar de regelen der perzische etiquette saamgesteld, is +des te opmerkelijker. Het huis van een hoogen staatsdienaar bestaat, +behalve de ferachs, die meer bepaaldelijk met de zorg voor de tenten +belast zijn, uit een aantal dignitarissen, die allen hun aangewezen +werkkring hebben. + +In de eerste plaats komen de mirza's of secretarissen, die voornamelijk +de officieele correspondentie hebben te voeren. Hunne betrekking +verbiedt hun wapenen te dragen: in plaats van een dolk, steken +zij een langwerpigen inktkoker in hun gordel.--De tweede rang komt +toe aan den nazer, majordomus of hofmeester; hij voert het opzicht +over het talrijke bediendenpersoneel en brengt hun de bevelen van +den heer over. Als de heer uitrijdt, heeft de nazer te zorgen dat +steeds de noodige bedienden tegenwoordig zijn: vooreerst de _abdar_, +die voor de dranken, zoo als thee, koffie en sorbet, moet zorgen; +voorts de _kaliadji_, die de pijpen moet stoppen en altijd vuur in +gereedheid hebben om ze aan te steken; en eindelijk de _kiebabsji_, +die de schaapskoteletten, welke steeds gereed moeten zijn, moet braden. + +Elk van deze bedienden voert op zijn paard de noodige gereedschappen +mede, die hij voor het behoorlijk vervullen zijner functiën behoeft; +en men kan zich niets praktischer denken dan de zakken, waarin de +abdar zijn samovars bergt, de met versch water gevulde kruiken van +den kaliadji, of de lederen valiezen van den kiebabsji. + +Na wisseling der gewone beleefdheden sluiten de beide gezelschappen +zich bij elkander aan en vervolgen wij onzen tocht. Weldra krijgen +wij de omwalling van Saveh in het oog. De stad is in eene zeer lage +vlakte gebouwd, naar men beweert, in de bedding van een meer, dat +bij de geboorte van Mohammed eensklaps opdroogde. + +Een aantal ferachs, tegen de eerste huizen van de stad op den +grond gezeten, zetten zich bij onze komst aanstonds in beweging en +gaan vooruit, met hun karwatsen de menigte uiteen drijvende, die +toestroomt om de Europeanen aan het hoofd van den stoet te zien. Naar +mate wij voortgaan, treedt de menigte eerbiedig ter zijde; maar het +onthaal is toch niet zeer vriendelijk. Dat is trouwens niet vreemd: +de adjudant van den prins, de generaal Abbas-Koely Khan, die ons +vergezelt, komt om de achterstallige belasting in te vorderen, die +door den gouverneur is uitgeschreven. Afpersingen en knevelarijen +zijn in Perzië aan de orde van den dag, en kunnen te gemakkelijker +geschieden, omdat er noch een kadaster, noch eene officieele regeling +der belastingen bestaat. De gouverneur eener provincie is bevoegd om +het bedrag der belasting te bepalen en de wijze van heffing te regelen, +zoo als hem dat goeddunkt; bij zijne komst vindt hij noch registers, +noch aanteekeningen, die hem tot leiddraad zouden kunnen strekken. Hij +moet de belastingschuldigen zooveel mogelijk in hun dagelijksch leven +laten bespieden, ten einde eenigszins een maatstaf te vinden voor +hunne belastbaarheid. Van daar dat de Perzen zich altijd arm voordoen, +en dikwijls uit voorzichtigheid hun geld in den grond verbergen, +liever dan het te gebruiken voor de verbetering van hun land of het +te steken in industrieele ondernemingen, niettegenstaande eene rente +van vijf-en-twintig percent hier als wettig en geoorloofd geldt. + +Toen de stoet voor het paleis aankwam, traden de ferachs ter zijde; +een man sprong vooruit en hieuw met een enkelen bijlslag den kop af van +een groot zwart schaap. Deze gewoonte om den aankomenden gast met een +offer te verwelkomen, klimt in Perzië tot de hoogste oudheid op. De +generaal beloont de handigheid van den offeraar met een hoofdknik, +stijgt van het paard en beklimt de trappen van eene estrade, die +voor de poort van het paleis is opgeslagen. Op uitnoodiging van +den gouverneur beklimmen wij ook de estrade, en zetten ons neder +op stoelen, die op eene rij zijn geplaatst; daar zitten wij ruim +een uur, om bekeken te worden door de menigte, die van alle kanten +is toegestroomd. Eindelijk heft de generaal de zitting op en laat +zijn paard voorkomen. Hij deelt ons mede, dat wij niet in het paleis +kunnen logeeren, waar de ruimte zeer beperkt is. De zaak is, dat hij +zelf liefst geheel vrij wil zijn, om den onder-gouverneur, de andere +inlandsche beambten en de spionnen te ontvangen, die het oog moeten +houden op de handelingen van den oostenrijkschen baron. Wij stijgen +te paard, rijden, door ferachs geleid, over een kerkhof, en komen aan +een zeer vervallen huis, waaruit men de bewoners heeft weggejaagd en +dat nu tot onze beschikking is gesteld. + +De keus tusschen de verschillende vertrekken is niet gemakkelijk: de +eenen, aan den zonkant, hebben een zweem van deuren, waarmede men op +het midden van den dag, het licht ietwat kan buitensluiten; de anderen, +op het noorden gelegen, kunnen in het geheel niet gesloten worden: +het is er verblindend licht, en de vliegen zijn er zoo talrijk als het +zand aan den oever der zee. Eindelijk, na lange aarzeling, kies ik eene +kamer met eene deur. Ik laat de matrassen op den grond uitspreiden, en +na voor de openingen zwarte wollen voorhangsels te hebben gespijkerd, +strek ik mij uit, in de hoop een gewenschten slaap te kunnen genieten. + +Mijne rust duurt niet lang. Eensklaps bemerk ik op den grond allerlei +wemelend gedierte, dat ook de vrijheid heeft genomen over mijn gezicht +te wandelen. Wij zijn bijna geheel overdekt met scharen van ongedierte, +door de vorige bewoners achtergelaten; terwijl reusachtige spinnen +langs de leemen muren zijn afgedaald en over den vloer rondloopen. In +een oogwenk snel ik naar de deur en trek het gordijn weg. Het licht der +zon stroomt de kamer binnen: het ongedierte neemt haastig de vlucht en +verbergt zich in gaten en spleten. Maar toch kunnen wij niet rusten: +vliegen, bijen en wespen komen nu in de plaats van onze vroegere +vijanden, die wij bijna zouden terugwenschen. De temperatuur stijgt +voortdurend: ten twee uren teekende de thermometer vier-en-veertig +graden Celsius. + +23 Juli.--Vergezeld door den generaal, hebben wij een kijkje genomen +van de stad, waaraan evenwel niets te zien is. Saveh is de hoofdstad +van een district, dat vroeger in vier kantons verdeeld was, die +honderd-acht-en-twintig vlekken en dorpen bevatten, thans voor het +meerendeel verwoest en verlaten. Overal waar de zeer vruchtbare +grond behoorlijk besproeid kan worden, brengt hij katoen, rijst en +tarwe in overvloed voort. Deze produkten worden meest naar Teheran +gezonden. Ondanks de geweldige hitte heerschen er in het land noch +koortsen, noch besmettelijke ziekten. + +Slechts een enkel monument, dat nog in vrij goeden staat verkeert, +de Mastsjed Djoema, getuigt van den vroegeren rijkdom der stad. Deze +moskee wordt thans, om haar afgelegen ligging, niet meer gebruikt; +zij strekt tegenwoordig tot verblijfplaats voor bedelaars en derwîsjen +uit allerlei streken, die binnen hare dikke muren een toevluchtsoord +zoeken. Natuurlijk is dit het allerminst bevorderlijk aan den welstand +van het gebouw. + +24 Juli.--Sedert onze komst te Saveh, heeft Abbas-Koely Khan het +buitengewoon druk: ik vraag mij soms, of ik niet eensklaps teruggevoerd +ben tot de oude tijden, tot de dagen der satrapen en der koningen uit +het huis der Achemeniden. Dit is zeker, dat al zijn sedert eeuwen +voorbij gegaan en al behoort sinds lang de grootheid en macht van +Irân tot de legende, in de wijze van bestuur zeer weinig schijnt +veranderd. De generaal doet mij denken aan die ambtenaren, de oogen en +ooren des konings genoemd, die telken jare de provinciën rondreisden, +om de klachten te vernemen tegen de satrapen, om den toestand des +lands te onderzoeken en de hooge ambtenaren te ondervragen, die +elkander moesten bespieden en zelven weder door spionnen waren omgeven. + +De positie van den tegenwoordigen satraap schijnt niet +benijdenswaardig. Naar het mij voorkomt, heeft de baron zich, hetzij +uit overmoed, hetzij uit onvoorzichtigheid, in onoverkomelijke +moeilijkheden gewikkeld. Financieele hervormingen tot stand te +willen brengen in een land als Perzië, waar kuiperij en intrigue +oppermachtig zijn, wanneer men zoowel met de taal als met de zeden +der inwoners onbekend is en nog daarenboven in de oogen der bevolking +een ongeloovige en dus een voorwerp van afschuw:--zie daar eene +onderneming, die meer dan moed vordert, die bijna aan waanzin zou doen +denken. De tusschenkomst en inmenging der geestelijkheid in sommige +financieele aangelegenheden maakt den toestand van een christelijken +gouverneur nog onhoudbaarder. Dadelijk na de komst van den baron +weigerden de mollahs zich in betrekking te stellen met een onreine; +maar om aan die weigering den schijn te ontnemen, als wilden zij den +koning in zijn vertegenwoordiger beleedigen, komen zij elken dag in +grooten getale hunne opwachting maken bij den generaal, met wien zij +ook inderdaad gewichtige zaken te bespreken hebben. + +Voorname muzelmannen laten bij hun dood gewoonlijk een derde van +hunne onroerende goederen na aan moskeeën of andere godsdienstige +stichtingen. Deze kerkelijke of geestelijke goederen zijn bekend +onder den naam van _vakoef_. De schenker heeft het recht, de +administratie van die goederen op te dragen aan zijne kinderen of +naaste bloedverwanten, en te bepalen op welke wijze dit beheer, +bij erfopvolging, in zijn geslacht zal overgaan. Een gedeelte der +inkomsten blijft ter beschikking van den beheerder, van wien het +evenwel verwacht wordt, dat hij dit geld voor vrome doeleinden zal +gebruiken. Dergelijke schenkingen hebben doorgaans ten doel om aan de +erfgenamen van den schenker, ten eeuwigen dage het genot van althans +een deel hunner fortuin te waarborgen; eenmaal kerkelijk goed geworden, +is de bezitting onschendbaar en beveiligd tegen de verbeurdverklaring, +die bij den dood van hooggeplaatste staatsambtenaren of aanzienlijke +personen, zoo vaak door den Shâh bevolen wordt. + +De mohammedaansche wet bevat zeer strenge en uitvoerige bepalingen +omtrent het beheer dezer vakoefgoederen; de beheerders zijn gehouden +zich overeenkomstig den wil van den erflater te gedragen; zij mogen +geen onroerend goed, zelfs niet tegen huur, voor zich zelven of hunne +bloedverwanten in gebruik nemen; zij zijn persoonlijk verantwoordelijk +voor elke uitgaaf of elk gebruik der geadministreerde gelden, strijdig +met den wil of de bedoeling van den erflater; bij gebleken wanbeheer, +worden de beheerders ontslagen en door anderen vervangen. Deze +kerkelijke goederen mogen nooit vervreemd worden; want, volgens de +uitdrukkelijke bepaling der wet, zijn zij het eigendom van God, +waarvan de menschen slechts het vruchtgebruik hebben. Voor eene +ruiling tegen andere onroerende goederen van gelijke waarde is de +koninklijke toestemming noodig. Ongeveer twee derde der inkomsten van +de vakoefgoederen wordt voor liefdadige instellingen en dergelijken +gebruikt; het overige dient om in het onderhoud der geestelijkheid te +voorzien. Blijven er inkomsten over, dan mogen de beheerders daarvoor +nieuwe goederen aankoopen, die dan evenwel geene eigenlijke vakoef +zijn, en dus ook in geval van nood verkocht kunnen worden. + +Men begrijpt hoe, bij het overlijden van een vermogend man die +geene beheerders voor zijne vakoef heeft aangewezen, de leden der +geestelijkheid in de weer zijn om elkander het beheer dier goederen en +hetgeen daarmede samenhangt te betwisten. Om dien strijd te beslechten +is zeer dikwijls de tusschenkomst van den Shâh en de uitspraak der +moesjteïds noodig. Dit is het eenige geval, waarin de mollahs, anders +steeds in meer of minder verborgen oppositie tegen het burgerlijk +gezag, al hunne grieven vergeten en de medewerking en den steun +komen vragen van den gouverneur of van andere invloedrijke personen, +die hunne belangen bij den Shâh kunnen voorstaan. Op dit oogenblik +betwisten de geestelijkheid van Saveh en die van Ispahan elkander +het beheer van zulk een domein; en al zijn wij geen getuigen van de +audiëntiën die de generaal verleent, toch kunnen wij ons een denkbeeld +vormen van den ijver, waarmede de mollahs hunne zaak bepleiten. Eene +zitting van vier uren elken voormiddag is hun nog niet genoeg om al +hunne argumenten in het veld te brengen; zij komen nog in stilte, +ieder voor zich, nu en dan terug; en uit de achting waarmede men ons +behandelt, afleidende dat ook wij lieden van invloed zijn, aarzelen +zij niet ook ons het hof te maken. + +28 Juli.--Sedert vier dagen wonen wij in hutten nabij den beroemden +dijk, dien mijn echtgenoot onderzoeken moet. De vallei loopt vrij +steil omhoog tusschen twee loodrechte bergen en versmalt zich +eindelijk zoozeer, dat de rotsen aan den voet elkander schijnen te +raken. De opening wordt gesloten door een dam, van groote steenen en +cement opgetrokken. Ongelukkig heeft men dien dam niet op de rots +zelve gelegd, maar op eene zware laag losse steenen uit de bedding +der rivier. Het natuurlijk gevolg daarvan was, dat het water, zoodra +het een zeker peil bereikt had en genoegzame drukking kon uitoefenen, +begon door te kwellen; zoodat eerst het zand, daarna de losse steenen +en eindelijk de blokken zelven werden losgewoeld en er een belangrijk +gat ontstond, waardoor het water uit het bekken wegvloeide. Sedert +een reeks van jaren hebben de gouverneurs zich bezig gehouden met de +herstelling van dien dam; bij herhaling hebben zij de opening trachten +te stoppen met steenblokken en cement; maar aangezien de oorzaak der +kwaal niet werd weggenomen, baatten deze hulpmiddelen niets, en gingen +de nieuw aangebrachte steenen al spoedig den weg van hun voorgangers. + +Mijn echtgenoot heeft den dijk opgemeten en onderzocht; het werk zelf +is stevig en soliede genoeg, maar de grondslag deugt niet; hij heeft +de bovengelegen vallei in het ruwe opgemeten om de hoeveelheid water +te berekenen, die in het bekken geborgen kan worden; hij zal nu van +daag een onderhoud hebben met den meestermetselaar of bouwkundige, +die hem de prijzen moet opgeven van het hout en andere materialen, +het arbeidsloon, en verder hem al die inlichtingen moet verschaffen, +die hij voor het opmaken zijner begrooting behoeft. De generaal en +de bouwkundige wachten met zichtbaar ongeduld op de uitkomst dezer +bespreking. De bouwkundige neemt het woord, en doet zijne opgaven, +waaruit blijkt dat de kosten van dergelijke werken hier zoowat +het dubbele zouden bedragen van hetgeen in Frankrijk en Engeland +gevorderd zou zijn; en dat niettegenstaande het loon van een goed +perzisch werkman hoogstens anderhalve frank per dag bedraagt, en de +materialen ten deele door den aanbesteder geleverd worden. Marcel, +geërgerd over dit onbeschaamd bedrog, maakte spoedig een einde aan de +conferentie, en verklaarde aan de beide vertrouwden van den prins, +dat aangezien hij zijne berekeningen niet kon gronden op blijkbaar +verkeerde opgaven, hij het ontwerp te Ispahan zou opmaken en van daar +rechtstreeks aan den prins zenden; tot basis voor zijne begrooting +zal hij dan de gemiddelde prijzen in Frankrijk nemen. Naïeb Soltaneh +moet dan maar zien, wat hij daarmede zal aanvangen. Dit antwoord +bevalt den generaal niet; hij gaat heen zonder iets te zeggen; maar +even daarna liet hij zich wegens ongesteldheid verontschuldigen dat +hij niet aan tafel zou komen; ook kon hij, tot zijn spijt, ons niet +naar Koem vergezellen, maar dwong zijne gezondheid hem, onverwijld +naar Teheran terug te keeren. In verband daarmede, besluiten wij nog +dien eigen avond naar Koem te vertrekken. + +Toen het tijd werd om de muildieren voor het vertrek gereed te maken, +kwam men ons mededeelen, dat de generaal die dieren naar Teheran +had terug gezonden. Daar de Ramadân overmorgen begint, was er geen +tijd meer, om andere muildieren, met hunne drijvers van Saveh te +gaan halen. Er schoot dus niets anders over, dan onze bagage op een +ouden kameel te laden, die niet meer dan achttien mijlen per dag +kon afleggen; of wel die bagage in kleine pakketten te verdeelen, +welke dan gedragen zouden worden door ezeltjes, niet veel grooter +dan honden. Dit laatste verdient in ieder geval de voorkeur. Wij +bestijgen onze rijpaarden, die wij de voorzichtigheid hebben gehad +altijd bij ons te houden; en vergezeld door een enkelen soldaat als +militair geleide, verlaten wij onze hut, en slaan den weg in naar Koem, +gevolgd door onze karavaan van miniatuur-ezels. + + + +XI + + +30 Juli.--Heden morgen omstreeks vier uren zijn wij van Avah +vertrokken, waar wij ons eenige uren hebben opgehouden en een weinig +rust genoten. Een tocht door de woestijn van Koem, in de maand Juli +en op den vollen middag, is voor Europeanen ondoenlijk, wanneer dat +op de gewone manier der karavanen moet gaan. Wij vertrouwden dus al +onze bagage, met inbegrip van onze geweren en van drieduizend francs +aan los geld, aan onze gidsen toe; en alleen vergezeld van Hosein, +den soldaat, evenals wij op een fiksch paard gezeten, gingen wij op +weg, met het vaste besluit om vóór achten te Koem te zijn, al moesten +wij de paarden van Naïeb Soltaneh dood rijden. Er was bepaald dat wij +telkens een kwartier zouden galoppeeren en dan vijf minuten stappen. + +Wij reden eerst door eene steenachtige vallei, ingesloten tusschen +twee geheel kale heuvelreeksen. Met uitzondering van de schorpioenen, +tusschen de steenen verscholen en bij onze nadering vluchtende, +heb ik geen levend wezen gezien. Ten vijf uren kwamen wij aan de +ruïnen van eene karavanseraï zonder water; volgens Hosein, zijn +wij nu half weg. Onze paarden houden zich uitmuntend; maar zullen +zij het ten einde toe kunnen volhouden?--Tegen zes uren wordt de +hitte ondragelijk. Na verloop van nog een uur, beginnen onze zadels +onder de werking der zonnestralen om te krullen, als papier voor het +vuur; een stijgbeugelriem breekt; de anderen zijn over hunne geheele +lengte gespleten. Het zweet loopt tappelings langs ons lichaam; de +teugels ontglijden aan onze vingers; onze oogen zijn verblind door de +weerkaatsing der zon op het gloeiende zand; ons hoofd suist en bonst, +alsof het barsten moet. Ook de paarden, ondanks hunne taaie kracht, +zijn uitgeput en struikelen telkens over de steenen. Eindelijk, +omstreeks acht uren, bespeuren wij den vergulden koepel van de moskee +van Fatma, de beschermheilige van Koem, stralende in het zonnelicht. + +Wij komen aan eene fraaie karavanseraï, die echter op dat oogenblik +geheel is ingenomen door eene talrijke karavaan van joodsche +kooplieden. De conciërge, aan de kleur van de staarten onzer paarden +ziende dat zij uit de koninklijke stallen afkomstig zijn, houdt ons +natuurlijk voor personages van hoogen rang; en zijn eerbied voor ons +wordt nog grooter, als Hosein hem met zekeren trots vertelt, dat wij +in ruim drie uren van Avah naar Koem zijn gereden. De brave man haast +zich, om ons te helpen afstijgen; en ziende dat wij van de hitte +geheel bevangen zijn, gelast hij zijn bedienden de waterkruiken te +gaan vullen, ten einde gedurende een paar minuten ijskoud water op onze +gloeiende hoofden te gieten. In het eerste oogenblik is de uitwerking +verbijsterend, maar spoedig daarop gevoelt ge u zonderling pleizierig. + +Geheel tot mij zelve gekomen, meende ik in de bala-khaneh eene hevige +woordenwisseling te hooren. De bewaarder der karavanseraï, geholpen +door twee bedienden, heeft den Joden gelast, dit vertrek te ontruimen +en aan ons af te staan; onder luid geschreeuw weigerden zij, op grond +dat zij het eerst waren aangekomen. De conciërge maakte toen, zonder +zich aan het lawaai te storen, korte metten: hij liet de matrassen, +de dekens, de kannen, in een woord al het huisraad der Joden eenvoudig +uit het raam gooien. De kooplieden schikten zich in hun lot; de Joden, +die in Perzië meest van oneerlijken handel, van woeker en knevelarijen +leven, zijn hier zoo zeer veracht, dat zij het niet licht zouden wagen, +zich over minder aangename bejegeningen te beklagen. + +De bala-khaneh, een ruim en luchtig lokaal, wordt nu tot onze +beschikking gesteld; door de groote, naar de vier windstreken +gerichte vensteropeningen, kan ik op mijn gemak het panorama van +Koem genieten. Evenals te Mamoeniëh, zijn hier de huizen met kleine +koepels gedekt, die in het zonnelicht met een purperen gloed zijn +overtogen, en aan den gezichteinder wegduiken in een blauwachtigen +doorzichtigen nevel, die den voet der bergen omsluiert. In de verte +verheffen zich de spitse daken van de graven der Sheikhs. Aan onze +linkerhand strekken zich de fraaie tuinen uit, die het beroemde +mausoleum van Fatma omringen. + +31 Juli.--Wij sliepen nog gerust dezen morgen, toen onze bedienden +zeer ontroerd de bala-khaneh binnenstoven: "Saheb! de gouverneur +van Koem, Mirza-Mehti Khan, die van uwe aankomst gehoord heeft, +heeft dertig ferachs gezonden, die u moeten verwelkomen en u de +uitnoodiging overbrengen om in het paleis uw intrek te nemen, daar +deze karavanseraï geen uwer waardig verblijf is." + +Onder geleide der feraehs doorkruisen wij een gedeelte der stad, en +komen eindelijk aan de met stuc-ornamenten versierde poort van het +paleis, die toegang geeft tot het eerste binnenplein, waarop een groot +aantal soldaten en mollahs onder de bogen zitten. In den brandenden +zonneschijn staan, blootshoofds, eenige dieven, met ijzeren halsbanden +aan elkander geketend. + +De gouverneur van Koem is gehuwd met eene dochter van den +Shâh. Gedurende den zomer verlaat de prinses de stad, die als eene +der heetste in Perzië bekend staat, en begeeft zich met haar kinderen +en haar vrouwen naar het gebergte. Daar de anderoen dus ledig staat, +heeft de gouverneur bevel gegeven, dat dit gedeelte van het paleis +tot onze beschikking zou worden gesteld. + +Op het hooren van het woord anderoen of harem plegen de Europeanen +zich allerlei wonderen voor te stellen, en denken zij aanstonds aan +al de heerlijkheden en tooverachtige schatten, waarvan de sprookjes +der Duizend-en-een-Nacht gewagen.--Welnu, wij zijn hier in het paleis +van eene dochter van den koning van Perzië: en ik houde mij overtuigd +dat de meeste burgervrouwen in onze provinciën beter gehuisvest en +geïnstalleerd zijn. Laat ons dus dezen vorstelijken anderoen wat meer +van nabij bekijken. + +De gemeenschap met den biroen--het gedeelte van het huis, waar de +huisheer zich overdag ophoudt, zijne vrienden, bekenden en anderen +ontvangt en zijne zaken verricht--wordt gevormd door een gang, die +met verschillende deuren kan worden afgesloten; de laatste deur komt +uit op een tuin, waarin twee geheel gelijkvormige gebouwen staan, +door galerijen verbonden. Het noordelijke paviljoen wordt des zomers +bewoond; het andere, op het zuiden gelegen, is tot winterverblijf +bestemd. Bij groote hitte betrekt men de overwelfde kelderkamers +onder den grond. Het zomerpaviljoen bevat drie vertrekken, die door +talrijke vensters hun licht ontvangen en in elkander loopen. Daarachter +bevinden zich nog andere vertrekken, die door deuren in gemeenschap +staan met kleine donkere, altijd koele boudoirs, waarin men, in de +heete middaguren, zijne siësta komt houden. + +De vrouwen brengen den nacht door op de met hooge muren omgeven platte +daken; zij begeven zich des morgens naar de eerstgenoemde kamers, die +op den tuin uitkomen, en trekken zich, naarmate de hitte toeneemt, in +de binnenkamers terug, zorg dragende de luiken en deuren achter zich +te sluiten. Al deze kamers hebben witte gepleisterde muren; alleen +de schoorsteenen zijn met enkele pleisterornamenten versierd. De +zeer lage deuren zijn noch geverfd, noch gepolitoerd; eene ijzeren +ketting, boven aan het paneel bevestigd, is aan een zware schroef +in den bovensten deurpost vastgemaakt; een spijker of een stuk hout, +door de schroef gestoken, dient om de deur te sluiten. + +Het ameublement is zoo eenvoudig mogelijk. Eenige kussens en tapijten, +benevens zijden gordijnen, met touwtjes aan lompe ijzeren krammen +vastgemaakt, geven geen hoog denkbeeld van de fantazie en den smaak +der perzische stoffeerders; en toch, iets anders is er niet te zien. + +Het winterpaviljoen is geheel aan het andere gelijk; met deze +uitzondering alleen, dat het geene donkere kamers bevat, die in het +koude jaargetijde niet noodig zijn. + +Ziedaar, in weinige woorden, de nauwkeurige beschrijving van den +anderoen eener koninklijke prinses, de echtgenoote van een der +aanzienlijkste staatsambtenaren. Men zal mij toegeven dat de inrichting +voor zulk eene dame vrij armoedig is; maar voor ongelukkige reizigers, +zoo als wij, was het een paradijs. + +3 Augustus.--De stad, vroeger met meer dan tweehonderd grafteekenen +versierd, maar thans voor drie vierden een puinhoop, is zoo uitgestrekt +dat wij te paard moeten stijgen om haar te doorkruisen. Naar men zegt, +zou de stad omstreeks het jaar 200 na Christus zijn gesticht. De +inwoners zijn dweepzieke muzelmannen, natuurlijk tot de sekte der +Sjîiten behoorende, en niet weinig trotsch op het bezit van het graf +van Fatma, dochter van den îman Rezza. + +Voor dit beroemde mausoleum ligt een uitgestrekt kerkhof, waarvan de +grond letterlijk met grafzerken geplaveid is. Behalve de min of meer +echte relikwiën, van de kleindochter van Mohammed afkomstig en die +onder den koepel worden bewaard, vindt men hier, in afzonderlijke +gebouwen, de sarkophagen van Fath-Ali Shâh en van den vader en de +moeder van Nasr ed-Dîn. Zijne Majesteit draagt dan ook bijzondere +zorg voor dit heiligdom en heeft den koepel voor zijne rekening op +nieuw laten vergulden. + +Na zonsondergang heeft de gouverneur belet bij ons laten vragen. Daar +mijn echtgenoot antwoordde, dat wij onze opwachting bij Zijne +Excellencie wenschten te maken, werden wij door tien bedienden +afgehaald en naar den biroen geleid. Mirza-Mehti Khan zit onder +eene portiek, omgeven door een aantal mollahs en officieren. Bij +onze nadering verwijderen zich de priesters; de gouverneur treedt +ons te gemoet en ontvangt ons met groote hartelijkheid. Hij vraagt +naar het doel onzer reis, en hoe het ons in den anderoen bevalt, en +biedt eindelijk, maar met blijkbaren tegenzin, aan, ons wijn te zenden. + +Het aanbod was zeer verleidelijk; wij zouden dan althans voor eenige +dagen de karnemelk kunnen laten rusten. + +"Wij drinken nooit sterke dranken, antwoordt mijn echtgenoot; althans +niet in den zomer."--Het gelaat van den gouverneur helderde op; +onze voorzichtige bescheidenheid had hem uit eene groote moeilijkheid +gered. Welk figuur zou hij hebben gemaakt, als hij wijn uit zijn kelder +had moeten laten halen, hij, die het gebruik van wijn ten strengste +verbiedt uit hoofde van de heiligheid van het graf van Fatma, en die +iederen ongelukkige, die zich aan het drinken van wijn of sterken drank +schuldig maakt, zonder genade eene dracht stokslagen laat toedienen! + +Ondanks de hitte leven wij hier als in Luilekkerland. Wij zijn van onze +vermoeienis geheel bekomen; ik heb heden eenige uren doorgebracht met +het bezoeken van de graven der Sheikhs. Deze drie groote monumenten +uit den tijd der Mongolen staan in een ruimen, met boomen beplanten +tuin; de marmeren zerken en het houtwerk zijn verdwenen; de eenige +ornamenten, die nog overgebleven zijn, zijn de fraaie figuren en stuc +in de hoogvelden der deuren. + +Daar er nu verder te Koem niets meer te zien valt, besluiten wij +onze reis voort te zetten, en sluiten ons aan bij eene karavaan, +die naar Kashan vertrekt. + +Voor ons vertrek heeft de gouverneur een aardig feest georganiseerd. In +den schitterend verlichten tuin speelt een troep tamme gazellen; aan +een boomtak hangt eene kooi met een zwarten doek bedekt. Een knecht +neemt dien doek eensklaps weg; de nachtegaal, die in de kooi zit, +ontwaakt, en verblind door het schitterende licht, meenende de zon +te zien, begint hij te zingen. Na verloop van eenige oogenblikken +bemerkt hij zijne dwaling en zwijgt; maar inmiddels heeft men eene +andere kooi gehaald, die ontdekt wordt op het oogenblik dat de eerste +zanger ophoudt. + +Tegen middernacht komt men ons waarschuwen dat de karavaan gereed is +om te vertrekken, en met leedwezen nemen wij afscheid van het gastvrije +paleis, waar wij vier rustige en gelukkige dagen hebben doorgebracht. + + + +XII + + +4 Augustus.--Bij het verlaten van Koem loopt de weg langs de oostelijke +helling van de bergketen, die Perzië van het noorden naar het zuiden +doorsnijdt, de brandend heete wind van de woestijn doet hier zijn +invloed gevoelen en weert de koude af, waarvan wij bij ons vertrek van +Teheran zooveel te lijden hadden. De maan van de Ramadân staat niet +meer aan den hemel; ondanks de heldere lucht en de duizenden sterren, +die aan het uitspansel flonkeren, is het zeer donker. Terwijl de +karavaan voorttrok, hield ik mijn paard even stil, om bij het licht van +mijn zaklantaarn iets op te teekenen. Daarmede gereed zijnde, haastte +ik mij, om mijne gewone plaats aan het hoofd van den stoet weder in te +nemen, toen mijne aandacht eensklaps getrokken werd door een zonderling +verschijnsel: de lastdieren waren door een wolk van lichtende vonken +omgeven. Droomde of waakte ik? Ik riep mijn echtgenoot, die hetzelfde +zag; wij stegen beiden af en naderden de dieren. + +Nu werd het raadsel weldra opgehelderd. Om de vliegen af te weren, +waardoor zij ook 's nachts gekweld worden, slaan de paarden voortdurend +met hun lange staarten. Ten gevolge van de buitengewone droogte der +atmosfeer op de hoogvlakten van Irân, zijn de hairen der dieren in +zulke mate elektrisch geworden, dat door de aanraking en prikkeling, +bij het slaan der staarten, vonken ontstaan, die een duidelijk +zichtbaren lichtglans geven. + +De tsjarvadar-basjî, verwonderd dat ik achter zijne paarden bleef +loopen, kwam naar mij toe om naar de reden te vragen. "Gij zijt +verbaasd," zeide hij, "dat er uit de staarten der paarden vonken +voortkomen; wat zoudt gij wel zeggen, als ik met een stuk papier uit +uw schrijfboek licht maakte?" + +De man haalt daarop uit een zak eenige meloenpitten, laat die op +den grond vallen, en verzoekt mij, die weer op te zoeken; het was +onmogelijk: tusschen de steenen en het zand, waren de pitten niet +meer te vinden. Mijn geïmproviseerde professor in de physica ging +toen op den grond zitten, greep een blad papier bij de punten en +scheurde het langzaam over de lengte door; naarmate het papier, met +een eigenaardigen metaalklank, scheurde, ontstond er een lichtende +streep, die helder genoeg was om de verloren pitten terug te vinden. + +Dat is eerst een gelukkig land! In Perzië heeft men geene +Jablochkoff-kaarsen en geen Edisonlampen en hoe al die dingen verder +heeten mogen, noodig: men kan het, vrij wat goedkooper, met een +kattevel doen! + +Daar de telegraafpalen van de engelsch-indische lijn den weg wijzen en +voor verdwalen behoeden, besloten wij, toen het dag werd, om vooruit +te rijden, ten einde tijdig te Passangan te zijn. Gewend aan de lange +étappen in de provincie Saveh en aan de eindelooze farsaks van minder +bezochte wegen, rijden wij gedachteloos, ondanks het tegenspartelen +van onze paarden, eene fraaie karavanseraï voorbij; om, na een rit +van twee uren door eene dorre woeste vlakte, aan eene nieuwe herberg +te komen, die er zeer vervallen en armoedig uitziet en door eenige +verlaten woningen is omringd. + +"Zijn wij hier te Passangan?" vroeg ik aan den huisbewaarder, die +rustig voor de deur zijne pijp zat te rooken. + +"Gij hebt sedert die pleisterplaats drie en een halve farsak afgelegd, +antwoordde hij. Hoe komt gij hier in deze streek, die door de inwoners +verlaten is en die geen drinkbaar water meer oplevert? Ik kan u +noch brood, noch thee, noch melk aanbieden; ik leef uitsluitend van +pasteken, die ik van de tsjarvadars koop." + +Onze lichtzinnigheid heeft ons een leelijke poets gespeeld; maar +er schiet nu niet anders over dan hier te wachten. Wij trachten een +weinig te rusten, en zoo den honger te vergeten, die ons kwelde. Tegen +den middag hoor ik eensklaps het getjingel van belletjes: Goddank, +dat is de karavaan! + +De tsjarvadars, die bij hunne komst te Passangan ons niet vonden, +maakten zich ongerust, niet het minst over hunne paarden: zij besloten +dus, ons achterna te trekken. De Perzen hebben hunne zeer leelijke +gebreken: zij liegen en stelen dat het een aard heeft; maar zij hebben +daarentegen eene zeldzame mate van lijdzaamheid en geduld. Hoewel de +muilezeldrijvers, ten gevolge van onze onbezonnenheid, den bepaalden +marsch der karavaan hebben moeten veranderen en haar moeten brengen +naar eene plaats, waar geen eten en geen water te krijgen is, +morren of beklagen zij zich niet. Ook de reizigers zijn even kalm en +onderworpen: wat zou het baten of zij nu met ons ruzie maakten en +ons verwijtingen toevoegden: dat zou immers in den stand van zaken +niets veranderen? "God is groot en de Faranguis zijn ongeloovigen," +zoo denken zij bij zich zelven. "Wie met schurftige honden aanlegt, +moet niet meenen dat hij rozengeur zal inademen." + +Tegen middernacht kwam de karavaan te Simsim, een dorp ver van den +grooten heirweg gelegen; de karavanseraï is verlaten en onbewoond; +er is niets te krijgen; wij moeten voortgaan, al hebben wij allen +niets te eten dan pasteken en wormstekige vruchten. + +De groote weg van Teheran naar Ispahan, een van de meest bezochte +wegen van Perzië, loopt door een aantal zeer armoedige dorpen. Daar +de reizigers hier niet, als in Aderbeidsjan, hun intrek kunnen +nemen bij gastvrije inwoners, moeten zij een onderkomen zoeken in de +karavanseraïs, waar zij in den regel althans water, stroo, pasteken +en karnemelk kunnen vinden. De stichting van deze karavanseraïs +dagteekent van zeer ouden tijd. Herodotus spreekt reeds van de +herbergen, van afstand tot afstand langs den weg van Susa naar Sardes +gebouwd; maar het is waarschijnlijk dat men in zijn tijd overal in +Irân dergelijke gebouwen vond, om de karavanen of de doortrekkende +troepen te herbergen. De verdeeling der étappen of dagreizen, die +in onmiddellijk verband staat met de gesteldheid van de landstreek, +met de ligging van bergpassen en wateren, kan in hoofdzaak niet veel +verandering hebben ondergaan; en de gebouwen zelven, overeenkomstig de +eischen en behoeften van het klimaat ingericht, zien er ongetwijfeld +nog zoo uit als ten tijde van Herodotus. + +Eene karavanseraï is, schier zonder uitzondering, een groot vierkant +gebouw, waarvan het midden geheel wordt ingenomen door eene ruime +binnenplaats, van booggangen omgeven. Achter die portieken vindt men +de stallen, in overwelfde galerijen, die door vooruitspringende muren +in kompartimenten zijn verdeeld, en waarin ook de muilezeldrijvers +hun verblijf houden. + +In den zomer kunnen aanzienlijke reizigers over dag hun intrek nemen +in de overwelfde kelderkamers, die vijf of zes el onder den grond +zijn aangelegd, en waarheen men afdaalt langs trappen, die tevens +tot het aanvoeren van licht en lucht dienen. In deze sousterrains, +waar eene zachte schemering heerscht, die tot rusten uitnoodigt, +is het steeds heerlijk koel. Des avonds verlaten deze bevoorrechten +hunne onderaardsche vertrekken, waarheen het licht anders gevaarlijke +dieren zou lokken, en begeven zich naar den takht, eene breede open +estrade, twee el boven den grond verheven en door met water gevulde +slooten of greppels omringd. Om deze vesting te bereiken, bedienen de +reizigers zich van een ladder, dien zij aanstonds weder optrekken. Deze +voorzorgen zijn noodig met het oog op de schorpioenen, wier aantal +hier zeer groot is en wier beet soms doodelijke gevolgen heeft. + +Ik moet er echter bijvoegen, dat op verre na niet alle karavanseraïs +van dergelijke onderaardsche vertrekken en terrassen voorzien zijn. In +zeer velen moet men eenvoudig onder de arkaden of op de binnenplaats +overnachten. + +Toen wij te Kashan kwamen, wilden wij onzen intrek nemen in de ruime +karavanseraï buiten de poort der stad; wij stonden op het punt, binnen +te treden, toen twee bedienden naar ons toekwamen en ons uit naam van +hunnen heer, den directeur van de telegraaf, uitnoodigden onzen intrek +te nemen in het station, waar logies voor ons was gereed gemaakt op +de vriendelijke aanbeveling van den kolonel Smith, den hoofddirecteur +van de telegraaflijn, die Hindostan met Engeland verbindt. + +Volgens verscheidene oostersche schrijvers zou Kashan door de beroemde +sultane Zobeïde, de echtgenoote van den Khalief Haroen ar-Rashîd, +zijn gesticht; naar luid van andere berichten evenwel, zou zoowel +Kashan als Koem reeds tijdens de Sassaniden hebben bestaan. Wellicht +dankt de tegenwoordige muzelmansche stad haar oorsprong aan de +sultane. Kashân heeft doorgaans het lot gedeeld van het naburige +Ispahan. In de achttiende eeuw werd de stad door de Afghanen verwoest +en door Hadji-Hoesein Khan herbouwd. + +Nog tegenwoordig heeft deze stad een veel meer welvarend voorkomen dan +de meeste andere perzische steden, en onderscheidt zij zich gunstig +door haar nijverheid en haar niet onbelangrijken handel. Niettemin +deelt ook zij in het algemeene verval, waaronder geheel het Oosten +wegkwijnt: hare bevolking, die vroeger dertigduizend zielen bedroeg, +is sedert den laatsten hongersnood tot op tienduizend geslonken. De +van leemen tichels gebouwde huizen zien er goed onderhouden uit; +de meeste straten zijn geplaveid en in het midden van een goot of +riool voorzien, waardoor het water kan wegvloeien; de openingen der +putten zijn met zerken gedekt, zoodat ruiters en voetgangers tegen +ongelukken beveiligd zijn; ja zelfs worden--en dit is in het Oosten +iets geheel buitengewoons--de straten zorgvuldig schoongeveegd. + +De ruime bazar, met zijne breede straten en reeks van kleine koepels +naast elkander, is van afstand tot afstand voorzien van eigenaardige +gebouwen of paviljoenen, die men goederen-karavanseraïs zou kunnen +noemen, waar koopwaren worden geborgen en uitgestald. Het fraaiste van +deze paviljoenen of entrepôts, zoo ge wilt, is wel de zoogenoemde +Nieuwe (Tasa) karavanseraï, voor rekening eener corporatie van +kooplieden gebouwd, en waarvan de plaat op bladz. 325 een zeer juist +denkbeeld geeft. + +In deze prachtige karavanseraï, verkoopt men zijden en andere geweven +stoffen, die in de stad zelve vervaardigd worden. Het is wel de +moeite waard, zulk eene werkplaats te bezoeken. Uit hoofde van de +buitengewone droogte der lucht, zijn de wevers, om te voorkomen dat +de zijden draden afbreken, wel verplicht in onderaardsche kamers te +werken, die door een luchtgat niet meer dan het hoog noodige licht +ontvangen. Op den grond staan onderscheidene kommen met water gevuld, +waarvan de uitdamping de atmosfeer vochtig moet houden. Ieder werkman, +het bovenlijf geheel naakt, voor zijn hoogst eenvoudigen weefstoel +gezeten, vervaardigt alleen zijn werkstuk. + +De stoffen zijn van tweeërlei soort: de eene, licht en dun, dient tot +voering voor kleederen; de andere, zwaar en dik, wordt gebruikt tot +het overtrekken van kleine gecapitonneerde matrassen, die de Perzen +rechtop tegen den muur zetten om daartegen te leunen. De witte, gele +en groene teekeningen van deze zijden stoffen komen doorgaans helder +uit op een fraaien rooden grond; daarenboven zijn er nooit twee stukken +die volkomen op elkander gelijken: er is steeds eenig verschil, hetzij +dan in het patroon, hetzij in de schikking en mengeling der kleuren, +waarbij ieder zoowat zijn eigen smaak en ingeving volgt. + +Behalve deze Nieuwe-karavanseraï verdient vooral die der kopersmeden +de aandacht. Vier- of vijfhonderd van die lieden zijn hier voortdurend +aan den arbeid, in lange galerijen, waar ge telkens karavanen kunt +ontmoeten van kameelen, die het in platen opgerolde koper uit Rusland +aanvoeren, of geheele ladingen van koperen ketels en dergelijke +voorwerpen komen halen, die van hier naar alle steden in Perzië +worden verzonden. + +Het verschrikkelijk gehamer en geklop in deze karavanseraï is niet +alleen voor Europeanen onuitstaanbaar, ook de Perzen kunnen het te +midden van dit helsch rumoer niet uithouden. Zoo haastig mogelijk +wijzen zij de voorwerpen aan, die zij verlangen, en waarmede dan +de koopman aan hunne woning moet komen om rustig over den koop te +onderhandelen. + +In eene oude kroniek lezen wij het volgende verhaal, dat, ondanks de +overdrijving, toch wel geschikt is om een denkbeeld te geven van dit +oorverdoovend geraas. + +Toen de beroemde wijsgeer en geneeskundige Avicenna te Ispahan woonde, +waar hij een leerstoel bekleedde, kwam hij op zekeren dag bij den +koning om zijn beklag te doen. "De koperslagers van Kashan, zeide hij, +maken in de laatste dagen zulk een leven, dat het mij onmogelijk is +mijne studiën voort te zetten. + +--Dat is zeer jammer, zeide de Shâh glimlachend; ik zal aanstonds een +koerier zenden om hun te gelasten, tijdelijk hun arbeid te staken; +gij kunt dan uwe studiën voltooien." + +Den volgenden morgen liet Avicenna den koning zijn dank betuigen; geen +enkel gerucht had hem in zijne studiën gestoord, en van de stilte en +rust had hij gebruik gemaakt om bijna een geheel hoofdstuk van zijn +groot geneeskundig werk af te werken. + +Maar na verloop van vier dagen van gedwongen werkeloosheid, begonnen +de koperslagers van Kashan zich bitter te beklagen over de schade +die zij leden ten gevolge van de dwaze grillen van een man, die op +drie dagreizen afstands van hun bazar woonde. + +"De koning heeft eene week stilte aan zijn geneesheer beloofd," zeide +de gouverneur; "daarvan zijn reeds vier dagen verstreken; neemt dus +gerust den hamer weer ter hand: het is onmogelijk, dat men te Ispahan +het leven zou kunnen hooren, dat gij hier maakt. In ieder geval zal +ik Zijne Majesteit waarschuwen; de koning zal zich dan zelf kunnen +overtuigen van de kwade trouw van Avicenna." + +Het werk werd dus hervat, en zoo luid en lustig als ooit weerklonken +de hamerslagen op het weergalmend koper. + +Dien eigen avond verscheen Avicenna ten paleize. "De bevelen van Uwe +Majesteit worden door Hare gouverneurs slecht nageleefd: sedert dezen +morgen hebben de koperslagers van Kashan hun bazar weer geopend." + +7 Augustus.--In antwoord op de kennisgeving van onze aankomst, heeft +de gouverneur, gedurende onze afwezigheid, een prachtig geschenk +gezonden, bestaande uit vier zakken vol pasteken, meloenen, perziken en +abrikozen, benevens twee mooie aardige lammetjes, het eene sneeuwwit +en het andere met zwarte pootjes en bekje. Als vergoeding voor +dit geschenk verzocht hij ons, hem te paard te fotografeeren. Deze +wonderlijke liefhebberij van alle aanzienlijke Perzen maakt het ons +vrij lastig; maar hoe zouden wij kunnen weigeren aan het verlangen +te voldoen van die groote kinderen, die ons zoo beleefd ontvangen en +ons den toegang openen tot de eerwaardigste heiligdommen. Het bezoek +wordt dus bepaald tegen twee uren voor zonsondergang. + +Ten bepaalden tijde verschijnt de gouverneur, omringd van zijn gevolg, +aan het station; naast en achter zijn prachtig zwart paard loopen +de mirzas en een ordonnans-officier, voorafgegaan door een aantal +bedienden met stokken gewapend; een kamerdienaar draagt over zijn +schouder het prachtig gestikte dekkleed, dat, krachtens bijzondere +vergunning van den Shâh, alleen de hooge dignitarissen mogen gebruiken +om over hun paard te werpen, als zij afstijgen. + +De hakem (gouverneur) is omtreeks veertig jaar oud. Zijn plompe +lichaamsbouw, zijn bruine kleur en zijne grove alledaagsche +gelaatstrekken teekenen duidelijk zijne afkomst: hij is de zoon van +een schoenlapper van Teheran en is zijn hoogen rang verschuldigd aan +den invloed zijner zuster Anizeh Doowlet, eene der meest geliefde +bijzitten van Nasr ed-Dîn Shâh, die zelve haar buitengewoon geluk +aan een zonderling toeval te danken heeft. + +Op zekeren dag ter jacht uitrijdende, ontmoette de koning in den +bazar eene jonge boerin, die eene kruik op het hoofd droeg. De +prachtig schoone oogen en de levendige sprekende gelaatstrekken van +het meisje maakten zulk een diepen indruk op Nasr ed-Dîn, dat hij +aanstonds bevel gaf, haar naar het paleis te brengen en al spoedig +met haar een huwelijk aanging voor negen-en-negentig jaren. + +Het is misschien niet overbodig in herinnering te brengen, dat bij de +Mohammedanen, zoowel bij de Sjîiten als de Sonnieten, de echtscheiding +geoorloofd en veelvuldig in gebruik is. De wet is op dit punt zeer +toeschietelijk, en vergunt bovendien het sluiten van tijdelijke +huwelijken, bij voorbeeld voor een jaar of nog korter. De vrouwen, die +op gewone wijze gehuwd zijn, mogen eerst drie maanden na de ontbinding +van haar huwelijk een nieuwen echtgenoot toebehooren; maar bij +tijdelijke huwelijken duurt die tijd niet langer dan vijf-en-twintig +dagen. Ondanks dat worden deze huwelijken als wettig beschouwd, en +zijn ook de kinderen, die daaruit geboren worden, wettig, zoodat zij +aanspraak hebben op hun aandeel in de vaderlijke nalatenschap. + +Anizeh Doowlet, vroolijk en opgewekt van aard, geestig en vernuftig op +haar manier, wist zich de bijzondere genegenheid van haar koninklijken +gemaal te verwerven, die haar in die mate boven zijne wettige +gemalinnen begunstigde, dat zij weldra de eerste plaats bekleedde +in den koninklijken anderoen. Met den allen vrouwen aangeboren +takt wist zij zich spoedig, tot zekere hoogte, de fijnere hoofsche +manieren eigen te maken, al behield zij, niet zonder opzet, zekere +vrijheid en ongegeneerdheid, die haar als kind des volks deed kennen +en den Shâh vermoedelijk niet ongevallig was. Evenwel begrijpende, +dat de omgang met haar onbeschaafde bloedverwanten den koning niet +aangenaam zou zijn, wist zij die handig te verwijderen, door hun hooge +en winstgevende betrekkingen te doen geven. Zoo werd een harer broeders +gouverneur van Kashân; en zijn nieuwe rang bevalt den man zoo goed, +dat hij zelf zijne nederige afkomst schijnt vergeten te hebben. + +Een schoenmaker van Teheran, op zekeren dag te Kashân zijnde, wilde +een bezoek gaan afleggen bij zijn ouden vriend, den gouverneur, +en begaf zich naar het paleis. De goede man was niet rijk en zeer +eenvoudig gekleed; maar de herinnering aan de oude vriendschap, +die hem in vroeger dagen met den tegenwoordigen zwager van Nasr +ed-Dîn verbonden had, gaf hem moed; vroolijk glimlachende trad hij, +met uitgestoken hand, op zijn ouden kameraad toe. + +"Wie ben-je?" vroeg de gouverneur van Kashan, op zeer hoogen toon, +zoo als zelfs de aanzienlijkste mannen zelden of nooit aannemen. + +De schoenmaker, beteuterd door dit onverwacht onthaal, deed een stap +terug; maar zijne kalmte hernemende, sprak hij: + +"Ik ben Ali Mohammed, uw oude buurman uit den bazar der +schoenmakers. Men heeft mij te Teheran verteld, dat gij, ten gevolge +van overmatige inspanning, ziek geworden waart; ik heb mij gehaast +tot u te komen om u moed in te spreken en te zien of ik u helpen +kon. Maar, helaas! gij zijt er nog erger aan toe, dan ik gedacht +had. Gij zijt reeds geheel blind, mijn arme vriend, daar gij zelfs +uwe oudste kameraden niet meer kunt herkennen." + +Bij zijne komst aan het telegraafkantoor laat de schoonbroeder van +Zijne Majesteit zich aanstonds in een fauteuil neder, en kijkt, onder +het drinken van een kop thee, telkens met nieuwsgierige blikken naar +een klein orgel, dat in een hoek der kamer staat. + +"Ik zou wel eens iets op dat instrument willen hooren spelen", +zegt hij. + +De directeur van het telegraafkantoor verontschuldigt zich, zeggende +dat hij ter nauwernood de noten lezen kan; de gouverneur blijft +aandringen; op vriendelijk verzoek van mijn gastheer, zet ik mij +eindelijk aan het klavier. Mijn publiek is niet van dien aard, +dat ik mij daarover zenuwachtig zou maken; lastiger is de vraag, +wat ik spelen zal. Na eenige aarzeling, besluit ik den knoop door +te hakken, en begin.... _la Fille de madame Angot!_ Ten einde meer +op zijn gemak van de schoonheden dezer muziek te kunnen genieten, +laat de gouverneur zich zachtkens van zijn stoel glijden en gaat op +zijne hurken zitten. Eensklaps roept hij mij toe: + +"Die muziek is allerliefst; maar gij speelt veel te gauw; men kan het +niet bijhouden. Doe dat nog eens over, maar langzaam, en sla zoo hard +ge kunt." + +Ik begin nog eens, op eene zoo statige maat, als moesten wij de +jongejuffer Angot zelve gaan begraven; nu kent de geestdrift geen +perken meer: de gouverneur schudt met zijn hoofd heen en weer, als de +kinderen, die Koranverzen moeten opzeggen; de mirzas en de bedienden +volgen het voorbeeld van hun heer en geven luide hunne bewondering +te kennen;--zij allen gelijken wel een troep idioten. + +Ik sta op en noodig den hakem uit, om nu op zijne beurt ook eens iets +te spelen. + +"Dat wil ik wel," antwoordt hij; "ik ben een groot liefhebber van +muziek; maar ik zie dat gij zoowel de handen als de voeten gebruikt +en dat uw geheele lichaam in beweging is; dat is zeer vermoeiend. Zou +ik niet met mijn vingers alleen hetzelfde geluid kunnen maken?" + +Uit mijne korte ophelderingen trekt Zijne Excellentie het besluit, +dat de kunstenaar, die zich zelven respecteert, alleen op het klavier +moet slaan; maar dat het in beweging brengen van de pedalen niets +meer dan gewone handenarbeid is, op zijn best goed genoeg voor een +Farangui. Hierdoor gerust gesteld, zet hij zich voor het orgel, en +gebiedt twee ferachs op den grond te gaan liggen en de pedalen op +en neer te doen gaan, terwijl hij zelf in het honderd op de toetsen +trommelt. Zijne vreugde kent geen perken; hij juicht, schatert van +lachen, zit geen sekonde stil, en geeft elk oogenblik een slag of een +schop aan de op den grond liggende bedienden, omdat zij niet voor den +noodigen wind zorgen. Deze ongelukkigen werken hoe langer zoo meer +met de pedalen; het kleine orgel snuift en blaast, en de directeur +ziet het oogenblik komen, waarop het barsten zal. Om zijn instrument +te redden, herinnert hij er aan, dat de zon ter kimme daalt en dat +het oogenblik gekomen is om de fotografie van den gouverneur te maken. + +Het geheele gezelschap defileert voorbij mijn toestel. De mirzas en +de ordonnans-officier verlangen dat er een behoorlijke afstand zij +tusschen hen en de ondergeschikte bedienden. Een hunner heeft zelfs +zijn dochtertje laten halen, een kind van vier of vijf jaar: zij +verscheen op den arm van een jongen neger, die juist op het oogenblik +toen ik den toestel zou ontblooten, haastig in de groep plaats nam, +ten einde ook zijn zwart bakkes op de plaat te kunnen zien. + +Tot belooning voor mijne moeite en als herinnering aan het aangename +muziekpartijtje, vraag ik van den gouvorneur vergunning om de moskeeën +van Kashan te mogen bezoeken. Hij belooft mij, dat hij er nog dien +eigen avond den iman Djoema over spreken zal; wordt ons verzoek +toegestaan, dan zal hij er mij aanstonds kennis van geven. + +8 Augustus.--De hakem is een man van zijn woord. Zijn secretaris bracht +ons dezen morgen de vergunning om de mastsjed Meïdan te bezoeken. De +stichting van dit heiligdom, midden in de stad in een der volkrijkste +wijken gelegen, klimt op tot de veertiende eeuw. Daar de richting +van de moskeeën bepaald wordt door haar positie met betrekking tot +de Kaäba, waarheen de vrome muzelman bij het verrichten van zijn +gebed het gelaat wenden moet, is de bouwmeester verplicht geweest, +den voornaamsten ingang van het bedehuis schuin op de as der straat te +plaatsen. Om dit gebrek te verhelpen, heeft hij, in eene evenwijdige +façade met die van de mastsjed Meïdan, den ingang aangebracht van +eene medresseh, en vervolgens den schuinen hoek verborgen achter een +lossen gevel. + +De moskee is ruim en in goeden stijl gebouwd; maar de voornaamste +merkwaardigheid van dit monument, uit een artistiek oogpunt, is zijn +prachtige mihrab, bekleed met porseleinen tegels, waarvan de heerlijke +metaalglans niet onderdoet voor dien der porseleinen bekleeding in den +beroemden imam Zaddeh te Weramin. Het is trouwens niet vreemd, hier +zulk een uitnemend kunstwerk te vinden: Kashan is toch het eigenlijke +vaderland van die metaalachtige tegels, waarvan de kleurenpracht een +zoo tooverachtig schoon effekt maakt. + +Van de moskee begeef ik mij met mijn fotografie-toestel naar den +bazar. Hier is de drukte en beweging in vollen gang; bedienden +gaan inkoopen doen; handelaars in perziken en komkommers bieden +den voorbijgangers hunne heerlijke vruchten aan; dan weer trekken +muilezels of kameelen in lange rijen voorbij, beladen met pakken en +balen, die zij naar de karavanseraïs moeten brengen. De weg is reeds +te smal voor al deze menschen en dieren; en het zou mij onmogelijk +zijn, hier met mijn toestel te werken, indien eenige liefhebbers van +de fotografie niet zoo vriendelijk waren, de woelende menigte tegen +te houden: natuurlijk in de hoop dat zij dan ook op de afbeelding +zullen voorkomen. + +Ik stond juist op het punt den doek weg te nemen, toen mijne beleefde +helpers, die op eigen gezag de circulatie hadden gestremd, haastig +ter zijde traden voor eenige bedienden, gevolgd door een gezelschap +vrouwen, gezeten op ezels met rijk geborduurde dekkleeden versierd. + +De nieuw aangekomenen stormen op mij los en gelasten mij onmiddellijk +ter zijde te gaan, om ruimte te maken voor den stoet. Het bevel wordt +op zoo onbeleefden toon gegeven, het plaatsen van den toestel heeft +mij zooveel moeite gekost, en ik heb voor mijn werk zoo weinig tijd +noodig, dat ik ten stelligste weiger mij te verwijderen. + +"De khanoems (dames) kunnen gerust voorbijgaan, zeg ik tegen de +bedienden; er zal haar geen ongeluk overkomen." + +Deze opmerking baat niet; mijne aanvallers pakken den toestel aan +en dringen mij, zoowel als mijn echtgenoot, die op het gerucht was +toegesneld, in een winkel van den bazar. + +Niettegenstaande in Perzië de zeden en de aard der bevolking veel +minder ruw en veel zachtzinniger zijn dan in Aziatisch-Turkije, is +toch ook daar een Europeaan, zoodra hij zich eene vernedering laat +welgevallen, aanstonds zijn prestige kwijt; van dat oogenblik af +is hij in de oogen der menigte niets meer dan een Christenhond, een +paria, tegen wien men zich ongestraft alles veroorloven mag. Het is +volstrekt noodig met kracht op te komen tegen de behandeling, die men +ons heeft aangedaan: anders zullen wij gedurende ons verder verblijf +te Kashan en misschien ook nog daarna, er de onaangename gevolgen van +ondervinden. Op gebiedenden toon geeft Marcel aan onze bedienden den +last, zich onmiddellijk naar het paleis te spoeden om eene klacht in +te dienen bij den gouverneur; vervolgens verwijderen wij ons langzaam +uit den bazar, gevolgd door een zwerm van jongens. Die deugnieten, +getrouwe en vrijmoedige tolken van de gevoelens der menigte, +maken allerlei bokkesprongen, en schelden ons uit voor honden, +voor hondenkinderen, voor onreinen, wier vaders in de hel braden, +en voegen ons meer dergelijke liefelijkheden toe, wel zorgende steeds +buiten ons bereik te blijven. + +Nauwelijks zijn wij in het telegraafstation teruggekeerd, of de +eerste mirza van den gouverneur komt verschrikt aanloopen. De hakem +had reeds voor de komst onzer bedienden vernomen, wat er in den +bazar was voorgevallen; bij de karavaan, wier verschijning tot de +moeilijkheden aanleiding had gegeven, bevond zich de echtgenoote +zelve van den gouverneur, die na eene afwezigheid van eenige dagen +te Kashan terugkeerde. Evenmin als hare bedienden, wist zij dus dat +er in die stad twee vreemdelingen uit Europa waren aangekomen. + +Zijne Excellentie verzocht ons de ruwheid der bedienden wel te willen +verschoonen; tevens laat hij ons weten dat hij, om de beleediging ons +aangedaan uit te wisschen, heeft gelast, den dienaars de bastonade te +geven; wij worden uitgenoodigd, bij de strafoefening tegenwoordig te +zijn. Wij zijn met deze ophelderingen volkomen tevreden, bedanken voor +de uitnoodiging en vragen genade voor de schuldigen, wier tuchtiging +wij niet verlangen. + +Maar de zaak was daarmede nog niet uit. Tegen het vallen van den avond +verschijnt eene muzelmansche dienstbode, die mij verlangt te spreken. + +"Bij hare komst aan het paleis," zoo zeide zij, "heeft mijne meesteres +gevraagd naar den naam van de twee Faranguis, om wier wille haar +stoet een oogenblik was opgehouden. Vernemende dat een dezer twee +fotografen eene khanoem (dame) was, heeft zij den wensch te kennen +gegeven, haar eigen portret te laten maken. De hakem heeft geweigerd +aan dat verlangen te voldoen; daarop heeft mijne meesteres besloten, +in stilte uwe hulp in te roepen. Morgen zal zij zich, zonder eenig +gevolg en als dienstmaagd verkleed, naar de woning begeven van den +imam Djoema, aan wiens vrouw zij vooraf het kostuum zal zenden, +dat zij bij deze gelegenheid wil aantrekken." + +Wij spreken dus af, dat ik morgen, drie uren na zonsopgang, hare +meesteres ontmoeten zal. Mijn echtgenoot moet een bezoek gaan afleggen +bij den imam; ik zal hem vergezellen, en bij de intrede in het huis, +zal ik in een donkere gang de dienstbode vinden, die mij naar den +anderoen geleiden moet. + +9 Augustus.--Het vastgestelde programma is punt voor punt +uitgevoerd. Op het oogenblik toen ik den drempel der woning van +den imam Djoema had overschreden, geleidden twee vrouwen mij door +een doolhof van donkere gangen naar den anderoen van den hoogen +geestelijke. Eindelijk kom ik in een tuin, waar de twee dames mij in +groote spanning afwachten. + +De echtgenoote van den hakem maakt nog eens hare verontschuldiging over +de ruwheid harer bedienden en dankt mij voor de vriendelijkheid, dat +ik gekomen ben. Zij is zeer mooi.... voor eene perzische vrouw. Haar +vollemaansgezicht zou zeker door de dichters van haar land bezongen +worden, die dan ook niet zouden verzuimen uit te weiden over haar +blanke huid en rozenwangen, over den gloed harer groote zwarte oogen, +en het karmozijn harer ietwat dikke lippen. Op dit oogenblik heeft +haar gelaat onbetwistbaar eene zeer bekoorlijke uitdrukking. + +De vrouw van den iman Djoema daarentegen is zonder omwegen leelijk +en heeft dan ook wijselijk alle zweem van koketterie laten varen. + +"Gij kunt _ax_, maken, zegt de gemalin van den gouverneur tot +mij. _Ax_ is het perzische woord voor fotografie; het beteekent, +het tegenovergestelde, de keerzij. Gij zijt de _ackaz bashi doowlet +faranca_ (de opperfotograaf van de fransche regeering)? + +--Zeker, antwoord ik zonder aarzelen, want ik wil hier niet bekend +staan als eene dilettante zonder klandisie. + +--Hoeveel madakhel maakt gij wel jaarlijks in die +betrekking? (_Madakhel_ is eene beleefde uitdrukking voor alle +oneerlijke praktijken en oplichterijen, waaraan alle perzische +ambtenaren zich ten nadeele van de koninklijke schatkist schuldig +maken). + +--Geene, antwoord ik haastig, met zekere naïeve verontwaardiging. + +--Dan verrijkt uw man zich dus voor zich zelven en voor u." + +Om aan dit gesprek een einde te maken, begin ik mijn toestel in orde +te brengen. Terwijl ik daarmede bezig ben, praten de beide dames op +zachten toon met elkander; onder mijn doek verborgen, verlies ik geen +woord van haar gesprek. + +"In Faranguistan," zegt de vrouw van den gouverneur tot de +echtgenoote van den iman, die zij blijkbaar als eene onwetende +ziel behandelt,--"zijn de vrouwen veel ongelukkiger dan bij ons; +de mannen dwingen haar om te arbeiden. Deze hier is ackaz-bashi; +anderen zijn mirzas of moallem (geleerden); sommigen, zoo als de +dochter van den Shâh der Oeroes (Russen) bekleeden den rang van +generaal en kommandeeren de troepen. + +--Gij spot met mijne onwetendheid," zegt de andere op een toon van +twijfel en ongeloof. + +--Allamdalla! ik zeg de zuivere waarheid, lieve. Niet alleen zijn +er in Faranguistan vrouwen die legers aanvoeren, maar eene is zelfs +shâh. Vraag het maar aan de khanoem ackaz-bashi; zij zal u zeggen +dat deze vorstin een gezant heeft te Teheran. En--voegt zij er bij, +als om te toonen dat zij goed op de hoogte is--terwijl de dochter +van den koning der Oeroes een helm en epauletten draagt, draagt de +khanoem Shâh nog bovendien een paar lange snorren." + +De vrouw van den iman Djoema is nog maar half overtuigd en wil +meer weten. + +"Heeft die khanoem Shâh," zoo vraagt zij na eenige oogenblikken van +diep gepeins, "ook verschillende echtgenooten in haar anderoen?" + +Ik reken dat het nu tijd is om onder mijn doek van daan te komen. Mij +in het gesprek mengende, geef ik aan de dames de stellige verzekering, +vooreerst dat de Koningin van Engeland geen baard en geen snorren +draagt; ten andere, dat zij maar één echtgenoot heeft gehad; en +eindelijk dat zij in haar partikulier leven een voorbeeld is van alle +vrouwelijke deugden. + +De fotografie is klaar, en dit is eene ware uitkomst, want ik zou +mij schamen over te vertellen wat de beide dames met de meeste +vrijmoedigheid onderling bespraken. Juist toen ik gereed was, kwam +eene oude vrouw, die op den uitkijk was gezet, mij waarschuwen dat de +saheb (Marcel) wegging. Ik nam haastig afscheid van de beide khanoems +en vond mijn echtgenoot in de donkere gang, waar ik hem verlaten had. + + + +XIII + + +11 Augustus.--Twee karavanenwegen verbinden Kashan met de hoofdstad van +Irâk. De een, die gewoonlijk in den winter gebruikt wordt, loopt langs +de woestijn, over Nateins, waar men de bouwvallen ziet eener moskee, +die vroeger met prachtige porseleinen tegels was bekleed; de andere +weg, die gedurende het koude jaargetijde onbruikbaar is, slingert zich +langs de hellingen van hooge bergen. Wij volgen dezen laatsten weg, +en de schoonheden van het landschap doen ons weldra de bezwaren van +den tocht vergeten. Bij den buitengewoon helderen maneschijn ziet +de berghelling er uit als ware zij door elektrisch licht bestraald, +terwijl het diepe smalle dal in donkere schaduw is gehuld. Intusschen +wordt de weg steeds slechter en straks bijna geheel onbegaanbaar; +de lucht wordt zeer koel en wij krijgen weldra den hoogsten top van +dit gedeelte der bergketen in het gezicht: volgens de waarnemingen +van de beambten der engelsche telegraaflijn, bereikt die top eene +hoogte van drieduizend-vijf honderd-vijf-en-negentig el boven de zee. + +Na acht uren stijgens bereikt de karavaan een bergpas. Wij treffen +daar herders met hunne schapen aan; zij bieden ons kaas en melk; +de paarden rusten een oogenblik, daarna stijgen wij op nieuw in het +zadel, om onzen rit naar het dorp Koroet te vervolgen. Dit dorp, +te midden van rotsen en groen verloren, herinnert mij levendig aan +sommige landschappen in de Alpen en de Pyreneën: zonder de minarets en +de platte daken, zou ik mij kunnen verbeelden, ergens in de omstreken +van Interlaken of van Luchon te zijn.--De landlieden van Koroet, door +hunne hooge gebergten en steile rotsen beveiligd tegen de invallen der +Arabieren en Mongolen, den ganschen winter onder de sneeuw begraven +en gedurende de helft van het jaar verstoken van alle gemeenschap met +de bewoners der vlakte, hebben hun ras en hunne taal zuiver bewaard, +zonder bijvoeging van vreemde elementen. + +Als in alle berglanden, bestaat de rijkdom der dorpelingen in hunne +kudden: hunne prachtige schapen munten niet alleen uit door den +malschen smaak van hun vleesch en de fijnheid van hunne wol, die voor +de vervaardiging van tapijten wordt gebruikt, maar vooral ook door den +geweldigen omvang van hun ronden staart, die het geheele achterlijf +bedekt en somwijlen, ten gevolge van de mesting, zoo zwaar wordt, dat +de herders genoodzaakt zijn, dien reusachtigen staart op een klein +wagentje te laten rusten. De Perzen eten overigens dit lichaamsdeel +niet; zij koken den staart en vermengen het afkomende, zeer fijne +vet met boter: dit mengsel, woughan genoemd, wordt gebruikt bij het +toebereiden van alle spijzen. + +12 Augustus.--De honderdgradige thermometer teekent, als wij tegen +elf uren in den avond Koroet verlaten, niet meer dan zes-en-een halve +graad. Gisteren stond hij te Kashan, in de schaduw, op zes-en-veertig +graden: dit kolossale verschil van temperatuur is vooral te wijten aan +het verschil in hoogte tusschen de beide stations. Sedert onze laatste +pleisterplaats zijn wij omstreeks zeventienhonderd el gestegen. Onze +bedienden, in hunne lichte katoenen kleeding, bibberen van koude, +en zouden zeer zeker hunne toevlucht nemen tot onze garderobe, indien +zij niet, als goede muzelmannen, vreesden zich te verontreinigen door +het aanraken der kleederen van Christenen. + +Wij stijgen allen af en beklimmen met haastigen stap den top van +de bergketen. Voorbij den pas--tweeduizend-negenhonderd el boven +de zee--wordt het pad beter; de weg daalt over kale, met rotsen +bezaaide hoogvlakten, al lager en lager en brengt ons eindelijk aan +het dorp Seau, aan den ingang der vlakte, die zich zuidwaarts tot +Ispahan uitstrekt. + +Den volgenden morgen vervolgen wij onze reis naar Ispahan. De vallei, +waardoor onze paarden ons in snellen draf voeren, is omsloten +door twee heuvelrijen en loopt uit op fraai gevormde bergen, +wier majestueuse lijnen en warme tinten aan de bergen van Hellas +herinneren. De hoofdstad van Irâk, in een doorzichtigen azuren nevel +gehuld, rust aan den voet dier steile, kale rotswanden; en tegen dien +achtergrond komt de breede groene gordel van gaarden en tuinen, die +Ispahan omgeeft, verrukkelijk schoon uit. In de stralen der dalende +avondzon schittert de blauwe koepel van de Mastsjed Shâh; en tegen +den onbeschrijfelijk helderen hemel teekenen zich de fijne omtrekken +van slanke minarets. Overal verrijzen zware torens, met mozaïeken +versierd; tallooze zwermen duiven, wier vlucht voor een oogenblik +het licht onderschept, reppen zich met vroolijk wiekgeklep naar de +tooverachtige stad. + +Daar ligt zij, deze "helft der wereld", Ispahan de schoone, het wonder +der wonderen, de bloeiende paradijsroos, om strijd door de perzische +dichters bezongen en verheerlijkt. Lommerrijk zijn de wegen en paden +die tot haar voeren; een eeuwige lente tooit de vallei met alle +weelden der natuur; de bloemen vervullen de lucht met haar zoete +geuren; de wateren der murmelende beekjes zijn vloeiend kristal, +als de bronnen in het paradijs. Het koeltje, dat door het dicht +gebladerte der bosschages suist, zingt met de zoete stem der duive, +of bootst den orgeltoon der nachtegalen na. Dat de regen u besproeie, o +Ispahan; dat de dauw des hemels u verfrissche boven alle andere steden, +terwijl de donder in de verte rommelt, en de blauwe bliksemstralen +de zwarte wolken klieven! Hamadan is een oord vol liefelijkheid, +waar ieder wonen wil; maar Ispahan is het beeld van het paradijs. + +Wij trekken door eenige kleine, half vervallen dorpen, en door dichte +boomgaarden en tuinen, waar de meloenen reeds rijp zijn. De zwarte +en vochtige aarde, gedrenkt door het bevloeiingswater; de beken, +die zich kronkelen door de met maïs en sorgho beplante velden: zij +voeren mij in gedachte terug naar de oevers van den Nijl, als het +water begint te vallen, en naar de wonderschoone tuinen van Sioet, +de koningin van Opper-Egypte. + +Wij naderen de muren en gaan door de vestingwerken; in gespannen +verwachting zie ik rondom mij--en onwillekeurig houd ik eensklaps +stil. Welk eene wreede teleurstelling! Ben ik in eene met storm +overweldigde, half verwoeste stad? Aan de binnenzijde van den wal zie +ik nauwe steegjes, met eene dikke laag van vuil en onreinheid bedekt; +rechts en links aanschouw ik verlaten bazars, uitgestorven straten, +ter wederzijde omzoomd door bouwvallige muren, die elk oogenblik +dreigen in te storten. Er is geene levende ziel te bespeuren in deze +voorsteden, die eene schuilplaats zijn van schorpioenen en slangen; +de verwoesting is volkomen, en het is als ware men bij de vernieling +stelselmatig te werk gegaan: vensters en deuren zijn van houtwerk +beroofd; men heeft de platte daken opgebroken om de balken weg te nemen +waarop zij rusten; de tegels zijn stuk geslagen of gestolen; de aarden +muren, door den regen gehavend, zijn nog alleen staande gebleven. + +In een ander kwartier, zoo mogelijk nog erger gehavend en vervallen, +zijn boeren bezig met het puin der huizen te laden in strooien korven, +op den rug van kleine ezels vastgebonden. Deze van salpeter doortrokken +baksteenen hebben zeer groote waarde voor de bemesting der landerijen. + +De "helft der wereld", de "bloeiende paradijsroos", de koninklijke +stad is tegenwoordig voornamelijk een kweektuin van pasteken en +sappige komkommers. + +Mijmerende over de lotgevallen van staten en steden, vervolg ik +mijn weg, en kom eindelijk aan den ingang van den Tsjaar-Bagh (vier +tuinen). Deze heerlijke wandeldreef, door Shâh Abbas aangelegd, +wordt aldus genoemd omdat zij het terrein beslaat van vier kerkelijke +domeinen, aan eene moskee behoorende, en die de koning huurde voor +onbepaalden tijd, onder de verplichting om jaarlijks zekere som +als pacht te betalen. De dreef wordt gevormd door vijf breede lanen, +overschaduwd door minstens driehonderdjarige platanen. Ongelukkig zijn +een aantal boomen gestorven of omgevallen, en heeft men de daardoor +ontstane gaten en open plekken niet aangevuld. + +De Tsjaar-Bagh heeft eene lengte van ruim drie mijlen. De midden-allée, +voor voetgangers bestemd, is geplaveid en wordt doorsneden door een +kanaal, dat een reeks vijvers van verschillenden vorm en grootte +van het noodige water moet voorzien; de zijlanen zijn voor ruiters +bestemd. Ter rechter- en ter linkerzijde zie ik de ruïnen van een +tiental paleizen, vroeger door de aanzienlijkste heeren van het hof +bewoond; in het voorbijgaan werp ik een bewonderenden blik op den +buitengevel van de medresseh (school) van de Moeder des Konings, en +kom eindelijk aan een prachtige brug over den Zendeh-Roed, gebouwd door +Allah Verdi-Khan, den vriend en veldmaarschalk van Abbas den Groote. De +brug is tweehonderd-vijf-en-negentig el lang en rust op drie-en-dertig +pijlers, op gelijke afstanden van elkander geplaatst. Een breede en +goed onderhouden rijweg is voor de karavanen bestemd; ter wederzijde +loopt eene overdekte galerij voor de voetgangers. De brug is geheel +van gebakken steen; alleen de voetstukken der pijlers zijn van +natuurlijken steen. + +Aan den overkant gekomen, sla ik rechts af en bevind mij al spoedig in +de armenische stad of wijk, Dsjoelfa genoemd, waar alle Christenen +wonen: volgens eene oude, nog van kracht zijnde wet, is het hun +verboden, in Ispahan zelf te wonen. Aanstonds word ik getroffen door +het contrast tusschen de mohammedaansche en de christelijke stad. Ook +hier vindt men, achter grauwe muren, onaanzienlijke leemen huizen; +maar de straten zijn net en zindelijk, en de smalle gracht, die de +meeste straten in twee gelijke deelen verdeelt, is met fraaie boomen +beplant, die eene weldadige schaduw verspreiden en in wier lommer +menige fruithandelaar en menige slager zijn kraampje opslaat. Het is +echter ook hier doorgaans stil op straat; er heerscht thans eenige +levendigheid, want een aantal armenische kinderen, met roode wollen +mutsen op het hoofd, komen uit de school en roepen ons vroolijk een +_bonjour mossioû_ of een _good morning!_ toe. Enkele, in witte sluiers +gehulde vrouwen wandelen met langzame schreden langs de muren. + +Zware poorten, die des nachts gesloten worden, geven toegang van +de eene wijk tot de andere; nabij eene dezer poorten voert een smal +steegje naar het klooster der Mekitaristen, waar sedert twee-en-twintig +jaren pater Paschalis Arakélian woont, de eenige zielenherder van de +kleine gemeente der geuniëerde Armeniërs van Dsjoelfa. Alle Europeanen, +die Ispahan bezoeken, trachten zich onder bescherming te stellen +van dezen eerwaardigen geestelijke en komen een beroep doen op zijne +gastvrijheid, die niemand afwijst. + +Wij worden gewacht; bij den eersten slag met een zwaren klopper, wordt +de deur wijd geopend door een knaap, die de verschillende betrekkingen +vervult van portier, huisknecht, kamerdienaar en koster. De eerwaarde +pater komt ons aanstonds tegemoet; volgens oud-christelijk gebruik +omhelst en kust hij mijn echtgenoot, en brengt ons, over een met +grafzerken geplaveiden binnenhof, naar eene ruime zaal. + +"Verwacht niet," zeide de geestelijke, met zijne diepe welluidende +stem, "dat de monniken wier overste ik was, u komen begroeten en +verwelkomen: al mijne broeders zijn overleden en slapen onder de +zerken op den binnenhof; zij bezweken, na eenige jaren verblijf in +dit land, aan heimwee en ontmoediging. Dank zij mijn oosterschen +oorsprong en mijn krachtig gestel, heb ik aan den noodlottigen +invloed van het klimaat weerstand kunnen bieden: ik ben besloten te +Dsjoelfa te blijven, tot God mij van mijn post afroept. Ik dank Hem, +dat Hij ook u bewogen heeft, naar Ispahan te komen; gij kunt u niet +voorstellen, welk eene verkwikking het voor mij is, nu en dan aan +mijne treurige overdenkingen te worden ontrukt. Weest dus van harte +welkom; het geheele klooster staat tot uwe beschikking; het zal mij een +genoegen zijn, u te vergezellen, wanneer gij zulks mocht verlangen, +of u alle inlichtingen te geven, die gij begeeren mocht. Uwe kamer +is overdag zeer koel, en naar ik hoop, zal ze u wel bevallen, maar +'s nachts zou zij te bedompt zijn; daarom heb ik voor u den toren in +gereedheid laten brengen, waar ik 's zomers altijd slaap." + +Toen het avond geworden was, noodigde de pater ons uit, plaats +te nemen aan eene tafel, die van smakelijk toebereide gerechten +was voorzien; vervolgens bracht hij ons naar een met populieren en +wijngaarden beplanten tuin, waarin eene wilde gazelle in alle vrijheid +ronddartelde. Op mijne vraag naar den oorsprong dezer armenische +kolonie in het hart van een mohammedaansch land, deelde de priester, +zelf een Armeniër, mij het volgende mede. + +In de vierde eeuw onzer jaartelling namen de Armeniërs het Christendom +aan, en daarmede begon voor hen een tijdvak van welvaart en bloei +en intellektueelen vooruitgang. Beroemde schrijvers vertaalden de +Heilige Schrift en andere hebreeuwsche, syrische en grieksche boeken, +en vervaardigden zelfs eene overzetting van Homerus in het armenisch; +de armenische literatuur bereikte haar hoogste ontwikkeling tijdens +het concilie van Chalcedon, na de scheiding tusschen de grieksche en +de armenische kerk. De liturgische schriften uit dien tijd bevatten +heerlijke gebeden en lofzangen in de oude armenische taal, die niet +onbelangrijk verschilt van het tegenwoordige armenisch, dat met vele +vreemde woorden vermengd is. + +Eeuwen en eeuwen lang was Armenië de schouwplaats van een geweldigen +strijd tusschen de Parthen en de Romeinen, en later tusschen de +Perzen en de Byzantijnen. Niet dan met groote moeite, en dan nog maar +zelden geheel, kon het aloude armenische rijk, dat zijne stichting +terugvoerde tot op Haik, een zoon van Japhet, zijne onafhankelijkheid +bewaren; binnenlandsche beroerten en de splitsing van het rijk in +twee zelfstandige staten, Groot-Armenië en Klein-Armenië, verhaastten +den ondergang der aloude monarchie. Perzen, Arabieren, Mongolen, +Seldsjoeken, Turken overstroomden beurtelings het ongelukkige land, +waarvan het eene stuk voor, het andere na werd afgescheurd en dat +eindelijk voor een deel aan Perzië, maar voor verreweg het grootste +gedeelte aan Turkije kwam. De laatste koning van Klein-Armenië was Leo + IV, uit het huis van Lusignan, maar van moederszijde een afstammeling +uit het aloude armenische koningsgeslacht der Bagratiden. Door den +sultan van Egypte overwonnen en gevangen genomen, begaf hij zich, +na zijn ontslag uit de gevangenschap, naar Parijs, waar hij in 1398 +overleed. + +Het verlies van hunne politieke zelfstandigheid en de verdrukking +waaronder de christelijke Armeniërs eeuwen lang hadden te lijden, +hebben er zeker niet weinig toe bijgedragen om dit volk door alle +landen van het Oosten te verstrooien en bij hen dien zin voor handel, +bepaaldelijk ook voor geldhandel te ontwikkelen, die hen door het +geheele Oosten tot zoo geduchte mededingers van de Joden maakt. De +Armeniërs zijn overigens vreedzaam van aard, onderworpen en geduldig, +vlijtig en arbeidzaam; in hunne zeden en gewoonten hebben zij nog +veel van de oude, aartsvaderlijke eenvoudigheid behouden. + +Toen Shâh Abbas, in 1585, zijne residentie van Kasbin naar Ispahan +overbracht, wilde hij de stad, die sedert de verwoesting door +de Mongolen bijna verlaten was, niet alleen in haar vroegeren +luister herstellen, maar ook hare welvaart verzekeren. Met dat +doel noodigde de groote Shâh een aantal Armeniërs uit, zich in de +nieuwe hoofdstad te komen vestigen; hij verzekerde hun de vrije +uitoefening hunner godsdienst, schonk hun belangrijke privilegiën +en stelde aanzienlijke geldsommen tot hunne beschikking; maar daar +de Christenen bleven aarzelen om aan zijne uitnoodiging gevolg te +geven, beval de Shâh dat de geheele bevolking van Dsjoelfa--eene +stad op de tegenwoordige grens tusschen Rusland en Perzië--naar +Ispahan zou worden overgebracht. Om de inwoners tot die verhuizing +te noodzaken, liet hij de bronnen dichtstoppen, de kanalen dempen en +de bruggen afbreken; de lieden van Dsjoelfa, nu gedwongen hun land, +dat in eene wildernis herschapen was, te verlaten, trokken met hunne +gezinnen en hunne kudden naar Ispahan. Velen hunner bezweken onder +weg; anderen vestigden zich in de dorpen, die zij doortrokken; naar +men zegt, bereikten honderd-zestig-duizend landverhuizers de nieuwe +hoofdstad van het perzische rijk. Shâh Abbas schonk hun landerijen op +den rechteroever van den Zendeh-Roed; vergunde hun aan hunne nieuwe +woonplaats den naam te geven van hunne vaderstad; liet kerken bouwen +voor de uitoefening der christelijke godsdienst, en bruggen over de +rivier, opdat de Armeniërs te allen tijde de bazars en karavanseraïs +der mohammedaansche stad zouden kunnen bezoeken. Aldus begunstigd en +bevoorrecht, ontwikkelde de nieuwe kolonie snel; niet alleen wisten de +Armeniërs van Dsjoelfa zich meester te maken van bijna den ganschen +handel van Perzië, maar ook van den buitenlandschen handel op China +en Indië. + +Deze voorspoed duurde echter niet veel langer dan het leven van +Abbas-Shâh. Zijne opvolgers, belust op de schatten der Armeniërs, +begonnen hun zware schattingen op te leggen en weldra op allerlei +wijze te kwellen en te plunderen. Haat tegen de Christenen voegde zich +bij de hebzucht der perzische monarchen; de armenische bevolking van +Dsjoelfa werd op de wreedste wijze verdrukt en vervolgd, zoodat de +kolonie bijna geheel werd te gronde gericht. Onder de regeering van +Nadir-Shâh werd de toestand schier onhoudbaar. Gedurende een vol jaar +moest de armenische kolonie een schatting opbrengen van dertig-duizend +francs per dag; en toen het eindelijk onmogelijk geworden was, die som +bijeen te brengen, liet de despoot twintig der voornaamste inwoners +ter dood brengen. Den volgenden dag werd den Christenen gelast, hunne +kerken te sluiten en onverwijld den Islam te omhelzen. De meergegoeden +verhuisden in massa naar elders; de armen, die niet konden vertrekken, +bleven ten prooi aan allerlei kwellingen en mishandelingen. Het +werd hun verboden, te paard binnen Ispahan te komen: zij moesten +te voet gaan en hun paard bij den teugel leiden; zelfs werd hun het +recht van zelfverdediging ontzegd, en wie een Christen beroofde of +doodde, kon zeker zijn van straffeloosheid. De eerwaarde Padri, +die mij dat alles verhaalde, voegde er echter ook bij, dat veel +in den laatsten tijd anders was geworden. De Armeniërs hebben weer +vergunning gekregen om hunne kerken te openen en mogen hunne godsdienst +vrijelijk uitoefenen; niettemin leven de Christenen, wier aantal nog +ruim vierduizend bedraagt, geheel afgescheiden van hunne voormalige +verdrukkers, jegens wie zij nu juist niet vriendelijk gezind zijn. De +mannen alleen spreken perzisch; de vrouwen stellen er eene eer in, +de taal der overheerschers niet te verstaan, en er zijn te Dsjoelfa +misschien geen tien vrouwen, die ooit over de rivier zijn gegaan en +Ispahan hebben bezocht, waar zij trouwens ook niet toegelaten zouden +worden dan gesluierd en naar mohammedaansch gebruik gekleed. De thans +zeer verarmde kolonie zou sinds lang hebben opgehouden te bestaan, +indien de mannen niet de gewoonte hadden aangenomen, om in Hindostan +hun fortuin te gaan beproeven. Niet zonder smart verlaten zij het +land, waar de herinnering aan de vroegere welvaart huns volks, hun de +tegenwoordige ellende bijna doet vergeten; de jonge man neemt zooveel +geld mede als zijn gezin misssen kan en zendt zijne overgewonnen +spaarpenningen getrouw naar Dsjoelfa. Is de fortuin hem gunstig, +dan laat hij zijne vrouw en kinderen overkomen: onderscheidene +aanzienlijke armenische familiën te Benares en te Bombay stammen +af van landverhuizers uit Dsjoelfa. Is de fortuin hem niet gunstig, +dan tracht hij met hard werken althans zooveel te verdienen, dat hij +na zijn terugkeer in zijn onderhoud kan voorzien. + +"De toestand mijner geloofsgenooten, zeide de Padri, zou nog wel +dragelijk zijn, indien niet de voorrechten, door de mohammedaansche +wet aan renegaten toegekend, voor velen eene voortdurende verlokking +waren. Deze ellendelingen worden gevierd, in triomf naar den bazar +gevoerd, van nieuwe kleederen voorzien, met geschenken overladen, en +verkrijgen door hun overgang het uitsluitend recht op de nalatenschap +hunner ouders en bloedverwanten, met voorbijgang van broeders, +zusters en kinderen. De muzelmannen zelven beroepen zich vaak op niet +bestaande banden van bloedverwantschap, om rechtens de Christenen +te kunnen berooven. Daar het nu, bij gebrek van een burgerlijken +stand, zeer moeilijk is, de ongegrondheid hunner beweering aan +te toonen, en daar in dergelijke geschillen uitspraak moet worden +gedaan door fanatieke mollahs, gebeurt het dikwijls dat gegoede, +welvarende christelijke familiën, bij den dood van het hoofd des +gezins, eensklaps tot de diepste armoede vervallen. Ik moet echter +tot eer van mijne volksgenooten getuigen, dat zij, in spijt van de +voorrechten, den afvalligen toegekend, bijna allen aan het geloof +hunner vaderen getrouw blijven." + +Den volgenden morgen worden wij, in ons luchtig slaapvertrek in den +toren, vroegtijdig gewekt door het luiden der klokken vlak boven onze +hoofden. Ik spoed mij naar beneden, naar de kerk, waar de dienst +reeds begonnen is. De kapel is groot en ruim; de wit gepleisterde +muren dragen een gewelf, in den italiaanschen smaak van de achttiende +eeuw versierd. Eenige schilderijen, door de Dominikaner-monniken, +aan wie het klooster vroeger behoorde, vervaardigd, geven aan deze +kapel eenige gelijkenis met eene of andere dorpskerk in Toskane. Op +den vloer zijn fraaie tapijten uitgespreid, even als in de moskeeën; +de voetstappen der binnenkomenden zijn daardoor onhoorbaar, te meer +daar het de gewoonte is, bij het binnentreden in de kerk zijne schoenen +uit te trekken. + +De geuniëerde of katholieke Armeniërs--dat zijn zij, die met behoud +overigens van hun ouden nationalen ritus, tot de katholieke Kerk zijn +toegetreden,--zijn niet veel meer dan driehonderd zielen sterk; de +overige bevolking van Dsjoelfa behoort tot de schismatieke armenische +kerk en staat onder het bestuur van een bisschop, door den patriarch +of katholikos van Etsjmiadzin benoemd en van drie ondergeschikte +priesters. + +De mannen, op kleine dunne kussens neergeknield, nemen het hooger +gedeelte der kerk in. Zij zijn gekleed in een op de borst overgeslagen +jas, die een wit hemd zonder kraag te voorschijn laat komen, dat +aan den hals met passement is versierd; een hooge zwarte kollah +(muts) en een wijde blauw katoenen pantalon voltooien dit alles +behalve smaakvolle kostuum. De vrouwen zitten naast elkander aan +het benedeneinde der kerk. De groote, met smaak gedrapeerde zijden +doeken op haar hoofd, de zijden japonnen, waarvan de vorm met dien +der jassen van de mannen overeenkomt, en die om de heupen door een +gordel van filigraan zilver worden saamgehouden, staan haar zeer goed; +dit kostuum zou inderdaad bevallig mogen genoemd worden, wanneer +het benedenste gedeelte van het gelaat niet geheel bedekt werd door +een zwaren witten doek of sluier, die mond en kin onzichtbaar maakt, +en op den duur wezenlijk misvormt. De armenische vrouwen dragen dien +doek niet enkel als zij uitgaan, maar als zij getrouwd zijn, leggen +zij dien ook in huis niet meer af. Zoowel in de kerk als op straat, +zijn de christelijke vrouwen geheel gehuld in een wijden witten mantel, +dien zij met zeer veel smaak weten te drapeeren. + +Na afloop van de mis verlaten de vrouwen en de lieden uit de +volksklasse het klooster; de meer aanzienlijken, die hunne opwachting +bij den Padri willen maken, begeven zich naar eene kamer, waar thee +wordt gepresenteerd. Het bezoek is heden buitengewoon talrijk. Bij +de aankomst van een christelijken vreemdeling, is het de gewoonte dat +al zijne geloofsgenooten hem komen bezoeken en verwelkomen. Wij maken +dan nu ook kennis met personen van allerlei nationaliteit, die echter +niet allen bij de mis zijn tegenwoordig geweest. De meesten toch, +Engelschen, Duitschers of Hollanders, behooren niet tot de armenische +kerk, maar komen niettemin hunne opwachting maken bij de gasten van +het klooster. + +Ons eerste tegenbezoek geldt, den volgenden morgen, den armenischen +bisschop, die ons gisteren ook is komen begroeten. + +Zijne woning, met den weidschen naam van paleis versierd, ligt in eene +met fraaie lommerrijke boomen