diff options
Diffstat (limited to 'old/13867-8.txt')
| -rw-r--r-- | old/13867-8.txt | 1652 |
1 files changed, 1652 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/13867-8.txt b/old/13867-8.txt new file mode 100644 index 0000000..8acc466 --- /dev/null +++ b/old/13867-8.txt @@ -0,0 +1,1652 @@ +The Project Gutenberg EBook of Kijkjes in een mooi werk over Chili +by Marie Robinson Wright + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Kijkjes in een mooi werk over Chili + +Author: Marie Robinson Wright + +Release Date: October 25, 2004 [EBook #13867] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KIJKJES IN EEN MOOI WERK *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + + + + + + +Kijkjes in een mooi werk over Chili + +Marie Robinson Wright + + + +Aan de vrouwen van Chili draagt "met waardeering en bewondering van +haar uitstekende hoedanigheden van geest en hart" de schrijfster, Marie +Robinson Wright van Philadelphia, haar groot werk _The Republic Chile_ +op. Het rijk uitgemonsterde en keurig uitgegeven boek is tegelijk te +Philadelphia en te Londen verschenen. Het geeft geen reisverhaal, +maar behandelt in een reeks van aangenaam geschreven hoofdstukken +Chili's geschiedenis en zijn tegenwoordige regeering, zijn financiëelen +toestand en zijn buitenlandschen handel, de hoofdstad Santiago en den +heuvel Santa Lucia, de vloot, het leger, het maatschappelijk leven, +kerken en liefdadigheid, de universiteit met bibliotheken en musea, het +opvoedingssysteem en den stand van schilder- en van beeldhouwkunst. 't +Gewaagt van de drie zones, waarin Chili natuurkundig en dus ook uit het +oogpunt van zijn flora en zijn fauna te verdeelen valt, van Valparaiso, +Chili's eerste handelsstad, en van het chileensch Trouville, 't mooie +Vina del Mar; van 't leven op een hacienda, van de wijnproductie en +de warme bronnen; van den rijkdom aan salpeter en de Lota-mijnen; +van de opbrengst aan delfstoffen als goud, zilver, ijzer, koper en +steenkool; van spoorwegen en stoombooten, landbouw en industrie, en ten +slotte van die verre zuidelijke streken in de langgerekte republiek, +Patagonië met Punta Arenas, Vuurland en het eenzame Juan Fernandez. + +Wellicht zal het den nederlandschen lezer thans in 't bijzonder +interesseeren, nu onze minister van Waterstaat er vertoeft om het +land van zijn bekwaamheid als ingenieur te doen profiteeren volgens +een reeds vroeger aanvaarde verplichting. + +Wij zullen hier en daar een greep doen uit de rijke stof, die door +de schrijfster degelijk wordt beheerscht, hetgeen niet behoeft +te verwonderen, daar zij vijf jaren aaneen in Zuid-Amerika heeft +gereisd en groote tochten ondernam van den Boven-Amazonenstroom tot +Vuurland en van den Atlantischen tot den Stillen Oceaan. Driemaal deed +zij de spoorreis over de Andes-keten, en Chili trok haar van alle +zuid-amerikaansche republieken het meest aan. Daar bracht zij twee +jaren door en leerde er land en volk grondig kennen. Beide looft +en prijst zij, en het is haar een genoegen, heldere denkbeelden +over de interessante republiek en hare hulpmiddelen te mogen helpen +verspreiden. + +"Het doet mij leed," schrijft zij, "dat ik, bij de meer uitvoerige +behandeling van Chili's jongste geschiedenis, genoodzaakt ben geweest, +de annalen van het roemrijke verleden kort samen te vatten. Daar toch +vindt men in overvloed bewijzen van groote dapperheid en opofferende +vaderlandsliefde. Dezelfde karakteristieke trekken, die het chileensche +volk sterk hebben gemaakt in de verdediging zijner nationale rechten, +hebben het ook de geestkracht en den ondernemingslust gegeven, die +noodig zijn, om het in handel en industrie tot een flinke hoogte te +brengen, en er is thans geen enkel land in Zuid-Amerika, waar de +algemeene vooruitgang gestadiger en degelijker is geweest en waar +men zijn betrekkingen tot buitenlandsche machten op beter en hechter +grondvesten heeft kunnen bouwen. Wat intellectueele beschaving betreft, +nemen de Chileenen een eereplaats in onder de meest vooruitstrevende +volken, en hun geleerden, schilders en beeldhouwers hebben zich naam +gemaakt in de hoogste kringen van Europa en Amerika." + +De vooruitzichten zijn bijzonder gunstig voor den vooruitgang van +de republiek, want de twintigste eeuw ziet den handel meer dan ooit +vroeger zijn aandacht wijden aan de havens van den Stillen Oceaan. + +Aan Santiago valt daarbij een eereplaats ten deel, de mooie stad +met haar witte kroon van de Andesketen. De stad ligt in prachtige, +schilderachtige omgeving, als een koningin in een reuzenkasteel, +haar door de natuur geschonken, waar de muren van het onvergankelijke +graniet der Cordillera's opgetrokken zijn, en torens tot den hemel +reiken. Zij ligt open naar het Westen, als wachtte zij van daar de +groote toekomst, die in dit land van belofte voor haar is weggelegd. En +van de met sneeuw bedekte toppen achter haar, die scherp tegen den +blauwen hemel afsteken, ligt zonder eenige begrenzing vóór haar de +eindelooze Stille Oceaan, waar geen vreemde mogendheid de uitbreiding +van Santiago's handel kan beperken. + +Het is onmogelijk, zich een liefelijker beeld te denken, dan dat, +hetwelk Santiago aanbiedt bij zonsondergang, als de stad gehuld is +in het purper en het goud, dat op de Andestoppen straalt en hen +in warmen gloed zet. Er is iets, dat aan Rome herinnert in deze +chileensche hoofdstad met haar mooien heuvel, die als een koepel van +een kerk midden uit haar straten oprijst; maar terwijl de heuvel van +het Quirinaal de macht en 't aanzien van het koningschap belichaamt, +is Santa Lucia, de tegenhanger in Chili, een symbool van den geest der +vrijheid, heerschend in de Nieuwe Wereld. De paleizen van grooten en +van souvereinen worden hier vervangen door de schouwburgen en villa's +van een vrij en onafhankelijk volk. + +De Alameda is wel genoemd de Via Appia van dit westersch Rome. In de +dagen, toen Chili nog een spaansche kolonie was, hielden de spaansche +gouverneurs langs dien weg hun luisterrijken intocht. Later, in de +opwindende dagen van den vrijheidsoorlog, hadden de overwinnende +legers hier het eerst de welkomstgroeten in ontvangst te nemen, die +hen later zoo overvloedig op de openbare pleinen der hoofdstad te +beurt vielen. Langs dezen weg, die nu de mooiste straat der stad is, +treedt ook tegenwoordig de bezoeker Santiago binnen in de schaduw +van statige boomen, voorbij fonteinen en standbeelden en prachtige +bloemen, bekoord door het fraaie uitzicht op den Santa Lucia met de +trotsche toppen der Cordillera's op den achtergrond. + +Die Alameda de las Delicias is bijna drie mijlen lang en +driehonderdvijftig voet breed en loopt door de stad van Santa Lucia +naar het Centrale Spoorwegstation. Van een eenvoudigen straatweg +naar