beplante straat. De poort geeft toegang +tot eene zeer ruime binnenplaats, waarop de kerk staat, die thans +gesloten is. Links van den ingang ziet men eene lange galerij, waar, +in steenen sarkophagen, de lijken rusten van de armenische bisschoppen, +aan wie de moeilijke en dikwijls gevaarvolle taak was opgedragen, +om de kleine christelijke kudde, te midden der mohammedaansche wereld +verloren, te hoeden en te verdedigen. + +De tegenwoordige armenische bisschop, hoewel nog jong, vervult, +naar men zegt, met veel takt zijne niet gemakkelijke taak. In +voorkomen en manieren heeft hij iets zeer gedistingeerds. Een ruim +kleed van granaatkleurig kashmîr omhult zijne slanke gestalte; +een zwart zijden kap doet zijn ernstig vriendelijk gelaat op het +voordeeligst uitkomen. Als alle hooge dignitarissen van de armenische +geestelijkheid, is ook hij monnik; alleen die geestelijken, die de +gelofte van kuischheid hebben afgelegd en tot hunne benoeming in het +klooster blijven waar zij zich op de studie toeleggen, hebben aanspraak +op de bisschoppelijke waardigheid; terwijl de leden van de wereldlijke +geestelijkheid, die eenmaal in hun leven mogen huwen, daardoor ook +afstand doen van alle bevordering in de kerkelijke hiërarchie. + +De bisschop bedient alle weken de mis; maar de geloovigen wonen die in +den regel slechts op hooge feestdagen bij: zij beschouwen het heilig +offer als te verheven, om het dagelijks te herhalen. De armenische +prelaten staan onder het gezag van den patriarch van Etsjmiadzin, +den katholikos, die hen wijdt en benoemt. Zij erkennen den Paus +als den eerste onder de bisschoppen, maar niet als het hoofd der +kerk. Hoewel het dogma der armenische kerk op gewichtige punten van +dat der katholieke afwijkt, wordt zij toch slechts als schismatiek +en niet als kettersch beschouwd. De door armenische geestelijken +toegediende doop wordt dan ook als geldig erkend; en de geestelijken +zelven, die tot de katholieke Kerk overgaan, behoeven niet op nieuw de +wijding te ontvangen, maar worden aangemerkt als geschorste priesters, +aan wie de bisschop de rechten van hun priesterlijk ambt terug geeft. + +De bisschop geleidt ons zelf naar de kerk, die in den vorm van een +grieksch kruis is gebouwd en gedekt met een hoogen koepel, waarvan +het onderste gedeelte van acht ramen is voorzien. Op de wandpaneelen +tusschen die vensters heeft men in fresko medaillons geschilderd +op een blauwen grond met goud en arabesken. De muren zijn bedekt met +schilderijen, het werk van italiaansche monniken; die schilderijen zijn +nu wel niet allen meesterstukken, maar toch wordt het oog bekoord door +het warme levendige koloriet, in zoo volkomen harmonie met het blauw +van het gewelf, het goud van den koepel en de fraaie mozaïeken onder +de schilderijen. De kerk is keurig netjes onderhouden en vertoont +nergens een spoor van verval, zelfs niet van ouderdom. + +Behalve de kapel van het bisschoppelijk paleis en die van het +katholieke klooster, zijn slechts twee kerken weder voor de uitoefening +voor de christelijke eeredienst geopend. + + + +XIV + + +De feesten van den Ramadân zullen over drie dagen zijn afgeloopen; +het oogenblik is dus gekomen om vergunning te vragen tot het bezoeken +van de moskeeën en andere godsdienstige gebouwen der mohammedaansche +stad. Dat zal waarschijnlijk niet gemakkelijk gaan: de mollahs, die +zich altijd tegen het verleenen van zulke vergunningen verzetten, +zullen dit te meer doen nu de gouverneur Zelleh-Sultan, de oudste +zoon van den Shâh, afwezig is en dus zijn persoonlijk gezag niet kan +laten gelden om de fanatieke geestelijkheid in bedwang te houden. Voor +zijn vertrek uit Ispahan, heeft de prins een vice-gouverneur benoemd, +maar de eigenlijke leiding der zaken opgedragen aan zijn geneesheer +en vertrouweling, den generaal Mirza Taghuy-Khan. + +De generaal heeft ons dadelijk na onze aankomst een bezoek gebracht. Op +aanbeveling van zijn ouden leermeester, dokter Tolozan, heeft hij +ons zijne diensten en zijne hulp aangeboden; maar hij heeft ons niet +verzwegen dat de bevolking van Ispahan over het geheel niet vriendelijk +gezind is jegens de Christenen, en ons aangeraden voorzichtig te zijn +en geen pogingen aan te wenden om in eene moskee door te dringen, +voordat wij, krachtens een bevel van Zelleh-Sultan, van den imam Djoema +en den moesjteïd eene behoorlijke vergunning zullen hebben verkregen. + +In afwachting van de terugkomst van den koerier, die in allerijl naar +Boeroesjerd, waar de prins zich ophoudt, is gezonden, bezoeken wij +alle monumenten, die geen godsdienstig karakter dragen. + +Hoewel er in Ispahan geen enkel oud gebouw te vinden is, kan +men toch aan de stad geen hoogen ouderdom ontzeggen; reeds hare +ligging aan den Zendeh-Roed, de eenige rivier van geheel Irak, pleit +daarvoor. Ongelukkig is het niet mogelijk, te midden van allerlei +fabelen en legenden, de historische waarheid te ontdekken. Volgens +de Perzen zou Ispahan gesticht zijn door Dsjemsjid, den stamvader +van het aloude perzische koningshuis. In den _Shâh-Nameh_, in de +twaalfde eeuw door Firdoesi geschreven, wordt verhaald, hoe een smid +van Ispahan, Kaveh genoemd, den verfoeilijken tiran Zoak verdreef, +die om twee zweeren op zijne schouders te genezen, daarop pleisters +legde van menschenhersens. Toen Kaveh vernam, dat ook zijne dochter was +aangewezen om door de koninklijke apothekers te worden gedood, bond hij +zijn leeren schootsvel aan een stok, verzamelde een aantal ontevredenen +rondom dien standaard, verjoeg den overweldiger, en herstelde Feridoen +op den troon zijner voorvaderen. Ter herinnering aan deze gebeurtenis +werd de geïmproviseerde vlag van den beroemden smid eerbiedig bewaard +en aan de bewaking der bezetting van Ispahan toevertrouwd. Door +alle opvolgers van Feridoen met goud en edelgesteenten versierd, +werd de standaard eindelijk zoo groot en zoo zwaar, dat er tijdens de +verovering door de Arabieren zes mannen noodig waren om de relikwie te +dragen. De muzelmansche soldaten verdeelden dien kostbaren buit onder +elkander en verrijkten zich met de sedert eeuwen opgehoopte schatten, +hoewel deze _hagedisseneters_ een groot gedeelte der steenen, waarvan +zij de waarde niet kenden, zoek maakten. + +Volgens den arabischen schrijver Yakoed, droeg Ispahan oorspronkelijk +den naam van Djeï, en stond op de plaats van het tegenwoordige +Sheristan. Na de inneming van Jeruzalem, zond Bakhtr en Nasr +(Nebukadnezar) de Joden in ballingschap naar Iran. Zij zwierven +langen tijd door het land rond om eene woonplaats te kiezen, en +vestigden zich eindelijk te Djira, waar de grond en het water het +meeste overeenkwamen met die van hun vaderland. Zij bouwden eene +stad, welke den naam ontving van Yaöediëh (Jodenstad); het ging den +ballingen goed in het vreemde land; Yaöediëh ontwikkelde zich ten +koste van Djeï en werd het tegenwoordige Ispahan. + +Dit verhaal is natuurlijk eene legende; zooveel alleen is zeker, +dat geene enkele der aloude hoofdsteden, hetzij van de medische, +hetzij van de perzische koningen, of van de dynastieën der Parthen +en der Sassaniden, met het latere Ispahan kan worden vereenzelvigd. + +Onder het khalifaat van Omar werd Ispahan door de Arabieren +ingenomen. De stad werd met verschooning behandeld; zij moest +eene schatting betalen, en de inwoners die weigerden zich tot den +Islam te bekeeren, moesten naar elders verhuizen. De provincie +Irak bleef tot de tiende eeuw onder arabische heerschappij; +vervolgens kwam zij achtervolgens in handen van de Seldsjoeken en +andere turkomanische dynastieën, aan wier heerschappij de Mongolen, +eerst onder Dsjenghis-Khan en daarna onder Tamerlan (Timoer Lang, +d. i. Timoer de Kreupele) een einde maakten. Timoer veroverde Ispahan +in 1385, en behandelde de stad aanvankelijk, naar het schijnt, met +betrekkelijke gematigdheid; maar tengevolge van een oproer gaf hij +bevel de bevolking der weerspannige stad om het leven te brengen. Naar +men wil, zouden op een enkelen dag ruim honderdduizend inwoners zijn +vermoord, en zouden de hoofden van zeventigduizend slachtoffers tot +eene gedrochtelijke pyramide zijn opgestapeld. + +Perzië bleef nu een deel van het groote mongoolsche rijk, tot +het in het laatst der vijftiende of het begin der zestiende eeuw +een zekeren Imaël al Safi gelukte, eene nationale dynastie te +stichten en Perzië van de heerschappij der mongoolsche sultans te +bevrijden. De koningen uit de dynastie van Safi of Sofi waren in +onophoudelijke oorlogen gewikkeld, zoowel buiten- als binnenslands, +en in den eersten tijd hunner regeering schijnt Ispahan niet op den +voorgrond te zijn getreden. Maar in 1585 bracht Shah Abbas zijne +residentie naar de oevers van den Zendeh-Roed over, en versierde de +nieuwe hoofdstad met moskeeën, paleizen en bazars; ook trachtte hij +zooveel mogelijk hare bevolking te vermeerderen, onder anderen door, +zoo als wij reeds verhaalden, de Armeniërs van Dsjoelfa te dwingen, +naar Ispahan te verhuizen. De rampspoedige regeering zijner zwakke en +wreede opvolgers verhinderde evenwel den bloei der nieuwe hoofdstad +niet, wier bevolking tot zeshonderdduizend zielen klom, en wier pracht +en weelde door geheel Azië beroemd was. + +Onder de regeering van Shâh Hoesein trof Ispahan een nieuwe ramp, bijna +nog vreeselijker dan de inval der Mongolen. De perzische gouverneurs +van Kandahar hadden, door willekeurige maatregelen en vervolgingen van +de sonnitische Afghanen, de verbittering opgewekt van dit krijgshaftige +volk, dat de sjiîtische Perzen reeds als ketters verfoeide. De Afghanen +kwamen in opstand; met groote moeite werden zij overwonnen, en hun +aanvoerder, Mir Weis, als gevangene naar Ispahan gevoerd, waar hij +zich met eigen oogen van de zwakheid van het koninklijk gezag en den +jammerlijken toestand des rijks kon overtuigen. Weder in vrijheid +gesteld en naar Kandahar teruggekeerd, begon hij aldra een nieuwen +opstand voor te bereiden: en inderdaad gelukte het zijn zoon Mahmoed +gansch Perzië te veroveren. Wel leed hij in 1721, bij een eerste +treffen, de nederlaag, maar spoedig daarop sloeg hij, aan het hoofd +van een leger van twintigduizend Afghanen, het beleg voor Ispahan. + +Het perzische leger, zestigduizend man sterk, trok den vijand te +gemoet en leverde hem slag, op zes mijlen afstands van de stad, bij +Golnabad. Ondanks hunne meerderheid werden de koninklijke troepen +verslagen en namen overhaast de wijk achter de muren der stad, die +met meer dan vierhonderd kanonnen gewapend was. De Afghanen bezetten +nu Dsjoelfa, trokken over de rivier, en omsingelden Ispahan, dat zij +van alle kanten insloten. Het beleg begon in Maart 1722: in Augustus +moesten de paarden, de muilezels en kameelen worden geslacht; in +September voedde men zich met honden en katten; toen met brood van +boomschors; eindelijk werden zelfs de lijken van menschen en dieren +verslonden. Pater Krusinski, een poolsch monnik, die zich destijds te +Ispahan bevond, heeft omtrent dit beleg verschrikkelijke bijzonderheden +medegedeeld. Eindelijk was de toestand onhoudbaar geworden; het water +van den Zendeh-Roed was bedorven door de lijken, die in de rivier +werden geworpen: de hongersnood richtte de vreeselijkste verwoestingen +aan. Er moest een einde aan komen, want ook het hof begon gebrek te +lijden. Men trad in onderhandeling; en om de plundering en verwoesting +zijner hoofdstad te voorkomen, besloot Shâh Hoesein afstand te doen +van de regeering ten behoeve van Mahmoed. + +Den 23_sten_ October steeg de koning te paard en begaf zich, in rouw +gekleed, naar het door hem zelven gestichte paleis Farah-Abad, welks +naam, woning der vreugde, nu welhaast eene bespotting scheen. Aan +den ingang van zijn paleis moest de ongelukkige monarch een geruimen +tijd wachten, omdat de overwinnaar zijne siësta hield; toen men hem +eindelijk naar de groote zaal geleidde, zag hij den afghaanschen +rebel op den koninklijken troon zitten. + +"Mijn zoon, sprak hij op waardigen toon tot Mahmoed, die niet eens +was opgestaan om den overwonnen koning te ontvangen; daar Allah niet +wil dat ik langer regeere, en naar zijn raadsbesluit het uur gekomen +is van uwe verheffing op den troon van Perzië, draag ik u het rijk +over. Moge uwe regeering gelukkig zijn!" + +"Onstandvastig en wisselvallig is alle menschelijke grootheid, +antwoordde de overwinnaar. God beschikt naar goedvinden over de +koninkrijken der aarde: Hij ontneemt ze den een om ze den ander +te geven." + +Op bevel van Mahmoed werd den onttroonden Shâh een klein paleis ter +woning aangeboden, waar hij zeven jaren doorbracht en over het algemeen +met zachtheid behandeld werd. Toen daarna het geluk den overweldiger +dreigde te verlaten, werd de ongelukkige vorst, die gevaarlijk worden +kon, om het leven gebracht. + +Ispahan had gedurende het beleg vreeselijk geleden. Niet alleen was +de grootste helft der bevolking bezweken, maar de gansche omtrek was +eene wildernis geworden: de tuinen, akkers en dorpen waren verwoest +en de kanalen verstopt. Ook hield de stad op de residentie te zijn: +Karim-Khan maakte Shiraz, zijne vaderstad, tot hoofdstad; en de +dynastie van Kadsjar verlegde den zetel der regeering naar het noorden, +naar Teheran. Dit voltooide den ondergang van de oude metropolis +der Sofis. Het grootste gedeelte der inwoners verhuisde naar elders; +de paleizen en openbare gebouwen werden verwaarloosd, en veranderden +langzamerhand in ruïnen. Toch zijn het nog de gedenkteekenen uit den +tijd der Sofis, die aan de zoo diep vervallen stad haar karakter en +hare belangrijkheid geven. + +Mirza Taghuy-Khan brengt ons eerst naar het paviljoen Tsjeel-Soetoen +(de veertig zuilen), dat in een grooten tuin verrijst, die door lage +muren is omringd en met prachtige boomen en hooge rozenstruiken is +beplant. Aan de noordzijde bevindt zich een langwerpige vijver, aan +welks uiteinde eenige marmeren trappen naar het overdekte terras voor +het paleis voeren. + +Het paviljoen is door Shâh Hoesein gebouwd op de plek, waar een +paleis van Shâh Abbas stond, dat ter gelegenheid van een feest in +brand geraakte en in de asch werd gelegd. Volgens het verhaal had men +den brand gemakkelijk kunnen blusschen; maar de Shâh wilde zich niet +tegen het goddelijk raadsbesluit verzetten, en gaf bevel het paleis +te laten branden, tevens zijn voornemen te kennen gevende om het nog +prachtiger te herbouwen. + +Achttien kolommen van cederhout, met ruitvormig gesneden spiegels +bekleed, dragen het dak van de voorgalerij; de middelste zuilen rusten +op marmeren leeuwen, uit wier muil een waterstraal in een marmeren +bekken valt. Eene houten met mozaïek en schitterende sterren versierde +kroonlijst draagt de zoldering, die in vierkante vakken is verdeeld, +welke wederom zijn bezet met spiegels, waarvan de schuin geslepen +rand in kristallen prisma's is gevat. + +Uit deze voorgalerij treedt men in een open zaal of talâr, met een +half koepelgewelf overdekt, dat geheel bekleed is met glazen platen, +in metalen lijsten gevat. Ter wederzijde van deze zaal, waarin weleer +de troon stond, die door de Afghanen werd vernield of medegevoerd, +bevinden zich twee gesloten vertrekken, het een voor den Shâh, het +andere voor zijne ministers bestemd. De uitwendige dekoratie van deze +vertrekken en van de troonzaal bestaat uit spiegels van allerlei +grootte en vorm, in vergulde lijsten gevat.--In den tegenwoordigen +toestand van het paleis is het niet wel mogelijk een juist oordeel +te vellen over het effekt van deze schitterende dekoratie, die, +voor zoover ik weet, uitsluitend aan Perzië eigen is. De spiegels, +waarvan het verfoeliesel ten deele is afgevallen, zijn met eene dikke +stoflaag bedekt, en zien er uit als oude zilveren platen, door den +tijd verkleurd en dof gemaakt. + +Drie deuren van houtmozaiek voeren uit den talar naar eene groote zaal, +die de volle breedte van de troonzaal en van de beide aangrenzende +vertrekken beslaat. Deze ruime hal is gedekt met drie koepels, +waarvan de middelste rood en de beide anderen blauw zijn geschilderd; +de pendentieven prijken met gouden arabesken. De wandpaneelen onder de +koepels zijn versierd met freskoos, koninklijke audiëntiën of gevechten +voorstellende. Deze schilderijen hebben al de goede hoedanigheden, maar +ook al de gebreken van perzische kunstwerken: een overdreven zorg aan +bijzaken en details gewijd, ten nadeele der hoofdfiguren; rijkdom van +coloriet; stijfheid van houdingen en standen, en volslagen onbekendheid +met de wetten der perspektief. Op een dezer schilderijen, een gevecht +voorstellende, ziet men pikzwarte negers gezeten op sneeuwwitte +olifanten. Nabij den oostelijken ingang is Shâh Abbas afgebeeld, +indische gezanten ten gehoore ontvangende. Alle bijzonderheden van +gelaatsvorm en kleeding zijn met groote nauwkeurigheid weergegeven; +ongelukkig heeft de kunstenaar meer zorg besteed aan de prachtige +met gouddraad doorweven stoffen en de schitterende edelgesteenten, +dan aan de juiste evenredigheden der danseressen op den voorgrond. + +Mirza Taghuy-Khan heeft zijne prachtige, rijk vergulde uniform van +generaal eerste klasse aangetrokken, en wordt in zijne bewegingen wel +wat gehinderd door een langen degen, die telkens tusschen de beenen +van zijn nevenman verward raakt. Niemand meene echter, dat onze zoo +fraai uitgedoste vriend inderdaad een krijgsman is: hij is een zeer +vreedzaam man en zijn titel van generaal is een bloote eeretitel, +die in Perzië zeer dikwijls aan hooge burgerlijke beambten gegeven +wordt. Behalve zijne vele andere functiën, is de generaal ook nog +belast met de redactie van het dagblad van Ispahan, het officieele +orgaan van den gouverneur van Irak. Hij moet zich des te meer gestreeld +gevoelen door dit bewijs van vertrouwen van den prins Zelleh Sultan, +daar de Shâh zelf, zeer bedachtzaam, de voorlichting van het publiek +nooit aan een zijner dienaren heeft durven toevertrouwen. Met eigen +koninklijke hand schrijft hij zelf het officieele dagblad, aldus +verzekerd dat de pers zijn volk op geen dwaalspoor zal brengen. Naar +ik meen, zou Mirza Taghuy-Khan, bij zijne vele andere titels, ook +nog gaarne dien voegen van rector der universiteit te Ispahan. + +Ik mag van deze universiteit niet zwijgen, al kunnen wij ook +geene kennis maken met de studenten, die juist vacantie hebben. De +prins-gouverneur drukt de voetstappen van zijn vader, in zoo verre +hij zich beijvert om de scholen zooveel mogelijk te onttrekken aan den +uitsluitenden invloed van de geestelijkheid en naast de theologie ook +nog ruimte te laten voor de beoefening van andere wetenschappen. Jammer +genoeg is het aantal der leerlingen van de medresseh al even gering +als dat der professoren. De colleges in de physika, de mathesis, +de geschiedenis en de vreemde talen zijn opgedragen aan een jong +geleerde, die zich bijna den geheelen dag bezig houdt met het rooken +van opium. Deze evenknie van Pico della Mirandola heeft zijne opvoeding +te Parijs en te Londen ontvangen; maar in stede van te studeeren en +in den omgang met beschaafde Westerlingen zijn geest te ontwikkelen, +heeft hij, zoo als trouwens bijna alle jonge Perzen die naar Europa +komen, niet anders gedaan dan de ondeugden, hem als Aziaat eigen, +te vermeerderen met de verfoeilijkste verkeerdheden en misbruiken +onzer westersche beschaving. + +De professor en de studenten van de universiteit van Ispahan zijn +gehuisvest in een allerbevalligst paviljoen, te midden van een grooten +tuin grenzende aan dien van het Tsjeel-Soetoen. Dit paleis, vroeger +door Feth-Ali Shâh gebouwd om als zomerresidentie te dienen, draagt +den naam van Heisht-Besjet (acht paradijzen), omdat het, behalve de +koninklijke appartementen, vier vleugels met twee verdiepingen bevat, +bestemd voor de acht favoriten van den koning. + +De weg van het Tsjeel-Soetoen naar het Heisht-Besjet loopt langs een +vijver, ter wederzijde omgeven door echt perzische tuinen. Van deze +tuinen kunnen noch de engelsche parken met hunne groote grasperken, +door bloembedden en boomgroepen afgewisseld, noch de oud-fransche +tuinen, met hun geschoren hagen en symmetrischen aanleg, eenig +denkbeeld geven; de perzische _bagh's_ zijn uitgestrekte velden, +beplant met hooge platanen tot aan den top gesnoeid, en voorts +bedekt met bloemen, zonder eenige orde of schikking, in de bontste +verscheidenheid naast en door elkander gezaaid. De aanblik van deze +reusachtige bloemperken is zeer eigenaardig; vooral uit de verte +gezien, maken zij, door de zon beschenen, met hunne bonte mengeling +van kleuren een verrassend effekt. Aan het einde van den vijver +verrijst het achthoekige paviljoen van Heisht-Besjet, bestaande uit +eene groote zaal in het midden van het gebouw, uit vier portieken en +vier zijgebouwen. + +Op de wanden der vertrekken nabij de portiek ziet men twee groote +muurschilderingen: de eene stelt Feth-Ali Shâh voor, omgeven door +zijne zoons; de andere verbeeldt denzelfden monarch jacht makende op +wilde dieren. De koning, over den hals van zijn paard gebogen, steekt +zijne lans in den muil van een dier, waarvan ik niet kan zeggen of +het een leeuw, dan wel een panther moet voorstellen. + +Het Heisht-Besjet is thans geheel ontmeubeld; en van de acht favoriten +des konings, die eens deze vertrekken bewoonden, is geen spoor of +herinnering overgebleven. De generaal Mirza Taghuy Khan had wel +gelijk toen hij mij opzettelijk mededeelde dat wij ons in eene +school bevonden, want zonder zijne verzekering zou ik dat nooit +vermoed hebben. Er zijn noch banken, noch tafels, noch boeken, +noch een katheder voor den leeraar: al deze dingen zijn in eene +perzische school niet noodig. De Perzen, groot en klein, oud en jong, +schoonschrijvers van beroep of eerstbeginnende leerlingen, schrijven +allen op een velletje papier dat in de palm der linkerhand rust; +men heeft dus niet anders te doen dan een tapijt op den vloer uit te +spreiden, en het schoollokaal is gereed. Natuurlijk behooren daartoe +ook een riet en de noodige roeden voor het toedienen van de bastonnade. + + + +XV + + +1 September.--Toen wij gisteren in het klooster terugkeerden, deelde +de Padri ons mede, dat de onder-gouverneur ons heden, twee uren na +zonsopgang, zou ontvangen. Nauwelijks kleurde het schijnsel van den +dageraad den wolkenloozen hemel, of de luide stem van den goeden Padri +weerklonk op het terras, waar hij gewoonlijk slaapt naast zijn trouwen +bediende, den veelzijdig ontwikkelden knaap Katsjik. Onze paarden +moesten behoorlijk opgepoetst en geroskamd worden, om een goed figuur +te maken bij onze intrede in het paleis van den vice-gouverneur. + +Met al deze voorbereidingen gaat vrij veel tijd verloren; het bepaalde +uur is reeds verstreken; om den tocht zooveel mogelijk te bekorten, +gaan wij, aan den oever van den Zendeh-Roed gekomen, rechtstreeks +te water en doorwaden de rivier. Er staat niet veel meer dan een el +water in den Zendeh-Roed, maar de stroom is zeer snel, zoodat wij een +eind weegs worden medegevoerd, en ik moeite heb, mij in den zadel +te houden. Aan den overkant gekomen, leidt de Padri ons door eene +straat, met vervallen paleizen omzoomd; vervolgens gaan wij door de +tuinen van het Tsjeel-Soetoen, en houden eindelijk stil voor eene +lage poort. Na door een soort van kronkelende gang te zijn gegaan, +komen wij op eene ruime binnenplaats, met vruchtboomen en rozenstruiken +beplant en versierd met priëelen van wingerdloof. + +De vertegenwoordiger van den prins ontvangt ons in eene zeer +eenvoudige zaal; het deftige kostuum van den hoogen staatsambtenaar +bewijst echter, dat de audiëntie een officieel, statig karakter +draagt. De vice-gouverneur staat bekend als een der aangenaamste +praters van Perzië; hij spreekt zeer zuiver het dialekt van Shiraz, +zijne vaderstad, en drukt zich met gemak en met groote eenvoudigheid +uit. Wij hebben, zooveel in ons vermogen was, de perzische geschiedenis +bestudeerd en konden dus met den vice-gouverneur, die een geleerde +is, een belangrijk gesprek voeren, voornamelijk over het leven en +de daden van Shâh Abbas, die den bijnaam van den Groote verwierf, +en wiens herinnering nog steeds te Ispahan voortleeft. + +De vice-gouverneur geleidt ons naar het paviljoen, dat prins +Zelleh-Sultan bewoont, wanneer hij zich te Ispahan ophoudt. De +dekoratie van dit smaakvolle paviljoen bestaat geheel uit spiegels +en herinnert aan die van het Tsjeel-Soetoen. Elk der vier achthoekige +pilaren, die het dak der zaal dragen, rust op eene groep van vier jonge +meisjes, die leeuwenkoppen ondersteunen, waaruit waterstralen in het +marmeren bekken, dat het midden der zaal inneemt, vallen. Als men deze +beelden ziet, begrijpt men aanstonds dat de perzische kunstenaars niet +gewoon zijn, het menschenbeeld te behandelen; toch hebben deze figuren, +de eenigen die ik in Perzië heb gezien, zekere naïeve bevalligheid, +hoe onbeholpen zij wezen mogen. + +Ter wederzijde van de zaal bevinden zich eenige kleinere +vertrekken. Het grootste is in europeeschen stijl gemeubeld en voorzien +van een grooten toiletspiegel, waarin de prins gaarne zich zelven +beschouwt, om te zien of zijne houding en bewegingen de bevalligheid +en majesteit hebben, die aan zijn hoogen rang en zijne doorluchtige +geboorte uit den stam van Kadsjar passen. Zelleh-Sultan heeft van de +natuur uitmuntende geestesgaven ontvangen, maar met uiterlijk schoon is +hij niet bedeeld. Te oordeelen naar zijne vele portretten, is de zoon +des konings klein van gestalte en zeer dik; ten gevolge van een slag, +dien hij als kind gekregen heeft, is het eene oog bijna gesloten; men +zou zeggen, dat koketterie voor hem niet te pas komt. Maar een prins, +en met name een oostersche prins, komt niet licht tot het bewustzijn +dat hij leelijk is, en al ware hij voor zich zelven daarvan overtuigd, +dan zouden zijne vleiers hem wel het tegendeel weten te beduiden. Prins +Zelleh-Sultan houdt zich dus waarschijnlijk voor een Apollo, en de +zorg voor zijn persoon en zijne kleeding is niet eene van zijne +minste bezigheden. Hij heeft in zijne garderobe de uniformen van +alle souvereinen van Europa en trekt die beurtelings aan; niet lang +geleden zag hij eene fraaie fotografie van den hertog van Connaught +in de uniform van engelsch generaal; hij liet zijn kleermaker, een +agent van de firma Holz, ontbieden en zeide tot hem: + +"Laat mij zulk een pak maken. + +--Hoogheid, de roode kleur doet alle gebreken van een verkeerd +geknipten rok dubbel uitkomen; het ware daarom wenschelijk dat ik de +maat mocht nemen, opdat het kleed Uwe Hoogheid goed zou passen. + +--Dat is niet noodig, hernam de prins, die evenmin als zijn +doorluchtige vader dulden kan dat een zijner onderhoorigen zoo zeer den +verschuldigden eerbied uit het oog verliest om hem aan te raken:--dat +is niet noodig: zeg aan den kleermaker dat deze uniform bestemd is +voor een welgebouwd jonkman, wiens gestalte majestueuser is dan die +van den hertog van Connaught." + +De agent gaf aan zijn correspondent last, om voor de maat zoowat +den omvang van een biervat te nemen; toch was de uniform, toen zij +afgeleverd werd, nog te nauw voor den perzischen prins.--Gelukkig +dat men, naar het schijnt, den prins geen ernstiger gebreken kan +verwijten: zijne geboorte, zijne opvoeding, zijne schier onbeperkte +macht en de tradities van zijn huis hadden erger ondeugden bij hem +kunnen ontwikkelen dan deze onschuldige koketterie. + +Achter dit paviljoen bevindt zich de anderoen of harem voor de +bijwijven van Zelleh-Sultan, die na den dood der dochter van den +emir nizam geene tweede wettige gemalin genomen heeft. Daar de prins +niet tegenwoordig was, om mij den toegang te verschaffen, heb ik dit +gedeelte van het paleis niet kunnen bezoeken; maar ik heb iets anders +gezien, in zijne soort ruim zoo merkwaardig als odalisken, althans +volgens de verklaring der bedienden: namelijk vier vette varkens, +welgedaan en in blakenden welstand. Deze varkens zijn de eenige +exemplaren van hunne soort, die in geheel Perzië te vinden zijn. De +invoer van varkens, levend of dood, is ten strengste verboden, en hier +zoudt ge te vergeefs varkensvleesch zoeken, in welken vorm ook. Naar +men zegt, had de prins met het invoeren dier varkens in zijn eigen +paleis geene andere bedoeling, dan om het verbod van den Korân te +trotseeren en de geestelijkheid te ergeren: is dit zoo, dan verdient +zijne handelwijze onbepaalde afkeuring en is zij een verstandig man, +bovenal een vorst, ten eenemale onwaardig. + +Het is dan ook niet vreemd, dat de mollahs niet zeer ingenomen zijn +met Zelleh-Sultan en zijne liberale neigingen; maar zij zijn wel +genoodzaakt een prins te ontzien, die het bestuur voert over al de +zuidelijke provinciën van Perzië, en van wien men verwacht, dat hij, +bij den dood zijns vaders, zal trachten een onafhankelijk rijk te +stichten, voorloopig het noorden overlatende aan zijn broeder, dien +hij dan later zijn land ontnemen kan, wanneer althans de Russen hem +daarbij niet voor zijn geweest. Zelleh-Sultan is te machtig en te +eerzuchtig om vrijwillig afstand te doen van de hooge positie die hij +inneemt; komt de kroonprins op den troon, dan zal hij genoodzaakt zijn, +zich van een zoo geduchten vasal te ontdoen. Men houdt zich in Perzië +dan ook vrij algemeen overtuigd, al durft men het niet uitspreken, +dat de troon zal worden ingenomen door dengeen van de twee broeders, +die het eerst den ander zal kunnen laten dooden. + +Van het paleis terugkeerende, volgden wij den grooten weg van den +Tsjaar-Bagh, die ons naar Dsjoelfa brengen zal; deze weg, doorgaans +eenzaam en verlaten, wordt alleen tegen den avond wat levendiger, +als de karavanen zich op weg begeven. Welk een verschil met de +drukte en beweging, de pracht en weelde, die hier voor tweehonderd +jaren heerschten! Toen zag men, op de met marmeren zerken geplaveide +middenlaan, de aanzienlijke heeren van het hof van den Shâh wandelen, +gedost in kostbare gewaden, schitterende van goud en purper, en +bezaaid met edelgesteenten; en in de zijlanen draafden op prachtige +paarden smaakvol gekleede ruiters, die hunne schitterend opgetuigde +rossen lieten steigeren en dansen voor de oogen der schoone dames, +verborgen achter de getraliede vensters van de Bala-Khaneh, aan het +einde der dreef. Over de platte daken der naburige huizen gaande, heb +ik dat beroemde paviljoen bezocht en van daar uit een blik geworpen +in den Tsjaar-Bagh. De sierlijke ruiters, de voorname hovelingen zijn +verdwenen; enkele voetgangers sleepen zich voort, gebogen onder de +vracht op hunne schouderen; de reusachtige platanen met hunne kale +stammen zijn beroofd van het gebladerte, dat voor de gezondheid en het +leven der boomen noodig is; de zerken gezakt en losgeraakt; de kanalen +zijn uitgedroogd; de vijvers, met stilstaand stinkend water gevuld, +zijn vuile poelen; de van heesters en planten beroofde perken missen +die groote wilde rozelaren, die haast in iederen tuin groeien. + +Toch beklaagde ik mijn bezoek in de Bala-Khaneh niet. De vertrekken +zijn versierd met lambrizeeringen van verwonderlijk schoone +porseleinen tegels. Deze geëmailleerde tegels vormen schilderijen, +waarop verschillende tafreelen uit het leven in den harem zijn +voorgesteld. In kostbare kleederen van brokaat gedost, met tulbanden +of diademen van edelgesteenten op het hoofd, zitten de dames in fraaie +tuinen, en eten bonbons en vruchten. Vermoedelijk heeft de kunstenaar +zich op chineesche modellen geïnspireerd, want de gelaatsvorm en de +trekken der dames wijken ten eenemale af van den iranischen type. Deze +onderstelling behoeft niet te verwonderen, want men vindt in Perzië +blauw beschilderde schotels en vazen, die bijna niet van echt chineesch +porselein zijn te onderscheiden. Bijna alle figuren op de wanden van de +Bala-Khaneh zijn met een hamer stuk geslagen of zeer beschadigd. Deze +barbaarsche schending had meer dan waarschijnlijk plaats onder Shâh +Abbas II, die, althans in den eersten tijd zijner regeering, zich +door bijzonder strenge vroomheid onderscheidde, en voor wien dus deze +beschilderde paneelen, als in strijd met den Korân, een gruwel waren. + +3 September.--Reeds verscheidene malen ben ik langs den voorgevel +van de medresseh (school) van Shâh Sultan Hoesein gegaan, en steeds +levendiger werd bij mij de begeerte om dit gebouw te zien, waarvan de +monumentale poort en de blauw geëmailleerde koepel in de hoogste mate +mijne bewondering hadden opgewekt. De enorme boog, die den ingang +van de medresseh vormt, verheft zich in het midden van een bijna +honderd el breeden voorgevel met twee verdiepingen. Een breede band +van geëmailleerd blauw porselein, op albasten voetstukken rustende, +omzoomt den geheelen boog. De deur is van cypressenhout en bekleed +met kunstig geciseleerde zilveren platen. Binnentredende komt men +in een ruime achtkantige vestibule, met een koepel gedekt; rechts en +links ziet men houten stellages, waarop handelaars in levensmiddelen +heerlijke perziken, prachtige druiven, melk, komkommers, vleeschspijzen +en andere mondbehoeften ten toon stellen. + +Deze vestibule, waar meesters en leerlingen zich op het etensuur van +het noodige komen voorzien, heeft aan alle zijden hooge en breede +poorten, die hetzij naar andere portalen, hetzij naar de binnenplaats +voeren. Deze ruime binnenhof is beplant met heerlijke platanen, +die ditmaal niet geschonden zijn, maar al hunne takken hebben behouden. + +Tooverachtiger aanblik dan van dezen binnenhof is niet te bedenken. Op +den voorgrond weerspiegelen zich de meer dan honderdjarige boomen +in de heldere wateren van langwerpige albasten bassins; hun dicht +donker gebladerte vormt de wonderschoone lijst van eene weergalooze +dekoratie. Op den achtergrond, als in een lichtenden nevel gehuld, +verrijzen de koepel en de minarets, van onderen tot boven bekleed +met veelkleurige geëmailleerde tegels, schitterende in de stralen der +zon. Tegen het hemelsblauwe fond van den koepel teekenen zich bevallige +witte voluten af, en licht gele arabesken, omzoomd door een rand van +donker blauw of zwart. De bekleeding van het benedengedeelte van het +gebouw bestaat uit melkwitte porseleinen tegels, beschilderd met een +donkerblauw netwerk.--De kunstenaars, die dit bewonderenswaardige +monument hebben geschapen, hebben alle aanspraak op onze hulde en +bewondering: het is niet mogelijk, in architekturale dekoratie iets +voortreffelijkers te leveren, of met meer smaak en takt partij te +trekken van de hulpmiddelen die de eigenaardige natuur van het Oosten +aanbiedt. Ik ken in geheel Europa geen enkel monument, waarvan men +zulk een indruk ontvangt als van de medresseh van Shâh Hoesein. + +De leerlingen zijn in dezen tijd des jaars niet talrijk +vertegenwoordigd. Zonder de uitstallingen der kooplieden in de voorhal, +en zonder enkele mollahs, die voor de deur hunner cel hunne pijp +zitten te rooken, zou de medresseh wel geheel uitgestorven schijnen. + +Om, vooral bij de heerschende hitte, alle noodelooze vermoeienis te +vermijden, stelt onze onwaardeerbare gids, de Padri, ons voor, niet +op het midden van den dag naar Dsjoelfa terug te keeren, maar ons +dejeuner te gebruiken in de karavanserai, waar zich de magazijnen +bevinden van Kodja Yoessoef. Het kantoor van onzen vriend ligt +juist in het drukste gedeelte van deze buurt. Nergens, zelfs niet te +Constantinopel, te Teheran of te Kashan, zag ik zulk eene drukte en +zulk een gewoel als in deze bazars; de schoonste en meest bezochte van +het geheele Oosten. Potten en schotels van oud-chineesch en japansch +porselein, vazen van geciseleerd koper uit den tijd van Shâh Abbas, +hanglampen van massief zilver met turkoizen en parelen bezet: deze +en dergelijke kostbaarheden versieren de winkels en maken dien bazar +tot een waar museum. Museum is inderdaad het juiste woord: ge moogt al +deze kunstwerken vrij bewonderen, maar behoeft er niet aan te denken, +ze te koopen; de kooplieden, die trotsch zijn op het bezit van deze +schatten, waarvan zij de waarde zeer goed kennen, willen die tot geen +prijs afstaan. Overigens dienen deze kostbare voorwerpen niet enkel +tot dekoratie: zij prijken allen met reusachtige bouquetten van witte +en gele rozen, van hyacinthen en jasmijnen, waarvan de doordringende +geuren de vrij bedorven lucht in den met menschen overvulden bazar +althans eenigermate zuiveren. + +In dezen tijd des jaars levert vooral de bazar der fruit- en +groentenverkoopers een verrassenden aanblik op. Aan alle zijden ziet +ge stapels van reusachtige, blozende, donzige perziken, pyramiden van +zoete lemoenen, van geurige meloenen en komkommers; in het midden +gespleten pasteken lokken u met hun malsch rood vleesch, zwellende +van welriekend sap; in bonte wanorde liggen op den grond donkerblauwe +druiven en kolossale melansaanappels en velerlei andere vruchten, +een mozaïek van kleuren vormende, waaraan uw oog zich verlustigt. En +niet verre van daar wordt uwe aandacht getrokken door de uitstallingen +der kruideniers, der apothekers en drogisten, waar, beschenen door +het uit de koepels neervallende licht, reeksen van glazen bokalen +en flesschen schitteren, gevuld met allerlei zouten en mineralen, +met peper en safraan en andere specerijen, die bij de toebereiding +van sommige spijzen worden gebruikt. + +De binnenplaats van de armenische karavanserai, waarin zich het kantoor +en de magazijnen van Kodja-Yoessoef bevinden, is omgeven door eene +rij van diepe kamers, die met houten luiken worden gesloten. Op het +midden van den dag zijn al die luiken zorgvuldig gegrendeld, Want de +rijke kooplieden brengen slechts eenige uren in hun kantoor door; +terwijl de kleine handelaars van den bazar aan de buitenzijde den +ganschen dag in hun winkel blijven. + +De Padri klopt aan; bedienden geleiden ons naar eene overwelfde +zaal, waarin eene verkwikkelijke koelte heerscht. Uit eene +naburige gaarkeuken halen onze bedienden, voor ons dejeuner, +heerlijke kiëbabs in eene fijne broodkorst gewikkeld, en gekonfijte, +sterk gekruide vruchten, die in Perzië bij eiken maaltijd worden +gegeten. Na afloop van het ontbijt laat Kodja-Yoessoef mij eenige +kunstwerken in smeedwerk zien: vogels, schilden, schotels en kannen +van geslagen ijzer, keurig gepolijst en ingelegd met fijne draden +van goud of platina. Ook eenige voorname handelaren in tapijten komen +ons bezoeken. Een hunner noodigt ons uit, in zijn huis een kop thee +te komen drinken, daar zijne artikelen niet gemakkelijk te vervoeren +zijn. Ik neem zijne uitnoodiging te gereeder aan, omdat hij, naar men +zegt, met eene der mooiste vrouwen van Ispahan gehuwd is. Intusschen +zal het mij niet gemakkelijk vallen, in den anderoen door te dringen; +want de koopman, als meest alle anderen, misleid door mijne kleeding +en mijn verbrand gelaat, houdt mij voor een jonkman. Hij ziet mij +aan voor den zoon van mijn echtgenoot, en maakt hem een kompliment +over mijne treffende gelijkenis met mijn onderstelden vader. + + + +XVI + + +4 September--De armenische bisschop heeft ons door tusschenkomst +van een zijner vicarissen, een geschenk gezonden bestaande in zes +perziken, van zoodanigen omvang, dat zij eene geheele mand vullen; +en ons tevens uitgenoodigd, in den namiddag bij hem het middagmaal +te komen gebruiken in zijn tuin aan den oever van den Zendeh-Roed. + +Gevolg gevende aan die uitnoodiging, komen wij, drie uren voor +zonsondergang, aan den ingang van den bisschoppelijken tuin, die +met een aarden wal is omgeven. Zijne Doorluchtigheid verschijnt +weldra, gezeten op een prachtig zwart paard, en gevolgd door zijne +vicarissen, mede te paard. De hooge prelaten in Frankrijk reisden +vroeger ongetwijfeld op dezelfde manier. + +Niet ver van den ingang bevindt zich een soort van esplanade, door een +dicht gewelf van takken en bladeren overdekt. Onder dien beschermenden +lommer schuilt een waterput, die door den Zendeh-Roed wordt gevoed. Het +water wordt opgevoerd door een groot rad, dat knarsend en krakend +om zijn as wentelt, en telkens de gevulde emmertjes uitstort in de +besproeiingsriolen. Deze hoogst eenvoudige toestel wordt in beweging +gebracht door vier prachtige ossen, die zich door hunne grootte en hun +welgedaan voorkomen op het gunstigst onderscheiden van de ongelukkige +dieren, die men elders op de akkers en velden ziet. Blijkbaar zorgt +de bisschop dat zijne runderen goed voedsel ontvangen. + +Op uitnoodiging van den bisschop, begeven wij ons naar het platte dak +van een paviljoen, aan den ingang der groote laan. Van dit verheven +punt kan men den geheelen omtrek overzien: ten noordoosten de +muzelmansche stad met haar blauw geëmailleerde koepels en minarets; +ten oosten, de rivier met hare twee monumentale bruggen; verder +de koepeldaken van het klooster der derwîsjen en de minaret van +Sjeristan, in het oudste gedeelte der stad, het voormalige Djeï; +ten zuiden Dsjoelfa met haar door koepels afgewisselde platte daken +en haar groenende tuinen, krachtig uitkomende tegen den achtergrond +van violetkleurige bergen; eindelijk ten westen en ten noordwesten, +de vruchtbare vlakte van Koladoen, als een onafzienbaar groen tapeet +uitgespreid. + +Omstreeks zonsondergang komen de genoodigden in grooten getale +opzetten. Het zijn de voornaamste en godsdienstigste mannen van +Dsjoelfa, die den bisschop steeds met raad en daad bijstaan; allen +ongetwijfeld ontwikkelde en geleerde mannen, maar wat beschroomd en +terughoudend in tegenwoordigheid van hun geestelijk opperhoofd. + +Eer wij aan tafel gingen werd er thee gedronken; tegen negen uur +zetten wij ons eindelijk aan den disch. De gasten waren van een mes, +een lepel en een vork voorzien, welke ongewone voorwerpen zij met +blijkbaar wantrouwen aanstaarden. Toen het er op aankwam, zich van deze +instrumenten te bedienen, waren de aanzittenden zoo onbeholpen en zoo +verlegen, dat ik er waarlijk spijt over gevoelde, dat ik mij niet over +het vooroordeel had kunnen heenzetten en mijne vingers in den schotel +dompelen. Het diner, dat overigens zeer goed en smakelijk toebereid +was, was nu, om mijnentwil, voor de gasten eene ware pijniging. + +Aan het dessert bracht de bisschop een toast uit in het armenisch; +een der aanzittenden bracht, op zijn verzoek, de woorden in het +perzisch over. + +"Ik acht mij gelukkig, zoo sprak hij, dat ik de hoofden der voornaamste +familiën van Dsjoelfa hier vereenigd mag zien, en dat ik hun de +gelegenheid mag geven, hunne achting en sympathie te betuigen aan de +gasten, die God mij gezonden heeft, aan de kinderen dier edele natie, +die sedert zoo vele eeuwen de beschermster is van de Christenen in het +Oosten. Frankrijk zal gewis de heilige traditiën zijner geschiedenis +niet vergeten, en nooit de verdrukten beschamen, die op zijne hulp +en bescherming rekenen." + +Niet zonder aandoening hoorden wij die, met ernst en waardigheid +uitgesproken, woorden, die bovendien niet van gewicht waren +ontbloot. De prelaat, die ons aan zijne tafel genoodigd had en die, +uit eerbied voor de traditie, zijne residentie te Dsjoelfa behoudt, +bekleedt niet alleen den eersten bisschoppelijken zetel van Perzië, +maar is, als primaat van Indië, het geestelijk opperhoofd en de +vertegenwoordiger van alle schismatieke armenische Christenen in die +uitgestrekte gewesten. De inkomsten van zijn zetel dankt hij zelfs +voor een goed deel aan de edelmoedigheid der te Bombay of te Benares +gevestigde Armeniërs; want, behalve de opbrengst van zijne tuinen en +van eenige landerijen in den omtrek van Dsjoelfa, kan de bisschop op +niet veel rekenen: zijne kudde in Perzië is te arm, om haar herder +veel meer te kunnen aanbieden dan de eerstelingen van den oogst. + +De inkomsten uit Indië zijn aanzienlijk, maar de manier waarop zij +verkregen worden is voor het minst zonderling. De bisschop van Dsjoelfa +beschikt naar goedvinden over alle pastoorsplaatsen in dat land, +en hij geeft de best bezoldigde van die plaatsen aan de priesters, +die rijk genoeg zijn om hem, bij hunne benoeming, eene zekere som +ter hand te stellen als waarborg voor de voldoening van hetgeen +zij hem jaarlijks schuldig zijn. Het bijeenbrengen van de noodige +gelden om aldus eene vette winstgevende plaats te kunnen koopen, +is dus uit den aard der zaak een van de voornaamste bemoeiingen +van de leden der lagere geestelijkheid: de priesters ontzien zich +niet tot allerlei min loffelijke praktijken de toevlucht te nemen +om aan de geldelijke eischen van hun kerkelijk opperhoofd te kunnen +voldoen. Dat hieruit de ergerlijkste misbruiken voortvloeien, spreekt +van zelf; maar wie de kudde kent, zal den herder niet al te streng +veroordeelen. Indien de bisschop geen waarborg vorderde, alvorens tot +de benoeming van pastoors over te gaan, zou hij waarschijnlijk later +geen cent ontvangen. De leden der lagere geestelijkheid toch, voor het +meerendeel van zeer geringen stand, slecht opgevoed en niet veel beter +onderwezen, zeer weinig waarde hechtende aan het gegeven woord, en in +hun geestelijk ambt niets anders ziende dan eene gemakkelijke, min of +meer winstgevende betrekking, zouden meer dan waarschijnlijk verzuimen, +hunne geldelijke verplichtingen jegens den bisschop na te komen. + +In de katholieke Kerk zouden dergelijke transactiën, die zeer stellig +het karakter van simonie dragen, niet worden geduld; maar de Armeniërs +schijnen daar geen kwaad in te zien, en laten deze contracten toe, ook +in de hoogste rangen der hiërarchie. De patriarch van Etsjmiadzin, +het erkende hoofd der schismatieke kerk, eischt van de door hem +benoemde bisschoppen geschenken, geëvenredigd aan de inkomsten van +hun bisdom; waar hij zelf dus liet voorbeeld geeft, kan hij het den +bisschoppen niet kwalijk nemen dat zij hetzelfde doen tegenover de +gewone priesters; te minder daar de prelaten, zich niet kunnende +mengen in de juist niet altijd loffelijke praktijken en spekulatiën, +waardoor de leeken hun fortuin maken, wel genoodzaakt zijn om van +de lagere geestelijkheid te halen wat zij kunnen, om zich van hunne +verplichtingen jegens den patriarch te kwijten, de onkosten van de +eeredienst te bestrijden, en te voorzien in hun eigen onderhoud, +benevens in dat der scholen en der gestichten van liefdadigheid. + +Deze handel in geestelijke ambten en waardigheden verhindert overigens +niet, dat de priesters voor hun bisschop den grootsten eerbied +koesteren; zij vinden in dit vragen van geld, dat trouwens in het +openbaar geschiedt, zoo weinig aanstootelijks, dat de pastoor van de +hoofdkerk van Dsjoelfa, die gaarne eene plaatsing in Indië verlangde, +pater Paschalis kwam verzoeken, om voor hem borg te spreken bij den +bisschop. Het verzoek was minstens naïef; natuurlijk weigerde de Padri +zich te bemoeien met eene zaak, waarin zijne tusschenkomst zeer licht +euvel kon worden geduid. + +5 September.--Marcel is in het klooster gebleven, ten einde aan een +koerier, die naar Teheran vertrekt, het door hem zelf uitgewerkte +ontwerp te kunnen medegeven voor de herstelling van de stuw te +Saveh. De vervulling van deze hem opgedragen taak heeft mijn echtgenoot +veel moeite en inspanning bezorgd: niet alleen is hij daardoor +genoodzaakt geworden, een omweg en eene zeer lastige reis te maken, +maar ook alle teekeningen heeft hij zelf moeten vervaardigen. Dokter +Tolosan zal het ontwerp rechtstreeks den koning voorleggen. + +Daar ik te Dsjoelfa niets te doen had, begaf ik mij naar de woning +van Kodja Yoessoef, en drong er bij zijne vrouw op aan dat zij, +overeenkomstig hare belofte, mij zou voorstellen aan hare schoone +vriendin, de echtgenoote van Hadji Hoesein. + +Ik zou zeer gaarne mijne vriendelijke gids te paard hebben begeleid; +maar aangezien het eene vrouw niet geoorloofd is, Ispahan binnen te +treden zonder haar gelaat met een dichten sluier te hebben bedekt, +en het voor mevrouw Yoessoef hoogst gevaarlijk zou zijn, zich in +muzelmansch kostuum in het gezelschap van een Farangui te vertoonen, +moest ik mij er mede vergenoegen, bij het vertrek van de bekoorlijke +khanoem (dame) tegenwoordig te zijn. Zij zette zich schrijlings, als +een man, op een prachtig zwart paard en reed in galop weg, gevolgd +door twee dienstmaagden; een wolk van stof onttrok haar weldra aan +mijne oogen. Een half uur daarna ging ook ik op weg, vergezeld door +een paar getrouwe bedienden van het klooster. + +Hadji Hoesein wachtte mij in de zaal van zijn biroen en had +beleefdheidshalve zijne gewone bezoekers verwijderd; slechts twee +of drie personen bevonden zich op de binnenplaats zijner woning, +toen hij mij naar den anderoen (harem) geleidde. + +Zijne vrouw verdient ten volle de reputatie van zeldzame schoonheid, +die zij in geheel Ispahan geniet. Aan haar toilet kan men aanstonds +bemerken dat zij aan het hof heeft geleefd en daar zekere vrijheid +van manieren heeft geleerd. Is het om de warmte of uit koketterie, +dat zij zich heeft ontdaan van het gazen hemd, dat de borst der +perzische vrouwen omhult? Zooveel is zeker, dat een schilder of +beeldhouwer zich gelukkig zou achten, als hij zulk een model voor +zich kon doen poseeren. Ik voor mij werd vooral getroffen door den +levendigen geest en het vernuft van de schoone Ziba Khanoem, door haar +opgeruimd vroolijk humeur, door de sierlijke uitdrukkingen waarvan zij +zich in het gesprek bedient en de gemakkelijkheid en zekere distinctie +van haar manieren. Zij schept er blijkbaar behagen in, ons te verhalen +van den gelukkigen tijd toen zij bij den koning was. Met eenige andere +dames was ook zij aangewezen om de twee favoriten te vergezellen, die +Nasr-ed-Din op zijne reis door Europa wilde medenemen, maar die hij, +bij zijn vertrek uit Moskou, naar Perzië moest terugzenden. + +"De Shâh, zoo vertelde zij, was zeer mistroostig, toen hij aan boord +ging van de boot, die hem naar Bakoe moest brengen. Al de vrouwen van +den anderoen hadden hem tot aan de plaats der inscheping vergezeld; +toen het sein gegeven werd om het anker te lichten, barstten zij in +luide jammerklachten uit, en maakten zulk een vreeselijk misbaar, +dat de koning, getroffen door haar wanhoop, van zijn reisplan wilde +afzien, en bevel gaf dat men hem weer naar land zou voeren. Hij +zou in Perzië gebleven zijn, indien dokter Tolosan en eenige andere +heeren van zijn gevolg hem niet onder het oog hadden gebracht, welk +een zonderlingen en ongunstigen indruk het maken zou, indien men in +Europa vernam dat de koning der koningen zich had laten bewegen door +de tranen van eenige vrouwen, en dat zijn reeds officieel aangekondigd +bezoek aan de voornaamste hoven van Europa niet zou plaats hebben. + +--Hoe is u Rusland bevallen? vroeg ik aan de schoone khanoem. + +--Ik heb niets van het land gezien. Van het oogenblik dat de boot zich +van den oever verwijderde, werden wij, dames, opgesloten in kleine +bedompte hutten; later liet men ons plaats nemen in spoorrijtuigen, +waarvan de raampjes zorgvuldig waren gesloten, zoodat wij niet naar +buiten konden zien. Bij onze aankomst te Moskou eindelijk, werden ons +kamers aangewezen, die wij nimmer mochten verlaten en waar wij door de +eunuken van Zijne Majesteit werden bewaakt. De Shâh, die natuurlijk +tegenwoordig moest zijn bij de schitterende receptiën en feesten te +zijner eere, kon niet, zoo als te Teheran, zijne avonden doorbrengen +in den kring zijner vrouwen, die zich over haar verlatenheid en hare +opsluiting bitter beklaagden. De koning zag dan ook weldra in, dat het +niet wel mogelijk zou zijn, zijne vrouwen mede te nemen in de landen +der ongeloovigen en haar toch buiten alle aanraking met vreemden +te houden; hij besloot daarom, ons naar Perzië terug te zenden. Hoe +ongaarne zij den Shâh ook verlieten, toch waren de khanoems met dit +besluit zeer ingenomen, want in geen twee maanden hadden zij de zon +of den blauwen hemel mogen aanschouwen. + +Nasr-ed-Din Shâh was overigens zeer tevreden over zijne reis: hij werd +overal met eerbied en onderscheiding bejegend; er werden schitterende +feesten voor hem aangericht, en in de groote steden waren van alle +kanten prachtig uitgedoste troepen bijeengebracht, waarover hij +wapenschouwing hield. Toen hij voor het eerst zulk eene wapenschouwing +bijwoonde, kon hij een gevoel van naijver en toorn niet bedwingen +bij het zien van de fraaie uniformen en de uitmuntende houding van de +russische soldaten. In het paleis terug gekeerd, viel de Shâh heftig +uit tegen den spasalar (opperbevelhebber van het perzische leger). + +"Wat doet gij, zoo zeide hij, met al het geld dat ik u geef om mijn +leger te kleeden? Zou de Tsaar eerlijke dienaren hebben, en ik slaven, +die verdienden dood gegeeseld te worden?" + +Toen wij in de aangrenzende kamer de luide stem van Zijne Majesteit +hoorden, beefden wij voor het leven van den spasalar; maar deze +voortreffelijke minister, dien niemand toen van oneerlijkheid verdacht, +wist zoo goed te antwoorden, dat de toorn van zijn meester smolt als +sneeuw voor de zon. + +"Weet Uwe Majesteit dan niet, zoo sprak hij, dat de Tsaar, ter +gelegenheid van het bezoek van den opvolger van Dsjemsjid en Khosroës, +zijn gansche leger in splinternieuwe uniform heeft gestoken? + +--Welken indruk heeft Zijne Majesteit wel gekregen van de verschillende +landen, die hij in Europa heeft bezocht? + +--Nasr-ed-Dîn Shâh is zeer ingenomen met Faranguistan (de perzische +naam van Europa). Hij heeft de grootste koningen en de machtigste +vorstinnen van de Christenheid aan zijne voeten gezien; hij heeft +buitengewoon vlugge danseressen en schoone, elegante vrouwen kunnen +bewonderen; maar toch scheen hem niets te vergelijken bij zijn eigen +land.--Niettemin spreekt de Shâh met veel ingenomenheid van zijn bezoek +aan de groote hoofdsteden van Faranguistan; ten einde eene blijvende +herinnering aan zijne reis te bezitten, heeft hij een grooten gouden +bal laten maken, waarop met fijne parelen, robijnen, saffieren en +smaragden, de zeeën, de bergen, de valleien en de steden zijn aangeduid +van de landen, die hij bezocht heeft. Schitterende diamanten wijzen +de voornaamste hoofdsteden aan. Ik heb dien werereldbol meer dan +eens gezien. + +--Waarom, Khanoem, hebt gij het hof van Teheran verlaten? + +--Nasr-ed-Dîn Shâh heeft mij aan den agha ten huwelijk gegeven, tot +belooning van vele en gewichtige diensten, die hij aan den koning +heeft bewezen. Ik heb geen reden om mij over mijn lot te beklagen, +want Hadji Hoesein is goed, houdt veel van mij, en heeft geene andere +wettige echtgenoote; maar toch betreur ik het dikwijls dat ik geen +deel meer kan nemen aan de groote reizen, wanneer wij des zomers het +koninklijke kamp volgden; en niet meer kan tegenwoordig zijn bij de +feesten van het Nieuwejaar, of bij de schoone tooneelvoorstellingen +in het paleis, gedurende de maand Moharrem, ter eere der martelaren +van ons geloof." + +Dit gezegd hebbende, stond Ziba Khanoem op, en noodigde mij uit, haar +huis te zien. De met fraaie boomen beplante binnenplaats is versierd +met verschillende fonteinen, wier kristallen waterstralen tot in de +zaal eene aangename koelte verspreiden; bloeiende rozenstruiken, +witte en gele jasmijnen vermengen haar sterke geuren met die van +verschillende reukwaters, waarmede de tapijten zijn besprenkeld. De +woning heeft een plat dak, omgeven door een steenen muur, waarin +openingen zijn gelaten, groot genoeg om te kunnen zien wat daarbuiten +is, zonder zelf gezien te worden. Door deze openingen in het +metselwerk bespeur ik een fraai bewerkten, hoogen seintoren, onder +de mongoolsche heerschappij gebouwd. Een wenteltrap, die, naar men +zegt, nog in zeer goeden toestand verkeert, voert naar den top, die +eene hoogte van twee-en-vijftig el boven den beganen grond bereikt; +maar op het eerste portaal bevindt zich eene deur, die den toegang +naar het platform afsluit, van waar men op de binnenplaatsen der +aangrenzende huizen kan zien en alzoo de vrouwen zou kunnen bespieden, +die zich daar in vrijheid bewegen. + +Eer wij naar Dsjoelfa teruggaan, noodigt mevrouw Yoessoef mij uit, +om in den biroen--het voor het publiek toegankelijke gedeelte van +het huis--het magazijn van tapijten te bezichtigen. Deze tapijten, +die te Farahan bepaaldelijk voor den uitvoer naar het buitenland +worden vervaardigd, kunnen de vergelijking niet doorstaan met de +oude tapijten, die geheel met de hand werden geweven, en waarvan +de schoone, harmonische kleuren nooit verbleeken. De nieuwerwetsche +tapijten, geel, rood en blauw, met bonte patronen en schelle harde +kleuren, zijn fabriekmatig vervaardigd en met aniline verfstoffen +gekleurd. In Perzië zelf vinden zij weinig aftrek: wie op wezenlijk +fraaie tapijten prijs stelt, gaat niet naar de fabrieken van Farahan, +maar laat ze uit Fars komen, waar de zoogenoemde vooruitgang de fraaie +en steeds blijvende natuurlijke verfstoffen nog niet verdrongen heeft. + +In het klooster teruggekeerd, vind ik Marcel, den Padri en Mirza +Taghuy-Khan bij elkander in de spreekkamer. De laatste komt ons +het antwoord van Zelleh-Sultan op onzen brief mededeelen; de brief +werd overgebracht door twee koeriers, waarvan de een het vorstelijk +schrijven bij zich had, terwijl de ander moest toezien dat de brief +behoorlijk in onze handen werd gesteld. De prins verzekert ons van +zijne genegenheid, en verklaart hoe aangenaam het hem zou zijn, indien +de fransche heeren, wier reputatie sedert hunne komst in Perzië ook +tot hem is doorgedrongen, hem te Boeroedjerd, waar hij nog eenige +dagen denkt te verblijven, kwamen bezoeken. De vice-gouverneur van +Ispahan wordt voorts uitgenoodigd, ons met de meeste voorkomendheid +te behandelen en in overleg te treden met den moesjteïd en den imam +Djoema, opdat het ons vergund zou worden, zonder gevaar van ons leven, +de heiligdommen te bezoeken. + +De onder-gouverneur, de moesjteïd en de imam Djoema hebben bereids +een afschrift van dezen brief ontvangen. De moesjteïd scheen zeer +gekrenkt door de bewoordingen van den firman, maar heeft zich toch +niet rechtstreeks durven verzetten; maar daar de geestelijkheid zich +stipt wil houden aan de letter der wet en deze zeer stellig den toegang +tot de moskeeën aan de Christenen verbiedt, moet er iets op gevonden +worden, om de mollahs in dit moeilijk geval uit de verlegenheid te +helpen. Nu, de commentaren op den Islâm en de uitleggingen van den +gewijden tekst zijn zoo talloos vele en zoo uiteenloopend, dat men +veilig mag vertrouwen dat de theologen ook nu een middel zullen weten +te vinden om het gebod van den Profeet en dat van den zoon van den +Shâh met elkander in overeenstemming te brengen. + +In afwachting van hunne beslissing, stelt Mirza Taghuy-Khan ons +een uitstapje voor naar het paleis van Koladoen, in den omtrek +van Ispahan gelegen. Daar de weg derwaarts door de vlakte loopt, +staat de generaal er op, dat wij dien tocht met de rijtuigen van +zijn heer zullen maken. Die zware, stevige rijtuigen zijn tegen +vele beproevingen bestand: maar toch kunnen zij door sommige wijken +der stad niet worden vervoerd, en evenmin door de paarden tegen de +bruggen over den Zendeh-Roed worden opgetrokken. Wij spreken dus af, +dat de Padri, Marcel en ik te paard naar Koladoen zullen gaan, en +dat wij met rijtuig zullen terugkeeren tot aan den oever der rivier. + +6 September.--Wij verlaten Dsjoelfa door eene poort, waarvan de +zware houten deur met ijzer beslagen en van reusachtige grendels +voorzien is. Door deze poort drongen de Afghanen de stad binnen, +zoo als blijkt uit de inscripties op twee in den muur gemetselde +steenen. De eene inscriptie is in het armenisch, de andere in het +latijn: dit laatste opschrift is vervaardigd door de monniken, die +met pater Krusinski in de stad waren, en die vergunning kregen tot +het aanbrengen dezer inscriptie, als belooning voor de diensten, +gedurende het verschrikkelijke beleg van Ispahan door hen bewezen. + +Buiten de omwalling begint een allerbekoorlijkst landschap. Een aantal +schilderachtige dorpjes verschuilen zich in het dichte lommer van +prachtig geboomte; de muren der tuinen en gaarden verdwijnen onder +de bloeiende kamperfoelies en wilde rozen. Nu en dan ziet men, te +midden der bosschages, de ruïnen van kleine moskeeën, nog ten deele +bekleed met een mozaïek van porseleinen tegels. Sedert de invallen +der Afghanen, nu meer dan honderd jaar geleden, zijn de koepels en +gewelven ingestort; de boeren zijn te arm om de kosten der herstelling +te kunnen dragen; de heiligdommen blijven dus in dien half verwoesten +staat, maar worden toch nog voor de eeredienst gebruikt. Wij vervolgen +onzen weg door dit paradijsachtig schoone landschap, tot wij aan +het dorp Koladoen komen, van waar wij, na een rit van een kwartier, +het paleis bereiken. + +Lommerrijke boomen, ruischende wateren, een tapeet van malsch groen: +ziedaar het ideaal van een Oosterling, de vervulling van zijne zoetste +wenschen. Dat was ongetwijfeld ook de meening van den laatsten eigenaar +van dit behoorlijk lustoord, die voor omstreeks een paar jaren, op +uitdrukkelijk bevel van prins Zelleh-Sultan, zijne liefelijke woning +moest verlaten om een pelgrimstocht te gaan ondernemen naar Mekka. + +Volgens het bevel van den Korân moet iedere Muzelman althans eens +in zijn leven de heilige stad bezoeken: de Shâh en zijn zoon eischen +nu de vervulling van dien plicht, zoo dikwijls zij zich wenschen te +ontdoen van iemand, wiens invloed hun hinderlijk is, of wiens fortuin, +vaak door zeer verdachte middelen verkregen, hunne begeerlijkheid +heeft opgewekt. Het is bijna regel, dat de pelgrims, die aldus op +bevel van den koning naar de heilige plaatsen trekken, nooit terug +komen; de vermoeienissen en gevaren, aan de verre reis verbonden, +geven altijd eene voldoende verklaring van den onverwachten dood dier +onvrijwillige bedevaartgangers. + +De eigenaar van Koladoen althans maakte geene uitzondering op dien +regel: zes maanden na zijn vertrek kwam te Ispahan het bericht van +zijn overlijden. Allâh zij zijner ziele genadig! hij is op den weg +des heils bezweken.--Maar hoe is het gegaan met zijne natuurlijke +erfgenamen, zijne vrouwen en kinderen? Het voegt mij niet, hiernaar +te vragen. Mirza Taghuy-Khan is een trouw dienaar, die zich geen +oordeel mag aanmatigen over de handelingen zijns heeren. Zooveel is +zeker, dat het heerlijke paleis van den ongelukkigen pelgrim thans +het eigendom is van prins Zelleh Sultan. + +Uit de vensters van de zaal heeft men het uitzicht over de wijde, +vruchtbare vlakte, aan den horizon door eene schilderachtige bergketen +begrensd; door de vlakte slingeren zich, te midden van tabak- en +sorgho-velden, talrijke beken en waterleidingen, waaruit telkens +groote schildpadden te voorschijn kruipen. + +In het midden van den tuin bevindt zich een groot reservoir, dat het +noodige water voor de besproeiing der bloemperken en boomgaarden, +die Koladoen omringen, bevat; terwijl de tabak- en katoenvelden +besproeid worden met behulp van hoogst eenvoudige toestellen, zeer +veel overeenkomende met de sjadoefs, die de Egyptenaars gebruiken +om het water van den Nijl op te voeren. Het eenige onderscheid is, +dat hier in Perzië deze werktuigen niet door menschen, maar door +beesten worden in beweging gebracht. + +Indien de putten, die doorgaans onder de dichte takken van het geboomte +verborgen zijn, het oog al niet trekken, dan verraden zij zich toch +door het luide geknars en gekraak van hunne raderen. Ter wederzijde +van de opening van den put verheft zich een soort van leemen muur, +waarop een ijzeren staaf rust, die de as vormt van een breed houten +rad. Over dit rad loopt een touw, waarvan het eene uiteinde aan een +grooten lederen zak is bevestigd, terwijl het andere is vastgemaakt +aan den halster van een os, een paard of een muilezel. Voor den put +daalt, tusschen twee muren, een kunstmatig aangelegd pad steil naar +beneden: dit is de loopplaats der dieren. Klimt het paard of de os +naar boven, naar den put, dan daalt de lederen zak in den put en vult +zich met water. De voerman laat dan het dier wenden, dat, dalende, den +gevulden zak omhoog trekt; een man vat den zak aan, en de inhoud wordt +zorgvuldig in de besproeiingsriolen uitgestort. De ossen en paarden, +gewend dag aan dag langs dit pad op en neer te gaan, gehoorzamen +werktuigelijk aan den wenk van den voerman, en brengen zoodoende in +betrekkelijk korten tijd eene vrij groote hoeveelheid water naar boven. + +Daar in deze streek het water op geringe diepte beneden de oppervlakte +der aarde gevonden wordt, gaat de besproeiing te Koladoen zeer +gemakkelijk; de landlieden maken van deze gunstige omstandigheid dan +ook gebruik, om somwijlen drie oogsten in het jaar van hunne akkers +te winnen. De voornaamste landbouwprodukten van de vruchtbare vlakte +van den Zendeh-Roed zijn katoen, tabak en papaver. + +Behalve eene zorgvuldige besproeiing, zonder welk het zaad zelfs niet +ontkiemen zou, vereischt de tabaksplant, die eene hoogte bereikt +van tachtig duim, zeer weinig zorg en arbeid. Alvorens de bladeren +te plukken, laat men ze aan den stengel drogen; daarna worden zij +uitgezocht en in tien of twaalf verschillende soorten of rubrieken +gerangschikt, beginnende met de zachte en fijne bladeren, tot de harde +schors die, uit hoofde van den lagen prijs, binnen ieders bereik +valt. De tabak van Ispahan is beroemd, en wint het in geur van die +van Shiraz, welke laatste voornamelijk naar Constantinopel en naar +Syrië wordt uitgevoerd. + +De katoen eischt minder warmte dan de tabak: zij wordt zoowel in +de provinciën van het noorden als in die van het midden van Perzië, +zeer veel verbouwd. In den bloeitijd prijkt de struik met eene menigte +gele bloesems, die afvallen en vervangen worden door roode bolsters of +peulen, zoo groot als een kleine noot. Deze bolster wordt gaandeweg +harder en verliest zijne kleur; geheel hard geworden, splijt hij en +laat de sneeuwwitte katoen zien. Deze fijne donzige wol zou spoedig +met den wind vervliegen, indien niet alle handen dadelijk gereed waren, +om, op het gunstige oogenblik, de bolsters in te zamelen. + +Men bergt het katoen in schuren, waar het van vreemde bestanddeelen +wordt gezuiverd en vervolgens in groote balen ingepakt, die naar de +havens worden vervoerd en van daar naar Frankrijk of Engeland gezonden +om verwerkt te worden. + +De katoenteelt zou niet minder voordeelen opleveren dan de kultuur +van papaver of tabak, indien de katoen ook in het land zelf verwerkt +werd. Ongelukkig gaan alle mogelijke voordeelen, die de katoen +kan afwerpen, voor de inlandsche handelaars verloren: door de +schuld van de regeering bevinden zij zich in eene zeer ongunstige +verhouding tegenover eenige europeesche handelshuizen, die geene +moeite ontzien om de ontwikkeling der nationale industrie zoo veel +mogelijk tegen te werken. Een voorbeeld uit zeer velen. De goederen, +die in Perzië worden ingevoerd of naar het buitenland uitgevoerd, +zijn aan een vast recht onderworpen, bedragende ongeveer vijf ten +honderd van de handelswaarde: zoo is het officieele tarief. In de +werkelijkheid echter worden niet alleen aan de grenzen, maar ook +nog in iedere stad inkomende rechten geheven en worden de goederen +telkens op nieuw gevisiteerd. Om nu aan deze afpersingen zoo veel +mogelijk te ontkomen en het goed niet verbeurd te zien verklaren, +moeten er fooien of geschenken gegeven worden aan de gouverneurs, +aan de beambten der douane en aan hunne talrijke ondergeschikten, +die nog hebzuchtiger en minder gemakkelijk te bedriegen zijn dan +hunne meesters: op die wijze wordt, als de karavanen verschillende +provinciën moeten doortrekken, dikwerf het drie- en vierdubbele +betaald van hetgeen men volgens de wet verschuldigd is. + +Gansch anders is het met de Europeanen gesteld. Door hunne consuls en +gezanten beschermd, betalen zij eenvoudig het verschuldigde recht, +waarna niemand hen meer lastig durft vallen, en zij hunne waren +ongehinderd door het geheele koninkrijk kunnen vervoeren. Zoo doende +valt het hun niet moeilijk, zeer aanzienlijke winsten te maken, en +toch hunne koopwaren tegen veel minder prijs te verkoopen, dan dien +de inlandsche kooplieden moeten vorderen. + +Naast de besproeiing is bemesting noodig om den grond vruchten te +doen voortbrengen. Dit is een punt van belang, en men verzint dan ook +allerlei middelen om zich meststoffen te verschaffen, zonder al te +nauwkeurig naar de herkomst te onderzoeken. In de straten van Ispahan +vindt men langs de huizen eenvoudige open putten, waarin de faecaliën +uit de woningen worden geworpen, en die tevens ten dienste zijn van +het publiek. Bovendien vindt men in de onmiddellijke nabijheid van +bijna alle steden en dorpen, even als in Egypte, een groot aantal +duiventillen. Wie Ispahan nadert, zou inderdaad kunnen meenen dat +de inwoners dier stad zich uitsluitend met duiven voeden. Dit is +echter het geval niet: men verlangt van de duiven niet anders dan +dat zij zich zooveel mogelijk vermenigvuldigen en hokvast blijven: de +duivenmest toch, met puin en steengruis vermengd, is de beste meststof +voor de velden, waarop de meloenen en die heerlijke pasteken groeien, +waarmede de bewoners van Ispahan zich gedurende de zomermaanden bijna +uitsluitend voeden. + +De beste meloenen groeien echter niet op de aldus bemeste landen, +maar op de grenzen der woestijn, in min of meer zoutachtige gronden, +waaraan zij haar fijnen smaak en heerlijken geur te danken hebben. Naar +de echte liefhebbers beweren, kan men hoogstens om de dertig jaren, +op denzelfden grond meloenen telen. Naar men zegt, worden de meloenen +die op de tafel van den Shâh verschijnen, aldus gekweekt. + +De groote hitte is voorbij: het begint een weinig af te koelen; +wij verlaten de tuinen, en Mirza-Taghuy Khan noodigt ons uit, een +bezoek te gaan brengen aan een oud gebouwtje, op een heuvel midden +in de vallei van den Zendeh-Roed. Wij gaan derwaarts. + +Op den top van dien heuvel bevindt zich een soort van ronden toren, die +vroeger met een koepel gedekt was en in het benedengedeelte voorzien +van acht openingen, op gelijke afstanden aangebracht. Aan den vorm +der bogen bespeurt men, dat het gebouw in betrekkelijk modernen tijd +is gerestaureerd; maar het inwendige bevat niets, waaruit met eenige +zekerheid een besluit zou kunnen worden opgemaakt omtrent den tijd +der stichting. Beneden dit gebouw ziet men de ruïnen van ingevallen +huizen, en rondom die huizen een muur van groote gebakken steenen +opgetrokken. De verschillende steenlagen zijn van elkander gescheiden +door een laag riet en biezen, ongeveer op dezelfde wijze als bij de +oude monumenten in Babylonië. + +Men verkeert in het onzekere omtrent den oorsprong en de bestemming +dezer ruïnen, waaraan de bewoners van Ispahan, tamelijk willekeurig, +den naam hebben gegeven van Ateshka (vuuraltaar). Het is zeer wel +mogelijk, dat in vroeger eeuwen, ook op dezen heuvel altaren hebben +gestaan, aan het heilige vuur gewijd; maar dat verklaart nog niet de +aanwezigheid van zware muren op den top des bergs: immers, volgens +de verzekering van Herodotus, hadden de vuuraanbidders geen tempels, +maar bouwden zij hunne altaren in de open lucht. Uit eene nauwkeurige +studie van de ruïnen van Ateshka schijnt veeleer af te leiden dat de +oudste gebouwen de overblijfselen zijn van eene vesting uit den tijd +der Sassaniden, die den loop van den Zendeh-Roed moest bestrijken, en +misschien tevens aan den gouverneur van Djeï, in tijden van oorlog of +opstand, eene wijkplaats aanbieden, waar hij genoegzaam tegen iederen +aanval beveiligd was. + +Toen de avond begon te vallen, besloten wij de rijtuigen van den +prins te gaan opzoeken, die in een naburig dorpje waren gestald, +en die wij spoedig vonden. Ik klom met Mirza-Taghuy Khan in een met +zes paarden bespannen coupé. Pater Paschalis, mijn echtgenoot en nog +eenige andere personen werden opeengepakt in een kales. Zoodra wij +plaats genomen hebben, legt de koetsier de zweep op de paarden,--en +voorwaarts gaat het! Wij rijden weg, onder de eerbiedige begroetingen +en huldebewijzen van de saamgestroomde dorpelingen, die met verbazing +de rijtuigen van den zoon des konings aanstaren en ons natuurlijk +voor zeer hooge personages houden. + +Weldra zijn wij buiten het dorp en rijden nu over smalle wegen, +aan de eene zijde begrensd door muren, aan de andere door slooten, +die wel niet diep zijn, maar toch diep en vooral steil genoeg om +een leelijk ongeluk te krijgen, als wij er in mochten buitelen. De +dertig ruiters van ons escorte, die vooruit draven, jagen zulke +dichte stofwolken op, dat mijn reisgenoot en ik genoodzaakt zijn, +mond en oogen dicht te houden, om niet te stikken en blind te worden; +maar dit had nog niets te beduiden, vergeleken met de gymnastische +oefeningen, die wij voortdurend in praktijk moesten brengen om ons +ook maar eenigszins in evenwicht te houden. + +Het in vollen ren hollende rijtuig springt als een elastieke bal, +nu eens tegen de muren geslingerd, waarvan de stukken afvliegen; dan +weer door slooten, greppels en kanalen gesleept, waarvan het water +ons om de ooren spat; terwijl wij, ons krampachtig vastklemmende aan +de portieren, ons best doen om niet met onze hoofden door de kap van +het rijtuig te stooten. + +Mirza-Taghuy Khan houdt zich goed: hij wil mij waarschijnlijk het +bewijs leveren dat in Perzië alles mogelijk is: maar in zijn hart is +hij gansch niet op zijn gemak. Als de rijtuigen eens braken! Gisteren +nog heeft hij een vertrouwelijken brief van den prins gekregen, waarin +deze zich beklaagde dat er te Boeroedjerd geene mooie vrouwen waren, +en last gaf aanstonds eenige dames uit den anderoen te zenden. Ten +einde de khanoems niet door eene lange reis te paard te vermoeien, +moeten zij zorgvuldig ingepakt worden in de twee rijtuigen, waarmede +wij thans zulk een fantastischen rit doen. Zijn de wegen te smal of de +berghellingen te steil voor de paarden, dan moeten de soldaten van de +vier compagnieën infanterie, die als escorte medegaan, de rijtuigen +voorttrekken.--Wat zou Mirza-Taghuy Khan beginnen, als de equipages +nu eens verongelukten! + +Wij komen ten slotte toch behouden aan, en stappen, met een zucht van +verlichting, vermoeid, half geledebraakt en onkenbaar van de stof, +uit de rijtuigen van prins Zelleh-Sultan. + + + +XVII + + +Ispahan, 8 September.--De godgeleerden van Ispahan, aan wie de +moesjteïd de lastige taak had opgedragen, om in de heilige boeken +een tekst te vinden, die hem vrijheid zou laten om een Christen te +vergunnen de mastsjed Shâh te betreden, zijn voor hunne moeite beloond +geworden: zij hebben zulk een tekst gevonden; en aan het bevel van +den prins-gouverneur kan nu zonder gewetenswroeging worden voldaan. + +Naar het schijnt bestaat de moskee uit vier gebouwen, die onderling +door portieken verbonden zijn. Op de zeer ruime binnenplaats komen al +de voornaamste toegangen uit: derhalve, zoo redeneeren de spitvondige +casuïsten, moet deze binnenhof beschouwd worden als een soort van +openbaren weg, waarop de ongeloovigen zich mogen bewegen, zonder +de heilige wet te overtreden. De moesjteïd wijst ons evenzeer eene +reeks vertrekken aan onder de bogen van de bovengalerijen, en vergunt +ons bovendien over de platte daken te wandelen. In één woord, men +laat ons de meest mogelijke vrijheid: onder deze eene voorwaarde, +dat wij geene poging zullen aanwenden om in de zaal van den mihrab +door te dringen. Wij hadden niet durven hopen, dat wij zoo veel +verkrijgen zouden. + +Den volgenden morgen, nog voor de zon boven de kim verschenen was, +betrad onze kleine karavaan den Meïdan, in 1580 door Abbas den +Groote aangelegd. Dit ruime langwerpige plein heeft eene lengte +van driehonderd-zes-en-tachtig en eene breedte van honderd-veertig +el; het is omringd van regelmatige gebouwen, waarin rijke bazars +gevestigd zijn, die tot de fraaiste van Perzië behooren. Dat +plein met zijne kolossale afmetingen, zijne grootsche lijnen en de +volmaakte symmetrie der gebouwen, die het omlijsten, maakt inderdaad +een verrassenden, overweldigenden indruk, te meer omdat men in het +Oosten aan dergelijken aanblik niet gewend is. Naar mijn gevoelen +bestaat er zelfs in geheel Europa geen plein, dat in uitgestrektheid, +in symmetrie, en zelfs in schoonheid, met den Meïdan voor de moskee +van den Shâh kan wedijveren; en in deze meening sta ik niet alleen. De +eerste maal dat ik dit plein bezocht, dacht ik echter onwillekeurig +aan de Piazza San-Marco te Venetië. Beiden zijn omgeven door gebouwen +met zuilengangen, op den achtergrond verbonden door een prachtigen +tempel; de moskee van Sheikh Loft Oellah, links van de mastsjed Shâh, +herinnert door hare ligging, aan den Torre dell' Orologio te Venetië; +terwijl rechts de plaats van den campanile wordt ingenomen door het +paviljoen, bekend onder den naam van Ali Kapoe. + +Ik wil de vergelijking niet verder uitwerken: Italië zou er niet bij +winnen. Venetië mist dien helderen, donkerblauwen hemel, waartegen de +rijk gekleurde geëmailleerde koepels en minarets zoo onbeschrijfelijk +schoon uitkomen; en die stralende zon, die over alle gebouwen een +goudglans werpt; op het plein van San-Marco zoekt ge vergeefs die +talrijke karavanen van kameelen, die zich als het ware verliezen in +de onmetelijke ruimte, en die muzikanten, die--misschien als eene +herinnering aan de oud-perzische eeredienst--de zon bij haar opgang en +haar ondergang komen begroeten. Groote trompetten en trommels spelen de +hoofdrol in dit schilderachtige concert, dat 's morgens en 's avonds +plaats neemt op een der terrassen vóór den Negareh Khaneh of den +talar van het paleis Ali Kapoe, het hoogste monument in geheel Ispahan. + +In dienzelfden talar, waarvan de beschilderde en vergulde zoldering +door twaalf pilaren van cederhout gedragen wordt, schaarden zich ook, +in den tijd der Sofis, de hovelingen van den Shâh, wanneer de koning +op zijn rechterstoel zat of de feesten bijwoonde, die sedert den bouw +van de mastsjed Shâh steeds op den Meïdan gegeven werden. Van hier +gezien, vertoonde de moskee zich voor 's konings oogen in al haar +pracht; zelfs verdwijnt dan voor een deel het ongunstig effect van den +onregelmatigen aanleg: immers terwijl de buitenpoort recht op het plein +staat, ligt de moskee zelve geheel ter zijde, in de richting van Mekka. + +Do eerste steen van de mastsjed Shâh werd in 1580 gelegd en met den +bouw zooveel mogelijk voortgang gemaakt. De groote poort, die op den +Meïdan uitkomt, wordt gevormd door eene wijden boog, omgeven door +een driedubbelen band van geëmailleerd turkoois-blauw. De wanden en +het gewelf van het portaal zijn, even als de muren en de minarets, +geheel bekleed met geëmailleerde tegels, waarop in sprekende kleuren +arabesken en bloemen zijn geschilderd, omgeven door gewijde teksten +en spreuken. Deze bekleeding met porseleinen tegels, zoo als die aan +de monumenten uit den tijd der Sofis is aangebracht, is goedkoop en +in de uitvoering vrij gemakkelijk, maar ook veel minder duurzaam dan +die uit den tijd der Seldsjoeken, en veel minder artistiek dan de +mozaïeken uit het tijdvak der Mongolen. + +Ten bewijze voor de onsoliditeit der bekleeding met porseleinen +tegels, beroep ik mij op het eerwaardige houten geraamte, dat voor +den hoofdingang staat opgericht. Naar het schijnt is de bestemming +van die stellage, om de tegels te vervangen, die in den winter door +de vocht losraken en uitvallen; maar, volgens het algemeene zeggen, +heeft deze toestel eene geheel andere bestemming. Immers bij menschen +heugenis heeft men nimmer aan de moskee van den Shâh eenige reparatie, +hoe gering ook, uitgevoerd; maar door zijne tegenwoordigheid bij +den hoofdingang legt deze houten toestel, voor alle vreemdelingen +die Ispahan bezoeken, getuigenis af van de zorg der regeering voor +het behoud der historische monumenten; en, wat nog meer van belang +is, de bouwmeester en de mollahs, met de uitvoering en het opzicht +van de zoogenaamde herstellingswerken belast, kunnen, zoo lang die +stellage daar staat, billijk aanspraak maken op de uitbetaling hunner +jaarwedden, die de koning niet wel weigeren kan. Zoo zegt men: en het +verhaal draagt zeer zeker den stempel der waarschijnlijkheid. Maar +mocht men ooit overgaan tot de herstelling van de poort der moskee, +dan zal men moeten beginnen met de reparatie van de stellage, waarop +geen sterveling den voet zou durven zetten. + +Achter het portaal ligt een ruime vestibule, van waar men de groote +binnenplaats der moskee kan overzien met hare twee galerijen boven +elkander. In deze vestibule staat een groote porfieren vaas, niet +ongelijk aan een doopvont; zij is met helder, frisch water gevuld, +bestemd om den dorst der geloovigen te lesschen. + +Een twintigtal mollahs, door den moesjteïd gezonden om ons te geleiden, +wachten geduldig onze komst af, gezeten op de albasten banken onder de +groote poort. Sommigen zijn getooid met een omvangrijken tulband van +witte mousseline; anderen dragen een blauwen tulband, die in Perzië +het onderscheidingsteeken is van de beweerde afstammelingen van den +Profeet, zoo als in de orthodoxe sonnitische landen de groene tulband +en de groene gordel. + +Niet ver van deze groep staat een personage, bekleed met eene +_koledja_ (jas) van grijs laken en gedekt met de gewone hooge muts +der Perzen. Met zeker voornaam welbehagen stelt hij zich aan ons +voor als de _beschermer der vreemdelingen_, door den Shâh Zadeh van +Ispahan belast met de zorg voor de veiligheid der reizigers. "Ik ben, +zeide hij, met mijn hart en mijn leven bereid om te waken voor het +hoofd van Uwe Excellentiën, gedurende al den tijd van uw gezegend +verblijf te Ispahan." + +Marcel dankt dien welbespraakten heer voor zijne vriendelijke woorden, +en verontschuldigt zich dat hij geen bezoek bij hem heeft afgelegd +en niet met hem in overleg is getreden ter zake van het bezoek aan +de moskeeën en andere heiligdommen. + +"Wanneer wenscht gij de moskeeën te bezoeken, Çaheb?" antwoordt hij, op +huichelachtigen toon; ik zal al mijn best doen om Uwe Excellentiën ter +wille te zijn. Gij zult, naar ik hoop, tevreden zijn over mijn ijver en +mijne toewijding, en een gunstig getuigenis omtrent mij kunnen afleggen +bij Zijne Majesteit en bij Zijne Hoogheid, den prins Zelleh-Sultan. + +--Wel, nu aanstonds; de mollahs, door den moesjteïd gezonden, zijn +gereed om ons te vergezellen. + +--Zou het dan toch waar zijn! zoudt gij dan inderdaad in de mastsjed +willen binnengaan! Allah zij geprezen, die uw slaaf vergunt hier te +zijn, opdat hij u terugbrenge van uw voornemen! + +--Maar welk gevaar loopen wij dan? Zijt gij er dan niet om ons te +beschermen, en overeenkomstig uwen last voor onze veiligheid te zorgen? + +--Ik zou met u de mastsjed binnentreden? Groote God! En wanneer u een +ongeluk overkwam? Ik ben gekomen om u te beschermen tegen uwe eigene +dwalingen; want mijn geest is sterk, maar mijn arm is zwak, en zoo het +tot eene botsing kwam, zou ik geene macht hebben over het opgewonden +volk. De menschen, in wie Allah zijne wijsheid gelegd heeft, weten +ongelukken te vermijden, door zich aan geen gevaren bloot te stellen. + +--Is dat alles wat gij mij te zeggen hebt? Ik dank u voor uw goeden +raad, maar ik zou u nog dankbaarder zijn, zoo ge mij geen tijd liet +verspillen. Weet gij niet dat uw Profeet gezegd heeft: "Ieder mensch +draagt zijn lot om zijn hals." Ga naar uw anderoen, en laat uwe +vrouwen u onderrichten en moed inboezemen." + +Dit gezegd hebbende, keeren wij den "beschermer der vreemdelingen" +den rug toe, en gaan de mollahs begroeten. + +Om Cerberus te temmen, moest men hem een honigkoek toewerpen. Daar ik +geen honigkoeken bij mij heb, stel ik den heeren voor, hun portret te +maken. Aanvankelijk weigeren zij: de Koran verbiedt zeer stellig het +maken van afbeeldingen. Maar hunne deugd is tegen de verzoeking niet +bestand; zij zien elkander aan, fluisteren met elkander, en scharen +zich eindelijk glimlachend voor mijn toestel. Na met het grootste +geduld op hunne vragen geantwoord en hun hunne beeltenissen getoond te +hebben, meen ik eindelijk het recht verworven te hebben om de galerijen +te betreden en naar de platte daken op te klimmen. Een mollah en een +seyed gaan voorop, en geleiden ons door de moskee overeenkomstig +het programma den vorigen avond vastgesteld; vervolgens klimmen +wij met hen op de daken der bazars en der huizen, en komen zoo op +de terrassen der moskee. Vandaar kan men de uitgestrektheid van dit +monument overzien, en de beteekenis waardeeren van den reuzenarbeid, +dien Shâh Abbas wist te voltooien. + +Voor ons rijst een prachtig portaal, geflankeerd door twee minarets, +met porseleinen tegels bekleed. Dit portaal is als het ware de voorhal +van het heiligdom, dat reeds van verre kenbaar is aan den blauwen +koepel, gekroond met een gouden bol en eene halve maan van hetzelfde +metaal, die vijf-en-vijftig el boven den beganen grond verheven is. De +beide vleugels, die zich aan het middengebouw aansluiten, prijken +met portalen van geringer afmeting en met kleinere koepels. Aan +deze gebouwen grenzen dubbele galerijen, waarvan het platte dak +met eene laag aarde is bedekt. Rechts en links van het middengebouw +bevinden zich twee langwerpige binnenplaatsen, door portieken omgeven +en met vijvers versierd. Des vrijdags en op feestdagen zijn deze +binnenhoven voor het volk toegankelijk, terwijl het waterbekken in +den voorhof bestemd is voor hen, die dagelijks de moskee bezoeken, +om de voorgeschreven gebeden te verrichten. + +Het plan van de mastsjed Shâh is, zooals men ziet, volkomen in +overeenstemming met de eischen van de mohammedaansche eeredienst. De +moskee onderscheidt zich, even als de kerk, voornamelijk hierin +van den heidenschen tempel, dat zij eene plaats der samenkomst is, +toegankelijk voor iedereen. Maar hoe eenvoudig ook, was de stichting +van dergelijke bedehuizen een moeilijke taak, want voor de komst +van Mohammed bestond er geene arabische architektuur. De Kaäba, +dit gewrocht der ismaëlitische oudheid, dat de Profeet genoodzaakt +was tot het groote heiligdom van het nieuwe geloof te verheffen, +was berekend naar de behoeften van afgotische nomaden, gewoon aan het +leven in tenten. Toen het dagelijksch gebed tot Allah den muzelmannen +als de eerste der plichten werd voorgeschreven, ontstond de behoefte +aan geschikte bedehuizen; onder leiding van vreemde, waarschijnlijk +byzantijnsche architekten, brachten zij de zuilen bijeen der door hen +verwoeste tempels, plaatsten op deze pilaren, rondom eene vierkante +ruimte gerangschikt, een houten dak, en verkregen alzoo overdekte +galerijen. Het eigenlijke heiligdom was een zaal, door rijen kolommen +in verschillende schepen verdeeld. Een met porselein of kostbaar +marmer versierde nis, zonder beeld of altaar, aan het einde van het +middenschip, trok door haar versiering het oog tot zich en wees de +richting aan, waar de heilige stad met de Kaäba lag. + +In de onmiddellijke nabijheid van den mihrab of de nis des gebeds +bevond zich de minbar of predikstoel, waartoe een vrij steile trap +toegang gaf. Nevens het eigenlijke heiligdom strekten zich open +portieken uit, waar de geloovigen eenige oogenblikken konden uitrusten, +eer zij het bedehuis binnentraden; hooge platten nabij den hoofdingang +boden den priesters de gelegenheid, om vijfmaal per dag de geloovigen +ten gebede op te roepen. + +Dit is de eerste en eenvoudigste type der moskee, een voor allen +toegankelijk bedehuis, waar de voorbijganger koelte en schaduw vindt, +en de reiziger helder water om zijn dorst te lesschen en zich te +reinigen, eer hij zich voor God nederbuigt. Naar dit model zijn +de oudste moskeeën in Kaïro gebouwd, die van Amroe, van Hakem en +van Toeloen. Maar naarmate de macht van den Islam zich uitbreidde, +begon men iets anders te verlangen dan een bedehuis van zoo eenvoudige +constructie. Aan de boorden van den Tigris verhief zich een monument, +dat door de muzelmansche wereld beroemd was en, volgens de legende, +was gebouwd door den grooten Khosroës. Dat was het prachtige paleis +van Ktesiphon, waarvan het gewelf--altijd volgens de legende--op den +dag der geboorte van Mohammed scheurde. + +Hassan, de sultan van Egypte, wilde aan Allah een tempel wijden, die +niet behoefde onder te doen voor het paleis van den grooten monarch; +met dat doel zond hij een zijner architekten naar Mesopotamië, om liet +oude gebouw te bestudeeren. Deze architekt strekte zijne reis uit tot +Perzië, en werd levendig getroffen door de schoonheid en majesteit +der koepels, die godsdienstige en burgerlijke gebouwen kroonden. Nog +vol van die indrukken, keerde hij naar Kaïro terug en bouwde daar de +moskee van Hassan, den prototype van eene andere soort van moskee, +waarin het koepelgewelf het platte dak der oude zuilenhal vervangt. + +Dit geschiedde in de veertiende eeuw. Honderd jaren later hield +Mohammed II, na de inneming van Constantinopel, zijn intocht in de +Sinte-Sofia, de aloude byzantijnsche kerk van Justinianus. De indruk +dien deze kathedraal op den veroveraar en zijne soldaten maakte, was +zoo groot en levendig, dat het hun niet genoeg was, de eerwaardige +kerk in eene moskee te herscheppen, maar dat zij, bij den bouw van +nieuwe bedehuizen, den ouden muzelmanschen type vaarwel zeiden en +eenvoudig de Aja-Sofia kopieerden, zonder er aan te denken dat het +grondplan van deze kerk geen ander is dan de gedaante van het zoo +gehate kruis. Het plein of de voorhof voor het gebouw is slechts de +herhaling van het atrium der oude basilieken. Werkelijk muzelmansch +zijn alleen de slanke minarets en de waschbekkens. + +Zoo is dan de laatste type van het mohammedaansche bedehuis, die in +alle orthodoxe sonnitische landen regel geworden is, eene navolging +van de byzantijnsche kerken uit den tijd vóór den Islam. Die navolging +is zoo volkomen, dat wanneer de Turken uit Europa verjaagd werden, +de Christenen aanstonds bezit zouden kunnen nemen van de moskeeën +te Constantinopel, en daarin hunne eeredienst zouden kunnen vieren, +zoo goed als in de Aja-Sofia zelve. + +Yoor de arabische verovering hadden de Perzen geen tempels; want +volgens de verzekering van Herodotus en andere klassieke schrijvers +werden de altaren voor Ahoeramazda in de open lucht opgericht. Hier +vielen dus geene bestaande heiligdommen voor de nieuwe eeredienst in te +richten: de Perzen namen eenvoudig de bedehuizen hunner overwinnaars +over. Zij bouwden moskeeën naar het model van die van Amroe te Kaïro: +met dit onderscheid alleen, dat zij de zaal van den mirhab ook +uiterlijk onderscheidden door een hoogen koepel, die sedert eeuwen +in hunne architektuur inheemsch was; en dat zij, bij gebrek van hout, +de houten daken door kleine gewelven vervingen. + +Aan dit plan zijn zij steeds getrouw gebleven: bij vergelijking +van de perzische moskeeën met die van Amroe, blijkt dat de perzische +bouwmeesters van vroegeren en lateren tijd nooit zijn afgeweken van den +oorspronkelijken type van het mohammedaansche bedehuis: hunne moskeeën +zijn inderdaad moskeeën in den ouden klassieken zin van dat woord. + +Er waren niet veel menschen in de moskee van den Shâh, toen wij haar +binnentraden, zoodat wij het gebouw in alle bijzonderheden op ons +gemak konden bestudeeren; maar toen wij onze photografietoestellen +gereed maakten, begonnen de geloovigen, die op het voorplein bij +het waschbekken en op de terrassen vergaderd waren, zeer duidelijke +en luide teekenen van afkeuring en verontwaardiging te geven. Op +aansporing van een dwergachtigen, mismaakten seyed, met den blauwen +tulband van de afstammelingen van den Profeet gedekt, stormde weldra +de gansche menigte naar het terras, waarop wij ons bevonden. + +Pater Pascal heeft ons niet zonder verdediging willen blootstellen aan +de niet zoo geheel denkbeeldige gevaren, aan het bezoek der moskeeën +verbonden; hij is zelf medegegaan en herinnert nu de dienaars van +den moesjteïd aan hun plicht, om de menigte den toegang tot de +terrassen te beletten, door zich voor de smalle trap te plaatsen, +die het platte dak van den bazar met dat van de moskee verbindt--"Het +is zaak te zorgen, zoo voegt hij er bij, dat uwe geloofsgenooten ons +geen letsel aandoen, eer wij hun mededeeling hebben kunnen doen van +de bevelen der wereldlijke en geestelijke overheid, krachtens welke +wij hier zijn".--Nauwelijks zijn de noodigste maatregelen genomen, +of onze vijanden verschijnen eensklaps op de lagere terrassen. De +vrome schaar is buiten adem van den snellen loop en de haastige +bestijging der trappen; bovendien hebben een aantal volgelingen +van den kleinen seyed onderweg eens nagedacht over de mogelijke +gevolgen van eene beleediging den Faranguis aangedaan; zij zijn +voorzichtigheidshalve achtergebleven, en de aanstoker van de geheele +beweging heeft nauwelijks twintig man achter zich. + +Zie, daar is hij, die geduchte strijder voor het geloof! Hij snelt +vooruit en zal den aanval doen.... daar waggelt eensklaps zijn +groote blauwe tulband; de dwerg, door zijn drift medegesleept, is +verward geraakt in de plooien van zijn lang kleed; hij wankelt op de +trap en valt achterover op de hoofden zijner volgelingen, met zijn +magere kromme beentjes spartelende in de lucht. Hij is niet zwaar, +en dood niemand in zijn val; maar toch hebben wij den strijd gewonnen; +want als men den seyed weer opricht en hij daar staat, met zijn kale +kruin en zijn afschuwelijk grijnzend gelaat, terwijl de mooie tulband +naar beneden rolt, is hij zoo bespottelijk, dat van alle kanten een +algemeen gelach opgaat. Als een bekwaam veldheer, maakt pater Pascal +aanstonds van dit oogenblik gebruik: op zijn aansporing treedt het +hoofd van ons escorte vooruit en bedreigt de onvoorzichtigen, die +ons overlast zouden willen aandoen, met den toorn van den Shâh-Zadeh; +terwijl hij zelf eenige vriendelijke woorden richt tot den ontkroonden +hoofdman der bende, wiens gezag voor het oogenblik verdwenen is. + +Nadat de bende zich weer verstrooid had, kwam de Padri naar ons toe +op het terras, waar wij ons zoo rustig mogelijk gehouden hadden. "Zie +zoo, zeide hij, nu zijn wij van deze lastige klanten verlost; maar +toch is het voorzichtig hier niet te blijven, want straks komen de +muzelmannen in grooten getale voor het middaggebed; misschien zou het +ons voor een tweeden keer niet gelukken, het fanatisme der menigte +tot bedaren te brengen; en het is beter, het zoo aan te leggen, dat +wij niet bij ongeluk of vergissing van de moskee naar beneden kunnen +geduwd of geworpen worden." + +De raad van den bedachtzamen Padri verdient te meer behartiging, omdat +de terrassen geheel van borstweringen ontbloot zijn. Mijn echtgenoot +verklaart dan ook, dat zijn werk hier afgeloopen is, en verzoekt +dat men ons naar de galerijen van de eerste verdieping zal brengen, +tot groote blijdschap van onze geleiders, die blijkbaar tegen hun zin +de partij moeten nemen van ongeloovigen tegenover geloofsgenooten, +wier vromen ijver zij in hun hart ten volle goedkeuren. + +De galerijen, waarheen men ons nu brengt, zijn bestemd voor de +woningen der priesters; wij worden gebracht in de kamer van een +hunner, een eerwaardigen grijsaard, wiens indrukwekkend bronskleurig +gelaat schilderachtig afsteekt bij zijn witten tulband en lang wit +kleed. Hij noodigt ons uit, nevens hem op het tapijt plaats te nemen, +laat pijpen komen en biedt ons een kop thee aan, in afwachting dat +het gebed zal zijn afgeloopen en dat hij ons in de loggia voor zijne +kamer kan laten. Van uit de kamer kunnen wij evenwel de godsdienstige +handeling gadeslaan. De geloovige treedt de moskee binnen met zijne +muilen in de hand; hij richt zijne schreden naar het waschbekken, en +neemt zijn tulband af, zoodat zijn kale schedel zichtbaar wordt. Die +schedels zijn niet allen op dezelfde wijze geschoren. Zij, die +een tulband dragen, laten zich het geheele hoofd kaal scheren; wie +zich dekt met een bonten of vilten muts, behoudt ter wederzijde, +boven de ooren, een grooten krullenden haarlok, waarop de muts komt +te rusten. Deze belangrijke waarnemingen kunnen alleen in de moskee +of bij den barbier aan huis geschieden: want de Oosterling acht het +in strijd met alle regelen van wellevendheid, met ongedekten hoofde +in het publiek te verschijnen. Na zijn tulband op zijn pantoffels te +hebben nedergelegd, hoest en spuwt de geloovige, spoelt zich den mond, +snuit zijn neus, wascht zijn gelaat, zijn hoofd en zijne handen, en +voldoet verder aan alle voorschriften van zijne wet, die hem verbiedt +voor Gods aangezicht te verschijnen, zonder zich vooraf gereinigd te +hebben. Indien de muzelman op reis of krank is en geen water tot zijne +beschikking heeft, moet hij zich het gelaat en de handen met stof, +in plaats van water, inwrijven. + +Na zich aldus gewasschen te hebben, zet de geloovige zijn tulband of +muts weer op, neemt zijne pantoffels in de hand en begeeft zich naar +de zaal van den mihrab; daar plaatst hij zich met het gelaat naar de +richting van de Kaäba, hurkt neder op de tapijten, die hier den vloer +bedekken, en buigt zich met het aangezicht ter aarde. Dan zich weer +oprichtende, en de armen langs het lijf latende hangen, begint hij +zijn gebed op te zeggen, met alle teekenen van den diepsten eerbied. + +Ten aanzien van de houding der armen en handen, is er onderscheid +tusschen de Sonnitten en de Sjiîten; maar de buigingen, waardoor het +gebed bij herhaling wordt afgebroken, zijn bij beiden dezelfden. "Gij +zult hen zien, geknield en neergebogen, het aangezicht Gods en zijne +genade zoeken. Op hunne voorhoofden zult gij een teeken zien, ten +bewijze hunner vroomheid."--Deze herhaalde buigingen en het gebod om +met het voorhoofd den grond aan te raken, noodzaken de muzelmannen +hoofddeksels te dragen zonder rand of klep. Daar het echter voor +lieden, die gewoon zijn op matten of tapijten neer te knielen, moeilijk +is een zichtbaar teeken van hunne vroomheid te vertoonen, is ieder +geloovige voorzien van een ronde of vierkante potscherf, die hij bij +het nederknielen met zijn voorhoofd aanraakt. In alle karavanserais +vindt men, ten behoeve van de reizigers en de tsjarvadars, eene +volledige verzameling van zulke scherven. Na afloop van het gebed, +neemt ieder zijn muilen weer op, die hij aan den ingang van de zaal +van den mihrab heeft neergezet, en verlaat de moskee. + +10 September.--"Zet de ladder goed. Staat ze niet te steil? Zijn de +sporten niet gebroken of vergaan? Loopt het plat geen gevaar van te +bezwijken?"--vraagt pater Pascal aan de bedienden van de Iman Djoema, +die ons op de platte daken van deze beroemde moskee moeten geleiden, +welke Abbas-Shâh een oogenblik van plan was af te breken om de +materialen te gebruiken voor den bouw van de mastsjed Shâh. + +--"Vrees niets en geef mij de hand, khalifè (naam, dien de Perzen +aan de christelijke monniken geven). Zoo gij voorzichtig, de een na +den ander, opklimt, zult gij, zoo het Gode behaagt, zonder ongeval +boven komen." + +Getrouw aan zijn rol van waarnemer, is de beschermer der vreemdelingen +ons dezen morgen weer lastig komen vallen met zijne raadgevingen en +dienstaanbiedingen; nu zet hij zich neder aan den voet van den muur, +met het vaste besluit om daar onze terugkomst af te wachten. De Padri, +Marcel en ik klauteren met moeite omhoog langs de ladder, waarvan +de sporten meer dan vijftig duim van elkander verwijderd zijn; +terwijl onze geleiders als katten van het eene plat op het andere +springen. Nauwelijks hebben wij den top van de ladder bereikt, +of wij moeten ons wagen op smalle balken, over kleine gebroken +koepeltjes gelegd. Door deze gaten kunnen wij een blik werpen op +het oudste gedeelte van de moskee, naar men zegt, in het jaar 755 +door den khalief Al-Mansoer gebouwd, en de inscripties in koefisch +schrift bewonderen rondom den ouden mihrab. Daarna begeven wij ons +naar de zijgalerijen, van waar wij het gansche binnenplein overzien. + +De verschillende bijvoegingen en restauraties, die de moskee in +onderscheidene tijden heeft ondergaan, hebben dit aloude heiligdom, +dat sedert de stichting van de mastsjed Shah ook slechts de tweede +plaats inneemt, van alle artistieke beteekenis beroofd. Toch staat +deze moskee nog in hoog aanzien, en heeft zij hare aloude voorrechten +behouden. In de moskee Djoema wordt nog steeds iederen vrijdag de +zoogenoemde Koninklijke dienst verricht. Volgens de wet moest de +Shâh zich op den gedenkdag van de vlucht van den Profeet naar Medina, +naar de moskee begeven en daar met luider stemme het plechtige gebed +uitspreken. Daar de Shâh evenwel niet de gave der alomtegenwoordigheid +bezit, zendt hij een vertegenwoordiger, den Iman Djoema, die in zijn +naam deze plechtigheid moet volbrengen. Na afloop van het gebed wordt +door de mollahs een gedeelte van den Koran voorgelezen of verklaard, +terwijl het overige van den dag aan verschillende godsdienstoefeningen +is gewijd. + +Het schijnt door het noodlot bepaald, dat wij te Ispahan geene moskee +kunnen bezoeken zonder dat ons iets overkomt. Dank zij de noodige +voorzorgen, die wij bij het afklimmen van de wrakke ladder in acht +nemen, komen Marcel en ik zonder ongeval op den grond; maar onze +vriend, de Padri, is niet zoo gelukkig. Meer gewoon zijn prachtig +paard te berijden, dan gymnastische kunsten te verrichten, zet hij, +ondanks onze waarschuwingen, zijne voeten midden op de sporten. Met +angstige blikken volgen wij zijne bewegingen: een gekraak laat zich +hooren: een der sporten is gebroken. De Padri zweeft een oogenblik +in de ruimte; met vaste hand omklemt hij nog bijtijds de ladder en +komt schijnbaar zonder zich bezeerd te hebben op den grond. + +De mollahs, die moeite hebben om zich goed te houden en hunne vreugde +te verbergen, omringen den khalifè, die ondanks zijne bleekheid +zich goed houdt. Zij betuigen hem hunne deelneming, en geven last +den eigenaar van de ladder op te zoeken, ten einde hem eene dracht +stokslagen toe te dienen. Natuurlijk is de man niet te vinden; en +wij stijgen te paard, om naar Dsjoelfa terug te keeren. + +"Ik heb mij het been geschaafd, zegt de Padri, na verloop van eenige +oogenblikken tot mij: ik heb meer pijn dan ik aan deze kerels bekennen +wou; wij zullen bij een mijner beste vrienden binnen gaan, die in +de nabijheid van de mastsjed woont; ik zal daar mijne wond met water +kunnen wasschen." + +Het huis, dat wij weldra binnentreden, omsluit aan de vier zijden +eene ruime binnenplaats. De hooger gelegen talar of opperzaal in +elken vleugel is ter wederzijde ingesloten door wit gepleisterde +vestibules. De receptiezaal is met een fraaien koepel overwelfd; door +het geschilderd raam valt een zacht getemperd licht in het vertrek. + +Een man met een zeer innemend voorkomen zit, te midden van boeken, +op kussens op den grond. Tot mijne groote verbazing draagt hij dien +afschuwelijken blauwen tulband, die steeds voor ons een noodlottig +voorteeken was. De heer des huizes rijst haastig op, luistert met +belangstelling naar het verhaal van het ongeval, dat den Padri is +overkomen, en geeft aanstonds bevel, een waschkom, eene kan met water +en eenige kruiden te brengen om op de wond te leggen. Terwijl hij +zich gereed maakt zelf den patiënt te verbinden, noodigt hij mij uit, +zijne kinderen te volgen, die mij naar hunne moeder zullen geleiden. + +Het inwendige van den anderoen, die op de binnenplaats uitkomt, +is voor aller oogen verborgen door zijden gordijnen, die voor alle +openingen gespannen zijn. Shirin-Khanoem, de eerste vrouw van den +seyed, rookt haar pijp. Bij mijn binnentreden noodigt zij mij uit, +te gaan zitten, en haar pijp uit den mond nemende, biedt zij mij die +zeer beleefd aan. Even beleefd weiger ik: de muzelmannen--ik weet +het--gebruiken zeer ongaarne iets dat door een Christen is aangeraakt, +en even weinig zijn wij er op gesteld, eene pijp tusschen onze lippen +te nemen, die reeds van mond tot mond is gegaan. + +Shirin-Khanoem schijnt de reden van mijne weigering te begrijpen. Zij +dringt er verder niet op aan, maar voegt mij alleen toe: "Gij zijt +hier bij vrienden." Wij spreken gedurende eenige oogenblikken over +de moskeeën der stad, en ik maak gebruik van de verschijning eener +bezoekster om afscheid te nemen en mij weder bij mijn gezelschap te +voegen. De heeren staan juist gereed te paard te stijgen. + +"Gij zoekt dus uwe beste vrienden onder de seyeds, die onverbeterlijke +geestdrijvers? zeg ik tot den Padri, op onzen terugweg naar Dsjoelfa. + +--Ik houd innig veel van den seyed Mohammed Hosein, antwoordt hij, +omdat die man een Christen van een gewissen dood heeft gered. Eenige +jaren geleden kwam een Franschman te Ispahan. Uw landgenoot was geen +priester, maar, door vurigen geloofsijver bezield, trad hij toch als +zendeling onder de Perzen op. Het duurde niet lang, of ook hij kwam +tot de overtuiging, dat zijne pogingen om de muzelmannen te bekeeren +steeds vruchteloos zouden blijven; daarom trachtte hij de schismatieke +Armeniërs van Dsjoelfa tot de katholieke Kerk terug te brengen. + +"Zijne pogingen bleven niet lang verborgen voor den voorganger +van den tegenwoordigen bisschop. Verontwaardigd over het bericht, +dat de prediking van Eugène Bourrée op sommige Armeniërs een diepen +indruk had gemaakt, stookte hij de schismatieke gemeente zooveel +mogelijk tegen den zendeling op. Op bevel van den prelaat trachtten +eenige geestdrijvers zich van den prediker meester te maken om hem te +steenigen; zij zetten voor het huis waarin hij de wijk genomen had, +eenige slechte kerels op wacht, met last om hem te grijpen zoodra +hij zich buiten zou vertoonen. De toestand werd zoo gespannen, dat +de lieden bij wie hij zich verscholen had, inderdaad vreesden dat +hun huis zou worden overvallen en geplunderd. + +"Mohammed Hosein, onderricht van het gevaar, waarin mijn vriend +verkeerde, aarzelde geen oogenblik om hem te redden. Door een aantal +bedienden vergezeld, verscheen hij in Dsjoelfa, ging naar het huis, +waar Eugène Bourrée als muzelman gekleed hem wachtte, nam den prediker +in zijn gevolg op, en begaf zich met hem naar Ispahan. De Armeniërs +begrepen wel, dat hunne prooi hun ontsnapte, maar durfden geen aanval +wagen op den talrijken, gewapenden stoet, aan welks hoofd een der +achtenswaardigste seyeds van Ispahan zich bevond. Zij zonden gewapende +mannen naar de gevaarlijkste punten van de karavanenwegen naar Shiraz +en Kashan, met uitdrukkelijken last om den zendeling dood of levend +in hunne handen te leveren. + +"De seyed hield den Christen gedurende een maand in zijn huis +verborgen, en toen hij eindelijk vernam dat de Armeniërs de hoop hadden +opgegeven om hem te vangen, geleidde hij den prediker in persoon naar +Kashan. Van daar kon de vluchteling, zonder verder gevaar, een haven +aan de Kaspische-zee bereiken. + +--Padri, vroeg ik, stammen alle bewoners van Ispahan van den Profeet +af? Ik zie vandaag niets dan blauwe tulbanden. + +--Hun aantal is inderdaad zeer groot in de provincie Irak en hunne +macht niet minder. Hoewel Mohammed bij zijn dood maar ééne dochter, +Fatma, achterliet, die met haar neef Ali was gehuwd, schijnt zijn +geslacht zich op schier wonderdadige wijze te hebben vermenigvuldigd: +te oordeelen althans naar het niet te berekenen aantal groene of +blauwe tulbanden, die men overal in het Oosten ziet. + +"De begeerte om aan hun geslacht een hoogen ouderdom te verzekeren, en +zich een blauwen of groenen tulband op het hoofd en een dito gordel om +de lendenen te mogen winden, is echter niet de eenige reden die vele +muzelmannen beweegt om aanspraak te maken op dezen godsdienstigen +adeldom;--zij hebben daarbij een praktisch doel. Mohammed heeft +zorg gedragen, dat het hem en den leden van zijn geslacht ook aan +geene aardsche goederen ontbreken zou. Op grond van verschillende +uitspraken van den Korân, maakten de afstammelingen van den Profeet, +na zijn dood, aanspraak op het vijfde deel der inkomsten van alle +geloovigen, en hieven gedurende eenige eeuwen zware belastingen van +hunne geloofsgenooten. De voordeelen, aan deze afstamming verbonden, +droegen er zeker niet weinig toe bij, om het aantal nakomelingen van +Mohammed op verrassende wijze te vermeerderen. + +"Tegenwoordig is de gewoonte om eene geregelde belasting aan de seyeds +te betalen, nagenoeg in onbruik geraakt; maar in de groote steden, +zoo als te Ispahan bij voorbeeld, waar de zoogenaamde afstammelingen +van Mohammed een zeer talrijk gilde vormen, oefenen zij nog een +overwegenden invloed uit, en maken daarvan gebruik om vooral de +kleinere kooplieden te plunderen, die hun geld of hunne goederen aan +deze heilige mannen niet kunnen weigeren. + +"Bovendien worden zij, zelfs vóór de mollahs, belast met het beheer +over alle kerkelijke goederen, en trekken zij daaruit en uit andere +bronnen zeer aanzienlijke inkomsten, die velen hunner in staat stellen +om te leven, zonder zelven iets te verdienen. Natuurlijk zijn zij +jegens de Europeanen zeer vijandig gezind. Wij zijn echter den Iman +Djoema en den moesjteïd dank verschuldigd, dat zij ons eenige seyeds +ten geleide hebben gegeven, want hunne tegenwoordigheid was voor ons +de beste waarborg: zonder hen zouden wij waarschijnlijk van ons bezoek +aan de moskeeën niet zoo goed zijn afgekomen." + +Gelukkig zijn wij met onze bezoeken aan moskeeën en dergelijke gebouwen +nu bijna klaar: wij moeten nog slechts den Iman Zadeh Jaffary gaan +ziet. "Evenmin als de andere grafkapellen, ter eere van den heiligen +Iman in de voornaamste steden van Perzië opgericht, bevat ook deze +kapel het stoffelijk overschot van den metgezel van den Profeet. Toch +geniet dit heiligdom in Ispahan eene bijzondere vereering; pater +Pascal heeft ons dan ook aangeraden, nog voor zonsopgang uit Dsjoelfa +te vertrekken, ten einde den Iman Zadeh te bereiken, eer de geloovigen +hunne woningen verlaten om naar de moskee of naar den bazar te gaan. + +Het monument verrijst te midden van een onregelmatig pleintje, aan +alle zijden door armzalige, in de hoogste mate bouwvallige gebouwen +omgeven. Het is een fraai achthoekig gebouwtje in mongoolschen +stijl, met een koepel gedekt, waarboven zich vroeger een soort +van pyramidaal dak verhief, zooals men dat nog bij de graven der +sheikhs ziet. De kroonlijst en de fries, met arabische opschriften +en bloemkransen versierd, schitteren nog in al de kleurenpracht van +hun blauw geëmailleerde tegels. Uitgenomen eenige beschadigingen aan +een deel van de kroonlijst en het gemis van het dak, is de Iman Zadeh +nog zeer goed bewaard gebleven, en maakt een zeer aangenamen indruk +door haar sierlijke afmetingen en den fijnen smaak der versiering. + +Nauwelijks had ik mijn photografiestel weggeborgen, of ik bespeur tot +mijn schrik aan het eind der straat een grooten blauwen tulband. De +vijand nadert met een haast, die niets goeds voorspelt; hij stormt het +pleintje binnen, heft zijn handen ter hemel, en barst los in een vloed +van verwenschingen, die wij maar half verstaan. Eindelijk gelast de +seyed ons, op hoogen toon, dadelijk heen te gaan en niet langer door +onze tegenwoordigheid deze heilige plaats te bezoedelen. Wij lachen +hem in zijn gezicht uit: zijne drift kent nu geene perken meer, en na +op nieuw de straf des hemels over onze hoofden te hebben ingeroepen, +verwijdert hij zich en spoedt zich naar den bazar. Eenige minuten +later dringen een aantal kooplieden, door hem medegesleept, op het +pleintje door; wij worden omsingeld, aangegrepen en vrij onzacht +buiten de deur gezet. + +Gelukkig hadden wij, Marcel en ik, ons kalm gehouden, en wetende met +wie wij te doen hadden, geen weerstand geboden; maar zoodra wij uit +de handen der menigte waren bevrijd, begaven wij ons naar den Padri +en met hem naar de woning van den moesjteïd om ons over den seyed +te beklagen en een geleide te verzoeken. Dit verzoek wordt aanstonds +ingewilligd; eenige eerwaardige mollahs en een twintigtal bedienden +gaan met ons, en zoo keeren wij naar den Iman Zadeh terug. De deur is +zorgvuldig gesloten: de afstammeling van Mohammed heeft den lompen +houten sleutel mede genomen, waarmede het hoogst eenvoudige slot +wordt geopend. Door zulk eene kleinigheid mogen wij ons niet laten +terughouden: de dienaars lichten de deur er uit, en wij treden allen +te zamen op het pleintje, van waar de menigte ons een uur geleden met +geweld verdreven heeft. De toeschouwers zijn zwijgend getuigen van +het tooneel. Wij maken geen misbruik van onze overwinning en keeren, +na eenige oogenblikken oponthoud, naar Dsjoelfa terug. + +Wij zouden nu eigenlijk nog de ruïnen van eene mongoolsche moskee +moeten bezoeken, maar wij hebben meer dan genoeg van mollahs, seyeds, +platte daken, ladders en beschermers der vreemdelingen; wij bepalen +er ons dan ook toe, eene afbeelding te maken van eene zeer fraaie +minaret, die met fraai gekleurde tegels is versierd, in den trant +der ornamenten der Iman Zadeh Jaffary. + +De moskeeën van Ispahan zijn buiten kijf zeer fraai en zeer +belangwekkend, maar het gaat niet gemakkelijk ze te bezoeken. Slechts +aan het zeer stellig bevel van den Shâh Zadeh, aan de onverschrokken +vastberadenheid van pater Pascal, en--ik mag het wel zeggen--aan onze +eigene kalme volharding was het te danken, dat wij alle hinderpalen +te boven kwamen. + + + +XVIII + + +12 September.--Zijn de moskeeën in de muzelmansche stad en op den +linkeroever van den Zendeh-Roed te vinden, de zomerpaleizcn, door de +opvolgers van Shâh Abbas gebouwd, liggen allen op den rechteroever van +de rivier, in de nabijheid van de christelijke stad. Het grootste en +voornaamste van deze koninklijke lustverblijven, Farah Abad, werd aan +den voet van den Koe-Sofi (Sofiberg) gebouwd door dienzelfden Shâh +Hosein, die de Armeniërs zoo bitter vervolgde en een einde maakte +aan den bloei van Dsjoelfa. + +Naar dit paleis voerde een breede lommerrijke weg, eenige kilometers +lang en ter wederzijde omzoomd door overwelfde galerijen, van +afstand tot afstand voorzien van paviljoenen, voor de lijfwachten +des konings bestemd. Deze prachtige heerbaan liep uit op een ruim +plein, aan drie zijden omgeven door het koninklijk paleis. Kanalen, +tusschen wit marmeren boorden gevat, voerden stroomende wateren naar +eene wijde porseleinen kom in het midden van het gebouw, en naar de +wonderschoone tuinen, waarvan de reizigers uit de zeventiende eeuw +met zoo grooten ophef spreken. + +Wat men ook Shâh Hosein verwijten kan, niet dat hij schatten heeft +verspild aan kostbare steen- of houtsoorten. Alle muren en alle +gewelven zijn van in de zon gedroogde tichelsteenen gemaakt; de wanden +zijn met pleister bekleed en vertoonen geen spoor meer van beeld- +of schilderwerk of eenige versiering; houten vloeren waren in het +Oosten nooit in zwang: de aarde werd eenvoudig met matten belegd, +waarover men tapijten uitspreidde; in sommige vensteropeningen ziet +men nog sporen van beschilderd glaswerk, maar de meesten hadden in +het geheel geene sluiting en waren eenvoudig van zeilen voorzien, +om de zonnestralen te keeren. Een zoo slordig en uit zulke gemeene +materialen opgetrokken paleis heeft natuurlijk aan den tijd geen +weerstand kunnen bieden: de waterleidingen zijn vernield, de marmeren +bekleedingen zijn verdwenen, de leemen wanden zijn ingestort, de tuinen +zijn eene wildernis geworden. Zoo als het er nu uitziet, eene ruïne, +kan men geen oordeel vellen over het paleis van Farah Abad, een van +de grootsten, die ik ooit gezien heb. Toch houd ik het er voor, dat +het ook vroeger niets groots of monumentaals in zijn voorkomen had: +de nog overgebleven koepels zijn te plomp, de muren der galerijen +rondom de binnenplaatsen te laag. De grootste bekoorlijkheid van +deze koninklijke residentie was wel te danken aan den overvloed van +stroomend water, aan den heerlijken lommer der bosschages, aan den +rijkdom van planten en bloemen, aan de schoonheid van het landschap, +en vooral aan de weelde van een oostersch hof. + +Op een der terrassen van den berg staat nog een ander paleis, dat wel +een bezoek waard is. Wij rijden de lange heerbaan weer af, beklimmen +de steile hellingen van den Koe-Sofi, en bereiken langs een weg in +zigzag een vrij smal platform, kunstmatig in de rots uitgehouwen. Een +erg vervallen paleis--wederom een bouwval--staat voor ons. + +De geschiedenis van dit paleis is een niet onaardig staaltje van de +zonderlinge wijze, waarop de koningen van Perzië te allen tijde hun +luimen en grillen wisten bot te vieren en aan hunne zonderlingste +begeerten te voldoen. + +Shâh Soliman, op zekeren dag in het gebergte ter jacht zijnde, rustte +een poosje uit in den lommer van eenige boomen, aan wier voet eene +bron uit den bodem welde. + +"Welk een verrukkelijk landschap!" zeide hij tot zijn grootvezier, +terwijl hij zijne blikken liet dwalen over de uitgestrekte vlakte +aan zijne voeten; "ik zou wel gaarne mijne moeder hier brengen om +haar Ispahan te laten bewonderen: op geen ander punt heeft men zulk +een schoon gezicht op de stad". + +De vezier zeide niets, maar reeds den volgenden dag zond hij +vierduizend werklieden naar den berg, met last om de rots uit te graven +en een terrein te effenen voor den bouw van een paleis. Tevens liet +hij een weg in zigzag aanleggen, ten einde de noodige kalk en andere +materialen naar boven te kunnen brengen. + +De inwoners van Ispahan vernamen spoedig wat de vezier in zijn schild +voerde, en begaven zich naar de werkplaats, om hun oordeel uit te +spreken over de keus van de plek en den spoedigen voortgang van het +werk gade te slaan. Toen de vezier van dit drukke bezoek hoorde, +kwam hij op den wonderlijken inval om daarvan partij te trekken, en +de nieuwsgierige kijkers te dwingen, een vracht steen of kalk naar +boven te dragen. + +"Bij het hoofd des konings!" riep hij, "als hij soms een onwillige +ontmoette: gij zult werken, zoo goed als ik zelf, want aldus is +het welbehagen van Zijne Majesteit. Wie zou zoo vermetel en zoo +onbeschaamd durven zijn, dat hij gehoorzaamheid weigerde aan het +bevel des konings?" + +Deze woorden deden allen de schrik om het hart slaan. Mannen, +vrouwen en kinderen laadden kalk en steenen op hunne schouders en +droegen ze naar het platform, in de stellige overtuiging dat de Shâh, +van hun ijver onderricht, hen daarvoor beloonen zou. Enkele gunsten +en belooningen, aan sommigen ten deel gevallen, vuurden den ijver +dezer geïmproviseerde metselaars en opperlieden zoo zeer aan, dat +het vervoer der materialen genoegzaam niets kostte. + +"Onze wandeling," zeide de Padri, "herinnert mij aan eene +karakteristieke bijzonderheid uit het leven van den stichter van dit +paleis. Shâh Soliman was niet minder bijgeloovig dan grillig. Toen +hij, in het begin zijner regeering, door eene ernstige ziekte werd +aangetast, schreef hij die, naar de verzekering zijner waarzeggers, +toe aan den noodlottigen invloed van den stand der sterren bij zijne +kroning. Daar hij nu geen man was om zich te laten beheerschen door +gemeene sterren, verwisselde hij zijn naam Sussi tegen dien van +Soliman en liet zich nog eens kronen, toen de stand der sterren +gunstiger was. Het is inderdaad ongelukkig, dat dit hulpmiddel om +rampen af te wenden, buiten het bereik ligt van gewone stervelingen!" + +Het paleis van Shâh Soliman is van gebakken steenen gebouwd; +desniettemin verkeert het in even rampzaligen toestand als dat +van Farah Abad. Gelukkig echter, dat de Afghanen, die het paleis +verwoestten, het prachtig panorama niet konden vernietigen, dat +zich van deze hoogte voor de blikken ontrolt. Als men zich op eene +eenigszins uitstekende punt, aan den voet van een toren plaatst, +overziet men de gansche vlakte van Ispahan, den weg naar Shiraz, en +aan den schemerenden horizon, in blauwachtigen nevel gehuld, de vallei +van Golnabad, die eene treurige beroemdheid verwierf door den slag, +welke hier tegen de legers der Afghanen geleverd werd. Gedurende hunne +korte heerschappij gingen de overweldigers zoo ruw en tyranniek te +werk, en de herinnering aan hunne wreedheden en buitensporigheden is +nog, na verloop van meer dan eene eeuw, bij de bewoners van Ispahan +zoo levendig gebleven, dat bijna iedereen u allerlei bijzonderheden +weet te vertellen van den slag bij Grolnabad en de daarop gevolgde +belegering der hoofdstad. + +Ik heb reeds gewezen op de oorzaken van den opstand der afghaansche +stammen; ik heb ook reeds gesproken van de onderwerping van Kandahar, +de gevangenschap van Mir Weis en de herhaalde pogingen tot het +verwekken van een opstand, na zijn terugkeer in het vaderland; ik +heb verder verhaald, hoe zijn zoon Mahmoed een inval in Perzië deed +en het beleg sloeg voor Yezd en Kirman. + +Na herhaalde vruchtelooze pogingen om zich van die beide steden meester +te maken, brak de afghaansche veldheer het beleg op, trok rechtstreeks +naar de hoofdstad van Perzië, en sloeg in vermetelen overmoed zijn +kamp op bij Golnabad. Toen hij in het gezicht van Ispahan kwam, +was zijn leger, verzwakt door lange geforceerde marschen en door de +herhaalde gevechten die hij had moeten leveren: Mahmoed had toen niet +veel meer dan twintigduizend man onder zijn bevelen. Een honderdtal +kleine kanonnen, door kameelen gedragen, en waarmede kogels van een +tot twee pond konden worden geschoten, waren ten eenemale onvoldoende +om bres te schieten in de muren eener stad, die meer dan vierhonderd +stukken van het zwaarste kaliber op hare muren had staan. De stad, +die door middel van twee goed verdedigde bruggen in gemeenschap stond +met hare twee voorsteden op den rechteroever, Dsjoelfa en Abbas-Abad, +was tegen verrassing gewaarborgd door de rivier, die langs hare wallen +vloeide. Naar het zich dus liet aanzien, zou de poging van een weinig +talrijk leger, dat door de garnizoenen van Yezd en Kirman van alle +gemeenschap met zijn vaderland kon worden afgesneden, niet anders +kunnen eindigen dan met een jammerlijke mislukking. + +Na het paleis van Farah Abad te hebben verlaten, had Shâh Hoesein zich +in zijne hoofdstad terug getrokken en de leiding der zaken opgedragen +aan twee mannen van zeer uiteenloopend karakter. De eerste minister, +Mohammed Koely-Khan, zich beroepende op de vergeefsche pogingen +der Afghanen om Yezd en Kirman te bemachtigen, verzekerde dat de +vijand nooit de hoofdstad zou kunnen innemen, aangezien hij het +beleg van veel minder goed verdedigde steden had moeten opbreken; +hij gaf mitsdien den wijzen raad, het in der haast bijeen geroepen +en slecht geoefende perzische leger niet in het open veld te stellen +tegenover een geharden, onverschrokken, aan den krijg gewenden vijand, +die noch voor vermoeienissen, noch voor gevaren terugdeinsde, en +door uitmuntende legerhoofden werd aangevoerd. Het opperhoofd der +arabische stammen in dienst van Perzië, de wali van Arabië, stelde +een geheel ander krijgsplan voor. In den krijgsraad voer hij hevig +uit tegen hetgeen hij de lafhartigheid van den eersten minister +noemde. "Wanneer een bandiet als Mahmoed, zeide hij, aan het hoofd +van een handvol ellendige soldaten, de majesteit van den troon van +Perzië kan beleedigen en de hoofdstad des rijks belegeren; wanneer +wij achter onze muren en wallen opgesloten moeten blijven, in plaats +van het vijandelijk kamp te vuur en te zwaard te verwoesten,--dan zou +het nog beter zijn, het land, dat wij niet langer kunnen verdedigen, +in handen van den vijand te leveren. Willen wij dat niet doen, laat +ons dan onverwijld tegen de Afghanen oprukken en onze eer wreken door +de vernietiging van vijanden, wier kracht alleen in onze angstvallige +behoedzaamheid ligt." + +Deze ijdele grootspraak, zoo wel passende bij den nationalen trots +der Perzen, bepaalde het besluit van den zwakken Shâh Hoesein, die +aanvankelijk naar de wijze raadgevingen van zijn eersten minister +geluisterd had, maar zich nu liet medesleepen door de pochende taal +van den wali. Hij gaf bevel tot den slag, maar beging de schromelijke +onvoorzichtigheid, het bevel over het leger toe te vertrouwen aan de +beide mannen, die elkander vijandig waren gezind en wier adviezen in +den raad lijnrecht tegenover elkander hadden gestaan. Het perzische +leger, zestigduizend man sterk en uitmuntend uitgerust, verliet +Ispahan onder die ongunstige omstandigheden. + +De rechtervleugel, onder het kommando van Roestem-Khan, +opperbevelhebber der koninklijke lijfwacht, leunde tegen het dorp +Ispahaneh, dat wij in de vlakte, tegenover het paleis van Soliman, +zien liggen; bij dezen vleugel voegde zich de wali van Arabië met zijne +troepen. De eerste minister voerde den linkervleugel aan, ondersteund +door den wali van Loristan, die vijfduizend ruiters onder zijne +bevelen had. In het midden stonden de infanterie en de artillerie. + +De afghaansche veldheer had zijn klein leger in vier afdeelingen +gesplitst; door beproefde krijgers omringd, voerde hij zelf het bevel +over den middentocht, terwijl het kommando over den rechtervleugel +was toevertrouwd aan een zijner generaals, Aman Ullah-Khan. De +linkervleugel, uitsluitend uit opgestane Parsis saamgesteld, werd +door een hunner godsdienstige opperhoofden aangevoerd; aan het vierde +korps werd de bewaking toevertrouwd van de artillerie, die met opzet +achter den rechtervleugel was opgesteld. Voor het gevecht begon, reed +Mahmoed op een olifant gezeten, langs de gelederen zijner soldaten: +hij herinnerde hen aan de reeds bevochten zegepralen, vuurde hun moed +aan door er op te wijzen dat de plundering van Ispahan de prijs der +overwinning zou zijn, en toonde hun gevangenschap en een smadelijken +dood in het verschiet, ingeval zij overwonnen werden. De rechtervleugel +van het perzische leger opende het gevecht: de aanval was zoo hevig, +dat de afghaansche troepen in verwarring geraakten. De wali van Arabië +maakte eene zijdelingsche beweging en overrompelde het vijandelijke +kamp; maar zijne Arabieren gingen zoo driftig aan het plunderen, +dat hij hen niet meer kon verzamelen noch verder aan den strijd +doen deelnemen. + +Inmiddels had de eerste minister, aan het hoofd van den linkervleugel, +den rechtervleugel der Afghanen aangetast. Aman Ullah-Khan gaf +zijn troepen bevel, bij de nadering van den vijand te vluchten; de +Perzen joegen in hunne blijdschap den wijkenden vijand na; maar deze +verstrooide zich eensklaps, en nu stonden de vervolgers tegenover de +honderd vuurmonden, die door geknielde kameelen werden gedragen. Een +hevig, goed gericht vuur richtte geweldige verwoestingen aan in de +eerste gelederen van deze legerafdeeling en verspreidde onder deze +ongeoefende soldaten zulk een panischen schrik, dat zij, toen de +schijnbaar vluchtende Afghanen eensklaps den aanval hervatten, voor +een groot deel werden neergesabeld en in de uiterste verwarring op +de vlucht sloegen, het gansche leger medeslepende. Aman Ullah-Khan +maakte aanstonds van het verkregen voordeel gebruik: hij tastte de +onverdedigd gelaten perzische artillerie aan, doodde de kanonniers bij +hunne stukken, en richtte nu de vuurmonden op de perzische infanterie, +die nog stand hield. Toen de Perzen hunne gelederen zagen vallen door +hun eigen geschut, lieten zij den moed geheel zakken; in wanorde +vluchtten zij van het slagveld en zochten eene toevlucht binnen de +muren van Ispahan. Een aantal hunner deserteerden voor goed en keerden +naar hunne dorpen terug. + +Mahmoed liet de gelegenheid om tegelijk met de vluchtenden Ispahan +binnen te dringen, ongebruikt voorbij gaan; overbluft door zijn +geluk, trok hij zich binnen zijne verschansingen terug, en liet +zelfs toe, dat eenige stukken geschut, die op het slagveld waren +achtergebleven, door de Perzen werden weggevoerd. Eerst toen hij van +spionnen vernomen had, hoezeer de nederlaag van het koninklijke leger +schrik en ontsteltenis in de hoofdstad had verspreid, besloot hij de +vijandelijkheden te hervatten. De overwinnaar trok nu naar Dsjoelfa, +dat eene bestorming van twee dagen doorstond, maar zich toen moest +overgeven. De christelijke stad kocht eene plundering af voor eene +schatting van zeventigduizend tomans; bovendien moesten vijftig jonge +meisjes uit de eerste familiën voor den harem van den overwinnaar +worden uitgeleverd. Mahmoed sloeg daarop het beleg voor Ispahan zelf, +dat weldra aan al de ellenden van den hongersnood ten prooi was. Shâh +Hoesein deed, zooals wij weten, ten behoeve van Mahmoed afstand van den +troon: daardoor redde hij de hoofdstad van de gruwelen eener plundering +en menschenslachting op groote schaal, maar leverde het perzische rijk +over in handen der Afghanen, die er eenige jaren den meester speelden. + +14 September.--Heden morgen uitgaande, richtten wij onze schreden naar +de oevers van den Zendeh-Roed, en volgden den loop der rivier tot +wij aan den tuin van den Tsjaar-Bagh kwamen, en wel in dat gedeelte +dat vroeger uitkwam in een groot park, onder den naam van Hezar Djerib +bekend. Vuile aardhoopen, door den regen half weggespoeld, en een fraai +duivenhok--ziedaar alles wat van de voormalige pracht dezer tuinen nog +overig is. Voortgaande, bespeuren wij in den lommer van eenige platanen +een zeer bevallig paviljoen, de Ainak Khaneh (Huis der spiegels.) + +De naar de rivier gekeerde zijde prijkt met een smaakvolle portiek, +gevormd door twaalf zuilen, die vroeger met geslepen spiegels waren +bekleed. De zolderingen van cypressen- en platanenhout, met gouden +biezen afgezet, de lambrizeeringen van gekleurd porselein, het kunstig +gesmeede traliewerk der deuren en vensters: dit alles te zamen vormt +een zeer schoon, echt vorstelijk geheel. + +Vlak naast dit sierlijke paviljoen, waar de koningen uit de dynastie +van Kadsjar gewoonlijk audiëntie verleenen, wanneer zij te Ispahan +vertoeven, ligt over den Zendeh-Roed de brug Hassan-Beg, die wel de +aandacht waard is. Dit met groote zorg en bijzondere weelde uitgevoerde +kunstwerk dient tevens tot brug en tot dam of stuw. De pijlers rusten +op eene bedding van zes-en-twintig el breedte, die het water tot twee +el boven peil moet opstuwen; elke boog bestaat uit een kruisgewelf, +rustende op vier massieve gemetselde pijlers. Wanneer men zich onder +de brug begeeft en midden op den weg gaat staan, kan men het gansche +bouwwerk in zijne lengte overzien, als eene galerij, gevormd door eene +reeks van met koepels gedekte vertrekken. Het geheele ondergedeelte +van den bouw, zooals de bedding, de onderlaag en de pijlers, zijn van +gehouwen steen; de bovenbouw is van fraaien baksteen, met veelkleurige +porseleinen tegels bekleed. + +De rijweg der brug wordt omzoomd door twee galerijen, voor voetgangers +bestemd. In het midden van die galerijen verheffen zich twee +achtkantige paviljoenen, die verschillende vertrekken bevatten, welke +gratis ten gebruike voor reizigers worden afgestaan. De witgepleisterde +muren zijn voor een deel met opschriften en spreuken bedekt. + +15 September.--Ons laatste uitstapje in de onmiddellijke nabijheid der +hoofdstad geldt Sheristan, eigenlijk het oudste gedeelte van Ispahan, +dat de plaats inneemt van het oude Djeï, maar dat nu ongeveer twee +farsaks van de moderne stad verwijderd ligt. + +Men volgt aanvankelijk den rechter oever van de rivier en komt dan +in de aardige voorstad Abbas-Abad, evenals Dsjoelfa gebouwd langs +belommerde grachten. Dan houdt de weg op en volgt men een spoor, dat +aangewezen wordt door de hoeven van paarden op den zandigen grond. Na +een rit van een uur gaan wij over de rivier en bevinden ons dan in de +nabijheid van eene prachtige minaret, die eene hoogte bereikt van ruim +negen-en-dertig el en met eene inscriptie in mozaïek is versierd. De +minaret dagteekent uit den tijd der mongoolsche heerschappij. + +In de nabijheid ligt nog eene brug over de rivier, van welke evenwel +zeer weinig gebruik wordt gemaakt. Het vlek is zeer stil en schijnt +zoo weinig bewoond, dat zelfs onze komst niet meer dan een twintigtal +nieuwsgierigen op de been heeft gebracht. Behalve de minaret en de +brug is er niets, dat eenigszins de aandacht verdient in deze kleine +vergeten voorstad, waar niets meer aan het oude Djeï herinnert. + +17 September.--Wij hebben, in tegenwoordigheid van den Padri, in +behoorlijken vorm een contract gesloten met den tsjarvadar-bashi +van eene armenische karavaan, die naar Shiraz moet vertrekken, en +waarbij wij ons wenschen aan te sluiten. Wij hebben daarbij vijftien +muilezels gehuurd voor het vervoer van onze bedienden en onze bagage, +benevens twee rijpaarden voor ons zelven. Nadat alles geregeld en +bepaald was, ontving de tsjarvadar-bashi, door zijn meesterknecht +bijgestaan, de helft van den bedongen huurprijs voor zijn ezels +en paarden; hij onderzocht nauwkeurig elk muntstuk en schoot er +omstreeks honderd uit, die hij onder verschillende voorwendsels +weigerde in ontvangst te nemen. Toen deze ceremonie was afgeloopen, +deelde onze vriend mede dat hij den volgenden dag zou terugkeeren om +de bagage te wegen en zich te overtuigen dat elke vracht niet meer +bedroeg dan het voorgeschreven gewicht van dertien batmans tabrisi +(vijf-en-zeventig kilos) of honderd-vijftig kilos voor elk muildier. De +wegen van Ispahan naar Shiraz zijn zoo slecht, dat het gevaarlijk is, +de dieren zwaarder te belasten. + +"Wanneer vertrekken wij? vroeg ik. + +--God is groot! antwoordde de meesterknecht van den tsjarvadar; een van +onze reizigers is ziek; als hij niet binnen drie of vier dagen komt te +overlijden, zal zijne ziekte van langen duur zijn, en dan zullen wij +hem wel dwingen, zich op weg te begeven. Loopt het daarentegen met hem +ten einde, dan zullen wij wachten tot na zijn dood; want een sterfgeval +gedurende de eerste dagen van de reis ware een zeer slecht voorteeken." + +Kom aan, ik zie wel dat wij al den tijd hebben om onze toebereidselen +te voltooien. In het gelukkige Oosten heeft niemand ooit haast. + +19 September.--Twee dagen lang zijn wij bezig geweest met het telkens +op nieuw verpakken van onze bagage, om de verschillende vrachten zoo te +verdeelen, dat het reglementaire gewicht niet worde overschreden. Na +eindeloos gehaspel is de bagage dan nu toch eindelijk in orde; alles +is behoorlijk vastgemaakt en de vrachten zijn gelijkelijk over de +muilezels verdeeld. + +Heden morgen hebbon wij afscheid genomen van onze vrienden van Dsjoelfa +en Ispahan. Van allen ondervonden wij de meeste hartelijkheid: +wij zouden eene gansche karavaan hebben kunnen bevrachten met de +geschenken aan vruchten, sorbets en confituren, die men ons met alle +geweld wilde opdringen. De Padri en eenige andere heeren zullen ons +uitgeleide doen tot halfweg de eerste halte. Met weemoed scheiden wij +van Dsjoelfa; maar wij mogen niet toegeven aan droevige stemmingen: +wij gaan naar Shiraz, het land van den wijn, de rozen en de dichters. + + + +XIX + + +19 September.--Tegen zonsondergang namen wij afscheid van den +eerwaarden Padri en van de andere heeren, die ons tot dusver hadden +vergezeld en nu naar Dsjoelfa terugkeerden. In alles behalve vroolijke +stemming vervolgden wij nu stil onzen weg, gevolgd door den tsjarvadar, +die de muildieren geleidt, en door een armenischen bediende, Arabet +genoemd. Deze arme jongen heeft, onder bittere tranen, afscheid genomen +van vrouw en kinderen, en zich als intendant bij ons verhuurd; ook hij +gaat zijn geluk in Indië beproeven. Te Boeshir zal hij ons verlaten +om met zijn verdiend loon den overtocht te betalen naar Bombay. + +Nauwelijks is de zon aan de kim weggezonken, of duisternis omvangt +ons. Het Oosten kent geene schemering: op den vollen dag volgt bijna +zonder overgang de nacht. Het is doodstil: slechts het eentonig +geschreeuw van enkele vogels, het nog eentoniger gezang van den +muilezeldrijver, en het gekletter der hoeven op de keien, verbreken +het diepe zwijgen der sluimerende natuur. + +Wij verlaten de groote heirbaan en slaan een zijweg in, die ons +eindelijk op eene open heide brengt. Na een poos omgedwaald te hebben, +vinden wij de karavaan, die reeds voor het meerendeel in diepen slaap +gedompeld ligt. Daar wij evenwel geen trek hebben om onder den blooten +hemel te overnachten, dwingen wij den tsjarvadar, zeer tegen zijn zin, +de reis voort te zetten. Na verloop van een kwartier komen wij aan +een groot dorp; de intendant klopt aan het eerste huis het beste; +maar wij zijn op het platte land, waar de boeren doodelijk bang zijn +voor dieven: men opent dus niet eens de deur. Dezelfde poging wordt +drie-, viermaal, met even weinig gevolg herhaald; eindelijk komen +wij aan het huis van den ket-khoda. + +"Doe open, in naam van den Shâh Zadeh!" roept mijn echtgenoot +op gebiedenden toon, zoo goed mogelijk den tongval van Ispahan +nabootsende. + +Een paar knechts openen de deur op eene kier, en weldra vertoont +zich de heer des huizes, die op het zien van onze witte helmhoeden +een scheef gezicht trekt. + +Gelukkig is de kok bereid borg voor ons te spreken. + +"Deze Faranguis," zegt hij, "zijn rustige en vreedzame lieden, die +gij zonder eenige vrees in uw huis ontvangen kunt: gij zult bovendien +voor uwe gastvrijheid ruimschoots worden betaald. + +--Ik heb nimmer, ook zonder betaling, gastvrijheid geweigerd aan ware +geloovigen; maar ik mag geene ongeloovigen onder mijn dak ontvangen, +zonder toestemming mijner vrouwen; wacht een oogenblik: ik ga met +haar spreken." + +En de ket-khoda keert in huis terug, zijne bedienden tot bewaking +der deur achterlatende. Weldra dringt een verward gekrijsch tot ons +door. Het voorstel van den heer des huizes heeft in den anderoen zulk +een storm van verontwaardiging opgewekt, dat de gelukkige echtgenoot +ons weldra, niet zonder eenige verlegenheid, komt berichten, dat hij +ons onmogelijk ontvangen kan. + +"Aan het uiteinde van het dorp," zegt hij, "staat eene oude moskee, +waarin de tsjarvadars soms hun bivouak opslaan; gij zult daar een +goed nachtverblijf vinden, en zoo gij er heen wilt gaan, zal ik zorgen +dat er hout en kolen worden gebracht." + +Op weg dan maar naar de moskee. + +Dit bedehuis is rondom eene vierkante binnenplaats gebouwd: rechts en +links van het heiligdom bevonden zich voorheen overwelfde galerijen, +die nu in puin zijn gevallen; tegenover den hoofdingang is de +eigenlijke zaal des gebeds, die in weinig beter staat verkeert dan +de zijvleugels; maar in een der hoeken zijn nog drie koepelgewelven +overgebleven, die althans een zekere schuilplaats aanbieden. De +levensmiddelen, de dekens en mantels worden uitgepakt; de ket-khoda +is zoo goed als zijn woord en zendt ons eene vracht hout; het vuur +wordt aangestoken, onze eenvoudige avondmaaltijd klaar gemaakt, thee +gezet; en hoewel wij bijna stikken van den rook, zitten wij toch heel +huiselijk in de moskee, zeer verheugd dat wij, bij deze nachtelijke +koude, althans niet in de open lucht behoeven te slapen. + +20 September.--Toen ik des morgens wakker werd, scheen de zon in +vollen luister: het is zeven uren; vliegen en bijen zwermen gonzend +in het rond; en deze vervallen moskee, die 's nachts een zoo somberen +indruk maakt, tooit zich voor een oogenblik met al de schoonheid van +het landschap, dat men door de spleten en scheuren der half ingestorte +muren ontdekt. Marcel is reeds sedert lang op de been: ik sta op mijn +beurt ook op, en ben weldra buiten, aan den ingang van een fraai dorp; +wat ik gisteravond voor eene kale heide hebt aangezien, blijkt nu +vruchtbaar en bebouwd land te zijn. + +Op driehonderd el afstands van de moskee is de karavaan in de vlakte +gelegerd. Nog nooit sedert onze komst in Perzië, heb ik zooveel paarden +en koopwaren bij elkander gezien. Van de grenzen van het dorp af is +het, over eene lengte van ongeveer een kilometer, eene ophooping van +kisten met opium en tabak, reusachtige balen in doeken van geitenhaar +gewikkeld, van opgerolde tapijten, van hout, zeildoek voor tenten, van +allerlei waren en goederen, sedert vier maanden in de karavanserais van +Ispahan opgehoopt. Vrouwen, in de schaduw van de stapels neergezeten, +trachten zich onder dichte sluiers en dekens aan de nieuwsgierige +blikken te onttrekken; terwijl de mannen om het kamp vuren aanmaken +en den dagelijkschen pilauschotel bereiden; een zestigtal tsjarvadars +zijn hier en daar bezig de muildieren te roskammen of geleiden ze naar +de slooten om te drinken. Daar is een reden voor de zoo buitengewone +beteekenis van de karavaan: sedert het begin van den zomer zijn al de +paarden en muildieren in beslag genomen voor het vervoer der tenten +en verdere benoodigdheden van het kamp van den Shâh Zadeh, zoodat +het karavanenverkeer tusschen Ispahan en Shiraz heeft stil gestaan. + +Terwijl ik met welgevallen dit levendig tooneel gadesloeg, kwam Marcel +naar mij toe, vergezeld van den tsjarvadar-bashi. + +"Weet gij wel waar wij zijn?" vroeg hij mij lachende. "Te Ispahaneh, +in het dorp dat men ons van de hoogte van het paleis van Soliman heeft +gewezen. Wij hebben een marsch van vijf uren gemaakt om een paar mijlen +af te leggen en dan den nacht door te brengen in een zoo kostelijk +logement, als waarin wij nu geslapen hebben. Als wij op deze wijze +voortgaan, zullen wij voor de reis naar Shiraz ongeveer even veel tijd +noodig hebben als de kinderen Israëls voor hun tocht door de woestijn!" + +Niets maakt mij zoo driftig als de opgeruimde stemming van mijn man, +wanneer het ons op eene of andere manier tegenloopt. + +"Als gij van plan mocht zijn, ons hier eenige dagen op te houden," +zeide ik, rood van kwaadheid, tot den aanvoerder der karavaan, +"dan waarschuw ik u, dat ik naar Dsjoelfa terugkeer. + +--Waarom maakt gij u toch boos, Excellentie? Gij zijt onbillijk. De +meeste van uwe reisgezellen wachten hier sedert drie dagen op +het teeken om te vertrekken, en toch beklagen zij zich niet. Ik +kan onmogelijk binnen vier-en-twintig uren eene karavaan van ruim +vierhonderd muildieren en tweehonderd personen organiseeren. Wij +zijn wel genoodzaakt, een algemeen vereenigingspunt aan te wijzen, +waarheen al de koopmansgoederen worden gebracht en waar al de reizigers +samenkomen, naar gelang zij gereed zijn. In zulke omstandigheden is +het onmogelijk, in eene karavanserai te kampeeren. Nog zijn alle +goederen niet bezorgd, maar de karavaan zal, zonder fout, dezen +avond zich op weg begeven. Bovendien heb ik besloten, niet langer +op de achterblijvers te wachten: alle reizigers verstrooien zich op +den weg naar Ispahan: de een gaat zijn pijp zoeken, die hij vergeten +heeft; een ander moet nog eens, voor het laatst, van zijne vrouw en +kinderen afscheid nemen; een derde moet noodzakelijk nog wat zout of +peper koopen;--maar wat er ook gebeure, ik vertrek dezen nacht. Bevalt +het u echter niet in de mastsjed, gaat dan naar de karavanserai van +Ali-Khan, op den weg naar Shiraz: een uur voor de komst der karavaan, +zal ik u laten waarschuwen, en gij kunt met ons trekken." + +Tevreden met de beloften van den tsjarvadar-bashi en met het +vooruitzicht dat wij een ordentelijk nachtverblijf zouden hebben, +wanneer de omstandigheden onzen vriend mochten beletten aan zijn +voornemen gevolg te geven, laat ik dadelijk de paarden zadelen. Wij +rijden langs de karavaan, die mij nog talrijker en grooter schijnt, +nu wij haar aldus kunnen overzien, en komen na een rit van twee +uren aan de prachtige karavanserai van Kala Shoer, gebouwd door den +nauwgezetten ambtenaar, die weleer eigenaar was van het paleis van +Koladoen, en dien de Shâh Zadeh naar Mekka ter bedevaart zond, ten +einde de poorten van het paradijs voor hem te openen. + +21 September.--Midden in den nacht worden wij gewekt door een bode, +dien de tsjarvadar-bashi heeft afgezonden. Wij staan aanstonds op en +zetten ons op de leemen banken langs den weg neder, om de komst der +karavaan af te wachten. Weldra hooren wij in de verte het eigenaardig +geluid dat hare nadering aankondigt: het getjingel der bellen, dat +aanvankelijk klinkt als het geruisch van den wind in de bladeren van +een bosch of het verwijderd gezang van vogels. Maar weldra wordt dit +geluid al sterker en sterker; het geschreeuw van kinderen, het geroep +der tsjarvadars vermengt zich met het duizendstemmig gerinkel der +bellen en met de vele andere geluiden van eene talrijke karavaan op +marsch. Het was inderdaad niet noodig, ons vooruit te waarschuwen; +eene voorbijtrekkende karavaan maakt zulk een leven, dat zelfs de +zeven slapers van Efeze wel wakker zouden worden. + +Zoodra de eerste muildieren zichtbaar werden, plaatsten wij ons beiden +aan het hoofd van den stoet, terwijl onze bedienden nog wachtten om +zich bij de achterhoede te voegen. Wanneer men zich niet op de zware +pakken uitstrekt, op den rug der lastdieren vastgebonden, maar als +ieder Farangui te paard zit, dan is het niet geraden, zich tusschen +de lastdieren te begeven, als men er ten minste niet op gesteld +is, zijn beenen te breken of platgedrukt te worden. De muildieren, +door een lofwaardigen ijver gedreven, trachten elkander in te halen, +loopen in schuine richting, bijten hier, duwen daar, en bedienen zich +zoo handig van hunne vracht als van eene wigge, dat men het grootste +gevaar loopt, door de kisten en balen gewond of gekneusd te worden. + +Wij nemen onzen intrek in eene fraaie karavanserai, onder Shâh +Abbas gebouwd. Zij is tegenwoordig zeer vervallen; toch zouden er +betrekkelijk slechts weinig belangrijke herstellingen noodig zijn, +om de karavanserai weder in bruikbaren toestand te brengen. Maar wie, +in het tegenwoordige Oosten, waaruit alle leven geweken schijnt en +waar alles ruïne is, wie denkt er aan herstelling van wat ook? + +Dezen avond zagen wij voor de eerste maal de armenische vrouwen van +onze karavaan. Het zijn de moeder, de echtgenooten, de schoonzusters +van twee kooplieden in Dsjoelfa, die eenige jaren geleden te Bombay +een handelshuis hebben gesticht en nu genoeg verdienen om hunne +familie tot zich te kunnen nemen. Een der beide broeders is naar +Dsjoelfa gekomen, heeft de ouderlijke woning verkocht, en keert nu +met de vrouwen, de kinderen en bedienden naar Indië terug. + +Onze tsjarvadars volgen de kwade gewoonte van hunne collega's, die +ons naar Teheran hebben geleid: zij wekken ons geregeld des avonds +ten tien uren, opdat wij gereed zouden zijn om tegen middernacht +te vertrekken. Op die manier blijven ons, na zonsondergang, maar +een paar uren over om te slapen. De afstand tusschen de halten +bedraagt gemiddeld acht à negen uren; de zeer koude, bijna ijzige +temperatuur des nachts stijgt zoo zeer tegen het midden van den dag, +dat wij den tijd voor de siësta bestemd, doorbrengen met ons af te +koelen en een rusteloozen strijd te voeren tegen de vliegen, wier +venijnige steken ons martelen. Wat is de statistiek toch eene mooie, +ernstige wetenschap! Volgens haar fraaie theorie van de gemiddelden, +bevinden wij ons in een warm, maar toch altijd gematigd klimaat: de +waarheid is, dat wij 's nachts bijna bevriezen en des daags zwoegen +onder eene tropische hitte! + +Na door de vruchtbare vlakte van Koemisheh te zijn getrokken, kwamen +wij den volgenden dag te Yezd-Khast, waarvan de eigenaardige ligging +mijne aandacht trok. Midden in eene vruchtbare, bloeiende vallei, +vol tuinen en akkers, rijst eene langwerpige rots omhoog, omstreeks +vijfhonderd el lang en honderd-zeventig el breed. Die rots is bedekt +met huizen, waarvan de buitenmuren eene voortzetting schijnen van de +steile rotswanden. Deze natuurlijke vesting, die door eene ophaalbrug +met het hoogste gedeelte der vlakte verbonden is, wordt doorsneden +door enkele straten, evenwijdig loopende met de lengte-as der rots. De +huizen ontvangen allen hun licht van de buitenzijde: deze afwijking van +de vaste bouworde in het Oosten vindt hare verklaring in de ligging op +eene vrij aanzienlijke hoogte en in het gebrek aan de noodige ruimte +op het rotsvlak. + +De in verhouding tot de grootte van het vlek zeer talrijke bevolking +van Yezd-Khast verheugt zich in die gouden middelmaat, die volgens +de dichters het toppunt van geluk is. Zij dankt haar welwaart aan de +vruchtbaarheid van den grond, aan het overvloedige water, dat in den +winter langs beide zijden van de rots afstroomt, en vooral aan de zorg, +waarmede de landlieden zich op den graanbouw toeleggen. Daarentegen +valt nu juist niet te roemen op de openbare zindelijkheid in het +vlek. Daar zij in de rots geen putten en riolen kunnen of willen +graven, werpen de inwoners alle faecaliën en verdere onreinheden +eenvoudig uit de ramen hunner woningen; de vloeibare stoffen +worden door het water van de beek medegevoerd; de vaste hoopen +zich op, verharden en vormen rondom het dorp een krans van bruine, +scherp gepunte stalagmiten. Als die stalagmiten al te dicht tot de +uitstekende balkons der huizen naderen, slaan de eigenaars de harde +massa's stuk, en voeren ze naar beneden in het dal, waar zij door het +bevloeiingswater worden opgelost en aan den grond die spreekwoordelijk +geworden vruchtbaarheid schenken. + +Is de uitmuntende hoedanigheid van het brood van Yezd-Khast te danken +aan de zuiverheid van het water der beek, of aan de kwaliteit van het +koren, op dezen zoo uitstekend vruchtbaren grond geteeld? Ik weet het +niet; maar reeds te Tauriz hoorde ik de lichtheid en den heerlijken +smaak roemen van de brooden van Yezd. "Niets in deze wereld is te +vergelijken met den wijn van Shiraz, het brood van Yezd-Khast en de +vrouwen van Kirman", zegt een perzisch spreekwoord. Als echte Perzen +exploiteeren de inwoners van het vlek de reputatie van hun brood en +oefenen zij allen min of meer het beroep van bakker uit. Zij bieden hun +brood te koop, en de reizigers verzuimen nooit, daarvan den noodigen +voorraad op te doen; na verloop van eene week is het brood zoo hard als +een steen, zoodat men het aan stukken moet slaan en in water weeken, +maar dat hindert niet: het is immers altijd het brood van Yezd-Khast? + +De Perzen zijn er altijd op uit, in den handel elkander te bedriegen, +maar niemand wil dat laten merken of toegeven dat hij beet genomen +is. De goedkoopste levensmidden worden, evenals voorwerpen van groote +waarde, bij het gewicht verkocht; mits de schalen er bij te pas +komen, zijn koopers en verkoopers tevreden. Twee mandjes, met koorden +vastgemaakt aan een stok, dien men in het midden vasthoudt; steenen +van verschillende grootte, waaraan slechts het ijkmerk ontbreekt om +wezenlijke gewichten te zijn: ziedaar het min of meer problematische +instrument, dat de weegschaal der gerechtigheid voorstelt. Is de +hoeveelheid, die gewogen moet worden, lichter dan de kleinste steen, +dan herstelt de koopman het evenwicht door op de eene schaal nog iets, +wat dan ook te werpen: en Themis zou wel zeer kitteloorig moeten zijn, +als zij daarmede geen genoegen nam. + +Dezen morgen wilde ik een meloen koopen, die iets meer dan een batman +woog; na vruchtelooze pogingen om de schalen in evenwicht te krijgen, +wierp de fruithandelaar eindelijk zijn pantoffel op de schaal. + +"Hoeveel weegt uw pantoffel? vroeg een al te nauwgezet toeschouwer. + +--Een tiende van een batman. + +--Met of zonder stof? + +--Zonder stof. + +--Waarom hebt ge dan uw pantoffel niet eerst uitgeslagen? + +--Gij hebt gelijk," antwoordt de koopman, en zijn pantoffel opnemende, +klopt hij die, met het ernstigste gericht, op zijn dij uit, waarna +hij die weder op de schaal legt. + +Ik heb inderdaad geen recht, om mij over mijne drie stuivers te +beklagen. + +De koopman van zijn kant onderzoekt nauwkeurig de geldstukjes, laat +ze op een steen vallen om den klank te beproeven, eischt dat ik twee +van de drie zal ruilen, en verklaart zich ten slotte voldaan. + + + +XX + + +25 September.--"Wij zullen voortaan onze eigene muziek hebben. In de +karavaan zijn namelijk allerlei beroepen vertegenwoordigd: wij vinden +er onder anderen een koopman in katten en een harpenaar. Vroeger +zeer goede vrienden, hebben zij te zamen een muilezel gehuurd, +onder voorwaarde dat ieder op zijn beurt daarop rijden zou; maar +tegen hunne verwachting hebben zij twist gekregen, die zoo hoog +is geloopen, dat zij nu geslagen vijanden zijn. De een beweerde, +dat het miauwen der katten hem stoorde in zijne muzikale studiën; +de ander hield staande dat zijne katten ziek en zenuwachtig werden +van het ellendig getokkel van den harpspeler. + +Tengevolge van deze ruzie heeft de kattenkoopman, die door de fortuin +meer begunstigd is dan de jonger van Apollo, den tsjarvadar-bashi +omgekocht, en zich zelven als den eenigen eigenaar van den muilezel +doen erkennen. De ongelukkige muzikant, niet wetende wat te doen +en vreezende in de karavanseraï achtergelaten te worden, is ons +komen smeeken, dat wij hem in onze dienst zouden nemen. Hij zal onze +maaltijden opvroolijken met zijne muziek, en tot belooning mag hij +met zijn instrument plaats nemen op een onzer muildieren. + +De harp van onzen bard heeft de gedaante van een boog en is voorzien +van eene enkele snaar, waarop hij met de rechterhand met een houten +hamer slaat, terwijl hij met de linkerhand, die geheel met wol +omwikkeld is, het instrument vasthoudt. Die wollen band is geen +ijdel sieraad: want zonder deze bedekking zou de kunstenaar groot +gevaar loopen, zijne vingers te verbrijzelen, wanneer hij, in heilige +geestdrift ontstoken, in den blinde op de snaar loshamert, en aan +zijn instrument tonen ontlokt, niet minder welluidend dan die van +een tamboerijn. + +De vijand van onzen harpenaar, de koopman in katten, is een inwoner van +Yezd, die een twintigtal fraaie angorakatten van Tauriz naar Bombay +voert. Sedert eenige jaren reist hij onophoudelijk tusschen Perzië +en Indië heen en weder; en naar het schijnt, levert zijn handel hem +aardige winsten op. + +Zoo de oostersche katten al even weinig als hare europeesche zusters +op klassieke muziek gesteld zijn, heeft men geen recht haar dat +kwalijk te nemen; het komt mij zelfs voor, dat zij wel eenige +reden hebben om uit haar humeur te zijn, nu zij gedwongen worden +zulk eene lastige en onaangename reis te maken. Kan men voor een +huiselijk poesje iets tergenders en ergers bedenken dan eene reis +van zestig dagen per karavaan, gevolgd door een zeereis van dertien +dagen? Metterdaad zou het niet mogelijk zijn, dieren van een zoo +onafhankelijk en zoo moeilijk te temmen karakter als de katten, +op deze wijze te vervoeren, indien de eigenaar niet stipt toezag, +dat onder zijne bende de strengste tucht werd gehandhaafd. Bij de +aankomst in de karavanserai zoekt de koopman een afgelegen vertrek uit, +zoo ver mogelijk van den muzikant verwijderd; hij steekt twee ijzeren +haken stevig in den grond en bevestigt daaraan een lang touw, waarvan +de koorden worden vastgebonden, die aan de halsbanden der katten zijn +vastgemaakt. De dieren worden gerangschikt naar hunne grootte, met eene +tusschenruimte van een halve el; zij zitten of liggen op den linnen +zak, waarin zij 's nachts verblijf houden. De jonge katjes worden +met de moeder opgesloten in eene soort van kooi, waarvan de tralies +ver genoeg van elkander verwijderd zijn, dat zij er uit kunnen kruipen. + +Die bende brengt den geheelen dag half slapende en soezende door, en +wordt eerst wakker, als de tijd voor voedering gekomen is. Dan geraakt +alles in beweging: de katten springen, miaunen, schreeuwen, maken een +leven dat hooren en zien vergaat. Zoodra de portie schapenvleesch is +rondgedeeld, wordt alles weer stil; ieder eet rustig zijn deel op en +gaat dan weer liggen dutten. De kleine katjes schijnen beter tegen de +vermoeienissen van de reis bestand te zijn, dan de groote: zij spelen +met elkander en denken er niet aan weg te loopen, terwijl de grootere +katten onophoudelijk pogingen aanwenden, om met haar tanden en haar +nagels de stevige touwen van geitenhair te verscheuren, waarmede zij +gebonden zijn. Is de tijd voor het vertrek gekomen, dan wordt elke kat +opgesloten in den zak, die haar tot tapijt verstrekte; de zakken worden +twee aan twee gebonden en op een paard gelegd, dat zeker niet zeer +ingenomen is met eene vracht, die onophoudelijk aan hare ontevredenheid +lucht geeft door een concert van de meest wanluidende kreten. + +De katten, die op deze wijze naar Indië vervoerd worden, zijn witte +langharige angora's; ter plaatse der bestemming aangekomen, kosten +zij vijftig tot zestig francs per stuk. + +26 September.--Wij zijn te Abadeh, eene naar het schijnt vrij +belangrijke stad, die niet alleen een telegraafkantoor, maar ook +een gouverneur bezit. Deze laatste kan ons van dienst zijn: de +tsjarvadar-bashi weigert, overeenkomstig zijne belofte, een dag te +Abadeh op te houden, om ons den tijd te geven, een uitstapje te maken +naar de de oase van Eklid, waar zich eene zeer merkwaardige moskee +moet bevinden. + +Mijn echtgenoot zou zeer ongaarne van dit uitstapje afzien; wij +maken dus aanstonds van de gelegenheid gebruik om de tusschenkomst +van den gouverneur in te roepen, die den tsjarvadar-bashi voor zich +laat ontbieden. "Hoe, ellendige aardworm," voert hij hem te gemoet, +"gij hebt u bij geschreven overeenkomst verbonden om te Abadeh halt +te houden en dezen heeren de gelegenheid te geven om naar Eklid te +gaan, en gij weigert uwe belofte te houden! Weet gij wel, dat zoo +Hunne Excellentiën goedvonden, uwe karavaan, met of zonder contract, +tien dagen hier te doen blijven, ik u zou dwingen te gehoorzamen? + +--Hakem (gouverneur), ik kan hier niet blijven. Mijne muildieren zijn +sterk en kunnen zonder eenige moeite de reis vervolgen; vierhonderd +muilezels eten op een dag vrij wat stroo en haver; ik heb verkeerd +gedaan met te beloven, dat ik hier zou blijven, maar ik moet morgen +vertrekken. + +--Kunt gij zwemmen?" roept de gouverneur, terwijl hij zijn dienaren +een wenk geeft. + +Nauwelijks heeft hij deze woorden gesproken, of nog eer de +tsjarvadar-bashi iets heeft kunnen zeggen, wordt hij door vier mannen +bij de armen en beenen gegrepen en opgetild, met de bedoeling om hem +in een vijver, midden op den binnenhof, te werpen. Gelukkig heb ik nog +juist den tijd, de mannen tegen te houden en genade te vragen voor den +ongelukkigen tsjarvadar: tot groote teleurstelling der toeschouwers, +die zich reeds verheugden in het vooruitzicht, hem in het water te +zien spartelen en met doorweekte en gescheurde kleederen uit den +vijver te zien kruipen. + +"O, Çaheb! zegt de tsjarvadar tot mij, gij redt mij het leven: ik ben +zestig jaren oud en geheel van mijn streek door de woorden van den +hakem; wat zou er van mij geworden zijn zonder uwe tusschenkomst. Mijne +karavaan zal volgens uw bevel marcheeren, maar vertoef zoo kort +mogelijk in den omtrek van Eklid; zoo ik ongelijk had, mijn woord te +verbreken, heb ik u toch niet bedrogen, toen ik zeide dat de streek +onveilig was. + +--Houd uw mond, hondekind! schreeuwt de gouverneur. Wilt gij dat +ik u tweehonderd stokslagen laat toedienen? Wie durft er te spreken +van roovers in eene provincie, waarover ik het bewind voer? Allah zij +geloofd! mijn zoon zal zelf deze doorluchtige vreemdelingen naar Eklid +vergezellen en voor hunne veiligheid waken. Ga weg; morgen ochtend, +tegen zonsopgang, moeten de paarden dezer heeren en van hunne bedienden +hier zijn; zoo wil ik het!" + +Dit alzoo geregeld zijnde, begeven wij ons naar den bazar, de eenige +plaats waar de vreemdelingen in de steden van het Oosten zich een +denkbeeld kunnen maken van den handel en de nijverheid der plaats. De +bazar van Abadeh kenmerkt zich vooral door keurig snijwerk in hout; +wij zien hier smaakvol bewerkte lepels, bekers, spiegels, inktkokers +en juweelkistjes, waarop met zeer veel kunst het perzische wapen +is uitgesneden. + +Ondanks de bevelen van den hakem, vertrokken wij den volgenden morgen +toch eerst vrij laat van Abadeh, en sloegen den weg in naar Eklid, +vergezeld van den zoon van den gouverneur, een jonkman van omstreeks +zestien jaren, die waarschijnlijk zeer tegen zijn zin den anderoen +verlaten had, hem vóór drie maanden door zijn vader geschonken, om +met ons een tocht naar het gebergte te ondernemen. Hij liet evenwel +daarvan niets merken, maar deed alles wat in zijn vermogen was om ons +aangenaam te zijn. Na een rit van omstreeks zes uren door een dor, +heuvelachtig terrein, zien wij tegenover ons eene natuurlijke opening +in de heuvelreeks, waarin zich de weg verliest. + +"Het land Eklid begint achter die poort," zeide onze gids; "maar wat +willen toch de lieden, die ik daar op de hoogten zie?" + +Nauwelijks heeft hij dit gezegd, of geweerschoten knallen en kogels +vallen niet ver van ons op den grond. + +"Zal men ons aanvallen, en moeten wij op die schoten antwoorden?" vroeg +ik. + +--Schiet in de lucht, zoodat die honden zien dat gij gewapend +zijt; onderwijl zal ik onderzoeken wat dit beteekent. Allah moge +ons beschermen! Draagt zorg, niemand van deze bandieten te kwetsen, +want als er bloed vloeit, zullen wij allen vermoord worden. Misschien +zal men ons plunderen; maar als gij voorzichtig zijt, zal u geen +leed geschieden." + +Dit gezegd hebbende, zet hij zijn paard in galop, zwaait met zijn +armen in de lucht en laat ons op den weg achter. De lieden op den +heuvel bemerken spoedig de signalen van den zoon van den gouverneur; +zij dalen in de vallei af, en omringen, ten getale van acht of tien, +het paard van den jonkman. Hij wenkt ons nu, naderbij te komen, +en weldra bevinden wij ons te midden van eenige bewoners van Eklid, +met vuursteengeweren gewapend, waarmede zij op ons geschoten hebben. + +Eklid is geen dorp, zoo als wij gedacht hadden, maar eene groote +oase, die zich over eene lengte van bijna dertig mijlen uitstrekt aan +den voet der uitloopers van de bergen van Loristan. Talrijke beken +dalen van die bergen af en schenken aan het geheele plateau eene +buitengewone vruchtbaarheid. De hooge ligging van de oase begunstigt +de kultuur van vruchtboomen uit koudere streken, zoo als noten en +appelboomen; maar het voornaamste voortbrengsel is koren, dat hier +zoo rijke oogsten oplevert, dat de bewoners van deze gezegende streek +nimmer de plaag hebben gekend van den hongersnood, die in Perzië +dikwijls voorkomt, vooral ook tengevolge van het gemis van middelen +van gemeenschap. Ongelukkig kan Eklid, in tijden van gebrek, niets +van zijn overvloed mededeelen aan de omringende landstreek, want de +vrees voor plundering houdt elk vervoer tegen. + +Gedurende den laatsten hongersnood, nu drie jaren geleden, trachtten +de boeren van Eklid koren naar Abadeh te brengen, maar zij moesten +daarvan afzien, hoewel de afstand niet veel meer dan veertig mijlen +bedraagt en een khalvar (driehonderd pond) koren te Eklid vijftien en +te Abadeh zestig francs kostte. De bewoners van den omtrek wachtten de +karavanen op bij den uitgang der oase, plunderden ze en vermoordden +de kooplieden, die zich wilden verdedigen. Ook na het einde van +den hongersnood behielden de bandieten de gewoonte om op dezen weg +te stroopen: zij roofden de schapen van de herders en plunderden de +kleine karavanen. De bewoners der oase beklaagden zich bij den koning: +natuurlijk te vergeefs: Nasr ed-Din had persoonlijk noch door den +hongersnood, noch door de rooverijen geleden, en bekommerde er zich +dus niet om. De boeren richtten toen eene soort van eigene militie +op, die de toegangen moest bewaken en onbekende ruiters, die hun weg +namen naar Eklid, moesten tegenhouden. + +De zeer uitgestrekte oase komt mij echter voor, minder schoon en +vooral minder schilderachtig te zijn dan die van Koeroet. Zij wordt +doorsneden door paden, die ter wederzijde door prachtige tuinen zijn +omzoomd, waartusschen zich talrijke beekjes slingeren; maar de grond +is zoo vlak, dat men zich moeielijk een denkbeeld maken kan van de +uitgestrektheid der bouwlanden, terwijl de oase van Koeroet, die zich +amphitheatersgewijze verheft, een veel grootscheren aanblik oplevert +en met één oogopslag is te overzien. Nauwelijks hebben wij onze bagage +en onze wapenen geborgen in de woning van een rijken grondbezitter, +die op het oogenblik afwezig is, of wij vragen aanstonds dat men +ons naar de moskee zal brengen. Men geleidt ons nu door een groot +dorp, dat half in puin ligt, en vervolgens naar een bosschage van +prachtige notenboomen; daar worden wij, zonder eenig tegenstribbelen, +binnengeleid in eene kleine uit leem opgetrokken moskee; de zaal +van den mihrab, gedekt met een afschuwelijken koepel van dezelfde +gemeene bouwstof als de muren, is half eene ruïne. Daarentegen wordt +het gebouw vrij netjes onderhouden: de muren zijn gewit en versierd +met groen geschilderde teksten uit den Koran. + +Ik weet niet, of ik mij boos zal maken, dan wel in stomme verbazing +berusten. Hoe nu: wij hebben onzen tsjarvadar-bashi in ongelegenheid +gebracht, ons zelven blootgesteld aan de kans om doodgeschoten te +worden, en een omweg van zeventig kilometers gemaakt, en dat alles +ter wille van eene hoogst alledaagsche leelijke dorpsmoskee. + +Met het heilige voornemen, voortaan minder lichtgeloovig te zijn, +verlaten wij de moskee en richten onze schreden naar de beroemde +bronnen van Eklid. Het water welt op verschillende plaatsen uit de +rots op en vormt verschillende diepe kommen, waarin reeds menige +onvoorzichtige, die zich daarin baden wilde, is verdronken. Om niets +over te slaan, bezoeken wij ook nog de volstrekt onbeteekenende +bouwvallen van een klein paleis uit den tijd der Sofis, en keeren +eindelijk naar ons logies terug, zeer vermoeid en nog meer ontstemd +en teleurgesteld. + +28 September.--Het klimaat van Eklid is, naar men zegt, zeer gezond, +en dat is ook wel te begrijpen: de zuivere lucht, de overvloed van +helder stroomend water, en de rijkdom van prachtig geboomte maken dit +plekje grond tot eene bij uitzondering gezegende streek. De gezondheid +der bewoners zou dan ook niets te wenschen overlaten, indien zij niet +de verfoeilijke gewoonte hadden aangenomen van zich te kleeden in +engelsch katoen, dat door kooplieden uit Ispahan naar Abadeh wordt +gezonden; deze verkeerdheid, gevoegd bij de noodzakelijkheid om, bij +het schoonmaken der bevloeiingsbeken, met de voeten in het water te +staan, heeft hier longtering en rhumatiek inheemsch gemaakt. + +Nog voor de dag was aangebroken, hoorden wij aan de buitenpoort +onzer woning kloppen. Weldra was het voorhuis opgevuld met kranken, +die gedurende den nacht met hunne bloedverwanten, uit den geheelen +omtrek hierheen waren gekomen, in de hoop dat wij hen zouden +kunnen genezen. Onder deze bezoekers bevinden zich ook twee schoone +vrouwen van den stam der Bakhtyaris, die in de bergen van Loristan +woont. Eene van haar vernam van een harer bedienden, die gisteren +te Eklid vertoefde, dat wij daar waren aangekomen. Zij is aanstonds +vertrokken, in gezelschap van hare zuster, en heeft den ganschen nacht +doorgereisd, een kind medevoerende van vijfjaren, dat er jammerlijk +zwak en lijdend uitziet en nog niet staan kan. + +Het consult was bijna afgeloopen, toen de zoon van den gouverneur +van Abadeh onze kamer binnentrad: + +"De paarden zijn gereed, zeide hij; ik heb wachten voor uwe deur laten +zetten om verderen aandrang van patiënten af te weren. Als gij naar +de klachten van al deze lieden wilt luisteren, dan komt er nooit een +einde aan. Wij moeten vertrekken, want wij hebben een langen weg af +te leggen, wij hebben nog nauwelijks den tijd om vóór den nacht te +Soerneh te komen, waar wij de karavaan moeten aantreffen." + +De raad is goed, maar niet gemakkelijk in praktijk te brengen; +nauwelijks zetten wij den voet buiten de deur, of wij worden bestormd +door zieken, die allen tegelijk spreken, ons hunne kwalen vertellen, +op hunne oogen, hun borst, hunne armen wijzen, en elkander al twistende +verdringen en wegduwen, om tot ons te naderen. De wachters maken met +moeite ruim baan, en wij rijden eindelijk weg. + +Soerneh, waar wij na een rit van zes uren aankomen, is een klein +stadje, door aarden wallen omringd; in vroeger tijd was het vlek +vermoedelijk van meer beteekenis dan thans, want tusschen de tuinen +ziet men nog de overblijfselen van eene oude vesting uit den tijd der +Sassaniden. Op eenigen afstand van het dorp vindt men nog sporen van +oude vestingwerken uit de eerste eeuwen onzer jaartelling. + + + +XXI + + +28 September.--Wij hebben Dehbid bereikt, tweeduizend-vierhonderd +el boven de zee, het hoogste punt van den weg van Ispahan naar +Shirâz. Het kleine, zeer armoedige dorpje bestaat uit eene oude, +zeer vervallen citadel, enkele uit leem opgetrokken huizen en een +station van de engelsche telegraaflijn: alles even ellendig. + +De beide laatste etappen duurden zeer lang en waren buitengewoon +vermoeiend: de met losse keien bedekte wegen waren zeer steil en +dus zeer bezwaarlijk te bestijgen; de paarden struikelden en vielen +telkens, en moesten dan weer van hunne vracht ontdaan worden om zich te +kunnen oprichten. De armenische vrouwen zijn uitgeput van vermoeienis; +de kinderen huilen den ganschen dag; de reiziger, die reeds krank +was toen wij van Ispahan vertrokken, schijnt zijn einde nabij. Ook +wij zelven maken zeker eene droevige figuur. Die nachtelijke tochten, +zonder tusschenpoozen op elkander volgende, zijn moordend; ik heb mij +nog nimmer zoo moede, zoo geheel af gevoeld als sedert de laatste +twee dagen, en snak naar het oogenblik waarop wij te Persepolis +zullen aankomen. + +De tsjarvadar-bashi zou gaarne aan zijne karavaan een dag rust +hebben gegund, alvorens den tocht over de bergen te ondernemen; +maar hij heeft geen hooi meer voor zijne paarden: wij moeten ons dus +wel op weg begeven. Het vertrek is bepaald op heden avond acht uur: +wij mogen ons gelukkig rekenen, als wij vóór den volgenden morgen +tien uur, Madereh Soleiman bereiken. + +Omstreeks middernacht hield de geheele karavaan, op het geroep der +tsjarvadars, eensklaps stil: de zieke is kort na ons vertrek uit +Dehbid overleden, en het lijk moet nu voor zonsopgang ter aarde +worden besteld. Er worden toortsen aangestoken; de tsjarvadars, +met messen en stokken gewapend, delven een kuil in het midden van +den weg; dan halen zij den doode, dien men van zijne beste kleederen +heeft ontdaan, en leggen het bijna nog warme lijk in het pas gedolven +graf, Het eenige onderscheid tusschen zulk eene begrafenis en die van +een hond bestaat wel hierin, dat men de moeite genomen heeft om een +derwisj--die altijd met een tijgervel over de schouderen verscheen +--uit zijn slaap te wekken, en hem heeft verzocht om het hoofd van +den doode in de richting van Mekka te leggen en onder zijne armen de +krukken te plaatsen, waarmede hij zich moet oprichten, als de roepstem +weerklinkt van den engel Azraël. De kuil wordt daarop weer gevuld +en de grond gelijk gestampt; vervolgens werpt men eenige steenen +op het graf, en alles is afgeloopen. De weinige nieuwsgierigen, die +waren afgestegen, bestijgen hun paarden of ezels weder: de slapenden +ontwaken een oogenblik op het geroep der tsjarvadars en de karavaan +vervolgt haar marsch. + +30 September.