de oude koloniale hoofdstad is het de voornaamste boulevard der +moderne metropolis geworden, die zelve zich uit een plaatsje van weinig +beteekenis tot een der meest bekoorlijke steden heeft ontwikkeld. + +Gelegen in het dal der Mapocho, heeft de stad vroeger veel te lijden +gehad van de overstroomingen der rivier, en eerst door de geheele +kanalizatie van het rivierbed, die in 1891 werd voltooid, is de +tegenwoordige toestand verkregen, waardoor men voor alle invloeden +van storm en overstrooming veilig is. + +Vóór den onafhankelijkheidsoorlog, waardoor op 18 September 1810 +de republiek Chili werd geboren, was Santiago niet veel meer dan +een spaansch dorp, bestaande uit huizen van één verdieping en met +geen andere aantrekkelijkheid dan een paar pleinen en parken en de +particuliere patio's, bekend uit alle spaansche steden. De plaats +breidde zich gaandeweg uit, maar altijd naar gewone, traditioneele +begrippen, zonder de moderne verbeteringen der steden van den nieuweren +tijd. De Alameda de las Delicias was gedurende twee eeuwen na de +verovering een gewone weg, belangrijker wordend, naarmate de stad +zich uitbreidde, maar toch geen drukke verkeersweg. + +Daar zij was aangelegd in de oude bedding van een tak der Mapocho, +werd de Almeda met haar moerassigen grond en oneffen bestrating eerder +beschouwd als een gebrek dan als een sieraad van de hoofdstad. De +mooiste straat in koloniale tijden en de populaire wandelweg was de +Paseo de la Piramide, die langs den zuidelijken oever van de Mapocho +liep en door treurwilgen werd ingesloten. + +Eerst in de laatste helft der 19de eeuw had de verandering plaats, +die de hoofdstad maakte tot de tegenwoordige moderne stad met +haar welonderhouden parken en pleinen, mooie huizen en breede +straten. Tijdens het bestuur van Don Benjamin Vicuna Mackenna werd +de stad in 1872 geplaveid en kreeg een betere verlichting, de Alameda +werd verbeterd en de Santa-Luciaheuvel werd van een onoogelijke hoogte +midden in de stad tot een heerlijk park. Deze verbeteringen waren +noodzakelijk geworden met den nieuwen stijl en de sierlijkheid der +rijke woonhuizen en der openbare gebouwen van de stad. Het vroegere +verouderde voorkomen maakte plaats voor de moderniteit van heden, +en de toewijding der bewoners van Santiago aan hun stad bleek uit tal +van particuliere bijdragen voor de verfraaiing. Zoo is het geliefde +Cousino-park genoemd naar den schenker, den millionair Don Luis +Cousino, die den grond aan de gemeente afstond. + +Het groote fortuin van de Cousino's werd een halve eeuw geleden +gemaakt, toen de chileensche kapitalist de groote onderneming waagde +van de exploitatie der steenkolenmijnen in het Lotadistrict. Lota +is nu het bloeiende middelpunt van een nijverheidsgebied en ligt +dichtbij Coronel in de provincie Concepcion. De geheele bevolking +van 15000 zielen is afhankelijk van de mijnmaatschappij, waarin de +familie Cousino den toon aangeeft. Senor Don Matias Cousino kocht in +1852 den grond en begon terstond op energieke wijze de exploitatie. + +Bij zijn dood, tien jaren later, ging de bezitting over in handen +van zijn zoon Senor Don Luis Cousino, die in 1869 de maatschappij +Esplotadora de Lota y Coronel stichtte en 't grootste getal aandeelen +zelf behield. Hij bracht de onderneming tot groote hoogte en veel +andere giften aan de gemeenschap getuigen, met het Cousino-park +in Santiago, van zijn mildheid. Zijn weduwe Senora Dona Isidora +Goyenechea de Cousino kocht alle aandeelen op en werd eenige +eigenares van de Lota-maatschappij. Zij was een tijdlang de rijkste +vrouw ter wereld, toen haar vermogen op zeventig millioen dollars +werd geschat. Eenige malen stak zij den oceaan over, om eenigen +tijd in Europa te vertoeven, en in Parijs was zij als de door de +fortuin meest begunstigde vrouw bekend, terwijl de _Rue Lota_ naar +haar werd genoemd. Met haar eigen schip deed Senora Cousino een reis +naar het Oosten, bezocht de Sandwich-eilanden en werd overal als een +koninklijke gast gehuldigd. Bij haar dood in 1898 werd de bezitting +geërfd door haar zes kinderen, van wie vier, Don Alberto, Don Carlos, +Dona Adriana en Dona Loreto, nog in leven zijn. + +Het stadje Lota ligt op vijf mijlen afstands van Coronel, waarmee het +door den Arauco-spoorweg is verbonden. Het is verdeeld in Lota Alta +of de bovenstad en Lota Abajo, de benedenstad aan den voet van den +heuvel. De bovenstad behoort aan de Compania Esplotadora de Lota, +en men vindt er de kantoren der maatschappij met de woningen der +beambten en werklieden, hun kerk en school en hospitaal. In een kleine +dagreis per spoor bereikt men Santiago, waar de eigenaars der mijnen +resideeren. Maar te Lota hebben zij ook een paleisje met een prachtig +park, dat met de grootste zorg wordt onderhouden, in tegenstelling +met het huis, dat na den dood van Senora Cousino onbewoond is gebleven. + +Maar om op Santiago en de Alameda terug te komen, die rijweg is de +bekoorlijkste van alle zuid-amerikaansche _paseo's_. Men ziet er +niet enkel weelde en mooie equipages, maar tevens is men er als in +een museum, in Chili's _Ruhmeshalle_, niet besloten binnen vier muren, +maar in de open lucht tusschen boomen en bloemen, fonteinen en vijvers, +waar de vogels zingen, en de kinderen spelen en waar de geschiedenis, +verteld in brons en marmer, de menschen kan opwekken tot moed en +vaderlandsliefde. Het edele voorbeeld van de vereeuwigde helden +wordt er den jongen menschen voortdurend voor oogen gesteld. Niet +alleen als werken van kunst wekken de standbeelden en de monumenten +van de Alameda onze bewondering, maar ook als blijken van de nobele +gevoelens der natie, die dit middel heeft te baat genomen, om haar +dankbaarheid te toonen jegens de helden uit de bevrijdingsoorlogen. + +Een trotsch monument herinnert aan den grooten generaal Don José +San Martin, te paard voorgesteld met het vrijheidsvaandel in de +rechterhand. Het werd onthuld op 5 April 1863, den verjaardag +van Maipo. Die slag van 5 April 1818 in de vlakte van Maipo, +eenige mijlen ten zuiden van de hoofdstad, was een schitterende +overwinning van de republikeinen over het leger van de royalisten, +tegen wie de jonge republiek zich telkens weer had te wapenen na +haar onafhankelijkheidsverklaring. + +Een ander ruiterstandbeeld is er verrezen voor den grootsten +chileenschen generaal Bernardo O'Higgins, wiens dapperheid en +vaderlandsliefde indrukwekkend gesymbolizeerd zijn in de bronzen +figuur, die hem voorstelt, zooals hij Rancagua ontruimt met zijn +dappere soldaten en, wijzend op Santiago, uitroept: "Wij geven noch +vragen kwartier". Het standbeeld staat op een voetstuk van wit +marmer met basreliefs, die de belangrijkste gevechten weergeven, +waarin generaal O'Higgins zich