--Wij hebben gisteren een bij uitnemendheid vermoeienden +dag gehad, en na veertien nachten achter elkander te paard te hebben +doorgebracht, is het inderdaad een onwaardeerbaar genot, zich weder +eens in eene goed gesloten kamer, op een op den vloer uitgespreid +tapijt te mogen neervlijen. Heden morgen was alle vermoeienis en alle +ontstemming voorbij; ik kon met lust den arbeid hervatten en de ruïnen +gaan bezoeken. Reeds gisteren hebben wij een kleinen heuvel bestegen, +waarop zich een groot, uit kalksteen opgetrokken terras verheft, dat +bij de inwoners van het dorp Deh-No, waar wij ons thans bevinden, +onder den naam van Takhteh Madereh Soleïman (troon van de moeder +van Salomo) bekend is, en dat aanstonds aan de terrassen herinnert, +waarop de koningen van Babel hunne paleizen plachten te bouwen. Het is +echter duidelijk, dat op dezen kunstmatigen heuvel nooit een gebouw +heeft gestaan, want het terras zelf is niet voltooid.--Op eenigen +afstand van den Takhteh bevindt zich een klein gebouwtje, waarheen +wij thans onze schreden richten. + +Dit monument had de gedaante van een vierkanten toren. De muren waren +opgetrokken van kalksteenen, die met ijzeren bouten onderling waren +verbonden. Een trap, waarvan de sporen nog zichtbaar zijn, voerde naar +de deur in het midden van den voorgevel. Op de vier hoeken bevonden +zich uitspringende pilaren: eene soort van uitgetande kroonlijst sloot +het monument van boven af. Ongetwijfeld hebben wij de ruïnen voor ons +van een grafmonument, voor een koning of althans voor een aanzienlijk +man opgericht.--Wij dalen af naar de vlakte: het onderzoek van een +hoop steenen, waarboven eene zuil oprijst, zal ons misschien eenige +inlichting verschaffen omtrent den ouderdom dezer gebouwen. Naderbij +gekomen, zien wij dat de zuil van kalksteen is; hare hoogte bedraagt +ruim elf, en haar doorsnede iets meer dan een el. De gladde schacht +rust op een rond voetstuk van zwart bazalt; het kapiteel is verdwenen +of licht misschien in gruis op den grond. In de onmiddellijke nabijheid +ziet men nog, op regelmatige afstanden, eenige andere voetstukken +van zwart bazalt: blijkbaar stonden daarop in vroeger tijd dergelijke +zuilen als de eenige, die tot dusver gespaard bleef. + +Niet ver van deze zuilen staan drie zware pilaren, eveneens van +kalksteen vervaardigd. Zij zijn acht el hoog en bestaan uit drie +steenblokken boven elkander, die aan eene zijde gedeeltelijk zijn +uitgehold, zoodat zij eene nis vormen; aan het bovengedeelte ziet men +eene inscriptie in spijkerschrift. Ongetwijfeld is dit de beroemde +perzische, medische en assyrische tekst, die, naar de vertaling +der geleerden, aldus luidt: "Ik, Cyrus, koning van het geslacht +der Achemeniden."--Zonder moeite herkent mijn echtgenoot den naam +van den stichter der perzische monarchie en den titel Khshâyatrya, +overeenkomende met het _Sar_ der Semitische volken en met het grieksche +_basileus_. Ongetwijfeld is de titel van Shâh, waarmede nog heden de +beheerscher van Perzië wordt aangeduid, niet anders dan eene afkorting +van dit woord. + +Verder vinden wij nog eenige gebroken platen van zwart bazalt, +aan de binnenzijde met beeldwerk versierd, benevens talrijke +sporen van fondamenten, ten deele onder het puin begraven. Uit +hetgeen nog gespaard bleef, mogen wij veilig besluiten dat wij +hier de overblijfselen voor ons hebben van eene groote zuilenhal, +die met een houten dak was gedekt, en vermoedelijk ter wederzijde +geflankeerd door kleinere vertrekken, die met de portiek voor de zaal +in gemeenschap stonden. + +Niet ver van dit gebouw zie ik, meer oostwaarts, een groote steenen +paal of stèle; wij gaan daarheen. Op de eene zijde zie ik, onder eene +inscriptie in drie talen, een fraai beeld in basrelief, dat ongelukkig +door den tijd heeft geleden en ten deele met mos is begroeid. Het is +een man in de kracht des levens, met een zuiver europeesch gelaatstype; +de schedel is kaal geschoren; de haren langs de slapen en aan het +achterhoofd zijn in tressen gevlochten, die in den hals hangen; de +baard is kort en gefriseerd. Hij draagt een lang overkleed, dat aan +de zijde wordt toegeknoopt, zooals de Perzen nog heden des winters +dragen: het zonderlinge hoofddeksel, waaraan men den egyptischen uraëus +herkent, herinnert aan de kroon van sommige egyptische godheden: aan de +schouders zijn groote vleugels bevestigd, als die der cherubim; in de +hand houdt hij een beeld, waarvan de kroon mede met den uraëus prijkt. + +Naar de meening van Marcel is dit beeld, versierd met de attributen +van de goden der aan Iran grenzende landen, niet de beschermgod van +Cyrus, maar het portret van den koning zelven. + +Cyrus, beheerscher geworden van een reusachtig rijk, dat zich van +Egypte tot de oevers van de Kaspische-zee uitstrekte, zou de behoefte +gevoeld hebben, om, voor zijne eigene rekening en in zijn belang, de +grieksche of egyptische traditie in eere te houden, volgens welke de +koninklijke geslachten van de goden afstamden: met dat doel zou hij +zich getooid hebben met de attributen ontleend aan het pantheon van +alle volken, die het perzische rijk omvatte, ten einde op die wijze +zijn gezag in zekeren zin te wijden en te bevestigen. + +Dit basrelief is een van de belangrijkste monumenten van het oude +Perzië: het geeft niet alleen belangrijke inlichtingen omtrent +den oorsprong van de beeldhouwkunst in Iran; maar het gunt ons +daarenboven een blik op de godsdienstige en politieke inzichten en +denkbeelden van Cyrus en bewijst het eclecticisme van dezen monarch, +die hoegenaamd geen onderscheid maakte tusschen de nationale goden +en die der volkeren, welke bij het perzische rijk waren ingelijfd. [2] + +In het dorp teruggekeerd, vind ik den tsjarvadar-bashi in ons kamp. "Ik +vertrek heden met de karavaan," zegt hij tot ons; "ik zal u twee +mannen achterlaten om voor de rijpaarden en den muilezel, die uwe +dagelijksche bagage draagt, te zorgen. Hoewel het mij moeilijk valt, +van mijne dieren te scheiden, maak ik mij toch niet ongerust over hen, +want de door den gouverneur van Shirâz gezonden toefangtsjis, die u +tot geleide moeten dienen, zijn er ook om toezicht te houden. Ik moet u +echter ten dringendste aanraden, bij den tocht door de bergpassen van +den Polvar, de soldaten niet achter te laten; om op de afschuwelijke +wegen, die gij volgen moet, af te stijgen; om te zorgen dat gij de +beesten niet vermoeit, en om ze zorgvuldig te dekken als gij aan de +pleisterplaats zult gekomen zijn. + +--Wij zullen voor uwe beesten zoo goed zorgen als voor ons zelven, +dat beloof ik u plechtig; antwoordde ik. "Wat kunt gij meer verlangen? + +--Kunnen wij de andere zijde van den berg niet bereiken, zonder door +de passen van Maderèh Soleîman te trekken? vroeg mijn echtgenoot op +zijne beurt. + +--Neen, Çaheb; meent gij dan dat wanneer de tsjarvadars, al ware +het ook ten koste van een langen omweg, dien weg konden vermijden, +zij ieder jaar in die noodlottige passen bagage en muildieren zouden +laten verloren gaan? Als het water laag is, volgen de karavanen de +oevers van den Polvar en trekken zonder bezwaar door den pas; maar +des winters moet men een weg volgen, die voor onheugelijke tijden in +de loodrechte rotswanden is uitgehouwen. + +--Als ge u oostwaarts wildet richten en naar Kirman gaan, zoudt ge +ook dan nog de passen moeten doortrekken? Zoudt ge dan niet op zeker +punt links kunnen afslaan? + +--Neen, zeker niet. De woestijn ten oosten van Meshed Moergab is de +dorste en meest waterlooze wildernis, die in geheel Perzië te vinden +is, dat toch geen gebrek heeft aan wildernissen. Geene enkele karavaan +zou zich in die woestijn durven wagen. + +--Het is dus, volgens u, uitgemaakt, dat men niet van Kirman naar +Madereh Soleîman kan gaan, dan over Darab en den Takhteh Dsjemsjid? + +--Dat staat vast, Çaheb. Vraag het maar aan alle tsjarvadars; zij +zullen u hetzelfde zeggen. Men behoeft daarvoor niet eens zestig +jaren lang de karavanen te hebben begeleid. + +--Waarom vraagt ge toch al die inlichtingen omtrent de wegen, die +naar het oosten voeren, vroeg ik aan Marcel. Wij zijn immers niet +voornemens, Kirman te bezoeken. + +--Omdat wij hier in de nabijheid zijn van den weg, dien Alexander op +zijn terugkeer uit Indië volgde, en dat het van het hoogste belang is +te weten, dat de macedonische koning niet naar Persepolis is kunnen +gaan, den weg nemende over Kirman, Madereh Soleîman en de passen van +den Polvar, maar dat hij de karavanenwegen heeft moeten volgen en +over Darab en de passen van Sarvistan naar Perzië is moeten trekken." + + + +XXII + + +1 October.--Bij het aanbreken van den dag stijgen wij te paard, en de +ruïnen van den Takhteh en van het paleis ter linkerhand latende liggen, +rijden wij naar een dorp van een ellendig voorkomen, dicht bij den +rand van het ravijn, waarin de Polvar stroomt. De van leem opgetrokken +huizen rusten op antieke fondamenten van witten steen. Het zou wel de +moeite waard zijn, die fondamenten te onderzoeken, maar men zou daartoe +de huizen moeten wegruimen: dit is dus voorloopig onmogelijk. Iets +verder verheft zich een klein monument, waarvan de matte goudkleur mij +aan de warme tinten van het prachtige pentelische marmer herinnert. Het +monument ligt buiten het dorp en is zeer gemakkelijk te genaken. Wij +rijden over een kerkhof en houden stil aan den voet van het gebouwtje, +waaraan de Engelschen den naam van het graf van Cyrus geven, maar +dat bij de Perzen bekend is onder dien van Gabre Madereh Soleîman. + +Van alle gedenkteekenen in de vlakte van den Polvar is dit buiten kijf +het belangrijkste en het best geconserveerde. Het archaïstisch karakter +van den griekschen bouwstijl van den naos en de fronton daarboven--de +eenige in geheel Perzië--trekken dadelijk onze aandacht. Het graf +rust op eene soort van pyramide, gevormd door zes trappen, die op een +breeden sokkel rusten; een gedeeltelijk vernielde trap voerde naar +boven. Het geheel is opgetrokken van reusachtige blokken kalksteen, +die met de grootste zorgvuldigheid zijn uitgezocht en saamgevoegd; +het deksel van de sarkophaag is massief en even als al het overige +van steen. De grafpyramide was omgeven door eene portiek; aan drie +zijden zijn nog de sporen van de basementen en zelfs van de schachten +der zuilen te vinden. Drie lage en smalle deuren gaven toegang tot +den binnenhof; de posten dier deuren zijn nog staande gebleven. + +Ik beklim de trappen van den gabre (de grafpyramide); ik stoot eene +houten deur open en bevind mij in een klein vertrekje. Een der zijden +prijkt met een mirhab, die eerst in later tijd is aangebracht; de +andere wanden zijn vlak. Metalen lampen hangen aan koorden, die aan +houten krammen zijn bevestigd; verder ziet men er allerlei bonte +lappen, die daar bij wijze van ex-voto's zijn nedergelegd. + +Ik vroeg mijn echtgenoot, wat hij van dit graf dacht. + +"Dit gebouwtje," antwoordde hij, "is zeer zeker niet het graf +van Cyrus; dit staat bij mij vast. Er is inderdaad niet de minste +overeenstemming tusschen dit monument en het graf van Cyrus, zooals dit +beschreven wordt door Arrianus en Strabo, of liever door Aristobulus, +die dit graf bezocht en op bevel van Alexander liet herstellen, +en wiens beschrijving door de beide eerstgenoemden is overgenomen." + +Het graf van den grondlegger der perzische monarchie verrees midden +in de koninklijke tuinen; het was omringd door boomen, grasperken en +stroomende wateren. Het was een vierkante toren van geringe hoogte, +zoodat hij door het geboomte geheel verborgen werd. In het bovenste +gedeelte bevond zich de grafkamer, met een dak van steen, en waartoe +eene zeer smalle deur toegang gaf. Aristobulus zag daar een gouden bed, +eene tafel met bekers en vazen, eene vergulde wasch- of badkuip, en +eene menigte kleederen, edelgesteenten en andere kostbaarheden. Door +middel van een trap had dit vertrek gemeenschap met eene andere +kamer, waar de priesters verblijf hielden, met de bewaking van het +graf belast. + +Op de buitenzijde van het graf was, in de perzische taal, het volgende +opschrift gebeiteld: "O mensch, ik ben Cyrus, de zoon van Kambyses. Ik +heb de monarchie der Perzen gesticht en over Azië geheerscht. Benijd +mij dit graf niet." + +"Een Griek," voegde mijn echtgenoot er bij, "zou nooit op de gedachte +zijn gekomen om den Gabre Maderèh Soleîman te vergelijken bij een +vierkanten toren; evenmin als hij gemeend zou hebben eene voldoende +beschrijving te hebben gegeven van den onderbouw met zijne zes trappen, +door eenvoudig te spreken van de stevigheid en soliditeit van het +onderste gedeelte. Daar komt bij, dat het volstrekt onmogelijk zou +zijn geweest, om in een vertrekje van zes vierkante meters oppervlakte +ruimte te vinden voor de sarkophaag, voor het gouden bed, de tafel, +de vergulde badkuip en de groote menigte kleederen en kostbaarheden, +die Aristobulus in het graf zag. En waar is de inscriptie, die de +Grieken lieten vertalen? + +"Ik ben veeleer geneigd om, ook in verband met de overlevering, +volgens welke dit monument het graf zou zijn van de moeder van +Salomo, daarin het mausoleum eener koningin te zien; misschien wel +van de echtgenoote van Cyrus, wiens naam thans bij het volk geheel +in vergetelheid is geraakt en verdrongen door dien van Salomo, die +zoo dikwijls in den Koran wordt genoemd." + +Wat hiervan zij, de ruïnen, die wij in de vlakte van den Polvar +gevonden hebben, de Takhteh, de vierkante toren, het paleis en het +mausoleum zijn de laatste overblijfselen van de monumenten, door den +grooten Cyrus, in de zesde eeuw voor Christus, opgericht. Deze ouderdom +blijkt ten duidelijkste uit den geheelen bouwstijl, uit de ornamenten +en alle bijzonderheden der architektuur. Evenzeer is het onmogelijk, +de nauwe verwantschap te miskennen tusschen deze monumenten en de +ionische gebouwen. Zouden wij hier de prototypen voor ons hebben van de +monumenten in de grieksche koloniën langs de kust van Klein-Azië? Ik +geloof dit niet. Voor de verovering van Lydië waren de bewoners van +Farsistan nimmer in aanraking geweest met de Grieken; zij verkeerden +nog in een toestand van meer dan halve barbaarschheid, toen Cyrus bij +de Ariërs de heerschappij der Meden vernietigde en daarvoor die der +Perzen in de plaats stelde. Misschien behoorde de architekt, die deze +gebouwen maakte, wel tot de omgeving van Croesus, die na de verovering +van Sardes de vriend en raadsman van zijn overwinnaar geworden was. + +5 October.--Na twee dagreizen zijn wij thans gehuisvest in den tsjapar +khaneh van Kenareh, op eenige duizenden ellen afstands van het eenmaal +zoo beroemde Persepolis. + +Na Maderèh Soleîman verlaten te hebben, betraden wij de enge passen +van den Polvar. Aanvankelijk volgden wij den oever der rivier, geheel +met dichte rietbosschen en biezen begroeid, waarin wij elkander uit +het oog verloren. De tsjarvadar-bashi had er niets te veel van gezegd, +toen hij dezen weg een helschen weg noemde; maar daar hij uitsluitend +de meerdere of mindere bruikbaarheid der wegen voor zijne paarden +in het oog hield, had hij ons niet gesproken van de schilderachtige +schoonheid der passen, die de bezwaren aan den tocht verbonden +vergoeden en voor een deel doen vergeten. + +De monumenten van Persepolis worden in twee groepen verdeeld, +bekend onder de namen van Nakhshè Roestem (teekeningen van Roestem) +en Takhteh Dsjemsjid (troon van Dsjemsjid); de afstand tusschen de +beide groepen bedraagt acht tot tien kilometers. Eene ellendige hut, +met den naam van tsjapar khaneh versierd, staat omstreeks halverwege: +ons eskorte heeft dit krot voor ons ten verblijve uitgekozen. De +reizigers houden zich doorgaans te Persepolis niet op, uithoofde +van de ongezonde lucht, die men hier inademt; de postdienst is in +Farsistan alles behalve voortreffelijk ingericht; de platte daken +en de opperzaal van onze herberg liggen dan ook in puin. De eenige +kamer, waarin wij logeeren kunnen, is opgevuld met paardentuig, met +weggeworpen rommel en met den schralen voorraad van den tsjapartshi +(den bewaarder of concierge), wiens ongelukkig voorkomen juist niet +pleit voor de gezondheid der streek. Op ons verzoek wordt de kamer +schoongemaakt en tot onze beschikking gesteld. + +Na afloop van den maaltijd begon ik medelijden te gevoelen met onze +bedienden, en noodigde ik hen uit, in het eenige bewoonbare vertrek +te komen slapen. + +"Wij zullen ons wel wachten, in een besloten ruimte te gaan slapen," +antwoordde de kok; "zoodra gij het licht zult hebben uitgedaan, zult +gij door de muskieten vermoord worden; het eenige middel om niet +levend te worden verslonden, is onder den blooten hemel den nacht +door te brengen." + +Helaas! de kok had gelijk; nauwelijks hadden wij een oogenblik +stil gelegen, of wij werden als door duizenden naalden geprikt en +gestoken. De muskieten van Persepolis maken geen geluid, maar zoo zij +door hun gegons niet hinderen, hunne beten zijn des te venijniger. Tot +ons ongeluk, heeft de natuur hen zeer klein en dun geschapen, zoodat +zij door de kleinste gaatjes in de kleeding kunnen kruipen. Wij meenden +de aanvallen van deze onverbiddelijke vijanden te kunnen afweren, door +de pijpen van onze pantalons om onze beenen toe te binden, onze voeten +in stevige lederen schoenen te steken en onze handen met doeken te +omwikkelen. Het eenige gevolg was, dat de bloeddorstige beulen zich +schadeloos stelden op ons gezicht en vooral op onze lippen, die wij +wel onbedekt moesten laten, ten einde te kunnen ademen. De vrees van +op nieuw door de koorts te worden aangetast, als wij op het platte +dak gingen slapen, hield ons in de kamer terug: maar reeds voor de +dag aanbrak waren wij op de been. Zonder op ons gezwollen gelaat +en ontstoken lippen acht te slaan, stijgen wij te paard en richten +ons naar den steilen rotswand, dien wij den vorigen avond aan onze +rechterhand hadden laten liggen. Toen wij den rotswand naderden, +werd mijne aandacht aanstonds getrokken door de voorgevels van vier +grafkamers, en door een klein vierhoekig monument tegenover den berg, +dat geheel overeenkomt met het vernielde gebouwtje hetwelk wij in de +vlakte van den Polvar gezien hebben. Te Maderèh Soleîman is echter +nog maar eene van de vier zijden overgebleven: het grafteeken dat wij +hier voor ons hebben, is nog geheel volledig: er ontbreekt geen enkele +steen. De gedaante van het gebouw is die van een vierkanten toren, +waarvan het benedengedeelte geheel massief is. Het bovengedeelte +wordt geheel ingenomen door eene zeer eenvoudige zaal, waarvan de +zoldering uit fraaie zerken bestaat; de muren zijn kaal en de hoeken +afgerond. Dit vertrek is voorzien van eene kleine deur, die langs +een trap, waarvan de sporen nog zichtbaar zijn, werd bereikt. Eene +getande kroonlijst sluit het monument van boven af; groote platen +van zwart bazalt, aan drie zijden aangebracht, maken den indruk van +vensters, hoewel het gebouwtje in werkelijkheid geene andere opening +heeft dan de deur. Marcel is van oordeel, dat de lijken der koningen +voorloopig in deze torens werden nedergelegd, om na in zekere mate +tot ontbinding te zijn overgegaan, naar de in de rots uitgehouwen +graven te worden overgebracht. Deze beide torens in de vlakte van den +Polvar en hier, geven ons ongetwijfeld de voorbeelden te aanschouwen +van de koninklijke mausoleën, die Cyrus, na zijn terugkeer uit Ionië +invoerde; de grafkamers daarentegen, naar egyptischen trant, in den +berg van Nakhshè Roestem uitgehouwen, waren de graven van de eerste +vorsten uit de tweede Achemeniden-dynastie. + +Aan de voorzijde der graven van Darius en zijne opvolgers is, in +relief, op den loodrechten rotswand, een gebouw afgebeeld, met zuilen +versierd, waarvan de kapiteelen worden gevormd door twee stieren, +ter halverlijve met elkander verbonden. De deuren hebben van boven +eene egyptische kroonlijst.--Boven een troon ziet men den koning, +gebeden richtende tot den god Ahoeramazda, die in de lucht zweeft. + +De platten of terrassen voor den ingang der grafkamers zijn te hoog +boven den grond en de rotswand is te steil, dan dat men die van uit +de vlakte zou kunnen bereiken. Wil men de grafkamers zelven bezoeken, +dan moet men zich aan een touw laten ophijschen door mannen, die +boven op de rots klauteren. Marcel is de eerste, die deze expeditie +onderneemt, en niet zonder angst zie ik hem tusschen hemel en aarde +zweven aan een touw, dat mij niet dikker toeschijnt dan een draad. Hij +komt zonder ongeval weer beneden, en nu maak ik mij gereed om de +luchtreis te ondernemen. + +"Wat wilt gij daar boven gaan uitvoeren? zegt mijn echtgenoot; +de kamers zijn ruw in de rots uitgehouwen, en de wanden vertoonen +geen enkel spoor van beeld- of schilderwerk; de zolderingen zijn bij +wijze van gewelf gemaakt, en de in den steen uitgehouwen sarkophagen +verschillen in niets van de egyptische. + +--Ik wil het gezicht van Darius van nabij bekijken. Ik verbeeld mij +ook, dat ik daar boven een prachtig uitzicht zal hebben over de vlakte +van de Merdash. + +--Dring er niet verder op aan; ik zal u nooit toestaan, dezen tocht +te wagen. Gij weet niet, welk eene zonderlinge gewaarwording zich +meester maakt van iemand, die vijftien ellen boven den grond aan een +touw hangt te zweven. Ik ben er ook volstrekt niet zeker van, dat gij +vasten voet zoudt weten te zetten op het plat, of dat gij u stevig +zoudt vastbinden bij het aflaten. Gij gaat niet naar de graven."--Dit +zeggende gaf hij den mannen boven op de rots een teeken dat zij naar +beneden konden komen. + +Natuurlijk protesteerde ik tegen het verbod van mijn echtgenoot, maar +het baatte niet: voor de eerste maal sedert ik hem gehoorzaamheid +gezworen had, moest ik mij aan zijn wil onderwerpen. + +Aangenomen dat mij, bij het bezoek der graven, een ongeluk ware +overkomen, dan zou dit toch stellig minder opzien hebben gebaard, dan +toen voor omstreeks vier-en-twintighonderd jaren de ouders van Darius, +bij eene dergelijke gelegenheid, het leven verloren. De koning had hen +uitgenoodigd, zijn graf te komen zien, en droeg aan veertig magiërs de +zorg op, om de mand naar boven te hijschen, waarin de oude lieden waren +gezeten. De veertig priesters klauterden op den top der rots, grepen +de touwen en trokken de ouders van hun koning voorzichtig en langzaam +naar boven. Maar zie, daar schoot eensklaps eene reusachtige slang +uit de rots te voorschijn en verspreidde een panischen schrik onder +de magiërs, die in hunne verbijstering de touwen loslieten, zoodat de +mand met haar kostbare vracht tegen den grond plofte. Darius, wiens +toorn en droefheid geene palen kende, liet de ongelukkige priesters +gevangen nemen en voor zijne oogen spietsen. + +Onder de graven der oude koningen bevinden zich de beroemde beeldwerken +uit den tijd der Sassaniden, waaraan de geheele groep van monumenten +aan den ingang der vlakte van de Merdash den naam te danken heeft +van Nakhshè Roestem (teekeningen van Roestem). + +Een dezer bas-reliefs, dat eene lengte heeft van ongeveer elf meter, +moet de zegepraal vereeuwigen door den koning Shapoer over keizer +Valerianus behaald. De perzische koning zit te paard; de romeinsche +keizer, met den lauwerkrans om de slapen, schijnt geknield de +barmhartigheid van den overwinnaar af te smeeken. De onderworpen +houding van den gevangen Caesar verhinderde niet, dat de Shâh hem +zes jaren lang bij het te paard stijgen, als voetbank gebruikte, en +hem ten slotte liet spietsen en zijn lijk in triomf voor het leger +uitdragen. Eene inscriptie vermeldt de overwinning bij Edessa, door +Shapoer op de Romeinen behaald. + +Het onderwerp van het tweede bas-relief is minder gemakkelijk +te begrijpen. Twee koningen, te paard gezeten, houden te zamen +een ring of een dergelijk voorwerp vast, misschien een teeken van +bondgenootschap. Hunne rustige kalme houding vormt een scherp contrast +met de krijgshaftige drift van twee gewapende mannen, die, op een +derde bas-relief met gevelde lans op elkander aanstormen. Dit laatste +bas-relief, dat bijna gelijk met den grond is, heeft ongelukkig zeer +veel geleden. + +De monumentale beeldhouwkunst uit het tijdperk van de Sassaniden +schijnt meer aan de romeinsche, dan aan de grieksche kunst verwant. De +beelden, door de Muzelmannen zoo veel mogelijk vernield, verkeeren +thans in zoodanigen toestand, dat het niet meer mogelijk is over de +bewerking van het naakt te oordeelen; maar de handen, die in vele +gevallen nog ongeschonden zijn, zijn plomp en zeer oppervlakkig +behandeld; de drapeering is onnatuurlijk en gezocht en mist daardoor +waarheid. Daarentegen is de houding der koningen edel en eenvoudig, en +verraden de dieren, met name de paarden, de hand van bekwame meesters, +die zich vrij wat beter rekenschap wisten te geven van de eischen +der dekoratieve kunst, dan de vervaardigers van de bas-reliefs in +het bovenste gedeelte van de vier koningsgraven. + +Het laatste en misschien het belangrijkste monument in de groep van +Nahkshe Roestem bevindt zich zuidwaarts van de grafkamers. + +Dit zijn twee Atesh-ka (vuuraltaren), die op de plaats zelve in de +rots zijn uitgehouwen. Zij bestaan uit eene vierkante tafel, rustende +op vier massieve rondbogen, die gedragen worden door vier pilaren +in hoog relief. De bovenrand van het altaar bestaat uit eene soort +van krans van driekantige kanteelen. De geheele bewerking is ruw en +barbaarsch, en getuigt van eene kunst, die op vrij wat lager trap +stond dan die, welke de monumenten uit den tijd van Cyrus schiep. Let +men daarenboven op het zuiver assyrisch karakter der kanteelen, der +bogen en pilaren, dan komt men gedeeltelijk tot het besluit dat de +Atesh-ka van Nakhshè Roestem de oudste monumenten in de vlakten van +den Polvar en de Merdash zijn en uit den tijd vóór Cyrus dagteekenen. + +De eerwaardige herinneringen en vrome traditiën, aan deze antieke +vuuraltaren verbonden, waren vermoedelijk een der redenen, die +Darius bewogen, den naburigen berg uit te kiezen als koninklijke +begraafplaats. Ongetwijfeld lieten later de Sassaniden, om +dezelfde redenen, in dien rotswand de bas-reliefs beitelen, die +hunne overwinningen moesten vereeuwigen. Ten allen tijde waren de +Atash-ka van Nakhshè Roestem, voor de aanhangers van Zoroaster, +eene bij uitnemendheid gewijde en druk bezochte bedevaartsplaats; +en nog in onze dagen, nu de betrekkelijk weinige Parsis welhaast +de herinnering van hun roemrijk verleden hebben verloren, komen de +pelgrims uit Indië in grooten getale, om een bezoek te brengen aan +de vuuraltaren, en aan het mausoleum, dat in den omtrek bekend staat +onder den naam van de Kaäba der Guebers. + + + +XXIII + + +6 October.--De noodzakelijkheid om ons op nieuw van levensmiddelen +te voorzien, de onmogelijkheid om nog langer de martelingen van de +muskieten uit te houden, hebben ons twee dagen geleden doen besluiten, +om ons afschuwelijk krot te verlaten en een onderkomen te zoeken in +het dorpje Kenareh, op twee farsaks afstand van het persepolitaansche +paleis. Wij zijn nu wel verplicht, 's morgens en 's avonds, een vrij +langen rit te maken om de ruïnen te bereiken; maar wat zou men niet +doen, om aan de muskieten te ontkomen, die u geregeld iederen nacht +den slaap ontrooven? + +Wij hebben een behoorlijk logies gevonden in de opperzaal van eene +boerenwoning. De muur en de zoldering zijn van leem; een strooien mat +op den vloer en een koperen kan, vormen het gansche ameublement. De +inrichting lijdt dus niet aan bovenmatige pracht; maar toch zijn wij +hier op ons gemak; de hooge ligging van de kamer beveiligt ons tegen +de vochtige ongezonde uitwasemingen van den grond en vergunt ons de +zuivere, frissche berglucht in te ademen, die door den oostenwind wordt +aangevoerd. Deze voordeelen moeten echter met eenige offers worden +gekocht: daar wij gedwongen zijn op het platte dak ons middagmaal te +gebruiken, en daar ook de clichés te bereiden, zijn wij het voorwerp +geworden van de belangstellende nieuwsgierigheid van een aantal +vrouwen, ouden en jongen, die op de naburige daken samenscholen. + +Het komt mij voor, dat de type van het ras gaandeweg eene verandering +ondergaat: ik zie jonge vrouwen van eene slanke gestalte, met blauwe +oogen en blonde zijdeachtige haren, zoo als ik in Perzië nog niet +gezien heb; onze tsjarvadar, een inboorling dezer streek, is rossig +en heeft paarsachtig groene oogen. Dit trok mijne aandacht; op mijne +navraag, vernam ik, dat rossig blonde haren en groene oogen steeds +minder zeldzaam worden, naarmate men verder naar het zuiden komt. Over +het algemeen wordt de type schooner. Ik moet er echter bijvoegen, dat +ook te Kenareh, zoo als trouwens in het geheele Oosten, de bejaarde +vrouwen erg vervallen en terugstootend leelijk zijn: de verregaande +onzindelijkheid, die met name in Farsistan heerscht, maakt haar nog +afzichtelijker. De boerinnen kammen bijna nooit heur haar, wasschen +zich uiterst zelden, en dragen haar kleederen, zonder wasschen, +tot zij haar aan flarden bij het lijf hangen. Een katoenen rok, +halverwege den buik vastgemaakt en nauwelijks tot de knieën reikende; +een wijd hemd, dat op de borst geopend is, maar niet verder gaat dan +het middel:--ziedaar haar eenige kleeding. + +Maar indien alzoo het lichaam aan alle invloeden van lucht en klimaat +is blootgesteld, wordt daarentegen het hoofd zorgvuldig beschermd +tegen de zon en de koude, en wel door middel van een geheele vracht +vieze sluiers en smerige doeken, die om het hoofd gewonden worden. De +boerinnen zijn goede moeders en houden alle lappen en vodden niet +voor zich alleen: de kleine kinderen, voor wier gezondheid het +schadelijk zou zijn, als zij voor hun derde jaar gewasschen werden, +zijn zelfs in den winter geheel naakt, maar ook bij hen wordt het +hoofd bedekt en omwikkeld met zulk eene vracht van lappen en doeken, +glaskoralen en amuletten, dat zelfs de grootsten en sterksten klein +en nietig schijnen onder dit monsterachtig kapsel, ten eenemale buiten +verhouding tot hunne gestalte. Deze eigenaardige methode van kleeding, +gevoegd bij de gewoonte om de pasgeboren kinderen op den derden dag te +aderlaten, ten einde het onreine bloed der moeder af te tappen; bij +de wonderlijke manier om hen al aanstonds met waterachtige vruchten +te voeden, en vooral bij de onbeschrijfelijke onreinheid, is eene +voldoende verklaring van het ontzaglijk sterftecijfer der kleine +kinderen. Perzische moeders, die tien of twaalf kinderen ter wereld +hebben gebracht, beschouwen het dan ook als een bijzonder voorrecht, +als zij er drie of vier in het leven mogen behouden. + +Men zou haast meenen dat Mohammed, toen hij zijn volgelingen de +vijf dagelijksche wasschingen voorschreef, de dorpen van Farsistan +had bezocht. + +De bewoners dezer streek kunnen zich, tot verontschuldiging van hunne +onzindelijkheid, ook niet beroepen op gebrek aan water of op hunne +armoede: de omstreken van Persepolis worden door talrijke kanalen +doorsneden en de grond is bij uitnemendheid vruchtbaar en goed +bebouwd. Overal echter waar het water niet heengeleid kan worden, +is de grond dor en onbebouwd; toen ik mij dus, vergezeld van onze +toefangtsjis, naar de ruïnen begaf, was ik zeer verwonderd, dicht bij +den Takhteh, die boven een kaal plateau oprijst, zes pas opgeworpen +aardhoopen te ontdekken. + +"Waarvoor delft men kuilen in deze woeste vlakte? vroeg ik aan +onze gidsen. + +--Deze aardhoopen bedekken de graven van gepleisterden, antwoordde +een hunner. Hier liggen zes bandieten begraven, die de vorige maand +gevangen en voor eenige dagen ter dood gebracht zijn. Sedert eenige +jaren werd de provincie bestuurd door een broeder des konings, +een vroom man, maar te goedhartig en te zwak. Verzekerd van +straffeloosheid, maakten bandieten en moordenaars de openbare wegen +onveilig en plunderden de karavanen, tot de Shâh eindelijk tot het +besluit kwam om zijn broeder terug te roepen en in zijne plaats zijn +kleinzoon te benoemen, een kind van twaalf jaren. Terzelfder tijd +voegde hij als voogd aan den jongen prins een onder-gouverneur toe, +die in geheel Iran om zijne strengheid bekend was. + +--Maar wat is nu die bepleistering? + +--O Çaheb, te oordeelen naar de kreten en stuiptrekkingen van den +patiënt, moet het eene verschrikkelijke straf zijn. Men graaft een +kuil in den grond en plaatst dwars daarover eene ijzeren staaf, +waaraan de voeten van den veroordeelde worden vastgemaakt, zoodat +zijn hoofd bijna den grond van den kuil raakt; dan laten de beulen +gips of pleister in den kuil vloeien. Is de kuil daarmede gevuld, +dan werpt men de uitgegraven aarde weer daarover heen, en zoo ontstaan +de hoopen, die gij ziet." + +Overdreven gevoeligheid wordt op reis, vooral in het Oosten, spoedig +afgestompt; toch kon ik, op het hooren van dit eenvoudig verhaal, +geene beweging van afgrijzen onderdrukken. + +"Gij keurt misschien de handelwijze van den gouverneur af? hernam +de toefantsjis. + +--Ja, zeer zeker. + +--Gij hebt gelijk. Het is inderdaad jammer, op deze wijze eene +aanzienlijke hoeveelheid pleister te verspillen, daar men de bandieten +toch op veel goedkooper manier kon laten doodslaan; maar gij zoudt +toch de hoogere uitgave niet afkeuren, zoo gij wist welk een heilzamen +invloed deze strafoefening op alle roovers uitoefent." + +Naar de redeneering van mijn gids luisterende, bereik ik den voet van +een terras van tien el hoogte, uit zorgvuldig saamgevoegde steenblokken +opgetrokken. Deze kolossale onderbouw, in Perzië bekend onder den naam +van den Takhteh Dsjemsjid (troon van Dsjemsjid), rust tegen eene kale +bergketen en herinnert aan het terras van Madereh Soleïman, waarvan +dit gebouw zeker eene kopie is. De bovenvlakte van het terras is in +drie verdiepingen verdeeld. Een prachtige dubbele trap van honderd-zes +treden, door twee breede portalen afgewisseld, voert uit de vlakte naar +de tusschenverdieping. De helling van de trap is zoo groot en de hoogte +der treden is zoo gering, dat men zonder moeite te paard op- en af kan +stijgen; tien mannen naast elkander kunnen te gelijk deze koninklijke +trap beklimmen. Ik stijg naar boven en bevind mij in Persepolis. + +De traditioneele geschiedenis van Perzië, zoo als die door de nationale +heldendichters wordt verhaald, geeft niet veel licht voor de studie der +monumenten van Persepolis. Raadpleging van de grieksche schrijvers zou +dan nog de voorkeur verdienen: maar de ontcijfering van de inscripties +in spijkerschrift op de wanden der paleizen heeft aan de tot dusver +bestaande onzekerheid en de heerschappij der algemeen aangenomen +legenden een einde gemaakt. Wij weten nu dat de Takhteh Dsjemsjid +het werk is van Darius en zijne eerste opvolgers. + +Heeft men de trappen beklommen, dan staat men tegenover twee +reusachtige stieren met menschenhoofden, die in de steenen posten van +eene hooge poort zijn uitgehouwen. Deze fantastische dieren komen in +gedaante overeen met de dieren van Ninive, maar zijn grooter en fraaier +bewerkt dan de wachters der paleizen van Esar-Haddon en Sanherib. Even +als hunne assyrische voorbeelden, dragen ook zij de koninklijke tiara +der oude vorsten van Chaldea; de zes gekromde hoornen aan de tiaar +zijn de teekenen van de goddelijke natuur van het dier. + +Deze hybridische wezens, vervaardigd naar het beeld van een +fabelachtig dier, dat de legendarische held Isdoebar op de jacht +doodde, waren sedert de oudste tijden de wachters, men mag wel zeggen +de beschermgeesten der paleizen van het oude Oosten. De assyrische +monarch Assoer Banipal beroemt er zich op, reeds in de negende eeuw +voor Christus, dat hij de gevleugelde stieren heeft omgeworpen van +de poorten der paleizen van Elam, "waaraan tot dien tijd nog niemand +had geraakt." + +Boven de sierlijk gekromde vleugels van de stieren zijn drie +inscripties in spijkerschrift, in drie verschillende talen, +aangebracht; wij leeren daaruit dat deze grootsche portiek het werk +is van Xerxes. + +"Een groote god is Ahoeramazda: hij heeft de aarde gemaakt, hij heeft +den hemel gemaakt, hij heeft den mensch gemaakt; hij heeft den mensch +het geluk gegeven: hij heeft Xerxes gemaakt tot eenigen koning over +duizenden menschen, tot eenigen heerscher over vele duizenden." + +"Ik ben Xerxes, de groote koning, de koning der koningen, de koning +van de volkrijke landen, de koning der aarde, die heerscht van verre +en nabij. Ik ben de zoon van Darius, den koning uit het huis der +Achemeniden." + +"Xerxes, de groote koning, zegt alzoo: "Deze poort, genaamd Viçadahyu, +heb ik gebouwd, nevens vele andere monumenten, die ik gebouwd heb in +dit Parça; ik heb ze gebouwd, zoo als mijn vader ze gebouwd heeft, +en al deze heerlijke gebouwen hebben wij gemaakt door de genade van +Ahoeramazda." + +"Xerxes, de koning, spreekt alzoo: "Dat Ahoeramazda mij bescherme, +mij en mijn rijk, en mijn werk, en de werken van mijn vader! Dat +Ahoeramazda die bescherme!" + +Achter de deurpijlers ziet men de overblijfselen van vijf zuilen, +die de zoldering van de portiek droegen; daarachter, aan de andere +zijde van de portiek, staan weder twee stieren, geheel overeenkomende +met de eersten. Als men de vestibule, die door deze indrukwekkende +geniën wordt bewaakt, is doorgegaan, beklimt men eenige trappen en +betreedt de _apadâna_ van Xerxes. + +De apadâna of troonzaal komt overeen met den talar, waarin de perzische +koningen nog heden plechtige audiëntiën verleenen, de gezanten van +vreemde mogendheden ontvangen of, ter gelegenheid van de feesten van +het nieuwe jaar, de hulde en de geschenken van hunne onderdanen. + +Het paleis van Xerxes bestond uit eene groote zaal, waarvan de +zoldering door zes-en-dertig zuilen werd gedragen, en die aan drie +zijden door portieken was omgeven. De zolderingen dezer portieken +rustten op twee rijen pilaren, waarvan de kapiteelen gevormd werden +door de aaneenverbonden voorlijven van twee stieren. Op deze zuilen +rustte eene vlakke houten zoldering. Daar de perzische architektuur, +sedert Cyrus, geene andere dan zeer elegante, dunne zuilen kende, was +het niet mogelijk daarop, als bij de egyptische tempels, zware steenen +architraven en zerken aan te brengen. Dat de zolderingen niet anders +dan van hout kunnen geweest zijn, volgt reeds uit de groote ruimte +tusschen de kolommen, uit hunne hoogte en zeer geringen omvang; ook +ziet men nog aan de kapiteelen, tusschen de schouders der stieren, +de plaats waar de balken werden ingevoegd; maar elke twijfel is +onmogelijk geworden, sedert men, nu eenige jaren geleden, de verkoolde +overblijfselen van het hout gevonden heeft. Deze zoldering was van +cederhout, dat alzoo van grooten afstand, uit de bosschen van den +Libanon, moest worden aangevoerd. De zoldering werd met eene laag +aarde bedekt, om de warmte af te weren, en deze laag weder met een +vloer van gebakken steenen belegd. + +Men heeft het paleis van Xerxes vergeleken met den Tsjeel Soetoen +van Ispahan, en met het oog op de lichte en luchtige zoldering van +den talar in laatstgenoemd paleis, beweerd, dat ook de paleizen te +Persepolis slechts eene eenvoudige houten zoldering zonder aardlaag +hadden. Dit is onjuist; vergeleken bij het klimaat van Persepolis, +is de temperatuur te Ispahan betrekkelijk koel; eene bedekking, +die aan de oevers van den Zendeh-Roed ten volle aan de vereischten +beantwoordt, zou in de vlakte van de Merdash ten eenemale onvoldoende +zijn, om het paleis in het warme jaargetijde bewoonbaar te maken.--Doch +wat hiervan zij, en welke dan ook de vorm der zoldering moge geweest +zijn, zooveel is zeker, dat de apadâna een grootschen aanblik moet +hebben opgeleverd. Als ik mij eene voorstelling maak van de groote +hal, met haar portieken, haar marmeren of porfieren zuilen, haar +kapiteelen met de stierenbeelden, waarvan de oogen, de hoornen en de +halskettingen verguld waren; met haar zoldering van cederhout, haar +wandbekleeding met gekleurde tegels en email; haar rijk gekleurde +en vergulde kroonlijsten; haar zijden draperiën voor de deuren, de +fijne, zachte, kleurrijke tapijten op den vloer;--dan kan ik zeer +goed begrijpen, welk een machtigen indruk de paleizen van den grooten +koning op de bezoekers moesten maken. + +Na dit gebouw nauwkeurig te hebben opgenomen, ga ik om een tweede +monument heen, ten einde aan de oostzijde de trappen te gaan opzoeken, +die daarheen toegang geven. Twee trappen, evenwijdig met den voorgevel, +voeren naar eene op acht zuilen rustende portiek, het voorportaal +van een paleis, dat, naar mij voorkomt, de bijzondere vertrekken van +den monarch bevatte. Eene deur, ter wederzijde door twee vensters +geflankeerd, geeft uit de portiek toegang tot een zuilenhal, waarvan +de zoldering door zestien kolommen gedragen wordt. Deze zaal heeft +vijf groote openingen of doorgangen, die de gemeenschap vormen met +verschillende kamers en vertrekken, welke de middelste hal omringen. In +de wanden ziet men verder, behalve de reeds genoemde vier vensters, +die op de portiek uitkomen, groote rechthoekige nissen, overeenkomende +met de takhtsjés, die men nog tegenwoordig in de perzische woningen +vindt. De posten, de lijsten en de bekroningen der deuren en der +vensters, alsmede de voetstukken der zuilen, zijn van donker-grijs +porfier en uitmuntend bewerkt. + +Rondom de nissen en de vensters, aan de binnenzijde der deuren, op +de draagmuren der trappen, zijn, bij wijze van ornament, inscripties +in zeer fraai spijkerschrift aangebracht. Deze opschriften deelen ons +belangrijke bijzonderheden mede aangaande de stichting van dit paleis; +wij vernemen daaruit dat het door Darius werd begonnen en door zijn +zoon Xerxes voltooid. + +Van het meeste belang zijn in deze oude vorstelijke woning wel de +beeldwerken in bas-relief, waarmede zij versierd is. Deze beeldwerken, +even als de inscripties, op de zijwanden der trappen en in de +doorgangen der deuren aangebracht, verdienen niet alleen de aandacht +en de belangstelling om hunne artistieke waarde, maar ook om hetgeen +wij daaruit kunnen leeren ten aanzien van de kleederdracht en het +huisraad der oude Perzen. + +Tot op de regeering van Cyrus, droegen de Perzen het met beestevellen +gevoerde gewaad, dat door de grieksche schrijvers, en met name door +Aristophanes, onder den naam van het perzische wordt aangeduid. Dat +is de tuniek, waarmede Cyrus op het bas-relief van Madereh-Soleïman +is bekleed. Later, na de verovering van Medië, zoo verhaalt ons +Herodotus, namen de veroveraars de verwijfde kleederdracht aan van +de noordelijke Ariërs en de lange geborduurde kleederen der groote +heeren van Ekbatana. De perzische koningen namen zelfs de tunieken, +de drievoudige pantalons, de dubbele vesten en den mantel der medische +dames over. + +De eerste tuniek was wit en reikte niet verder dan tot aan de knieën; +de tweede was met bloemen geborduurd en hing tot op de voeten; de +mantel was in den winter van purper, en des zomers mede met bloemen +geborduurd; de aanzienlijken droegen op het hoofd eene tiara, in vorm +vrij wel overeenkomende met de hooge wollen mutsen, die nog heden +ten dage de boeren in Farsistan dragen; de lieden uit de volksklasse +droegen eene soort van muts van zachte vilt, die onder de kin werd +vastgeknoopt. Herodotus schrijft aan dit soort van hoofddeksel de +weinige vastheid en dikte van den schedel der Perzen toe. + +De verandering in de mode, waarvan Herodotus en Strabo melding maken, +wordt volkomen bevestigd door de bas-reliefs van Madereh-Soleïman en +van Persepolis: het kostuum van Darius en zijne opvolgers verschilt +ten eenemale van dat van Cyrus en komt daarentegen volkomen overeen +met de tot ons gekomen beschrijving. Dit feit, waarvan ieder zich +door de beschouwing der monumenten overtuigen kan, bevestigt ook +hetgeen ik reeds vroeger opmerkte, dat de paleizen van Persepolis van +jonger dagteekening zijn dan de gebouwen in de vlakte van den Polvar, +en dat het bas-relief van Madereh-Soleïman inderdaad den grooten +Cyrus voorstelt. + +Het eerste bas-relief dat mijne aandacht trekt, stelt een jachttafreel +voor. Op de jacht, en vermoedelijk bij alle gelegenheden als hij zijne +volle vrijheid van beweging noodig had, bond de koning zijne tweede +tuniek op en stak die in zijn gordel, terwijl hij zijn mantel over +den schouder wierp. Zoo is hij te Persepolis afgebeeld. Een leeuw, +soms ook een fabelachtig monster, staat op de achterpooten voor den +koning, gereed hem aan te vallen. De monarch wacht den aanval af met +die volmaakte kalmte, welke den echten Oosterling nooit verlaat, +en steekt het monster met de rechterhand een dolk in de borst. De +teekening en het modelé van dit beeldwerk, waarvan het onderwerp +zoo vaak terugkeert, zijn in een zeer goeden stijl; de uitwerking is +onberispelijk; het dier is blijkbaar naar de natuur bestudeerd, en +ook de behandeling van de draperiën verraadt eene niet onbeteekenende +mate van studie. + +Op een ander beeldwerk is de koning wandelende voorgesteld, met een +langen staf of schepter in de hand en gevolgd door twee dienaren, die +een waaier van vederen en een zonnescherm dragen: twee onmisbare zaken +in een land, waar de zon zoo fel branden kan als in Perzië. Hier laat +Darius de plooien van zijn lang overkleed langs den grond slepen; de +koninklijke lijfwachten dragen hetzelfde slepende gewaad; de dienaars +van lageren rang daarentegen, die door hun dienst ook buiten het paleis +worden geroepen, dragen eene korte tuniek, die om de heupen met een +gordel is saamgebonden, benevens de anaxyris of pantalons, waaraan +op de romeinsche bas-reliefs de parthische krijgers kenbaar zijn. + +Eene boven het hoofd van den koning geplaatste inscriptie luidt aldus: +"Darius, de groote koning, de koning der koningen, de koning der +landen, zoon van Hystaspes den Achemenide, heeft dit paleis gebouwd." + +Zoo de bas-reliefs aan de deuren allen betrekking hebben op het leven +van den souverein, dragen de tafreelen, die de zijwanden der trappen +bedekken, daarentegen een meer huiselijk karakter. Wij zien daar een +reeks van bedienden, die jonge geiten, schalen met vruchten, zakken +met wijn of met graan naar het paleis dragen. + +Langs de trappen, die van de binnenhoven naar de platte daken van +den tempel van Edfoe voeren, herinner ik mij, in bas-relief, lange +optochten te hebben gezien van priesters, die, op bepaalde feestdagen, +booten of andere gewijde zinnebeelden droegen. Het denkbeeld van +deze soort van dekoratie zou dus aan Egypte zijn ontleend. Maar niet +alzoo de voorstelling zelve: de personen, die geacht worden langs +de trappen naar het paleis op te stijgen, komen den koning, ter +gelegenheid van het nieuwe jaar, een geschenk aanbieden. Sedert deze +beeldwerken werden vervaardigd, zijn vijf-en-twintig eeuwen verloopen, +en nog heden is deze oude en zeer winstgevende gewoonte te Teheran +in zwang.--Om den overblijvenden hoek aan de boventreden te vullen, +heeft de beeldhouwer onder de genoemde personen een der belangrijkste +beeldwerken van Persepolis aangebracht. Het bas-relief verbeeldt +een gevecht tusschen een stier en een leeuw. Deze laatste heeft zich +van achteren op zijne tegenpartij geworpen en zijn machtige klauw in +de zijde van den stier geslagen, die, met de voorpooten steigerend, +den kop omwendt. De standen zijn naar waarheid weergegeven; vooral +de poot en de schouder van den leeuw zijn uitmuntend bewerkt; de +teekening is zuiver en sierlijk; de bekwaamheid, waarmede het harde +porfier is bearbeid, verdient inderdaad bewondering. + +Op ongeveer vijf-en-zeventig el afstands van het paleis van Darius +ziet men de overblijfselen van twee andere paleizen, door Xerxes en +zijne opvolgers gebouwd, en die geheel overeenkomen met de monumenten, +door den stichter van Persepolis opgericht. + +In noordwestelijke richting den voet des bergs volgende, komen +wij aan het grootste en indrukwekkendste gebouw van deze geheele +ruïnengroep: de apadâna met honderd zuilen, die eene oppervlakte +besloeg van vijf-duizend vierkante meters. De deuren en de vensters +aan de vier zijden zijn nog in stand gebleven, maar met uitzondering +van deze zware steenen, ziet men boven den grond niets meer dan de +voetstukken der zuilen. + +Sommige bas-reliefs in de deurposten geven dezelfde tooneelen te +aanschouwen als die in het paleis van Darius; anderen vertoonen een +geheel eigenaardig karakter. Een daarvan verbeeldt ongetwijfeld het +betalen der schatting of belasting. Van boven ziet men den koning, +op een stoelvormigen troon gezeten, onder een troonhemel; zijne +voeten rusten op eene vrij hooge vierkante voetbank; een dienaar +houdt een vederen waaier boven zijn hoofd; lijfwachten omringen hem; +een officier, kenbaar aan de aan zijn gordel bevestigde sabel, draagt +een zwaren zak over den schouder, die waarschijnlijk de schatting +bevat van eene of meer provinciën. Daaronder ziet men wederom de +lijfwachten des konings, de geduchte Onsterfelijken, afgebeeld, +kenbaar aan hun hoofddeksel en aan hun lang gewaad. Sommigen houden +eene lans in de hand, anderen zijn met pijl en boog gewapend. + +De vorm van den troonzetel is assyrisch, met dit verschil dat de +pooten gedraaid, en niet eenvoudig vierkant bewerkt zijn; de afhangende +draperie is zeer waarschijnlijk van goudstof en op eigenaardige wijze +versierd met borduurwerk, waarin men weder de bekende stierenbeelden +en het gevleugeld zinnebeeld van Ahoeramazda aantreft. + +Is het niet als wilde Darius in zijn paleis alle wonderen van Azië +en Afrika te zamen brengen, en tot versiering van zijne vorstelijke +woning de kunstvaardigheid en de schatten der onderworpen volken +als om strijd doen medewerken? Aan Ionië ontleende hij de algemeene +inrichting en ordonnancie van het gebouw, den vorm der openingen en de +ornamentale beeldhouwkunst; aan Lycië, de zolderingen en de terrassen; +aan Egypte, de zuilen met haar voetstukken, alsmede de bekroningen +der deuren; aan Assyrië de standbeelden; terwijl hij aan de Perzen +de taak opdroeg om deze verschillende elementen tot een harmonisch +geheel saam te voegen, geleid door dien smaak en dat gevoel voor maat +en evenredigheid, die de Iraniërs bij de versiering hunner gebouwen +steeds hebben ten toon gespreid. + +De studie der bas-reliefs van Persepolis leert onwedersprekelijk de +hoogere voortreffelijkheid der beeldwerken van den Takhteh-Dsjemsjid +boven die van Madereh-Soleïman. De kunstenaars uit den tijd van +Darius en zijne opvolgers hebben het veel verder gebracht in de +afbeelding der plooien van de gewaden, die vroeger eenvoudig door +lijnen of gekleurde strepen werden aangewezen; hun werk draagt een +grootschen stempel en is, ondanks de gebreken, geheel in harmonie +met de gebouwen, tot versiering waarvan het moet dienen. De teekening +is zuiver; het modelé vertoont niet die zonderlinge overdrijvingen, +die aan de chaldeeuwsche of ninevitische beeldwerken eigen zijn; de +uitvoering is onberispelijk. Maar niet enkel de technische vaardigheid +der Perzen verdient onze bewondering: hunne artistieke meerderheid +danken zij voornamelijk aan hun juist begrip van den eigenlijken aard +en de wezenlijke eigenschappen van het bas-relief: zij zijn de eersten +geweest, die met terzijdestelling van perspektivische landschappen, al +de figuren tot eenzelfde groep behoorende, op hetzelfde plan plaatsten. + +Al deze arbeid is voor de volgende eeuwen verloren gegaan; de +persepolitaansche architektuur, door Cyrus en zijne opvolgers +ingevoerd bij een volk, voor hetwelk zij niet geschikt was, is met +den laatsten vertegenwoordiger van de dynastie der Achemeniden te +gronde gegaan. Dit kon wel niet anders in een land, dat gebrek heeft +aan hout en waar gebakken steenen het meest praktische bouwmateriaal +zijn. Vandaar dat, na den val van Darius Kodomannus, de paleizen +van den Takhteh-Dsjemsjid nooit meer nagevolgd zijn geworden; de +parthische koningen en de Sassaniden bouwden opnieuw paleizen en +monumenten van gebakken steenen, met hooge koepels gedekt. + +In den berg, aan welks voet het terras van den Takhteh-Dsjemsjid is +aangelegd, bevinden zich twee in de rots uitgehouwen grafkamers. Men +heeft daaruit willen afleiden, dat de gebouwen op het terras eene soort +van graftempels of cenotaphen waren, zoo als de egyptische koningen +die in de nekropolis van Thebe lieten bouwen. Deze voorstelling +schijnt mij zeer gewaagd: de graven van Darius en van zijne eerste +opvolgers zijn in de rotsen van Nakhshe-Roestem uitgehouwen, op meer +dan een kilometer afstand van de paleizen, door diezelfde koningen te +Persepolis opgericht. De nabijheid der twee bovengenoemde grafkamers, +die bovendien langen tijd na de stichting van den Takhteh gemaakt zijn, +levert dus geen voldoenden grond om aan de paleizen een karakter toe te +kennen, dat daarenboven rechtstreeks door de opschriften weersproken +wordt.--Zijn op deze wijze alle vragen betrekkelijk den oorsprong +van Persepolis voldoende opgelost, het is vrij wat moeielijker, +met juistheid den tijd te bepalen, waarop de stad te gronde ging. + +Volgens de verzekering van bijna alle oude historieschrijvers, werd +Persepolis door Alexander den Groote, in een nacht van uitgelaten +feestvreugde, in brand gestoken. Quintus-Curtius verhaalt dat de +koning van Macedonië voor de verzoekingen van de perzische hofstad was +bezweken: hij ging zich schromelijk te buiten aan den wijn en voerde +ook het gebruik in van die eindelooze feesten, die door maaltijden en +drinkgelagen afgewisseld, bij de Perzen soms eene week duurden. Hij +bracht zijne nachten aan tafel door, bekleed met de lange witte tuniek +en de tiara der perzische koningen; hij sprak de taal der overwonnen +barbaren, omringde zich met jongelieden uit de eerste families des +lands, die zijne lijfwacht vormden, en ook met die schaar van lichte +vrouwen, die steeds tot het gevolg behoorden van alle veroveraars +der oudheid. + +In de schaduw van eene poort van de apadâna van Xerxes gezeten, +herlees ik, in het Leven van Alexander, naar de vertaling van den ouden +Amyot, het verhaal van den brand van Persepolis; en hoe ongaarne ik +ook de nagedachtenis van den grooten koning van Macedonië met zulk +eene zware beschuldiging onteer, zoo kan ik toch, bij het zien van +deze verkalkte steenen, van deze door de vlammen geteisterde zuilen +en verkoolde balken, Plutarchus geen ongelijk geven. + +"En het geschiedde daarna, toen Alexander zich gereed maakte om Darius +nog verder te vervolgen, dat hij op zekeren dag een groot feest +liet aanrichten, waarop hij zijne gunstelingen noodigde en waarbij +ook de bijzitten zijner gunstelingen met haar minnaars tegenwoordig +waren. Onder dezen nu was de beroemdste Thaïs, geboortig uit het land +Attika, de minnares van Ptolemaeus, die na den dood van Alexander +koning van Egypte werd. Deze Thaïs nu, deels Alexander met groote +behendigheid prijzende, deels met hem spelende, kwam eindelijk +met een voorstel voor den dag, dat wel met haar landaard strookte, +maar dat ernstiger gevolgen zou hebben dan zij zich waarschijnlijk +dacht. Zij zeide, dat zij zich ten volle beloond achtte voor alle +moeiten en ontberingen op hare zwerftochten door de landen van Azië, +met het leger des konings, nu zij hier deelnam aan een feest in +het prachtige paleis der groote koningen van Perzië. Maar nog meer +genoegen zou het haar doen, indien zij, bij wijze van tijdverdrijf +en vreugdevuur, het paleis van dien Xerxes mocht verbranden, die de +stad Athene had verbrand, en dat vooral indien het haar vergund werd, +met eigen hand het vuur te ontsteken in tegenwoordigheid en onder +de oogen van een zoo doorluchtig vorst als Alexander, opdat men in +volgende eeuwen zou kunnen verhalen hoe de vrouwen, die zijn kamp +volgden, op schitterender wijze wraak hadden genomen over het kwaad, +dat de Perzen weleer aan Griekenland hadden berokkend, dan immer eenig +grieksch krijgoverste ooit te land of ter zee had gedaan. Niet zoodra +had zij deze woorden gesproken, of de gunstelingen van Alexander, die +daarbij tegenwoordig waren, begonnen aanstonds in de handen te klappen +en luid te juichen, zeggende dat dit een voortreffelijk denkbeeld was, +den koning aansporende om daaraan gevolg te geven. + +"Alexander gaf aan dien aandrang toe; hij sprong overeind, drukte zich +een bloemkrans op de haren, nam een brandende toorts in de hand en +liep vooruit; zijne gunstelingen, bekranst als hij en met fakkels in de +handen, volgden hem dansende en juichende en gingen rondom het paleis. + +"De andere Macedoniërs, bemerkende wat er gaande was, kwamen haastig +toegeloopen met brandende fakkels en flambouwen, zeer verheugd zijnde, +omdat zij in hetgeen gebeurde een teeken zagen dat Alexander naar +het vaderland wilde terugkeeren en niet zijne residentie vestigen +onder de barbaren, daar hij zelf het koninklijk paleis in brand +stak en vernielde. Zoo werd, naar men zegt, het paleis verwoest +en verbrand; maar sommigen beweren, dat het niet aldus, bij wijze +van spel geschiedde, maar na rijpe beraadslaging en overweging in +'s konings raad. Wat hiervan zij, dit wordt door allen erkend, dat +Alexander aanstonds berouw had van zijne daad en last gaf dat men +het vuur zou blusschen." + +De eigenlijke stad--wel te onderscheiden van den koninklijken +burcht,--die door de arabische schrijvers Istakhar wordt genoemd, +deelde aanvankelijk niet in het lot van het koninklijk paleis; volgens +de verzekering van sommige perzische schrijvers zou zij nog zeer +lang in stand zijn gebleven. Nog in het jaar 632 onzer jaartelling +was Istakhar de residentie van den laatsten koning uit de dynastie +der Sassaniden. Kort daarop zou zij door Omar geheel zijn verwoest +en zouden hare bewoners naar Shiraz zijn overgebracht. Sedert bleef +de oude koningsstad eene verlaten ruïne. + +Zeer waarschijnlijk zouden er te Persepolis nog zeer belangrijke +ontdekkingen zijn te doen, maar de lucht is er zoo ongezond, +de hitte zoo onuitstaanbaar, de muskieten zoo nijdig en de nabij +gelegen tsjapar-khaneh zoo slecht, dat de weinige reizigers, die +hier komen, niets haastigers te doen hebben dan dit verpeste land +te ontvluchten, nadat zij een dag hebben gewijd aan de ruïnen van +den Takhteh-Dsjemsjid. + + + +XXV + + +6 October.--Toen wij gister-avond te Kenareh terugkwamen, vond +ik buiten het dorp een kamp van Guebers, die een pelgrimstocht +deden naar Nakhshe-Roestem. In Perzië worden met den naam van +Guebers de volgelingen aangeduid van de aloude leer van Zoroaster, +die vóór de invoering van den Islam de nationale godsdienst van +Iran was; in Hindostan heeten deze aanhangers van een overigens +schier vergeten cultus, Parsis. Heden morgen heb ik aan de nieuw +aangekomen gasten laten vragen, of zij mij wilden ontvangen, waarop +een gunstig antwoord volgde. Het hoofd der familie is gekleed als +de Perzen uit de lagere volksklasse, met dit onderscheid dat zijne +kleedingstukken, van goed laken vervaardigd, zich onderscheiden door +onberispelijke zindelijkheid. Hoewel zij nieuw schijnen, is toch op +den schouder een lap ingezet van eene andere kleur dan de tuniek; dit +onderscheidingsteeken is voor de Guebers verplicht, om hen steeds van +de muzelmannen te kunnen onderkennen. De nog jonge vrouw is van eene +slanke rijzige gestalte en heeft iets elegants in haar voorkomen: haar +type verschilt overigens niet van dien der mohammedaansche bevolking +van Farsistan. Haar kostuum vertoont eene treffende overeenkomst +met dat van Shapoer, in het bas-relief van Nakshe-Roestem: ook zij +draagt de drie pantalons, en de tuniek met mouwen van de oude Mediërs, +benevens de mitra met den kleinen tulband, die sinds de alleroudste +tijden het hoofddeksel was der bewoners van Iran. + +Onze nieuwe kennissen willen met ons naar de ruïnen gaan; zeer +gaarne neem ik hun voorstel aan, en wij begeven ons te zamen naar +den Takhteh. Het spijt mij zeer, dat ik het perzische dialekt, dat +onze reisgenooten spreken, niet verstaan kan: ik kan mij thans niet +met hen onderhouden dan door tusschenkomst van onze toefantsjis, +die zij blijkbaar--en met reden--vertrouwen. + +Intusschen verneem ik toch van hen, dat de godsdienst van Zoroaster, +hoezeer belangrijk gewijzigd, nog heden beleden wordt door ongeveer +achtduizend Gruebers, die bijna allen te Yezd woonachtig zijn, +welke stad door hen de stad des lichts wordt genoemd. Geholpen en +ondersteund door hunne talrijke en voor een goed deel zeer vermogende +geloofsgenooten in Hindostan, onderhouden zij verschillende scholen, +zij zijn tot dusver aan de dweepzieke onverdraagzaamheid der +muzelmannen ontkomen, omdat zij een brief bezitten van Ali, waarin +deze schoonzoon van Mohammed hun zijne bescherming belooft. + +De Guebers zijn zeer ontwikkeld, verstandig en arbeidzaam; hunne +zeden zijn zuiver; veelwijverij is bij hen onbekend; hunne vrouwen +en dochters zouden zich ongesluierd in het publiek vertoonen, indien +de perzische wet zulk een inbreuk op het mohammedaansche gebruik +toeliet. Zij onderscheiden zich gunstig van hunne landgenooten door +hunne waarheidsliefde en hunne spreekwoordelijke eerlijkheid in den +handel. Door deze in het Oosten zeldzame eigenschappen hebben zij +zich van den geheelen handel der zuidoostelijke provinciën des rijks +weten meester te maken. + +Op mijne vragen betreffende hunne godsdienstige gebruiken ontving ik +veel minder volledige en bevredigende antwoorden. Ik vernam van mijne +tochtgenooten dat de Guebers sommige monumenten van Persepolis als +gewijd beschouwen, en dat zij uit alle landen, waarin zij verspreid +zijn, in bedevaart naar de Atesh-ka, de koningsgraven en den +vierkanten toren van Nakhshe-Roestem trekken. Zij mogen de lijken +hunner afgestorvenen door roofvogels laten verslinden; maar het +is hun verboden, hunne eeredienst in de open lucht uit te oefenen, +zich te paard binnen de steden te vertoonen, of kleederen te dragen +zonder een opgezetten lap. + +De godsdienst, welke nog heden door de Guebers of Parsis beleden wordt, +is een gewijzigde, verbasterde vorm van het mazdeïsme, eene zeer oude +eeredienst, waarin de overoude godsdienstige denkbeelden der Ariërs, +zoo als wij die uit de heilige boeken der Indiërs leeren kennen, hunne +uitdrukking vonden. De Meden waren meer in het bijzonder dualisten; +de Perzen, ten minste onder hunne eerste koningen, bleven monotheïsten, +althans in dien zin dat de geest des kwaads altijd ondergeschikt bleef +aan dien des goeds. Zij erkenden een oppermachtigen, alomtegenwoordigen +God, aan wiens verschillende eigenschappen en attributen zij echter +tot op zekere hoogte een zelfstandig bestaan toekenden. Volgens de +overlevering, zou de profeet Zoroaster deze godsdienst bij de Mediërs +hebben ingevoerd. Wanneer leefde die groote wetgever? Ik weet het niet, +en het is mij een troost, niet de eenige te zijn, die op deze vraag +geen antwoord kan geven. De klassieke schrijvers kennen hem eenparig +een hooge oudheid toe. Hermippos en Eudoxos zeggen dat hij zes- +of zevenhonderd jaar vóór Alexander, Plinius, dat hij duizend jaar +vóór Mozes leefde; volgens anderen zou hij zeshonderd jaren voor de +regeering van Darius geleefd hebben; de opgaven loopen dus tamelijk +uiteen. Eenige moderne schrijvers zijn van meening, dat Zoroaster een +tijdgenoot van Darius is geweest; dit schijnt echter minder juist, +want Darius beroemt er zich op, dat hij de door de magiërs verwoeste +altaren weder heeft opgericht, waaruit dus volgt dat de oude eeredienst +reeds voor zijn tijd bestond.--Inderdaad weet men niet met zekerheid, +of Zoroaster ooit bestaan heeft. + +Volgens de iranische traditie werd Zoroaster te Oermiah in Medië, in +de tegenwoordige provincie Azerbeïdsjan, geboren. Zijne kindsheid en +jeugd was eene aaneenschakeling van worstelingen met booze demonen; +op zijn dertigste jaar verscheen hem een hoogere geest, die hem +in tegenwoordigheid van Ahoeramazda bracht. De profeet mocht der +godheid allerlei vragen stellen over de plichten van den mensch, de +wijze van godsvereering, de geestenwereld, de engelen en demonen en +wat dies meer zij. Hij ontving nu van den oppersten God de Avesta of +het boek der wet, waarmede hij naar de aarde terugkeerde. Hij begaf +zich daarop naar het hof van Gusthasp, koning van Baktrië, bracht de +magiërs des konings, die hem weerstonden en ter dood wilden brengen, +door allerlei wonderen en teekenen tot zwijgen, en wist eindelijk te +bewerken dat de koning met zijn gezin de nieuwe godsdienst omhelsde. + +De Zend-Avesta was eene soort van kanonische encyclopedie en tevens +een liturgisch boek, dat niet alleen voorschriften bevatte omtrent +de zedeleer, maar ook omtrent de eeredienst. Zeer langen tijd was +deze heilige schrift der Perzen in het Westen ter nauwernood bij naam +bekend; nu ongeveer een eeuw geleden, werd zij door Anquetil-Duperron +naar Frankrijk gebracht. + +Niet minder dan een-en-twintig boeken werden aan Zoroaster +toegeschreven en vormden te zamen de Zend-Avesta; volgens de +overlevering bestond de verzameling nog kompleet ten tijde van +Alexander. Tegenwoordig bezit men nog twee verzamelingen van +fragmenten: de Vendîdâd Sâdeh en de Yesht Sâdeh. De eerste van deze +verzamelingen bestaat uit den Vendîdâd of het boek tegen de demonen, +uit den Yaçna, het boek der offerande, en den Vispered, het liturgische +boek; al deze boeken zijn in het zend of medisch geschreven. + +Voor alle dingen beveelt de godsdienst van Zoroaster haar volgelingen +de aanbidding van Ahoeramazda, den goeden en wijzen geest, den +lichtende en stralende, den zeer goede, zeer groote, zeer volmaakte, +zeer schoone en zeer werkzame. Hij is de gevleugelde god, dien Darius +op de bas-reliefs der koningsgraven aanbidt. Ahoeramazda werd in +zijn werk der wereldschepping en onderhouding bijgestaan door zes +Amescha Çpentas en door een groot aantal lagere geesten, de Yazatas; +onder de Yazatas staan nog andere geesten of beschermengelen, die +ieder voor een bijzonderen persoon hadden te zorgen. Deze geesten, +Sa-fravashi genoemd, waren te gelukkiger naarmate zij hunne taak op +aarde beter konden volbrengen. + +Terzelfder tijd dat Ahoeramazda, wiens naam Alwetende Heer beteekent +en die ook Çpenta Mainyoe genoemd wordt, de wereld schiep, vertoonde +zich het beginsel des kwaads onder de gedaante van Angro Mainyoe of +Ahriman. Angro Mainyoe schiep uit niets alles wat kwaad, verderfelijk +en schadelijk was, zooals Ahoeramazda het licht, de schoonheid en het +goede geschapen had. Ook de geest des kwaads had medehelpers noodig +voor de vervulling zijner noodlottige taak; daarom schiep hij de +deavas, die overal ellende, jammer en zonde moesten brengen. De zes +machtigsten onder deze demonen waren de aangewezen tegenstanders van +de Amescha Çpentas. + +De maatschappelijke en zedelijke voorschriften van de Avesta munten +uit door wijsheid. De wetgever heeft zich de vorming eener rustige, +welvarende en gelukkige maatschappij voorgesteld. Tot grondslag +van geheel zijn ekonomisch stelsel, dat van een zeldzame mate +van doorzicht en zorgvuldige behartiging aller belangen getuigt, +neemt hij den landbouw, den oudsten en eerwaardigsten menschelijken +arbeid. De eigenlijke voorschriften der moraal en der godsdienst +zijn eenvoudig; Zoroaster verlangt alleen dat de mensch de godheid +met gebeden en offers zal eeren; voorts beveelt hij eenvoudigheid +des harten, waarheidsliefde en eerlijkheid in handel en wandel aan. + +Ahoeramazda had noch tempel, noch standbeeld, maar op de toppen van +gewijde bergen en heuvels stonden altaren, waarop de priesters het +eeuwige vuur moesten onderhouden. De Perzen offerden ter eere van +den god ossen, paarden, geiten en schapen; het vleesch van die dieren +werd voor het vuur geplaatst, maar niet in aanraking gebracht met de +vlam zelve, die daardoor zou zijn verontreinigd geworden. De vrees om +hetzij de aarde, hetzij het water, hetzij het vuur te verontreinigen, +was dan ook de reden waarom de volgelingen van Zoroaster hunne +dooden niet begroeven, niet in de rivier wierpen en ook niet +verbrandden. Zij legden de lijken neder in eene soort van torens, +die van boven onbedekt bleven, en waar zij door de roofvogels konden +worden verslonden. Gedurende drie of vier dagen na het overlijden, +vertoefde de ziel nog in de nabijheid van haar stoffelijk omhulsel; +dan verscheen zij voor het goddelijk gericht. De engel Rashnoe +plaatste in eene weegschaal hare goede en hare zondige handelingen, +en bracht haar vervolgens naar eene smalle brug, die boven de hel +was gebouwd. Hadden de zondige daden het overwicht boven de goede, +dan stortte de ziel in den afgrond en werd de prooi van Ahriman; in het +tegenovergestelde geval schreed zij ongedeerd over de brug en verscheen +voor den aartsengel Vohoe-Mano, die haar naar Ahoeramazda geleidde. + +De bedienaars van de eeredienst, doorgaans onder den naam van magiërs +bekend, droegen den naam van _atravan_. Magiër was bij de Meden, +zooals Levi bij de Joden, misschien den naam van den stam, waaruit +de priesters, wier waardigheid van vader op zoon overging, genomen +werden. Bij de Parsis in Hindostan is de priesterlijke waardigheid +nog heden erfelijk in sommige geslachten. Het woord magiër, dat de +oude schrijvers aan de Perzen ontleend hebben, was ongetwijfeld, +in den mond van de godsdienstige vijanden der medische priesters, +een scheldwoord, dat niet dan in ongunstigen zin werd gebruikt. + +Wat hiervan zij, dit is zeker dat de magiërs Medië veroverd hadden +en zich gereed maakten ook Perzië te onderwerpen, toen zij in de +verdere volvoering hunner plannen werden gestuit door het mislukken +van den aanslag van Gautama, die zich na den dood van Kambyses van den +troon wilde meester maken. Darius, genoodzaakt om met kracht tegen de +priesters op te treden, schijnt hen, gedurende zijne geheele regeering, +met wantrouwen te hebben gadegeslagen. Onder Artaxerxes Ochus werd de +eeredienst van Anahithra en Mithra in Perzië ingevoerd; later schijnen +de Arsaciden, ook ten gevolge der overheersching van Alexander, +nog meer tot het oorspronkelijk vreemde polytheïsme te zijn genaderd. + +De Sassaniden herstelden de oude medische eeredienst in al hare +zuiverheid en schonken aan de magiërs hun aloud gezag en hunne hooge +waardigheid terug; toen kwamen, kort na Mohammed's dood, de Arabieren, +die Perzië veroverden en met geweld van wapenen den Islam in de plaats +stelden van de overoude godsdienst van Zoroaster. + +Sedert eene week brengen wij onze hulde aan Ahoeramazda en leven in +onafgebroken gemeenschap met de in steen uitgehouwen koningen van +het oude Perzië. Wij hebben aanteekeningen en afbeeldingen gemaakt: +het wordt nu tijd afscheid te nemen van de ruïnen der paleizen +van de koningen der koningen en de plek te verlaten, waar eenmaal +Persepolis stond. Alles is gereed: wij gaan op weg naar Shiraz, de +nieuwe hoofdstad van de provincie Farsistan. Zal zij beantwoorden +aan hetgeen Hafiz, de beroemdste harer zonen, van haar getuigt: "Wat +is Kaïro en Damaskus, wat is de aarde en de zee? Dat zijn slechts +dorpen. Shiraz alleen is eene stad." + + + +XXVI + + +8 October.--Tegen het vallen van den avond hebben de bedienden en de +tsjarvadars, die altijd haast maken om te vertrekken, Kenareh verlaten. + +"Wij gaan vooruit, zeiden zij tot mij toen zij het dorp uittrokken; +gij hebt slechts de telegraafpalen te volgen, om zeker te zijn, +niet te verdwalen. + +--Het is goed, antwoordde ik." + +Omstreeks tien uren namen wij onze geweren en pistolen en begaven +ons op weg, blijde van het vaak lastig gezelschap der toefantsjis +ontslagen te zijn. Na verloop van een kwartier waren wij reeds het +spoor bijster. Er was geen heirbaan te ontdekken, en evenmin zagen +wij telegraafpalen; er schoot niet anders over, dan op onze schreden +terug te keeren. De boer, bij wien wij onzen intrek genomen hadden, +had de beleefdheid een eind weegs met ons te gaan en ons weer op het +goede spoor terug te brengen. + +"Volgt nu, zoo zeide hij, het spoor van de karavanen, en gij zult +weldra uwe bedienden weder aantreffen, wanneer Allah zulks wil." + +Zoo lang wij over den zandigen, met keien bezaaiden grond reden, +hebben wij het spoor trouw gevolgd, nmar weldra kwamen wij aan effen +rotsplateaux, waarop het ten eenenmale onmogelijk was, eenig spoor +te ontdekken. Na links en rechts omgedoold te hebben, waren wij +zoo hopeloos verdwaald, dat wij voor- noch achterwaarts durfden te +gaan. Nog eene hoop bleef ons over: dat wij de palen van de engelsche +telegraaflijn in het oog zouden krijgen; maar het was stikdonker, +en tenzij wij tegen de palen aanreden, was er geene kans op, dat +wij ze gewaar zouden worden. Bij dien bedenkelijken stand van zaken, +stegen wij van het paard om te zamen te overleggen wat ons te doen +stond. Wrijving van denkbeelden geeft licht, zegt een spreekwoord, dat +meer hoopgevend en opwekkend dan waar is. Gelukkig hield het in dit +geval zijne reputatie op. Er werd besloten, dat de een onbewegelijk +op de plaats zou blijven, terwijl de ander om dit middelpunt steeds +grootere kringen zou beschrijven, tot hij een of ander teeken gevonden +had, dat ons op het spoor zou kunnen brengen. Deze laatste taak werd +aan Marcel opgedragen, waarschijnlijk omdat hij bijziende is. + +Sedert een groot half uur liep mijn echtgenoot in het rond, mij +telkens toeroepende om zich te overtuigen dat wij in gemeenschap waren +gebleven; reeds keerde hij, zeer teleurgesteld, tot mij terug en raadde +mij aan, in 's hemels naam op den grond te gaan liggen en den dag +af te wachten, toen hij eensklaps luidkeels _eureka_! riep. De wind, +die plotseling was opgestoken, had de telegraafdraden boven zijn hoofd +doen trillen: vermoedelijk was hij reeds verscheidene malen onder de +draden doorgegaan, zonder ze op te merken. Nu viel het niet moeilijk +een paal te ontdekken. Geleid door het onwelluidend geruisch van de +britsche aeolus-harp, trokken wij nu den ganschen nacht voort, over +hoogten en door ravijnen, steenhoopen beklimmende, waarvoor wij bij +dag waarschijnlijk zouden zijn teruggedeinsd, tot wij eindelijk het +spoor terugvonden. Bij het aanbreken van den morgen bespeurde ik in +de verte de karavaan en de toefantsjis. + +Ik wilde onze bedienden, die zich, naar ik mij voorstelde, zeer +ongerust hadden gemaakt, reeds gerust gaan stellen, toen ik bespeurde +dat ons onverklaarbaar achterblijven hun in het minste niet gedeerd +had. Ik meende hun nu eene geduchte berisping te moeten toedienen +over hunne verregaande onverschilligheid. + +"Excellentie, gij doet niet wel met ons aldus harde woorden toe te +spreken; de zorg voor uw kostbaar leven is de hoogste taak van uwe +slaven: wij ondervragen alle voorbijgangers en onderzoeken of het +verblijf in deze streek voor uwe gezondheid schadelijk kan zijn. De +berichten zijn zeer ongunstig: in dezen herfst hebben de inwoners +van Zargoen zoo veel van de koorts te lijden gehad, dat alle kleine +kinderen bezweken zijn en dat de volwassenen, voor zoo ver zij er het +leven hebben afgebracht, besloten hebben het dorp te verlaten en hun +kamp op den berg op te slaan. + +--Zullen wij dan zonder pleisteren de twaalf farsaks moeten afleggen +tusschen Persepolis en Shiraz? + +--Ongetwijfeld. Mashallah! (bij God!) drie maanden geleden, toen de +muilezeldrijvers van Shiraz naar Ispahan zijn gegaan, wilden eenige +inwoners van het dorp nog achterblijven, om hun oogst binnen te halen; +maar nu zouden wij op de pleisterplaats noch levensmiddelen voor de +menschen, noch stroo voor de paarden vinden." + +Onze tsjarvadar-bashi is gansch niet in zijn schik, dat hij aldus +genoodzaakt is, zijn paarden en muildieren een dubbele étappe te +laten afleggen; onze rijpaarden hebben te Persepolis eene behoorlijken +tijd van rust gehad en kunnen dus zonder bezwaar den tocht vervolgen, +zonder te Zargoen op te houden. + +De vervelende eentonigheid van het landschap, het branden van de +stralen der middagzon, de langzame stap der paarden, hadden mij +bijna al rijdende doen indommelen, toen ik eensklaps, door eene +smalle opening tusschen de bergen, van roodachtige rotsen omlijst, +eene breede vlakte bespeurde, te midden waarvan eene stad verrees +door vestingwerken omringd en als het ware gekroond door bolronde +koepels, met geëmailleerde tegels bekleed. Om den muur strekken zich +cypressengaarden uit, niet minder schoon dan die der kerkhoven van +Ejoeb en Scutari. Hier en daar, schilderachtig uitkomende tegen de +donkere massa en de strenge lijnen der cypressen, verheffen zich +eenige groepen van slanke, bevallige palmen. De Perzen, die een +open oog hebben voor natuurschoon, roemen de aankomst te Shiraz als +een der schoonste panorama's van hun land. Zij hebben zelfs aan den +bergpas, waardoor men de stad voor de eerste maal gewaar wordt, den +karakteristieken naam gegeven van Tang Allah Akbar (pas van "God is +groot!"), doelende op den uitroep van bewondering, die, naar hunne +schatting, aan de lippen van iederen vreemdeling moet ontsnappen, +wanneer de nieuwere hoofdstad van Farsistan voor het eerst voor zijne +oogen opdoemt. + +Deze smalle bergpas, de eenige waarlangs men gemakkelijk in de vlakte +kan afdalen, wordt op omstreeks een kilometer afstand van de stad, +door een versterkt wachthuis verdedigd. In de balakhaneh boven de poort +wordt met de grootste zorg een fraai handschrift bewaard van den Koran, +dat geheel eigenhandig is geschreven door Sultan Ibrahim. De derwîsj, +die met de bewaring van dezen schat is belast, schijnt maar niet +te kunnen begrijpen dat wij ten zeerste naar ons logies verlangen, +en dat een rit van twee-en-zestig kilometers onder eene brandende +zon juist niet geschikt is om ons in de rechte stemming te brengen +voor het bewonderen van oude handschriften. In het voorbijrijden +werpen wij even een blik op een bas-relief, op den rotswand aan onze +rechterhand uitgehouwen, en waarop Feth-Ali Shah is afgebeeld, omringd +door eenigen van zijne zonen: welk bas-relief eene slechte navolging +is van de beeldwerken uit den tijd der Sassaniden. Eindelijk dalen +wij in de vallei af en bereiken het zoogenoemde Holle Perzië (Coele +Persi), door de Perzen zelven zeer te recht het _warme land_ genoemd, +hoewel Shiraz nog vijftienhonderd-vijftig el boven de zee ligt. + +Eene breede allée, waardig de toegang te zijn tot eene groote +stad, loopt midden door fraaie tuinen tot aan de vestingwerken, +bestaande uit grachten met vuilnis gevuld, uit bouwvallige torens +en ontmantelde bolwerken. Binnen de poort begint een bazar, door een +groen loofgewelf overschaduwd. In de handeldrijvende buurt heerscht +weinig beweging. Langs de muren liggen op den grond een aantal +mannen uitgestrekt, in hunne met bont gevoerde mantels gewikkeld, +en rillende van koude ondanks het branden van de zon. Verder in de +stad doordringende, treft het mij, dat er van de drie winkels in +den regel twee gesloten zijn; somwijlen bespeur ik, tusschen de half +geopende blinden, de kooplieden, te midden hunner waren, op den vloer +uitgestrekt. De karavaan trekt langzaam voort door smalle, vuile, +stinkende steegjes en bereikt ten slotte een groot plein, waarvan een +der zijden wordt ingenomen door de bureaux van de telegraaf. Eenige +dienaren, in de poort gezeten, staan bij onze nadering op, en +verzoeken ons, uit naam van den directeur van het station, om onze +reis te vervolgen naar zijn buitenverblijf op drie mijlen van de stad, +waar wij, volgens hen, minder gevaar zullen loopen, door de koorts te +worden aangetast, dan te Shiraz. Het is niet aangenaam, na dertien uren +te paard gezeten te hebben, nog verder te moeten rijden; maar het is +nog onaangenamer, met ijlende koorts te bed te liggen. Wij rijden dus +op nieuw de poort uit, en komen eindelijk aan eene breede oprijlaan, +die ons naar een grooten tuin brengt, waarin een huis staat, half op +perzische, half op europeesche manier gebouwd. Rondom het huis zijn +perken aangebracht met westersche bloemen; aan de rechterhand is +een moestuin, waarin kool, artisjokken en augurken worden gekweekt, +en waarin appel- en pereboomen zijn geplant, die er goed uitzien. + +Wij zijn dus weer in de beschaafde wereld. + +De heer Blackmaur, de onder-chef van het station, ontvangt ons zeer +vriendelijk en stelt twee kamers tot onze beschikking, die van tafels +en stoelen zijn voorzien. Vervolgens vraagt hij ons verlof, om weer +naar bed te mogen gaan, want hij is door de malaria aangetast en kan +ter nauwernood op zijne beenen staan. + +"Er is nog een andere Farangui te Shiraz, zegt de ferash, die ons +heeft binnengeleid. Doctor Odling, de geneesheer van het personeel +der beambten van het engelsche telegraafstation, zal u zeker in den +namiddag komen bezoeken, als hij niet door de koorts verhinderd wordt." + +9 October.--Ik was bezig met het ontpakken mijner +photografietoestellen, toen ik eensklaps luide kreten in den tuin +hoorde; een oogenblik later zag ik den kok, blootshoofds, met +gescheurde kleeren, op het huis toeloopen. + +"Recht! recht! çaheb! De tsjarvadar--moge zijn vader in de +hel branden!--heeft de hand durven slaan aan den slaaf van Uwe +Excellentie. Deze goddelooze hond heeft mij mijn bakshish ontstolen; +toch had hij gezworen, mij eene fooi te zullen geven, als hij de +huur van uwe paarden zou ontvangen. Tuchtig het galgenaas; door mij +te bedriegen, heeft de schoft u beleedigd." + +Het gold hier weer de eeuwige kwestie van den madakhel (gift, +geschenk.) Na al onze bagage, die wij aan de zorg van den +tsjarvadar-bashi hadden toevertrouwd toen wij ons te Madereh Soleiman +van zijne karavaan afscheidden, weder in ontvangst te hebben genomen +en in orde bevonden, hebben wij met dien braven man afgerekend. Maar +nauwelijks had hij ons verlaten, of Mohammed, de kok, is hem bij wijze +van commissieloon, een deel komen vragen van het geld, dat hij van ons +ontvangen had. De tsjarvadar antwoordde, dat hij te Ispahan genoeg +geplunderd was, en dat hij vast voorgenomen had, hem geen stuiver +meer te geven. + +Groote woede van onzen trouwen dienaar! Hij schold den tsjarvadar +uit voor dief, ongedierte, hond, schurk, jood enz. De muilezeldrijver +antwoordde op die beleedigingen, door aan den kok eene geduchte dracht +slagen toe te dienen en hem op die manier eene praktische les in de +wellevendheid te geven. Mohammed, zich niet in staat gevoelende op +die argumenten te antwoorden, nam daarop de vlucht en wierp zich luid +jammerend en smeekend voor ons op de knieën. + +Ik vind het niet onaardig, het tarief van den madakhel van Mohammed +te kennen, en ik ga dus den tsjarvadar-bashi opzoeken, om hem te +ondervragen. Ik zoek hem vergeefs in de keuken en in den stal, tot ik +hem eensklaps, bij toeval, bemerk achter eenige boomen, bezig zich +met de vuist op zijn neus te slaan. Ongerust over de gevolgen van +zijne drift, is hij bang straf te zullen krijgen; hij heeft nu niets +beters weten te bedenken, dan zelf zijn neus aan 't bloeden te slaan, +ten einde zich het voorkomen te kunnen geven van het slachtoffer van +de ruwheid van Mohammed. + +"Spaar uw neus, mijn brave Ali!" riep ik hem toe, zoodra ik zijne +bedoeling raadde; maar hij, tevreden met het bereids verkregen +resultaat, liep op mij toe, het gelaat en de kleederen met bloed +bevlekt. + +"Çaheb, roept hij op zegevierenden toon, zie hoe erbarmelijk uw slechte +dienaar mij mishandeld heeft. Ik had hem reeds zes _tomans_ gegeven, +toen hij mijne paarden gehuurd heeft; nu durft hij nog eens dezelfde +som van mij te vorderen. Ik zou mij zelven ruïneeren, als ik al mijn +winst aan hem moet afstaan." + +In plaats van een ernstig gezicht te zetten en mij boos te maken, barst +ik in lachen uit. De tsjarvadar-bashi, verbaasd over de wijze waarop ik +hem ontvang, staat mij met open mond aan te gapen en schijnt van zins +op nieuw op zijn armen neus los te beuken. Ik maak een einde aan dit +dwaze tooneel, door hem te kennen te geven, dat ik geen enkele grief +tegen hem heb; maar dat ik integendeel den ontrouwen dienaar straffen +zal; daarna geef ik hem den raad, zich zoo spoedig mogelijk te gaan +wasschen. In het huis teruggekeerd, neem ik Mohammed duchtig onder +handen en zeg hem, dat ik mij bij den gouverneur over hem zal beklagen. + +"Ik geef niets niemendal om u en om den gouverneur, antwoordt hij op +onverschilligen toon; ik ben hier in eene heilige stad; ik ga naar +de mastsjed; en wie er mij van daan haalt, moet vroeg opstaan." + +Op dit terrein overgebracht, moest de discussie noodwendig in mijn +nadeel uitvallen; ik haast mij dus, met dien schavuit af te rekenen. + +"Ik jaag u weg; ga nu naar uw mastsjed. + +--En mijn gescheurde kleeren; die moet ge mij vergoeden; antwoordt +de onbeschaamde. + +--Wend u tot den moesjteïd. Als hij logies verleent aan schavuiten +zoo als gij zijt, zal hij ook wel de noodige middelen bezitten om u +van kleeren te voorzien." + +10 October.--Ik heb gister nader kennis gemaakt met den heer Blackmaur +en met doctor Odling. + +Beiden zijn weduwnaars. Na verloop van zeer weinige jaren zijn de twee +jonge vrouwen, die haar lot aan het hunne hadden willen verbinden, +bezweken door de koortsen, de hitte, de doodelijke verveling en +martelende eenzaamheid in het vreemde land. Dadelijk na hare aankomst +te Shiraz hadden zij beiden getracht, paard te gaan rijden en met +inspanning van alle krachten te worstelen tegen den invloed van het +afmattende klimaat; maar, zoo als trouwens te voorzien was, deze +methode bleek de ware niet. De verschijning van ongesluierde vrouwen +op de openbare straat had zoo zeer de algemeene verontwaardiging +opgewekt, dat de beide echtgenooten, door talrijke bedienden vergezeld, +niet bij machte waren geweest, de dames tegen grove beleedigingen te +beschermen. De gouverneur, bij wien de twee Engelschen zich beklaagden, +had niet zonder recht geantwoord, dat het roekeloos was, op die wijze +de publieke opinie te trotseeren en dat men zich naar de gewoonten +des lands zooveel mogelijk schikken moest. Hij zelf kon de opgewonden +menigte niet in bedwang houden. Mevrouw Blackmaur en haar vriendin +zouden er misschien toe zijn overgegaan, de perzische kleederdracht +aan te nemen, ten einde ongemoeid op straat te kunnen verschijnen; +maar in dat geval zou het haar niet veroorloofd zijn geweest zich in +het openbaar met Europeanen te vertoonen. Den strijd moede, sloten zij +zich op in haar tuin, de afzondering verkiezende boven de beleedigingen +van het gepeupel. Mevrouw Blackmaur is den afgeloopen zomer gestorven; +mevrouw Odling bezweek voor ongeveer drie weken aan de koorts; er +heerscht dus in dien kring eene alles behalve vroolijke stemming. + +11 October.--Ik heb den morgen doorgebracht met het ontvangen van +bezoeken. Een jong inlandsch geneesheer, dien doctor Tolozan ons te +Têheran had voorgesteld, was de eerste; hij werd weldra gevold door +een man, die zich aankondigde als Mirza Salih Khan, beschermer der +vreemdelingen te Shiraz. Hij is langen tijd secretaris van legatie te +Londen geweest; maar, vreemd genoeg, hij verstaat geen woord engelsch, +terwijl hij het fransch vrij goed meester is. Ik onderstel dat hij +wat al te dikwijls, van de nevelige Theemsboorden, uitstapjes heeft +gemaakt naar de boulevards van Parijs. Hoewel zijn collega te Ispahan +nu juist geene aangename herinnering had achtergelaten, willen wij de +diensten van dezen beschermer der vreemdelingen niet weigeren. Voor +hij heenging noodigde Mirza Salih Khan--die gedurende zijn verblijf in +Europa een kok uit Shiraz liet overkomen en hem een jaar in de leer +deed bij Bignon,--ons tegen overmorgen ten eten. Tevens nam hij op +zich, ons bezoek aan te kondigen bij Çahabi Dinan, onder-gouverneur +van Farsistan en voogd van den jongen zoon van den prins Zelleh Sultan. + +Na zijn vertrek, zijn wij de stad gaan bezichtigen. O Shiraz! bakermat +der dichters, rozengaarde, paradijs der lommerijke geurige boschjes, +waarin steeds de nachtegaal zingt;--wat is er van u geworden! Binnen +uw vervallen muren omdolende, heb ik niets gezien dan vuile, slecht +onderhouden straten, bouwvallige door de aardbevingen gescheurde +monumenten, vervallen slordige huizen, armoede en ellende overal. Toch +is Shiraz, dat de plaats van Istakhar als hoofdstad van Farsistan +innam, niet zoo oud. Volgens de arabische schrijvers in 695 gesticht, +deelde zij in de lotgevallen van het door zoo vele omwentelingen en +oorlogen geteisterde rijk, maar bereikte haar toppunt van bloei eerst +onder het bestuur van Kerim-Khan, den beroemden _Vakil_ (regent), +die omstreeks het midden der vorige eeuw over Iran regeerde. + +Kerim-Khan had Shiraz tot zijne residentie gekozen, ten einde meer in +de nabijheid te zijn van de volksstammen, aan wie hij zijne verheffing +op den troon te danken had. Hij omgaf de stad met muren en wallen, +stichtte fraaie gebouwen, legde buiten de stad prachtige tuinen, +cypressen- en oranjegaarden aan; bouwde in de wijk die nog zijn +naam draagt een paleis, den overwelfden bazar, den schoonsten van de +geheele stad, voorts nog een moskee, een badhuis en eene medresseh. + +Kerim-Khan is te Shiraz even beroemd en populair als Shah Abbas te +Ispahan; als ik een of ander monumentaal gebouw in het oog krijg, vraag +ik maar niet eens meer naar den naam van den stichter: op al dergelijke +vragen krijg ik onveranderlijk hetzelfde antwoord: de Vakil. Ongelukkig +zijn al deze gebouwen erg gescheurd door de herhaalde aardbevingen. + +Kerim-Khan zorgde niet alleen voor de verfraaiing van zijne hoofdstad: +hij trachtte ook het geluk van zijn volk te bevorderen; zijne goedheid +is te Shiraz niet minder beroemd dan zijne prachtliefde. + +Eens had hij rechtszitting gehouden en stond op het punt zich, zeer +vermoeid, te verwijderen om wat rust te nemen, toen een man zich +aanmeldde, die aanstonds verlangde gehoord te worden. + +"Wie zijt gij? vraagt Kerim-Khan. + +--Een koopman, die door dieven van alles wat hij had werd beroofd. + +--En wat deedt gij terwijl zij u beroofden? + +--Ik sliep. + +--Waarom waart gij ingeslapen? vroeg de vorst op toornigen toon. + +--Omdat ik meende onder uwe hoede veilig te zijn. + +--Gij hebt gelijk, antwoordde Kerim-Khan, getroffen door dit +stoutmoedige antwoord. Men brenge dien man bij mijn schatmeester en +vergoede hem de waarde van het gestolene. Ik zal voor het opsporen +der dieven zorgen." + + + +XXVII + + +18 October.--De eene dag volgt wel op den ander, maar gelukkig gelijken +zij niet op elkaar. In gezelschap van dokter Odling en den heer +Blackmaur, beiden althans tijdelijk van de koorts verlost, zijn wij +bij het krieken van den dag te paard gestegen en een weg ingeslagen, +die midden door de vlakte loopt. Gedurende een half uur voerde die weg +door bouwland, waar boeren aan den arbeid waren; vervolgens moesten +wij de helling beklimmen van den berg, die ter linkerhand de vallei +omzoomt. Wij reden nu over een wijd veld, bezaaid met overblijfselen +van baksteenen en aardewerk, en langs een rots, waarin een aantal +kleine grafkamers waren geboord, en kwamen vervolgens aan de ruïnen +van een paleis, dat zeer veel overeenkomst heeft met het paleis van +Darius te Persepolis. + +Het gebouw, op eene hoogte gelegen, bestaat uit eene vierkante +zaal, die haar licht ontvangt door deuren, in het midden van elk +der vier zijden. De openingen zijn gevat in fraai bewerkte lijsten; +in de doorgangen zijn bas-reliefs, jachttafreelen voorstellende. Het +gebouw is ongelukkig niet meer dan een ruïne. Eenige jaren geleden, +liet een gouverneur van Shîraz een steen wegnemen, om dien als drempel +bij den ingang van zijn tuin te gebruiken; bij toeval vond men oude +muntstukken in de fondamenten onder dien steen. Door deze ontdekking +werd zijn begeerlijkheid opgewekt, zoodat hij onder alle deuren +opgravingen liet doen. Bij de eerste winterregens zakte de vochtige, +omgewoelde aarde weg, zoodat een deel van het monument instortte. + +Van het terras afdalende, waarop het paleis verrees, komen wij +weldra aan eene kleine rivier, waarvan de kristalheldere wateren, +door biezen en bloemen omzoomd, wemelen van fraaie donkerblauwe +krabbetjes. Op den linker oever verrijst een bijna loodrechte rots, +waarin drie bas-reliefs zijn uitgehouwen, die, wat de uitvoering +betreft, de vergelijking met de beeldwerken van Nakshe-Roestem niet +kunnen doorstaan, en eene zeer ongeoefende hand verraden. De figuren +hebben zeer geleden, zoodat het niet meer mogelijk is de personen +te onderscheiden. Alleen de koning is kenbaar aan zijn tiara en zijn +lang gekruld haar. + +Deze monumenten, de overblijfselen van oude vestingwerken op den berg, +de ontdekking van twee rechthoekige putten, tweehonderd-twaalf el diep, +op den top van een steilen heuvel, die zoowel den Tang Allah-Akbar +als de vallei van Shîraz beheerscht:--dit een en ander versterkt mij +in de meening dat men niet al te veel waarde moet hechten aan het +verhaal der arabische schrijvers, die de stichting van Shîraz doen +samenvallen met den ondergang van Istakhar. + +De plek, die de Sassaniden hadden uitgekozen om hunne beeltenis te +laten beitelen, is inderdaad bekoorlijk en verdient wel de warme +hulde, die Hafiz haar in prachtige verzen heeft gebracht. Als men +de rotsen bestijgt, ontrollen zich voor den blik schilderachtige, +schoon gevormde bergketens, die de vallei omzoomen; den bochtigen +loop van den Roku-Abâd volgende, ziet men in de verte de schitterende +oppervlakte van een zoutmeer, dat door het van de bergen afdalende +water is gevormd. + +Tegen den avond keeren wij naar Shîraz terug; maar in plaats van +mij rechtstreeks naar het telegraafstation te begeven, geef ik +den wensch te kennen, de kleine kinderen van den dokter te mogen +zien. In de verwachting van zulk een bezoek, heeft de noenoe (min) +de beide kinderen netjes aangekleed en zelve ook haar beste spullen +aangetrokken. Zij is eene muzelmansche, die dokter Odling bij den +dood van zijne vrouw in huis heeft genomen. Dat heeft evenwel heel +wat voeten in de aarde gehad. Uit aanmerking van de zoo groote +diensten door den dokter bewezen, en uit vrees dat hij anders de +stad verlaten zou, hebben de iman djoema en de moesjteïd eindelijk +vergunning gegeven, dat eene vrouw haar intrek mocht nemen in het +huis van een ongeloovige. + +Maar daarmede waren de moeielijkheden nog verre van uit den weg +geruimd: het kwam er nu op aan, den als het ware instinktmatigen +tegenzin te overwinnen van de min zelve, die waarschijnlijk liever +een aap of een jongen hond zou hebben gezoogd dan het kind van een +Christen. Men kwam dus overeen dat zij maandelijks honderd krans als +loon zou ontvangen, eene buitensporige hooge som in Farsistan; dat +zij met ieder nieuw jaargetijde een zijden kleed zou krijgen, en dat +eene dienstbode zou worden aangewezen om haar pijp aan te steken en in +orde te houden. Volgens haar, is het gebruik van tabak van bijzonder +gunstigen invloed op de hoeveelheid in de kwaliteit van het zog. + +14 October.--Daar de heer Blackmaur nog vrij van koorts bleef, hebben +wij heden morgen een nieuw uitstapje buiten de stad gemaakt en de +graven van Hafiz en van Saadi bezocht, de twee beroemde dichters, +die beiden te Shîraz het levenslicht zagen. + +Het eerste van deze twee monumenten, onder den naam van Hafiziëh +bekend, ligt aan den ingang eener vruchtbare vallei, die door een breed +kanaal wordt besproeid, dat in de vlakte van Shîraz uitloopt. Een +sarkophaag van agaatsteen, versierd met opschriften aan de werken +van den afgestorvene ontleend, bevat het stoffelijk overschot van +den dichter; daaromheen heeft zich mettertijd een kerkhof gevormd, +waar de bewonderaars van den zanger, die gaarne in zijne nabijheid +willen rusten, zich laten begraven. + +Hafiz werd in de veertiende eeuw te Shîraz geboren. Hoewel in eene +zeer nederige betrekking in de maatschappij geplaatst,--naar men zegt, +was hij bakker,--wist hij zich door zijn talent al spoedig boven +de lieden van zijn stand te verheffen en werd hij de gunsteling en +dischgenoot van de machtigste vorsten. + +Zijne werken bestaan uit vijfhonderd-negen-en-zestig ghazelen +(eene soort van sonnetten), die nog zeer populair zijn, hoewel +zeer dikwijls gezocht en gezwollen en vol vergelijkingen en +hyperbolische beelden. Zijne verzen zijn zelfs somwijlen zoo duister +en raadselachtig, dat zij, even als de Koran, bij wijze van orakel +ondervraagd en geraadpleegd worden: men slaat het boek in den +blinde open, om een antwoord te vinden op een wensch of geheime +gedachte, somwijlen om een raad of aanwijzing te erlangen hoe men +zich gedragen moet. Hafiz zelf was de eerste, die van dit geheimzinnig +bovennatuurlijk vermogen zijner poëzie profiteerde. De godgeleerden en +mollahs van Shîraz maakten namelijk groot bezwaar, om overeenkomstig +den ritus de laatste eer te bewijzen aan een dichter, dien zij meenden +te moeten beschouwen als een ongeloovige. Zijne vrienden wisten te +verkrijgen, dat men zijne verzen zou raadplegen: tweemaal achtereen +viel het boek open bij een passage, waarin hij onbewimpeld zijne fouten +en misslagen bekende, maar toch de hoop uitsprak dat hem geene plaats +in het paradijs zou worden ontzegd. Dit gelukkig toeval besliste, +en de eer der begrafenis werd hem niet langer geweigerd. + +Zijne ghazelen, die hem den bijnaam verwierven van den perzischen +Anakreon, worden nu eens als liederen van aardsche minne en zinnelijk +genot gezongen, en dan weer beschouwd als mystieke psalmen, bestemd +om de volheid der goddelijke liefde te verheerlijken en te doen +waardeeren. Deze dubbele verklaring is in den grond der zaak niet zoo +tegenstrijdig als zij oppervlakkig wel schijnt; en de poëzie van Hafiz +is niet de eenige, die zich tot zoo uiteenloopende interpretatie leent. + +Ondanks de duisterheid en verwardheid van zijne gedichten en de +schier grenzenlooze ongebondenheid van sommigen zijner ghazelen, +kennen de Perzen aan de werken van Hafiz eene eerste plaats toe onder +de voornaamste voortbrengselen hunner nationale litteratuur. De +geletterden kennen zijne oden van buiten; ook de lieden uit de +volksklasse reciteeren gaarne de meest bekende, en bijna iedereen +weet u eene of andere anekdote te vertellen, waarvan Hafiz de held is. + +"Hafiz woonde in Shîraz, toen die stad in handen viel van den emir +Timoer" (Tamerlan), zoo verhaalde mij de oude derwisj, die ons door +den tuin rondleidde; "de tartaarsche veroveraar liet aanstonds den +dichter ontbieden, en sprak tot hem ongeveer als volgt: + +"Ik heb het grootste gedeelte van de aarde veroverd; ik heb eene +menigte steden en provinciën geplunderd en ontvolkt om de glorie en den +rijkdom te vermeerderen van Samarkand en Bokhara, de twee bloeiende +rozen, de twee oogen van mijn rijk; en gij, ellendige dichter, gij +durft zeggen dat gij Samarkand en Bokhara zoudt willen geven voor +het zwarte moesje, dat de blankheid van een schoon gelaat zoo goed +doet uitkomen! + +--Helaas! machtige vorst, juist deze buitensporige verkwisting heeft +mij in de armoede gestort, waarin gij ziet dat ik verkeer." + +Timoer, verrukt over dit antwoord, verbond den dichter aan zijne +dienst en overlaadde hem met gunstbewijzen. + +Wij verlaten de graftombe van Hafiz en volgen een prachtigen weg, +door tuinen omzoomd waarvan de muren met wilde rozen zijn begroeid, +die den heerlijksten geur verspreiden. Aan het einde van dien weg staat +het grafteeken van Saadi, den schrijver van den _Bostan_ (Boomgaard) +en van den _Gulistan_ (Bloemperk.) Het graf van den dichter is in eene +kleine kapel geplaatst; de grafsteen is met opschriften bedekt. Het +tegenwoordige grafmonument dagteekent uit den tijd van Kerim-Khan, +die het liet maken of herstellen. + +Sheikh Moslih-oed-din Saadi, of kortweg de Sheikh, zoo als de +Perzen hem noemen, werd in het jaar 1194 van onze jaartelling te +Shîraz geboren. Hij doorreisde bijna geheel Azië, nam deel aan +de krijgstochten tegen de kruisvaarders in Syrië, was gedurende +eenigen tijd krijgsgevangene bij de Christenen, en vervaardigde na +zijn terugkeer in het vaderland de gedichten, waaraan hij zijn roem +dankt. Zijne werken in proza en poëzie zijn voel gemakkelijker te +verstaan dan die van Hafiz: men vindt ze dan ook in aller handen; +de kinderen leeren uit den Gulistan even goed lezen als uit den Koran. + +De vertellingen van Saadi munten uit door duidelijkheid, beknoptheid +en zuiverheid van stijl, en hebben daarbij de verdienste altijd +te eindigen met korte opmerkingen en spreuken van zedekundigen +aard, in verband met den aard van het onderwerp. Zijne ghazelen +en zijne _kacidas_, die als modellen van smaakvolle klassieke taal +worden beschouwd, zijn vrij van die gezwollenheid en overdrijving, +die aan de meeste perzische dichters eigen zijn. Toch, ondanks de +groote letterkundige waarde van den Bostan en den Gulistan, komen +daarin verzen voor die ons, Westerlingen, ergeren, maar waaraan de +Perzen--hierin aan de ouden gelijk--geen aanstoot nemen. + +15 October.--De koorts is weder in ons midden verschenen: onze +gastheer, de tuinman, twee stalknechts liggen sedert gister-avond +te bed. Mijn echtgenoot is zoo straks ook door eene geweldige +rilling aangetast en ligt op een stroozak te bibberen. Het gemis +van schoon linnengoed is in zulke gevallen een ware ramp: de hevige +transpiratie in de tweede periode van de koorts maakt de kleederen +doornat, en toch moet de patiënt ze aan het lijf houden. Op mijn +verzoek is dokter Odling gekomen: hij vond Marcel licht aangetast, +den heer Blackmaur in zeer slechten staat en de bedienden in meerdere +of mindere mate ziek. Ik heb ook een bezoek ontvangen van den jongen +leerling van dokter Tolozan. Ondanks zijn vijf-en-twintig jaren, +draagt deze jonge man het traditioneele kostuum der geneesheeren, +want in Perzië--even als in Frankrijk ten tijde van Molière--is het +voornamelijk het kleed dat den patiënt vertrouwen inboezemt. Met een +grooten tulband van wit cachemire op het hoofd, gekleed in eene lange +tuniek van grijze wol, waarover een violetkleurige zijden mantel hangt, +heeft onze jonge vriend, vooral wanneer men hem van achteren ziet, een +hoogst eerwaardig voorkomen. Hij komt in gezelschap van zijn vader, +den deftigen opper-lijfarts van den gouverneur: eene waardigheid die +sedert vele geslachten in zijne familie erfelijk is en waarin hij +mettertijd zijn vader moet opvolgen. + +Beiden komen ons uitnoodigen, den dag van morgen in hunne woning +door te brengen. Dit bezoek belooft belangwekkend genoeg te zijn, +want op het stuk van geneeskunde zijn de gewoonten en gebruiken der +Perzen voor 't minst zeer eigenaardig en zonderling. + +De perzische geneesheeren weten niets van anatomie, want het is hun +uitdrukkelijk verboden, eene lijkopening te doen en zich daardoor te +verontreinigen. Het is inderdaad te verwonderen, dat zij desondanks +toch met goeden uitslag iemand van den steen kunnen opereeren. Over +het algemeen geven zij aan hun patiënten een of ander huismiddeltje, +waarvan de traditie van vader op zoon overgaat, of eenige artsenijen, +voorgeschreven door Avicenna. Daar hunne volslagen onkunde hen +tegenover hunne europeesche collega's in eene zeer ongunstige +verhouding plaatst, trachten zij zoo lang mogelijk te beletten dat de +raad van een vreemden dokter wordt ingeroepen; als dit eindelijk toch +gebeurt, is de patiënt in den regel niet meer te redden, en draagt +de europeesche dokter nog op den koop toe de verantwoordelijkheid +voor den dood van den zieke. + +Maar de zieken zelven hebben er een onoverwinlijken afkeer van om zich +door een christelijk geneesheer te laten behandelen en onderzoeken. Als +zij, uitgeput en afgemat door pijn en lijden en anders geen kans +ziende om te kunnen genezen, er eindelijk toe komen om zich aan een +onderzoek te onderwerpen, maakt de familie een ijselijk misbaar; men +spreekt van goddeloosheid, van profanatie, en laat veelal liever den +zieke sterven, dan de hulp in te roepen van een ongeloovige en zich +daardoor den toorn van de geestelijkheid op den hals te halen. + +De moeder van dokter Mohammed is het slachtoffer geworden van dit +ongeloofelijk fanatisme. Ongeveer een jaar geleden werd dokter Odling +bij de vrouw van zijn perzischen collega geroepen: de groote liefde, +die de hakim-bashi voor zijne echtgenoote koesterde en de dringende +beden van zijn zoon hadden hem, den eersten geneesheer des lands, +er eindelijk toe gebracht, aan het prestige van zijn stand zulk een +gevoeligen knak toe te brengen. + +De zieke weigerde eerst om zich te laten onderzoeken; en de +dokter stond op het punt zich te verwijderen, zeggende dat het hem +onmogelijk was haar te behandelen, als hij haar niet mocht zien, +toen zij eindelijk hare toestemming gaf om den Farangui bij zich +te ontvangen. Zij had eene beklemde breuk; en na eenige vergeefsche +pogingen tot genezing, bleek de operatie dringend noodig. Toen dat +den echtgenoot werd medegedeeld, verklaarde hij dat hij daarvoor de +verantwoordelijkheid niet op zich durfde nemen, en dat hij vooraf +zijne familie en vooral de familie zijner vrouw moest waarschuwen. Nu +werden de naastbij wonende bloedverwanten ontboden en hun het geval +voorgelegd: zij beraadslaagden vier-en-dertig uren eer zij het eens +konden worden, en toen dokter Odling eindelijk vergunning kreeg om +tot de operatie over te gaan, was het te laat. Het koudvuur was er +bij gekomen; er was niets meer aan te doen en men moest de ongelukkige +vrouw laten sterven. + +Stelt men aan de perzische geneesheeren geen hooge wetenschappelijke +eischen, hunne diensten worden ook vrij karig beloond. Na eene lange +ziekte, door genezing gevolgd, betalen de welgestelde burgers ongeveer +vijftig centimes voor elk bezoek; somwijlen wordt daarop nog zoo wat +vijftig percent afgedongen. De hooggeplaatste geestelijken betalen +niets, maar beloven den arts hunne bescherming en voorspraak. Toch zijn +de geneesheeren zeer op zulke klanten gesteld, want zij trekken uit +die praktijk altijd indirecte voordeelen, die niet te versmaden zijn. + +16 October.--Gelukkig was mijn echtgenoot heden morgen vrij +van koorts, zoodat wij aan de uitnoodiging van den hakim-bashi +gevolg konden geven. Nadat ons een zorgvuldig toebereide lunch was +aangeboden, liet de eerwaardige geneesheer pijpen brengen en gaf +den bedienden last zich te verwijderen. Daarop deelde hij ons mede, +dat Çahabi-Divan voortdurend met de koorts sukkelde, en dat dit de +eenige reden was waarom hij zich het genoegen had moeten ontzeggen, +ons te ontvangen. "Ik maak mij zeer ongerust over mijn patiënt," +vervolgde hij; "hij is oud en afgeleefd en kan de chinine niet goed +verdragen; als de koorts blijft aanhouden, dan vrees ik dat wij spoedig +een anderen gouverneur zullen krijgen. Het zou mij zeer spijten als +Çahabi-Divan kwam te sterven, want hij is een waar vriend voor ons. + +--Waarom beproeft gij niet hem arsenicum te geven?" zeide Marcel in +het fransch. + +Op het hooren van deze woorden verbleekte de jonge dokter. Zijn vader, +ziende dat hij ontroerde, vroeg hem wat er gaande was. + +"Zijne Excellencie stelt voor, om den gouverneur te genezen met _marge +moesh_ (rattenkruid, letterlijk rattendood.) + +--Dat kan niet, dat is geen edel geneesmiddel," zeide de hakim-bashi +op deftigen, afgemeten toon. + +Ieder zweeg, en een kwartier lang hoorde men niet anders dan het +pruttelen van het water in de pijpen. Toen vroeg de oude man eensklaps, +hoeveel arsenicum men iemand kon toedienen, zonder gevaar voor zijn +leven. Toen hij hieromtrent was ingelicht, noodigde hij mij uit, +hem in zijn anderoen te volgen. + +De vrouwen van den vader en van den zoon, jonge meisjes en kinderen +schijnen met elkander in de beste harmonie te leven: het is een +echt aartsvaderlijk gezin. De dames bieden mij thee en koffie aan; +inmiddels bekijken en betasten zij mijne zware lederen schoenen, +maken de rijgveters los, zetten mijn vilten helmhoed op, doorzoeken +mijn zakken en bewonderen elk voorwerp dat zij er uithalen en waarvan +ik eene uitvoerige verklaring geven moet. Mijn zakdoek vooral, +dien deze dames eerst voor een biddoekje hadden aangezien, wekt +hare nieuwsgierigheid en belangstelling. Ik moest bij herhaling mijn +neus snuiten, om het bewijs te leveren dat men dit doen kan zonder +uitsluitend zijne vingers te gebruiken, zoo als in Perzië algemeen +de gewoonte is. + + + +XXVIII + + +18 October.--Zoo men de inwoners van Shîraz niet zonder recht van +fanatisme mag beschuldigen, dan openbaart zich dat fanatisme toch +vooral op eene wijze die geen geld kost, en is het ten eenemale +buiten staat om van de burgers te verkrijgen dat zij hunne beurs +ontsluiten ten behoeve van de godshuizen der stad. Met uitzondering +van de moskee van den Vakil, die eerst in de vorige eeuw werd gebouwd, +verkeeren alle bedehuizen in een staat van jammerlijk verval. + +De oudste van alle moskeeën van Shîraz, en dus de meest +bezienswaardige, werd in 875 gebouwd onder de regeering van Amer +ben-Leis, niet minder bekend om zijne vroomheid, dan door zijne +oorlogen tegen de opvolgers van den Profeet. Evenals zijn broeder +Yakoeb, leefde hij eerst in goede verstandhouding met de khaliefen van +Bagdad, wier vasal hij was, en bestuurde gedurende eenige jaren Irak, +Farsistan, Khorassan, Seïstan en Tarbistan, onder den titel van: +"Slaaf van den Beheerscher der geloovigen." Zijne onderdanigheid +was echter meer schijn dan wezen. Kort na zijne troonsbeklimming, +zoo verhalen ons oude perzische kronieken, beval hij den bevelhebbers +der ruiterbenden van duizend om voor hem te verschijnen, de handen +met goud gevuld. Toen zij, ten getale van honderd, voor hem stonden, +ontsnapte hem een kreet van smart: "O, waarom heeft de hemel mij niet +vergund, met een leger als dit, Hassan en Hosein te komen helpen in +de vlakte van Kerbela!" Eene edele en vrome verzuchting, zoo voegt +de sjiïtische schrijver er bij, waardoor deze vorst zich eene schoone +en eervolle plaats verwierf in de gewesten der eeuwige gelukzaligheid. + +Amer ben-Leis was niet alleen een vurig geloovige, maar ook een +wijsgeer. Overwonnen op een krijgstocht tegen een tartaarsch +opperhoofd, die op aanstoken van den khalief van Bagdad tegen hem +in opstand was gekomen, werd hij gevangen genomen. Toen het avond +geworden was, zette hij zich neder op den grond en liet door een +soldaat eene zeer eenvoudige spijs gereed maken in een dier koperen +vaten met wijden buik en smalle opening, die gewoonlijk gebruikt +worden om de paarden te drenken, toen een hond, die op den reuk was +afgekomen, zijn kop in den hals stak. Gerucht hoorende, nam het dier +haastig de vlucht, en daar hij zijn kop niet spoedig genoeg uit de +opening kon terugtrekken, liep hij met het vat en de spijs weg. + +De gevangen vorst begon luidkeels te lachen, en toen de soldaten hem +naar de reden zijner vroolijkheid vroegen, die zoo weinig strookte +met den ongelukkigen toestand waarin hij verkeerde, antwoordde hij +hun: "Dezen morgen nog beklaagde zich de intendant van mijn huis, +dat driehonderd kameelen niet voldoende waren om den voorraad mijner +mondbehoeften te vervoeren. Zie nu eens, hoezeer mijne bediening +heden avond vereenvoudigd is: een hond loopt met mijn diner en mijn +geheele keukengereedschap te gelijk weg." + +Ondanks de zeer belangrijke schade, door herhaalde aardbevingen aan +zijne muren, bogen en portieken toegebracht, ziet de oude tempel +van Amer ben-Lois er nog statig en indrukwekkend genoeg uit. Midden +op den voorhof, ter plaatse waar gewoonlijk het waschbekken staat, +bespeur ik tot mijne groote verwondering een klein vierkant monument, +van steen gebouwd, aan de vier hoeken voorzien van een lagen toren, +dat, naar de verzekering van onze gidsen, eene kopie zou zijn +van de Kaäba te Mekka. Het dak van dit gebouwtje, dat er over het +algemeen zeer vervallen uitziet, is verdwenen. Boven aan de torens +ziet men een fraaie inscriptie in blauwe letters, waaruit blijkt dat +de stichting van het monumentje in het jaar 1450 plaats greep. Dit +geldt uitsluitend van het kleine gebouwtje waarvan wij nu spreken; +maar daaruit valt niets af te leiden omtrent den tijd der stichting +van het monument, waarvoor dit gebouwtje in de plaats is gekomen. Onze +gidsen wijzen ons, te midden van het puin, een grooten zwarten steen, +die hier ongeveer dezelfde rol speelt als de beroemde zwarte steen +in de Kaäba te Mekka. Tot mijne uiterste verbazing herken ik in dien +steen een blok porfier, in vorm en versiering geheel gelijk aan de +voetstukken der zuilen van Persepolis. + +Waren wij niet de eerste Europeanen, die de mastsjed Djoema hebben +bezocht, dan zou de legende, die Shîraz tot eene moderne stad maakt, +reeds lang als onwaar zijn verworpen; want het schijnt mij niet +mogelijk dat deze steen, waarvoor de bewoners van Shîraz van geslacht +tot geslacht zoo hoogen eerbied koesteren, op een goeden dag en met +opzet van Persepolis naar hier zou zijn gevoerd. Misschien bestond +er, toen de muzelmansche veroveraars in Farsistan doordrongen, geen +spoor meer van de oude stad; maar het is niet aannemelijk, dat de +Achemeniden steenen paleizen, dat is dus koninklijke residentiën, +zouden hebben gebouwd, verre van eenig centrum van bevolking; en dat +in een landstreek waar vruchtbare en waterrijke vlakten zoo uiterst +zeldzaam zijn, de vallei van Shîraz, juist in het bloeiendste en +schoonste tijdperk der perzische monarchie, een verlaten wildernis +zou zijn geweest, en dat nog wel onder de regeering van vorsten, +die bij voorkeur in hun oorspronkelijk vaderland verblijf hielden. + +Nadat wij het kleine gebouwtje, het Huis Gods genoemd, aan alle +kanten hadden bekeken, richtte de mollah, die ons vergezelde, zijne +schreden naar het oudste gedeelte van de moskee. Dit is eene smalle +langwerpige zaal, aan het eene uiteinde versierd met een ouden, ruw +bewerkten steenen mihrab, waarvan de twee zijden eene verschillende +gedaante hebben. Boven dit werk van eene nog barbaarsche kunst ziet +men een verrukkelijk schoon plafond van cederhout met ivoor ingelegd, +een kunstwerk van hooge waarde, dat nog in goeden staat verkeert en +slechts hier en daar met zorg en smaak is gerestaureerd. Mijn brave +mollah schenkt mij overigens niets kwijt: hij laat mij iederen steen +en ieder hoekje zien. Dicht bij den ingang, in eene zeer donkere nis, +wijst hij mij een fraaie porfieren kuip. Deze kuip heeft den vorm +van een regelmatigen polygoon met twaalf vakken; al de vakken zijn +onderling gescheiden door zuiltjes, rustende op voetstukken in de +gedaante van vazen. + +Ondanks haar uiterst bouwvalligen toestand, en ondanks de talrijke +misvormingen, die de eenheid van het geheel verloren hebben doen +gaan, is de moskee Djoema nog een van de belangrijkste monumenten +van het mohammedaansche Perzië. De aanwezigheid van eene Kaäba op +het midden van den binnenhof; het oud-perzische voetstuk aan den voet +der muren van het dusgenoemde Huis Gods; het oudste gedeelte van het +heiligdom met zijn zonderlingen mihrab en zijn uitnemend fraai plafond; +de porfieren kuip, misschien uit een antiek gebouw afkomstig:--al +deze bijzonderheden zijn wel geschikt om de bijzondere aandacht van +oudheidkenners en archeologen op deze moskee te vestigen.--De mastsjed +Djoema schijnt overigens de type te zijn geweest, waarnaar alle andere +moskeeën van Shiraz zijn gebouwd; met name de zoogenoemde nieuwe +moskee, die echter reeds omstreeks het jaar 1300 werd gesticht. Dit +zeer uitgestrekte gebouw schijnt weinig van de aardbevingen geleden +te hebben: met uitzondering van enkele scheuren in de groote bogen, +ziet het er nog vrij goed onderhouden uit, en onderscheidt zich vooral +door zijne betrekkelijke zindelijkheid van de mastsjed Djoema. + +De medresseh Khan zou vrij ver van deze moskee verwijderd zijn, indien +men, zooals in de europeesche steden, om van het eene gebouw naar het +andere te gaan, den beganen grond moest volgen; maar in het vaderland +van Hafiz schiet iedereen vleugelen aan: althans wij beginnen onzen +tocht naar de medresseh, met op de daken te klimmen. "Welken weg gaat +gij ons nu voeren?" zeide ik tot mijn gids. + +--Den kortsten weg, Çaheb; tuinen zijn in het hart der stad zeer +zeldzaam; de straten zijn zeer smal en bovendien voor een deel +overdekt; daarom nemen wij den weg over de daken, en ieder burger van +Shiraz weet dien weg even goed als door de straten en bazars. Alleen +wie te paard zit of op den middag uitgaat, volgt de straat." + +Zoo gingen wij dan op weg, en begaven ons over de daken van de +nieuwe moskee naar de medresseh Khan, die midden op de groentenmarkt +is gebouwd. De school is vierkant en beslaat eene aanzienlijke +oppervlakte. Rondom de binnenplaats, die met prachtige boomen is +beplant, bevinden zich de kamers der leerlingen, die op lange galerijen +uitkomen. Al deze kamers zijn ledig; in de gangen liggen hoopen +vuilnis; de porseleinen tegels, waarmede de muren van de binnenplaats +bekleed waren, zijn op den grond gevallen; op sommige punten zijn de +muren zelven ingestort ten gevolge van de aardbevingen.--Even als in +de medresseh van den Vakil, luisteren enkele knapen, op hunne hurken +gezeten, met een half oor naar den mollah, die hun iets voorleest, +maar wiens aandacht zoo mogelijk nog minder bij zijn werk is. Het +best bewaarde en belangwekkendste deel van het gebouw is de peristyl, +die ouder schijnt dan de andere gedeelten van het monument. Vier +groote bogen, afgewisseld door nissen van grijzen steen, dragen eene +platte zoldering, versierd met een fraai mozaïek van tegels op blauwen +grond. Deze dekoratie, die zeer smaakvol is uitgevoerd, is omlijst +door eene fraaie inscriptie en maakt een zeer goed effect. Het geheele +gebouw, met uitzondering van den peristyl en de minarets ter wederzijde +van de poort, is, het behoeft nauwelijks gezegd, eene schepping van den +vakil, even als de prachtige bazar, waardoor wij onzen terugweg nemen. + +19 October.--Welk een afschuwelijk klimaat is dat van Shiraz, +althans in dezen tijd des jaars. Marcel is nog steeds ziek; de +heer Blackmaur. onze gastheer, heeft sedert onze komst bijna het +bed niet verlaten; en sedert eergisteren heb ik alleen gegeten, +bediend door den kok, den eenigen bediende, die nog op de been is: +het telegraafkantoor is in een hospitaal herschapen. + +De koortsen van Farsistan zijn zeer ernstig; zij gaan gepaard met +delirium of althans met zeer afmattende hallucinaties en verzwakken +den patiënt bovenmate. In deze omstandigheden valt het dubbel hard, +een bed en vooral schoon linnengoed te moeten missen; ik heb naar +den bazar van Shîraz gezonden, maar het is niet mogelijk linnen te +vinden. De Perzen kleeden zich nooit uit, en kennen geen ander lijfgoed +dan alleen een hemd. Marcel beklaagt zich echter niet; als hij niet +ijlt, speelt hij met eenige muizen, die onder de gloeiende dekens hun +verblijf hebben gevestigd en zich daar zeer wel schijnen te bevinden. + +Ik zelve voel mij zeer afgemat en moedeloos en kan bijna niets +uitvoeren. Toch heb ik den hakim-bashi, onzen vriend, ontvangen, +die Marcel kwam uitnoodigen om den gouverneur der stad te gaan +bezoeken. Çahabi-Divan is reeds bejaard; sedert het begin van +den zomer lijdt hij bijna onafgebroken aan koorts, en hij voelt +zich nu zoo zwak dat hij, na gehouden overleg met zijn lijfarts, +besloten heeft, het uiterste te beproeven en in 's hemels naam +de hulp van een Farangui in te roepen. Ik heb den hakim verzocht, +den gouverneur te doen weten, dat mijn echtgenoot zelf ziek lag en +onmogelijk tot hem komen kon, en er op aangedrongen dat het consult +eenige dagen zou worden uitgesteld. De waardige lijfarts zou voor het +oogenblik tevreden geweest zijn, als ik met hem had willen mede gaan; +hij verzekerde mij, met eene voor mijne eigenliefde zeer streelende +beleefdheid, dat hij evenveel vertrouwen stelde in mijne talenten +als in die van mijn echtgenoot; maar ik heb gemeend, voor die eer +te moeten bedanken. "Een gouverneur te behandelen is een zaak van +gewicht, antwoordde ik op ernstigen toon; ik zou nimmer zulk eene +zware verantwoordelijkheid op mij durven laden." + +De menschen zijn toch in den grond overal dezelfden: in het Oosten +zoowel als in het Westen, even vol vooroordeelen, even belust op het +onmogelijke, ongerijmde. Er is te Shîraz een zeer bekwaam geneesheer, +dokter Odling; hij is sedert vijf jaren in het land gevestigd en is +volkomen op de hoogte van de lokale ziekten: de gouverneur laat hem +echter niet ontbieden. Maar daar komen twee vreemdelingen in de stad, +twee geheel onbekende personen, die zichzelven niet genezen kunnen, +maar toevallig enkele tsjarvadars hebben geholpen: en de gouverneur +heeft geen rust voor zij hem willen behandelen, op het gevaar af dat +hij sterven zal, indien die geïmproviseerde dokters onvoorzichtig +genoeg zijn om hem er aan te wagen. + +23 October.--Sedert drie dagen heb ik mijn dagboek niet kunnen +bijhouden. Toen Marcel beter werd, werd ik op mijne beurt +aangetast. Daar ik mij dezen morgen beter gevoelde, heb ik mijn +echtgenoot uitgenoodigd, overeenkomstig de aan den hakim gegeven +belofte, zich naar den gouverneur te begeven. + +Toen hij aan het paleis kwam, was er niemand om zijn paard vast te +houden. Op de doorgaans zoo drukke voorhoven was het nu doodstil. Toen +hij de vestibule betrad, waar de wacht verblijf houdt, werd dit raadsel +aldra opgehelderd. Overal lagen soldaten, half gekleed, op den grond +uitgestrekt; zelfs de concierge was te lusteloos en te uitgeput om +zijn gewone backshish te vragen. De koorts woedde allerhevigst in +het paleis van den gouverneur. + +Çahabi Divan zat of liever lag op een hoop dekens, achter in +den officieelen talar op den vloer uitgespreid; hij bibberde en +klappertandde, niettegenstaande hij in een fraai violetkleurig satijnen +kleed was gewikkeld, waartegen zijn bleek en gerimpeld gelaat akelig +afstak. Zijn baard, die, zooals bij alle grijsaards, met henné was +geverfd, toonde nog slechts in het onderste gedeelte een weinig rood, +maar was overigens sneeuwwit. Die wonderlijke samenvoeging van kleuren +gaf den zieke een terugstootend voorkomen, waarmede overigens zijn +zwak en lijdend uitzicht niet strookte. Om den gouverneur zaten, naar +rangorde, een aantal aanzienlijke, deftige personen; allen bewaarden +een eerbiedig stilzwijgen, slechts afgebroken door het gekerm +van den meester. Daar zat een in de stad zeer hoog geachte seyed, +kenbaar aan zijn blauwen tulband; voorts de iman djoema, twee of drie +mollahs; de generaal kommandant der artillerie--een oude slaapmuts, +tot deze raadsvergadering geroepen uithoofde van zijn rang en van +zijne hooge betrekking, die overigens eene zuivere sinecure is, daar +er te Shîraz geen enkel kanon is te vinden;--verder, de beschermer +der vreemdelingen, die ook nu niet volkomen nuchter was; eindelijk de +barbier, een personage van gewicht, de hakim-bashi en zijn zoon, en +nog drie of vier andere bejaarde en min of meer beroemde geneesheeren. + +Zoodra Marcel binnentrad, deed de zieke een poging om op te staan, +maar zonk weldra al zuchtend op de dekens neer. Mijn echtgenoot drukte +eerst de hand van den iman djoema, met wien wij op den besten voet +staan, en groette de overigen zonder zich in het minst te storen aan +de woedende blikken van den seyed, wiens verontwaardiging geene grenzen +kende nu het leven en de gezondheid van den gouverneur aan een Christen +werden toevertrouwd, of aan de blijkbare ergernis van den barbier, die +het niet kon verkroppen dat een Farangui in zijne functiën zou treden. + +Er werd een pijp gebracht; ruim een kwartier verliep, gedurende hetwelk +die pijp, met inachtneming van alle vormen der beleefdheid, van hand +tot hand ging, zonder dat iemand acht scheen te geven op het zuchten +en kermen van den patiënt; eindelijk nam de eerwaardige hakim-bashi, +na zijn cachemiren tulband te hebben recht gezet en zijne handen op +zijn borst gevouwen, aldus het woord: + +"Onze geëerbiedigde Hakem--moge Allah hem geven meer dan honderd +jaren deze provincie te besturen!--is sedert het begin der lente +lijdende aan hevige aanvallen van koorts. Alle geneesmiddelen, voor +dergelijke gevallen voorgeschreven, heeft men aangewend; wilgenbladeren +in menigte zijn op het hoofd van Zijne Excellentie gelegd.... + +--En ik, valt de barbier in; ik, zijn onwaardige slaaf, heb Zijne +Excellentie in de laatste maanden meer dan driemaal gelaten. + +--De eerwaarde seyed, die deze vergadering wel met zijne gezegende +tegenwoordigheid wil vereeren, heeft den hakem kostbare talimans ter +hand gesteld en Koranteksten, die in mijne tegenwoordigheid op de +lijdende lichaamsdeelen zijn gelegd. Wij hebben zelfs de toevlucht +genomen tot de quinè quinè (chinine). Maar al deze geneesmiddelen +hebben hoegenaamd niets uitgewerkt. Toch is het van het grootste +gewicht, dat de gouverneur, aan wien wij de rust en den vrede van de +provincie te danken hebben, weldra weder zijne plaats kunne innemen +op het tapijt van den divan khané (huis der gerechtigheid). Doch +zoo deze man, wiens rechtvaardigheid te vergelijken is bij die der +beroemdste khaliefen, het volk zal blijven regeeren, dan is het noodig +dat Allah hem de gezondheid terug geve. Mijn zoon, die schatten van +wijsheid en wetenschap heeft verzameld bij de geneesheeren van Zijne +Majesteit den Shâh--moge Allah dit licht der wereld nog lang op den +troon sparen!--heeft mij aangeraden, den hakem een geneesmiddel toe te +dienen, waarvan ik schroom den naam uit te spreken, om niet te kort te +doen aan den eerbied, dien ik den doorluchtigen kranke verschuldigd ben +en dezer eerwaardige vergadering, die wel naar mij wil luisteren. Dit +geneesmiddel waartoe de Faranguis, die aan allerlei kwalen lijden, +dikwijls hunne toevlucht moeten nemen, is niet edel. Had ik te doen met +een gewonen patiënt, dan zou ik misschien niet geaarzeld hebben, het +voor te schrijven; maar zonder de toestemming van de geestelijkheid +en den steun mijner geleerde collega's zou ik het nimmer bij den +gouverneur durven aanwenden. + +--Spreek en vrees niets, heer dokter, antwoordde de seyed; deel +ons uwe gedachte mede; gij zijt, het is ons allen bekend, een vroom +muzelman. Wat is de zaak? + +--Ik zou in overweging geven, aan den hakem, natuurlijk in eene zeer +geringe hoeveelheid, een geneesmiddel toe te dienen, waarvan ik nog +schroom den naam uit te spreken. Ik bedoel arsenicum, marge-moesj. + +--Rattenkruid voor den gouverneur! zoo klinkt het eenstemmig uit aller +mond, zelfs uit dien van den kranke, die vol schrik en ontzetting +is opgerezen. + +--Ja, ik dacht wel dat ik bij u tegenstand zou ontmoeten; maar toch +zou ik gaarne de meening kennen van de vrome wetgeleerden, en van +hen vernemen of de Koran het toedienen van dergelijke geneesmiddelen +verbiedt. + +--Neen, zeker niet, antwoordt de seyed; hoewel dit vergift, dat +in Faranguistan bereid wordt, met de uiterste behoedzaamheid moet +worden gebruikt. + +--Wat mij betreft, herneemt een der oude geneesheeren, ik verklaar mij +ten stelligste tegen het gebruik van rattenkruid, omdat de ziekte van +den gouverneur tot de warme of heete aandoeningen behoort. De ouden +hebben ons geleerd, dat men de kwalen waaraan de menschheid lijdt, +in vier klassen verdeelt: de koude, de warme, de droge en de vochtige +ziekten; zij loeren ons ook, dat men deze verschillende kwalen door +eene behandeling van tegenovergestelden aard moet genezen. Zoo er +nu eene ziekte is, die tot de warme of heete gerekend kan worden, is +het wel de koorts: daarom moet zij genezen worden door aderlatingen +of afkoelende middelen, en niet door droge vergiften, zooals het +arsenicum. Het schijnt wel, eerwaarde hakim-bashi, dat gij de eerste +grondbeginselen der geneeskunde vergeten hebt. Ik besluit dus, dat het +gebruik van wilgenbladen een gewaagd middel is, en dat de quinè quinè +verkeerd werkt; het gebruik van arsenicum acht ik bepaald duivelsch; +daarom verklaar ik er mij ten sterkste tegen dat het den gouverneur +worde toegediend. + +--Wat mij aangaat--zegt de iman djoema, die gaarne een bewijs wil +geven van zijn helder oordeel en tevens de verschillende partijen +zooveel mogelijk tot elkander wil brengen;--wat mij aangaat, ik zou +wel het gevoelen kunnen deelen van den hakim-bashi, als hij het niet +volstrekt noodig oordeelt, den gouverneur het rattenkruid bij wijze +van een drankje toe te dienen. Zou men, bij voorbeeld, geen kleine +zakjes kunnen maken, die met arsenicum vullen en ze dan om den hals +of de armen van Zijne Excellentie hangen? Om de schadelijke werking +van het vergift te keeren, zou men er eenige teksten uit den Koran +bij kunnen voegen. + +--Zoo men naar mijn raad wilde luisteren, zegt nu de generaal der +artillerie, zou men al die kwakzalversmiddelen op straat gooien; +en met vergunning van den moesjteïd en van den iman djoema, zou men +Zijne Excellentie alle dagen een paar flesschen goeden ouden wijn +van Shiraz laten drinken. Hoewel ik zelf nooit de voorschriften van +onze wet overtreden heb, zoo weet ik toch van hooren zeggen, dat er +geen beter middel is tegen de koorts. + +--Baricalla! baricalla! (bravo! bravo!), roept de beschermer der +vreemdelingen, die op het hooren noemen van den ouden wijn van Shiraz +uit zijne verdooving ontwaakt; dat is ten minste een verstandige +raad. De generaal en ik, wij hebben steeds bevonden, dat dit het beste, +of liever eenige middel is tegen de werking van het ongezonde klimaat +dezer streek. + +--Wilt gij den mond houden, zoon van een verdoemden dronkaard, +herneemt de generaal, woedend dat hij aldus verraden wordt; gij.... + +--Çaheb, zegt haastig de hakim-bashi, den generaal in de rede vallende, +wat denkt Uwe Excellentie van het voorstel van den iman djoema?" + +De Excellentie--dat is mijn echtgenoot--, die in het minst +geen vermoeden had, wat het gevolg zou zijn van zijn advies, om +den gouverneur met arsenicum te genezen, haast zich, om aan de +beraadslagingen een einde te maken. + +"Ik houd mij overtuigd, dat de kracht der teksten uit den Koran den +zieke eene groote verlichting zal bezorgen. Dit is in allen gevalle +zeer wenschelijk; want wanneer men het arsenicum aanwendt op de wijze, +als de eerwaarde iman djoema voorstelt, dan zal het vermoedelijk niet +veel baten. Indien de raad tegen het gebruik van arsenicumhoudende +dranken is, zou hij dan ook bezwaar maken, om den buik en de maag +van den patiënt met dit geneesmiddel in te wrijven? Met Gods hulp +zou dat misschien kunnen baten. Daarbij, hakim-bashi, waarom zoudt +gij Zijne Excellentie niet naar de bergen zenden, waar de lucht +zooveel gezonder is dan te Shîraz? Het zou altijd nog tijd zijn om +het arsenicum te gebruiken, op de wijze als ik u eerst voorstelde, +indien de algemeene gezondheidstoestand van den zieke minder werd." + +Met dit fraaie advies kunnen bijna alle leden der vergadering zich +vereenigen, en men gaat tot stemming over. De raad besluit dat de +gouverneur naar de bergen zal worden gevoerd, en dat hij, te beginnen +met morgen, tweemaal daags, des ochtends en des avonds, op den buik +en op de maagholte met arsenicum zal worden ingewreven. Elke wrijving +mag niet minder dan drie kwartier duren. + +Brengt de arme man bij deze behandeling er het leven af, nu..... dan +is Allah groot! + + + +XXIX + + +25 October.--Een van de rijkste bankiers van de stad is failliet +gegaan: het passief bedraagt vijfhonderd-duizend krans, hier te +lande eene kolossale som. Gelukkig zijn onze credietbrieven niet bij +dien bankier betaalbaar gesteld. Maar voorzichtigheidshalve hebben +wij toch dadelijk bij een zijner collega's de driehonderd tomans +gehaald, die ons moeten ter hand gesteld worden. Het is, voorwaar, +geene kleinigheid, drieduizend krans uit te betalen; na herhaald +uitstel zou de afrekening eindelijk van daag plaats hebben. De heer +Blackmaur heeft een agent van de telegraaf tot onze beschikking gesteld +en hem opgedragen, het geld na te zien; de bankier heeft zijn expert +afgevaardigd, en deze twee gemachtigden hebben te zamen een derden +persoon benoemd, die eventueele geschillen en moeielijkheden uit den +weg moet ruimen. + +Papieren geld is hier onbekend; de gouden toraan wordt ten platten +lande zeer zelden in ontvang genomen; wij zijn dus wel genoodzaakt +ons van zilveren krans te voorzien, waarvan de waarde verschilt naar +gelang van den titel, den datum der uitgifte, de provincie waar men +ze ontvangt en die waar men ze in betaling geeft, en eindelijk naar +gelang van de waardevermindering, die de verschillende bankiers, in +wier handen de muntstukken zijn geweest, hen door snoeien of andere +kunstjes hebben doen ondergaan. + +De uitbetaler zet zich midden in een kamer op den grond, nadat hij +zorgvuldig de deuren gesloten heeft, zoodat hij niet behoeft te +letten op de gaanden en komenden; vervolgens stort hij een grooten +zak met geld op het tapijt uit, en legt de stukken bij tientallen op +stapeltjes, die hij zoo schikt dat hij ze gemakkelijk in de lengte +en in de breedte tellen kan.--Is deze eerste operatie afgeloopen, +dan begint de andere partij op hare beurt de krans te onderzoeken, +laat ze op een steen klinken, schiet de twijfelachtige stukken uit en +legt die afzonderlijk om ze aan een nader onderzoek te onderwerpen. De +twee experts twisten, schreeuwen, schelden elkander uit, schrappen +het metaal met een pennemes af, en zonderen eindelijk de stukken af, +over welker waarde zij het niet eens kunnen worden. Die stukken +worden aan den derden scheidsrechter ter hand gesteld, die beide +partijen beurtelings in het gelijk stelt en hen eindelijk tot elkander +brengt. Het geld wordt nu in een zak gedaan on naar den eigenaar +gebracht. Deze moet het nu nog eens overtellen en het ten slotte +wegbergen in een kistje, dat stevig genoeg is om zijne bedienden te +doen afzien van elke poging om daaruit weg te nemen wat zij noodig +hebben, en toch zoo klein dat hij het 's nachts, als de karavaan rust +houdt, onder zijn hoofd kan plaatsen. Zoolang de bagage in handen +is van de tsjarvadars, bijna zonder uitzondering eerlijke lieden, +behoeft men zich niet ongerust te maken; tenzij de karavaan door +roovers geplunderd wordt, krijgt ge uw eigendom ongeschonden terug; +maar op de pleisterplaats geven de tsjarvadars aan ieder reiziger +zijne eigene bagage in bewaring, en staan zij er niet langer voor in +tot de goederen weer opgeladen worden. Dan is het zaak, uw geldkist, +die ge telkens moet openen en waarop ge reeds daardoor van zelf de +aandacht vestigt, geen oogenblik uit het oog te verliezen. + +Wij moeten nu de verdere toebereidselen maken voor onze reis. Reeds +sedert onze komst te Shîraz hebben wij ons bezig gehouden met +de vraag, welken weg wij moesten volgen om de Perzische-golf te +bereiken. Wij hadden te kiezen tusschen twee wegen, die beiden naar +Boeshîr voeren: de een, die over Kaseroem en Shapoer loopt, wordt +door alle karavanen, de post en genoegzaam alle reizigers gevolgd; +de andere, die veel langer is, loopt naar Firoez-Abâd, maar ontleent +een bijzonder gewicht aan de overwelfde gebouwen, welke men in de +nabijheid van die stad vindt. Wanneer wij den weg van Firoez-Abâd +kiezen, behoeven wij bovendien slechts een omweg van enkele dagen te +maken om het paleis van Sarvistan te bezoeken, waarvan men ons reeds +te Madereh Soleiman gesproken heeft, benevens de vlakte van Darab, +dat wil zeggen geheel het oude Farsistan. + +Wij hebben dus onze keus op dezen weg gevestigd, hoewel onze +reis daardoor drie weken langer zal duren en wij buitengewone +vermoeienissen zullen hebben te doorstaan, omdat wij de gebruikelijke +en gebaande karavanenwegen gaan verlaten. Meen nu echter niet, als +ik van een gebaanden weg spreek, dat ik daarmede een straatweg of +eenig ander soort van kunstweg bedoel,--zulk een wonder bestaat in +Perzië niet;--maar ik bedoel eenvoudig een heerbaan, waarlangs eenig +verkeer plaats heeft.--Wij zijn dus genoodzaakt, om zelven een soort +van karavaan te vormen, om paarden en muilezeldrijvers met den dag +te huren, en het voor het overige op het gunstige toeval te laten +aankomen. Uit vrees van bestolen te worden, heeft Marcel besloten, +onze groote bagage aan den tsjarvadar-bashi toe te vertrouwen, die +ze aan den gouverneur van Boeshîr ter hand zal stellen; wij zullen +alleen bij ons houden wat wij voor dagelijksch gebruik noodig hebben. + +27 October.--Na lang wachten zijn wij eindelijk gisteren van Shîraz +vertrokken, gezeten op een paar paarden, die in niets geleken op de +flinke krachtige rossen welke wij gehuurd hadden, en die nu, tot onze +ergernis, vervangen werden door twee magere, afgesloofde knollen, +twee wandelende geraamten, met afzichtelijke wonden bedekt. Daar +er geene mogelijkheid bestond, andere paarden te krijgen en wij tot +geen prijs nog langer in dit vaderland der koorts wilden vertoeven, +hebben wij toch de reis aanvaard, nadat wij van den heer Blackmaur en +dokter Odling afscheid genomen hadden. Twee gholams van den gouverneur +vergezellen ons; zonder dat geleide zouden wij, als Christenen, groot +gevaar loopen dat wij in geen enkel dorp van Farsistan een onderkomen +vinden of levensmiddelen zouden kunnen koopen. + +Daar wij, om Kerabad te bereiken, een langen weg hadden af te leggen, +hadden wij met de tsjarvadars en de gholams afgesproken, dat wij +te middernacht zouden vertrekken, om voor de hitte hinderlijk werd +ter plaatse onzer bestemming te zijn. Maar tegen middernacht kwamen +de tsjarvadars met de bewering voor den dag, dat zij in den donker +den weg niet konden vinden; en ten einde ons, zoo mogelijk, van een +bezoek aan Sarvistan terug te houden, verspilden zij zooveel tijd met +de toebereidselen voor de reis, dat wij ons eerst tegen zes uren in +den morgen op weg konden begeven. Nauwelijks hadden wij driehonderd +schreden afgelegd, of mijn paard viel op den grond; gelukkig kwam ik +met gescheurde kleederen vrij, zonder verder letsel. Toen het arme dier +eindelijk, door eene dracht slagen, gedwongen was om weer op te staan, +weigerde ik ten stelligste, de reis op dien jammerlijken knol voort te +zetten, en maakte ik mij meester van den flinken muilezel van Arabet, +zonder mij te storen aan de blijkbare ontevredenheid van dien trouwen +dienaar, die beweerde dat een muilezel niet aan mijn rang voegde. + +Na eene zeer lange en zeer vermoeiende reis, waarop het paard dat +ik dezen morgen bereed voor goed bezweken was, kwamen wij eindelijk +tegen zeven uur des avonds te Kerabad aan. Ik ben uitgeput, en aan +eten valt niet te denken. Het vleesch dat wij mede genomen hebben, +is door de hitte bedorven; het is te laat om nu nog een schaap te +slachten; wij moeten ons vergenoegen met wat komkommers en eene groote +kan zure melk. Een gelapte pantalon en jas zullen dienst doen als +beddelakens; als hoofdkussen zal ik mijn vilten helmhoed gebruiken; +de grond, waarop ik mij zal nedervlijen, is zoo hobbelig als de rug +van een kameel; tusschen takkebossen in mijne onmiddellijke nabijheid +huppelen gansche scharen van ratten, en reusachtige spinnen kruipen +tegen den muur op. Maar aan dergelijke kleinigheden raakt men gewoon. + +Sarvistan, 29 October.--Alle slagen vallen, naar het schijnt, op ons +hoofd. Daar mijn echtgenoot zich zeer vermoeid gevoelde en voor een +nieuwen aanval van koorts vreesde, heeft hij, voor ons vertrek meer +dan een gram chinine ingenomen. Deze groote hoeveelheid, gevoegd bij +de beweging van het paardrijden, veroorzaakte hem zulke hevige pijnen, +dat hij zich als in wanhoop op den grond wierp en buiten staat was +om verder te gaan. + +Omstreeks tien uren werd de hitte ondragelijk; de gholams brachten ons +onder het oog, dat wij niet aldus in de brandende zon konden blijven, +zonder vuur om spijzen te bereiden, zonder water om de muildieren +te drenken. Zoo goed en zoo kwaad als het ging, hebben zij Marcel op +een muilezel gezet; en in dien toestand bereikten wij een met torens +voorzienen aarden wal. Ik dacht, achter die omwalling huizen te zullen +vinden, maar de geheele ruimte was ingenomen door iets dan reusachtige +molshoopen, waaruit van tijd tot tijd woeste en havelooze boeren te +voorschijn kropen. Wij vonden een schuilplaats tegen de zon onder een +soort van portaal nabij den ingang, en beproefden toen, maar zonder +gevolg, alle middelen die onze apotheek kon opleveren. Ten einde raad, +kwam ik op de gedachte om onze schotels, ketels en koperen trekpotten +op een groot vuur heet te laten maken, en die, bijkans gloeiend, +op de maagholte en de voetzolen te leggen. Aanstonds vormden zich +groote blaren, en na verloop van een uur had de pijn opgehouden en +was onze patiënt in een diepen slaap gedompeld. Tegen dien avond gaf +Marcel zelf, die in dit hol niet gaarne den nacht wilde doorbrengen, +den wensch te kennen om naar Sarvistan te gaan, welk vlek ongeveer +twintig mijlen verwijderd was. In het dorp aangekomen, vervoegden +wij ons aanstonds bij den naïeb, die ons een bedompt en berookt krot +ten verblijve aanwees. Een gescheurd tapijt wordt in een hoek op den +grond gespreid: andere meubelen zijn er niet. + +31 October.--Sedert twee dagen wordt mijn echtgenoot aanhoudend door +pijnen gekweld, die bij de minste beweging onuitstaanbaar worden; +hij kan niet rechtop gaan zitten en geen ander voedsel gebruiken dan +rijstewater en granaatsap. Eindelijk kwam Marcel toch in zoo verre bij, +dat wij Sarvistan konden verlaten. + +Drie uren lang voerde onze weg door eene woeste vallei, met hoog gras +en struiken begroeid, en waarin zich de indrukwekkende bouwvallen +bevinden van een paleis dat in voorkomen veel overeenkomst heeft met +de oude mongoolsche moskeeën. Bij het binnentreden van het monument +wijzigt zich die eerste indruk; de reusachtige baksteenen, die overal +op den grond liggen, de elliptische vorm der bogen en van den koepel, +de schaarschte van ornamenten aan de muren, zijn zoovele bewijzen +van hoogen ouderdom. Het belangrijkste gedeelte van het monument +is ongetwijfeld de groote zaal, die door een eivormigen koepel is +gedekt. Langs de zijden der groote zaal loopen lange galerijen, +die in vakken zijn verdeeld door contreforten, welke op gemetselde +kolommen rusten. De kolommen zijn plomp en de contreforten massief; +de kroonlijst is eenvoudig uitgetand. De technische uitvoering van +dat deel van het gebouw is volstrekt niet in harmonie met de zeer +verdienstelijke conceptie van het geheel en den stouten bouw der +koepels. + +Het is zeer moeielijk, den juisten ouderdom van dit monument te +bepalen; het eenige wat men zeggen kan, is dat het waarschijnlijk uit +den tijd voor de muzelmansche heerschappij dagteekent. De plaatselijke +overlevering, waaraan echter niet te veel waarde is te hechten, plaatst +de groote bloeitijd van dit gedeelte van Farsistan onder de regeering +van de Achemeniden of liever van Dsjemsjid: dat is de eenige traditie, +die eenigermate een leiddraad aan de hand geeft. Wanneer men daarbij +bedenkt dat de koningen uit de dynastie der Achemeniden steeds over +Farsistan hebben geheerscht; dat de talrijke vestingwerken op de +hoogten in den omtrek van Shîraz hun werk zijn, zoowel als de diepe +in de rots geboorde putten bij die stad en boven Sarvistan,--dan +is men geneigd aan te nemen, dat het paleis van Sarvistan, dat +ongetwijfeld gebouwd werd toen deze landstreek eene hooge mate van +welvaart genoot, dagteekent uit den tijd vóór de troonsbeklimming der +Sassaniden. Deze onderstelling schijnt te minder gewaagd, wanneer +men in aanmerking neemt dat de Sassaniden hunne residentie in de +noordwestelijke provinciën hadden gevestigd, in de nabijheid van +de door de Romeinen bedreigde grenzen, en dat, naar het schijnt, +Farsistan door de koningen van deze dynastie verlaten werd, zoo als +blijkt uit den volkomen ondergang van het oude Shîraz. + +Miandjangel, 2 November.--Toen wij gisteravond het paleis verlieten, +hebben onze gholams ons rechtstreeks naar Miandjangel gevoerd, de +eerste pleisterplaats in de richting van Darab. Het was reeds te laat +om logies te vragen in het huis van den ket khoda; wij namen dus onzen +intrek in een iman zadeh, die niet meer dan een bouwval is en waarin +zich reeds eenige bedelende derwisjen gevestigd hadden. Ik had nog +geen half uur gelegen op de plaats, mij door de derwisjen afgestaan, +toen ik eensklaps op onuitstaanbare wijze gebeten werd. Ik stak +mijn zaklantaarn op en stiet onwillekeurig een kreet van afgrijzen +uit. Reeds dikwijls genoeg heb ik, sedert wij op reis zijn, kennis +gemaakt met het walgelijke ongedierte, waarvan europeesche huisvrouwen +een ingeboren afkeer hebben, met luizen--om ze bij den naam te +noemen;--maar nooit had ik ze in zoo groote menigte gezien. Do oudste +van onze gholams, wakker geworden door het ongewone gerucht, stak +zijn hoofd uit de groote deken, waarin hij zich 's nachts wikkelde, +en vroeg naar de reden van mijn schrik. "Die insekten brengen u +geluk aan, zij komen van Mekka," zeide hij bij wijze van troost, +na een blik van welgevallen geworpen te hebben op de kleine hadjis, +die over zijn rooden baard kropen. Dit gezegd hebbende, trok hij zijn +deken over zijn hoofd en sliep weer in. + +Firoez-Abad, 7 November.--Nog toen wij te Miandjangel waren, werd +mijn echtgenoot op nieuw in hevige mate door de koorts aangetast, +zoodat wij genoodzaakt waren naar Sarvistan terug te koeren, waar wij +een paar dagen rust hielden. Toen Marcel zich weer beter gevoelde, +wilde hij volstrekt naar Firoez-Abad gaan; wij hebben ons op weg +begeven en zijn gister in den namiddag hier aangekomen. De weg liep +voor een deel door eene bij uitnemendheid vruchtbare en waterrijke +streek, zoo goed bebouwd en zoo rijk aan houtgewas als ik nog bijna +nergens in Perzië had gezien. Nadat wij een nauwen pas in eene keten +van steile naakte rotsen waren doorgetrokken, kwamen wij in eene +groene vlakte, waarin een heuvel oprijst, bekroond door de ruïnen +van het paleis van Firoez-Abad. + +Dit gebouw maakt een machtigen indruk, maar schijnt op het eerste +gezicht massiever dan dat van Sarvistan. Bij het binnentreden wordt +men aanstonds getroffen door den eenvoud van het plan en de majesteit +der ordonnantie, waaraan alle versiering ontbreekt. Men treedt eerst +in een breede overwelfde vestibule, die door groote bogen gemeenschap +heeft met vier vertrekken. Achter dit voorhof bevindt zich een ruime +zaal met een eivormigen koepel gedekt, en die door eene poort verbonden +is met eene binnenplaats, die geheel met puin is bezaaid, en waarop +wilde vijgeboomen groeien. Twee andere deuren of poorten geleiden naar +andere zalen, die voor een deel in puin liggen. Op de binnenplaats ziet +men, in eene overwelfde kamer, de trap die naar de ruime _zir zamin_ +geleidt, dat is naar een dier onderaardsche vertrekken of kelders, +die de Perzen nog heden ten dage in den zomer bewonen, en waaruit zij +alleen des avonds te voorschijn komen om op het platte dak de koele +lucht in te ademen. + +De vlakte, waarin het paleis oprijst, is bedekt met aarden terpen en +met groote hoopen van scherven, de laatste overblijfsels van verlaten +en verwoeste huizen. Voor de vestibule ziet men nog een kunstmatigen +vijver waarin het water, door onderaardsche buizen, uit de rivier +wordt gevoerd, om dan nutteloos weg te vloeien tusschen distels en +struiken en losgewoelde steenen van de vroegere omwalling. + +Zeer vermoedelijk is dit paleis nog ouder dan dat van Sarvistan, +en hebben wij hier de overblijfselen voor ons van een gebouw uit de +eerste tijden der oude perzische monarchie. Misschien was dit paleis +wel bestemd tot woning van den gouverneur der provincie, die met de +bewaking der naburige bergpassen was belast. + +Toen het donker geworden was, hebben wij de ruïnen verlaten, met het +voornemen om ze morgen meer in bijzonderheden op te nemen, en begaven +wij ons langs de rivier, waarvan de oevers met prachtige vijgeboomen +en slanke palmen beplant zijn, naar het dorp Firoez-Abad gadim (oud), +het antieke Djoer. Dit dorp wordt slechts door arme boeren bewoond; de +meer gegoeden wonen allen in Firoez-Abad no (nieuw), dat men op eenige +mijlen afstands te midden van het weelderigste groen ziet liggen. + + + +XXX + + +8 November.--Als alle huizen van Firoez-Abad gadim, is ook dat waarin +wij onzen intrek genomen hebben op antieke ruïnen gebouwd. Dit maakt +het dan ook bijna onmogelijk, de noodige opmetingen en waarnemingen +van de aldus verborgen monumenten te doen. Beter is het te dien +opzichte gesteld met een ander monument, buiten het dorp gelegen, en +dat schier geen enkel punt van vergelijking aanbiedt met de antieke +of moderne gebouwen van Perzië. Dit monument bestaat uit een terras, +waarop een toren is gebouwd van ruim zes-en-twintig ellen hoogte. Een +van buiten aangebrachte trap, waarvan de sporen nog te herkennen zijn, +voerde naar de tinne van dien toren. De treden zijn verdwenen; de tinne +is afgebrokkeld en ingestort ten gevolge van den invloed der lucht, +van zon en regen en van aardbevingen; maar de algemeene ordonnantie +van het gebouw is nog zeer duidelijk te herkennen. Blijkbaar hebben +wij hier een dier torenvormige tempels voor ons, die wij in Babylonië +zullen wedervinden. + +Volgens de lokale overlevering zou de toren van Firoez-Abad niets +minder zijn dan de Atesh-ga (vuuraltaar), door Ardeshir Babeghan, +den stichter van de dynastie der Sassaniden, te Djoer opgericht. + +Het was ons voornemen niet van hier te vertrekken, zonder ons naar de +nieuwe stad te begeven, die wij in de verte in een krans van groen zien +liggen, om daar onze opwachting te maken bij den machtigen gouverneur +der stammen in de vallei. De ziekte van Marcel heeft echter al onze +plannen in de war gestuurd; zoodat wij, in plaats van zelven te gaan, +den oudsten van onze gholams naar de stad hebben gezonden om onze hulde +te betuigen aan dat gewichtig personage, dat in den omtrek bekend +staat als de Ilkhani. Hij liet ons zeer vriendelijk bedanken en ons +zijn leedwezen betuigen dat hij ons niet had kunnen ontvangen. Hij +zou zich zeer gelukkig hebben gevoeld, indien hij zijne familie aan +ons had mogen voorstellen en ons, als aandenken aan ons verblijf in +Farsistan, een tapijt aanbieden, door de vrouwen van zijn stam geweven. + +Deze Ilkhani is een van de machtigste en aanzienlijkste leden dier +aristokratie, die in het zuiden van Perzië genoegzaam alle grondbezit +in handen heeft; maar zijne rijkdommen en zijne macht schenken hem +geen meerdere voorrechten boven anderen. Khans, sheikh en hoe die +heeren verder heeten mogen, zijn allen aan het gezag des konings +onderworpen; maar in hunne hoedanigheid van stamhoofden, zijn zij in +zekeren zin onafzetbaar, met dien verstande namelijk, dat zij alleen +dan uit hunne waardigheid kunnen worden ontzet, wanneer deze met de +daaraan verbonden rechten en privilegiën, op een lid hunner familie +wordt overgedragen. Hierdoor zouden zij feitelijk onafhankelijk kunnen +worden van den Koning; maar de onderlinge twisten en veeten, die deze +heeren verdeden, geven den monarch steeds een middel aan de hand om +hen onderling door elkander in bedwang te houden. Wil hij een zijner +vazallen tuchtigen, dan heeft de Shah daarvoor geen troepen noodig: +hij laat onder de hand een der buren opstoken om het dorp of het kamp +van den ongehoorzame te gaan plunderen. Zulk eene uitnoodiging wordt +altijd met graagte ontvangen en trouw opgevolgd; de verdeeldheid onder +de stammen en hunne hoofden ontvangt nieuw voedsel, en de hakem ziet +de kans schoon om tusschenbeiden te komen en aan de twistende partijen +een zware boete op te leggen. + +Wanneer een ket khoda of een khan blijkbaar met opzet nalatig is in +het voldoen der verschuldigde schatting, dan ontbiedt de gouverneur +der provincie in het geheim een der familieleden van den nalatige +naar de hoofdstad. Hij brengt dien broeder of neef de voordeelen +onder het oog, die hij zou kunnen genieten, indien hij de plaats +van den kwaden betaler innam; en het einde van de zaak is, dat de +bloedverwant, natuurlijk tegen voldoening van eene behoorlijke som, +met de waardigheden en rechten van den ander wordt bekleed. + +Dergelijke handel is het meest in het nadeel van den stam, die per +slot de dikwijls zeer aanzienlijke kosten betalen moet. Want de hakem +neemt zijne voorzorgen: de nieuwe dignitaris moet, alvorens hij zijne +waardigheid kan aanvaarden, aan den hakem, bij wijze van geschenk of +vereering, eene som ter hand stellen, die somwijlen tweehonderd-duizend +francs kan bedragen: bovendien moet hij een solieden bankier, die +in de hoofdstad woont, aanwijzen als borg voor de geregelde betaling +der belastingen. Is dit alles in orde, dan keert de nieuwe khan naar +zijn dorp terug, van waar zijn voorganger zich voorzichtigheidshalve +verwijderd heeft, ten einde den strop of den gifbeker te ontgaan; +hij neemt bezit van de landerijen en de boomgaarden en behoudt zijne +waardigheid, tot dat de afgezette genoeg middelen bijeen heeft weten te +brengen om zijn gelukkiger mededinger te verdringen en zijne vroegere +rechten terug te koopen. + +Onderhandelingen van dezen aard zouden in een land, waar geen kadaster +en geen belasting-kohieren bestaan, zeer moeielijk te voeren zijn, +indien de gouverneurs althans niet in zekere mate wisten wat zij +als belasting kunnen vorderen van elk dorp, dat aan hun gezag is +onderworpen. Deze wetenschap wordt echter hoofdzakelijk geput uit de +mededeelingen en berichten van persoonlijke vijanden en tegenstanders +van den ket khoda. + +Deze wijze van behandeling der zaken is de gewone regel. In +buitengewone ernstige gevallen, tracht de hakem de weerspannige +stamhoofden naar de hoofdstad te lokken, waar zij dan gevangen worden +gehouden tot zij de gevorderde som hebben betaald. Ket khoda's en khans +vermijden dan ook zooveel maar eenigszins mogelijk, het bezoeken van +groote steden, vooral van de hoofdstad der provincie. Zijn zij, om +overwegende redenen, genoodzaakt daarheen te gaan, dan slaan zij op +vijf of zes mijlen afstand van de poort hun kamp op; ook verschijnen +zij nooit zonder een gevolg van drie- of vierhonderd welgewapende +ruiters, op wier hulp zij weten in tijd van nood te kunnen rekenen. + +10 November.--Wij hebben twee dagreizen noodig gehad om het +gebergte over te trekken, dat ten zuiden de vallei van Firoez-Abad +begrenst. Heden morgen ontmoetten wij een talrijken stam van Iliaten, +die van de hooge plateaux afdaalde naar de lagere, zwoelere vlakten, +waar de kudden nog goede weilanden zullen vinden. + +Aan het hoofd van den stoet gaan de geiten en schapen, bewaakt en +voortgedreven door kinderen met ongekamde haren en een woest voorkomen; +vervolgens de jonge veulens en ezels, die door hunne dolle sprongen +en hun weerbarstigheid het hun geleiders bij uitstek lastig maken. Dan +volgt eene andere afdeeling: merriepaarden, schier verdwijnende onder +zakken en bagage, waartusschen de guitige kopjes uitsteken van geitjes +en lammetjes, die nog te jong zijn om de reis te voet af te leggen; +daarna de muildieren, met de tenten en de getouwen voor het weven +van tapijten beladen. Hoog, op den top dezer stapels tronen de hanen +en kippen, die met de pooten zijn vastgebonden, en die, als ervaren +reizigers gewoon aan lange tochten, zeer rustig blijven zitten. Dan +volgen de runderen, niet minder beladen dan de muilezels, en dat +wel met de zwaarste voorwerpen, zooals handmolens om het koren fijn +te malen, vijzels en dergelijken. Deze dingen, met lompen en doeken +bedekt, dienen tevens tot zitplaats voor de kleine kinderen van drie +tot zeven jaar, die met de voeten en met den gordel zijn vastgebonden; +de allerkleinste kindertjes liggen plat op den rug. + +Op de gevaarlijkste plaatsen, waar de koeien vaak niets anders kunnen +doen dan zich van de rotsen laten afglijden, maken de moeders de +kinderen los, binden de twee kleinsten met riemen op haar rug vast, +nemen het derde in haar armen en laten de anderen loopen om zelven +een goed heenkomen te zoeken. Is men over dit punt heen, dan herneemt +de karavaan haar marsch, maar op zeer onregelmatige wijs: op de +vaak zeer smalle bergpaden zijn menschen en dieren soms zoo dicht +opeengedrongen, dat zij gevaar loopen in den afgrond te storten; +doch zoodra de weg weer breeder wordt gaat alles weer uit elkaar en +verspreidt de karavaan zich her- en derwaarts. + +Bij deze stammen dragen de vrouwen geen sluier: men kan ongehinderd +haar gelaat met forsche breede trekken, haar donkerbruine huid en +hare zeer levendige schoone oogen aanschouwen. De haren zijn op het +voorhoofd kort afgeknipt en hangen in lange krullen langs de slapen +tot op de borst af. Dat eigenaardig kapsel geeft aan deze vrouwen +eene zekere romantische bekoorlijkheid. + +De trein besloeg eene lengte van ruim twee uren gaans. Kort nadat +deze stam voorbijgetrokken was, kwamen wij in eene wijde vlakte, +waar een andere stam der Iliaten was gekampeerd. De gholams vonden +bij deze nomaden een grooten voorraad van gestremde melk en kaas, +en noodigden ons uit, af te stijgen en halt te houden. + +De tenten dezer nomadenstammen van Farsistan, meer bestemd om tegen de +zon dan tegen de koude te beschermen, munten noch door zindelijkheid, +noch door comfort uit. Zij zijn saamgesteld uit vijf stukken doek, +uit geiten- of kameelenhaar geweven. De vlakke zoldering rust op +palen, die met houten krammen in den grond bevestigd zijn; aan de +zuidzijde wordt de zoom van het tentdoek vastgehouden door steenen +of aarden potten, die elk oogenblik kunnen weggenomen worden; aan de +noordzijde is het doek opgelicht en vormt eene soort van veranda, +waaronder de familie zich in de schaduw nederzet. In een hoek der +tent staat het getouw voor het weven van tapijten. Deze toestel is +hoogst eenvoudig, en ik verwonder mij er nu niet langer over dat de +patronen niet altijd nauwkeurig worden overgenomen en het weefsel +niet altijd zuiver regelmatig is. + +De vrouwen arbeiden zonder voorbeeld en zonder anderen leiddraad dan +de traditie. Allen kunnen zij zekere weinig ingewikkelde patronen +uitwerken, waarvan het geheim door de moeder aan de dochter wordt +overgeleverd met de recepten voor het bereiden der kleuren uit +plantaardige bestanddeelen. De kleuren der wollen stoffen, die +rondom de tenten te drogen hangen, zijn buitengewoon duurzaam; +beurtelings aan de zon en den regen blootgesteld, verschieten zij +toch zoo weinig, dat de tapijten, na twee of drie geslachten gediend +te hebben en bij herhaling te zijn gebruikt voor het omwikkelen der +lijken, die uit alle oorden van Perzië naar Kerbela gezonden worden, +naar Europa overgebracht, aller bewondering opwekken en onze kamers +helpen versieren, zonder dat wij een onderzoek instellen naar hunne +vroegere bestemming of ons bekommeren over de meer of minder sterke +kiemen van besmetting die zij bevatten kunnen. + +De Perzen willen geene andere dan nieuwe tapijten en zenden ons de +oude verbruikte en half versleten tapijten, waarvan zij niet gediend +believen. Ik kan hun geen ongelijk geven: daar is ongetwijfeld iets +gemaakts en ziekelijks in onze liefhebberij voor versleten en vuile +voorwerpen, en het is niet te verwonderen dat anderen op die manie +spekuleeren en ons bedriegen. Verandering van klimaat is niet voldoende +om de lijkkleeden, die in de mooiste magazijnen te Parijs en te Londen +zijn opgehangen, inderdaad in echte oude tapijten te herscheppen. + +Het weven is uitsluitend het werk der vrouwen; meermalen heb ik mannen +wol zien spinnen, maar nooit heb ik een man aan een weefgetouw zien +zitten. De vrouwen der Iliaten zijn trouwens ook in ander opzicht +flink en degelijk en maken zich vrij wat verdienstelijker dan de +perzische vrouwen in de steden; zij bekleeden in het gezin, waar +de polygamie bijna onbekend is, eene eervolle plaats en maken een +waardig gebruik van de vrijheid, die haar gelaten wordt. Ook onder +zedelijk opzicht verdienen zij billijke waardeering: zij willen niets +weten van tijdelijke huwelijken en maken bijna geen gebruik van de +bevoegdheid tot echtscheiding, of liever tot het nemen van een anderen +echtgenoot, want echtscheiding is een begrip dat onafscheidelijk +is van de erkenning van een burgerlijk of godsdienstig wetboek. De +godsdienst dezer stammen is, wel is waar, het islamisme, maar het +is een zeer eenvoudig en elementair islamisme, want bij gebrek aan +mollahs, kennen de nomaden nauwelijks eenige korte gebeden en leven +overigens naar overoude aartsvaderlijke wetten en inzettingen, die +van geslacht op geslacht overgaan. + +Nadat wij het kamp verlaten hadden, raakten de gidsen bij herhaling het +spoor bijster, zoodat wij ten gevolge van hunne onhandigheid vijftien +uren achtereen te paard moesten blijven. Wanhopende nog dien eigen +avond een onderkomen te vinden, wilde Marcel den nacht doorbrengen +tusschen dicht kreupelhout, dat ons evenwel geen bescherming kon bieden +tegen den dauw, die hier in de vlakten nabij de Perzische-golf zeer +sterk is. Ik gebruikte de weinige kracht die mij overschoot, om dit +denkbeeld te bestrijden, en de uitkomst bewees dat ik gelijk had: +omstreeks negen uren onderscheidden wij in de duisternis de palmen +van Ferashbad. Eenige oogenblikken later betraden wij het huis van +den naïeb. + +Nu waren wij eindelijk in een huis met een stevig dak van palmhout, +hetgeen wij te meer waardeerden omdat wij groote kans hadden geloopen, +des nachts onder den blooten hemel te moeten doorbrengen en alleen +in gedachte te soupeeren. Ook op onze gholams werkte deze onverwachte +verandering in onzen toestand niet minder gunstig en opwekkend dan op +ons zelven. Hunne vroolijkheid uitte zich op zoo luidruchtige wijze, +dat ik, door nieuwsgierigheid geprikkeld, mij naar de kamer begaf, +waar zich de lieden van ons gevolg bevonden. Een man met een zeer +intelligent voorkomen, op eene lage bank van palmbladeren gezeten, +vertelde aan zijn talrijk gehoor, bestaande uit tsjarvadars, boeren, +toeffangtsjis en bedienden, een dier verhalen, waarnaar de Perzen, +als alle Oosterlingen, zoo gaarne luisteren. + +Zoodra hij mij bespeurt, houdt de verteller eensklaps op. + +"Ga voort, ik zal met genoegen naar u luisteren." + +De man aarzelt. + +"Breng uw verhaal ten einde, roepen de toehoorders in koor. + +--Ik durf niet. + +--Waarom niet? vragen de gholams; wees niet bang. Çaheb zal u een +backshish geven. + +--Ik kan u de lotgevallen van den derwîsj van Samarkand niet verder +vertellen. + +--Vertel ons dan sprookjes van den bazar." En de toehoorders pakken +den redenaar, die van zijn troon was afgedaald en zich onder de schare +had gemengd, bij de schouders en brengen hem met zachten dwang naar +de eereplaats terug. Om zijn geheugen op te frisschen geeft men hem +eene pijp; al rookende bezint hij zich een poos, drinkt daarop een +beker water en begint eindelijk te spreken. + +"Op zekeren nacht waren er dieven ingebroken in den bazar van Shîraz, +die, zoo als bekend is, altijd slecht wordt bewaakt, en hadden +den winkel van een koopman in katoen leeg gestolen. De bestolene +ging zich beklagen bij Kerim-Khan. Deze zon van gerechtigheid en +billijkheid beloofde hem dat hij geene moeite zou ontzien om de +schuldigen op te sporen, en dat hij hen naar verdienste straffen +zou. De koopman verwijderde zich, na zich met het aangezicht ter +aarde gebogen en den grond gekust te hebben. Den volgenden morgen +werden de policie-agenten van het paleis op verkenning uitgezonden; +de barbiers en de handelaars in thee werden in verhoor genomen; +maar alle nasporingen bleven vruchteloos. Toen sprak de vezier: + +"Het mag niet zijn dat onbeschaamde boeven nog langer de slaven van +Uwe Majesteit tarten. Indien de koning mij daartoe machtiging verleent, +maak ik mij sterk dat ik de dieven zal vinden. + +--Die machtiging is u verleend," zeide de vorst tot zijn dienaar. + +De minister liet nu, door zijne bedienden, allen van wie hij vermoeden +kon dat zij aan den diefstal schuldig waren, uitnoodigen tot een groot +feest. Zij verschenen allen op het bepaalde uur, het hoofd gedekt +met hunne fraaiste tulbanden, gekleed in hunne prachtigste abbas, +niet weinig trotsch op de eer, dat zij bij een zoo hooggeplaatst man +ter maaltijd waren genoodigd. + +Na den vezier hun dank te hebben betuigd voor de eer, aan hun familie +bewezen, begonnen de verheugde gasten van de pillau te smullen, +toen de minister eensklaps uitriep: + +"Ziet die onbeschaafde, onwellevende lieden! er zit nog katoen in +hun baard, en zoo durven zij voor mij verschijnen." + +Aanstonds brachten de verschrikte dieven hunne hand aan hun gelaat +en verrieden alzoo zich zelven door hunne onbedachtzaamheid. + +"Baricallah! baricallah! (bravo!) (bravo!) riepen al de toehoorders. + +--Als ik ooit bij een gouverneur ten eten gevraagd word, laat ik +mijne handen in mijne zakken vast naaien, zegt de een. + +--Ge zoudt beter doen, uwe lippen op elkaar te laten naaien, herneemt +zijn buurman. + +--Chut! stilte! laat Ali spreken." + + + + + +Eene vrouw van lagen stand begaf zich naar het bad zonder geleide. Een +man volgde haar hardnekkig en liep vlak achter haar. + +"Waarom loopt gij voortdurend achter mij? vroeg zij, zich omkeerende. + +--Omdat ik op u verliefd ben geworden. + +--Waarom zijt gij op mij verliefd geworden? + +--Gij zijt van rozen en leliën gemaakt; voor geheel mijn leven zijn +mijne oogen als vastgehecht aan uw bevallig gelaat. + +--Mijne zuster, die mij op korten afstand volgt, is duizendmaal +schooner dan uwe dienstmaagd; richt u tot haar." + +De man keerde op zijn schreden terug en ontmoette eene negerin, +wier gelijke in leelijkheid hij nog nooit had gezien. Beschaamd en +verstoord liep hij op nieuw de vrouw, die hem te slim was geweest, na. + +"Waarom hebt gij mij voor den gek gehouden? + +--Neen, gij hebt mij voor den gek gehouden: waart gij werkelijk op +mij verliefd geweest, dan zoudt gij niet van mij zijn weggegaan om +uw hof te maken aan eene andere vrouw." + + + + + +Een goudsmid ging tot den Shâh en sprak: + +"Een vreemdeling sluipt telken dage mijn anderoen binnen en brengt +schande en jammer over mijn huis. Hoeveel moeite ik ook gedaan heb om +hem bij mijne vrouw te betrappen en mij zelven recht te verschaffen, +het is mij nog niet mogen gelukken. + +--Zijt gij wel zeker van hetgeen gij beweert? + +--Helaas! ik kan niet langer aan mijn ongeluk twijfelen. + +--Welnu, neem dan dien flacon met welriekende olie, geef dien aan uwe +vrouw en druk haar zorgvuldig op het hart dat zij de olie uitsluitend +voor uw gebruik moet bewaren." + +Dien eigen avond beval de koning zijn lijfwachten, dat zij nauwkeurig +het huis van den goudsmid moesten bewaken; dat zij alle mannen, die +er uit kwamen moesten beruiken, en dengeen die naar rozen rook bij +hem moesten brengen. + +Toen de avond gekomen was, sloop de minnaar naar zijne schoone. Zoodra +hij de kamer was binnengetreden, zeide zij tot hem: "Mijn man heeft +mij een flacon heerlijk riekende olie gegeven; niemand is waardiger +daarvan te gebruiken dan gij;" en zij zalfde hem den baard en het haar. + +Bij het verlaten van het huis werd de ongelukkige, verraden door den +geur dien hij in het rond verspreidde, aanstonds gevat en naar het +paleis gebracht.