onderscheidde. + +De vader van dezen generaal was Ambrosio O'Higgins, die in 1788 door +den koning van Spanje tot gouverneur van Chili benoemd was. Hij zocht +niet, als zijn voorgangers, onophoudelijk zijn voldoening in den +strijd tegen de Araucaniërs, de oorspronkelijke bevolking, maar hij +trachtte den vrede te bevestigen en het land tot bloei te brengen. Hij +was Ier van geboorte, ging naar Spanje en vestigde zich als koopman in +Peru. Hij verloor zijn vermogen, stelde zich in dienst des konings en +ging naar Chili. Zijn eerlijkheid en zijn scherp verstand vestigden +de aandacht op hem en in een voorspoedige carrière bracht hij het +tot het ambt van gouverneur van Chili. De noordelijke provincies, +die over 't geheel verwaarloosd waren, bezocht hij in persoon, deed +onderzoekingen in de woestijn van Atocama en keerde over Valparaiso +naar Santiago terug. + +Als gevolg van die reis kwamen er een groot aantal verbeteringen in +den toestand der Indianen, die op het land of in de mijnen werkten, en +zijn uitstekend bewind bleek ook uit de wijze, waarop hij tegenover de +Araucaniërs handelde. Hij verbood, hen zonder noodzaak aan te vallen +of te beleedigen, en ofschoon de troepen ten allen tijde op oorlog +voorbereid moesten zijn, mocht geen poging worden verzuimd, om den +vrede te handhaven. De uitslag bewees, hoe beleidvol zijn optreden was, +want de Indianen, die zagen hoe de Spanjaarden op hun hoede waren, +zorgden wel, dat ze geen aanval waagden, en in het veilige gevoel, +dat hen geen gevaar dreigde, als zij zich rustig hielden, begonnen ze +hun velden ijverig te bebouwen. Aan de openbare wegen liet gouverneur +O'Higgins groote zorg besteden, en tegen de overstroomingen der +Mapocho beveiligde hij de hoofdstad door doelmatig aangebrachte dammen. + +In 1789 vaardigde hij een decreet uit, waarbij alle indiaansche slaven +vrij werden verklaard, hoewel hij de landeigenaars daardoor tegen +zich in het harnas joeg en zich den haat op den hals haalde van de +eigenaars der mijnen, waarin slaven werkten. Het belastingstelsel +onderging allerlei verbeteringen en altijd was hij in de weer, den +weg te effenen voor handel, industrie en landbouw. + +De hoogste positie, die de kroon in die dagen in Zuid-Amerika te +vergeven had, viel hem als blijk van de bijzondere tevredenheid +des konings in 1795 ten deel, namelijk den post van onderkoning van +Peru. Het volgend jaar reisde hij naar Lima, maar hij liet in zijn +geliefd Chili zijn zoon Bernardo achter, die bestemd was, zulk een +groote rol te spelen in de latere politiek van Chili. Hij toch werd een +der helden uit den vrijheidsoorlog, een der stichters van de republiek. + +Want door de grootere ontwikkeling in staatkundig en maatschappelijk +opzicht, door het betere onderwijs vooral, begonnen de Chilenen +het onrecht in te zien van sommige spaansche regeeringsmaatregelen +en van het dwangstelsel, dat hen in allerlei richting hinderde in +den vooruitgang. Bemoeilijking van den handel, overmatige invloed +van de geestelijkheid, verbod van lectuur, gemis aan vrijheid van +drukpers en van vereeniging en vergadering, dat alles werd meer +en meer als een belemmering gevoeld, vooral na de ontroerende +voorbeelden van den vrijheidsoorlog in Noord-Amerika en van de +Fransche Revolutie. De begeerte, om meer te weten te komen van de +buitenwereld, was een prikkel tot het koopen der verboden lectuur +en gaf tevens een verklaring van de populariteit der _tertulia's_ +of avondbijeenkomsten in de salons der personen, die in Europa hadden +gereisd en op de hoogte waren der nieuwere vrijheidsbegrippen, en de +boeken der bekende fransche schrijvers uit die dagen hadden meegenomen. + +Tijdens de regeering van gouverneur Carrasco, van 1808 tot 1810, +nam de zucht naar vrijheid een meer definitieven vorm aan; Napoleons +verovering van Spanje en de gevangenneming van den spaanschen koning +steunden den geest van vrijheid, en op 16 Juni 1810 moest gouverneur +Carrasco afstand doen, vooral onder pressie van den _cabildo_ of het +stadsbestuur van Santiago. + +Er werd een Administratieve Raad gekozen, die de regeeringsmacht zou +in handen hebben tot een Nationaal Congres bijeengekomen zou zijn, +om den regeeringsvorm vast te stellen. De openbare vergadering van 18 +September 1810 besloot tot de instelling van de Junta Gubernativa, +de eerste onafhankelijke regeering in Chili. Een dag van glorie +was die geboortedag der republiek, de opwinding in de hoofdstad +was buitengewoon groot en de straten waren vroolijk en luidruchtig, +overstraald door de lichten der illuminatie, omgolfd door de tonen +der muziek. + +Enkele maanden later kwam het eerste Congres, de vergadering van +afgevaardigden des volks bijeen. Onder de allereerst aangenomen wetten +was er een tot volkomen afschaffing der slavernij. Tot eer van de +jonge natie zij gezegd, dat nu zij zelve als volk haar vrijheid had +gewonnen, zij ook begeerde, dat ieder individu op chileenschen grond +de rechten van de vrijheid zou genieten. Van de republiek Chili kan +evenals van Mexico worden gezegd, dat haar vrije vlag nooit boven +slaven heeft gewapperd. + +Toen kwam er echter, als zoo dikwijls in dergelijke omstandigheden, +persoonlijke eerzucht in het spel, die dreigde, 't goed begonnen werk +te storen, en bij de twisten en oneenigheden tusschen de leiders van +het burgerlijk bestuur moest men gedoogen, dat een spaansch leger +uit Peru een inval deed, om het land voor Spanje te heroveren. + +In Januari 1813 landden de spaansche troepen onder generaal Pareja te +Ancud op het eiland Chiloë en spoedig daarna te Valdivia, Talcahuano en +Concepcion. In die meer afgelegen provincies waren, als indertijd in +de Vendée in Frankrijk, veel royalisten, die zich nu bij de spaansche +troepen voegden en op de hoofdstad Santiago aantrokken. + +Doch de voortgang van Pareja's leger werd gestuit te Chillan door het +patriottenleger onder generaal Carrera, die al spoedig als bevelhebber +plaats maakte voor O'Higgins, wiens talenten de aandacht van de Junta +hadden getrokken en die in den strijd veel steun vond bij kolonel Juan +Mackenna. Er werd een wapenstilstand gesloten, dat men de legers zou +kunnen reorganizeeren, en op 1 October 1814 werd de strijd hervat met +het gevecht bij Rancagua, toen het spaansche leger, dat versterking +uit Peru had gekregen, onder generaal Osorio tegen O'Higgins optrad +met een vijfmaal zoo sterke macht als die der republiek. + +Er volgde een noodlottige nederlaag na een tweedaagschen strijd en +een heftige verdediging van Rancagua, waarna de spaansche generaal +er zijn intocht hield en O'Higgins zijn beroemden terugtocht ondernam. + +Weldra volgde de intocht der Spanjaarden in Santiago en drie jaren +lang heerschten zij opnieuw over Chili. + +Die jaren waren