--"Ziedaar de minnaar van uwe vrouw," zeide de Shâh tot +den goudsmid; "handel met hem naar uw welgevallen, hij is in uwe hand." + +"Mijn paard heeft verleden week een noodlottigen val gedaan en zijn +poot gebroken", zoo zeide dezer dagen een koopman van Ispahan tot +een zijner collega's, die in geldelijke moeielijkheden verkeerde; +verkoop mij uw paard, ik bied er u veertig tomans voor. + +--Zeg vijf-en-veertig, en de koop is gesloten. + +--Dat zij zoo. + +--Toegeslagen. + +--Neem nu uw woord niet terug, zeide de kooper; want Yaya de zadelmaker +heeft mij heden een paard te koop aangeboden, voor 't minst even +schoon als uwe merrie, en morgen zal ik niet meer in de gelegenheid +zijn om dien koop te sluiten. + +--De heilige Imans hooren mij. Zoo ik mijn woord verbreek, dan geef +ik u vergunning om twee _mescals_ (ongeveer tien grammen) vleesch +uit mijn lichaam te snijden." + +Den volgenden morgen meldde de kooper zich aan, om het paard in +ontvangst te nemen. + +"Mijn paard is niet meer te koop, riep de ander; ik heb gisteren eene +goede tijding ontvangen. Een handelaar van Shîraz, die mij sedert vele +jaren eene aanzienlijke som gelds schuldig was, zal mij betalen. Ik +kan dus mijn handel voortzetten; en nu de zaken zoo staan, is er voor +mij geen enkele reden om mij van mijn uitmuntend paard te ontdoen. + +--Maak u dan gereed om mij de twee mescals vleesch te laten uitsnijden, +die gij mij in naam der heilige Imans beloofd hebt. Ik laat u de keus: +wilt gij dat ik aan de rechter- of aan de linkerzijde snij? Gij zijt +dik genoeg: niemand zal het merken. + +--Nooit, hondekind! Ziet gij mij voor een dier van uwe soort aan? + +De twee partijen konden het niet eens worden en onderwierpen de zaak +aan de wijsheid van den rechter. De waardige magistraat poogde te +vergeefs den eischer aan het verstand te brengen, dat de vervulling +der verbintenis, die zijn collega op zich genomen had, voor de eene +partij hoogst onaangenaam was en voor de andere hoegenaamd geen +voordeel opleverde: wat zou hij toch met twee mescals menschenvleesch +kunnen uitvoeren? Alle vermaningen en vertoogen stootten af op de +onverzettelijkheid van den koppigen schuldeischer. + +"Nu, daar gij met alle geweld dien ongelukkige wilt dwingen zijne +schuld te betalen, zal ik een gerechtsdienaar bevelen, uw schuldenaar +op den grond uit te strekken en hem met gebonden handen en voeten +aan u over te leveren. Gij zult dan uit zijn lichaam de twee mescals +vleesch snijden, waarop gij recht hebt; maar als het uitgesneden +stuk iets boven dat gewicht bedraagt of wel daar beneden blijft, +laat ik u het hoofd afslaan." + +De mollah Nasr-ed-din ontving eens een gazelle ten geschenke, die een +zijner vrienden geschoten had. Zeer getroffen door deze beleefdheid, +noodigde hij den jager bij zich te eten, en beiden smulden aan het +wildbraad en aan de heerlijke gebakjes, door de vrouwen van den +heer des huizes klaar gemaakt. De gast was ten hoogste voldaan, en +vertelde aan ieder die het hooren wilde, dat de mollah Nasr-ed-din +er niet voor niet zoo welgedaan uitzag en zoo'n deftigen buik had. + +Door deze verlokkende beschrijvingen bekoord, meldde zich een paar +dagen later een tafelschuimer bij den goeden priester aan. + +"Ik ben de broeder van den man, die u dezer dagen eene gazelle +gezonden heeft." + +De beleefdheid vorderde dat men ook den broeder van den milden vriend +niet voorbij ging. Nasr ed-din noodigde hem ten maaltijd. + +Den volgenden dag verscheen weder een andere vreemdeling. + +"Ik ben de neef van den broeder van den jager, die u eene gazelle +gezonden heeft." + +Nasr ed-din keek wat zuinig, maar hij achtte zich toch verplicht om de +regelen der wellevendheid in acht te nemen, en hij noodigde den neef +ten avondmaal. De reputatie van de keuken van den mollah verspreidde +zich al verder en verder. + +Twee dagen later meldden zich twee reizigers aan. + +"Wij zijn de vrienden van den neef van den broeder van den vriend, +die u eene gazelle gezonden heeft. + +--Het verheugt mij zeer u te mogen ontvangen. Vergunt mij slechts, +in den anderoen mededeeling te gaan doen van het geluk dat mij te +beurt valt." + +En de man Gods ging naar zijne vrouw on zeide tot haar: + +"Als het uur van het middagmaal gekomen is, doe dan wat vet in heet +water en laat dat mengsel naar den biroen brengen. + +--Bah! Wat is dat voor kost, mollah? riepen de gasten, toen zij van +de soep proefden. Hebt gij Satan als kok in dienst? + +--Is die schotel niet naar uw smaak? Hij is toch de vriend van den +neef van den broeder van den schotel, dien ik toebereid heb met de +gazelle, mij gezonden door den vriend van den neef van den broeder +van uw vriend." + + + + + +De mollah Nasr-ed-din was een zoo achtenswaardig geestelijke en bezat +een zoo mooien en aardigen ezel, dat zijne parochianen, wanneer zij +hout gingen halen, de gewoonte hadden, het dier mede te nemen en met +een flinke vracht hout beladen bij zijn meester terug te bezorgen. + +Door een boozen geest gedreven, liet de mollah zich in een gezelschap, +waar ieder de deugden van zijn rijdier prees, de onbedachte woorden +ontvallen: "Mijn ezel is zoo knap, dat hij geheel alleen naar het bosch +gaat, zelf hout op zijn rug laadt en daarmede naar huis terugkeert." + +Dat was eene groote onvoorzichtigheid en, bij een zoo heilig man, +bovendien een blijk van schuldige ondankbaarheid. + +De buren van Nasr ed-din, aan wie dit gezegde ter oore was gekomen, +besloten zich te wreken. Den eersten keer dat zij weder naar het +bosch gingen, namen zij als naar gewoonte den ezel mede; maar toen +zij het noodige hout gehakt hadden, gingen zij weg en lieten het +beest achter. Toen het nu donker begon te worden en de ezel nog niet +terug was, begon de mollah zich ongerust te maken. Hij ging naar de +houthakkers en vroeg hun: + +"Wat is er toch met mijn ezel gebeurd? hij is nog niet in den stal +teruggekeerd. + +--Uw ezel heeft tot ons gezegd: Doet mijne eerbiedige groeten aan +mijn meester, en zegt hem dat ik naar Teheran ga om daar eene dienst +te zoeken en veel geld te verdienen." + +Nasr ed-din dacht bij zich zei ven: Mijn ezel is te knap om in eene +ondergeschikte betrekking te blijven: hij zal stellig tot een hoogen +rang opklimmen; en dit overwogen hebbende, begaf hij zich op weg. + +De mollah naderde de hoofdstad en zag reeds aan den horizon den gouden +koepel van Shâh Abdul-Azim blinken, toen hij den hofnar van Zijne +Majesteit ontmoette, aan wien hij het doel zijner reis mededeelde. + +"Ik kan u zeer goede tijdingen brengen van uw ezel, hernam de nar op +ernstigen toon. Dit dier is buitengewoon knap: hij slaagt in alles wat +hij onderneemt. Hij is thans een der rijkste handelaars van Kazbin." + +"Waarom zou ik mij te Teheran ophouden, zeide de mollah bij zich +zelven; ik ga rechtstreeks door naar de woonplaats van mijn ezel." + +Het geschiedde nu juist in dien tijd dat de gouverneur van Kazbin +een geschil had gehad met zijn vezier en tegen hem eene klacht had +ingediend bij den Shâh. Zijne Majesteit had echter uitspraak gedaan +ten gunste van den vezier en dezen tot gouverneur van Resht benoemd, +terwijl hij zijn tegenstander naar de hoofdstad terug riep. + +De afgezette hakem kon het niet verkroppen dat een ondergeschikte +hem uit de gunst des konings verdrongen had, en verliet zijne +provincie in allesbehalve aangename stemming. Op zekeren avond, aan de +pleisterplaats gekomen, ontmoette hij den mollah. Men sprak over de +zaken van den dag, over den toestand der provincie, over koetjes en +kalfjes, over de moeilijkheden en bezwaren der reis. Eindelijk zeide +Nasr ed-din, die zijne nieuwsgierigheid niet langer kon bedwingen: + +"Kunt gij mij soms ook iets mededeelen omtrent een zeer geleerden ezel, +die tegenwoordig een van de rijkste kooplieden van Kazbin is? + +--Wel zeker; hij is mijn vezier geweest en de Shâh heeft hem nu dezer +dagen tot gouverneur van Resht benoemd." + +Acht dagen na dit gesprek kwam de mollah te Resht, en begaf zich +aanstonds naar het paleis. + +"Ik wensch den gouverneur te spreken, zeide hij op hoogen toon tot +de dienaars. + +--De gouverneur ontvangt geen lieden van uw slag." + +Maar de mollah begon zoo bitterlijk te schreien en smeekte zoo +ootmoedig, dat hij eindelijk eene audiëntie verkreeg. + +Niet zoodra was hij de zaal binnen geleid, waar de nieuwe dignitaris +was gezeten, of hij trad vooruit met een glimlach om den mond en de +beide wijsvingers boven het hoofd opgestoken. + +"Mollah, wat scheelt u? Zijt gij krankzinnig geworden? riep de +verbaasde hakem. + +--Neen, mijn waarde ezel, ik ben niet krankzinnig.... Ik weet dat gij +zeer knap en geleerd zijt geworden. Door u tot gouverneur te benoemen, +heeft de koning eene weldaad aan de provincie bewezen; maar.... waar +hebt gij uwe twee lange ooren gelaten?"-- + +De mooiste vertellingen van de wereld kunnen evenwel niet voor immer +den slaap weren uit de oogen van lieden, die eene lange dagreis hebben +afgelegd. Wij brengen dus onzen dank aan den verteller en keeren +naar onze kamer terug, na den gholams op het hart te hebben gedrukt, +ons een uur voor het aanbreken van den dag te wekken. + +11 November.--Wij hadden het voornemen om, des morgens vroeg, een klein +gewelfd gebouwtje te gaan zien, dat wij gisteren waren voorbij gereden, +en dan onze reis naar het zuiden te vervolgen; maar de gidsen zeiden +ons dat de eerstvolgende etappe zeer lang is en gaven ons den raad, +ons vertrek tot den volgenden dag uit te stellen. + +Zoodra onze gastheer van ons besluit onderricht was, is hij zijne +opwachting bij ons komen maken, vergezeld van zijn broeder.--"Uwe +Excellentiën zullen gisteravond wel vermoeid zijn geweest, zegt de +naïeb. Ik vrees zeer dat de babbelaar, dien ik gelast had mijne +bedienden bezig te houden, u gehinderd zal hebben; men heeft mij +gezegd, dat hij zich vermeten heeft, in uwe tegenwoordigheid te +spreken. + +--Integendeel: zijne verhalen hebben ons bepaald geamuseerd. Gij ziet +trouwens dat wij ons in volmaakten welstand bevinden. + +--In dit geval, stel ik Uwe Excellentiën voor, onze tuinen te bezoeken +en kennis te maken met ons nieuw plantsoen van palmen." + +Buiten het ommuurde dorp gekomen, trof mij de schoonheid en de rijkdom +van deze oase. Reeds te Firoez-Abad had ik enkele alleen staande palmen +gezien: hier zag ik uitgestrekte palmbosschen. Een tocht van zestig +kilometers heeft ons van een klimaat, overeenkomende niet dat van +zuidelijk Europa, overgebracht in een land, dat ons aan Opper-Egypte +denken doet. Het is echter ook waar, dat het verschil in hoogte +tusschen die twee punten niet minder dan achthonderd el bedraagt. + +De palmboom is de eenige rijkdom der vlakten van Ferashbad en +van Boeshir, die, naar het schijnt, niet geschikt zijn voor den +graanbouw. De opbrengst van deze kultuur is zeer verschillend. Te +Ferashbad, waar de grond goed gemest en verzorgd wordt en overvloed +van water is, geeft de palmboom eene opbrengst van vijf-en-twintig +francs per stuk en verschaft uitmuntende dadels, zoo lekker als ik +ze nog nergens gegeten heb; in andere dorpen daarentegen bedraagt de +opbrengst niet meer dan hoogstens drie of vier francs. + +"Gij doet zeker al wat gij kunt om eene zoo winstgevende kultuur uit +te breiden, zeide ik tot den naïeb. + +--Sedert tien jaar plant ik geen palmen meer. + +--Is er gebrek aan het noodige water? + +--Het water der kanots is ruim voldoende voor de bevloeiingen; en zoo +noodig, zou ik er niet tegen opzien, nieuwe kanalen te laten graven; +maar aan de palmenkweekerij zijn groote bezwaren verbonden. De jonge +boomen vereischen groote zorg; tot op den ouderdom van tien jaren, +wanneer zij hunne eerste vruchten beginnen te geven, moeten zij +onophoudelijk gemest, verzorgd en besproeid worden. Op den leeftijd +van zes jaren vooral, als de stam gaat opschieten, verlangt de +palmboom zeer veel water en aanhoudende nauwlettende zorg. De door +mijn vader geplante boomen zijn oud; die ik in mijn jeugd geplant +heb, werpen nu belangrijke winsten af; de jonge plantsoenen beginnen +vruchten te dragen: welk belang heb ik er nu bij, mijn aanleg uit +te breiden? Zullen mijne zonen na mij de vruchten van mijn arbeid +genieten; of zullen zij het moeten aanzien dat een schraapzuchtige +gouverneur mijne nalatenschap aan een of anderen verren bloedverwant +verkoopt? Bij deze onzekerheid heb ik er hoegenaamd geen belang bij +om verbeteringen aan te brengen, die eerst in vervolg van tijd rente +kunnen afwerpen." + +Zonder het zelf te willen of te bedoelen, had de naïeb, in enkele +woorden, het vonnis geveld over een geheel stelsel van bestuur. De +boeren kunnen, door gemis aan kapitaal, niet de noodige hoeveelheid +water verkrijgen voor het in kultuur brengen der uitgestrekte vlakten +van Perzië; de ket khoda's of opperhoofden der gezeten stammen, door +den gouverneur onderdrukt en uitgezogen, zijn er veeleer op uit, om +gedurende den tijd van hun bestuur eene fortuin bijeen te brengen, +die de toekomst hunner familie verzekert, dan geld uit te geven voor +verbeteringen, waar een vreemdeling of wel de gouverneur zelf de +voordeelen van zal trekken. + +Na de tuinen en boomgaarden bezichtigd te hebben, begeven wij ons op +weg naar het gebouwtje waarvan ik boven sprak. Het is in denzelfden +stijl als het paleis van Sarvistan, zij het ook op veel kleiner +schaal. Eene bijzonderheid in de constructie verdient vermelding: +de hangbogen van het gewelf rusten niet op muren, maar op vier +gemetselde pilaren. + +14 November.--Na een verblijf van twee dagen te Ferashbad hervatten +wij onzen tocht, die ons ditmaal weder door het gebergte voerde. De +wegen waren zoo slecht, als wij ze bijna nog niet aangetroffen hadden; +onze arme paarden en muildieren konden letterlijk niet meer voort. Op +verscheidene plaatsen was het ook met den besten wil onmogelijk, +een spoor van een pad te ontdekken; de hellingen zijn buitengewoon +steil; het pad loopt rakelings langs onpeilbare afgronden of ook +wel midden door de uitgedroogde beddingen van bergstroomen, bezaaid +met geweldige steenblokken, waartusschen het vaak nog moeielijker is +zich een weg te banen, dan langs de berghellingen. Toch zou ik deze +bezwaren niet tellen, indien ik mijn dorst slechts lesschen kon aan +de kristalheldere wateren der beek, maar dat water heeft nog sterker +purgeerende eigenschappen dan de beroemde bronnen van Pullnau, van +Birmenstorf of Unyadi Janos. Vandaag heb ik voor het eerst begrepen +wat Tantalus te lijden had. + +Terwijl ik, in sombere gedachten verzonken, mijn muildier werktuigelijk +bestuurde te midden van glibberige steenen, liet Marcel eensklaps +een luiden vreugdekreet hooren. Tusschen twee bergtoppen, door eene +diepe kloof gescheiden, ontrolt zich voor ons oog eene wijde vlakte, +stralende in den zonneschijn, aan den horizon begrensd door eene +donkerblauwe streep. Die blauwe streep is de Perzische-golf, dat is +de zee! Men zal begrijpen, welke verrukking mij bij dien aanblik +doortintelde, als men bedenkt dat ik sedert Maart een-en-negentig +etappen en bijna vierduizend mijlen te paard heb afgelegd, in een +land zonder wegen en waar, behalve in de groote steden, letterlijk +aan alles gebrek is wat ook maar aan de bescheidenste eischen van +comfort zou kunnen voldoen. + +Wij jagen onze paarden en muildieren zoo snel mogelijk voort en komen, +drie uren later, in het fraaie dorp Aharam, waar wij in de woning van +den ket khoda een geschikt logies vinden. Uit mijne vensters zie ik +de hooge bergen, waarover wij getrokken zijn; in de vlakte groote +palmbosschen; voor mijne voeten liggen de leemen woningen van het +dorp, afgewisseld door boomgroepen. De dorpelingen, die zich op straat +bewegen, zijn donkerbruin van kleur. Jammer slechts, dat het water +van de bronnen te Aharam zoo brak is, dat zelfs de inboorlingen het +niet drinken kunnen, en zij gedwongen zijn hun dorst te lesschen met +regenwater, dat zij gedurende den winter opvangen, hetzij in bakken, +hetzij in open kuilen, waarin het bederft. Toen ik het proefde, +dacht ik inderdaad, dat men mij bij vergissing de petroleumkan had +gegeven, zoo afschuwelijk was de smaak. Maar de kleur stelde mij +gerust: petroleum is helder, het water van Aharam is bruin als een +aftreksel van tabak. + + + +XXXI + + +De afstand van Aharam tot Boeshir bedraagt niet meer dan acht farsaks, +en toch hebben wij die niet in eene dagreis kunnen afleggen, zoo zeer +hadden de paarden geleden door het drinken van het ongelukkige water, +dat als een sterk purgatief werkte. + +Eindelijk bereikten wij het dorp Goerek, waar wij gelukkig drinkbaar +water vonden. Dit dorp bestaat uit hutten, die, zoo als alle woningen +in zuidelijk Farsistan, van palmtakken en bladeren zijn gebouwd; +de straten zijn opgevuld met mooie kinderen, gele honden en zwarte +kippen, allen even schuw. Rondom het dorp strekt zich een vlakte +uit, die met gras en struiken is begroeid. Toch is de bodem hier niet +onvruchtbaar; ook getuigt het voorkomen en de kleeding der dorpelingen +van betrekkelijke welvaart. + +De levenswijze van den sheikh van Goerek laat zich het best vergelijken +met die van de groote heeren uit den ouden feodalen tijd: hij kan naar +welgevallen zich het genot gunnen van de jacht, hetzij drijfjacht, +hetzij vederspel: een vermaak, waarop alle Perzen hoogen prijs +stellen, maar dat alleen binnen het bereik valt van stamhoofden, die +machtig en rijk genoeg zijn om er paarden, honden en valken op na te +houden. Vooral de laatsten kosten veel geld. Een goed gedresseerde +giervalk is zeer duur; hunne voeding, bestaande uit gevogelte en +vleesch, vordert betrekkelijk aanzienlijke sommen; bovendien heeft +men voor iederen vogel een valkenier noodig en voor elken valkenier +een paard. Men berekent, dat het onderhoud van elken vogel, met zijn +knecht en zijn paard, gemiddeld tusschen de achthonderd en duizend +francs per jaar kost. + +Een vogel, die op zulk een grooten voet leeft, verdient wel dat hij +met zorg wordt opgekweekt: reeds vroegtijdig wordt hij dan ook ter +schole gezonden. Zoodra de jonge valk vliegen kan, leert men hem +om rauw vleesch te gaan weghalen uit de oogholten van een opgezette +gazelle of trapgans. Naar gelang hij behagen begint te krijgen in dit +spel, wordt het lokaas al verder en verder verwijderd, en eindelijk +zoo geplaatst, dat de vogel het niet zien kan als hij op den grond +blijft. Hij stijgt dan omhoog, zoekt met de oogen het opgezette dier +en schiet er pijlsnel op neer. Volwassen zijnde, stort zich de valk +volkomen op dezelfde wijze op het wild en pikt dat de oogen uit, om in +de holte het voedsel te zoeken dat, naar hij meent, daar verborgen is. + +Als een valk ter jacht zal gaan, laat men hem een dag vooraf vasten; +op het oogenblik van het vertrek trekt men hem eene met edelgesteenten +versierde kap over den kop en bindt een dunne lederen riem aan een +zijner pooten. De valkenier voorziet zich van een ijzeren stang waaraan +een lederen bal gevestigd is, van een spons en een trom, om den vogel +terug te roepen als hij zich te ver verwijdert; dan zet hij den valk +op zijne met een opgevulden handschoen bekleede vuist, kiest een vlug +paard, en volgt zijn meester in het open veld. Zoo ontmoetten wij +den sheikh van Goerek, aan het hoofd van een talrijken jachtstoet, +op korten afstand van het dorp. Wel zocht ik te vergeefs naar schoone +edelvrouwen op blanke hakkeneien, naar de dappere ridders, pages +en lijfknechts in schitterende liverei; maar al ontbrak dit alles, +de jacht zelve was er niet minder boeiend en belangwekkend om. + +De obarè (eene soort van trapgans), tegen wie de valk was losgelaten, +was zoo groot als eene groote kip. Zoodra zij den vijand gewaar werd, +verhief zij zich moedig in de lucht, in plaats van te trachten zich +op den grond te verbergen. Nu pogen de beide partijen, door steeds +hooger te stijgen, elkander te ontwijken en de beten te ontgaan, die +zij elkaar zoeken toe te brengen; weldra hadden wij de strijders uit +het oog verloren. Maar, daar worden opnieuw twee stippen, hoog in de +lucht, zichtbaar. De gevleugelde worstelaars vliegen naast elkander, +snavel tegen snavel, klauwen tegen klauwen. Doch de strijd is te +ongelijk; zij dalen en dalen; de trapgans is uitgeput, terwijl de +valk nog in het bezit is van zijn volle kracht. Eensklaps omklemt hij +zijne prooi, die eene laatste wanhopige poging doet om te ontsnappen; +de beide vogels, een verwarde massa van opgezette vederen, strijken +neder op den grond. De trapgans is overwonnen en blind. + +Zoodra hij zich van zijne prooi heeft meester gemaakt, zou de valk die +geheel verslinden, wanneer de jager hem die niet kwam ontrukken. Maar +de overwinnaar heeft recht op den kop en de lever van elk stuk wild; en +indien deze belooning hem onthouden werd, zou de vogel, die juist niet +door onbaatzuchtigheid schijnt uit te munten, niet langer willen jagen. + +De valk is gulzig, maar hij mist volharding. Overkomt het hem eenige +malen achtereen, dat hij zijne prooi niet gewaar wordt of dat zij +hem ontsnapt, dan keert hij in zeer onvriendelijke gemoedsstemming +naar zijn meester terug, en blijft doof voor alle vermaningen en +aansporingen. De uitkomst van de jacht hangt dus meestal af van de +behendigheid, waarmede den valk de kap wordt afgenomen, en de vlugheid, +waarmede hij losgelaten wordt. + +Doch ook de sterkste, de best gedresseerde, de best bestuurde giervalk +is nog niet altijd overwinnaar. De oude trapganzen, uitgeleerd in +krijgslisten, maken hem dikwijls te schande. Wanneer zij te vergeefs +beproefd hebben, den vijand onder zich te krijgen, veinzen zij soms +eensklaps groote vermoeidheid, laten zich op haar vleugels drijven +en bespieden het oogenblik, waarop de vijand, meenende dat zij geen +weerstand kunnen bieden, zich op haar gaat werpen. Dan, plotseling +eene wending makende, spuiten zij hem een straal drek tegen den kop, +die hem verblindt en zoo van zijn stuk brengt, dat hij zich als een +steen op den grond laat vallen. Gebeurt dit, dan moet de valkenier +den vogel zoo spoedig mogelijk met de spons reinigen en hem naar +huis brengen, want na zulk een ongeval wil hij dien dag niet meer +den strijd aanbinden. + +Men gebruikt den valk niet alleen om vogels of hazen te vangen; de +grootere giervalken worden ook bij de jacht op groot wild, met name +op de gazellen, gebezigd. De ruiters zetten eerst het wild na met +zeer vlugge hazewinden, onder den naam van _tazi_ bekend; beginnen +de honden vermoeid te raken, dan ontkapt de valkenier zijn vogel. De +valk schiet als een bliksemstraal neder op den kop der gazelle en +pikt haar de oogen uit, zoodat zij den jagers in handen valt. + +Boeshir, 16 November.--De vlakte van Goerek is van de zee gescheiden +door duinen van los stuifzand, waarin onze ongelukkige paarden en +muilezels schier tot de knieën wegzinken. Heeft men die duinen achter +den rug, dan komt men aan een uitgestrekt moeras, dat met de grootste +moeite moet doorwaad worden. Maar Boeshir rijst voor onze oogen uit +de golven op, en dit gezicht geeft ons nieuwen moed. + +Boven een met torens voorzienen muur vertoonen zich huizen van eenige +verdiepingen en gekroond met eigenaardige toestellen, ik mag wel zeggen +torens, bestemd om den wind op te vangen. Deze eigenaardige bouwtrant, +in harmonie met het klimaat en de grondgesteldheid van de zuidkust +van Perzië, geeft aan de stad een voorkomen, geheel afwijkende van +dat der steden in het binnenland. Boeshir, tusschen de zee en lage +moerassige gronden gelegen, is natuurlijk vochtig en ongezond. De +inwoners bezigen dus de benedenverdieping hunner huizen als kelder, +en gebruiken alleen de bovenkamers en vertrekken, die aan alle vier +zijden groote openslaande vensters hebben. Om zooveel mogelijk de +vochtige en zware lucht, die de hitte letterlijk ondragelijk maakt, +buiten te sluiten, opent men alleen de vensters aan den kant van waar +de wind komt. + +Eer wij de stad zelve binnen gaan, rijden wij langs de haven, die +ondiep is en waarin wij slechts hier en daar enkele visschersschuiten +zien liggen. Nabij de poort der stad liggen op het strand vier booten, +of liever vier onttakelde kielen zonder zeilen of tuigage. Brengt hun +uw eerbiedigen groet: dit toch is de koninklijke vloot van Perzië, +die hier sedert jaren ligt te rotten op het strand van Boeshir. Na +een blik geworpen te hebben op deze eerwaardige overblijfselen +eener marine, die nimmer de zeeën met haar glorie heeft vervuld, +begeven wij ons rechtstreeks naar het paleis van den gouverneur Mirza +Mohammed Moestafi Nizam, die zeer bevriend is met dokter Tolozan +en aan wien wij dus zoo spoedig mogelijk onze introductiebrieven +wenschen ter hand te stellen. Gedurende ons bezoek bij den hakem, +zochten de gerechtsdienaars een onbewoond huis op en lieten onze +bagage daarheen overbrengen; weldra gingen wij ook zelven bezit nemen +van onze nieuwe woning. + +Aan ruimte ontbreekt het ons niet: een geheel regiment zou in ons huis +plaats kunnen vinden. Van het terras overziet men de stad, de vlakte +van Goerek, de zee, en geheel aan den horizon, de schemerende masten +van twee engelsche schepen. In werkelijkheid is er te Boeshir noch +eene reede, noch eene haven; de stoombooten van grootere afmetingen +kunnen voor de stad niet ankeren, maar moeten het anker uitwerpen +op een afstand, dien de inlandsche zeil- of roeibooten in geen twee +uren kunnen afleggen. Wanneer de wind tegen is, zijn de schepen +dikwijls genoodzaakt zee te kiezen, zonder hunne lading geheel te +kunnen innemen. De kustvaarders met een diepgang van drie of vier +voet zouden zich in de kreek, die tot haven dient, kunnen wagen; +maar daar er geen boeien zijn, zouden zij gevaar loopen bij harden +wind uit het noordwesten op het strand geworpen te worden. + +Naar de gouverneur mij mededeelde, zou de Shâh Zadeh Zelleh Sultan +het voornemen hebben opgevat, om te Boeshir een hoofd en eene kaai +te laten maken, waar kleinere vaartuigen zouden kunnen aanleggen, +maar uit vrees, de achterdocht van den koning, zijn vader, op te +wekken, heeft hij vooreerst daarvan afgezien. Ik vrees, dat er van +de geheele zaak niets komen zal: en toch is Boeshir de eenige haven, +waardoor Perzië in geregelde gemeenschap met Europa zou kunnen treden. + +19 November.--Aanvankelijk verkeerden wij in groote ongerustheid over +onze bagage, die wij te Shîraz hebben achtergelaten en die reeds +lang hier had moeten zijn. De gouverneur heeft de vriendelijkheid +gehad, voor ons een onderzoek in te stellen: daaruit is gebleken dat +het vertrek der karavaan was vertraagd, omdat Çahabi-Divan, de ons +welbekende hakem van Shîraz, beslag had gelegd op alle paarden der +provincie, ten behoeve van zijne reis naar het gebergte, waar hij +van de koorts genezen moet. De karavaan is thans echter vertrokken +en weldra zullen wij in het bezit zijn van onze bagage. + +Daardoor gerustgesteld konden wij met des te meer smaak aanzitten aan +het prachtige, geheel naar europeesche wijze bereide diner, waarop +de gouverneur ons genoodigd had en waaraan wij alle eer bewezen. Van +tafel opgestaan, begaven wij ons naar den salon: de avonden zijn in dit +jaargetijde te Boeshir te koud en te vochtig, om ze op de terrassen +of platte daken te kunnen doorbrengen. Het gesprek liep voornamelijk +over Frankrijk en over Parijs, waar de hakem eenigen tijd had gewoond +en waarvan hij de aangenaamste herinneringen had medegebracht. + +Toen wij ons gereed maakten te vertrekken, werd een telegram +binnengebracht, dat van Teheran kwam en alleen deze woorden bevatte: +"God heeft den çpâhcâlâr tot zich geroepen." + +De eeretitel van çpâhcâlâr, overeenkomende met dien van generalissimus +der perzische legers, werd gevoerd door den voorlaatsten minister +van staat, een van de voornaamste en krachtigste figuren aan het +hof van Nasr ed-din. De onverwachte dood van dezen man maakte te +meer indruk omdat de overledene, die van zeer geringe afkomst was, +jaren lang een schier onbeperkt gezag had uitgeoefend. + +Zoon van een badstoofhouder te Kazbin, verliet Hoesein-Khan reeds +zeer vroeg de ouderlijke woning, en kreeg, in zeer ondergeschikte +betrekking, eene aanstelling bij de hofhouding van den Shah. Dank +zij zijn vlugheid van begrip, zijn helder verstand en overleg, wist +hij zich al spoedig meer op den voorgrond te dringen en allengs de +aandacht van den koning te trekken, bij wien hij zich zoo aangenaam +wist te maken dat hij eerst tot minister van buitenlandsche zaken en +eindelijk tot eersten minister werd benoemd. + +De goede en aangename verstandhouding, waarin hij met de diplomatieke +agenten stond, de sympathie die hij zich had weten te verwerven door +te breken met den traditioneelen eindeloozen sleur en het eeuwig +uitstellen van de oostersche politiek, bewogen den Shâh zijn eersten +minister mede te nemen op zijne reis naar Europa en hem zijn vol +vertrouwen te schenken. Gedurende die reis gebeurde er evenwel iets +van groot gewicht aan het hof te Teheran. Eene zuster van den monarch, +weduwe van den emir Nizam, trad in het huwelijk met Ya-Ya-Khan, den +broeder van den çpâhcâlâr. Naar het schijnt, was de koning met deze +echtverbindtenis ontevreden: althans van dat oogenblik af leende hij +het oor aan de beschuldigingen en aanklachten, die zijne talrijke +vijanden en benijders niet verzuimden tegen den almachtigen minister +in te brengen. + +Bij de troonsbeklimming van keizer Alexander III scheen de Shah +zijne grieven tegen zijn dienaar vergeten te hebben, en droeg hij +hem eene bijzondere zending op, om den nieuwen souverein te gaan +gelukwenschen. De gezant moest tevens den Tsaar een degen ter hand +stellen, waarvan de schede met smaragden was versierd; en aan de +Tsarine een turkoois, waarvan de waarde op twintigduizend francs +werd geschat. Hosein-Khan vroeg geen toelage of vergoeding; hij nam +alle kosten voor zijne rekening; begaf zich met een talrijk gevolg +naar Rusland, vertegenwoordigde op waardige wijze zijn meester, en +keerde naar Perzië terug, in de stellige verwachting dat de Shâh hem +nu weder in gunst zou aannemen. + +Nog geen drie dagen waren sedert zijne aankomst te Teheran verloopen, +of hij werd tot gouverneur van Khorassan benoemd en ontving den last om +naar Meshed te vertrekken, vijf-en-twintig dagreizen van de hoofdstad +verwijderd. Hoewel deze betrekking, eene der aanzienlijkste des rijks, +in den regel aan een prins van den bloede wordt gegeven, begreep de +çpâhcâlâr de bedoeling des konings: hij wist dat zijne benoeming met +eene verbanning gelijk stond. Hopende nog de gunst van den Shâh te +kunnen herwinnen, bood hij, naar men zegt, den monarch een millioen +krans aan, indien het hem vergund werd te Teheran te blijven. Tot +antwoord ontving hij het bevel, zich naar zijn post te begeven en +binnen vier dagen de hoofdstad te verlaten. Naar het schijnt, heeft +hij zijne ongenade niet kunnen verkroppen, en heeft het verdriet den +reeds door rusteloozen arbeid en buitensporig genot verzwakten en +uitgeputten man gedood. + +Zooveel is zeker, dat zijn dood een diepen indruk maakt. Hosein-Khan +had werkelijk groote diensten aan Perzië bewezen, zoowel door het +aanknoopen van meer rechtstreeksche betrekkingen met Europa, als door +het bevestigen en versterken van de innerlijke eenheid des rijks. + + + +XXXII + + +19 November. De gezondheidstoestand te Boeshir laat veel te wenschen +over: dit is trouwens geen wonder, want nog nimmer zag ik eene zoo +verregaand onzindelijke stad. Dat pleinen tevens tot begraafplaats +dienende, waar de lijken maar even onder den grond worden gestopt, nu +niet juist een bloemengeur verspreiden, evenmin als straten opgevuld +met onreinheden van allerlei aard, met krengen van dieren en rottende +visschen, en doorsneden van open riolen tot afvoer van faecaliën:--nu +dat is eene kleinigheid, die aan bijna alle oostersche steden eigen +is; maar hier is de toestand nog vrij wat erger. Van de huizen worden +alleen de bovenverdiepingen bewoond, en daar afvoerpijpen en buizen +hier onbekend zijn, werpen de bewoners alle denkbare onreinheden, +door middel van houten goten, naar buiten, zoo het heet naar het open +riool in het midden der straat. Hoe ge u ook in acht neemt, ge moogt +van geluk spreken, indien ge aan de volle laag ontsnapt en alleen +maar bespat wordt door het vuil, dat op den grond uitvloeit. Boeshir +is het overigens niet waard, dat ge u de moeite zoudt geven hare +straten te betreden. De stad is van jonge dagteekening en bezit +geen enkel monument dat aandacht verdient-, hare bazars echter zijn +bijzonder levendig. Met groote voorzichtigheid en veel overleg kan +men inderdaad sommige straten met een rijtuig berijden. Op een stevig +gebouwde dogcart gezeten, zijn wij door Boeshir gereden, om den heer en +mevrouw Ross een bezoek te brengen op hun buitenverblijf te Çabs Abad. + +Wij reden aanvankelijk langs eene zandige en volstrekt kale kust. Op +acht of tien kilometers afstands van de stad, zijn eenige kooplieden +er met veel moeite in geslaagd, midden in de naakte zandduinen, +armoedige ongelukkige tuintjes aan te leggen, te midden waarvan +de zomerresidentie van den engelschen consul staat. Eenige +beklagenswaardige boompjes in bakken, het uitzicht op de zee, +en bovenal het comfort van een goed ingericht huis, moeten den +consul-generaal vergoeden wat zijn winterresidentie treurigs en +onaangenaams heeft. + +Hoezeer wij getroffen waren door de hartelijke ontvangst van kolonel +Ross en zijne echtgenoote, hebben wij toch de uitnoodiging om eenige +dagen te Çabs Abad door te brengen moeten afslaan. De djeloedar van +de karavaan is aangekomen; morgen zullen wij in het bezit zijn van +onze bagage; de stoomboot, die in geregelde dienst tusschen Bombay +en Bassorah vaart, wordt elk oogenblik verwacht: wij moeten ons dus +voor de inscheping gereed maken. + +21 November. Gister avond heeft de stoomsloep van het engelsche +consulaat ons aan boord van de _Pendjab_ gebracht. Deze boot, voor +het vervoeren van Oosterlingen bestemd, mist het comfortable, dat men +anders, bij zoo hoogen vrachtprijs, recht zou hebben te verlangen. In +den loop van den nacht is een vrij hevige storm opgestoken; de +_Pendjab_ heeft hare volle lading niet kunnen innemen, en omstreeks +twee uren in den morgen het anker gelicht. + +Bij het aanbreken van den dag heb ik mij naar het dek begeven. Wij +voeren nog steeds langs de vlakke, lage, zandige kust van Perzië, ten +eenemale ontbloot van elk spoor van plantengroei en vaalgeel van kleur. + +Omstreeks acht uren in den morgen stoomen wij een wijden riviermond, +zoo breed als een zeearm, binnen: dat is de Shatt-el-Arab, gevormd +door de samenvloeiing van den Tigris en den Euphraat; de oevers zijn +zandig en vreeselijk eentonig. Een half uur later stoomt de boot met +volle vaart gelukkig over een bank of drempel, die voor vaartuigen van +meer dan achttien voet diepgang altijd gevaarlijk is. Voorbij die bank, +beginnen de oevers meer tot elkander te naderen; en hoewel de rivier +nog eene breedte heeft van meer dan zes kilometers, bespeurt men toch +langs de zoomen eenigen plantengroei; dan vertoonen zich dwergachtige +palmen, door den zeewind gekromd; straks groeien de eenzame boomen +aan tot groepen, dan, naarmate wij dieper landwaarts indringen, +tot geheele bosschen van palmen. Overigens geene enkele woning, +nergens een spoor van de tegenwoordigheid des menschen. Men zou kunnen +meenen dat de Shatt-el-Arab midden door eene woestijn stroomde, indien +zich niet op de rivier talrijke booten bewogen, die zich in de vele +besproeiingskanalen verliezen. De roeiers zijn gewapend met riemen, +in grootte en vorm vrij wel met een soeplepel overeenkomend; bij wijze +van zeil gebruiken zij hun mantel, dien zij aan een stok uitspannen. + +Omstreeks een uur later varen wij langs een groot versterkt vlek, +aan de uitmonding van den Karoen. Mohammerah, zoo heet dit stedeke, +werd in 1856 door de Engelschen genomen, en vervolgens bij de +regeling der grenzen tusschen Turkije en Perzië, aan dat laatste rijk +teruggegeven. De ontmantelde aarden wallen vertoonen nog de sporen +der engelsche bommen. + +Een eind voorbij Mohammerah liet de gezagvoerder van de _Pendjab_, +op ons verzoek, eene boot uitzetten, die ons naar het armoedige dorp +Feliëh bracht, waar een sheikh woont, voor wien Çahabi-Divan ons +bijzonder dringende aanbevelingsbrieven heeft mede gegeven. Op onze +vraag of hier eene karavanserai was, bracht men ons rechtstreeks naar +de woning van den sheikh. + +Reeds dadelijk bij het binnentreden krijgt men den indruk van +gastvrijheid: rondom eene reusachtige koffiekan, op de heete asch +geplaatst, zitten en liggen zeelieden, soldaten en toefangtsjis; +elke vreemdeling, die den drempel overschrijdt, ontvangt uit handen +van een opzettelijk daartoe gestelden bediende, eene kop koffie. Al +deze lieden onderscheiden zich door hun voorkomen, hunne kleeding +en hunne taal van de Perzen: aan hunne lange gandoerah, hunne abba, +aan hun hoofddoek met een dik koord van kemelshair omwonden, herkent +men in hen onmiddellijk Arabieren van Hedjaz. + +Uit dit voorhuis, dat altijd vol menschen is, komen wij op eene +groote ruime binnenplaats, omringd door lage gebouwen uit aarde en +palmtakken opgetrokken. Rechts zijn twintig of dertig bedienden bezig +met het schoonmaken van groenten, het bereiden van vleesch en het +koken van spijzen in acht reusachtige ketels, waardige genooten van de +koffiekan. Trouwens, wanneer de arabische opperhoofden die onder eene +galerij hunne pijp rooken, de derwisjen die te midden van een troep +welgewapende soldaten staan te redeneeren, de slapers die in alle +hoeken op den grond zijn uitgestrekt,--wanneer al deze lieden gevoed +moeten worden, dan zullen de acht ketels nauwelijks voldoende zijn. + +Een oude intendant brengt ons naar eene zeer zindelijke kamer.--"Zoodra +de sheikh van de jacht zal zijn teruggekeerd, zal ik hem mededeelen +dat Allah hem gasten gezonden heeft, zegt hij, gereed om heen te gaan. + +--Is de sheikh dan niet krank? Is dan deze brief van den gouverneur +niet aan hem gericht? + +--Mijn arme meester is niet meer. Voor omstreeks veertien dagen heeft +Allah hem tot zich geroepen; maar zijn zoon Moses zal ongetwijfeld +handelen overeenkomstig hetgeen van zijn vader werd verwacht." + +Tegen zonsondergang komt het gansche huis in rep en roer: uit alle +vertrekken komen haastig bedienden toeloopen. Derwisjen, toefangtsjis, +soldaten, zeelieden, zij allen sluiten zich bij de bedienden aan, +spoeden zich naar den ingang en scharen zich in twee rijen, om +den heer des huizes te ontvangen. Een man in de kracht des levens, +met een streng gebiedend voorkomen, treedt binnen; hij wordt gevolgd +door een jonkman van zeventien of achttien jaren, wiens fijn besneden +gelaatstrekken zijn arabisch bloed verraden; beiden dragen lange zwarte +gewaden, benevens abbas (mantels) en tulbanden van dezelfde kleur, +zonder eenig sieraad hoegenaamd. Dit is sheikh Moses en zijn jongste +broeder, beiden in zwaren rouw over hun vader. Achter hem volgt een +zeer schoone knaap, die met de zorg voor de kalyan (pijp) is belast. + +Alvorens zich naar zijne vertrekken te begeven, richt de sheikh zijne +schreden naar de kamer waar wij ons bevinden. Na wisseling van de +gebruikelijke beleefdheden, neemt hij den brief, waarin Çahabi Divan +hem, of eigenlijk zijn vader, verzoekt, mijn echtgenoot te helpen om +naar Susiane te kunnen gaan. Hij deelt ons daarop mede, dat hij zoo +gelukkig is, eene stoomsloep tot onze beschikking te kunnen stellen, +waarmede wij den Karoen kunnen opvaren tot Ahvas, op vijf dagreizen +afstands van Dissoel. Ongelukkig is de boot op het oogenblik niet +goed bruikbaar; maar onze gastheer verklaart dat hij haar in orde +zal laten brengen, en voegt er heengaande bij, dat hij hoopt dat wij +langen tijd zijne gasten zullen zijn. + +Zoo als ik, bij het binnentreden der woning, al dadelijk had +vermoed, is sheikh Moses het hoofd van een der machtigste stammen +van Arabistan. In minder dan veertien dagen kan hij tienduizend +krijgslieden, met uitmuntende amerikaansche geweren gewapend, op de +been brengen; ook bezit hij twee stoombooten, die de produkten van +zijne uitgestrekte goederen naar Indië vervoeren. Eigenlijk had, +naar mohammedaansch recht, niet hij de waardigheid en de fortuin +van zijn vader moeten erven; maar de Shâh, in deze gebruik makende +van zijn souverein recht, heeft hem al de rechten en privilegiën van +den ouden sheikh verleend, ten nadeele van een ouderen broeder, die +het raadzaam heeft geacht te vluchten. Al deze bijzonderheden worden +mij medegedeeld door den onder-gouverneur van Arabistan, die, naar ik +vermoed, hierheen is gekomen om te onderhandelen over den prijs van een +firman, waarbij de positie van den nieuwen sheikh moet worden geregeld. + +22 November.--Dezen morgen hadden wij een lang bezoek van sheikh +Moses, die weldra zijn hart voor ons uitstortte. Hij heeft een +waren hartstocht voor paarden en fraaie wapenen, die hij dan ook in +overvloed bezit; maar zijn geluk wordt verstoord door de gedachte +dat hij zijn laatsten broeder naar Teheran moet zenden. De Koning +heeft den wensch te kennen gegeven, dat hij voor de toekomst van +dien jonkman wilde zorgen; maar Moses begrijpt zeer goed, dat het +den Shâh te doen is om een gijzelaar, ten einde zeker te zijn van +de trouw van zijn vazal. De scheiding valt hem des te smartelijker, +omdat het Allah niet heeft behaagd, zijne vele huwelijken te zegenen +en hem een erfgenaam te schenken. + +"Hoeveel vrouwen hebt gij dan wel? vroeg ik aan den sheikh, toen hij +gereed stond afscheid van ons te nemen. + +--Tien. + +--Dat is niet veel; ik zou ten minste de twee dozijn vol maken, +antwoordde ik lachende. + +--Mijn anderoen is inderdaad onbeteekenend, in vergelijking met dien +van mijn buurman, den sheikh van Kara Sala, welke honderd-veertig +vrouwen van allerlei leeftijd en allerlei nationaliteit bevat; +maar als ik aan de rust van mijn leven denk, is mijn anderoen toch +talrijk genoeg." + +Nadat dit bezoek was afgeloopen, stelde de onder-intendant mij voor, +den harem van zijn meester te gaan zien, welk voorstel ik mij haastte +aan te nemen. Na eene wandeling over verscheidene terrassen van +ongelijke hoogte, door verlaten kamers en zalen, kwam ik op eene +kleine binnenplaats, door zeer armoedige kamers omgeven. In eene +daarvan, welke noch gewit noch van tapijten voorzien was, lag eene +in het zwart gekleede vrouw, de meest begunstigde echtgenoote van +den overleden sheikh. Ter zake van den rouw, heeft zij het luchtige +vertrek, dat zij gedurende het leven van haar gemaal bewoonde, +verlaten, om zich in dit somber verblijf op te sluiten.--Na met enkele +woorden te hebben gesproken van het ongeluk, dat haar getroffen had, +rees Torkan-Khanoem op van haar bed van palmbladeren, en noodigde +mij uit haar te volgen naar de vertrekken op de eerste verdieping, +waar zij mij beter zou kunnen ontvangen, dan in dit aan smart en rouw +gewijd verblijf. Dit gezegd hebbende, klapte zij in hare handen, +waarop een aantal vrouwelijke bedienden verschenen, aan wie nu de +last werd opgedragen, den harem van mijne komst te verwittigen. + +De officieele salon is, als de receptiekamers in den biroen, gemeubeld +met tapijten, kussens, pendules van nagemaakt brons, kunstbloemen onder +glazen stolpen. Wij waren nauwelijks sedert vijf minuten gezeten, toen +verschillende vrouwen achtervolgens binnenkwamen, op Torkan-Khanoem +toetraden, haar op het voorhoofd kusten, en vrede, gezondheid en geluk +toewenschten; vervolgens gingen zij, na elkander toegeknikt te hebben, +op eene rij langs den muur op den grond zitten. De gemalinnen en +bijzitten van sheikh Moses zijn gekleed met lange hemden van zwarte +wol, die tot op de voeten afhangen, en wijde pantalons, die om de +enkels zijn saamgesnoerd. Torkan-Khanoem draagt op het hoofd een doek +van zwart gaas, die haar gelaat onbedekt laat en een paar malen om +den hals is gewonden. De oudere dames hebben hetzelfde hoofddeksel, +maar de mond en het benedenste gedeelte van het gelaat is bij haar +door een sluier bedekt. De jonge dames hebben een zeer elegant +voorkomen; zij zijn rijzig en welgemaakt van gestalte en weten zich +met onvergelijkelijke kunst in haar leelijke jurken te drapeeren. De +voeten, de handen en het voorhoofd zijn bedekt met blauw getatoeëerde +figuren; de met edelgesteenten versierde neusringen hebben zij als +teeken van rouw afgelegd. + +De eigenaardige type van Torkan-Khanoem, haar ongeschonden neus, de +gemakkelijkheid waarmede zij al wat ik zeg in het arabisch vertaalt, +haar eerste vraag tot mij: "spreekt gij russisch?"--hadden mijne +nieuwsgierigheid geprikkeld. Bij het terugkeeren uit den harem vroeg ik +aan mijn geleider eenige nadere inlichtingen omtrent zijne beminnelijke +meesteres. "Zij is eene Circassische, antwoordde hij; mijn meester +kocht haar, omstreeks vijftien jaar geleden, te Constantinopel. Hij +verhief haar tot den rang van favorite, en heeft haar steeds bewijzen +van liefde en genegenheid gegeven, hoewel zij hem geen kinderen +heeft geschonken. Torkan-Khanoem is zeer knap: zij heeft te Tiflis +lezen en schrijven geleerd; zij spreekt met evenveel gemak perzisch +en arabisch als turksch en russisch. Zij oefent een zeer machtigen +invloed uit, niet alleen in den harem, maar op den geheelen stam; in +alle belangrijke zaken wordt zij gekend; en dat de in een anderoen +altijd zoo moeielijk te handhaven vrede in ons huis steeds bewaard +bleef, is wel in de eerste plaats hieraan te danken, dat geene enkele +vrouw ooit haar gezag durfde betwisten of de juistheid en billijkheid +van haar oordeel miskennen. + +Als eene merkwaardige bijzonderheid teeken ik op, dat hier de +mannelijke bedienden toegang tot den harem hebben, zonder dat de +khanoems zich daaraan ergeren of er aan denken, haar gelaat te +bedekken. + +23 November.--Ik ben nog geheel van mijn streek van mijn tweede bezoek +bij Torkan-Khanoem. Ik deed mijn best om eene kolossale japon van +prachtige zwarte zijde te bewonderen, die de favorite naar de laatste +europeesche mode van Bagdad had laten maken, toen eensklaps een luid +gebrul naast mij weerklonk; ik keer mij om en zie een prachtigen +panter vlak voor mij. + +"Kom hier, Oerida (Roosje)", roept Torkan-Khanoem. + +De panter richt zich op en legt zich langzaam neder voor de voeten +zijner meesteres, maar blijft mij steeds met wantrouwende blikken +aanstaren. + +"Hij is een lam, eene duif", zegt Torkan-Khanoem, terwijl zij het +beest in hare armen neemt en op mijn schoot duwt, zooals zij het een +katje zou doen. Roosje heeft echter blijkbaar weinig sympathie voor +Christenen en beantwoordt mijne beschroomde en stellig zeer linksche +liefkoozingen met een dof gebrom. Bij een blik op die ivoorwitte tanden +bevangt mij een onwederstaanbare aandrang om weg te loopen en mijn arm +weerloos persoontje in veiligheid te brengen tegen de kennismaking +met de nagels of de tanden van dit vreemdsoortig huisdier; maar ik +laat mijn angst niet merken en prijs, nauwelijks wetende wat ik zeg of +doe, de veelzijdige talenten van Oerida. Dit lieve diertje kan pootjes +geven, zich al brullende, met uitgestoken nagels over den grond rollen, +dood liggen, de hand zijner meesteresse lekken, en eindelijk op een +kussen gaan zitten, als wilde hij deel nemen aan het gesprek. + +Oerida munt niet alleen uit door zijn verstand, onder zijn gevlekte +huid klopt een gevoelig en dankbaar hart.--Ruim drie weken geleden, +toen de oude sheikh zijn einde voelde naderen, wilde hij de +tenten verlaten waar hij den zomer had doorgebracht en naar Feliëh +terugkeeren. Men brak haastig op, in de verwachting spoedig weer in +het kamp te zullen zijn: de panter bleef achter, onder de hoede van +zijn oppasser. Aanvankelijk deed hij niets dan huilen en jammeren, +vervolgens weigerde hij alle voedsel en liet den oppasser zijne tanden +zien. Daar de toorn van het dier met den dag klom, deed de oppasser hem +eindelijk eene ijzeren ketting om den hals en bracht hem naar Feliëh, +waar de panter, bij het weerzien zijner meesteresse, uitgelaten van +blijdschap was. Deze genegenheid van Oerida voor Torkan-Khanoem heeft +overigens niets bijzonders: de panters van de oevers van den Karoen +en den Shatt-el-Arab, zoo woest en gevaarlijk als zij in vrijheid +rondzwerven, laten zich zeer gemakkelijk temmen, en hechten zich dan +aan den mensch met al de trouw van een hond. + +Maar ondanks de bewondering, die ik voor de edele hoedanigheden +van Oerida mocht koesteren, was ik toch hartelijk blijde toen ik +den anderoen mocht verlaten. Mijne schoone gastvrouw wilde mij +in persoon naar den biroen terug brengen en mij tevens den tuin +laten zien, die zich over de geheele breedte van het huis langs +den Tigris uitstrekt. Toen wij door het dorp gingen, trof mij de +houding der bevolking jegens de favorite, die hier als eene koningin +te midden van haar hof leeft: mannen, vrouwen, kinderen, kwamen +toeloopen om haar te groeten, den zoom van haar gewaad of haar hand +te kussen. Torkan-Khanoem liet zich al deze huldeblijken met zekere +trotsche onverschilligheid welgevallen, en wij bereikten den tuin. De +bananen, palmen en oranjeboomen staan zoo dicht op elkaar en zijn +zoo dicht saamgegroeid, dat men door hunne takken den hemel niet zien +kan. Er is noch een grasperk, noch een laan of pad; de grond is bekleed +met schraal en mager gras, dat kwijnt door gemis van licht en lucht; +oranjeappelen van allerlei soort en grootte groeien in menigte boven +uw hoofd en binnen het bereik uwer hand. + +Na het ontbijt gingen wij ons dagelijksch bezoek brengen aan ons +stoombootje: als naar gewoonte lag het eenzaam en verlaten. Van de +wandeling teruggekeerd, ging Marcel zijne opwachting maken bij den +sheikh, en vroeg hem, of hij er wel aan dacht, de boot in orde te +laten brengen. + +"Zoudt ge dan nu reeds willen vertrekken? vroeg hij met groote +verbazing; ik had gehoopt, u hier nog eenige maanden te houden; +daarom heb ik den timmerman van Bassorah nog niet gewaarschuwd." + +De verwondering van sheikh Moses is wel begrijpelijk: sommigen van +zijne gasten, die zoowat een jaar geleden de gastvrije woning binnen +gingen om een kop koffie te drinken, vonden de mokka zoo naar hun +smaak, dat zij er nog niet van konden scheiden. En de gastheer denkt +er natuurlijk niet aan, hen weg te zenden. + +"Ik stel uwe vriendelijkheid zeer op prijs, maar ik kan en mag mijn +verblijf onder uw dak niet langer rekken, antwoordde mijn echtgenoot, +wien dit wachten begon te vervelen, hoewel hij zeer vriendschappelijke +betrekkingen had aangeknoopt met een beroemd theoloog, den overste van +de Aleakhs van Teheran, die sedert den vorigen winter bij den sheikh +logeerde.--Indien de reparatie van de boot te lang moest duren, dan +zou ik mij genoodzaakt zien, paarden te huren en de oevers van den +Karoen te volgen. + +--Ik zou nooit dulden, dat gij te paard naar Ahvas gingt; ik zou +vreezen, dat gij door de rondzwervende stammen van Arabistan zoudt +worden overvallen en geplunderd. Als zij in onze provincie eene +razzia hebben gehouden, dan trekken zij over de grenzen; als zij +in Turkije eene karavaan hebben geplunderd, nemen zij de wijk naar +Perzië. Zij zijn zeer moeilijk te vangen, en zijn bijna altoos van +straffeloosheid verzekerd. Gij kunt overigens gerust zijn: ik zal nog +heden naar Bassorah schrijven en binnen weinige dagen zal mijne boot +tot uwe beschikking zijn." + +De raad van onzen gastheer is goed: wij zullen ons daaraan houden. + +24 November.--Toen ik dezen morgen bij Torkan-Khanoem kwam, vond +ik haar in den salon alleen. Ik vroeg haar naar den welstand der +andere dames. + +"Al mijne verwanten zijn bij de lijkdienst, die heden gevierd wordt +ter eere van de martelaars Hassan en Hosein. + +--Zou ik daar ook bij tegenwoordig kunnen zijn? + +--De plechtigheid zal u zeer lang vallen en u vervelen, antwoordde +zij op luchtigen toon; maar zoo gij er op staat, volg mij dan en ga +mede naar de masdjed." + +In de benedenverdieping van het huis bevindt zich eene kleine kapel, +waar een geheimzinnige schemering heerscht. Langs den wand zitten +vrouwen neergehurkt, terwijl een jong meisje, met schelle stem, +eene episode voordraagt uit het verhaal van den marteldood der imams. + +Torkan-Khanoem treedt binnen, zet zich in het midden van de kapel en +wenkt mij, naast haar plaats te nemen. Ik gehoorzaam, en zit daar nu +midden in eene sjiîtische moskee, tot groote verbazing en ergernis der +hoorderessen, verontwaardigd over deze onbeschaamde ontwijding van het +heiligdom. Rechts en links wordt hoorbaar gefluisterd en gemurmureerd; +de dienst staat stil. Maar Torkan-Khanoem laat zich niet van haar +stuk brengen; op hoogen toon gebiedt zij de lezeres voort te gaan, +en het wordt weer stil. + +Naarmate mijne oogen zich aan de duisternis gewennen, bespeur ik +in de schemering een aantal vrouwen, die ik eerst niet gezien +had. Allen hebben haar mantel over het hoofd geslagen, en haar +borst en linker schouder ontbloot; zij slaan daarop, op de maat, +met de palm van haar hand en begeleiden met dit geluid de klagende +tonen van de lezeres. Bij de meest treffende passages, barsten alle +toehoorderessen in luid gejammer uit, en herhalen, snikkend en klagend, +in koor: "Hassan! Hassan! Hassan! Hosein! Hosein! Hosein!" daarbij +zich steeds luider en heftiger op de borst slaande. De oudste vrouwen +maken daarbij natuurlijk het meeste misbaar: eene oude tooverheks, +die zeker niet meer op haar ontvleesde schouders durft slaan, heeft +haar rechter voet op haar linker knie gelegd en trommelt nu met +rusteloozen ijver op haar vereelte zool. + +Onder al dat gejammer en gehuil gaat echter de kalyan rustig van hand +tot hand en presenteert eene negerin aan alle aanwezigen een kop +heerlijke koffie. Tusschen twee half gesmoorde zuchten, verklaarde +een jong meisje dat de koffie niet goed warm was, en smeet den inhoud +van haar kopje der negerin in het gezicht. Torkan-Khanoem bestrafte +de nalatige schenkster, en onder al deze incidenten liep de dienst +eindelijk ten einde. + +De ontroering der vergadering scheen zoo groot en zoo ongeveinsd, +dat het mij ten uiterste verbaasde, in het volle licht gekomen, +op het gelaat der dames geen spoor van tranen of aandoening te +ontdekken; zij waren allen volmaakt kalm en schenen zeer blijde dat +zij haar gewoon gebabbel weer konden hervatten. Torkan-Khanoem zelve +had de geheele dienst met de grootste onverschilligheid bijgewoond +en zonder eenig teeken van smart of aandoening te geven: blijkbaar +konden Hassan en Hosein haar niets schelen. Zij was trouwens ook +geene echte Mohammedaansche. + + + +XXXIII + + +25 November.--Wij zijn opgesloten in eene nauwe en kleine hut. Als wij +dicht tegen elkander aanschuiven, raken wij aan de zijwanden; als wij +gaan zitten, stooten wij met onze hoofden tegen de zoldering. Dit ruime +vertrek is de slaap-, zit- en eetkamer aan boord van de stoomsloep, +die de sheikh Moses welwillend tot onze beschikking heeft gesteld. De +geheele sloep is van soortgelijke afmetingen. In het midden verrijst +de hut of kajuit, waarvan het platte dak met kussens is belegd en van +eene tent voorzien. De machine is in het achterschip, de provisiekamer +in het voorschip aangebracht. De bemanning bestaat uit een _reïs_ +of kapitein; uit den machinist, een neger; uit vier goed gewapende +toefangtsjis, die voor de veiligheid van het vaartuig moeten waken; +en uit een intendant, aan het hoofd van het personeel geplaatst. + +Wij verlaten het kanaal van Feliëh en komen op den Shatt-el-Arab. De +snelheid van den stroom, gevoegd bij de werking der machine, laat +ons niet den tijd om van het prachtige schouwspel te genieten, dat +de geweldige rivier bij zonsondergang aanbiedt. Links en rechts zijn +de donker purperkleurige wateren omzoomd door palmbosschen; groote +buffels grazen in de weide of kijken met hunne groote verbaasde oogen +naar de boot, die dicht langs den groenen oever houdt.--De zon nadert +den horizon, maar alvorens te verdwijnen, overstroomt zij de rivier +met zoo verblindenden gloed, dat de oogen de tinteling van het licht +niet kunnen verdragen; dan verbleeken de stralende vlammen aan den +blauwen hemel: de purperen wolken worden grauw; de toppen der palmen +verliezen zich in de wazige schemering; de buffels verdwijnen te +midden van kreupelhout en geboomte; enkele sterren schitteren aan +het uitspansel; van oogenblik tot oogenblik groeit haar aantal en +vermeerdert haar flonkerend licht, naarmate de laatste sporen van den +dag verdwijnen. Eensklaps is het nacht, eene kalme, majestueuse nacht, +vol rust en heilige stilte. Wij houden stil te Mohammerah. + +Deze haven, die wij, van Boeshir komende, reeds langs zijn gevaren, +ligt aan de uitmonding van den Karoen, eene niet onbelangrijke +rivier, die van de bergen van Kurdistan afdaalt en een ongelukkig +zeer weinig gebruikten gemeenschapsweg vormt tusschen Susiane en de +Perzische-golf. De zeer steile oevers der rivier zijn als het ware door +de natuur zelve gebouwde kaaien, waaraan al de vaartuigen aanleggen, +die de granen van Arabistan te Mohammerah komen lossen. + +Wij hebben het vloedgetij afgewacht, waarvan de werking zich tot +meer dan dertig kilometers boven de haven doet gevoelen, en zijn +eindelijk te middernacht de wateren van den Karoen opgestoomd. Bij +het aanbreken van den dag zullen wij haverwege Ahvas zijn. Ik had +mij daarmede niet durven vleien en er ook niet op gerekend. Nu geloof +ik aan de stoomsloep van sheikh Moses; ik geloof aan het bestaan van +eene stoommachine in Perzië; ik geloof zelfs in den zwarten machinist +van Bassorah. + +26 November. Zou ik te voorbarig zijn geweest in mijn lofrede op +onze stoomsloep? Het is niet genoeg, met den haas in de fabel, hard +van stal te loopen; men moet ook, met de schildpad, ter bestemder +plaatse aankomen. + +Bij het krieken van den dag ben ik uit mijn hok naar buiten getreden, +en heb aan den machinist, gevraagd, hoe ver wij waren. De vraag scheen +mij te minder ongepast, omdat ik, half slapende, half wakende, gemeend +had, bij herhaling verdachte geluiden in de machinekamer te hooren. + +"Wij hebben omstreeks tien farsaks afgelegd, antwoordde hij, terwijl +hij den stoom liet ontsnappen en het vuur uitdoofde; de boot maakte +zich gereed aan den oever aan te leggen en de toefangtsjis sprongen +op den oever om haar vast te meeren. + +--Waarom houden wij stil? + +--Er is iets aan den ketel gebroken, zoodat de stoom ontsnapt; ik +kan de machine niet op de vereischte drukking houden." + +Er moeten reparatiën gedaan worden, men heeft te Feliëh te vluchtig +gewerkt. En zoo moeten wij hier dan stil houden, aan de verlaten, +doodsche oevers van den Karoen, zonder eenige bescherming blootgesteld +aan de zonnestralen, die op het midden van den dag nog hinderlijk +genoeg zijn.--De equipage maakt van dit gedwongen oponthoud gebruik +om brood te bakken. De oven is hoogst eenvoudig. De mannen snijden +takken, bladeren en onkruid af, steken die in brand, begieten de +brandende massa met rivierwater, en gebruiken de aldus verkregen +kolen om daarop ijzeren platen, in de gedaante van paddestoelen, +te leggen. Nu treedt de bakker vooruit, met een houten schotel in +de hand, gevuld met meel met water aangelengd; welke pap hij op de +gloeiend heete platen uitspreidt. Binnen weinige oogenblikken ziet +het deeg er uit, als een stuk dik zwart krip. Het brood is klaar; +men heeft niets verder te doen, dan het met een ijzeren haak weg te +halen en in de zon te leggen, ten einde het water te laten verdampen, +dat nog in het deeg kon zijn overgebleven. + +27 November.--Tegen acht uur 's avonds hebben wij de reis hervat. Hoe +ver hebben wij het gebracht? Ik weet het niet, want midden in den nacht +heeft de voedingspomp opgehouden te werken. De boot gaat nog maar bij +tusschenpoozen, met horten en stooten, vooruit; telkenmale als het +water in de ketel zakt staat de machine stil; dan moet de ketel weer +met emmers worden gevuld, waarna het vuur op nieuw wordt opgestookt; +na verloop van een uur begint de machine weer te werken. De drukking +neemt toe; de boot vaart met volle kracht; maar weldra, helaas! is +het water weer gedaald en begint het spelletje op nieuw.--Wij vragen +ons niet zonder bezorgdheid af, of niet misschien straks de ketel +zal springen, en vaartuig en reizigers in de lucht geslingerd en +vermorzeld zullen worden. + +Met veel moeite, inspanning en geduld is het ons gelukt, het vaartuig +op de hoogte van een armoedig dorp te brengen, dat in de povere +schaduw van eenige schrale palmen ligt. De machinist heeft zoo juist +verklaard, dat de machine eene grondige reparatie moet ondergaan, +en dat het beter is, daarmede niet langer te dralen. Hoeveel dagen +zullen wij hier moeten blijven? De bemanning murmureert en wordt +onrustig; ieder wil raad geven en zijn zin doordrijven. De een wil +aanstonds naar Feliëh terugkeeren, ten einde zijn twee kijvende +vrouwen in bedwang te houden, die, naar hij beweert, in staat zijn, +in zijne afwezigheid den boel in brand te steken; een ander heeft +er niet op gerekend, eenige dagen van huis te blijven, en heeft dus +niet de noodige maatregelen genomen; een derde klaagt over koorts, +een vierde over buikpijn. Allen razen en tieren tegen den machinist, +die in de verwarring het beetje verstand verliest, dat hij van de +natuur ontvangen heeft. Uit vrees dat de sheikh hem straffen zal, +durft hij niet terugkeeren; hij blijft doof voor alle verwijten en +raadgevingen, en hamert en vijlt en polijst aan zijne machine, naar +ik onderstel, vrij wel in den blinde. + +30 November.--Wat zou ik niet geven voor een muilezel! Sedert drie +dagen liggen wij stil voor dat ellendige palmboschje! De dagen +zijn even vervelend en eentonig als het treurige landschap, dat +zich voor onze oogen uitbreidt. De oevers van den Karoen verheffen +zich loodrecht uit de rivier: zoo ver men zien kan, strekt zich +de effen vlakte uit. Alleen de hier en daar zichtbare sporen van +vroegere bevloeiingskanalen getuigen van de aloude vruchtbaarheid +der streek. De velden met graan en suikerriet zijn, reeds sedert vele +eeuwen, vervangen door een schrale flora van doornestruiken en distels; +de tallooze dorpen met hunne welvarende inwoners hebben plaats gemaakt +voor zwermen van pelikanen, wilde eenden en kraanvogels, die zich +over dag tusschen de struiken verborgen houden, en des morgens en +des avonds bij troepen op en langs de rivier neerstrijken. Zelfs is +ons het genoegen niet gegund, op onze gevleugelde buren te schieten, +want het wemelt in de vlakte van leeuwen en panters; en naar het +zeggen van onze equipage, loeren de zwervende Arabieren, die nog +meer te vreezen zijn dan het wild gedierte, op iederen reiziger, die +onvoorzichtig genoeg zou zijn, zich van zijn boot te verwijderen. De +vrees van onze manschappen is niet ongegrond; gedurende den geheelen +dag houden de vier toefangtsjis, met repetitiegeweren gewapend, de +wacht op den oever en gaan telkens een eind weegs op verkenning uit, +ten einde wij niet overvallen zouden worden. Des nachts ankeren wij +midden op stroom, om voor verrassingen veilig te zijn. Ik begeef +mij dan naar de kleine bedompte hut, en luister naar het gehuil en +gejank der jakhalzen en het gebrul van andere wilde dieren, die aan +de rivier hunnen dorst komen lesschen. + +Inmiddels werkt de machinist maar altijd voort! De toefangtsjis hebben +ook niet stil gezeten: zij hebben te zamen een kran bijeengebracht, en +dien aan een stokouden derwîsj gegeven, opdat hij voor eene spoedige +reparatie zou bidden. Maar het gebed van den ouden derwîsj heeft +niet veel uitgewerkt: nu de machine eindelijk klaar en weer opgesteld +is, lekt zij als eene zeef! Dit ziende, geeft mijn echtgenoot last, +onmiddellijk terug te keeren. Wij zullen ons met den stroom laten +afdrijven, want de boot heeft noch riemen, noch zeilen, noch touwen +om haar te trekken. Hoe lang de tocht duren zal, kunnen wij zelfs +niet gissen, want wij weten volstrekt niet waar wij zijn. + +2 December.--Mohammerah! Sedert twee dagen zakten wij, zeurig en traag, +den Karoen af, met den vloed verliezende wat wij met de ebbe gewonnen +hadden, tot eindelijk de wind opstak, en tegelijkertijd een korenschip +ons van achteren kwam opzeilen. Aanstonds werden noodseinen gegeven: +men wierp ons een sleeptros toe, dien onze matrozen weer lieten +glippen; met wrevel en bitterheid in het hart, zagen wij de blanke +zeilen van het schip snel uit ons oog verdwijnen. Nu wordt het vuur +weer aangemaakt, en de machine in werking gebracht. Op het gevaar +af dat zij zal springen, laat Marcel de veiligheidskleppen belasten; +de drukking klimt; de boot spoedt zich voort, en haalt, ademloos van +inspanning, het korenschip in, dat in eene kromming der rivier door +tegenwind was tegengehouden. Wij worden nu op sleeptouw genomen, +en komen met het aanbreken van den dag te Mohammerah. + +De boot moet hier blijven, want zij kan onmogelijk den Tigris tot +Feliëh opvaren. Wij hebben vooreerst genoeg van een tochtje op +den Karoen; wij zullen naar Bassorah en Bagdad gaan, ten einde zoo +mogelijk, van daaruit in Susiane door te dringen. Naar Bassorah te +gaan schijnt zeer eenvoudig; een roeiboot heeft niet meer dan vier +uur noodig om den afstand af te leggen die Mohammerah van Bassorah +scheidt. Maar de reizigers en de goederen, die uit Perzië komen, moeten +op den turkschen oever eene quarantaine van tien dagen ondergaan, zoo +het heet als voorzorgsmaatregel tegen de pest. Het lazaret, waarin de +reizigers dan worden opgesloten, bestaat uit eenige strooien hutten +op een vochtigen, moerassigen grond. De inrichting en de voeding zijn +zoo slecht, dat men groot gevaar loopt, door besmettelijke ziekten te +worden aangetast, en er in ieder geval op rekenen kan, de koorts te +krijgen en honger te lijden. Deze strenge maatregelen zijn te minder +begrijpelijk, omdat sedert vele jaren de pest zich niet in Perzië +heeft vertoond, terwijl zij in het vilayet (gouvernement) van Bagdad +inheemsch is. Men verzekert ons dan ook, dat de quarantaine volstrekt +niet het gevolg is van de teedere bezorgdheid van den sultan en zijne +ministers voor de gezondheid zijner onderdanen. Zij heeft eene heel +andere oorzaak en is vooral voordeelig voor de turksche ambtenaren, die +in tijden van epidemie dubbele bezoldiging ontvangen, en bovendien op +de onbeschaamdste wijze de gedwongen gasten afzetten. De voornaamste +ambtenaren hebben zich het monopolie van de voeding toegekend; zij +ontdoen zich op die manier, tegen hoogen prijs, van onbruikbare +en bedorven eetwaren, die niemand zou willen koopen, maar die de +ongelukkige verdachten wel moeten nemen, willen zij niet van honger +sterven. De lagere beambten vergenoegen zich, met u van tijd tot tijd +fooien af te persen, en tegen eene zeer ruime vergoeding de reizigers +te laten ontsnappen, die onnoozel genoeg zijn om in de val te loopen, +en daarbij rijk genoeg om een losprijs te betalen.--Wij hebben ons +dan ook vast voorgenomen, om tot iederen prijs de quarantaine te +ontduiken. In eene kleine boot verborgen, zullen wij den Shatt opvaren +en, door de nachtelijke duisternis begunstigd het kanaal insluipen +dat naar Bassorah voert, welke stad ruim twee farsaks verwijderd is +van de haven, waar de schepen stilliggen. + +3 December.--De onderneming is gelukt. Doornat en verstijfd zijn wij +toch te Bassorah aangekomen. Zorgvuldig verborgen tusschen zakken +en manden met dadels, zijn wij den Shatt opgevaren, beurtelings +boomende en roeiende, en ons nauwelijks nu en dan veroorlovende +een vluchtigen blik te werpen op de prachtige palmboomen langs de +oevers, en op de malsche groene landerijen, door talrijke kanalen +doorsneden.--Vier uren na ons vertrek van Mohammerah, verlaten +wij den rechteroever, steken de rivier dwars over en leggen aan +bij een dicht begroeid banaanboschje. Van hier bespeurt men in de +verte de masten van verscheidene schepen, die in haven voor anker +liggen.--Omstreeks middernacht wordt de tocht hervat; wij varen met +de uiterste hehoedzaamheid langs enkele schepen en stevenen eindelijk +het kanaal el-Asher binnen.--Nu komt het er op aan, dubbel voorzichtig +te zijn; de riemen, die te veel beweging in het water zouden maken, +worden binnengehaald, en het schip stillekens voortgeboomd: ongemerkt +glijden wij midden door het gezondheidskordon heen! + +Maar wij mogen nog geene overwinning roepen: onze luidjes, die +er hoegenaamd geen bezwaar in hebben gevonden, de quarantaine te +verbreken, komen ons nu vertellen, dat hun geweten hun verbiedt, de +douane te ontduiken! Zonder op mijne tegenspraak te letten, springt +een der negers op den oever en keert weldra met acht of tien gemeene +kerels terug. Deze lieden bestormen het schip, em maken zich gereed om +onze koffers en kisten open te breken, onder voorwendsel dat daarin +geweren en ammunitie verborgen zouden zijn. Niet wetende met wie wij +te doen hebben, verzetten wij ons tegen elk onderzoek. + +"Brengt ze dan naar het lazaret!" beveelt het opperhoofd der bende. + +Op het hooren van die bedreiging haasten wij ons, de touwen los te +maken en, met een vriendelijken glimlach, den heeren de sleutels van +onze koffers aan te bieden. Onze bereidwilligheid, nog verhoogd door +eene goede fooi, bleef niet zonder uitwerking. Van het lazaret was +verder geene sprake; enkele voorwerpen, die bijzonder de aandacht +der tolbeambten getrokken hadden, werden hun ten geschenke gegeven; +en blijde dat wij er dus waren afgekomen, voeren wij Bassorah binnen. + +Daar nu verder geen gevaar te duchten is, kan ik al mijne aandacht +wijden aan het tooverachtig schouwspel, dat zich bij het helder licht +der volle maan, voor mijne blikken ontrolt.--Ik ben in Venetië, maar +in een tropisch Venetië, met een onbewolkten hemel, en met huizen +wegduikende in de schaduw van palmen, van rijk beladen oranjeboomen, +van breed gebladerde bananen, van bloeiende geurende acacias. Nu +eens rijzen de huizen uit het kanaal zelf op, dan weder strekt zich +daartusschen eene smalle kaai uit; voor den ingang der fraaiste +huizen liggen sierlijke bootjes vastgemeerd. Onder en rondom mij, +kalme, heldere wateren, groen, vruchten, bloemen; boven mijn hoofd +de diep-blauwe hemel, bezaaid met tintelende sterren. + +Het schip ligt aan wal. Na door een soort van ruime open hal te zijn +gegaan, waar groote hoopen graan liggen opgestapeld, onder de hoede +van eenige met lantarens voorziene wachters, kloppen onze gidsen, nog +voor het aanbreken van den morgen, aan de poort van het consulaat; +en kort daarop kan ik mij ontdoen van mijne kleederen, zoo nat van +den dauw als of ik in het kanaal el-Asher kopje onder had gedoken. + +4 December.--Naar gelang men Bassorah bij hoog of bij laag water +ziet, kan men het een lusthof of een labyrinth van stinkende riolen +noemen. Toen ik heden avond uitging, waren de grachten nagenoeg droog; +door het wegvloeien van het water, waren groote hoopen modder, vuil en +onreinheden van allerlei aard bloot gekomen; de bootjes, die te midden +van die vuiligheid aan den grond zaten, schenen welhaast wrakken in +een modderpoel; een afschuwelijke stank verpestte den dampkring en +maakte mij geheel ongevoelig voor de bekoorlijkheden van palmbosschen +en oranjegaarden. + +Deze stinkende grachten en het vochtige, zeer heete klimaat dragen +voor een belangrijk deel de schuld van de ongezondheid der stad; +maar bij deze twee oorzaken voegt zich nog eene derde, die het +gevolg is van de onverantwoordelijke traagheid en zorgeloosheid +der turksche overheden. Omstreeks zestig jaren geleden, braken de +dijken langs den Tigris, boven de stad, door; het water verspreidde +zich in de vlakte en vormde een uitgestrekt moeras, dat elk jaar, +door de hooge waterstanden gedurende den winter, in omvang toeneemt, +zonder dat iemand er aan denkt, het moeras droog te leggen, of maar +de dijken te herstellen. Sedert dit ongeval heerscht de koorts het +gansche jaar door, en richt te Bassorah en in de omliggende dorpen +de schromelijkste verwoestingen aan. + +De oudheidminnaar vindt te Bassorah niets van zijne gading, maar +het oog van den schilder gaat te gast in het gewoel van de slecht en +ruw gebouwde bazars, opgevuld met eene in de bontste en kleurrijkste +kleederdracht gedoste schare. De turksche vrouwen hebben het sombere +donker blauwe overkleed harer perzische zusters vervangen door de +_izza_, een kleed van blauwe, rose, witte of gele zijde met gouden +en zilveren strepen. Onder de izza bespeurt men soms het gazen +hemdje, met zware bloemen geborduurd, het kleine ronde keurslijf +en den zwaren gordel met twee halfronde gouden platen gesloten, +die met edelgesteenten zijn versierd. Bijna alle vrouwen, met name de +Christinnen, dragen lange sleepjaponnen, zoogenoemd naar fransch model, +waarmede zij de vuile stoffige straten der stad aanvegen. Onverschillig +tot welke kerk zij behooren, vertoonen zij zich nooit met onbedekt +gelaat in het publiek; sommigen dragen een zwarten krippen sluier, +anderen bedekken zich het aangezicht met een gekleurden zijden +doek. Daarentegen zorgen zij wel, dat haar juweelen en andere sieraden, +waarmede borst en armen prijken, zooveel maar eenigszins mogelijk, +tusschen de plooien van de izza te voorschijn komen. Haar schoeisel +is afschuwelijk: zij dragen voor het meerendeel blauwe of groene +bottines, met koperen of glazen knoopjes: een smaakvol produkt van +de britsche industrie! + +Zoo de Christenvrouwen, zeer tot haar nadeel, een gedeelte van de +nationale kleederdracht hebben opgeofferd, om de frankische mode na te +volgen, hebben de mannen het nog veel erger gemaakt en het oostersche +kostuum geheel en al afgelegd. Allen zijn gekleed in geelachtig grijze +bijna paarsche pantalons en leelijke laken jasjes van nog onoogelijker +kleur. In dit afschuwelijk, door en door vulgair kostuum, blijft hun +niets meer over van dat prestige, dat statige en indrukwekkende, +hetwelk nog steeds den Muzelmannen eigen is, gedrapeerd in hunne +bruine, met gouddraad of zijde doorwerkte abbas, en het hoofd gedekt +met veelkleurige tulbanden, omwoeld met een koord van kemelshaar of +een wollen wrong, doorvlochten met zilverdraad. + +Bassorah, op alluviaal-grond van latere vorming gebouwd, is +betrekkelijk jong: het werd kort na den dood van Mohammed door Omar +gesticht en werd weldra de groote stapelplaats der produkten van +Chaldea en Mesopotamië. De geschiedenis der stad, althans sedert +de laatste eeuwen, valt samen met die van de telkens hervatte +oorlogen tusschen Turkije en Perzië, die haar beurtelings in hun +macht hadden. Tegen het einde van de vorige eeuw werd zij dertien +maanden lang door de Perzen belegerd en eindelijk genomen; zij bleef +toen in handen der overwinnaars tot den dood van Kerim-Khan. Zijne +opvolgers wisten haar niet te bewaren; zij hadden de handen meer +dan vol om zich op den troon van Perzië te handhaven, en lieten +het ver afgelegen Bassorah los, dat nu weder door de Ottomannen in +bezit werd genomen. Hoewel sedert dien tijd de bevolking ongeveer +met de helft is verminderd en nu nauwelijks vijftienduizend zielen +telt, is Bassorah toch nog een belangrijk middelpunt van handel en +verkeer gebleven, dat in geregelde betrekking staat met Indië. De +graanhandel is van zeer groot gewicht; maar ook de dadels vormen een +van de voornaamste rijkdommen des lands; zij worden in groote menigte +naar het buitenland verzonden, gepakt in fijne en zeer buigzame manden +van palmbladen gevlochten en met vezels van dien boom genaaid. Altijd +weer de palmboom! alles leeft hier van en door den palmboom. Het is +inderdaad niet te verwonderen, dat de Oosterlingen een godsdienstigen +eerbied koesteren voor dien gezegenden boom, aan welken zij spijs +en drank, timmerhout, tapijten, touwwerk en manden verschuldigd +zijn. Heeft niet reeds de Profeet gezegd: "Eert den palmboom; hij is +uwe moederlijke tante; hij is gevormd uit het overschot van het leem, +waaruit het lichaam van Adam gekneed werd." + + + +XXXIV + + +8 December--Drie dagen lang heeft de koorts ons, indien al niet aan +onze legerstede, dan toch aan ons huis geketend, en het voortzetten +der reis belet. Zoodra wij evenwel weer een voet konden verzetten, +zijn wij zoo spoedig mogelijk Bassorah met zijne ongezonde lucht +en vochtig heete temperatuur ontvlucht. Twee stoombooten varen in +geregelden dienst tusschen die stad en Bagdad. De eene stoombootdienst +is van eene engelsche maatschappij en vaart geregeld iedere week. De +vrij eenvoudig ingerichte booten worden zoo zindelijk gehouden als +met de gewoonten der reizigers, die steeds op het dek hunne spijzen +gereed maken, bestaanbaar is. De andere dienst is door het turksche +bestuur georganiseerd; deze booten varen tweemaal in de maand. Wij +hebben plaats genomen op de _Mossoel_, eene turksche boot, die heden +morgen, eene maand te laat, afvoer. + +Het gaat hier alles op zijn turksch! Do gezagvoerder en de bemanning, +die zeer ongeregeld betaald worden, moeten wel, om te leven, hunne +toevlucht nemen tot maatregelen, die juist niet aangenaam zijn voor +de reizigers. Het dek van de eerste klasse is opgepropt met kooien +en manden vol kippen, die de matrozen te Bassorah hebben gekocht en +die zij te Bagdad weder verkoopen, met twee of drie stuivers winst +per stuk. De officieren, wier eerzucht verder reikt, kunnen dit den +matrozen moeilijk verbieden, want zij zelven nemen met hunne koffers +en pakken het geheele ruim in beslag. + +Onze reisgenooten zijn, vooreerst, een Engelschman, die pas uit Indië +is teruggekeerd, en die op de _Mossoel_ plaats heeft genomen, omdat +de turksche booten de reputatie hebben, veel meer aan den grond te +raken dan de engelsche: hij hoopt dan gelegenheid te kunnen vinden om +aan zijn hartstocht voor de jacht te kunnen bot vieren. Onze tweede +reisgenoot is een Corsicaan, kapitein Dominici, die zelf langen tijd +het bevel heeft gevoerd op de _Mossoel_ en nu, nadat hij uit zijne +betrekking is ontslagen, te Bagdad woont. Men behoeft niet lang +met hem in gezelschap te zijn, om deelgenoot te worden van zijne +grieven. Ongeveer een jaar geleden, kwam de turksche regeering op +de gedachte, dat zij haar leveranciers eigenlijk evenmin behoefde +te betalen als haar ambtenaren. Een der eersten, verbitterd over +een eindeloos uitstel, verloor zijn geduld, en verklaarde dat hij +geen zak kolen meer zou leveren, zoolang zijne rekening niet betaald +was. De _Mossoel_ wachtte op brandstof, toen de kapitein bevel ontving, +onmiddellijk te vertrekken. + +"De bakken zijn bijna ledig; ik kan niet vertrekken zonder kolen, zeide +hij tot den pâsja, met het opzicht over de stoombootdienst belast. + +--Dan hebben wij uw diensten niet meer van noode! Varen, en dan nog +kolen verbranden op den koop toe! + +--Het woord "onmogelijk" bestaat in onze fransche taal niet," +antwoordde de kapitein, zijne hand in zijn vest stekende. + +De trossen worden losgegooid en de _Mossoel_ vaart statig op den +Tigris. Na verloop van twee dagen was er geen stukje steenkool meer +te vinden, maar onze Corsicaan wist raad. De lading van de boot +bestond uit sesam, een peulgewas, uit welks zaad eene uitmuntende +olie wordt bereid. + +"Voor den dag met het sesam! gooi het in het vuur!" beveelt de +kapitein. De machine snuift en stampt, en na verloop van acht dagen +komt de _Mossoel_ zegepralend te Bagdad, na eene lading ter waarde +van ruim dertigduizend francs in rook te hebben doen opgaan. De +kapitein boette met het verlies van zijne betrekking voor de +stoutmoedigheid, waarmede hij het woord zijns grooten Keizers in +toepassing had gebracht; terwijl de opzichter van de dienst nog een +aardig voordeeltje trok uit dit zonderlinge avontuur. De pâsja, nu +overtuigd dat het zaak was de rekening van de steenkolen te betalen, +stelde het gouvernement voor, om, bij gebrek aan geld, den leverancier +tevreden te stellen met achthonderd kameelen, aan een oproerigen stam +ontroofd. De leverancier had daar niets tegen; en recht in zijn schik +dat hij nu in natura ongeveer de dubbele waarde ontving van hetgeen +hij te vorderen had, deed hij op zijn beurt twee- à driehonderd van +de meest versleten dieren aan den pâsja cadeau. + +Eenige uren na ons vertrek van Bassorah, voeren wij langs Qoernah, op +eene smalle landtong gelegen, aan welker benedeneinde de Euphraat en +de Tigris samenvloeien, om vereenigd den Shatt el-Arab te vormen. Het +landschap is zeer onbeteekenend: lage, half overstroomde oevers; +moerassige weilanden, waarin magere koeien loopen te grazen, die tot +den ruggegraat met slijk zijn bespat; voorts enkele boomen--ziedaar +alles. + +9 December--De vaart op den Tigris is in de hoogste mate eentonig; +de wederzijdsche oevers zijn zoo hoog, dat het is alsof men tusschen +twee dijken vaart, die alle uitzicht onderscheppen. Dezen morgen +voeren wij langs de uitmonding van eene fraaie rivier, en hielden +eenige oogenblikken later stil te Amarah. Deze stad is van zeer jonge +dagteekening en dankt hare welvaart aan de karavanen uit Kermansha +en Shoester, die granen en indigo aanvoeren, welke vervolgens naar +Bagdad worden gebracht. + +10 December.--Babel is niet meer dan een vormelooze puinhoop; en Ezra, +die als balling in de beroemde wereldstad vertoefde en het voorrecht +mocht smaken, zijne landgenooten naar Jeruzalem terug te voeren, +slaapt, volgens de overlevering, nog altijd aan de boorden van den +Tigris. Daar eenige Joden aan boord van de _Mossoel_ moesten worden +opgenomen, heb ik van de weinige oogenblikken van oponthoud gebruik +gemaakt, om haastig eene photografie te nemen van het graf van den +profeet. Het tegenwoordige gebouw, dat, te oordeelen naar den koepel +van aardewerk, uit den tijd van Shâh Abbas schijnt te dagteekenen, +is zeker de plaatsvervanger van een zeer veel ouder monument: immers, +volgens de overlevering, is deze plek reeds sedert overoude tijden +eene heilige bedevaartsplaats. Nog in onze dagen, komen de Joden, +op de hooge feesten, in grooten getale een bezoek brengen aan de +laatste rustplaats van Ezra. Als de stoombootmaatschappijen, die op den +Tigris dienst doen, de opbrengst moesten missen, voortspruitende uit +het vervoer van christelijke, joodsche en mohammedaansche pelgrims, +die de graven der profeten of der imams willen bezoeken, dan zouden +zij ongetwijfeld bankroet gaan. + +Onze engelsche reisgenoot had zich al herhaaldelijk beklaagd, dat +hij reeds drie dagen aan boord was en nog niet op pelikanen of wilde +eenden had kunnen schieten. "Het doel mijner reis is geheel gemist, +riep hij mistroostig uit. + +--Ga te Koet-el-Amarah, waar wij stilhouden, aan land, antwoordde +de kapitein. Gij kunt dan op uw gemak de geheele streek afjagen, +en na een oponthoud van drie dagen, gaat gij weer aan boord van de +engelsche stoomboot _Khalifa_, die ook te Amarah ophoudt. De vlakte is +rijk aan wild; en gij zult ongetwijfeld een overvloedigen buit maken, +eer ge den tocht naar Bagdad hervat." + +Onze vriend heeft zich gehaast, overeenkomstig den raad van den +kapitein te handelen; sedert zijn vertrek hebben wij tot driemaal aan +den grond gezeten. Deze incidenten hebben gelukkig geene ernstige +gevolgen gehad; nauwelijks hadden de zeer talrijke reizigers die +het dek en de salons vulden, voor het meerendeel de boot verlaten, +of deze begon zich los te werken uit de modder en kliefde weldra +weder de breede wateren van den Tigris. + +Ik heb van het oponthoud gebruik gemaakt om een bezoek te brengen aan +een kleinen arabischen stam, die niet ver van de rivier is gekampeerd, +onder tenten van geitenhaar. De mannen, die er vrij woest uitzien, +zijn gekleed met een donkerbruin of blauw wollen hemd; de doek om +hun hoofd is met een koord van kemelshaar omsnoerd; hun gang is zeer +fier; meestal hebben zij eene lange lans in de hand. De bruinkleurige +vrouwen, forsch en gespierd en even als de mannen gekleed, zijn bijna +allen kenbaar aan de zilveren of koperen ringen, die zij in den neus +en om de polsen dragen.--Naar men mij zegt, behooren deze lieden +tot den stam der Beni-Laams, die zich vooral op de paardenfokkerij +toeleggen. Zuidwaarts van Amarah vindt men de Beni Aboe-Mohammed, +die bepaaldelijk in buffels handel drijven; in de vlakte nabij +Bagdad wonen de Shamars, de machtigste nomaden van Babylonië en de +onverzoenlijke vijanden der Turken. Metterdaad leven de Beni-Laams, +de Beni Aboe-Mohammed en de Shamars eenvoudig van roof en diefstal, +en hebben zij elkander onder dat opzicht niets te verwijten. + +Voor- en tegenspoed wisselen elkander in dit ondermaansche af: de +stuurman is tot de ontdekking gekomen dat de boot niet meer naar het +roer luisterde; toen wij het laatst aan den grond raakten, is het +roer gebroken. Aan dit ongeval danken wij een oponthoud van eenige +uren en eene zeer levendige woordenwisseling tusschen den vroegeren +en den tegenwoordigen gezagvoerder van de _Mossoel_. De brave kapitein +Dominici heeft met een vloed van woorden zijn tegenstander vernietigd, +en breedvoerig uitgeweid over zijne talrijke schipbreuken en de +schokkende avonturen van zijn zeemansleven; hij heeft aangetoond hoe +hij steeds een middel wist te vinden om, ook zonder roer, toch een +schip te besturen, en dat niet maar op zulk eene ellendige rivier +als de Tigris, maar midden door de klippen en stormen der zeeën +van Patagonië! Gelukkig behoefden wij met de toovermiddelen van +den dapperen Corsicaan geene proef te nemen; tegen den avond kon de +_Mossoel_ haar reis hervatten. + +Niet zonder wrevel en ergernis heeft de kapitein bemerkt, dat een +zijner passagiers liever op de eendenjacht ging, dan stil aan boord +te blijven; om ons voor onze trouw aan zijn vaartuig te beloonen, +heeft hij gisteravond ons medegedeeld, dat hij ons bij den boog van +Ktesiphon aan land zou zetten. De booten hebben vier uur noodig +om het schiereiland om te varen, waarop eenmaal de hoofdstad van +Khosroës verrees, terwijl men te land dien tocht in twintig minuten +kan doen. Wij zullen dus den tijd hebben om een blik te werpen op de +ruïnen van het paleis, eer wij weder aan boord moeten gaan. Bovendien +zal de kapitein ons door seinen waarschuwen. + +Overeenkomstig de belofte van den gezagvoerder bracht de sloep ons +tegen den middag naar den wal, tegenover een kolossaal gebouw, dat +reeds in den loop van den morgen mijne aandacht getrokken had. + +De dusgenoemde boog van Ktesiphon, geheel uit zware baksteenen +opgetrokken, is eigenlijk eene een-en-negentig meter lange en +vijf-en-dertig meter hooge façade, in het midden waarvan zich eene +gewelfde zaal opent, die eene breedte heeft van vijf-en-twintig +el. Deze talar beslaat de geheele tegenwoordige hoogte van het gebouw: +het paleis ontleent daaraan den naam van Tag-Kesra, waaronder het nog +bij de omwonende bevolking bekend is. Rechts en links van deze groote +zaal of hal bevonden zich zijgalerijen, ongetwijfeld bestemd voor +de lijfwacht, de hovelingen en de koninklijke schrijvers. Dergelijke +vertrekken waren toch niet geschikt om tot vrouwenverblijf te dienen; +bovendien, de koningen uit de dynastie der Sassaniden verborgen hunne +vrouwen met evenveel naijverige zorg, als in onze dagen de strengste +volgelingen van Mohammed doen. + +In gewijzigden vorm vinden wij dus te Ktesiphon het koninklijk paleis +terug, dat wij te Persepolis leerden kennen; wij vinden hier dezelfde +onderscheiding tusschen de officieele residentie van den monarch +en de vertrekken voor het huiselijk en familieleven bestemd; en het +is van te meer belang deze bijzonderheid te constateeren, omdat in +de kasteelen van Sarvistan en Firoez-Abâd de biroen en de anderoen +niet aldus gescheiden, maar binnen dezelfde muren begrepen zijn.--De +zijvertrekken van het paleis van Ktesiphon zijn allen verdwenen; ter +nauwernood kan men uit de weinige brokstukken der scheidingsmuren en +de fondamenten hunne grootte opmaken. De vertrekken van den harem +en die van het personeel der hofhouding, welke zeer waarschijnlijk +van ongebakken steenen waren gebouwd, zijn natuurlijk verdwenen, +of liever zij bestaan nog slechts in de gedaante van lage tumuli, +waarin men tot dusver niets gevonden heeft, behalve enkele parthische +muntstukken en scherven van aardewerk. De munten der Sassaniden zijn +te Tag Kesra veel minder zeldzaam dan die der Parthen. + +Behalve twee poorten en den kolossalen middenboog, heeft de +voorgevel geene enkele opening; maar daarentegen is hij versierd +met vier rijen van rondbogen boven elkander, die door een soort +van pilasters worden gedragen. Deze zuilen of pilasters, die men +op het eerste gezicht louter voor ornament zou aanzien, moeten mede +dienen om den reusachtigen muur stevigheid te verleenen, zoodat hij +zonder verderen steun aan de vernielende werking van den tijd en +aan de schokken van aardbevingen weerstand kan bieden. Volgens het +zeggen der kroniekschrijvers zouden deze zuilen met zilver bekleed +zijn geweest. Dit is niet zeer waarschijnlijk; maar eene bekleeding +met verzilverde koperen platen, als bij de koepels van Koem en Shâh +Abdoel-Azim, acht ik zeer wel mogelijk. In ieder geval moeten zij +overpleisterd of op eenige andere wijze bekleed zijn geweest, want +de steenen waaruit zij bestaan zijn zeer slordig bewerkt, en steken +daardoor zeer af bij de schoone en zorgvuldige bewerking van de vlakke +gedeelten der muren. + +Treedt men de groote zaal binnen, dan wordt men onwillekeurig +getroffen door de majesteit van deze kolossale hal en de stoutheid +van het gewelf. Een gedeelte van dit gewelf is, volgens de sage, +ingestort op den dag der geboorte van Mohammed; het andere is nog +zeer goed bewaard gebleven en op regelmatige afstanden voorzien van +aarden buizen, volgens de Arabieren bestemd om de lampen te vullen, +die aan de zoldering waren opgehangen. Door de deur achter in de hal, +kon de koning uit zijne bijzondere vertrekken zich rechtsstreeks +naar zijn troonzetel begeven. Dan werd het zware voorhangsel voor den +grooten boog ten deele opgelicht, zoodat de stralen der morgenzon in +de zaal konden doordringen: dat was voor de hovelingen het teeken, +dat de monarch bereid was, de hulde zijner onderdanen te ontvangen +en hunne beden aan te hooren. Daar zat hij dan, op zijn elpenbeenen +troon, omstuwd door zijne lijfwachten en dienaren; de vloer van de +indrukwekkende zaal was met fijne matten belegd, waarover prachtige, +veelkleurige tapijten waren gespreid; langs de vermoedelijk met stuc +bekleede wanden waren, bij wijze van draperieën, kostbare weefsels +opgehangen; en dit alles, ten deele in half donker gehuld, slechts +beschenen door de van buiten invallende zonnestralen, moet inderdaad +een tooverachtigen aanblik hebben opgeleverd. + +De tijd en de menschen hebben zich aangegord ter vernietiging van +dezen kolossus; maar de massa van het monument was zoo stevig, dat +noch de Romeinen, noch de Arabieren, noch de Turken het ontzaggelijk +geraamte hebben kunnen sloopen, en zich hebben moeten vergenoegen, +met stuksgewijze de ondergeschikte deelen, als het ware de ledematen +van het reusachtig gebouw, te vernielen. De omwalling is verdwenen; +de voorhof voor de groote zaal, de zalen en vertrekken ter wederzijde +ondergingen hetzelfde lot; maar wat nog over is gebleven getuigt nog +steeds van de macht en den rijkdom der koningen, die te Ktesiphon +hun zetel hadden. + +11 December.--Het beklimmen van torens en minarets heeft voor mij niets +aanlokkelijks. Buiten adem en badende in zweet, komt ge eindelijk, +na tegen een smalle, donkere, min of meer bouwvallige trap van vier- +of vijfhonderd treden te hebben opgeklauterd, op een plat of galerij, +waar een koude wind u om de ooren blaast en eene verkoudheid op den +hals jaagt. Blazend, hijgend, rillend, laat ge uw blik dwalen over +eene verzameling van daken en schoorsteenen, over grijsachtige velden +en donkergroene massaas; in stille bewondering staart ge naar een +wemelenden nevel aan den horizon, die nu eens de zee en dan weder een +bergketen moet voorstellen; na dit verwarde, onharmonische tooneel +een poosje te hebben aangegaapt, daalt ge weer, met groote stappen, +de altijd draaiende trap af, die u bijna duizelig en zeeziek maakt, +zoodat ge u moet vasthouden aan een vies, vettig, glimmend touw, +en recht dankbaar zijt, als ge eindelijk weer onder uwe voeten den +vasten grond gevoelt, waarop de natuur gewild heeft dat wij ons bewegen +zouden. Het is dus voor mij een vaste regel, geen torens te beklimmen. + +Dezen stelregel, waarnaar ik in alle landen en onder alle +hemelsbreedten gehandeld heb, herinner ik mij te laat, zooals het meer +het geval is, nu ik met handen en voeten, met ellebogen en knieën, +omhoog klauter tegen den muur van het paleis van Ktesiphon. Ik +kan niet meer en houd even op. Ik ben op omstreeks twintig ellen +boven den grond, en hang bijna aan eene uitstekende kroonlijst, +die eene geschikte zitplaats aanbiedt voor de vleermuizen en uilen, +de gewone gasten van deze ruïnen. Hoe zou ik mij haasten, naar +beneden te komen, indien niet de blikken van onze matrozen en van +de in den omtrek zwervende nomaden, met spottende nieuwsgierigheid, +op mij gevestigd waren!... Oef! De eer is gered: ik sta boven op den +rug van het gewelf. Ik heb waarlijk duur genoeg het recht betaald, +om het historische landschap te mogen bewonderen, dat zich voor mijne +voeten uitbreidt en dat heugenis draagt van wie weet hoe vele eeuwen. + +Ik sta thans zoo hoog boven de vlakte van den Tigris, dat ik, met +behulp van een kijker, niet enkel de plek kan overzien waar eenmaal +Ktesiphon stond, en waar nu de bruine tenten der Arabieren verspreid +staan rondom het grafteeken van Salomon den Reine, den beroemden +barbier van Mohammed; maar ook aan de overzijde van de blauwe wateren +der rivier de lage heuveltjes of tumuli kan onderscheiden, de eenige +overblijfselen van de stad Seleucia. Bij een blik op de povere ruïnen +dezer beide steden, zoo dicht in elkanders nabijheid gelegen, begrijpt +men aanstonds, dat zij bestemd waren wederkeerig elkander in bedwang +te houden; mocht de eene een vooruitgeschoven post van het Westen +worden genoemd, aan de andere was de taak toevertrouwd om de grenzen +van Perzië te verdedigen. + +Ktesiphon, door de Parthen, misschien zelfs reeds door de laatste +Achemeniden gesticht, vergroot of herbouwd door Ardeshir, den zoon +van Babek, vooral onder de Sassaniden machtig en bloeiend, kon op eene +betrekkelijk hooge oudheid roemen; toch wist de door Seleukos I, een +der opvolgers van Alexander, gestichte en naar hem genoemde nieuwe +grieksche stad in weinige jaren haar mededingster naar de kroon te +steken en te overvleugelen. Zij werd een der hoofdstapelplaatsen van +den oosterschen handel en telde in haar bloeitijd eene bevolking +van meer dan zeshonderdduizend zielen. Ook na den val van het +syrische rijk en onder de heerschappij der Romeinen behield Seleucia +eene groote mate van vrijheid en autonomie; zij was en bleef eene +grieksche stad, waar westersche denkbeelden en gewoonten heerschten +en de westersche beschaving den boventoon voerde. Ongelukkig had zij +van de grieksche traditie ook de zeer kwade gewoonte overgenomen om +steeds te politiseeren; en evenals de oude grieksche staten aan deze +politieke manie hun ondergang te danken hadden, zoo ook Seleucia, en na +Seleucia nog menige andere stad en staat. De heftigste partijschappen +verdeelden het volk; en daar politieke partijen steeds en overal +in de eerste plaats haar eigen belang, den triomf harer stellingen +en theoriën beoogen en het algemeen belang daarvoor doen wijken, +zoo schroomden ook de partijhoofden te Seleucia niet, de hulp van +vreemden en van vijanden in te roepen. Zoo geraakte de stad onder de +macht der parthische koningen, die hun winterresidentie in Ktesiphon +hadden; en zoo had zij mede haar deel te dragen van de ellende, die +de herhaalde oorlogen tusschen de Parthen en de Romeinen over deze +gansche streek brachten. In 116 na Chr. bezette Trajanus de stad en +legde haar, nadat de bevolking in roekeloozen overmoed in opstand was +gekomen, voor een deel in de asch; nog zwaarder slag trof haar eenige +tientallen jaren later, in 165, toen zij door Lucius Verus geheel werd +verwoest. Sedert was haar kracht gebroken. Door Septimius Severus, +te gelijkertijd met Ktesiphon, veroverd, viel zij later in handen +der Sassaniden en zonk allengs in vergetelheid weg. Ktesiphon bleef +eene der hoofdsteden van het perzische rijk, tot het in 637 door den +Khalief Omar veroverd en verwoest werd. + +Met uitzondering van de overblijfselen eener aarden omvalling is +van de hoofdstad van Seleukos geen enkel monument, geen enkel spoor +overgebleven; de eenmaal zoo vruchtbare bodem, waarop zij zich verhief, +wordt tegenwoordig alleen nog maar betreden door zwervende Arabieren, +door enkele geitenherders, en in den herfst door inwoners van Bagdad, +die nadat de felle zomerhitte geweken is, hunne tenten komen opslaan +in de vlakke velden van den Tigris, om in het dichte kreupelhout ter +wilde-zwijnenjacht te gaan. + +De avond valt. Wij moeten de nauwkeurige studie van het paleis tot +eene latere gelegenheid uitstellen, en naar den oever terugkeeren, +waar de _Mossoel_ weldra verschijnen zal. Wij volgen een door +herders of stroopers gebaand pad, dat ons midden door kreupelhout +en dicht struikgewas, aan de rivier brengt. Nauwelijks is de korte +avondschemering voorbij en door de nachtelijke duisternis vervangen, +of de temperatuur daalt met buitengewone snelheid. Op den vrij +hoogen oever neergezeten, zie ik vergeefs uit naar de lichten van de +stoomboot; hoe scherp ik ook luister, geen enkel geluid verkondigt +de nadering van het zoo vurig verwachte schip. Kapitein Dominici, +die ons als gids heeft vergezeld, wordt ongeduldig en onrustig: +hij loopt heen en weer, en zorgt zeer slecht voor het vuur, dat hij +op ons dringend verzoek heeft doen aanleggen. Nadat er een vol uur +verloopen was, kon hij zich niet langer bedwingen. + +"Ziet gij, zoo zegt hij, die vurig gekleurde rookwolken, die uit de +vlakte opstijgen? Dat zijn de kampementen der nomaden, wier aantal zeer +groot is. Zij kunnen ongemerkt door het kreupelhout naderbij sluipen; +en als zij zien, hoe weinig talrijk wij zijn, zullen zij ons aanvallen +en naakt uitschudden. Dooft daarom het vuur zoo spoedig mogelijk uit; +strooit zand over de asch, die ons zou kunnen verraden, en laat ons +langs den oever der rivier vluchten." + +Dat is evenwel gemakkelijker gezegd dan gedaan. Rechts wordt het +kreupelhout steeds dichter; links is de steile oever op vele plaatsen +ingestort of afgebrokkeld; zoolang de maan ons niet te hulp komt, +kunnen wij in den donker niet verder gaan, tenzij wij ons aan het +bijna zekere gevaar willen blootstellen, in den Tigris te storten. De +angst voor de nomaden, de vrees in eene hinderlaag te zullen vallen, +gevoegd bij de kwellingen van honger en koude, maken dat de traag +voortkruipende uren ons eene eeuwigheid schijnen. Nog altijd komt +de boot niet, en wij gaan beraadslagen over hetgeen ons te doen +staat--hetgeen altijd een veeg teeken is. Goddank! daar plast iets +in het water! Het is een zeilschip, dat naar Koet el-Amarah bestemd +is en langs den oever vaart, waar wij in zoo treurigen toestand +vertoeven. De gezagvoerder van het vaartuig is bereid ons op te nemen; +en nadat wij een uur gevaren hebben, zien wij in de verte de lichten +van de _Mossoel_. Kort na ons vertrek was de ongelukkige boot weer +op eene modderbank vastgeraakt: uren lang heeft men moeten arbeiden +om haar weer vlot te krijgen: van daar de vertraging. + +Middernacht is reeds voorbij, als ik de kajuit binnentreed, die +tegelijk tot salon, tot eetzaal en tot kabinet voor den kommandant +en de eerste-klasse passagiers dient; de tafel is gedekt; de lamp +werpt een uitlokkend schijnsel op den schotel met pilau; ik heb geen +hinder meer van den kouden nachtwind en heb geen onwelkom bezoek van +nomaden meer te duchten. Einde goed al goed. + + + +XXXV + + +12 December.--De matrozen loopen op een drafje door den salon, die +behalve tot vele andere doeleinden, ook tot doorloop dient tusschen +het voor- en het achterschip van de _Mossoel_; wij werpen het anker +uit in de haven van Bagdad. Met den dageraad ben ik op de been; ik +treed naar buiten en zie, tot mijne groote verwondering, op het dek en +op de kooien met gevogelte, eene dunne laag ijzel. Dat is de eerste +nachtvorst: het zou ons niet goed bekomen zijn, indien wij zonder +mantels of dekens onder den blooten hemel hadden moeten overnachten. + +Hoe heerlijk is toch, ondanks alles, het klimaat van het gezegende +Oosten! Zelfs de winter vermag hier de eeuwig bloeiende natuur niet +in eene akelige doodswade te hullen en alle leven tot stilstand te +doemen; ter nauwernood wijzigt hij eenigszins het voorkomen van het +landschap. Het vriest--en zie, daar ligt Bagdad in een krans van +groene boomen, waarover de adem der lente schijnt te zweven. + +Van oogenblik tot oogenblik wordt het lichter: weldra vertoonen zich +op den rechter oever de gebouwen van het serail, de kazernen, de +porseleinen koepels, waarop tallooze zwermen van duiven neerstrijken, +om in de eerste stralen der morgenzon haar vleugelen te drogen; dan +de minarets, in slankheid wedijverende met de palmen; de medresseh, +de statige gebouwen van de douane, waarvoor zich reeds, in kleurige +kleederdracht, Joden, Armeniërs en Arabieren verdringen; eindelijk, +benedenwaarts van den aanlegsteiger, teekenen zich, half omsluierd +door den wazigen nevel, die over de breede rivier zweeft, prachtige +tuinen en in het midden van dien lusthof het sierlijke paviljoen van +het engelsche consulaat. + +De andere oever is nog rijker aan groen. De gelukkige bewoners van deze +onder den lommer van palmen en allerlei geboomte als wegschuilende +huizen moesten, zou men zoo zeggen, hun voorrecht te zeer waardeeren +om zich bezig te houden met zoo alledaagsche dingen als handel en +verkeer, en al dergelijke beslommeringen overlaten aan hunne buren +van de overzijde. Toch schijnt dit volstrekt niet het geval, want het +verkeer tusschen de beide stadsdoelen is zeer druk. Eene schipbrug, +wonderlijk gedraaid en afwisselend in breedte en hoogte, buigt zich +onder de voestappen van eene groote menigte van vrouwen, in roode, +blauwe of groene _izzas_ gehuld; van mannen in gele of witte kleederen; +van kameelen, ezels, muildieren, die elkander verdringen en voortduwen, +en op het niet van leuningen voorziene brugdek eene schilderachtige +bontkleurige processie vormen. + +De haven van Bagdad, of liever de rivier zelve, biedt een niet minder +levendig schouwspel dan de brug, die de beide oevers verbindt; langs +den kant en op de rivier liggen verschillende rijen van schepen van +onderscheiden vorm en grootte, en die wel even onze aandacht verdienen. + +Daar zijn vooreerst de _belems_, groote zeilvaartuigen, voornamelijk +voor het vervoer van granen bestemd; zij zijn van palmhout getimmerd en +van buiten met eene dikke laag aardpek bestreken; zeer zeewaardig en +gemakkelijk weer in orde te brengen; gebeurt er een of ander ongeval, +dan is het voldoende, ze op nieuw met aardpek te bestrijken, om ze weer +te kunnen gebruiken. De belems maken zeer lange reizen tusschen Bagdad +en Bassorah, en liggen bijna altijd beneden de schipbrug vastgemeerd; +boven de brug liggen de _keleks_, die voornamelijk op de rivier boven +de stad worden gebruikt.--Wanneer de schippers op den Boven-Tigris +eene lading hebben te vervoeren, vullen zij een zeker aantal lederen +zakken met lucht, en binden die in concentrische rijen aan elkander; +vervolgens bevestigen zij daarop een planken vloer, dien zij met eene +dikke laag gras en kruiden bedekken, om de lading tegen de aanraking +met het water te beveiligen; zij stapelen hunne koopwaren op dit vlot, +voorzien zich van de noodige boomen voor het besturen van hun vaartuig, +en zakken de rivier af, wel niet zonder dat eenige zakken barsten, +maar toch in den regel zonder ernstig ongeluk. Ter plaatste hunner +bestemming gekomen, verkoopen de schippers de planken en de kruiden +tegen vrij hoogen prijs, laten de lucht uit de zakken ontsnappen, +laden die op den rug van ezels, en keeren naar hun land terug, +om daar telkens hetzelfde bedrijf te hervatten. De huurprijs van +de keleks verschilt in evenredigheid van het aantal zakken, waaruit +zij zijn saamgesteld. Voor de vlotten, waarmede passagiers vervoerd +worden, gebruikt men tachtig zakken; dan wordt ook op het vlot +eene hut of eene tent geplaatst; vijftig zakken zijn daarentegen +voldoende voor het vervoer van schapen of gevogelte, van vruchten, +kaas of granen.--De keleks komen, uit verre landen, want voor hun +bouw gebruikt men timmerhout, dat in Chaldea uiterst schaarsch is. + +Voor kleine tochtjes tusschen Bagdad en de onmiddellijke omstreken, +bedient men zich van zeer eigenaardige vaartuigjes, _koeffehs_ (manden) +genoemd. Overal op de rivier zie ik die ronde manden drijven, van +palmbladen vervaardigd en met aardpek bestreken. Twee mannen brengen ze +in eene draaiende beweging en bepalen tevens de richting. Zij gaan niet +gauw, maar zijn zeer stevig, en verplaatsen eene vergelijkenderwijze +zeer groote hoeveelheid water; zij kunnen niet kantelen, en scheppen +geen water, hoewel sommigen, met meloenen en pasteken beladen, ter +nauwernood vijftien duim boven het water uitsteken. + +Onder welke van deze kategoriën moet ik nu de babylonische vaartuigen +rangschikken, waarvan Herodotus spreekt? Gedurende ons watertochtje +had ik alle gelegenheid om nog eens te lezen en te herlezen wat de +vader der geschiedenis van de schepen der Babyloniërs zegt: en met +de stukken voor oogen moet ik zonder aarzelen of voorbehoud elke +gelijkstelling van de babylonische boot met den _kelek_ verwerpen. Ik +begrijp mij zelfs niet, hoe sommige schrijvers tot die zonderlinge +opvatting zijn kunnen komen. + +"De Babyloniërs, zoo zegt Herodotus, hebben geene andere vaartuigen, +dan die den Euphraat afzakken tot aan de stad; zij zijn rond en geheel +van leder, want nadat zij de kiel hebben getimmerd van het hout van +wilgen, die in Armenië, ten noorden van Assyrië, groeien, bekleeden zij +de buitenzijde met vellen, die het geheele vaartuig bedekken, zonder +dat men daaraan een voor- en achtersteven onderscheiden kan. Deze +booten zijn rond, naar de gedaante van een schild; zij bekleeden ze +inwendig met biezen; dan steken zij van wal en laten zich met hunne +vracht den stroom afzakken. Deze vracht bestaat uit verschillende +koopwaren, vooral uit aarden potten met palmwijn gevuld. Twee mannen, +ieder met een stok of riem gewapend, besturen staande het vaartuig en +duwen het voort. Men maakt naar dit model groote en kleine vaartuigen; +de grootsten kunnen eene lading bergen tot een gewicht van vijfduizend +talenten. Wanneer zij aldus te Babyion zijn aangekomen en de lading is +afgeleverd, verkoopen de bootslieden de biezen en de kiel; dan laden +zij de huiden op hunne ezels en keeren naar Armenië terug, want uit +aanmerking van den snellen stroom, is het onmogelijk de rivier op te +varen. Daarom maken zij hunne booten niet van hout, maar van leder. Als +de ezeldrijvers in Armenië zijn terug gekeerd, beginnen zij op nieuw, +op dezelfde wijze, hunne vaartuigen te vervaardigen." + +Herodotus spreekt zeer stellig van vaartuigen of booten; hij voegt er +bij, dat die booten noch voor- noch achtersteven hebben, en dat zij +rond van vorm zijn als een schild. Mijn inziens, bedoelt en beschrijft +hij dus een uitgehold voorwerp, dat veel overeenkomst had met eene +gewone boot, maar daarvan verschilde door zijne ronde gedaante. Ten +einde allen twijfel bij zijne lezers weg te nemen, voegt de schrijver +er bij, dat de kiel is vervaardigd van wilgentakken, dat wil zeggen +van hout, dat gemakkelijk gebogen kan worden, en van biezen, die +hier dezelfde rol spelen als teenen of rijshout bij de vervaardiging +van manden. De vorm van het vaartuig is, dunkt mij, beslissend: het +schijnt mij buiten twijfel, dat Herodotus eene _koeffeh_ bedoelt, +geheel gelijk aan die, welke voor mijne oogen op het water tollen, +en welke de assyrische beeldhouwers acht eeuwen voor onze jaartelling +reeds op hunne bas-reliefs afbeeldden. Er is echter een zeker verschil +tusschen de hedendaagsche _koeffeh_ en de door Herodotus beschreven +boot: de eerste is eenvoudig met aardpek besmeerd, de andere is met +toebereide huiden bekleed. Maar uit het feit, dat die huiden, dadelijk +na aankomst ter bestemder plaatse, werden weggenomen en weer naar het +vaderland der booten teruggevoerd, mag men het besluit niet trekken, +dat Herodotus een _kelek_ heeft willen beschrijven. Geen enkele +grieksche matroos zou hetzelfde woord hebben gebruikt om daarmede +toebereide huiden en met lucht gevulde zakken aan te duiden; noch +minder zou het hem zijn ingevallen, bij een vlot van een voor- en +achtersteven te spreken. Kan men zich ook een rond vlot voorstellen +van de gedaante van een schild? Waarom zou men zich de moeite geven, +op deze zoo onnatuurlijke wijze de balken en planken te schikken, +terwijl eene eenvoudige samenvoeging aan alle vereischten voldoet en +de meeste waarborgen van stevigheid aanbiedt? Ik meen dus, dat men +het best doet, zich aan de beschrijving van Herodotus te houden, +zonder daaraan iets toe te voegen of daarvan iets af te nemen. De +babylonische boot was buiten kijf eene _koeffeh_ van meer of minder +groote afmetingen, bekleed met aan elkander genaaide huiden, die +zonder moeite aan het houten geraamte konden worden bevestigd en +ook weer losgemaakt. De _koeffeh_ der ninevitische bas-reliefs, +waarop men zeer duidelijk de naden der huiden kan onderscheiden, +stemt volkomen met die beschrijving overeen. + +Mijne eerste kennismaking met dit antieke vaartuig was alles behalve +aangenaam. Nauwelijks hadden wij naast onze bagage in de koeffeh plaats +genomen, of wij begonnen zoo snel in het rond te draaien, dat ik een +oogenblik een gevoel had, als ware ik in een tol veranderd. Toch +bereikten wij zonder ongeval den oever. De roeiers sprongen in +het water, trokken de boot op den kant en reikten mij de hand; ik +sprong uit de mand en zette voor het eerst mijn voet op den bodem +der stad van Haroen-er-Rashid. De fransche consul, van de aankomst +der stoomboot onderricht, had een kawas gezonden om ons af te halen; +gespierde dragers namen onze koffers op hun rug, en wij betraden +achter hen de leelijke straten van de christelijke wijk. + +Consul van Frankrijk is thans de heer Péretié, zoon van den bekenden +archeoloog; hij ontvangt ons, omringd door zijne vrouw en kinderen, +en het is ons inderdaad een groot voorrecht, na zoo vele maanden van +afzondering, weder in een familiekring, in eene huiselijke omgeving, +te mogen vertoeven. Mevrouw Péretié wilde volstrekt dat ik de +kamer harer dochters zou betrekken: ik zal dan heden nacht weer op +een bed slapen, hetgeen mij niet gebeurd is sedert ons vertrek uit +Teheran. Inmiddels zullen de jonge dames mij tot gids verstrekken en +mij het huis laten zien. + +Het consulaat, door en voor inboorlingen gebouwd, komt in inrichting +geheel overeen met de andere huizen der stad. In eene zeer smalle +straat ziet men een hoogen muur, zonder andere opening dan eene lage +poort, waaronder een ruiter ter nauwernood kan doorgaan. Deze poort +geeft toegang tot een vestibule, die tevens tot wachthuis dient voor +de kawassen, die den consul, zoo noodig, moeten beschermen, hem op +zijne wandelingen vergezellen en zijne boodschappen verrichten. Dit +voorhuis voert met een hoek naar eene ruime binnenplaats, waarop +de keukens, de stallen en andere bijgebouwen uitkomen. Eene poort +in een der vleugels geeft toegang tot een tweeden binnenhof, die +omgeven is door de eigenlijke woning met haar gebeeldhouwde balkons, +haar vensters met fraai mozaïek van hout en glaswerk, en haar groote +rood en witgestreepte zeilen, die de zonnestralen moeten keeren, wat +ook in het hart van December niet overbodig; is.--Dit is de platte +grond; laat ons nu de doorsnede eens bekijken. De groote afwisseling +van temperatuur in den zomer en den winter noodzaakt de inwoners +van Bagdad om hunne huiselijke inrichting dikwijls te veranderen; +de huizen moeten dus zoo gebouwd zijn, dat vier malen in het jaar +als het ware eene verhuizing binnenskamers kan plaats hebben. + +Alle woningen rusten op overwelfde kelders, die eene diepte hebben +van drie of vier meters onder den beganen grond. In de lente trekt de +familie zich in deze souterrains, die den naam van _serdab_ dragen, +terug; zij neemt niet alleen alle voorwerpen van dagelijksch gebruik, +maar ook haar meubelen naar die kelders mede; liet men de meubelen +gedurende den zomer in de kamers van de eerste verdieping of zelfs +maar van de benedenverdieping staan, dan zouden ze door de wormen en +andere insekten worden verteerd en geheel vergaan. Zoodra de felle +hitte begint, sluit men zich op in den serdab, die door een pijp of +buis versche lucht ontvangt; eerst na zonsondergang komt men daaruit +te voorschijn om op het platte dak heete lucht te gaan inademen, +want--in tegenstelling met Perzië, waar de nachten koel zijn--daalt +ook na zonsondergang de temperatuur te Bagdad maar weinig graden. De +stad, die over dag als uitgestorven is, herleeft met de schemering; de +dames leggen op de platte daken bij elkander bezoeken af, en brengen +den nacht door met praten, rooken en het gebruiken van sorbets; maar +daar zij, om de muskieten niet te lokken, geen licht durven opsteken, +voeren zij den ganschen zomer niets uit. Bij het aanbreken van den +dageraad keert ieder naar zijn serdab terug, en brengt daar, slapend, +soezend, dommelend, den dag door. Zoodra de kou begint, begeeft +men zich naar de vertrekken op de eerste verdieping; en hoewel daar +geregeld gestookt wordt, zit men toch te rillen en te huiveren, want de +schier ondragelijke warmte heeft alle zenuwen overprikkeld en verslapt. + +Het leven van de dames van Bagdad is in den winter al even weinig +benijdenswaardig als in den zomer: de bedompte straten zijn dan in +den letterlijken zin modderpoelen, waarin men zich met europeesche +kleederen moeilijk bewegen kan; bovendien worden zij al spoedig +opgevuld met onreinheden van allerlei aard, die door pijpen worden +afgevoerd naar open putten of bakken, welke voor ieder huis zijn +aangebracht. Bij sterken of aanhoudenden regen raken deze putten al +spoedig met water gevuld, en van dat oogenblik af stroomt de inhoud van +de gootpijpen rechtstreeks over de straat. Zelfs de mannen kunnen des +avonds niet uitgaan, zonder zich te laten voorafgaan door bedienden, +die op twintig duim boven den grond lantarens houden. Ik verwonder er +mij niet meer over, dat in het hart van den winter de pest uitbreekt, +om hare verwoestingen aan te richten tot de maanden Mei en Juni. Dan +wordt het zoo heet, dat zelfs de pest het niet harden kan, maar +wegvlucht of zich schuil houdt. + +De herfst is het eenige jaargetijde, waarvan de beklagenswaardige +inwoners van Bagdad inderdaad genieten kunnen. Het weer is dan nog +altijd zeer schoon; men heeft noch storm, noch regen te duchten; +de vermogende familiën maken daarvan gebruik om haar tenten te gaan +opslaan in de vlakken van Ktesiphon en Seleucia. De meest geliefkoosde +uitspanning gedurende deze villeggiatura, welke twee a drie maanden +duurt, is de wilde-zwijnenjacht. Deze jacht is niet zonder gevaar, +vooral voor Europeanen: vooreerst is de lans, het eenige wapen dat +hierbij gebruikt wordt, hun vreemd; en ten andere is het geheele +terrein vol gaten en kuilen, ten gevolge van het woelen en graven +van mollen en andere dieren. + +13 December--Het bed is mij eene ongewone weelde geworden: ik kon met +de kussens en lakens niet terecht, en had ten slotte een zeer slechten +nacht. Bij het aanbreken van den dag begaf ik mij naar de binnenplaats; +de kawassen van het consulaat trekken hunne schitterende uniformen aan, +en maken zich gereed mij door de stad rond te leiden; ik verlangde +er naar, kennis te maken met de stad van Zobeïde. Helaas! de sporen +der vroegere heerlijkheid zijn geheel bedolven onder de massa ruïnen +en puin, door belegeringen en vijandelijke invallen sedert eeuwen +opgestapeld. + +De westersche en oostersche schrijvers zijn het niet eens over de +afleiding van den naam der stad; wij zullen ons in deze kwestie niet +verdiepen en de heeren dit punt onder elkander laten uitmaken. De +ontdekking van een monument, waarvan de steenen den stempel +van Nebukadnezar dragen, heeft het bewijs geleverd, dat reeds +in die oude tijden aan den linkeroever van den Tigris eene stad +bestond. Vermoedelijk was van deze stad niets meer over, toen de +khalief Aboe Djaffar Abdallah el-Mansoer, de tweede heerscher uit de +dynastie der Abbassiden, in het jaar 145 van de hedsjra, zijne nieuwe +hoofdstad stichtte. De khalief vestigde zijne residentie in de stad +en schonk haar den bijnaam van Dar el-Salam (verblijf des heils of +des vredes). + +Terwijl de eigenlijke stad zich op den linkeroever verhief, werd +de rechteroever met huizen en tuinen bedekt; volgens de kronieken +werden de beide oevers weldra door twee of drie bruggen verbonden, +en al spoedig werd Bagdad de rijke en machtige metropolis van de +mohammedaansche wereld, het brandpunt van eene beschaving, die te +schitterender glans verspreidde, omdat Europa toen eerst aanving, +langzamerhand uit den nacht der barbaarschheid te ontwaken. De +beschrijvingen, welke de oude arabische schrijvers ons van de stad +geven, grenzen aan het wonderbare; het aantal paleizen, baden, +scholen was niet te tellen; de bevolking was zoo talrijk, dat meer +dan een millioen menschen tegenwoordig waren bij de begrafenis van +den beroemden godgeleerde Ibn-Hanbal, den stichter van een der vier +groote orthodoxe sekten. Maar die bevolking was twistziek, onrustig +en oproerig van aard: drie khaliefen uit het huis der Abbassiden +moesten hunne residentie overbrengen naar Samara, dat zij op tien +mijlen afstands van hunne hoofdstad hadden laten bouwen, ten einde +aan de woede der oproerige menigte te ontkomen. + +Binnenlandsche twisten en beroerten, die weleer Seleucia te gronde +hadden gericht, werkten ook nu krachtig mede tot ondermijning en +verzwakking van de macht der khaliefen. In 945 werd Bagdad door de +Boejiden, in 1055 door de Seldsjoeken veroverd; maar de vreeselijkste +slag trof de trotsche khaliefenstad in het jaar 1258, toen Hoelagoe, +de kleinzoon van Dsjenghis-Khan, de khan der Mongolen, haar innam en +aan zijne mongoolsche en tartaarsche horden overleverde. De laatste +khalief verloor met tachtigduizend zijner onderdanen het leven; +voor de stad zelve was het tijdperk van welvaart en bloei voor immer +vervlogen. In 1401, na heldhaftigen tegenweer, door Timoer veroverd, +zag de oude khaliefenstad bijna alle monumenten verwoesten, waarmede +de Abbassiden haar hadden versierd; de hoofden van negentig-duizend +harer inwoners werden, naar mongoolsche zede, buiten haar poorten +tot pyramiden opgestapeld. In 1406, na den dood van den geweldigen +veroveraar, trachtte Bagdad haar muren te herbouwen, maar viel +achtervolgens in handen van de verschillende Mongolen-vorsten, die +elkander de nalatenschap van Timoer betwistten, tot zij eindelijk +werd genomen door Shah Ismaïl, den stichter van het nieuw-perzische +rijk. Langen tijd een twistappel tusschen de Perzen en de Osmanlis, +werd Bagdad eindelijk de hoofdstad eener turksche provincie en de +zetel van een pâsja, tot de agha der opgestane Janitsaren haar, +in 1634, in handen leverde van Abbas den Groote. + +De tijding van het verlies der tweede stad des rijks veroorzaakte +groote ontroering te Constantinopel; bij herhaling werden troepen +naar Mesopotamië gezonden, maar alle pogingen om Bagdad te herwinnen, +bleven vruchteloos. Een derwîsj wist ten slotte aan den oorlog eene +nieuwe wending te geven. Sultan Moerad verrichtte, op zekeren Vrijdag, +zijn plechtig gebed in de moskee, toen een pelgrim vergunning verzocht, +hem te mogen spreken. De reiziger kwam van Bagdad, en huiverde nog bij +de gedachte dat de heilige stad der khaliefen in de macht was van de +kettersche Perzen.--"Gij verbergt u in uw harem, onwaardige opvolger +van den Profeet, terwijl onreine dieren uw erf verwoesten. Weet +gij het, dat vervloekte Sjiîten het graf van Abd-el-Kader hebben +verwoest?"--Door deze heftige toespraak ontroerd, zwoer de beheerscher +der geloovigen dat hij de stad zou hernemen en het grafteeken van +den heilige herstellen. Hij hield woord: in het volgende jaar trok +hij te velde en verscheen onder de muren van Bagdad, volgens zijn +lofredenaars, negentien dagen nadat hij Scutari verlaten had. Na eene +reeks van schitterende gevechten gaf de stad zich aan hem over. Maar +toen, den dag na de overgave, de inwoners weigerden om, overeenkomstig +het gebod van den sultan, voor den middag hunne woningen te verlaten, +gaf Moerad, verraad duchtende, zijn soldaten bevel, Bagdad binnen +te dringen en de verdedigers te dooden. Dertigduizend Sjiîten vielen +door de scherpte des zwaards. Tengevolge van dit beleg werd tusschen de +beide rijken een verdrag gesloten: Perzië stond aan Turkije het geheele +gebied van Bagdad af, en ontving in ruil daarvoor de provincie Erivan. + +De belegeraars drongen de stad binnen door eene poort, die nog in +wezen is, en waarop eene inscriptie is aangebracht, vermeldende +de zegepraal des turkschen legers. Na den intocht van den sultan +werd de poort toegemetseld, en is sedert niet weder geopend. Zij +gaf toegang tot een prachtigen toren, uit baksteen opgetrokken, en +met het naburige bolwerk verbonden door eene versterkte brug, die +zelf door twee zijtorens verdedigd werd. Een fraaie fries, in het +muurwerk van den toren ingemetseld, prijkt met een lang opschrift, +beginnende met een vers uit den Korân. + +"Te dien dage werden de grondslagen der huizen opgetrokken door +Ibrahim en Ismaïl. + +"Heer, verhoor onze gebeden: gij hoort en gij verstaat alles. + +"Deze bouw geschiedde op bevel van onzen meester en heer, den Imam +Aboe el-Abbas Ahmed el-Nasr ed-din Allah, emir der geloovigen, aan +wien de gansche wereld gehoorzaamheid schuldig is; het sieraad van +God, van het heelal; het bewijs van het bestaan van God, de emir, +dien de geheele aarde moet volgen en helpen. + +"Heil en zegen zij over hem en over zijne reine deugdzame +voorvaderen! Dat zijne gebeden en vermaningen steeds voeren op den +weg des heils en der gerechtigheid, waarop de geloovigen hem altijd +moeten volgen en steunen. + +"De toren werd voltooid in het jaar 628 (1230 van de christelijke +jaartelling)". + +In de onmiddellijke nabijheid en binnen de vestingwerken ligt een +uitgestrekt kerkhof, waarop het grafteeken van den Sheikh Omar voor +alles de aandacht trekt. De richting naar de stad volgende, komt men +langs eene betrekkelijk fraaie straat aan dat beroemde grafmonument +van Abd-el-Kader, dat sultan Moerad zwoer te zullen laten herstellen, +toen hij in de moskee te Constantinopel het besluit nam, met zijn +leger naar Bagdad te trekken. Een afgeplatte koepel met een aantal +kleine openingen dekt de bij het monument behoorende moskee. Nevens +deze zware massa zie ik een anderen koepel van dergelijke gedaante, +met gekleurde porseleinen tegels bekleed; deze koepel welft zich boven +de eigenlijke grafkamer. De ruime voorhof is omgeven door arkaden, +waaronder reizigers of derwîsjen hun leger hebben opgeslagen. Iets +verder ziet men een médresseh. Deze beide gebouwen dagteekenen uit +den laatsten tijd, even als de twee minarets aan de poort in den +buitenmuur. + +Op weinige schreden afstands van het monument van Abd-el-Kader, +wijst men mij nog een ander grafteeken; aan onze rechterhand +verrijzen de minarets van de moskee van Sheikh Yoessoef; aan onze +linkerhand zien wij de poort van de masdjed Abd-el-Rahman. Maar het is +volkomen onmogelijk, en ook ten eenemale overbodig, om al de gewijde +gedenkteekenen en heiligdommen op te noemen, die ge hier bijna in +iedere straat vindt, en waarvan ik de meesten met stilzwijgen moet +voorbij gaan. + +14 December.--Gaarne had ik van onze veelvuldige pelgrimages naar +de moskeeën en graven partij getrokken om op de hoogte te komen van +de verschilpunten tusschen de vier orthodoxe sonnitische sekten, +maar mijne groote onbedrevenheid in het arabisch is mij daarbij een +zeer lastige hinderpaal: te meer daar mijn tolk, als trouwe Sjiîet, +weinig gezind is, mij bij mijne nasporingen behulpzaam te zijn. + +Even als andere godsdiensten, had ook het Islamisme in den aanvang een +tijdperk van crisis te doorworstelen. De gewijde tekst was nog niet +vastgesteld, de overleveringen waren nog onzeker; en het voorname +dogma, dat de hoeksteen van het mohammedaansche geloof worden zou, +de goddelijke oorsprong en het onfeilbaar gezag van den Korân, vond +onder de aanhangers van den Profeet nog geene algemeene instemming. De +jonge kerk zou wellicht ernstig gevaar van ontbinding hebben geloopen, +indien er niet achtervolgens vier beroemde schriftgeleerden waren +opgestaan, door wier gezag de kanonieke tekst werd vastgesteld en +tevens de nog min of meer zwevende overlevering in vasten vorm gegoten. + +De eerste dezer muzelmansche godgeleerden, Aboe Hanifa, werd in 767 in +Perzië geboren en vestigde zich reeds vroegtijdig te Bagdad. Vooral +onder de Turken vond zijne leer grooten aanhang. De tweede, Malek, +de wetgeleerde van Medina, werd in 795 geboren; Ash-Shafi, in 820 +geboren, stamde, even als Mohammed zelf, uit den stam van Koraïsch +en leefde te Medina; de jongste der vier wetgeleerden, Ibn-Hanbal, +in 855 geboren, de schriftgeleerde van Bagdad, vond vooral grooten +aanhang onder de Arabieren. + +Hoewel de hoofden der vier orthodoxe hoofdsekten het in alle wezenlijke +punten betreffende het dogma eens zijn, en het verschil tusschen +hunne leeringen voornamelijk de uitlegging en vooral de praktische +toepassing van sommige wettelijke of ritueele voorschriften loopt, +onderscheiden hunne volgelingen zich toch van elkander door hunne +algemeene geestesrichting. De jongste dezer sekten, die der Hanbaliten, +kenmerkt zich door een strengen, starren geest van orthodoxisme en +onverdraagzaam fanatisme, dat meermalen, onder de Abbassiden te Bagdad +aanleiding gaf tot zeer gevaarlijke opstanden. De Hanafiten daarentegen +onderscheiden zich door eene groote mate van verdraagzaamheid +en vrijzinnigheid; de beide andere sekten, die der Malikiten en +Shafiten, houden ongeveer het midden tusschen de uiterste rechter- +en linkerzijde. + +Hoewel de orthodoxie niet zonder groote moeite en telkens herhaalden +kamp het veld behield, overwon zij ten laatste toch al hare +tegenstanders, de kettersche sekten; tegenwoordig zal geen Sonniet, +tenzij hij geheel met zijn geloof gebroken hebbe, den goddelijken +oorsprong en het onfeilbaar gezag van den Korân betwisten. + +De meest bekende van de nieuwere sekten is wel die der Wahabiten, +die de geheele muzelmansche wereld in beroering heeft gebracht en +aanleiding gegeven tot zeer ernstige burgeroorlogen en opstanden. De +stichter dezer sekte, Wahab, die den Islam, naar het schijnt, in zijne +oorspronkelijke zuiverheid, zoo als hij zich die voorstelde, wilde +herstellen, begon zijne prediking in 1740. Hij vond zeer grooten bijval +en een talrijken aanhang; zijne volgelingen voelden zich weldra sterk +genoeg om naar de wapenen te grijpen en dwongen de vreedzame bewoners +van Nedjd tot het aannemen der nieuwe leer. Hunne macht breidde zich, +in Arabië, in die mate uit, dat zij in 1785 de pelgrimskaravanen +durfden aantasten, die zich naar de Kaäba begaven; eenige jaren later +veroverden zij zelfs de heilige steden Mekka en Medina, plunderden +Kerbela, de heilige stad der Sjiîten, en beletten, tien jaren lang, +het bezoeken der heilige plaatsen door de orthodoxe Moslemîn. + +Geen wonder, dat schrik, ontsteltenis en rouw de geheele +mohammedaansche wereld vervulden. Eindelijk, in 1813, kwam de sultan, +de Padishâh, tusschenbeiden. Een egyptisch leger, onder aanvoering +van Ibrahim-pâsja, den zoon van Mohammed-Ali, verdreef de kettersche +Wahabiten uit Hedjaz; de uit den hemel gevallen zwarte steen en +het graf van den Profeet kwamen weder in handen van de orthodoxe +Sonniten.--Het aantal Wahabiten is in Chaldea nog vrij groot; zij +worden door de overheid wel niet vervolgd, maar toch vrij streng in +het oog gehouden. + + + +XXXVI + + +18 December.--Gedurende mijn verblijf in Perzië heb ik voortdurend +geprutteld tegen de wijze van regeeren en tegen de gebruiken des lands, +al was ik niet blind voor de uitnemende geestesgaven en den kunstzin +der Iraniërs. Nu ik de Turken heb leeren kennen, zijn de Perzen zeer +hoog in mijne schatting gerezen; sedert den dag, waarop ik den voet op +turksch gebied heb gezet, is het mij alsof ik uit het paradijs in de +hel ben overgebracht.--En toch, zeide Marcel nog gisteren tot mij, +toch hebben de snuggere staatslieden van Europa gemeend--of zich +althans gehouden alsof zij het meenden--dat het voldoende was, onze +politieke en administratieve inrichtingen naar het Oosten over te +planten, om de Oosterlingen inderdaad ook onze beschaving deelachtig +te maken. Voorwaar, niet door de europeesche instellingen en gebruiken +in meerdere of mindere mate na te apen, zullen de mohammedaansche +volken tot nieuw leven ontwaken; maar veeleer door op hun eigen weg, +overeenkomstig hunne eigene traditiën, voort te gaan en zich te bewegen +op de historische lijn hunner nationale ontwikkeling. Hoever staat het +oude, half feodale Perzië nog boven het zoogenoemd naar europeesch +model hervormde Turkije! Terwijl het gezag van den Sultan miskend +en bespot wordt; terwijl de procureurs-generaal, hunne substituten +en hunne zaptiëhs (gendarmen) onmachtig zijn om voor de veiligheid +der vreemdelingen te waken, en het leven en de bezittingen der +getrouwe rajahs te beschermen,--blijft Perzië, met zijne overoude +staatsinrichting, het gezag van den Shâh eerbiedigen, en tevens dat +van zijne plaatsvervangers, de satrapen of stadhouders, die machtig +genoeg zijn om ook zonder gerechtshoven en zonder gendarmen, orde en +rust en veiligheid van lijf en have te verzekeren." + +Ik moet bekennen, dat de antipathie van mijn echtgenoot tegen het +officieele Turkije niet van grond ontbloot is; trouwens, om te kunnen +beoordeelen, wat die zoogenaamde wedergeboorte van Turkije door den +invloed der westersche denkbeelden te beteekenen heeft, moet men +nog iets meer hebben gezien dan Constantinopel en de groote steden +langs de kust der Middellandschezee, kosmopolitische karavanserais, +waar het van Europeanen en Levantijnen wemelt en waar het eigenlijke +turksche element meer en meer op den achtergrond gedrongen wordt. De +vrees voor de westersche mogendheden; een zeker uiterlijk vernis van +beschaving, dat de Oosterling in den omgang met Westerlingen spoedig +overneemt; zekere buigzaamheid en plooibaarheid, welke vooral aan de +officieele wereld, voor een deel uit zonen van tot den Islam bekeerde +Armeniërs, Grieken, of Syriërs bestaande, eigen is: dit een en ander +is wel geschikt om ook anders scherpzinnige lieden, maar die met den +waren stand van zaken niet goed bekend zijn, te misleiden. + +Wie de turksche regeering in al haar glorie wil leeren kennen en +bewonderen, die moet zich niet tot Europa en de kustlanden bepalen, +waar het oog der westersche dwarskijkers steeds geopend is, die moet +dieper in Azië doordringen en zich bij voorbeeld naar Bagdad begeven, +naar de tweede stad des rijks, en daar de gedragingen gadeslaan van dat +heirleger van schaamtelooze dieven en afzetters, dat zich de turksche +ambtenaarswereld noemt. Een paar staaltjes!--Een chaldeeuwsch bankier +te Mossoel ging failliet. Onder de slachtoffers van deze ramp bevond +zich ook een ambtenaar van de douane, die de kunst had verstaan +om, ondanks zijn gering traktement, dat nog zeer ongeregeld werd +uitbetaald, een kapitaal over te leggen van ruim zeshonderdduizend +francs. Dit cijfer behoeft ons niet te verwonderen, wanneer wij +ons herinneren hoe een ondergeschikt ambtenaar, met medeweten +en medewerking van zijn chefs, een openbaar gebouw, waarvan de +fondamenten nog niet eens waren gelegd, heeft laten bouwen, afbranden, +herbouwen en nog eens afbranden, natuurlijk alles ten koste van de +keizerlijke schatkist.--De militaire chefs hebben zich den palm niet +willen laten ontrukken en er nog iets fraaiers op bedacht. Onlangs is, +volgens hunne berichten, in eene hinderlaag een legerkorps vernield, +dat geen voet buiten Bagdad had gezet. Deze verdichte nederlaag werd +verzonnen om zekere fouten in het comptabel beheer goed te maken, om +den onderhandschen verkoop van wapenen en krijgsvoorraad verborgen +te kunnen houden, en om onder een of ander voorwendsel een aantal +soldaten te kunnen doen verdwijnen, die geheel ten onrechte op de +betalingslijsten waren gebracht, maar sinds lang naar huis gezonden. + +De gouverneurs, die te Constantinopel met hunne liberale beginselen +pronken en zich vrienden toonen van vooruitgang en verdraagzaamheid, +de hoog geplaatste geestelijken, die door hunne vroomheid en +hunne wetenschap achting afdwingen, huwen de dochters van oproerige +sheikhs, verwittigen hunne schoonvaders van de bewegingen der troepen, +waarschuwen hen als de groote karavanen zich op reis begeven, deelen +hun mede welken weg zij volgen zullen, en zorgen steeds dat de roovers +aan de tegen hen uitgezonden troepen ontsnappen en zonder gevaar de +reizigers kunnen plunderen. De stam der Khamavend, die uit niet meer +dan tweehonderd gezinnen bestaat, heeft op die wijze, sedert vijftig +jaar, de macht van den Sultan getrotseerd, dank zij de medeplichtigheid +der hooge ambtenaren, die daarvoor natuurlijk worden betaald.--De +generaal, die zijne militaire opvoeding in Frankrijk heeft ontvangen +en geene gelegenheid laat voorbijgaan om op zijne vaderlandsliefde en +toewijding te stoffen, lokt een opstand bij de Sjamars uit, die hem de +gelegenheid verschaft om eene expeditie tegen deze Arabieren op touw +te zetten, waarbij honderden zijner soldaten doelloos zullen omkomen, +maar waarbij hij zelf roem en wat nog beter is veel geld verdienen zal. + +Dat zijn de Turken der nieuwere school: zij hebben al de gebreken +en ondeugden hunner voorgangers, maar missen dezer oprechtheid; met +den nieuwerwetschen rok en pantalon, hebben zij tevens de ondeugden +van leugen en geveinsdheid aangenomen. Stel vooral geen vertrouwen +in die vroolijke, aangename tafelgenooten, die zonder aarzelen +uw fijnen wijn zullen drinken, en spottend met Mohammed en zijn +Koran, varkensvleesch zullen eten en al de spijzen genieten, door +de onreine handen der Franken toebereid;--ondanks hun liberalisme, +waarmede zij weten dat zij de meeste Europeanen vangen kunnen, +zouden zij de eersten zijn om de Christenen te vermoorden, als zij +slechts zeker waren dat dit ongestraft geschieden kon. Want--en het +hedendaagsche sceptische Europa vergeet dit maar al te zeer--wat ook +in het gemoed van den Muzelman, en met name van den Turk, moge zijn +uitgedoofd, het godsdienstig fanatisme leeft nog in volle kracht, +en dat fanatisme openbaart zich in de eerste plaats in den wel +onderdrukten, maar daarom des te felleren haat tegen den gevreesden +en verfoeiden Christen. De Turk haat ons met een volkomen haat: hij +haat ons omdat wij tot die ongeloovigen behooren, wier aanraking hem +reeds ontreinigt; hij haat ons omdat wij hem de landen weer afnemen, +die zijne krijgshaftige zegevierende voorvaderen op ons veroverd +hadden; hij haat ons bovenal, omdat hij, ondanks zijne vooroordeelen +en zijne opvoeding, dien verachten Christenhond als zijn meerdere en +zijn meester erkennen en ontzien moet. + +In hoeverre het ingeworteld fatalisme der Turken mede schuld heeft +aan hun staatkundig en maatschappelijk verval, blijve in het midden +gelaten; dit is zeker, dat hun geloof aan de absolute voorbeschikking, +indien al niet de reden, dan toch het voorwendsel is voor eene +onverantwoordelijke traagheid en zorgeloosheid, die hen onfeilbaar +ten ondergang voert. Niet ten onrechte zegt het spreekwoord, dat +overal waar een Turk den voet heeft gezet, de aarde geen kruid meer +voortbrengt. Inderdaad, wat is er onder de turksche heerschappij +geworden van de zoo gezegende landstreken langs den Tigris en den +Euphraat? Deze landen, weleer de korenschuren van het Oosten, om wier +vruchtbaarheid te roemen Herodotus schier geen woorden vinden kon, +zijn thans niets meer dan onmetelijke moerassen, kweekplaatsen en +brandpunten van de pest en van kwaadaardige koortsen, waarvan wij +mede de noodlottige werking gevoelen. De landerijen zijn nog altijd +vruchtbaar, maar bij gebrek aan behoorlijke irrigatie, kunnen zij +niet in kultuur woorden gebracht en blijven zij braak liggen. Het +getal der inwoners is in verband daarmede evenzeer verminderd. Bij +het doorkruisen van de omstreken van Bagdad, die het grootste gedeelte +van het jaar eene kale wildernis zijn, denkt men onwillekeurig terug +aan die welbebouwde akkers van het oude Babylonië, waar het koren +driehonderdvoudige vrucht voortbracht, waar het blad van de tarwe +en van de gerst eene breedte had van vier vingers, en waar de maïs +en de gierst zoo welig tierden, dat Herodotus maar liever niet zegt +hoe hoog de stengel opschoot, uit vrees dat men hem niet gelooven +zou. Is het mijne schuld, dat ik geen voet buiten het consulaat kan +zetten, zonder telkens nieuwe bewijzen te vinden van de schromelijke +verwaarlozing, waaraan Aziatisch Turkije ten prooi is? Te Bassorah +zijnde, ging ik aan boord van een fregat, dat door een gebrek aan +de schroef langzamerhand wegzinkt in de modder met al de millioenen +welke het schip heeft gekost, zonder dat iemand eene hand uitsteekt +om de ramp te voorkomen. Heden nog hebben wij op den rechteroever +plaats genomen in een tramwagen, die ons, volgens het programma, +in een kwartier of twintig minuten naar Kâzhemîne moest brengen; +halverwege kwam men ons verzoeken om uit te stappen, omdat, zooals +er met echt oostersch flegma werd bijgevoegd, de wagen zoo aanstonds +zou derailleeren. De weg beschrijft namelijk op dat punt eene zeer +scherpe bocht; de buitenste rail is nu zoo weggezakt, dat de wagen, +als hij zijn rit vervolgde, omgeworpen zou worden. Deze toestand +duurt nu reeds achttien maanden. Is het niet ongeloofelijk, dat de +turksche administratie anderhalfjaar laat voorbijgaan, zonder den weg +te herstellen? De maatschappij heeft bij het gevaarlijke punt eenige +hamals (sjouwerlieden) geposteerd; als de wagen is ontspoord, stappen +de reizigers uit en de hamals zetten met veel inspanning het rijtuig +weer op de rails. Daar de afstand tusschen Kâzhemîne en Bagdad niet +meer dan vier kilometers bedraagt en er met het in orde brengen van +den wagen ongeveer een kwartier verloren gaat, maken de reizigers geen +gebruik van den tramweg en doen als vroeger de reis te voet. Toch zou +de herstelling van den weg niet meer dan een paar uren arbeid vorderen. + +Ondanks den instinktmatigen afkeer der Turken van alles wat uit het +Westen komt, zijn de inwoners van Bagdad toch niet weinig trotsch op +hun tramweg, die eene schepping is van Midhat-Pâsja gedurende zijn +kortstondig bestuur als stadhouder van Mesopotamië. Nooit koesterde +eenig landvoogd zulke grootsche en verstrekkende hervormingsplannen; +nooit won een vertegenwoordiger van het hof van Stamboel zich in +Aziatisch Turkije zoo groote mate van populariteit. Midhat-Pâsja, met +meer dan gewone verstandelijke gaven bedeeld, besefte wel wat eene +goede administratie eigenlijk moest zijn, maar het haperde hem ten +eenemale aan praktischen zin. Bij den aanleg van den tramweg van Bagdad +naar Kâzhemîne, was het hem uitsluitend te doen, om aan de hoofdstad +van zijn vilayet een volkomen rechten weg te schenken. De ingenieur, +die het ontwerp moest maken, had de grootste moeite om hem aan het +verstand te brengen, dat uithoofde van de vele scherpe krommingen +van den Tigris, de weg onvermijdelijk de groote bochten van den oever +wel moest volgen, wilde men niet telkens in de rivier zelve terecht +komen. Hij gaf eindelijk toe; maar alleen de vrees, van eene uitgave +te moeten doen, die door de inkomsten van zijne provincie niet kon +worden gedekt, was in staat, hem van zijn oorspronkelijk denkbeeld te +doen afzien, om in de lengte eene brug over den Tigris te laten bouwen. + +De tramweg is dus op den rechteroever aangelegd, in de onmiddellijke +nabijheid van een stoffigen weg, waaarop zich een aantal kooplieden +en vrouwen bewegen. Tal van reizigers trekken heen en weer tusschen +de beide steden, voor het meerendeel gezeten op kleine ezels, +die onverschillig voortdraven langs den zoom van korenakkers, zeer +onvoldoende beschut door eene reeks van palmen en oranjeboomen. De +bebouwde zoom is echter zeer smal, en daarachter strekt zich de wijde +onvruchtbare vlakte uit, slechts afgebroken door de ineengezakte en +afgebrokkelde dijken van de oude kanalen. Aanstonds na het verlaten +van Bagdad, waren mij de schitterende spitsen in het oog gevallen van +de vier minarets van het grafteeken van den Imam Moessa; naderbij +komende, onderscheidde ik tusschen het gebladerte twee sierlijke, +vergulde koepels; maar van het gebouw zelf kon ik nog niets zien, +daar liet achter de muren der stad verborgen bleef. + +Voor de poort van Kâzhemîne stappen wij af, en gaan, onder geleide +van onzen kawas, de stad in. Langs vrij zindelijke straten, +althans in vergelijking met die van Bagdad, en door drukke bazars, +komen wij op een groot plein, waarvan drie zijden door kraampjes en +uitstallingen van groenten en allerlei levensmiddelen zijn ingenomen; +aan de vierde zijde loopt een muur, waarin eene poort toegang geeft +tot de moskee. Ik begeef mij onmiddellijk daarheen, niet vermoedende +dat mij hier zou geweigerd worden, wat in alle moskeeën van Bagdad was +vergund. Maar het bleek dat ik mij had vergist. In een oogenblik waren +alle groenteboeren opgestaan, en versperden ons den toegang tot het +heiligdom. Men beduidde ons, dat geen Christen in de grafmoskee van +den Iman Moessa werd toegelaten; de menigte groeide van oogenblik tot +oogenblik aan, en de opgewondenheid nam hand over hand toe. Wij kozen +de wijste partij en verwijderden ons. Met den tramwagen keerden wij +naar Bagdad terug; het was de laatste rit van den dag en de koetsier +joeg zijn paarden zoo onbarmhartig voort, dat wij in den hotsenden +en botsenden wagen letterlijk door elkander werden geworpen. Op de +bepaalde plaats derailleerde de wagen en hadden wij een kwartiertje +tijd om adem te scheppen. + +19 December.--Ik heb een groot gedeelte van den dag besteed +met een bezoek aan de begraafplaatsen en de grafteeken en op +den linkeroever der rivier, op de plek waar eens het oude Bagdad +stond. Eene uitgestorven stad, slechts door lijken bewoond, heeft niets +uitlokkends. In Europa misschien niet, maar in Chaldea is dat anders: +de groote toovenaar, de zon, schenkt aan alles leven en bekoring. De +doodenakkers zijn hier nog minder somber en droevig dan zelfs te +Stamboel of te Skutari; geene enkele afsluiting of omheining maakt +scheiding tusschen de levenden en de dooden. De grootste van deze +begraafplaatsen strekt zich uit rondom eene moskee, gebouwd op het +graf van den broeder van Haroen ar-Rashîd. Eene prachtige laan van +palmen voert naar het grafmonument. De graven zijn, naar gelang van +de kunne der overledenen, overdekt met een zeer ruw bewerkten, min of +meer platten of ronden koepel, waaraan niet de minste kunst is besteed. + +Terwijl ik uit de verte mijne blikken vestigde op den blauwachtig +grijzen toren van Akerkoef en op de vergulde minarets van Kâzhemîne, +werd eensklaps mijne aandacht getrokken door sombere klaagtonen: +een lijkstoet naderde met haastige schreden. Het lijk wordt op eene +baar gedragen en is bedekt met een grooten shawl, waarop, aan het +hoofdeneinde, eene soort van kroon is geplaatst. Eene vrouw werd +grafwaarts gedragen. De stoet houdt stil bij een versch gedolven +grafkuil; ik wil naderbij komen, maar de kawas houdt mij terug. Ik wil +geen botsing uitlokken en blijf dus op een afstand, van waar ik toch +kon zien wat er geschiedde. De baar werd vlak bij het graf neergezet; +de naaste bloedverwanten schaarden zich in dichten kring daaromheen +en hielden met opgeheven handen eene soort van gordijn vast, zoodat +het lijk, bij het nederlaten in het graf, voor aller oogen verborgen +was. Na verloop van weinige oogenblikken, had de aarde voor immer +den sluier vervangen, dien de muzelmansche vrouw gedurende haar leven +nooit mag afleggen, zoo vaak zij den kring der familie verlaat. + +Nadat de schare zich verspreid had, verlieten wij op onze beurt +het kerkhof en richtten onze schreden naar een monument, waarvan de +koepels ter nauwernood boven den buitenmuur uitsteken. Wij kloppen; in +eene met ijzer beslagen deur wordt een luik geopend; een deurwachter +steekt de hand door de tralies, en vraagt een kran per persoon als +fooi, alvorens de poort te openen. Marcel geeft hem het gevraagde, +en wij betreden den voorhof van het graf van Jozua. Lange spreuken +in hebreeuwsche letters zijn met lichtgroene kleur geschilderd boven +de boog van eene tweede poort, die toegang geeft tot het inwendige +van het gebouw. Weer wordt eene fooi gevraagd. Wij aarzelen een +oogenblik, maar geven ook nu toe: men moet er iets voor over hebben +om het graf te zien van iemand, die de zon heeft doen stilstaan. Wij +treden het heiligdom binnen. De aanblik van eene met kalk gewitte +zaal en van een blok ruw metselwerk is nooit bijzonder merkwaardig; +maar wanneer men daarvoor een half uur heeft moeten onderhandelen en +acht francs betalen, mag men met eenig recht beweeren, bestolen te +zijn. Ondanks zijne meer dan buitengewone soberheid en kaalheid, staat +het heiligdom zeer hoog aangeschreven bij de Joden, die op sommige +tijden van het jaar in grooten getale ter bedevaart herwaarts trekken, +niet alleen uit Bagdad, maar uit geheel Chaldea en Mesopotamië, waar +hun aantal zeer groot is. De joodsche kolonie van Bagdad heeft den +handel dier stad bijna geheel in handen en bestuurt alle geldelijke +aangelegenheden van het vilayet, waarbij, het behoeft niet gezegd, +niemand zich zoo wel bevindt als deze Joden zelven. De huizen van +de joodsche wijk zien er minder terugstootend en gevangenisachtig +uit dan de mohammedaansche huizen. Enkele vensters in de buitenmuren +en getraliede balkons, die boven de straat uitsteken, geven aan de +joodsche vrouwen de gelegenheid om, zonder zelven gezien te worden, +toch te zien wat er op straat geschiedt. Deze vrouwen leiden een +zeer afgezonderd en schijnbaar zeer eenvoudig leven; maar bij +plechtige gelegenheden tooien zij zich met een schat van juweelen +en edelgesteenten, die op zich zelven eene aanzienlijke fortuin +vertegenwoordigen. Meermalen hoorde ik gewagen van de halssnoeren +van zes rijen paarlen, waarmede de dochters van een rijken joodschen +bankier pronkten, behalve de armbanden, broches, ringen, oorhangers +van brillanten en de met edelgesteenten geborduurde mutsjes, waarmede +deze Jodinnen, bij plechtige gelegenheden, de oogen verblinden. + +Om in het grafmonument van Zobeïde, de sultane-favorite van Haroen +ar-Rashîd, door te dringen, zou men vleugels moeten hebben, en alzoo +de openingen kunnen bereiken boven in de bevallige pyramide, welke het +monument kroont: want de deur is toegemetseld. Dit is niet geschied om +het graf der gemalin van een der machtigste monarchen van het Oosten +voor ontwijding te bewaren, maar uit consideratie voor de dieven. Naar +het schijnt, had eene rooverbende zich genesteld in dit monument, +dat in de nabijheid staat van de karavanenwegen naar Hillah en naar +Kerbela. De turksche regeering, die altijd een zeker zwak heeft voor +bandieten en moordenaars, oordeelde het niet geraden, de bewoners van +het monument met geweld te verjagen. In de verwarring zou men misschien +een of anderen onhandigen roover hebben moeten gevangen nemen, en deze +zou zijne makkers hebben kunnen verraden. De eene indiscretie lokt de +andere uit, en wie weet, van welke onaangename zaken men op het spoor +zou zijn gekomen. Er moest geen schandaal worden gemaakt! Daarom +zond men, in plaats van gerechtsdienaars en gendarmen, op zekeren +morgen toen men wist dat de roovers op expeditie waren, een troep +metselaars, die onverwijld den eenigen toegang tot het graf moesten +dicht metselen. De verdreven roovers, dankbaar voor de vriendelijke +welwillendheid der regeering, braken nu ook den muur niet weer af, +maar vestigden elders hun hoofdkwartier. Ik moet er echter bijvoegen, +dat men in den muur een vierkant gat heeft gelaten, waardoor de vrome +bezoekers het hoofd naar binnen kunnen steken. + +De zaal is achthoekig en gedekt met een rijk versierd gewelf. De kale +muren zijn met kalk gewit en van alle versiering ontbloot. Zobeïde rust +niet alleen in het midden van het gebouw: de echtgenoote van een zeer +machtigen arabischen sheikh heeft de gunst gevraagd en verkregen om +nabij de sultane te mogen rusten, en is in hare nabijheid ter aarde +besteld. De beide graven zijn van ruw metselwerk. + +Van de bazars van Bagdad zal ik niet veel zeggen; men vindt daar de +gewone voortbrengselen van de oostersche nijverheid: tapijten, zijden +stoffen, borduursels, kleederen voor mannen en vrouwen, paardentuigen +en dergelijke artikelen; maar ge zoudt hier vergeefs zoeken naar die +kostbare wapenen, die geëmailleerde luxe-artikelen en die kostbare +stoffen, die men te Kashar, te Ispahan en vooral te Constantinopel +zoo vaak aantreft. + +De rijkste bazars zijn niet de meest bezochte: voorwerpen van +zekere waarde worden doorgaans bij den kooper aan huis bezorgd; maar +daarentegen kan men zich moeilijk een denkbeeld maken van de drukte +in de straten, waar engelsche katoentjes en russische snuisterijen +worden verkocht, en vooral die heerlijke glazen ringen, welke zoo +zeer de begeerlijkheid trekken van de arabische vrouwen, die met +kippen-eieren of gevogelte ter markt komen. + + + +XXXVII + + +21 December.--De paleizen van de assyrische koningen zijn te ver van +Bagdad om ze te kunnen bezoeken. Daarentegen mogen wij de ruïnen van +Babel niet voorbijgaan, de overblijfselen van die aloude wereldstad, +van wier wonderen wij reeds als kinderen hoorden verhalen. De tocht +daarheen is niet verre. + +Ondanks mijn afkeer van het officieele Turkije, heb ik mij heden morgen +aan de hoede toevertrouwd van vier zaptiëhs, die door den gouverneur +van Bagdad tot onze beschikking waren gesteld; en gezeten op een +mageren knol, dien zijn eigenaar, als voorbehoedmiddel tegen de booze +geesten, op den schouder met eene roodgeschilderde hand heeft versierd, +ben ik de schipbrug overgetrokken en den weg naar Babel ingeslagen. + +Indien de straatjongens zich niet zoo buitensporig vermaakt hadden +met mijn kanariekleurigen rosinant, dan had ik inderdaad fier kunnen +zijn op onze kleine karavaan. Tegen de gewoonte, waren onze zaptiëhs +met fraaie abba's bekleed en van behoorlijke hoofddeksels voorzien; +zij waren gewapend met Snidergeweren, die zij telkens afschoten, +middelerwijl eene wonderlijke fantasia uitvoerende; verder bestond +ons gezelschap uit een geïmproviseerden kok, eenige muilezeldrijvers +met hunne lastdieren, zwoegende onder de vracht onzer bagage en +benoodigdheden. Een kolonel van het indische leger, die aan mijn +echtgenoot vergunning gevraagd had de reis met ons mede te mogen maken, +is niet op het appel verschenen. + +De heerbaan loopt aanvankelijk tusschen korenakkers, welke door +besproeiingskanalen zijn doorsneden, en richt zich dan naar de +boorden van den Tigris. Een zeer bouwvallige schipbrug brengt ons +over een arm van de rivier, en nu betreden wij de woestijn. Vroeger +verspreidden talrijke kanalen hier overal leven en vruchtbaarheid; +van die kanalen is niets meer over dan brokstukken van de dijken, +die nog boven de kale vlakten uitsteken. Naar het schijnt, dagteekent +het jammerlijk verval van deze weleer zoo bloeiende streek toch eerst +van betrekkelijk lateren tijd. Immers, om nu niet van Herodotus te +spreken, die Babylonië een der rijkste gewesten van het perzische +rijk noemt, wordt de vruchtbaarheid van Chaldea nog in de twaalfde +eeuw door de arabische geografen geprezen. "De weg van Hillah naar +Babel, zegt Ibn Djobaïr, is een der schoonste en aangenaamste van +de geheele wereld; de vruchtbare vlakte is bezaaid met gebouwen, die +bijna aan elkander raken, en met steden, die links en rechts den weg +omzoomen." Van dit alles is geen spoor meer over: het land is thans +eene huilende wildernis. + +Met de gedachte aan de vergankelijkheid van al het aardsche vervuld, +komen wij aan eenige armoedige huizen, rondom de karavanserai +van Azad-Khan gegroept. Eenige manden met dadels, onder een luik +uitgestald, een winkel, waarin men kokende koffie verkoopt, zijn voor +ons onwederstaanbare aanlokselen. Een kop koffie wekt mijn eetlust op; +en daar wij ons volstrekt niet behoeven te haasten, stijgen wij af en +stillen onzen honger met een malsch kippeboutje. Maar wie mogen wel de +ruiters zijn, die ik aan den horizon bespeur? Zij naderen zoo spoedig, +als de zwaar beladen muilezels het veroorloven. De troep komt dichter +bij, en weldra herken ik den reisgenoot, op wien wij vergeefs gewacht +hadden. Hij draagt de uniform der engelsche officieren, die in Indië +aan het hoofd van inlandsche troepen staan; zijn hoofd is gedekt met +een soort van roode fez, waarom een blauwe doek is gewikkeld, die +tevens over de schouders afhangt en den nek bedekt. Kolonel Gérard, +afstammeling van eene fransche familie, die bij de herroeping van het +edict van Nantes is uitgeweken, heeft zijn voornemen om Mesopotamië +te bereizen niet opgegeven: dat hij op het appel mankeerde, was +niet zijne schuld. Op een vurig jong paard gezeten, dat hij den +vorigen dag in den omtrek van Ktesiphon gekocht had, verscheen hij +dezen morgen aan de schipbrug over den Tigris. Het woei vrij sterk, +en het dek van de niet al te stevige brug golfde op en neder. Ondanks +alle inspanning, gelukte het den kolonel niet, zijn paard te dwingen +om de brug te betreden; tot groote vreugde der omstanders, was hij +genoodzaakt af te stijgen. De bedienden en de muilezeldrijvers poogden +nu het weerspannig ros over de brug te trekken: het lukte niet; om +een ongeluk te voorkomen, besloot de kolonel naar het consulaat terug +te keeren en zoo spoedig mogelijk een handelbaarder dier te huren. + +Nauwelijks had de kolonel ons zijn wedervaren medegedeeld, of +andermaal verhief zich in de verte, in de richting van Bagdad, +een nieuwe stofwolk, die haastig naderde, en waaruit ten slotte +twee haveloos gekleede, slecht gewapende en onbeschrijfelijk vuile +ruiters te voorschijn kwamen. De nieuw aangekomenen houden voor de +uitstalling van de fruithandelaars stil en knoopen een praatje aan +met onze zaptiëhs. Zouden die bandieten met ons mede willen reizen? + +"Çaheb, zegt het hoofd van ons escorte, vergun mij, aan Uwe Excellentie +de zaptiëhs voor te stellen, die u verder zullen begeleiden. + +--Neemt ge dan nog twee manschappen er bij, om den roovers schrik +aan te jagen? + +--Wel neen! Bij uw vertrek uit de stad hebben u, op verzoek van den +consul, de mooiste en de best gekleede zaptiëhs van geheel Bagdad +uitgeleide gedaan, zoo als aan uw rang voegde; maar nu is onze taak +afgeloopen. Zoo goed gekleede en uitgeruste gendarmen als wij, zijn +niet bestemd om de karavanen te begeleiden. Geef ons de fooi, die +ons toekomt, omdat wij tot uwe eer zooveel kruit hebben verschoten en +onze mooie uniformen versleten; en moge Allah met u gaan op den weg!" + +Dit gezegd hebbende, keeren de parade-gendarmen onmiddellijk terug +naar de kazerne, waar zij zorgvuldig voor zon en stof bewaard worden, +en laten ons over aan de hoede van de twee schooiers, die nu in onze +dienst zijn getreden. + +Wij reizen den geheelen dag midden door onbebouwde velden, uitgedroogde +en ingezakte kanalen en baksteenen, die in groote menigte den grond +bedekken. Bij het vallen van den avond vertoont zich aan den horizon, +scherp uitkomend tegen den oranjekleurigen hemel, een groot steenen +gebouw: dat is de prachtige karavanserai van Biroenoes, aldus genoemd +naar een waterput halverwege tusschen Bagdad en Hillah. Door Perzen +gebouwd en berekend voor het herbergen van de vele Sjîiten, die +hier nachtverblijf komen zoeken, is dit gebouw eene kopie op groote +schaal van de karavanserais van Iran. De poort, waarboven eene +opperzaal is aangebracht, geeft toegang tot een door zuilengangen +omringden binnenhof. Bij goed weer huizen de reizigers in deze open +galerijen; des winters trekken zij zich terug in de gesloten zalen +of galerijen daarachter. Daar het koud is, begeven ook wij ons +in die gesloten galerijen. In onze nabijheid liggen in de nissen +en tegen den muur, in onregelmatige hoopen, collis opgestapeld, +die eene lengte hebben van ongeveer twee meter. Naar het schijnt +behooren zij aan sjîitische pelgrims, die voor ons zijn aangekomen, +en die blijkbaar groot vertrouwen stellen in onze eerlijkheid, want +niemand is daar om op de bagage te passen. Maar weldra bespeuren +wij, dat deze collis een afschuwelijken stank van zich geven, ik zou +zeggen, eene lijklucht.... Ongerust geworden, sta ik op en betast +de pakketten.... Ik bedrieg mij niet: het zijn lijken; sommigen +in tapijten genaaid, anderen in kisten geborgen, waarvan de slecht +saamgevoegde planken vergunnen een blik te werpen op den afschuwelijken +inhoud! Uit geheel Perzië namelijk en zelfs uit Hindostan vervoeren +de Sjîiten de lijken hunner afgestorvenen naar den heiligen grond in +de nabijheid van de grafmoskee van Hosein, den zoon van Ali; ook mijne +stille buren zijn daarheen op weg. Ondanks mijn eerbied voor de dooden, +heb ik geen trek om den nacht in gezelschap van deze lijken door te +brengen: wij hebben ons nachtleger naar de binnenplaats overgebracht, +waar wij toch nog door den ondragelijken stank vervolgd worden. + +Die gewoonte van de Sjîiten om zich te Kerbela te laten begraven--voor +zoo verre althans hunne middelen hun deze vrij kostbare weelde +veroorloven--klimt ongetwijfeld tot de eerste tijden van den Islam +op, want zij hangt onmiddellijk samen met de onderlinge verdeeldheid +tusschen de Moslims na den dood van den Profeet, waaruit ten slotte +de groote scheuring der mohammedaansche wereld ontstond. + +Bij den dood van Mohammed waren er onder zijne vrienden en verwanten +vooral twee, die als zijn opvolger in aanmerking kwamen: Aboe-Bekr +en Ali. Voor den eersten pleitte zijn rijper leeftijd en rijker +ervaring, vooral ook zijne innige vriendschap met den Profeet, tot +wiens allereerste bekeerlingen hij had behoord en die zijne dochter +Aïsja had gehuwd; de ander, Ali, daarentegen was Mohammeds eigen neef, +in zijn huis opgevoed en de echtgenoot van zijne eenig overgebleven +dochter Fâtima. Volgens de verzekering der Sjîiten, had de Profeet +hem ook werkelijk als Khalief (plaatsvervanger) aangewezen; maar wat +hiervan zij, de oudsten en stamhoofden te Medina vergaderd, gaven de +voorkeur aan den vriend van beproefde trouw en ervaring boven den +jongeren bloedverwant: zij kozen Aboe-Bekr. Nog tweemaal moest Ali +voor anderen wijken, toen na den dood van Aboe-Bekr, achtereenvolgens +Omar en Othmân, beiden vrienden en medestanders van Mohammed, tot het +khalifaat werden verheven. Maar gaandeweg was er tweedracht ontstaan +tusschen de Moslims zelven. Met kwalijk verborgen wrevel en spijt +zagen de oud-geloovigen allengs de macht overgaan in handen van lieden, +wier familiën tot de bitterste vijanden van Mohammed hadden behoord, +en wier eigen rechtzinnigheid en geloofsijver voor 't minst zeer +verdacht was. Eene machtige partij verhief zich tegen den ouden en +zwakken Khalief Othmân; even als zijn voorganger Omar, viel hij onder +de dolken van sluipmoordenaars. Nu werd eindelijk Ali tot Khalief +uitgeroepen; doch het twistvuur was daarmede niet gebluscht. Othmân's +stamgenoot, Moâwiah, de stadhouder van Syrië, uit het geslacht der +Omaijaden, verhief de vaan des opstands en der bloedwrake. Wederom +woedde de broederkrijg: ook Ali werd vermoord, en Moâwiah behield +de alleenheerschappij. Doch Ali had zonen nagelaten: om hen schaarde +zich nu de partij, die hun vader ten troon had verheven en die onder +den naam van Sjîiten bekend en welhaast geducht werd. Hassan, Ali's +oudste zoon, die aan een gemakkelijk leven in zijn harem de voorkeur +gaf boven de vermoeienissen en gevaren van den oorlog, stond voor een +aanzienlijk jaargeld zijne aanspraken aan Moâwiah af, en vestigde zich +te Medina, waar hij, volgens de Sjîiten, aan vergif stierf. Anders was +het lot van zijn ridderlijken broeder Hosein. Na den dood van Moâwiah +weigerde hij diens zoon Jezîd te erkennen en waagde eene poging om, +met behulp zijner aanhangers in Irak, den troon voor zijn geslacht te +herwinnen. De poging mislukte De in stilte voorbereide opstand werd +ontdekt en in de kiem gesmoord; toen Hosein, met zijn gezin en eene +kleine schaar getrouwen, in Irak aankwam, vond hij niemand tot zijne +hulp en zijne vijanden oppermachtig. De edele emîr wilde zich niet +door de vlucht aan het dreigende gevaar onttrekken en de zijnen aan +de wraak van den overwinnaar prijs geven: met hen bereidde hij zich +ter dood. Door de overmacht omsingeld, streed hij met heldenmoed; +en de kleinzoon van Mohammed, de man die als kind aan de knieën van +den Profeet had gestaan, viel in de vlakte van Kerbela onder de pijlen +der Moslim. + +Nabij het graf van Hosein in gewijden grond te rusten, is nu een der +hoogste wenschen van den vromen Sjîiet. Maar om van het sterfhuis +in het hart van Perzië of soms wel in Hindostan die heilige stede te +bereiken, is meermalen eene reis van ettelijke maanden noodig. Daarom +zijn niet allen, wier stoffelijk omhulsel de lange reis aanvaardt, +zeker ook de eindpaal te zullen bereiken: uitgezonderd natuurlijk de +rijken en aanzienlijken, die een eigen karavaan kunnen uitrusten en +door hun gansche huisgezin gevolgd worden. Maar de minder vermogenden, +die slechts op de hulp en hoede van de engelen Nekir en Monkir kunnen +rekenen, en de reis moeten doen, vier aan vier op een paard gebonden, +even netjes ingepakt als de krokodillen van Sioet: zij bereiken niet +altijd de plaats hunner bestemming. Bezwijkt een of andere muilezel +onder weg, dan zal de tsjarvadar niet aarzelen om zijne zoo moeielijk +te vervoeren vracht aan de arenden of jakhalzen der woestijn ten +prooi te laten. + +23 December.--Ik ben door Babel gereden zonder het te merken: en toch, +de hemel weet, dat niet de veelheid der huizen mij heeft belet de +stad te zien! + +Het was omstreeks twee uren in den namiddag, toen de hemel eensklaps +bewolkt werd. De wind joeg geweldige zand- en stofwolken op, die ons +geheel omhulden; de donder rommelde; bliksemstralen schoten door het +donkere zwerk boven de oude hoofdstad van Chaldea; eindelijk begon +de regen in dikke, loodrechte stralen neer te vallen. Dit was de +eerste bui sedert de maand Maart. Doornat, rijden wij zonder er acht +op te slaan langs den aardheuvel, dien wij reeds sedert ons vertrek +van de karavanserai Iskanderiëh hadden gezien, en komen in bezaaide +velden. Het is afschuwelijk weer; het duurde dan ook niet lang of onze +gidsen waren ten eenemale het spoor bijster. Gelukkig brengen onze +paarden ons welhaast bij een heuvel, van scherven en brokstukken van +aardewerk gevormd en in alle richtingen door diepe voren doorsneden: nu +kunnen wij het rechte spoor wedervinden, en houden eenige oogenblikken +daarna, druipende van water, stil voor een huis, waarin de inlandsche +beambte woont, met het opzicht over de opgravingen te Babylon belast. + +Sedert ettelijke jaren reeds worden hier van wege de engelsche +regeering op vrij groote schaal opgravingen gedaan. Eens in het jaar +komt een conservator van het Britsch Museum den stand der werken +opnemen en voor zooveel noodig daaraan een nieuwen stoot geven; maar +het dagelijksch opzicht is toevertrouwd aan een Armeniër, bij wien +onze gidsen ons gebracht hebben. De brave man laat mij de uitkomsten +der jongste opgravingen zien. Sedert zes maanden heeft men weer een +aantal tabletten van gebakken aarde gevonden, bedekt met inscripties in +spijkerschrift, benevens stukken van huisdieren, die waarschijnlijk +als kinderspeelgoed hebben gediend, vazen van gestreept agaat, +en beeldjes van gebakken aarde in zuiver griekschen stijl. Daar het +onweer inmiddels bedaard was, hervatte de karavaan de reis naar Hillah, +waar zij nachtverblijf en voedsel vinden zal. Nauwelijks hebben wij +de heuvels van puin en scherven achter ons, of wij komen op een weg, +ter wederzijde door fraaie plantsoenen van palmen omzoomd. De regen +schijnt de geheele natuur met nieuw leven te hebben bezield: het groen +der boomen schittert met ongewonen glans; de zonnestralen weerspiegelen +in de kristalheldere druppels, die trillend aan de bladeren hangen; +duiven en tortels vliegen van tak tot tak, terwijl brutale kraaien over +den weg fladderen en met schuin gebogen kop de reizigers aanstaren. + +Na een rit van drie uren bespeuren wij blanke minarets; vervolgens +vertoonen zich de eerste huizen der voorsteden van Hillah, dan de +Euphraat, een schipbrug een weinig minder wrak dan die van Bagdad, +eindelijk de stad zelve. De zaptiëhs, die vooruit zijn gezonden, +hebben reeds logies voor ons gevonden: zij wachten ons op het plein +en brengen ons naar de ledigstaande woning van een aanzienlijk man, +die onlangs naar Mekka is vertrokken. + +Hillah, dat in 1832 vreeselijk door de pest geteisterd werd, telt +tegenwoordig ter nauwernood vijftienduizend zielen; de bevolking +bestaat uit Arabieren, Chaldeeën, Joden die ook hier zeer rijk +en machtig zijn, uit sjîitische Perzen en uit ambtenaren van +de Verheven-Porte, die geesels van alle turksche steden. Daarbij +komen dan nog de reizigers en de nomaden, die vooral in steden nabij +beroemde bedevaartsplaatsen steeds zoo talrijk zijn. De huizen van +Hillah, gedeeltelijk van antieke materialen gebouwd, zijn even hoog +als die te Bagdad, maar dragen met hunne vensterlooze muren en platte +daken toch een echt oostersch karakter. De weelderige rijkdom van den +plantengroei tempert gelukkig de eentonigheid van deze aaneenschakeling +van blinde muren. De stad bezit geene belangwekkende monumenten +uit den muzelmanschen tijd; op den weg naar Kerbela staat echter +eene kleine moskee, bekend onder den naam van Meshsjed es-Shems of +moskee der zon. Volgens de overlevering zou zij gebouwd zijn op de +plek, waar Ali, vreezende dat de invallende nacht hem eene zekere +overwinning zou doen ontgaan, even als Josua, de zon op haar baan +tegenhield. Intusschen schijnt uit eene oude inscriptie te blijken dat +deze moskee de plaats vervangt van een door Nebukadnezar gebouwden +of herbouwden tempel. "Ik heb, zoo zegt de groote koning van Babel; +ik heb in Babel, van asphalt en tichels, ter eere van den god Samas, +die mijn hart met liefde tot de gerechtigheid vervult, den Tempel +van den Rechter der wereld, zijn tempel, gebouwd." + +Hillah, de tegenwoordige mohammedaansche stad, dagteekent uit de +eerste helft der twaalfde eeuw. Toen was evenwel de oude heerlijkheid +van Babyion reeds lang ondergegaan. Een nauwkeurig onderzoek van +de omgeving der stad, zoowel als de richting van de sporen der +ingezonken muren, welke de beide terpen of tumuli aan de uiteinden +van Babel verbinden, schijnt grond op te leveren voor het vermoeden, +dat Hillah ongeveer het middelpunt beslaat der oppervlakte van +vijfhonderd-dertien vierkante kilometers, binnen de muren der aloude +koningstad omsloten. Babylon was, onder Nebukadnezar, omgeven door een +dubbelen muur, waarvan de buitenste, volgens Herodotus, een vierkant +vormde van honderd-twintig stadiën. Deze muur was, van afstand tot +afstand, ter wederzijde van torens of bolwerken voorzien, waartusschen +voldoende ruimte overbleef om een met vier paarden bespannen wagen te +doen keeren. In den muur bevonden zich honderd poorten van massief +brons. De rivier, die midden door de stad stroomde, was ook ter +wederzijde omgeven door muren, waarin aan het einde der straten kleine +bronzen poorten waren aangebracht; over de rivier lag slechts eene +enkele brug, waarvan het dek van cederhouten planken iederen avond +werd weggenomen. De ontzaglijke oppervlakte binnen deze muren was +echter slechts voor het kleinste gedeelte met huizen bezet: volgens +Quintus Curtius besloeg het eigenlijk bebouwde gedeelte slechts eene +oppervlakte van negentig stadiën. Daar het gezag van Quintus Curtius, +die vele eeuwen later leefde, volstrekt niet boven bedenking is, mogen +wij niet te zeer aan zijne opgave hechten. Niettemin is het zeker, +dat de uitgestrekte ruimte, binnen de muren van Babel omsloten, +voor het grootste gedeelte was ingenomen door velden en akkers, +afgewisseld door hoeven, buurten, dorpen en kampen. De eigenlijke +stad vormde het middelpunt dezer ommuurde vlakte. De velden en +akkers leverden in voldoende mate graan en andere levensmiddelen +op, om bij een beleg in de behoeften der bevolking te voorzien. Hoe +groot die bevolking was, weten wij niet; wij mogen echter aannemen, +dat zij zeer talrijk was, want volgens Herodotus waren de huizen +drie of vier verdiepingen hoog. Zulk eene stad, wier gelijke, naar +de getuigenis van Herodotus, niet te vinden was, kon alleen door +honger, verraad of bij verrassing worden ingenomen. Zoo bemachtigde +haar Koresh of Cyrus, de Koning der Perzen. Hij liet het water van +den Euphraat door kanalen afvoeren naar een der groote kunstmatige +binnenmeren; en toen nu de rivier genoegzaam gevallen was, dat men +haar doorwaden kon, drongen de Perzen langs dezen weg, aan beide +zijden de stad in. Maar zonder de zorgeloosheid der bewoners zou ook +dit hun niet gebaat hebben. "Indien de Babyloniërs, zegt Herodotus, +van het voornemen van Kyros geweten of iets daarvan gemerkt hadden, +dan zouden zij de Perzen niet op die wijze in de stad hebben laten +komen, maar hen veeleer schandelijk ten onder gebracht hebben. Want zij +behoefden slechts de poorten, die naar de rivier leiden, te sluiten en +de muren te bestijgen, die langs de beide oevers der rivier loopen, +en zij zouden ze allen te zamen als in een kooi gevangen hebben. Nu +echter drongen de Perzen binnen, zonder dat iemand iets vermoedde. De +stad is echter zoo groot, dat, zooals de lieden des lands verhalen, +de buitenwijken reeds in handen des vijands waren, eer zij die in het +midden woonden, daarvan iets gewaar werden. Zij vierden juist feest; +zij dansten en vermaakten zich op allerlei wijze, en gingen daarmede +voort tot zij vernamen wat er geschied was." + +24 December.--Ik keer zoo juist terug van den Birs Nimroed, den +zuidelijksten ruïnenheuvel op de vlakte van Babylon, en waarin +men langen tijd de overblijfselen heeft gemeend te zien van den +legendarischen Toren van Babel, die, volgens eene oude overlevering, +door Nimrod zou zijn gebouwd. Reeds zoodra men Hillah door de poort van +Meshsjed-Ali verlaat, valt deze onregelmatige ruïnenheuvel in het oog, +die, naarmate men dichterbij komt, in omvang toeneemt. Onze paarden, +nog vermoeid van het onweder van gisteren en van den snellen draf, +waartoe wij hen sedert ons vertrek van Hillah hebben aangespoord, +beklimmen met moeite de ruïnenheuvels, die elkander in wanorde +opvolgen, en houden eindelijk stil bij een arabisch gebouw, waarvan +de witte koepel, volgens de overlevering, het stoffelijk overschot +bewaart van den aartsvader Abraham. Het graf van den patriarch, +dat in Chaldea in niet minder hoog aanzien staat dan de beweerde +graven van Ezra en Ezechiël in Mesopotamië, dient ook tot tijdelijke +wijkplaats voor de dorpelingen, die de velden in de nabijheid van +den Birs-Nimroed komen bebouwen. Eene ondiepe vallei scheidt dezen +ruïnenheuvel van Tell-Ibrahim van de ontzagwekkende massa, waarin +sommigen, op het voetspoor van joodsche rabbijnen, de overblijfselen +hebben willen zien van den Toren van Babel, en waaraan de Arabieren +den naam geven van Birs-Nimroed. Op den top van den Birs verrijst een +massieve toren van baksteen, nagenoeg vierkant, elf meter hoog en aan +het boveneinde gescheurd. Rondom dien steenklomp liggen reusachtige +blokken van gebakken steen verspreid, waarvan de oppervlakte groen +verglaasd is, en die met de verbindende asphalt eene ijzerharde massa +vormen. Van hier gezien, schijnen alle andere ruïnenheuvels voor +den Birs-Nimroed onder te doen. Men overziet een schier onmetelijk +panorama: dank zij de helderheid der lucht, bespeurt men ten zuiden +de minarets van Meshsjed-Ali, ten noordoosten de muren van Hillah, +ten noorden de palmen van Kerbela, en meer in de nabijheid de vijver +of lagune van Hindiah, op welker eilanden en langs wier zoom enkele +arabische dorpen zijn gebouwd. + +Na ons aldus georiënteerd te hebben, dalen wij van den tumulus af. De +opgravingen en nasporingen, met name van Rawlinson, stellen ons in +staat, met tamelijk groote zekerheid te bepalen wat deze ruïnenheuvel +eenmaal was. Het staat genoegzaam vast dat wij hier de overblijfselen +voor ons hebben van dien tempel van Bel, in de babylonische +opschriften E-Zida genoemd, waarvan Herodotus ons de beschrijving +heeft nagelaten. "Het is, zoo zegt hij, een regelmatig vierkant, dat +aan iedere zijde twee stadiën (270 meter) lang is. In het midden ziet +men een massieven toren, die een stadium (135 meter) lang en breed is; +op dien toren verrijst een tweede, en op dien tweeden nog een derde, +en zoo vervolgens tot acht toe. Men stijgt aan de buitenzijde omhoog, +langs een hellend vlak, dat om alle verdiepingen heenloopt." De +onderbouw was vijf-en-zeventig voet hoog en elke volgende verdieping +vijf-en-twintig voet, zoodat het geheele gebouw eene hoogte bereikte +van tweehonderd-vijftig voet. De hoogte van den Birs-Nimroed bedraagt, +zonder den toren, honderd-acht-en-negentig voet. Op het hoogste of +zevende terras stond de eigenlijke kapel; de zeven verdiepingen waren +aan de zeven planeten gewijd en de muren bekleed met geëmailleerde +tegels, naar de symbolische kleuren der zeven gesternten. "In den +bovensten toren, zoo gaat Herodotus voort, bevindt zich eene kapel; +in die kapel staat een groot, rijk versierd bed, en daarnevens eene +gouden tafel. Men ziet daar geen beeld; niemand brengt daar den +nacht door, dan eene vrouw des lands, door den god zelven uit al hare +gezellinnen aangewezen, zoo als de chaldeeuwsche priesters van den +god beweren.... Beneden in dezen tempel bevindt zich nog eene andere +kapel, waarin men een groot gouden beeld ziet van Zeus (Bel-Mardoek) +in zittende houding. Bij dat beeld staat mede eene groote gouden tafel; +daarnevens een troon en een voetbank van hetzelfde metaal. Buiten die +kapel ziet men een gouden altaar, en nog een tweede altaar van groote +afmetingen, waarop runderen geofferd worden. De Chaldeeën ontsteken +ook op dit groote altaar, alle jaren, ter gelegenheid van het feest +van den god, wierook tot een gewicht van duizend talenten."