echter de voorbereiding voor nieuwen strijd, en de +beide helden O'Higgins en generaal San Martin wachtten met andere naar +Argentinië uitgewekenen den geschikten tijd af. In Januari 1817 begon +de marsch over het Andesgebergte door den Uspallata-pas. Het was een +lange en moeilijke tocht, maar de uitslag van het op 12 Februari bij +Chacabuco geleverde gevecht beloonde de moeite. Daar werd opnieuw voor +de vrijheid van Chili met schitterenden uitslag gestreden, en het daar +gegeven voorbeeld werkte aanstekelijk in de andere zuid-amerikaansche +koloniën van Spanje. + +Nog eenmaal probeerde een spaansch leger de herovering. Generaal San +Martin trok het tegemoet, en in de vlakte van Maipo, enkele mijlen +ten zuiden van de hoofdstad, had op 5 April 1818 een beslissende slag +plaats, die den royalisten alle verdere kansen ontnam. + +O'Higgins was tot Opperdirecteur van den Regeeringsraad benoemd en +leidde het bestuur in Chili tot 1823. Hij was met dictatoriale macht +bekleed en velen verweten hem een te eigenmachtig optreden. De held +van Chacabuco moest zijn gezag neerleggen en generaal Ramon Freire +nam zijn plaats in. O'Higgins stierf een jaar later. Een praalgraf op +het kerkhof van Santiago wijst de plaats aan, waar hij ligt begraven +en, zooals wij reeds zagen, op de Alameda van Santiago staat zijn +ruiterstandbeeld. + +Het eigenlijk middelpunt der hoofdstad is de Plaza de la Independencia +of de Plaza de Armas. Bloemen vormen het centrum van dat plein, +waaromheen men fraaie gebouwen ziet als de kathedraal en het +bisschoppelijk paleis, het postkantoor, 't gemeentehuis, telegraaf +kantoor e.a. Twee der zijden worden door winkels ingenomen, onder hun +schilderachtige booggalerijen, de _portales_. 's Avonds wandelt er +de deftige chileensche wereld, zooals in andere spaansche landen ook +de _paseo_ of wandeling op de Plaza een dagelijksch verschijnsel is. + +Een droevige gebeurtenis had op het plein plaats in 1863, toen een +vreeselijke brand de Compania-kerk verwoestte, bij welke gelegenheid +meer dan duizend menschen, voor het meerendeel vrouwen, omkwamen. De +stad is meermalen door hevige branden geteisterd. Nog pas, op 27 +Februari van dit jaar 1906, brandde de schouwburg van San Martin af, +waarbij ook eenige dooden vielen te betreuren en honderden gekwetst +werden. + +Het nieuwe Congresgebouw, ook aan het plein, werd juist gebouwd, +toen de brand der Compania-kerk voorviel; toen het in 1875 voltooid +was, besloeg het mee de terreinen, die door den kerkbrand vrijgekomen +waren. Het is een der fraaiste openbare gebouwen van Zuid-Amerika. Ook +het Caso de Moneda, de Munt, maakt veel indruk, vooral door zijn +grootte; het bevat ook de gouvernementszalen voor den ministerraad. De +vele _patio's_ of binnenpleinen, tusschen de afzonderlijke gedeelten, +verminderen de strenge somberheid van het zware monumentale gebouw. + +Rondom Santiago zijn allerlei aardige plaatsjes gelegen, die men per +tram of trein of omnibus bereiken kan. Apoquindo is allerliefelijkst +gelegen als in een nestje tusschen heuvels. San Bernardo is een +schilderachtig stadje te midden van weiden en dicht genoeg bij de +Cordillera's, om 't genot te hebben van den koelen bergwind. Ook +Santiago, dat bijna twee duizend voet boven het niveau der zee ligt, +kan zelfs midden in den zomer koel zijn, want de grootste bekoring +van Santiago is niet gelegen in de mooie huizen en de statige +openbare gebouwen, ook niet in de aangename omgeving, maar in de +onvergelijkelijke atmosfeer. Zoowel de winters als de zomers hebben een +prettige temperatuur, ondanks de dichte nabijheid van de Cordillera's, +die vele maanden van het jaar een zwaren mantel van sneeuw dragen en +welker hoogste toppen onder eeuwige sneeuw verscholen liggen. + +Als een gulden lint omboordt Chili een groot deel van de kust +van Zuid-Amerika. Het is een verwonderlijk smal land, bijna drie +duizend mijlen lang en minder dan gemiddeld honderd mijlen breed. Uit +natuurkundig oogpunt biedt het de grootste verscheidenheid aan. In +'t Noorden de groote, woeste salpeterdistricten, in Midden Chili +de prachtige, begroeide berghellingen met wijngaarden en heerlijke +oofttuinen, zonnige korenvelden, en in het Zuiden de woeste fjorden aan +de straat van Magellaens, met Vuurland en de verlaten eilandenwereld +er omheen. + +Ook het klimaat van Chili biedt groote verschillen aan, niet enkel +doordien het zich over dertig breedtegraden uitstrekt, maar ook door +den invloed van de winden der Cordillera's en de zeestroomingen +van den Grooten Oceaan. In het Noorden wisselt de temperatuur het +geheele jaar door binnen een verschil van niet meer dan tien graden +Celsius. Er valt bijna geen regen ten noorden van 27° Z.B., en in de +woestijn bij Tarapaca is de laatste hevige regenval bijna honderd +jaar geleden. Door zwaren dauw wordt echter de grond er nu en dan +bevochtigd. De koude stroom van den Zuid-Pacifischen Oceaan oefent +in den zomer een verkwikkenden invloed uit op de temperatuur, zoodat +de hitte nooit buitengewoon groot is. + +In Midden-Chili is het klimaat gematigd en heerlijk; men kan juist +even de vier jaargetijden onderscheiden, maar groote verschillen +merkt men niet. Het regent alleen een weinig in den winter, en sneeuw +valt zelden elders dan op de bergen. Zoowel aan de kust als in het +binnenland is het land zeer gezond. + +In het Zuiden regent het in iedere maand en den grootsten tijd van +het jaar is de lucht bewolkt. Vooral geldt dit voor de streek rondom +Valdivia en Chiloe; in de Straat van Magellaens sneeuwt het veel in +den winter, die van Mei tot Augustus duurt. + +Door de geheele lengte van het land strekken zich twee bergketenen +uit, het Andesgebergte en het Kustgebergte, met kortere transversale +ketenen daartusschen, zoodat als men het groote centrale dal volgt, +dat van het Noorden naar het Zuiden loopt, men dat in een aantal +kortere dalen gesplitst vindt, terwijl dwarsdalen van de Andes af de +zee bereiken. Het resultaat is een groote verscheidenheid van heuvels +en dalen. + +De Atacama-woestijn in het Noorden is, hoe woest en verlaten ook, +niet zonder schilderachtigheid. De kale rotsen en de enkele afgelegen +bosschen omgeven de roodbruine vlakte, en in de nauwe kloven en dalen, +waar als-het-ware een lint van groen langs de rivieren ligt, treft +de frischheid door de tegenstelling met de omringende dorheid. + +Slechts twee belangrijke rivieren vindt men in de provincie Tarapaca: +de Camarones en de Loa met hun zijtakken, en twee in de provincie +Atacama de Huasco en de Copiapo. Het landschap in de bergstreken van +Coquimbo is prachtig, en waar de rivieren de Coquimbo, de Limari en +de Choapa vloeien, treft men boomgaarden en schoone boerenhofsteden +aan. De vruchtbaarheid van deze provincie en de rijkdom aan mineralen +maken haar tot een kostbare schatkamer voor de republiek. De valleien +van de Huasco en de Elqui zijn beroemd om hun edele druiven, en een +groot aantal wijngaarden bedekken er de berghellingen. De provincie +Coquimbo heeft voor een deel den aard van het noordelijke gebied en +voor een ander deel dien van Centraal Chili, daar zij zoowel minerale +producten als landbouwvoortbrengselen oplevert. Het klimaat heeft er +sommige eigenaardigheden van de regenlooze streken, ofschoon met eenige +wijziging. Drie of vier dagen van regen nu en dan is het allermeeste, +wat er valt, en een gansche week van regen is iets ongehoords. Verder +naar het Zuiden, te beginnen in de provincie Aconcagua, zoo genoemd +naar den hoogsten top der Andesketen, beroemd geworden door de +beklimmingen van Sir Martin Conway, den heer Fitzgerald en den heer +Rankin, wordt de groote middenvallei breeder en zet zich voort over +de geheele lengte van Chili tot bij den Chiloë-archipel. + +Sommige geologen meenen, dat de eilanden van den archipel van +Patagonië een voortzetting zijn van het kustgebergte, en dat de zee, +die ze scheidt van het vaste land, een ondergeloopen voortzetting +is van het centrale dal. Dat dal is nergens schooner dan bij zijn +begin. Het landschap is er boven alle beschrijving prachtig. In +deze provincie ligt het schilderachtige dal Llai-Llai, of "hevige +wind", zooals de indiaansche naam luidt, besproeid door de rivier de +Aconcagua, die langs den noordrand vloeit. Deze rivier, die op den +berg van denzelfden naam ontspringt, stroomt door een groot deel der +provincie. Het is een forsche stroom, snel vlietend door de hoogere +Cordillera's, waar hij bewonderd wordt door alle reizigers, die van +Argentinië naar Chili reizen over den Uspallata-pas. + +De plantengroei is weelderig in de middenvallei, waar veel aan wijnbouw +wordt gedaan en waar men tallooze _hacienda's_ of landgoederen +vindt. Sommige daarvan hebben een groote uitgestrektheid; er wordt +aan veeteelt gedaan en men ziet er korenvelden en olijvengaarden, met +prachtige lanen van populieren er omheen. Rivieren en meren geven hier +afwisseling aan het landschap en zijn voor de vruchtbaarheid van den +grond van de grootste beteekenis. Het tegenwoordige besproeiingsstelsel +dateert al uit den spaanschen tijd, ja was reeds bij de Indianen in +gebruik vóór de verovering. De waarde van een farm wordt berekend +niet naar haar grootte, maar naar de hoeveelheid water, die voor +irrigatie dienen kan. + +De rivier de Maipo besproeit de provincie Santiago en over haar +geheele lengte verschaft zij water aan vele der beste landerijen en +wijngaarden. De groote _hacienda's_ Puenta Alto, Santa Ines, Guindos, +Buin en Hospital worden door deze rivier besproeid, die bij de kleine +haven San Antonia de zee bereikt, even ten zuiden van Valparaiso. De +Mapocho, een zijtak van de Maipo, stroomt door Santiago, en is door +een aantal mooie bruggen overspannen. + +Van de vrij groote meren in de Cordillera's is het Zwarte Meer of de +Laguna Negra het best bekend als de bron der Maipo en omdat het gezien +kan worden door de reizigers, die den Cumbrapas overgaan. Andere meren +zijn het Yeso-meer in de hoogere Cordillera's, en het Aculeo-meer +aan den voet der kustketen. Het laatste, zestien vierkante mijlen +groot, wordt druk bezocht, om de goede vischgelegenheid, die het +water aanbiedt, en om de rijke jachtterreinen in den omtrek. + +Overal in die middenprovincies Santiago, O'Higgins, Colchagua, Curico, +Talca, Maule, Linares en Nuble wordt het landschap verfraaid door +heuvels, dikwijls met prachtige bosschen bedekt. Mooi is ook daar de +rivier, de Maule, de eenige, die over een vrij groote lengte bevaarbaar +is en den Stillen Oceaan bij de haven Constitucion bereikt. De streek, +waardoor zij loopt, is een tuin gelijk, en in den zomer is over de +geheele lengte van haar dal de oever bedekt met bloeiende boomen +en struiken. De monding van de Maule is beroemd om de rotsen en +klippen, die hooge zuilen en pilaren vormen, vreemd uitgesleten door +de werking van de winden en getijden. De _Piedras de las Ventana's_ +of Vensterrotsen vertoonen de grilligste vormen, en de Iglesia of +Kathedraalrots, die op een mijl afstands van de overige staat, ziet +er uit als een kerk. Dit verrukkelijk plekje, waar een ruime grot +midden in de rots aan het schip der kerk doet denken, is een geliefd +oord voor zomeruitstapjes, en men kan het gemakkelijk per spoor of +stoomboot bereiken. + +Behalve de rivier, de Maule, zijn er in deze buurt een aantal +dergelijke stroomen, als de Rupel met haar onstuimigen zijtak, de +Cachapoal, vloeiend door de streek der beroemde warme bronnen van +Cauquenes; de Mataquito en de Itata, samenkomend dichtbij de badplaats +Chillan. Geen land in Zuid-Amerika heeft beter gelegenheid voor +verbinding der rivieren door kanalen. De overvloed aan waterkracht, +die men met weinig moeite in gebruik zal kunnen stellen, belooft +het land een groote toekomst wat zijn industrie betreft. Er worden +reeds plannen gemaakt voor de exploitatie van de Laja-watervallen, +den Niagara van Chili, zooals men wel zegt. De val is in de provincie +Concepcion in een tak van de rivier de Bio Bio. + +Die provincie Concepcion is de belangrijkste van Centraal Chili; +zij heeft een uitgebreiden handel en verscheiden goede zeehavens. De +grootste baaien van Chili, die van Talcahuano en van Arauco, behooren +er toe. De grond wordt er voldoende besproeid door de Bio Bio en +haar talrijke zijtakken. Ten noorden van het dal der rivier vindt +men uitstekende wijnbergen en in het Zuiden der provincie Concepcion +leveren de staatsbosschen goede inkomsten. De Bio Bio is bevaarbaar +tot 150 mijlen van haar monding; zij komt uit een der bergmeren van +het Andesgebergte en vloeit noordwestelijk, besproeit de provincies +Malleco en Concepcion op haar weg naar den Stillen Oceaan, en bereikt +dat einddoel bij de stad Concepcion. Daar is de rivier bijna twee +mijlen breed. + +De stroom is behalve om zijn schilderachtige dalen en den weelderigen +plantengroei langs zijn oevers ook bekend uit historisch oogpunt, +namelijk als de scheidingslijn, die tijdens de verovering en in de +koloniale periode de zuidgrens aangaf van de spaansche bezittingen +in Chili en het begin van het territorium der Araucaniërs. + +Aan de oevers der Bio werden groote gevechten geleverd tegen +de Indianen, en haar naam is verbonden met gebeurtenissen uit de +krijgsgeschiedenis vanaf den tijd, toen Pedro de Valdivia zijn dood +vond in een gevecht met de Indianen in de 16de eeuw, totdat er, +nog pas vijftig jaar geleden, een eind kwam aan den strijd tegen +de Araucaniërs. + +Van Conception af zuidwaarts houden de natuurlijke rijkdommen van +het land op, zoo rijkelijk te vloeien, en de provincies Valdivia, +Llanquihue en Chiloë vormen den overgang naar het leven aan de +Magellaens-straat. De producten veranderen van aard, en in plaats van +het zachte klimaat, dat weinig verandert in de vier jaargetijden, +heerscht er een lagere gemiddelde temperatuur en worden de winters +langer. Nog vindt men er goede graanvelden en rijke veestapels, +terwijl de appelboomgaarden van Valdivia bewijzen, dat meer gehard +fruit er uitstekend groeit. + +De houtopbrengst is in deze zuidelijke provinciën overvloedig, en het +landschap is bijzonder mooi, vooral door den rijkdom aan meren. Het +Lajameer ligt tusschen twee hooge bergen en in de buurt van den vulkaan +Antuco; het vormt de bron van de rivier de Laja met haar prachtigen +waterval. Veel vulkanen verrijzen langs de zuidelijke deelen der +westkust, ook werkzame, zooals die van Villa Rica. Jammer genoeg +zijn de heldere dagen, waarop men de schoonheid van het landschap +ten volle kan genieten, weinig in aantal. + +Het eigenaardig kenmerk van de streek aan de straat van Magellaens +zijn de archipels, de tallooze eilandengroepen die men er vindt en +de hooge bergen. Op Vuurland en in een deel der kuststreken vindt men +natuurlijk weiden, voor schapenteelt geschikt. Over 't geheel vertoont +het land overeenkomst met de Schotsche hooglanden. Lange reeksen van +duinen strekken zich mijlen ver uit, omzoomd door de bosschen meer +binnenwaarts, waarachter de hoogere bergen oprijzen. Zeer weinig +stoombooten varen tegenwoordig langs de kust aan de binnenzij der +eilandengroepen, als zij de reis doen langs het chileensche Patagonië; +maar wie in de gelegenheid is geweest, dien tocht te maken, dien gaat +hij nooit uit de herinnering. De fjorden van Noorwegen doen in menig +opzicht in schoonheid onder voor het Smythkanaal. + +Aan de oevers vindt men hier en daar sporen van indiaansche woningen, +maar het aantal Indianen vermindert er van jaar tot jaar. De Indiaan +uit deze streken draagt niet anders dan het vel van den guanaco of van +den otter als kleeding, en hij staat gemakkelijk een kleedingstuk af in +ruil van een mes of eenig wapen. Otters zijn er veel bij Vuurland en +in de Magellaensstraat; de vellen vormen een hoofdbron van inkomsten +voor de streek. Weinig vogels ziet men er; nog 't meest den albatros +en de rotsduif. + +De flora en fauna zijn overigens in de drie deelen van Chili zeer +verschillend. De woestijnen van het Noorden vertoonen weinig +plantenleven; alleen in de oasen sieren prachtige bloemen het +landschap. Het centrale gedeelte heeft een rijke flora; op de helling +der Andesketen groeien fuchsia's in grooten overvloed in het wild, +zooals men ze in de bosschen van Midden-Chili overal vindt. Over +'t geheel is de dierenwereld niet sterk vertegenwoordigd; de +opmerkelijkste vogel is wel de condor van het Andesgebergte, symbool +van macht, en als zoodanig in 't chileensche wapen opgenomen. + +Onder de groote handelssteden van Zuid-Amerika kan Chili bogen op 't +bezit van Valparaiso, de belangrijkste zeehaven aan de westkust. Van +zee uit gezien, lijkt de stad een groot amphitheater; zij is gebouwd +op de helling van een berg, die het smalle strand in een kring +omgeeft. Diepe kloven verdeelen den berg in afzonderlijke heuvels of +_cerro's_, en hier en daar dringen de hoogten zoo dicht naar de zee, +dat er bijna geen ruimte overblijft voor een landingsplaats. Men heeft +daarom een groot, kunstmatig strand, een breed _embankment_ aangelegd, +waardoor de weg langs de baai verbreed wordt, en dat tevens bij ruw +weêr de kracht der zware zeeën breekt. + +Evenwijdig met het strand loopen de hoofdstraten in de lengte door de +stad, talrijker, waar de _cerro's_ nog al wat ruimte laten, weinig in +aantal, waar de heuvels dicht naar de zee dringen en nauwelijks plaats +bieden voor de tram, die Valparaiso met zijn voorstad Vina del Mar +verbindt. Kabelspoorwegen brengen de gemeenschap tot stand tusschen de +benedenstad met de _cerro's_, waar een groot deel der bevolking woont. + +De naam Valparaiso beteekent Paradijsdal, hij moet echter uit een ver +achter ons gelegen verleden afkomstig zijn, want eigenlijk past hij +niet bij de drukke metropolis van thans, met haar haven vol schepen +uit alle landen en haar straten, waar zich handelslui van elke +nationaliteit verdringen. Toch is het een zeer liefelijke stad, zeer +gezond en met de aangenaamste vormen van 't maatschappelijk leven. De +koele zeewind maakt het verblijf er 't heele jaar door prettig. + +De stormen, die in de baai woeden, kunnen soms groote schade in +Valparaiso aanrichten en maken belangrijke havenwerken noodig, die +voortdurend verbeterd en uitgebreid worden en waarvoor ons land zijn +minister Kraus, den kundigen ingenieur, voor eenige maanden afstaat +aan de chileensche regeering. Zijne Excellentie, die op den 3den +Maart jl. ons land verliet, zal den President van advies dienen bij +de gunning van de werken voor de haven, door hem in 1901 ontworpen. In +1890 had de heer Kraus de benoeming tot hoogleeraar aan de technische +hoogeschool te Santiago aangenomen. Ook aan den bouw van een droogdok +in de hoofdstad en aan den aanleg der havenwerken van Talcahuano had +hij als ontwerper een groot aandeel. + +In den zomer, dat is van Januari tot Maart wordt de zetel van het +bestuur van Santiago naar Valparaiso overgebracht; de president en de +ministers houden dan verblijf in Vina del Mar, terwijl hun officiëele +hoofdkwartieren zich bevinden in de havenwijk van Valparaiso, +waar men veel openbare gebouwen aantreft en die nu tevens de drukke +handelswijk is, nu bij de uitbreiding der bevolking ook op de _cerro's_ +woonhuizen zijn gebouwd en dikwijls de allerfraaiste en rijkste. Op +den Cerro Concepcion en den Cerro Alegre vindt men prachtige huizen +en allerliefste châlets, die schilderachtig tusschen boomen en bloemen +gelegen zijn. Een vijf minuten rijdens met de spoor, en men is van de +benedenstad op de hoogten gekomen, terwijl men op den rit een steeds +mooier wordend uitzicht op de haven geniet en op de geheele baai, +die met haar vele schepen een prachtig panorama oplevert. + +De gezelschappen zijn in Valparaiso echt kosmopolitisch en opmerkelijk +is het, hoe de vreemdelingen zich met de stad en hare instellingen +vereenzelvigd hebben, hoe zij in hun belangen opgaan. Als er +weldadigheid moet worden beoefend, als kerkelijk werk hulp en zorg +vereischt, bij nationale feesten en gedenkdagen, altijd zijn alle +nationaliteiten erbij betrokken en algemeene sympathie verlicht en +veraangenaamt de samenwerking. + +De stad was een der eerste steden van Zuid-Amerika, die een uitstekende +waterleiding bezaten; de dam, gebouwd in de hooggelegen heuvelstreek +ten behoeve der watervoorziening van Valparaiso, dateert al van +1849. Onlangs is weer een groot réservoir voor regenwater te Penuelas +gebouwd, omstreeks op tien mijlen afstands, en ter hoogte van duizend +voet boven het niveau der zee. Honderd millioen tonnen water worden op +die wijze verzameld, genoeg om de stad voor drie jaar te voorzien, +als 't noodig is. De kosten van deze onderneming bedroegen zes +millioen dollars. + +Valparaiso is allen anderen steden in Zuid-Amerika voorgegaan in +'t gebruik der nieuwe vindingen, die het leven vergemakkelijken en +veraangenamen. Het was de eerste spaansch-amerikaansche stad, die +telegraaflijnen aanlegde en gas gebruikte in 1856; de eerste, die +drijvende dokken had voor het repareeren van schepen in 1860. Hier +verschenen de eerste trams in de straten, en de onderhandelingen +over den aanleg van den eersten Zuid-Amerikaanschen spoorweg +begonnen in deze stad meer dan een halve eeuw geleden. De naam +van een Noord-Amerikaan, William Wheelwright, is verbonden aan de +inwijding dier lijn van Caldera naar Copiapo. Dezelfde ondernemende +Amerikaan organizeerde in 1840 de _Pacific Steam Navigation Company_, +en aan zijn initiatief is Chili veel verplicht voor de ontwikkeling +der steenkolenexploitatie, want de eerste nationale steenkool werd +door hem gebruikt op de stoombooten van die lijn. + +Door Wheelwright's bemiddeling werden de eerste stappen gedaan voor den +aanleg van een spoorweg, die Buenos Aires zou verbinden met Valparaiso +dwars over de Andes, een werk, dat nu voltooid is op een kort eind na +van den trans-andischen spoorweg, waar deze over den bergpas gaat. De +concessie voor de voltooiing van de Trans-andeslijn is verleend aan +een new-yorksche firma, die aan de westkust van Zuid-Amerika groote +belangen heeft. Oorspronkelijk, en wel sinds 1881, was de firma te +Valparaiso gevestigd met vertakkingen in Santiago, Concepcion en +Iquique. De naam van den onlangs overleden stichter, Mr. W.R. Grace, +zal altijd in Chili in dankbare herinnering blijven als die van een +der pioniers van den buitenlandschen handel van Zuid-Amerika aan +de kust der Stille Zuidzee. In de toekomst der republieken van de +westkust stelde de heer Grace het volste vertrouwen. + +De vreemdeling, die engelsche namen ziet op de uithangborden der +meeste winkels in Valparaiso, komt op het idee, dat de handelsstand +in deze stad bijna geheel uit vreemdelingen bestaat. Maar als hij +zich meer met de menschen vertrouwd heeft gemaakt, bespeurt hij, +dat zelfs in die inrichtingen, die een onmiskenbaar buitenlandsch +karakter dragen, de plaatselijke chefs gewoonlijk Chilenen van +geboorte zijn, of menschen, die zoo lang in Chili hebben gewoond, +dat zij hun aangenomen vaderland geheel als het hunne beschouwen. + +Een halve eeuw geleden, toen de meeste van de nu bloeiende +handelshuizen pas begonnen, waren de toestanden zeer verschillend van +wat ze nu zijn. De herinneringen van kooplieden uit dien tijd zijn +dikwijls onderhoudend, om aan te hooren. Een van die pioniers, wijlen +Stephen Williamson, die in 1903 stierf, en die vijftig jaren lang hoofd +was van de firma Williamson, Balfour en Co., wist alles, wat samenhing +met de geschiedenis van de kustvaart langs den Stillen Oceaan. + +"In de vijftig jaren," zei hij eens, toen hij zich op verzoek van +zijn vrienden in herinneringen verdiepte, "zonden wij tarwemeel van +Constitucion naar Australië, en als onze schepen terugkeerden, brachten +ze betaling in goudstof en muntspecie," De heer Williamson woonde in +Chili, toen groote fortuinen plotseling met de exploitatie der mijnen +werden gemaakt, en zijn schepen brachten menigen armen drommel naar +Copiapo en Iquique, die er in weinige jaren rijk werd. Kolonel North, +de nitraatkoning, had de gelegenheid, waardoor hij zijn grooten +rijkdom verwierf, te danken aan een vrijkaartje voor een reis met +een van Mr. Williamson's schepen. Jaren daarna, toen kolonel North +millionnair was geworden door zijn welgeslaagde ondernemingen in de +Tarapacamijnen, bezocht hij zijn weldoener, om hem nog eens te danken +voor die indertijd bewezen gunst. + +Het groote aantal Engelschen onder de rijke kooplieden is oorzaak, +dat er te Valparaiso zeer veel Engelsch wordt gesproken. Het komt maar +zelden voor, dat iemand in een gezelschap die taal niet verstaat. In +alle scholen wordt Engelsch onderwezen, en er zijn buiten de spaansche +een aantal geheel engelsche scholen. + +Elke nationaliteit is intusschen vertegenwoordigd in de clubs +van Valparaiso, Engelschen, Duitschers, Franschen, Spanjaarden en +Italianen. Vooral de politieke clubs zijn zeer werkzaam, en in den +tijd der verkiezingen is aller belangstelling levendig. Dan is er +geen dorp, zoo klein of onbeduidend, of het heeft zijn politieke +vereeniging. Vrouwenclubs heeft Chili ook, maar in het politiek +tournooi spelen de chileensche vrouwen nog slechts een onbeduidende +rol. In den salon en in de arbeiderswoning dringen nog slechts +weinig vrouwen op gelijkheid van rechten met den man aan. Zij zeggen +waarschijnlijk, dat ze liever de meerderen willen blijven, dat ze er +niets tegen hebben de _superior sex_ te zijn. + +Valparaiso heeft een groote beurs, zeven nationale banken en drie +buitenlandsche. De stad is het handelsmiddenpunt van Chili en staat +door een netwerk van telegraaflijnen, particuliere en door den +staat geëxploiteerde, met alle steden van Chili in gemeenschap. De +verbazend drukke zaken tusschen Valparaiso en Santiago hebben +verscheiden particuliere telefoonlijnen in 't leven geroepen, daar +alle groote huizen van Valparaiso afdeelingen hebben in Santiago en +vice versa. Onderzeesche kabels verbinden de stad met de geheele +wereld. De verschillende stoomvaartmaatschappijen, die de steden +van Zuid-Amerika's westkust aandoen, hebben hun hoofdkwartieren +in Valparaiso. Als het Panamakanaal eens gereed zal wezen, hoopt +men op nog snelleren vooruitgang voor den handel der westkust van +Zuid-Amerika, al zijn er pessimisten, die zich de verliezen door +den achteruitgang van 't verkeer om Kaap Hoorn als vrij ernstig +voorstellen. + +Als de warme zomerzon het plaveisel van de stad gloeiend maakt, en +in de mooie parken de boomen en bloemen onder een stoflaag rusten, +verlaten de welvarende Chilenen de stad, om aan het strand of in +de bergen verkwikking te zoeken. Chili heeft zijn Trouville in het +schilderachtig stadje Vina del Mar. Ofschoon het zoo ver verwijderd is +van de fashionable centra van West-Europa, weerkaatst het badplaatsje +toch de laatste modes in kleeding en gebruiken even trouw als welke +europeesche badplaats ook. + +De dames zijn keurig gekleed, en dikwijls in parijsche toiletten, voor +het Vina del Mar-seizoen besteld. Men geniet in de mooie omgeving, +waar groene guirlanden zich slingeren om kleine, groene huisjes en om +de stammen van de boomen in de schaduwrijke straten. De lanen hebben +druk bebloemde randen en aan het strand der zee worden de rotsen +beschuimd en bespat, tot ze fonkelen in een glorie van diamanten. De +kleuren van den regenboog zijn 's avonds alle weer te vinden in 't +gordijn van 't Westen, waar de zon zich achter ter ruste begeeft; +in één woord Vina del Mar is een gezegend plekje gronds. + +Het ligt op slechts vijf mijlen afstands van Valparaiso, op het punt +waar de baai, zich verwijdend, overgaat in den Oceaan, zoodat het +gedeeltelijk beschut is voor de open zee en toch het volle genot heeft +van den zeewind. 't Riviertje, de Quilpué, op welks zuidelijken oever +Vina del Mar ligt, bereikt er de zee, terwijl de lage bergen er, in +een halven kring geschaard, op neerzien. De straten loopen evenwijdig +aan het riviertje en worden verfraaid door veel boomen; een plein +vormt het midden van de stad, en eigenaardig genoeg verrijst aan dat +plein niet alleen een kerk, maar staat er ook het spoorwegstation +met een promenade ervoor langs. Het is de gewoonte in Vina del Mar, +zoowel als aan de meeste spoorwegstations van Midden-Chili, dat de +jongelui een half uur vóór de aankomst der avondtreinen aan 't station +samenkomen en op het perron heen en weer wandelen. Heele gezinnen +nemen dikwijls aan die wandelingen deel, en er zijn evenveel ouden +van dagen als jongen bij de groepen, die er slenteren en pratend en +lachend zich amuseeren. Als de trein binnenkomt, wordt het tooneel +met welkomstgroeten en afscheidswoorden nog verlevendigd. In kleine +stadjes heeft dat stationsbezoek bepaald een sociale beteekenis; +de mooiste japonnen worden vertoond en de gezelligheid, ook de +babbelzucht, viert er hoogtij. + +Vina del Mar is niet altijd het pretstadje geweest, dat het nu is, +en nog niet zoo heel veel jaren geleden is het tot een afzonderlijke +gemeente verheven. Tijdens de eerste dagen na de spaansche verovering +was het alleen belangrijk als monding van de Rio de las Minas, +de Mijnrivier, nu Quilpué geheeten, die de streek der groote +Malga-Malgamijnen besproeide, waaruit zij met een rijken oogst aan +goud te voorschijn kwam. De tooneelen, die toen het meest in Vina del +Mar werden afgespeeld, waren dikwijls gruwelijk, want de slavernij +heerschte in barbaarschen vorm, en de zweep werd ijverig gebruikt, +als middel om 't gezag te handhaven, terwijl elke insubordinatie met +een wreeden dood gestraft werd. Wel groot verschil dus met het heden, +dat van rust en van levensgenot een beeld geeft. + +Toch was de plaats toen een belangrijk bezit, en Pedro de Valdivia, +Chili's veroveraar, beschouwde de toewijzing als een zeer te waardeeren +gift, toen hij de rechten en titels van eigenaars schonk aan twee van +zijn grootste veldheeren en intiemste vrienden, Don Juan Jufré, eerste +alcalde van Santiago, en Don Francisco de Riveros. De traditie schrijft +aan den zoon van Riveros de eer toe, den wijngaard te hebben geplant, +die den naam aan 't stadje heeft geschonken, "wijngaard der zee". + +De grond, waarop de jonge de Riveros zijn druiven plantte en waar +het deel van Juan Jufré bij werd gevoegd, nadat hij het van de +weduwe van zijn vaders deelgenoot gekocht had, werd met groote zorg +bebouwd en was weldra een kostbaar bezit. Na den dood van de Riveros +kwam hij in handen van de Jezuiëtenzendelingen, toen het hoofd der +Valparaiso-zendelingen hem in 1690 kocht. De Jezuiëten bleven er +eigenaars van, tot hun orde uit alle spaansche bezittingen in 1767 +verbannen werd. + +Na hun vertrek werd de bezitting bij openbaren verkoop verdeeld in +verschillende kleinere deelen, waaruit zich langzamerhand een stadje +ontwikkelde. Een familie van naam, de Carrera's, bezaten de hacienda +van Vina del Mar in de eerste jaren van de 19de eeuw, en zij was +toen het tooneel van veel vroolijk en luidruchtig leven. De admiraal +Cochrane bezocht met zijn vrouw dikwijls het mooie landgoed, als zij +in Chili vertoefden, en zij waren zeer gehecht aan de beminnelijke +familie, die uit drie zoons en zeven dochters bestond. In de dagen +van den onafhankelijkheidsoorlog was dit patriottisch gezinde huis +punt van samenkomst voor de vrijheidsvrienden, en veel plannen van +groote politieke beteekenis werden vastgesteld te midden der vonken +van geest en vernuft, die op de mooie zomeravonden in dit lustverblijf +de hoogte ingingen. + +Al vroeg was Vina del Mar bekend om zijn producten van landbouw en +veeteelt en door de voordeelen, die het trok uit de nabijheid van +Valparaiso. Doch eerst bij de inwijding van den spoorweg tusschen +Valparaiso en Santiago in 1855 begon men de stad te zien in het licht +van schoone mogelijkheden, en niet vóór 1874, toen de voornaamste +eigenaars van den grond Senor Don José Francisco Vergara en zijn vrouw +den grond afstonden voor de uitbreiding der stad naar een systematisch +plan van straten en openbare gebouwen, werd Vina del Mar een bloeiende +en vooruitgaande gemeente. + +In de laatste dertig jaren is die vooruitgang geregeld blijven +vorderen, dank zij de voortvarendheid van het bestuur der stad, en +zoo is het de populaire badplaats van thans geworden, met breede, +rechte straten en schaduwrijke lanen, waar allerlei liefelijks te +zien is, en keurige villa's in tuinen vol bloemen geschaard staan. + +De prachtige villa van Senora Dona Blanca Vergara de Errazuriz, +dochter van Don Jozé Francisco Vergara en een der schoonste vrouwen uit +Chili, ligt bijzonder mooi aan den voet van den cerro; het landgoed +heet Quinta Vergana en is zeer uitgestrekt. Prachtige grasvelden en +bloemvelden worden door fonteinen besproeid, en schaduwrijke lanen +voeren naar donkere boschplekjes, terwijl tegen den heuvel op veel +paden kronkelen, omzoomd door een rijke bloemenpracht en leidend naar +een uitzichtspunt, waar men den ganschen omtrek en de stad met de baai +overziet. De weelderig ingerichte woning, een der rijkste uit Chili, +heeft veel interessante gasten geherbergd, en de vreemdelingen van +beteekenis, die Chili bezochten, waren er meestal genoodigden. Toen +de hertog der Abruzzen in 1903 in Chili was, werd er te zijner eer +een groot bal gegeven door Senora Dona Blanca Vergara de Errazuriz. + +Veel families uit Santiago en Valparaiso hebben zich elegante +zomerwoningen in Vina del Mar laten bouwen, en de gezochtheid der +plaats neemt telken jare toe. Het is de gewone zomerresidentie van +het diplomatieke corps, en bijna alle hooge staatsambtenaren houden +er verblijf gedurende de maanden, waarin de zetel der regeering naar +Valparaiso is overgebracht. + +De wedrennen vormen steeds een groote aantrekkelijkheid. Zij worden +op een groot veld, de _Cancha_, even buiten de stad