--Van al +deze pracht is niets meer over dan de indrukwekkende ruïnenheuvel, +aan welks voet wij gezeten zijn.--Overigens, al moge de Birs-Nimroed +niets uitstaande hebben met den legendarischen Toren van Babel, dit +is toch zeker dat de tempel, waarvan Herodotus spreekt, een van de +oudste godsdienstige monumenten van geheel Chaldea, misschien wel +van de geheele wereld was. Het overoude heiligdom, door Hammoerabi, +een der koningen van het oud-chaldeeuwsche rijk, gesticht, lag sedert +eeuwen in puin, toen Nebukadnezar het weder, in vroeger nooit gekende +pracht, liet herstellen. In eene door Rawlinson ontdekte inscriptie +zegt deze koning, die met volle recht den naam van den tweeden stichter +van Babylon voeren mag: "Borsippa is de stad van hen, die den god +prijzen; ik heb haar versierd. In het midden van haar heb ik het +E-Zida doen bouwen, het eeuwige huis. Ik heb het versierd met goud, +zilver en andere metalen, met steenen, met geëmailleerde tichels, +met timmerwerk van pijnboomen en cederhout. Ik heb de plaats der +ruste van Neboe met goud bekleed..... Tot verbazing der menschen heb +ik het wonder van Borsippa, den tempel der zeven sferen, herbouwd en +vernieuwd ... De aardbevingen en de onweders hadden de rauwe steenen +losgewoeld en de gebakken steenen der bekleedingen doen splijten. De +god Mardoek heeft in mijn harte gegeven, den tempel te herbouwen. Ik +heb de plaats niet veranderd; ik heb de fondamenten niet verlegd. In +de maand des heils, op den welaangenamen dag, heb ik bogen gegen +gemaakt in de massa van den rauwen steen en de gebakken tichelsteenen +der bekleeding. Ik heb de rondloopende omgangen gemaakt; ik heb mijn +naam geschreven op de fries der arkaden. Ik heb de hand geslagen aan +den wederopbouw van het E-Zida; ik heb zijne tinne verhoogd, zoo als +die eertijds geweest is; ik heb den tempel vernieuwd en herbouwd, +zoo als hij geweest is in de oude dagen; ik heb zijn tinne verhoogd." + +Deze tempel der zeven sferen stond niet in het eigenlijke Babylon--de +chaldeeuwsche naam der stad is Bab-Iloe, poort van (den god) +Iloe;--maar in de voorstad Borsippa. Uit den ontzaglijken afstand, +die de ruïnen van el-Kasr, den ouden koningsburcht, van den Birs +scheidt, moet men echter niet afleiden dat Babylon en Borsippa twee +afzonderlijke steden waren. Volgens Herodotus lag Borsippa nog binnen +de buitenste door Nebukadnezar gebouwde omwalling; het is echter +waarschijnlijk dat later, toen Babel in verval geraakte en hare +reusachtige muren waren geslecht, Borsippa wel eene afzonderlijke +stad is geweest. + +25 December.--Van Borsippa teruggekeerd, hebben wij ons bivouak +opgeslagen op den tumulus van Amran-ibn-Ali, dien wij reeds drie dagen +vroeger betreden hadden, toen wij een onderkomen zochten. Heuvels +van vergruizelde tichels en scherven, half gedempte grachten, die +elkander in verschillende richtingen kruisen, afgebrokkelde dijken, +maken dit gedeelte van Babylon tot een doolhof, waar men ronddwaalt +zonder het spoor te kunnen vinden. Eenige zwarte klompen metselwerk, +door ijzerharde asphalt saam verbonden, een zeer ruw bewerkte leeuw van +bazalt, half onder het puin bedolven: ziedaar wat er is overgebleven +van deze koninklijke woning, in welker nabijheid Alexander den adem +uitblies. + +Nog minder is er overgebleven van de dusgenoemde hangende tuinen, +door Nebukadnezar aangelegd ten gevalle van zijne gemalin Amytis, de +medische prinses, die in de vlakke velden van Babylonië de bergachtige +streken van haar boschrijk vaderland niet vergeten kon. Deze hangende +tuinen schijnen al spoedig in verval te zijn geraakt. Zoo als men weet, +bestonden zij uit gemetselde, op bogen en zuilen rustende terrassen, +waarop eene laag aarde was aangebracht van voldoende dikte dat daarin +ook de grootste boomen konden wortelen. Na den dood van Alexander +en de stichting van Seleucia zonk Bablyon al meer en meer; het +verloor den rang van hoofdstad en koninklijke residentie; en het is +zeer waarschijnlijk dat de fantastische schepping van Nebukadnezar, +welke de bewondering der oude wereld had opgewekt, al meer en meer +werd verwaarloosd. De werktuigen tot kunstmatige besproeiing, waarvoor +het water uit de rivier werd opgevoerd, eischten veel zorg en kostbaar +onderhoud; gebrek aan water deed de boomen en planten sterven; de zware +muren scheurden en zakten in, en het paradijs van Amytis verdween +langzamerhand van de aarde. Tijdens de heerschappij der Parthen was +de grootsche aanleg reeds geheel verdwenen en was het terrein tot +begraafplaats ingericht, zoo als blijkt uit de vele parthische graven, +die de heer Oppert daar voor eenige jaren heeft ontdekt. + +De opgravingen rondom den voormaligen koningsburcht, thans door +de Arabieren el Kasr (het kasteel) genoemd, werden in den regel met +gunstigen uitslag bekroond. Nog op dit oogenblik zijn aan dien tumulus +omstreeks vierhonderd arbeiders bezig met het wegruimen der aarde +tusschen geweldig dikke muren van gedroogde tichelsteenen, en met het +blootleggen van hooge, lange en smalle zalen of galerijen. Voorwerpen +van bijzondere kunstwaarde heeft men tot dusver hier niet gevonden, +maar wel een aantal tabletten en cylinders, met inscripties +in spijkerschrift bedekt; maar hoe dikwijls heeft men niet, met +inspanning en geduld, massaas aarde moeten wegruimen, om ten slotte +in een gebarsten pot niets anders te vinden dan de kaak van een paard +of het schouderblad van een jakhals. + +Ongeveer twee kilometers ten noorden van den koningsburcht verheft +zich, in de gedaante van eene afgeknotte pyramide, de reusachtige +tumulus, dien wij te Iskanderiëh-khan hebben gezien, en die met den +Birs-Nimroed de uiterste grenzen van het oude Babylon schijnt aan +te wijzen. Deze kunstmatige heuvel, die veertig ellen hoog en meer +dan honderd-tachtig ellen lang is, draagt in den omtrek den naam van +Babil. Vermoedelijk hebben wij hier de overblijfselen voor ons van de +groote pyramide, door de grieksche schrijvers het graf van Bel genoemd, +zeer waarschijnlijk hetzelfde gebouw als de tempel van de grondslagen +der aarde, ter eere van den god Bel-Merodach (Mardoek) gebouwd door +Asarhaddon, koning van Assyrië. Door Nebukadnezar en Neriglissor +(Nirgal-sar-oeçoer) vergroot en verfraaid, door Xerxes geplunderd +en verwoest, op bevel van Alexander, die het voornemen schijnt te +hebben opgevat om dit oude heiligdom der Babyloniërs te herstellen, +van puin gezuiverd, eindelijk door de Grieken als onderbouw voor +een fort benuttigd, is de tempel van Bel-Merodach tegenwoordig nog +slechts een vormelooze aardhoop. Langs de vrij steile wanden naar +boven klimmende, bereikt men zonder veel moeite het plat van de +pyramide. In plaats van de gouden beelden, door Xerxes geroofd, zie +ik niets dan steengruis en scherven, benevens een kuil of put, die, +voor zoover ik zien kon, nergens heenvoert. Hier en daar bespeurt +men, te midden van het puin, eenige brokstukken van grieksche +of arameesche inscripties. Het panorama van deze hoogte is boven +alle beschrijving somber en aangrijpend. Terwijl van den Birs het +oog met welgevallen rust op de heldere wateren van de Hindiah met +haar half drijvende dorpen en haar groene eilandjes; terwijl bij +el-Kasr ettelijke honderden arabische werklieden aan het tooneel +leven en beweging bijzetten en hun gezang over de vlakte klinkt, +is de omtrek van Babil eene dorre doodsche heide, waar niets dan +distels en wat schraal gras groeit en slechts een enkele herder +zijne armelijke kudde van geiten rondvoert. Verder niets dan eene +eenzame, onafzienbare, doodsche, kale wildernis. En hier stond eens de +heerlijke wereldstad Babylon, de Koninginne van het Oosten, de stad +van Nebukadnezar! In waarheid, het is als klinken zij ons nog tegen +over de wijde vlakte, die vreeselijke woorden van den ouden ziener: +"Alzoo zal Babel, het sieraad der koninkrijken, de heerlijkheid, +de trots der Chaldeeën, zijn, gelijk als Jahve Sodom en Gomorrha +omgekeerd heeft. Daar zal geene woonplaats zijn in der eeuwigheid; +zij zal niet meer bewoond worden van geslachte tot geslachte; de +Arabier zal daar geene tent spannen; de herders zullen er zich niet +legeren. Maar daar zullen nederliggen de wilde dieren der woestijn; +hare huizen zullen vervuld worden met schrikkelijke gedierten; daar +zullen de jonge struizen wonen en de duivelen zullen er huppelen. De +jakhalzen zullen elkander toeroepen uit hare paleizen; de vossen zullen +sluipen door de lusthoven"..... Kon hij eens opstaan uit zijn graf, +de oude ziener, hoe zou hij de letterlijke vervulling aanschouwen +zijner profetie! Inderdaad, zij het dan ook niet zoo spoedig als +hij het zich in zijn toorn en onverzoenlijken haat wel voorstelde, +de trotsche wereldstad is dan toch geworden wat hij in zijn visioen +aanschouwde: eene huilende wildernis. + + + +XXXVIII + + +26 December.--Te Hillah hebben wij afscheid genomen van kolonel Gérard, +die zich naar Kurdistan begeeft, terwijl wij een uitstapje zullen +maken naar de heilige stad der Sjîiten, met haar beroemde school, +waar de ijverige studenten somwijlen twintig jaren doorbrengen met +theologische studiën. Wij volgden den oever van een kanaal, dat Hillah +met Kerbela verbindt, en waarop talrijke zeilvaartuigen het kalme water +klieven. Het met vele slooten doorsneden land is thans eentonig geel +van kleur en herinnert door niets meer aan den overvloedigen oogst in +de jongste lente. Zoo ver het oog reikt, is geen enkel huis of dorp +te zien; maar op twee uren afstands van Babil komen wij aan de bruine +tenten van een aan den oever van het kanaal gekampeerden stam. Eene +dezer tenten onderscheidt zich van de andere door hare grootte, door +de ruimte die rondom haar is vrijgelaten, en vooral door de aan een +lange lans bevestigde vlag voor de voornaamste opening: dit laatste +is het teeken van het opperhoofd van den stam; de sheikh alleen heeft +het recht zulk eene vlag voor zijne woning te plaatsen. + +Te vergeefs verhaast de karavaan haar tocht; de zon, achter wolken +verscholen, daalt ter kimme, de duisternis neemt hand over hand toe, +en wij zijn nog zeer verre van het palmboschje dat de gidsen ons +sedert ons vertrek hebben aangewezen als het punt waar het pad van +Hillah den weg naar Kerbela raakt. Van oogenblik tot oogenblik wordt +de hemel donkerder; groote zwarte wolken, door den wind aangevoerd, +drijven boven ons hoofd; een fijne regen daalt op ons neer; het +wordt steeds moeilijker, den weg te volgen, en weldra dwalen wij +in den blinde rond tusschen de half met water gevulde slooten en +drassige, met gras en biezen begroeide poelen. Van onze bedienden +hebben wij geen hulp te wachten: is een oostersche gids eenmaal het +spoor bijster, dan is hij ook zijn hoofd kwijt en is veeleer tot last +dan tot hulp. "De gewapenden moeten altijd aan de spits gaan van eene +verdwaalde karavaan," zeggen onze muilezeldrijvers; en naar dien regel +handelende, scharen zij zich achter ons, en laten het aan ons over, +een nachtverblijf op te sporen. Al hadden wij nu de oogen van een lynx +bezeten, dan zouden wij nog niet in staat zijn geweest, de richting te +onderscheiden van dat sedert vele uren gezochte palmboschje, indien +niet eensklaps vier zwarte schimmen nevens ons waren opgedoemd. Wij +hielden reeds onze geweren gereed, terwijl onze bedienden verschrikt de +vlucht namen en zich in de booten verscholen; maar ons laatste uur had +nog niet geslagen. De geheimzinnige gedaanten blijken houthakkers te +zijn; de gidsen, van hun schrik bekomen, bewegen een dezer nomaden om +ons naar het naaste dorp te geleiden, waar wij eindelijk aankomen. Een +karavanserai, te midden van een door walmende lampen verlichten +bazar, zal ons tot nachtverblijf dienen. Het was hoog tijd dat wij +een onderkomen vonden, want de regen valt bij stroomen neer. + +27 December.--Bij het opgaan der zon trokken wij over eene schipbrug, +die de beide oevers van den Euphraat verbindt, en kwamen eindelijk op +den weg naar Kerbela. Het karakter van het landschap verandert nu ten +eenemale; de kale naakte vlakte wordt vervangen door prachtige tuinen, +die door diepe slooten en muren tegen moedwil en balddadigheid zijn +beschermd. De weg, door boschjes van palmen en oranjeboomen omzoomd, +daalt voortdurend en slingert te midden van statig frisch geboomte. Het +is druk genoeg op den weg, en de voorbijgangers bejegenen ons niet +vriendelijk: toch komen wij zonder hinder aan de heilige stad van +Hosein. Voor eene min of meer monumentale poort strekt zich eene ruime +vlakte uit, schier geheel ingenomen door deels voltooide, deels half +afgewerkte grafzerken. De steenhouwers, op hunne hurken gezeten, +wachten de komst van een lijkstoet af en bieden dan hunne koopwaar +aan. Na lang loven en bieden, als de koop eindelijk gesloten is, +beitelen zij onverwijld den naam van den overledene en die zijner +ouders en kinderen op den steen, opdat de ter aarde bestelling zoo +spoedig mogelijk kunne plaats hebben. + +Wij richten nu onze schreden naar de poort, maar worden tegengehouden +door schildwachten, die onzen gidsen op norschen toon bevelen, terug +te keeren en een andere minder volkrijke buurt te kiezen, ten einde de +tegenwoordigheid van ongeloovigen de pelgrims niet ergere. Er heerscht +eene buitengewone opschudding en verwarring bij de muren, omringd door +tallooze bedevaartgangers, die geen onderkomen kunnen vinden in eene +karavanserai. Wij trekken eindelijk door eene poort, die naar een ruim +plein voert; onze gidsen brengen ons naar een armoedig huis, waarvan +de kamers uitzien op eene modderige binnenplaats, door kakelende +kippen bevolkt. Kerbela is eene stad, die door tal van vreemdelingen +wordt bezocht: er is dus stellig eene betere karavanserai, maar onze +gidsen oordeelen het raadzaam, ons niet in aanraking te brengen met +de dweepzieke, door de toespraken der mollahs opgewonden pelgrims. Na +bezit te hebben genomen van onze kleine kamers, begeef ik mij naar +het platte dak, om een blik te werpen op de stad. Ter linkerhand +verheffen zich de vergulde minarets en de koepel van de grafmoskee +van Hosein; rechts zie ik een anderen koepel, met blauw, geëmailleerde +tegels bekleed. + +Zoo ooit, dan komt het er nu op aan, al ons diplomatiek talent +te gebruiken, want het geldt niets minder dan de toelating in een +heiligdom, dat door de Perzen nog hooger wordt vereerd dan zelfs de +Kaäba te Mekka. Wij hebben ons dan ook gewapend met verschillende +brieven van aanbeveling, aan de kerkelijke, burgerlijke en militaire +overheden gericht, wier medewerking wij noodig kunnen hebben.--In de +eerste plaats gaan wij een bezoek afleggen bij den consul van Perzië, +een grijsaard van vier-en-tachtig jaar, die bij onze komst door een +aantal mollahs en andere lieden is omringd. Hij zendt die allen weg, +en nu met zijne huisgenooten en ons alleen gebleven, laat hij den +_klid dar_, den bewaarder van den sleutel van het graf, van onze komst +verwittigen. De bode keert terug met de tijding, dat de _klid dar_ +naar buiten is gegaan en niet voor het einde van de week in de stad +terugkeert. Dat is een slecht voorteeken, want ieder begrijpt dat de +afwezigheid van den sleutelbewaarder maar een praatje is: de consul +stemt dan ook zijn toon wat lager en beklaagt zich over de moeilijke +en onaangename positie van de Perzen in aziatisch Turkije, daar zij +genoodzaakt zijn, zich aan de willekeur der turksche ambtenaren te +onderwerpen. Hij eindigt met ons eenvoudig naar de turksche overheid +te verwijzen. Hoe vreemd ons dit ook in de ooren klinke, daar er +hier sprake is van eene sjîitische moskee, haalt mijn echtgenoot +een brief uit zijn zak, door den gouverneur van Bagdad aan zijn +plaatsvervanger te Kerbela gericht. De consul verzekert, dat nu niets +meer de vervulling van onzen wensch in den weg kan staan: hij zal zelf +de boodschap aan den _klid dar_ overbrengen.--Welnu, wij hebben de +moskee niet betreden. Het hoogste wat wij na lange onderhandelingen +met de mollahs konden verkrijgen, was dat men ons zou vergunnen, +van het platte dak van een naburig huis een blik te werpen op de +binnenplaats der moskee. En ook die vergunning zou ons alleen gegeven +worden, als wij ons met den turkschen tarboesj wilden dekken. Daar +mijn echtgenoot deze voorwaarde niet wilde aannemen, kwamen de +mollahs niet meer terug. Na eene wandeling over de uitgestrekte, +lommerrijke begraafplaatsen dezer voor de Sjîiten zoo heilige stad, +keerden wij naar Bagdad terug. + +1. Januari 1882.--Op dezen dag ontwaakt in ons met dubbele kracht het +heimwee naar het vaderland en naar de geliefden, die wij daar hebben +achtergelaten. Gelukkig zijn wij de laatste periode van onze reis +ingetreden en is de terugreis niet verre meer. Maar mijn echtgenoot +houdt vast aan zijn voornemen om naar Susiane te gaan. Zullen wij +ditmaal beter in onze pogingen slagen? + +Daar wij voor ons vertrek uit Mesopotamië nog te Ktesiphon wilden +vertoeven, zijn wij in den namiddag van den 28_sten_ December van +Bagdad vertrokken. Men was op het veld bezig met gerst te zaaien. Op +het bebouwde land volgde weldra de woestijn, straks afgewisseld door +eene met heesters en laag kreupelhout begroeide heide, waarin schapen +en geiten ronddwaalden. Welhaast teekende de donkere massa van het +paleis van Ktesiphon zich tegen den helderen avondhemel af. Wij +brachten het grootste gedeelte van den volgenden dag door met het +bezoeken der ruïnen, en gingen toen aan boord van de _Khalifé_, eene +prachtige stoomboot van de maatschappij Linch, die op den Tigris vaart. + +Den volgenden morgen hield de boot stil te Amara. Deze stad, eerst +in den laatsten tijd gesticht, strekt zich uit langs den oever der +rivier, die eene uitmuntende natuurlijke kaai vormt. Een boomstam +vormt de verbinding tusschen de boot en den oever; nauwelijks is +deze eigenaardige soort van brug gelegd, of de menigte overstroomt +het dek van de _Khalifé_. Wij hadden ons in de kajuit begeven, om de +drukte wat te laten bedaren, en gingen vervolgens aan wal. De stad, +voor ongeveer dertig jaar gebouwd op het punt, waar de Tigris, in een +zijner veelvuldige kronkelingen, het dichtst tot de perzische grens +nadert, is schier van alles ontbloot, en wij zouden zeer verlegen zijn +geweest, indien de consul van Bagdad ons niet aan een christelijk +koopman had aanbevolen. Onze gastheer ontving ons zeer vriendelijk, +en stelde de mooiste kamer van zijn huis tot onze beschikking; maar +het is hem niet mogen gelukken, ons paarden te bezorgen. De weinige +inwoners der stad, die ons paarden zouden kunnen verhuren, willen +tot geen prijs hunne volbloed merriën ontwijden door haar vrachten te +laten dragen, en nog minder de kans loopen om hunne kostbare paarden +de prooi te zien worden van de Beni-Laam, die in de woestijn tusschen +den Tigris en Dizfoel gekampeerd zijn. + +Er bestaat geen op velijn papier gedrukt arabisch paarden-stamboek, +maar de genealogie hunner edele rossen staat geprent in de gedachtenis +der nomaden: zij kennen die van buiten. Verliest een sheikh, tengevolge +van eene razzia, de kudden, waarin zijn rijkdom bestaat, en heeft +hij geld noodig, dan komt hij er toch niet licht toe, zijne merriën +te verkoopen: hij verkoopt dan de helft of het vierde gedeelte van +zijn paard met of zonder den teugel, dat wil zeggen met of zonder het +recht om het paard te berijden. Eigenlijk neemt hij dus hypotheek +op zijn paard, en behoudt zich daarbij het recht voor, om binnen +een bepaalden tijd het verkochte gedeelte terug te koopen. Brengt de +merrie een mannelijk veulen ter wereld, dan wordt dit verkocht, en de +gezamenlijke eigenaars deelen den prijs; is het jong daarentegen een +wijfje, dan moet de meester van den teugel het veulen gedurende een +jaar opvoeden en daarna aan den mede-eigenaar de keus laten tusschen +de helft der moeder en het veulen. Voor al dergelijke transactiën +gelden bepaalde regelen, welke de arabische sheikhs allen kennen en +met groote rechtvaardigheid toepassen. De nomaden verlangen van hunne +paarden geene bijzondere snelheid: die hoedanigheid heeft ook weinig +waarde in een land zonder wegen, met struikgewas en moerassen bedekt, +en meestal ontbloot van drinkwater; maar daarentegen moeten hunne +paarden tegen vermoeienissen en ontberingen bestand zijn, en groote +afstanden kunnen afleggen, des noods zonder eten of drinken. Sommige +algemeen bekende paarden hebben drie dagen en drie nachten achter +elkander doorgeloopen, zonder daar hinder van te hebben. + +4 Januari.--Gisteravond kwam onze gastheer ons vragen, of wij met hem +mede wilden gaan naar de dienst, die door een chaldeeuwsch priester +zou gevierd worden in eene kerk, welke door de christelijke kolonie +van Amara is gebouwd. Bij het aanbreken van den dag treden wij een +smalle zaal binnen, die ter nauwernood drie meter hoog is. Deze +armoedige kapel, van leem en stroo gebouwd, heeft geene andere +opening dan de deur. Ik ga tusschen een zestigtal geloovigen door, +en zet mij, op aanwijzing van een koorknaap, neder voor een even +armoedig altaar van aarde, dat door een kleed van gekleurd katoen +ter nauwernood wordt bedekt; eene geschilderde houten doos of kist +dient als tabernakel. Dadelijk bij onze komst heeft de koster zich +gehaast, een twintigtal kaarsen te ontsteken: overvloed van licht is +een noodzakelijk vereischte bij alle gewijde of profane ceremoniën in +het Oosten. Kort daarop begon de chaldeeuwsche mis, nu eens door den +priester, dan door de koorknapen gezongen, waarbij nu en dan de mannen +achter in de kerk geschaard aan het gezang deel namen. Onwillekeurig +voerde deze eenvoudige godsdienstoefening mij in gedachte eeuwen en +eeuwen terug, in de dagen van vervolging, toen de eerste belijders +van het Evangelie in het huis van een hunner samenkwamen om te +bidden en avondmaal te houden, of wel in de diepte der duistere +katakomben de heilige mysteriën werden gevierd. En heeft ook deze +kleine christelijke kolonie niet, even als de jeugdige Kerk, met +tallooze bezwaren te worstelen gehad? Nog geen jaar geleden, bezat +zij zelfs geen priester. De kinderen konden niet worden gedoopt, +de stervenden moesten den laatsten troost missen en daalden zonder +zegenbede in het graf. Slechts met Paschen verscheen een Karmelieter +monnik uit Moessoel of Bagdad, om zooveel mogelijk voor de geestelijke +belangen der gemeente te zorgen. Gelukkig is dit thans veranderd en +mag zij zich verheugen in het bezit van een eigen herder. + +Na afloop van de mis noodigen de hoofden der christelijke kolonie +ons uit, met hen naar de woning van den priester mede te gaan. Die +woning is eene leemen hut, niet verre van de kerk; zij bevat slechts +een enkel vertrek, dat tot spreek-, eet- en slaapkamer dient. Eenige +dekens op eene estrade van riet geworpen; een kist, die beurtelings +als kast en als stoel dienst moet doen; gebedenboeken, zorgvuldig op +eene tafel gerangschikt: ziedaar het gansche ameublement. Inderdaad, +de pastorie van Amara voegt wel bij de kerk. + +5 Januari.--Den hemel zij dank: er is eene karavaan met indigo van +Dizfoel aangekomen: wij vertrekken morgen. Wel heeft het veel moeite +gekost, den tsjarvadar-bashi te bewegen, zes paarden en muildieren af +te staan, maar dank zij de tusschenkomst van den perzischen consul, +is de zaak toch geschikt. Ten einde alle ongerustheid bij onze +muilezeldrijvers weg te nemen, heeft mijn echtgenoot zich naar den +_moetessaref_ (onder-prefect) begeven, om van hem een escorte van vier +zaptiëhs te vragen. "Ik heb hoegenaamd geen lust, mij met uwe zaken te +bemoeien," antwoordde de onder-prefect. "Als u een ongeluk overkwam, +zou men mij daarvoor aansprakelijk stellen. Door u integendeel de reis +naar Dizfoel ten stelligste af te raden, handel ik als een goed vriend +en een voorzichtig ambtenaar. Gij hebt het u zelven te wijten, als u +op dien tocht eenig onheil overkomt."--Dit bescheid was niet geschikt +om onze ingenomenheid met de turksche administratie te verhoogen. + +7 Januari.--Omstreeks den middag zijn wij van Amara vertrokken, +met het oogmerk om in de tenten van Douéridj te overnachten. Bij een +palmboschje gekomen, hield de karavaan halt. "Gij zult verder niet +dan brak water vinden", zeiden onze gidsen. De paarden worden dus +naar de bron gevoerd, en wij gebruiken een eenvoudig ontbijt, met +bezorgdheid de zwarte wolken gadeslaande, die zich boven ons hoofd +samenpakken. Weldra voel ik eenige regendroppels. Haastig in het +zadel nu, ten einde zoo spoedig mogelijk de tenten van Douéridj te +bereiken! De karavaan waagt zich in eene lagune, waardoor de weg heet +te loopen. Dit bekomt ons slecht: de regen neemt in hevigheid toe, +de duisternis valt: en na links en rechts door de biezen te hebben +gedwaald, verklaren de gidsen dat zij het spoor bijster zijn, en dat +zij, daar geene enkele ster is te zien, niet voor het aanbreken van +den dag de te volgen richting kunnen bepalen. + +De muildieren worden afgeladen. Marcel laat de bagage opstapelen, +zoodat wij hoog genoeg boven het water kunnen plaats nemen; wij +zetten ons boven op eene kist, met het aangename vooruitzicht, +den gansenen nacht aan wind en regen te zijn blootgesteld. Onze +muilezeldrijvers liggen in het water en houden een wakend oog op de +muildieren, uit vrees dat de in de nabijheid gelegerde stam ons kamp +zal aanvallen. Het is ongeveer elf uur; de regen wordt een stortvloed; +de wind steekt al heftiger op. Ondanks onze ellendige positie, +viel ik toch van uitputting in slaap. Bij mijn ontwaken bemerkte +ik dat Marcel alle beschikbare dekens over mij had uitgespreid +en alle voorzorgen genomen om mij tegen het water te beveiligen; +maar desniettemin gevoelde ik mij zoo stijf, zoo ziek en afgemat, +dat ik vreesde niet te paard te kunnen stijgen. Wij moesten evenwel +onze reis vervolgen. Ten acht uren was de zon nog niet boven de kim +gerezen; het begon weer hoe langer hoe harder te regenen; de gidsen +trokken weer door de rietbosschen heen en weder, en eindigden met te +erkennen, dat zij gisteravond, in plaats van naar het oosten, naar +het westen waren getrokken.--Eindelijk, een-en-dertig uren na ons +vertrek van Amara, kwamen wij aan het kamp van Douéridj; men tilde +mij van het paard en droeg mij in eene ruime tent, te midden van eene +kudde lammeren. Er was geen denken aan, van kleederen te verwisselen, +en onze dekens waren doornat: ik moest dus blijven zoo als ik was: +zeer vermoedelijk heb ik het behoud van mijn leven aan den warmen +koesterenden adem mijner aardige kamergenooten te danken. + +10 Januari.--Nog eenige dagreizen als de laatste, en dan zal men ook +voor mij een graf kunnen uitzoeken op de lommerrijke kerkhoven van +Kerbela. Gisterochtend was de lucht opgehelderd; de muilezeldrijvers +raadden ons van die beterschap aanstonds gebruik te maken, want in dit +jaargetijde kan men ook hier niet op bestendig mooi weer rekenen. Ik +had den ganschen nacht de koorts gehad; maar de zon scheen zoo +helder, de lucht was zoo zuiver en zoo frisch, de vlakte zoo groen, +dat ik in vredesnaam toch besloot op weg te gaan. Wij trokken door een +smal kanaal en richtten toen onze schreden naar groote tumuli in de +verte. Aan den horizon verhief zich een hooge bergketen, waarvan de +toppen met sneeuw waren bedekt: aan den voet dier bergen lag eenmaal +het oude Susa en staat nog de moderne stad Dizfoel. Ik had de koorts +en gevoelde mij zoo ziek, dat ik niet langer in den zadel blijven +kon. Men maakte een soort van bed van saâmgebonden dekens, waarop +men mij neerlegde; zoo, zonder te weten wat er met mij gebeurde, +heb ik zeven of acht uur te paard doorgebracht, tot wij eindelijk +des avonds aan een kamp van nomaden kwamen, dat aan den voet van een +hoogen tumulus was opgeslagen. + +Ondanks mijne uitputting en uiterste zwakte, trof mij toch het +echt aartsvaderlijk tooneel, dat mij aan de bijbelsche verhalen +herinnerde, toen met zonsondergang de kudden schapen van het weiland +terugkeerden en haar blatende lammeren te gemoet ijlden; toen de +geiten, de runderen, de kameelen achtereenvolgens hunne plaats +innamen in afzonderlijke parken, die slechts door eenig kreupelhout +waren omtuind. Nadat de kudden rondom het kamp waren saâmgebracht, +verzamelden de herders en herderinnen zich voor de tent, die men ons +had afgestaan; zij zouden ons zeker geen ruimte overgelaten hebben, +indien onze gastheer hen niet genoodzaakt had, hunne nieuwsgierigheid +te temperen en op een betamelijken afstand te blijven. De vrouwen, +voor het meerendeel schoon en statig van gang en houding, gekleed +met lange hemden, welke op de borst en op den rug open zijn, het +hoofd gedekt met lichte wollen tulbanden, versierd met oorhangers, +glazen halskettingen en zilveren armbanden met turkoizen bezet; +de vrouwen trokken zich toen op den achtergrond terug, terwijl de +mannen neerhurkten rondom een groot bekken, waarin een houtskolenvuur +brandde, dat ons zoowel licht als warmte schenken moest. Bij den +rossen gloed der vlammen sla ik aandachtig het tooneel gade, en kan +niet nalaten die Arabieren met hunne fijne en sprekende gelaatstrekken, +hun sierlijken en krachtvollen lichaamsbouw, te bewonderen. + +Buiten alle aanraking met de beschaafde wereld, aan zichzelven +overgelaten, zonder priesters, ik zou bijna zeggen, haast zonder +godsdienst, kennen deze nomaden geene andere wet, dan die de +noodzakelijkheid hun oplegt en die door eeuwenlange overlevering +is gewijd. Werkelijk georganiseerd is bij hen alleen de familie, de +oorspronkelijke groep van elke maatschappij. De stam is niet anders +dan eene vereeniging van zekere familiën, die door gemeenschappelijke +afstamming en bloedverwantschap met elkander verbonden zijn; +het nomadenleven is oorzaak, dat uit de familie zich geene hoogere +maatschappelijke organisatie kan ontwikkelen. Deze zwervende stammen, +die voor een goed deel van roof leven, onderscheiden zich voor het +meerendeel door hunnen krijgshaftigen geest en hun moed, en de vrouwen +doen daarin voor de mannen niet onder. Het is niet zeldzaam, dat +zij aan het gevecht deelnemen of althans daarbij tegenwoordig zijn, +en haar mannen, broeders en zonen door haar woeste kreten aanvuren +tot den strijd. + +De turksche regeering is er nooit in geslaagd, deze nomaden aan +haar gezag te onderwerpen; zij mag al van geluk spreken als zij +niet de toevlucht tot de wapenen behoeft te nemen om de schatting +te innen. Weigeren de stammen het verschuldigde te betalen, dan +zendt de gouverneur een kolonel met zijn regiment. De Arabieren, +altijd intijds van het vertrek der troepen verwittigd, nemen de wijk +in de moerassen, waarvan zij alleen de begaanbare paden kennen; de +kolonel durft zich op dit gevaarlijk terrein niet wagen, marcheert wat +heen en weer, en keert onverrichter zake naar Bagdad terug. Worden +zij soms onverwachts overvallen, dan breken de nomaden haastig hun +kamp op, verbergen hun geld en hunne kostbaarheden in het moeras, +en vluchten naar het gebergte. Zoodra de troepen vertrokken zijn, +keeren zij terug, slaan hun kamp weer op en brengen hunne schatten +weer voor den dag. De talrijke en welgestelde stammen, die zich niet +zoo licht verplaatsen kunnen, nemen hunne toevlucht tot een ander +middel: zij huren, tegen eene jaarlijksche bezoldiging van twaalf- +tot vijftienhonderd francs, een seyed (afstammeling van den Profeet), +en bergen in zijne tent, welke onschendbaar is, al hun voorwerpen +van waarde. Deze seyeds moeten ook met de onderprefecten in overleg +treden omtrent alle zaken welke den stam betreffen en zijne belangen +voorstaan. Zulke blauw of groen getulbande advokaten zijn, krachtens +hunne doorluchtige afstamming, tegen alle geweldenarij beveiligd: +de overheden moeten met aandacht naar hen luisteren, en zij oefenen +een gezag en invloed uit, waarvan zij dikwijls misbruik maken. + +De nomaden, wier gastvrijheid wij thans genieten, hebben zich noch om +de turksche ontvangers, noch om de turksche soldaten te bekommeren; +langs de grenzen van Turkije en Perzië rondzwervend, begeven zij zich +beurtelings naar het eene en het andere land, naarmate men het hun hier +of daar lastig maakt; feitelijk zijn zij volkomen onafhankelijk. De +reizigers, wier weg door hun gebied loopt, zijn echter te beklagen: +want om de waarheid te zeggen, zijn onze gastheeren de stoutmoedigste +en de behendigste dieven van de geheele landstreek. Zij leven van +roof, en maken onder dat opzicht geen onderscheid tusschen hunne eigen +landgenooten en de Perzen. Wanneer men vooraf met hen in onderhandeling +treedt en aan hun sheikh eene schatting wil betalen van tien francs +per lastdier, dan kan men ongehinderd en zonder vrees voor plundering +van Amara naar Dizfoel of omgekeerd reizen; maar wil men dien tocht +beproeven, zonder deze schatting te betalen, dan loopt men groot +gevaar uitgeplunderd en misschien wel vermoord te worden. + +11 Januari.--Ik heb de helft van de laatste étappe afgelegd, +uitgestrekt op mijn paard en half dommelend. Tegen den middag ontwaakte +ik uit mijn sluimer, om een blik te werpen op twee ruïnen, die in +de eenzame vlakte verrijzen: de eene een verlaten grafmonument, +de andere misschien de overblijfselen van een paleis uit den tijd +der Sassaniden. Kort nadat wij deze laatste ruïne hadden verlaten, +kwamen wij aan den oever van de Kerkha, eene breede rivier, die wij +moesten doorwaden. Voorzichtigheidshalve verzocht ik dat men mij +zou los maken, en zette ik mij weer in den zadel: geen overtollige +voorzorg. Nauwelijks zijn wij in den stroom, of de beesten worden +uit hun baan gedrongen; het water reikt tot aan den schouder van mijn +paard: ik ben genoodzaakt mijne beenen over den zadel te kruisen. Toch +bereiken de ruiters zonder ongeval den oever: maar een der muildieren +raakt van de been, wordt door den stroom medegevoerd en verliest in +de worsteling al zijne bagage; eerst een eind verder kon het arme dier +weer worden opgevischt. De gidsen deelen ons nu mede, dat wij nog geen +victorie kunnen roepen: boven de voorde splitst de rivier zich in twee +takken: wij bevinden ons nu op een eiland en moeten nog den anderen arm +oversteken. Wij gaan op weg en staan na verloop van een kwartier weer +aan den oever. De paarden, nog onder den indruk van het zooeven genomen +bad, weigeren hardnekkig te water te gaan, en keeren zich telkens aan +den oever om: sporen noch zweepslagen, geschreeuw noch scheldwoorden, +niets helpt. Wij wisten werkelijk niet wat aan te vangen, toen wij, +op den anderen oever vier of vijf ruiters gewaar werden, op prachtige +paarden gezeten. Op het hooren van de kreten van onze tsjarvadars, +en onze verlegenheid ziende, gingen zij zonder bedenken te water en +stelden zich aan de spits der karavaan. Nu gelukte het; nog een paar +stappen, en wij staan behouden op den oever. De Kerkha heeft het ons +lastig gemaakt; maar bij eene zoo edele rivier, die heugenis heeft van +een zoo roemrijk verleden, moet men wat door de vingers zien. Was het +niet de Kerkha, die de muren van Susa bespoelde, eene van de oudste +steden van Azië? Was het niet de Kerkha, wier kristalhelder water, +in zilveren vazen medegevoerd, overal op de tafel van den Koning der +koningen moest verschijnen? Wanneer de brandende zomerhitte den grond +van Susiane heeft uitgedroogd en geblakerd, kan men nog op sommige +punten zonder bezwaar de verzwakte rivier doorwaden; maar gedurende +negen maanden van het jaar moet men zich van vaartuigen bedienen, +overeenkomende met de keleks van den Euphraat. + +Een onzer gidsen is de zoon van Kerim-Khan, het hoofd van een +aanzienlijken stam, die, naar gelang van het jaargetijde, langs de +oevers van de Kerkha of aan den voet der bergen nabij Dizfoel, zijne +tenten opslaat. Op uitnoodiging van den jonkman, traden wij de tent +zijns vaders binnen. Men bracht pijpen, thee, gestremde melk, en warme +broodkoeken, door de mannen van den stam op gloeiend gemaakte koperen +platen gebakken. In weinige oogenblikken waren wij de beste vrienden, +en namen straks, onder hartelijke wenschen, afscheid van elkander. + +Rondom het kamp strekken zich op grooten afstand korenakkers en +weilanden uit; verder op, langs den weg naar Dizfoel, liggen een aantal +dorpen door tuinen omringd, die bewijzen hoe vruchtbaar de bodem is, +wanneer hij behoorlijk wordt bearbeid en voor de noodige besproeiing +zorg wordt gedragen. Wij gaan van de eene oase tot de andere over, en +weldra vertoont zich Dizfoel aan ons oog. De stad is langs den zeer +steilen oever van de Ab-Dizfoel gebouwd, en maakt met haar tuinen, +haar amphitheatersgewijze oploopende huizen en haar monumentale brug, +eene zeer goede vertooning. Daar het reeds donker was, vonden wij de +poort gesloten; aanvankelijk weigerde de poortwachter ons in te laten, +maar de brief met het prinselijk zegel van Zelleh Sultan bracht hem +spoedig tot andere gedachten. Door tusschenkomst van den gouverneur +kregen wij een vrij ruime kamer, waarvan de vensters door luiken +konden worden gesloten. + + + +XXXIX + + +13 Januari.--Sedert twee dagen zijn wij te Dizfoel, en nog is het ons +niet mogelijk geweest een uitstapje te maken naar de ruïnen van Susa, +die ter nauwernood zes à zeven farsaks van de stad verwijderd zijn. Het +heeft sedert onze aankomst nog geen oogenblik opgehouden met regenen. + +Arabistan, eene van de belangrijkste provinciën van zuid-westelijk +Perzië, wordt thans door een oom des konings, Hischmet ed-daoeleh, +bestuurd. Deze prins verandert van residentie naar gelang van het +jaargetijde: doorgaans resideert hij te Shoester, maar in de lente +vertoeft hij tijdelijk te Dizfoel, waar de temperatuur dan aangenamer +is. Gedurende zijne afwezigheid is het bestuur der stad toevertrouwd +aan een stadhouder of _naïeb loekoemet._ Deze luitenant-gouverneur, van +zijne secretarissen of mirza's vergezeld, heeft zich zeer welwillend +tot onze beschikking gesteld, en ons sterk aangeraden om te Dizfoel het +einde van den regentijd af te wachten. Inmiddels heeft hij ons wat op +de hoogte gebracht van den stand van zaken in de provincie. Volgens hem +zou Dizfoel, dat in welvaart en bevolking sterk vooruitgaat, veel meer +aanspraak hebben op den rang van hoofdstad van Arabistan, dan Shoester, +dat zeer in verval is. In de laatste jaren is de bevolking verdubbeld, +en heeft de handel zich boven verwachting uitgebreid. De omliggende +velden leveren overvloedige korenoogsten op, en de wol der kudden is +om hare fijnheid beroemd; er wordt in den omtrek veel indigo verbouwd, +die in talrijke zeer eenvoudige ververijen wordt gebruikt. + +Bij zijn vertrek vroeg de naïeb mij, of ik zijne anderoens ook wenschte +te zien; op mijn bevestigend antwoord, stelde hij voor, dat zijn zoon +mij vergezellen zou. Ik kon geen beter geleider wenschen; met de meeste +voorzichtigheid voerde de aardige, tien- à twaalfjarige knaap mij over +de platte daken der huizen, die allen met elkander gemeenschap hebben, +en verzuimde bij de voorstelling geen enkel van de vele voorschriften +der etiquette.--Ons eerste bezoek gold de oudste der echtgenooten +van den naïeb. Bij mijn binnentreden stond Bibi Sham Sedjoe op: +zij reikte mij de hand en bracht die daarna, ten teeken van eerbied, +aan haar voorhoofd, mij tevens hartelijk welkom heetende. Daarop wees +zij mij een grooten houten fauteuil, die in het midden van de kamer +stond. Deze stoel heeft eene geschiedenis. Hij werd gemaakt ter eere +van Sir Kennett Loftus, toen hij, nu omstreeks dertig jaren geleden, +hier vertoefde als president der commissie voor de turksch-perzische +grensregeling. Na het vertrek van dezen diplomaat, bleef de _takht_ +(troon), zoo als de dames hem noemen, onder eene dikke stoflaag +bedolven, tot de verschijning van een dier wonderlijke wezens, die op +stoelen zitten als papegaaien op een kruk, hem weer voor den dag deed +halen. Ik nam met alle deftigheid plaats. Sham Sedjoe en al de andere +dames hurkten rondom mij op den grond, en tot driemalen toe vroegen wij +elkander naar den staat onzer gezondheid. Bibi verklaarde dat zij dezen +morgen met geweldige hoofdpijn was opgestaan, maar dat de vreugde over +mijn aangekondigd bezoek en vooral mijne gezegende tegenwoordigheid +haar geheel genezen hadden. Deze woorden werden door de andere khanoems +(dames) luide toegejuicht; ik wist inderdaad niet wat te antwoorden, +en bepaalde mij tot eene beleefde buiging.--Bibi Sham Sedjoe is eene +Perzische; hare bekoorlijkheden zijn met de jaren vervlogen, maar +zij weet zeer goed het gesprek gaande te houden en haar conversatie +verheft zich wel eenigszins boven het gewone peil der gesprekken in +den anderoen. Jammer dat zij zoo onwetend is en zelfs de eenvoudigste +beginselen der geografie haar ten eenemale vreemd zijn. Zij heeft wel +eens hooren spreken van een land, Faranguistan genoemd, bewoond door +ongeloovige Engelschen en Russen, die veel varkensvleesch eten en +nog meer brandewijn drinken, maar zelfs den naam van Frankrijk heeft +zij nooit hooren noemen. Mijn kort afgeknipt haar bracht haar ook in +de meening dat Allah aan de vrouwen der ongeloovigen het sieraad der +weelderige haarlokken heeft ontzegd.--Er werd thee gepresenteerd. Het +eerste kopje werd mij aangeboden, het tweede aan mijn gids, die het +zonder aarzelen aannam: die hulde kwam hem toe als man. Daarop moesten +alle khanoems mijn witten helmhoed opzetten, om dan te schateren van +lachen, als zij, dus getooid, zich zelven aanschouwden in den kleinen +spiegel met een prachtige lijst van cederhout en ivoor. Toen de pret +lang genoeg geduurd had, nam ik mijn hoofddeksel terug en vertrok. + +"Nu zullen wij mama gaan bezoeken," riep mijn jonge geleider op +blijden toon, nadat hij een bediende had gelast, den fauteuil voor +mij uit te dragen. Zijne moeder, Matab-khanoem, is van arabische +afkomst: aan haar bloed getrouw, heeft zij hare prachtige raspaarden +in hare onmiddellijke nabijheid, op de binnenplaats harer woning, +geïnstalleerd. Deze woning is met zekere pracht gemeubeld: in de +nissen langs de wanden prijken kostbare vazen en potten van echt +chineesch porselein, afkomstig uit den tijd van Shâh Abbas; tegenover +een prachtig geëmailleerden beker staat evenwel eene afschuwelijke +soepterrine van engelsch aardewerk. De fauteuil wordt neergezet op een +tapijt, zoo fijn en glad als fluweel; ik neem plaats in de nabijheid +van een ouderwetschen weefstoel. Matab-khanoem brengt haar ledigen tijd +door met het vervaardigen van die groote netten van rose en gele zijde +met gouden franje, welke de vrouwen van Susiane over haar hoofd en +haar borst slaan.--Deze dame is klein, mager, bruin van kleur en alles +behalve schoon; maar als moeder van den eenigen erfzoon des huizes, +heeft zij onbetwistbaar den voorrang boven de andere vrouwen van haar +echtgenoot. Zij was verrukt toen ik haar een compliment maakte over de +beleefdheid en de goede manieren van mijn jongen vriend: zij kon nu +niet nalaten, uit te weiden in den lof van haar zoon, haar Messaoed, +over wiens vroege ontwikkeling de mollahs verbaasd stonden. + +Ik nam afscheid van Matab-khanoem en begaf mij nu langs verschillende +straten, hier en daar versperd door de ruïnen van huizen, die door de +winterregens gesmolten zijn, naar een derden anderoen. Ik mocht mij +niet over mijne moeite beklagen, want daar ontmoette ik de schoonste +vrouw, die ik sedert langen tijd gezien had, Bibi-Dordoen, de favorite +van mijn gastheer en de mededingster van Matab-khanoem. Bibi-Dordoen, +hoewel uit arabisch bloed gesproten, is mat blank van kleur, met +prachtige zwarte oogen en gitzwarte haren; haar lippen zijn wat te dik, +maar haar tanden zijn verwonderlijk schoon. Zij ontving mij met groote +vriendelijkheid, en deed mij allerlei vertrouwelijke mededeelingen, +ook omtrent haar vurig verlangen dat haar eerlang een zoon mocht +geboren worden. Reeds vijfmaal had zij haar echtgenoot een dochter +geschonken; nu hoopte zij eindelijk op een zoon en vroeg mij, in +groote opgewondenheid, of ik, eene Faranguie, eene geleerde vrouw, +haar daaromtrent geene zekerheid geven kon. Ik aarzelde niet en +voorspelde haar een zoon. Zij wierp zich om mijn hals en omhelsde mij +hartstochtelijk.--Ik heb nu genoeg van deze bezoeken en dank Messaoed, +die mij ook nog naar den vierden anderoen van zijn vader brengen wilde, +voor zijne moeite. + +14 Januari.--Na een bezoek aan den ouden sheikh Thaer, den beheerder +van het kerkelijk domein der grafmoskee van Daniël, van wien +wij vergunning verkregen hebben om binnen de gewijde omwalling te +overnachten, zijn wij tegen den middag op weg getogen naar Susa. Wij +gingen over de brug en reden aanvankelijk door korenakkers; vervolgens +kwamen wij aan een dorp, en dan aan de naakte steppe. Alle kultuur +houdt op en de aarde brengt niets meer voort dan schrale struiken +en armoedige heesters, die haar kwijnend leven rekken, dank zij de +nabijheid van een arm van de Kerkha. De paarden doorwaden de rivier; +wij bevinden ons nu in eene streek, doorsneden door vervallen en +afgebrokkelde hooge dijken en bezaaid met terpen, die tot aan de kruin +zijn begroeid. De zon breekt door de wolken en werpt haar stralen op +een reusachtigen _tell_, die eene zeer groote lengte beslaat. Had +de heuvel niet zulk een vlakke, effen kruin, dan zou men aan een +natuurlijken berg kunnen denken. "Shoes!" roepen de tsjarvadars. Aan +alle kanten strekt zich de vlakte uit, met verdroogde doornstruiken +bedekt. Hoe ver mijn blik ook reikt, nergens bespeur ik een dorp, +eene tent of eene kudde: het is de woestijn in den vollen zin des +woords, de woestijn in al hare verlatenheid. + +De gidsen geleiden ons naar den voet van den tumulus, waarvan de +reusachtige afmetingen ons van nabij nog meer treffen. Het graf van +Daniël ligt aan den voet, rechts van het hooge terras, in den omtrek +onder den naam van Kaleh-Shoes (vesting van Shoes) bekend. Langs het +heiligdom vloeit een modderig beekje, de Shaoer, dat op den afstand +van omstreeks tien farsaks ontspringt en in de Ab-Dizfoel uitmondt. + +"Is dat het graf? + +--Ja, Çaheb." + +Het was waarlijk wel de moeite waard, zooveel omslag te maken, +eer wij vergunning kregen om daar binnen te komen. Het monument +beantwoordt volstrekt niet aan zijne reputatie, die jaarlijks in de +lente talrijke scharen van pelgrims naar deze plek doet stroomen. Als +men van de zijde van Dizfoel komt, ziet men een aarden muur en eene +zware poort. Men zou wanen, een versterkt dorp voor zich te hebben, +wanneer niet, midden boven de groep gebouwen, een toren in de +gedaante eener pyramide oprees, die de bestemming van het monument +aanwijst. De zijvleugels der voorhoven zijn van arkaden voorzien, +die een verblijfplaats opleveren voor de bewakers van het graf +en voor eenige herders, wier woeste honden op mesthoopen midden +op het voorplein slapen. Eene soort van gordijnen, van stengels en +palmenvezels gevlochten, beschermen de bewoners dezer galerijen tegen +den regen. De _motavelli_ (bewaarder van het graf) wees ons eerst een +verblijf aan in eene onbewoonde nis, die dus ook niet van een gordijn +was voorzien; maar op het gezicht der zwarte wolken, die met nieuwen +regen dreigden, is hij van gedachten veranderd. Na nog eens den brief +van den sheikh te hebben overgelezen, gaf hij last een klein vertrek +te ontruimen, dat onder den peristyle van het graf uitkomt en waarheen +onze bagage werd overgebracht.--Alsnu verzekerd van een droog logies, +hebben wij ezels gehuurd en in gezelschap van den _motavelli_ den +tumulus beklommen, om een blik te werpen op de plek, waar eenmaal +de koninklijke stad stond.--Immers, het is ons toch niet vergund, +het graf van den profeet te zien, en met eerbiedige bewondering het +lijk te aanschouwen van den heilige, dat niet minder dan veertig el +lang is en tien el breed ter hoogte van de schouders! Geen wonder, +dat de leeuwen van Darius bang waren voor zulk eene prooi! + +Afgescheiden van talrijke golvingen en oneffenheden van den grond, +trekken drie groote, van elkander afgezonderde terpen of tumuli +aanstonds de aandacht. De aanzienlijkste van allen, die, naar het mij +voorkomt, in hoogte alle anderen overtreft, de Kaleh-Shoes, verheft +zich tot omstreeks zes-en-dertig el boven het peil van de Shaoer. De +regens hebben diepe sporen en greppels uitgehold in de hellingen, +die thans met doornen en distelen zijn begroeid, maar waarlangs twee +smalle, schier onbegaanbare paden naar de platte kruin voeren. Een +dezer paden is zeer oud en gaf weleer toegang tot de citadel. Wij +volgden dit pad, en komen na veelvuldige kronkelingen aan de poort, +waarnaast het oude metselwerk nog eenigszins de gedaante van torens +vertoont. Daarachter ligt een kleine platform, die uitloopt op een +zeer smallen weg over een hoog bolwerk aangelegd. Vermoedelijk was +dit de laatste slagboom, dien de aanvallers, nadat zij de helling +hadden beklommen en de eerste poort vermeesterd, uit den weg moesten +ruimen. Verder op begint een uitgestrekt plateau, van waar men de +vlakte en de twee naburige tumuli overziet.--Ik bevond mij dus in de +onneembare vesting, die weleer de roem en trots was der koningen van +Susa; in dien burcht, waarin zij hunne schatten bewaarden, en die na +de macedonische verovering de zetel werd van eene sterke bezetting, +bestemd om de overwonnen stammen in bedwang te houden. Van de schatten +en kostbaarheden, door de geschiedschrijvers met zoo veel ophef +vermeld, is geen spoor meer te vinden; misschien zouden opgravingen +hier belangrijke resultaten kunnen opleveren; maar voor het oogenblik +is elke herinnering aan het verleden uitgewischt. + +"Gij verspilt uw tijd, zegt de _motavelli_: laat ons naar beneden +gaan en het paleis zien, zoo gij niet door den nacht wilt overvallen +worden".--De raad is goed; ik stijg te paard en wij rijden naar +den noordhoek van den tumulus, naast den weg naar Dizfoel. De gids, +het kreupelhout met sterke hand uit elkander rukkende, wijst ons de +voetstukken van verschillende kolommen, waarvan vier met opschriften +in spijkerschrift zijn versierd. Deze voetstukken, die ongeveer een +el onder de oppervlakte van den thans beganen grond bedolven lagen, +werden voor ruim dertig jaar ontdekt door kolonel Williams en door +sir Loftus aan het licht gebracht. De laatste stelde, met behulp +dier zuilen, het plan samen van een gebouw, dat aan drie zijden door +portieken was omringd en zeer veel overeenkomst had met het paleis +van Xerxes te Persepolis. De overblijfselen toonen duidelijk genoeg, +dat wij hier met een paleis uit den tijd der Achemeniden te doen +hebben; blijkens de opschriften, die allen twijfel wegnemen, werd +dit paleis gesticht door Artaxerxes Mnemon, op de plaats van een +vroegere _apadâna_ (troonzaal), door Darius gebouwd en tijdens de +regeering van een zijner opvolgers door het vuur vernield.--Verder +bezit Susa niets dan het prachtige panorama van het sneeuwgebergte, +dat de grensscheiding vormt tusschen Elam en Perzië. + +Welke onnoemelijke schatten liggen wel begraven in deze reusachtige +terpen, en hoe vele menschengeslachten zijn hier wel voorbijgegaan, +sedert de vloot van Sanherib de Kerkha opvoer om Susa aan te tasten, +en sedert den noodlottigen dag, waarop de geduchte veroveraar +Assoer-banipal de vestingwerken vermeesterde, die de koningen van Elam +rondom hun paleizen hadden opgeworpen. Hoor, met hoe welbehagelijken +trots de overwinnaar zijn triomf der wereld verkondigt: "Ik heb de +stad Susa genomen, de groote heilige stad, de woonstede hunner goden, +het heiligdom hunner godspraken. Door den wil van Assoer en van Istar, +drong ik in het paleis van Oemmanaldas (den koning van Elam) door; ik +legerde mij daar in mijne heerlijkheid. Ik doorzocht de schatkameren, +waar het goud, het zilver en al de rijkdommen lagen opgestapeld, die +sedert de oude koningen van Elam tot op dezen dag waren bijeengebracht, +en waaraan nog geen vijand de hand geslagen had; ik heb er mij +meester van gemaakt als van een buit.... Den god Soesinak, die in hunne +verborgen heiligdommen woonde en wiens beeld niemand mocht aanschouwen; +de goden Soennadoe, Lagamar, Partikira, Amman-Kasimas, Oedoeran, Sapak, +die door de koningen van Elam werden aangebeden en gevreesd; de goden +Ragika, Soengoenisoer, Karza, Kirsamas, Soedoenoe, Aipaksina, Biloel, +Panintimri, Silagara, Napsa, Nalirtoe, Kindakoerboe, al deze goden en +al deze godinnen, met hunne schatten, hunne prachtige sieraden, hunne +priesters en hunne dienaren, heb ik naar het land Assoer medegevoerd, +benevens twee-en-dertig standbeelden van koningen, van zilver, goud, +brons en albast, afkomstig uit de steden Susa (Soesan), Madaktoe, +Hoeradi; het standbeeld van Oemanigas, den broeder van Oembadara, +het beeld van Istar-Nakhoenta, dat van Halloesi, dat van Tammaritoe +den laatsten koning, die overeenkomstig het bevel van Assoer en +van Istar zich aan mij onderworpen had. Ik heb ook de leeuwen en de +stieren met menschenaangezichten doen wegnemen, die het sieraad waren +der tempels; ik heb de kolossen doen wegvoeren, die de poorten der +heiligdommen bewaakten; ik heb alles verwoest tot zelfs de fondamenten; +ik heb de beelden der goden en godinnen tot gruis doen slaan. Daar +waren heilige bosschen, waarin niemand was doorgedrongen, waarvan de +bodem door geens menschen voet was betreden: mijne soldaten trokken +er in en staken de heiligdommen der goden in brand. De graven van +hunne koningen, de vroegere en de latere, die Assoer en Istar, mijne +heeren, niet aanbaden en de koningen mijne voorvaderen verontrustten, +heb ik geschonden en voor het licht der zon geopend: ik nam hunne +overblijfselen mede naar Assyrië; ik liet hunne schimmen zonder slaap, +ik beroofde hen van de gebeden der priesters. In den tijd van eene +maand en vijf-en-twintig dagen verwoestte ik het geheele land van +Elam; ik sloeg het met verderf en honger. De dochters en de zusters +der koningen, de geslachten van de vorige en van de laatste koningen +van het land Elam, de stadhouders en oversten van alle steden, die ik +genomen had, de hoofdlieden der boogschutters, de bevelvoerders, de +wagenmenners, de schildknapen, de lansdragers, de boogschutters, het +geheele leger, krijgsoversten en soldaten, aanzienlijken en geringen, +de muildieren, de ezels, de ossen en de schapen, grooter in menigte +dan de sprinkhanen, ik bracht dit alles naar Assyrië; ik nam zelfs van +het stof der steden Susa, Madaktoe en van andere heilige steden, en, +een arend gelijk, droeg ik het naar het land van Assoer. Binnen eene +maand werd geheel Elam als weggevaagd; er bleef geene samenwoning +van menschen, geen kudde van runderen of schapen, geen huisdieren, +geen bebouwde velden. Ik gaf dit land ter prooi aan de woudezels, aan +de gazellen en de dieren der woestijn, die er zich vermenigvuldigden." + +Assoer-banipal verzuimt vooral ook niet, ons mede te +deelen, dat hij het beeld van de godin Nana, hetwelk sedert +zestienhonderd-vijf-en-dertig jaren in gevangenschap was in Elam, in +"een land dat haar niet was toegewijd", heeft teruggevoerd en weer +in den tempel van Oeroek heeft geplaatst. + +Deze verwoesting van Elam greep plaats in het jaar 660 vóór +Christus. De oude hoofdstad Susa, waarvan de geweldige assyrische +veroveraar geen steen op den anderen gelaten had, verrees toch ruim +een eeuw later weer uit haar puinen en werd de winterresidentie van +de perzische koningen, die hier een prachtig paleis bezaten. Maar +na den ondergang der oude perzische monarchie, zonk ook Susa in +vergetelheid; Shoester, Dizfoel en andere steden werden gaandeweg +met haar puinen gebouwd. Sedert de achtste eeuw wordt de plek, waar +de aloude koningsstad stond, geheel verlaten, een woonplaats van +roofdieren en wilde zwijnen. Eéne traditie is slechts overgebleven: +het zoogenoemde graf van Daniël stelt ons nog in staat de stede aan +te wijzen, waar eeuwen en eeuwen geleden, in de morgenschemering der +historie, die elamitische koningen regeerden, voor wier macht zelfs +Babylon bukken moest. + +De invallende duisternis noopt ons naar de grafmoskee terug te keeren, +waarvan de binnenplaats thans geheel ingenomen is door kudden van +schapen en geiten, welke overdag in de omliggende vlakte haar voedsel +moeten zoeken. Tevens zijn ook de bewoners van het graf teruggekeerd: +de vrouwen beladen met takkebossen en doornstruiken, de mannen met +hun stok of hun slinger gewapend. Wij trekken ons in onze kamer terug, +waar wij althans geen last van den regen zullen hebben. + +15 Januari.--De bewakers van het graf van Daniël hebben getoond, +op de hoogte van hunne taak te zijn: zij hebben den ganschen nacht +gezongen, gepraat, gebeden, gerookt, koffie en thee gedronken, en +zulk een leven gemaakt dat wij geen oog toe hebben kunnen doen. Toen +zij eindelijk tot rust kwamen, zijn wij opgestaan en hebben ons naar +den derden tumulus begeven. Deze terp, van nog grooter omvang dan +de beide anderen, was vroeger ook door aarden wallen omgeven, die +nu geheel zijn ingezakt. Op last van sir Kennett Loftus zijn hier +opgravingen ondernomen, die niet veel hebben opgeleverd, en die door +de dreigende houding van de bevolking spoedig moesten worden gestaakt. + +Terwijl mijn echtgenoot de terpen nog verder onderzocht, keerde ik +naar het graf terug. Er is niemand: de _motavelli_ is met Marcel +bij de terpen; de nomaden zijn met hunne kudden naar het veld; +niets verhindert mij dus om de eigenlijke grafkapel te bezoeken. De +gewaagde onderneming bleek ten slotte niet de moeite waard. De zaal, +van betrekkelijk kleine afmetingen, is eenvoudig gewit en met een +gewelf overdekt. In het midden ziet men een groot blok metselwerk in +den vorm van een sarkophaag; dit monument is omringd door traliewerk, +waarlangs de geloovigen met hunne handen strijken. Aan de vier hoeken +bevinden zich vier groote glimmende ballen of kogels, die de pelgrims +met hunne voorhoofden aanraken. Dit is alles; aan het graf van den +grooten profeet is zeker niet veel ten koste gelegd. Maar sedert den +dood van Daniël is het gebouw zeker herhaaldelijk vernieuwd moeten +worden: misschien is de mildheid der geloovigen gaandeweg afgenomen, +zoodat de profeet, die den toorn der koningen van Babylon en van Perzië +durfde trotseeren, nu met een zoo simpel graf tevreden moet zijn. + + + +XL + + +17 Januari.--Regen, altijd regen! Onophoudelijke stortbuien hebben +ons, nu twee dagen geleden, genoodzaakt van Susa naar Dizfoel terug +te keeren; de vrees, dat de aanhoudende regens ons den overtocht +over de rivier de Konah, die de vlakte tusschen Dizfoel en Shoester +doorstroomt, onmogelijk zouden maken, heeft ons doen besluiten, +onze reis te vervolgen. Op het oogenblik van ons vertrek scheen de +lucht te zullen ophelderen, maar die verwachting werd niet vervuld, +en nog steeds daalt de regen neer, den weg in een modderpoel +herscheppende. Eene wonderlijke vertooning maken langs den weg +de gebogen, verwrongen palen van ongelijke hoogte, waarlangs de +telegraafdraad loopt, die nu eens tusschen de struiken verdwijnt +en dan weer over den grond sleept. Somwijlen zijn de palen over +eene aanzienlijke lengte door den wind omgeworpen: ik kan mij niet +voorstellen, dat de daardoor ontstane gaping bevorderlijk is aan den +goeden gang der berichten. + +Toen de engelsche regeering, voor eenige jaren, vergunning verkreeg om +een telegraaflijn door Perzië aan te leggen, nam zij de verplichting +op zich, ook een draad te spannen, die bepaaldelijk voor de dienst +van den Shâh zou worden gereserveerd. Inlandsche kantoren verrezen +naast de engelsche; en de perzische telegraaf, steeds door de vreemde +deskundigen in orde gehouden, beantwoordde aanvankelijk aan alle +verwachtingen. Zeer ingenomen met deze merkwaardige nieuwigheid, +waardoor hij zich voortdurend in betrekking kon stellen met zijne +stadhouders in de provinciën, gaf Nasr-ed-Din bevel, ook een +telegraaflijn aan te leggen tusschen zijn paleis en het afgelegen +Arabistan. Dat ging nu weer den gewonen gang. In plaats van stevige +palen van gegoten ijzer, gebruikte men slechte houten palen; in +plaats van de uitmuntende engelsche toestellen, behielp men zich met +voddige machines: en de nationale lijn werd geopend. Natuurlijk werden +voorkomende gebreken of beschadigingen niet hersteld; na verloop +van een paar jaren lagen de palen tegen den grond, waren de draden +gebroken, de toestellen onbruikbaar, zoodat het goedkooper en vooral +uit het oogpunt van spoed raadzamer was, de depêches per koerier te +verzenden. Van de geheele inrichting is thans niets meer over dan de +geëmploieerden, die zoo ver het gaat vrije woning hebben en ook wel +traktement ontvangen, en wier eenige vrees is, dat de telegraaf weer +op een mooien dag in orde zal worden gebracht. Overigens zijn zij +de eenigen niet, die zich verheugen over een ongeval, dat hun een +gemakkelijk leventje bezorgt. Gedurende de weinige maanden, dat de +telegraaf in werking was, had de gouverneur van Arabistan het hard +te verantwoorden: de Shâh liet hem geen oogenblik rust. Telkens kwam +er een depêche: nu eens was het eene aanvraag om geld, dan moesten +er manschappen voor het leger worden gezonden; en steeds moest de +souverein onmiddellijk antwoord hebben, en moest aan zijne eischen +worden voldaan. Tegenwoordig is het in Arabistan weer rustig. In het +gunstige jaargetijde heeft een koerier ruim eene maand noodig om van +Teheran naar Shoester te gaan; en wanneer hij dan ter plaatse zijner +bestemming is aangekomen, heeft de Hakem (gouverneur) al den tijd +om een antwoord in gereedheid te brengen. Bovendien mag men nog op +den winter rekenen. Daar de koerier te voet de hoogste toppen van het +Bakhtiaris-gebergte moet oversteken, bestaat er alle kans dat hij in de +sneeuw verongelukt of ten minste onbepaalden tijd wegblijft. Dat zijn +altemaal redenen, die eene spoedige herstelling van de telegraaflijn +niet waarschijnlijk maken. + +Ruim vijf uren na ons vertrek van Dizfoel, kwamen wij aan de omwalling +van eene voormalige stad, als zoo vele anderen verdwenen, maar nog +altijd aangeduid onder den naam Shahabâd. Vermoedelijk is dit het +oude Djundi-Shapoer, door den beroemden Shapoer gesticht na zijne +overwinning op Valerianus behaald, en belangrijk vergroot door zijn +zevenden opvolger, Shapoer Dhoe-l-Aktaf. Deze stad werd later eene +van de belangrijkste steden der provincie: haar verval dagteekent +van de dertiende eeuw, toen Shoester het toppunt van voorspoed had +bereikt. De oude stad strekte zich vermoedelijk uit tot aan den oever +eener rivier, die wij moeten doorwaden om Konah te bereiken. Er +gaat een snelle stroom, maar de voorde kan zonder bezwaar worden +gebruikt. Tegen den avond komen wij aan den rechter oever en nemen +onzen intrek in eene karavanserai, waarvan het dak verdwenen is; +een donker gat onder eene trap is de eenige plaats, waar men voor +den regen veilig is, en waar wij dan ook eene toevlucht zoeken. + +18 Januari.--Het heeft van nacht gedonderd en hard gewaaid; bij het +aanbreken van den dag was de hemel helder, en lag het dorp Konah voor +ons, in een krans van tuinen, te midden van eene bloeiende vlakte, +en bestraald door het tooverachtige licht der zon. Het mooie weer +werkt allergunstigst op de gemoedsstemming onzer muilezeldrijvers en +onzer zaptiëhs, welke laatsten uit louter pret eene aardige fantasia +uitvoeren. + +Omstreeks vier uren in den middag bespeuren wij aan den horizon +de stad Shoester, evenals Dizfoel aan den oever eener rivier, de +Karoen, gebouwd en mede in het bezit eener brug uit den tijd der +Sassaniden. Weldra kan ik de geëmailleerde koepels, de spitse daken +van grafmonumenten onderscheiden, alsmede de stompe minaret van de +masdjed Djoema, en eindelijk, links, aan den zoom der rivier, het +antieke kasteel Selasil. Volgens de overlevering, die bij het volk nog +niet vergeten is, zou de gevangene van Shapoer, de ongelukkige keizer +Valerianus, tien jaren lang achter deze muren hebben doorgebracht. Als +zijn overwinnaar te paard steeg, moest hij zich ter aarde buigen en +als voetbank dienen. + +De brug van Shoester dient tevens als stuw. Zij volgt niet de rechte +lijn, maar beschrijft allerlei krommingen, om voor haar pijlers gebruik +te kunnen maken van rotsbeddingen op den bodem der rivier. In de oogen +van Marcel is zulk eene brug een gruwel: mij behaagt deze afwijking +van den regel wel. Mogen wij de overlevering gelooven, dan zou de brug +door een romeinsch ingenieur, mede een krijgsgevangene van Shapoer, +zijn gebouwd. Deze beroemde koning zou ook de stad zelve hebben +gesticht, of althans vergroot en verfraaid. Met behulp van romeinsche +gevangenen verbeterde en regulariseerde hij den loop van de Karoen, +liet stuwen en kanalen aanleggen en de omliggende landen in vruchtbare +velden herscheppen. De grond van Khoesistan (zoo heette destijds het +tegenwoordige Arabistan) was buitengewoon vruchtbaar en loonde met +honderdvoudigen oogst de vlijt van den landbouwer. Dit vruchtbare land +wekte dan ook de begeerlijkheid op der Arabieren; maar de inwoners van +Shoester boden den vijand een hardnekkigen tegenstand. In een bloedig +gevecht drongen de soldaten van Bassorah en Koefah tot bij de poorten +der stad door; en de perzische bevelhebber, gedwongen terug te trekken, +verloor op een dag meer dan elfhonderd zijner manschappen. Ondanks den +moed der Arabieren dreigde het beleg toch zeer lang te zullen duren, +toen zich een Pers in het kamp der belegeraars aanmeldde en aanbood, +den vijand den toegang tot de stad te openen. Hem werd lijfsbehoud +toegezegd, mits zij zich tot den Islam bekeerde. De verrader, van +een arabisch soldaat vergezeld, doorwaadde de Karoen en bereikte +eene uitstekende rotspunt, die de geheele stad en het kamp van den +perzischen generaal bestreek. Nadat hij was teruggekeerd, zond Aboe +Moessa, de arabische opperbevelhebber, veertig man uit, op korten +afstand gevolgd door eene afdeeling van tweehonderd soldaten, met +last om, begunstigd door de duisternis, den renegaat te volgen. De +Arabieren drongen in de stad door, doodden de schildwachten en +beklommen de wallen. De perzische generaal, door dezen onverwachten +aanval verrast, trok in de citadel terug, waar al zijne schatten waren +geborgen. Vroeg in den volgenden morgen trok Aboe Moessa met zijn +gansche leger over de rivier en bezette de stad. De perzische generaal +vroeg om lijfsbehoud, maar dit werd hem geweigerd, zoolang de Khalief +daaromtrent geene uitspraak had gedaan. De bezetting van de citadel, +die de wapenen niet wilde overgeven, werd gedood; vele inwoners der +stad doodden met eigen hand hunne vrouwen en kinderen en wierpen zich +zelven in de rivier, ten einde aan de woede des vijands te ontkomen. + +In later eeuw moest de oude hoofdstad van Shapoer bukken voor de +macht der Mongolen. Nadat Hoelagoe-Khan Bagdad had ingenomen, zond +hij een zijner krijgsoversten, Timoer-Beg, naar Shoester om dat te +veroveren. De burgers der stad, wetende met wien zij te doen hadden, +trokken den mongoolschen generaal te gemoet met levensmiddelen en +geschenken, en boden hem hunne onderwerping aan. Timoer-Beg bleek +beter te zijn dan zijne reputatie: ondanks de aansporingen van enkelen +zijner officieren, die met Shoester wilden handelen als met zoo menig +andere stad, verbood hij zijn soldaten, eenig geweld te plegen. + +In het begin van de negende eeuw van de Hedsjra verscheen de emir Nedjm +ed-din Mahmoed el-Amali, uit het geslacht van Ali, in de oude hoofdstad +van Khoesistan, en nam er de dochter van den overste der sherifs tot +vrouw. Hij vestigde zich nu voor goed in Shoester, en wijdde zich +geheel aan de prediking en verspreiding van de leer der Sjîiten, +waarvoor het hem gelukte, een deel der inwoners te winnen. Onder de +eerste koningen uit de dynastie der Sofis werd het door Nedjm ed-din +Mahmoed begonnen werk door Seïd Noer Allah Mirashi, het hoofd van de +aristokratie der Aliden, voltooid; en van nu af was Shoester een der +brandpunten van het sjîitisch fanatisme. Aan dien vurigen geloofsijver +dankt men het groot aantal moskeeën en grafteekenen in alle wijken +der stad. + +Wij overschrijden de monumentale brug over de Karoen en trekken +Shoester binnen. Wij bevinden ons in eene groote straat, door +winkels omzoomd, waar citroenen en dadels worden verkocht. Het is +hier zeer druk, en weldra verdringt zich om onze kleine karavaan eene +nieuwsgierige menigte, aan wier bewijzen van belangstelling wij ons +zoo spoedig mogelijk onttrekken. Wij rijden nu door een doolhof van +nauwe straten en stegen, waarvan de huizen voor het meerendeel niets +dan ruïnen zijn, en komen eindelijk op een plein, waarop het paleis +staat van den gouverneur der stad, den seyed Assadoellah-Khan. Wij +betreden een ruime vestibule, waarin geketende roovers en moordenaars +rustig zijn neergezeten, in vriendschappelijk gesprek met de +bedienden van den Khan. Vervolgens komen wij op eene binnenplaats, +waar eene wacht van soldaten is opgesteld; ik beklim eenige treden +en kom in een met palmen beplanten tuin, aan de andere zijde door +een ruimen talâr (overwelfde zaal) begrensd, die op een breed terras +uitkomt. Een verrukkelijk schoon panorama ontvouwt zich hier voor +onzen blik. Tegenover mij, op omstreeks tweehonderd el afstand, +verrijst een hooge muur van roodachtige rotsen, die de bloeiende +vlakte schijnen te dragen, terwijl haar voeten door de wateren van +de Karoen worden bespoeld. Ik buig mij over de borstwering om de +kronkelingen van de rivier te kunnen volgen, en nu blijkt het mij, +dat het paleis van Assadoellah-Khan door een dergelijken rotsmuur +gedragen wordt. De ruimte tusschen de beide rotswanden wordt evenwel +niet geheel door de rivier ingenomen: aan de linkerzijde bevindt zich +een aangespoeld terrein, dat met prachtige palmen is bedekt. Ondanks +hunne afmetingen, zouden de boomen in de diepe kloof bijna verdwijnen +en zou hun groen gebladerte samensmelten met de donkere kleur der +wateren, zoo niet hier en daar de rijk met gouden vruchten beladen +oranjeboomen schakeering in de massa brachten en het oog trokken. + +19 Januari.--Volgens eene muzelmansche traditie moet hij die zich +gedurende zijn leven langs oneerlijke wegen, ten koste van zijn +naaste, verrijkt heeft, voor den eeuwigen Rechter verschijnen, +gebukt onder den last van het onrechtvaardig verkregen goed. Is dat +zoo, dan zullen ten dage waarop de gouverneur van Arabistan voor den +goddelijken rechterstoel moet verschijnen, de goede of kwade engelen +hem moeten helpen om eene vracht te dragen, die voor menschelijke +schouders niet te torsen is. Sedert onze komst vernemen wij niets +dan klachten en gemor. De provincie wordt verdrukt en uitgezogen; +de kooplieden en kleine pachters zijn aan de uiterste ellende ten +prooi. De belastingen zijn verdubbeld; de huizen vallen in puin, en de +eigenaars zijn buiten machte om ze te herbouwen; de boeren verlaten het +land, dat hun geen droog brood oplevert; de vermogende grondeigenaars +planten geen palmen of suikerriet meer; de stammen vluchten met +hunne kudden naar het gebergte; de kanalen raken verstopt; de dorpen +worden ontvolkt, en de Shâh Zaddeh legt elken dag nieuwe lasten op, +die door het uitgemergelde volk niet kunnen worden opgebracht. Hoe +is in dien toestand verandering te brengen? Zelfs de stoutmoedigsten +wagen het niet, zich rechtstreeks tot Zijne Majesteit te wenden; de +meer vreesachtigen durven zelfs hunne oogen niet opslaan tot Hishmet +ed-daoeleh, een prins van den bloede, oom des Konings, een machtig +en hardvochtig heer. Maar allen wenden zich tot ons, en smeeken ons +de tolken te willen zijn hunner klachten en smeekingen, nadat wij +Arabistan verlaten zullen hebben. + +Die twee klokken hoort luiden, hoort tweeërlei geluid. De koorts +verhinderde mij, mijn echtgenoot te vergezellen toen hij zijne +opwachting ging maken bij den Shâh Zaddeh; bij zijne terugkomst, deelde +Marcel mij zijn wedervaren mede. De gouverneur van Arabistan gaf hem te +kennen dat zijne onderhoorigen blinde, hartstochtelijke dwepers waren, +zeer trotsch op hun godsdienstigen adeldom, gierig, leugenachtig, dom +en in geen enkel opzicht te vertrouwen. Wien moeten we nu gelooven? Men +zou zich langen tijd in het land moeten ophouden, om te weten, wie +het hardst liegt, de gouverneur of zijne onderhoorigen. Dit is zeker, +dat Shoester er alles behalve welvarend uitziet: overal uitgestorven +buurten, verlaten huizen, die in puin storten. Hier en daar ziet men +nog, in sombere armoedige kamers, een hoogst eenvoudig weefgetouw, +waarop tapijten vervaardigd worden, of ook wel die wit en blauw +geruite stoffen, waarmede de vrouwen van de kleine burgerij zich +omhullen, als zij op straat verschijnen; maar over het algemeen is +het in de stad doodsch en stil. Eene enkele wijk maakt daarop eene +uitzondering: de buurt langs de rivier, beneden de brug, die tevens +tot stuw dient. De wateren van de Karoen, door een dam opgehouden, +brengen eene lange reeks van molens in beweging, waarin tegen zeer +geringen prijs het meel van de geheele landstreek wordt gemalen. Deze +kleine industrie daargelaten, is zoowel de landbouw als de handel der +provincie dood. En toch zou het niet zoo moeilijk zijn, aan dit van +nature zoo vruchtbare land zijne vroegere welvaart en aan de hoofdstad +van Arabistan haar vroegeren bloei te hergeven. Op een aantal plaatsen +ziet men nog de ruïnen van waterwerken, onder de Sassaniden aangelegd, +om voor eene behoorlijke besproeiing der velden te zorgen. Maar die +werken zijn bijna allen verwoest; de irrigatiekanalen, op enkele +uitzonderingen na, uitgedroogd en verzand. Eene provincie, door een +der schoonste rivieren van het Oosten besproeid, heeft geen water +om haar velden te drenken en is slechts voor een klein gedeelte ter +bebouwing geschikt. Dit alles zou moeten veranderen; de waterleidingen +zouden hersteld, de velden in kultuur gebracht moeten worden; daar +zouden communicatiewegen geopend moeten worden naar Ispahan en naar +de Perzische-golf.... Maar het in doffen slaap verzonken volk zal dat +niet doen, en de regeering, die zich om niets bekommert, nog minder. + +20 Januari.--De gouverneur had den wensch te kennen gegeven, zich aan +het hoofd zijner troepen te laten photografeeren; er was bepaald dat +ik daartoe heden morgen naar het paleis zou gaan, maar de aanhoudende, +uitputtende aanval van koorts maakte dat onmogelijk. Marcel heeft +den toestel genomen en zich naar de citadel begeven, vergezeld van +Mirza Bozorg, den vertrouwden secretaris van Zijne Excellentie. Deze +secretaris draagt een tulband van blauw gaas met gouden strepen, +zooals alle rijke burgers der stad, die niet het recht hebben om +den rouwtulband te dragen, waarmede de sjîitische afstammelingen van +Mohammed zich het hoofd bedekken, ter herinnering aan den gewelddadigen +dood van Hassan en Hosein. + +De Kaleh Selasil, de officieele residentie van den gouverneur van +Arabistan, is op een reusachtig plateau gebouwd, langs welks voet +het afleidingskanaal van de Karoen vloeit, onder den naam van Shetet +bekend. De citadel wordt aan de stadzijde verdedigd door vestingwerken +uit den tijd der Sassaniden. Alleen het onderste gedeelte der muren +is van steen; het bovenste en de bolwerken zijn van hedendaagschen +oorsprong en dus slechts van aarde saamgesteld. Te oordeelen naar de +gemakkelijkheid, waarmede in deze vestingwerken een bres kan worden +gemaakt, zouden deze muren, in geval van nood, den verdedigers +der citadel van luttel dienst zijn. Daar zich voor het paleis een +vuile poel uitstrekt, waartoe de paarden, voor de poort gekampeerd, +mede het hunne bijdragen, en het voetgangers nagenoeg onmogelijk is, +de poort te bereiken, gaf de mirza aan vier soldaten last, een gat in +den muur te breken: door deze opening hielden Marcel en zijn geleider +hun intocht in het kasteel van Shapoer. + +De eerste binnenplaats levert een tooneel van onbeschrijfelijke +wanorde. Zij is door kazernen omringd, die tegen den buitenmuur +zijn aangebouwd en waarin de soldaten van het garnizoen zijn +gehuisvest. Daarachter loopt een kanaal, dat in de rots is uitgehouwen +en door de Karoen wordt gevoed; bij eene belegering konden de +verdedigers der citadel zich dus steeds van water voorzien. Het +gebouw, dat thans het plateau kroont, herinnert in geen enkel opzicht +aan den ouden burcht der Sassaniden: het is een eenvoudig paviljoen, +door open terreinen omgeven, die vroeger als tuinen waren aangelegd, +maar thans zonder boomen, gras of bloemen. De zalen en vertrekken +hebben gewitte muren; de naakte bodem is belegd met strooien matten +en tapijten; de deuren van ongeverfd hout hebben geene andere +sluiting dan die kettingjes, die door een kram in den bovendorpel +worden gestoken. Daarentegen heeft men van de balkons een prachtig +gezicht op de rivier, het kanaal van Shetet, de bergen en drie of +vier grafmonumenten met blauwe koepels. + +De Hakem wachtte mijn man met ongeduld. Niet zoodra was hij verschenen, +of de binnenplaats en de tuin vulden zich met vijf- of zeshonderd +manschappen, voor het meerendeel in lompen gehuld, de zorgvuldigst +uitgedosten gekleed in die versleten afgedragen lakensche uniformen, +die, naar men haast zou meenen, de oude kleerenhandelaars in Europa +zich beijveren in Perzië te verkoopen. De zwarte bonte muts, +met een koperen plaat versierd, waarop de leeuw en de zon zijn +gegraveerd, en de min of meer gelijke bewapening moeten aan dit +samenraapsel althans een zeker militair voorkomen geven. Met het +scharen dezer manschappen in twee gelederen en het plaatsen van +de vuilsten en de wonderlijkst toegetakelden in het tweede gelid, +gaat een uur verloren. Daarop kommandeeren de officieren eenige +moeielijke manoeuvres: "Presenteert het geweer!--Op schouder!--Plaats +rust!"--En terwijl deze ingewikkelde manoeuvres, op hun uiterste gemak +en met de meest mogelijke persoonlijke onafhankelijkheid, door de +manschappen worden uitgevoerd, ontvangt iedere officier, uit handen +van een achter hem geplaatsten oppasser, eene brandende pijp; steekt +zijn degen op; en doet met wellust eenige trekken, kijkt de blauwe +rookwolkjes na, en geeft dan de pijp aan zijn oppasser terug. Nadat +de groote manoeuvres waren afgeloopen, plaatste de Hakem zich aan +het hoofd zijner troepen, en nu begon de gewichtige operatie van +het photografeeren. De plechtigheid eindigde met een défilé, waarbij +alles op de beminnelijkste wijze door elkander liep. De Keizer van +Rusland mag wel zorg dragen, dat hij nooit met het perzische leger +te doen krijgt! + +21 Januari.--Ik zou bijna geneigd zijn te gelooven dat Hishmet +ed-daoeleh gelijk had, toen hij zijne onderhoorigen afschilderde +als onverdraagzame en onhandelbare dwepers. Ondanks alle moeite en +de meest beleefde verzoeken, is het ons niet mogen gelukken, toegang +te verkrijgen, hetzij tot de masdjed Djoema, een antiek gebouw, dat +in grooten reuk van heiligheid staat, hetzij tot het grafmonument +van Abdoella Banoe. Op allerlei wijze laat men ons gevoelen, dat wij +hier eigenlijk te veel zijn en dat men niets liever wenscht dan ons +te zien vertrekken. Het wordt dan ook hoog tijd om aan de terugreis te +denken: de regen houdt nog steeds aan en maakt tochten door de schaars +bewoonde streken onmogelijk; wij lijden beiden aan koorts, en ik ben +zoo uitgeput, dat ik ter nauwernood op mijne beenen staan kan. Mijne +handen beven onophoudelijk; ik ben onverschillig geworden voor al +wat mij omgeeft, en koester nog: slechts eene gedachte: naar huis ...! + +25 Februari. Weken lang heeft mijn dagboek gerust. Toen ik het dek van +de _Escombrera_, de boot waarmede wij thans de wateren der Roode-zee +doorklieven, had beklommen, waren mijne laatste krachten uitgeput en +zonk ik machteloos neder. Volstrekte rust en ongestoorde slaap hebben +mij althans weer in zoo verre hersteld, dat ik weer deel kan nemen +aan het leven in mijne omgeving, en ook weer mijne aanteekeningen op +het papier kan brengen. En dan--wij zijn op weg naar het vaderland: +die gedachte alleen is voldoende om mij met nieuw leven te bezielen. + +Mij rest nu nog alleen, in korte woorden, verslag te geven van het +laatste gedeelte onzer reis na ons vertrek uit Shoester. + +Wij verlieten die onherbergzame stad den 22 Januari, en bereikten des +avonds, na den geheelen dag door eene groene vlakte te zijn getrokken, +een kamp van nomaden, waar wij gastvrij ontvangen werden. Het was +wel wat vol in de ruime tent van den sheikh, want met het oog op den +dreigenden regen heeft men ook de paarden, de koeien, de lammeren +en het gevogelte in de tent opgenomen; maar toch ruimt men ons een +plaatsje in. De stam is arm en wij moeten ons vergenoegen met een +souper van gestremde melk. + +Den volgenden dag voerde onze weg door eene lage overstroomde vlakte, +die in een moeras was herschapen. Omstreeks vijf uren begon de +duisternis te vallen. Alleen het plassen der paarden en muilezels +door het water verbrak de doodsche stilte. Op tenten viel niet te +rekenen. Ik was koud, ik was dood moede; en de gedachte dat ik op nieuw +een nacht in het water zou moeten doorbrengen, vervulde mij met schrik. + +"Ik hoor geblaf!" riep Marcel eensklaps uit. + +Die lieve honden, zij zijn al te gader kwaadaardig, woest, schurftig, +maar toen zou ik ze toen hebben kunnen omhelzen en aan mijn hart +drukken. Om tien uren kwamen wij aan een kamp van nomaden, waar wij +ten minste in eene tent konden overnachten. + +Van dit kamp tot aan Veïs is de weg bezaaid met ruïnen van +verschillende gebouwen uit den tijd der Sassaniden. Veïs is het eenige +dorp van eenig belang, dat wij sedert ons vertrek van Shoester hebben +ontmoet; het drijft een vrij levendigen handel met Mohammerah. De +huizen zien er vrij netjes uit, en de talrijke kudden van schapen en +runderen getuigen voor de welvaart der bewoners. + +Onze vierde en laatste étappe bracht ons te Awas, thans een armzalig +gehucht, maar vroeger, in den tijd der Sassaniden, eene groote +bloeiende stad lag. Wij kunnen onzen tocht naar het zuiden niet verder +voortzetten: de geheele vlakte staat onder water. Wij moeten dus hier +afscheid nemen van onze paarden en onze tsjarvadars, en onze reis te +water vervolgen. Na veel moeite en haspelen, bezorgt de sheihk van +Awas ons een vaartuig, waarmede wij de Karoen zullen afzakken tot +Mohammerah. De boot is wel erg smal, en wij moeten niet veel beweging +maken, willen wij haar niet doen kantelen, maar wij naderen toch +gaandeweg de plaats onzer bestemming. Te Mohammerah huurden wij een +ander vaartuig en zetten koers naar Bassorah. Die tocht duurde niet +lang: toen het vaartuig de monding van de Karoen naderde, bespeurde +ik op den Tigris eene fraaie boot, van wier mast de driekleurige vlag +waait. Dat was de _Escombrera_, de boot, waarop ik voor onze terugreis +had gerekend. Onze roeiers spannen al hunne krachten in, om de boot +te bereiken, die op het punt staat haar vaart te vervolgen. Missen +wij haar, dan moeten wij ruim eene maand wachten of naar Indië gaan, +om daar eene andere gelegenheid te zoeken. Gelukkig komen wij nog +bij tijds: wij stijgen aan boord en groeten met verrukking het het +einde van al onze beproevingen. + + + + + + + +AANTEEKENINGEN + + +[1] Eene godsdienstige sekte. + +[2] Het zal wel niet noodig zijn, er op te wijzen dat de beminnelijke +schrijfster hier, op echt franschen trant, aan het fantazeeren +is. Dat het beeld op bladz. 272 inderdaad het portret van Cyrus zou +zijn, is om meer dan een reden in hooge mate onwaarschijnlijk. In +geen geval echter kan de verklaring opgaan, in den tekst gegeven: +reeds om deze eenvoudige reden niet, dat Egypte tijdens het leven van +Cyrus nog niet tot het perzische rijk behoorde en het dezen monarch +dus wel nooit in den zin kon komen, zich met de attributen van een +egyptische god te laten afbeelden, om zich in de oogen der Egyptenaars +een schijn van legitimiteit te geven. Dat het beeld onder egyptische +invloeden vervaardigd is, blijkt uit het hoofddeksel; wie of wat het +voorstelt blijve in het midden gelaten. Trouwens, de historische en +archeologische beschouwingen en fantaziën van Mad. Dieulafoy laten +wij liefst geheel voor hare rekening. + +(Vert.) + + + + + + +End of Project Gutenberg's Perzië, Chaldea en Susiane, by Jane Dieulafoy + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PERZIË, CHALDEA EN SUSIANE *** + +***** This file should be named 13901-8.txt or 13901-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/3/9/0/13901/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + |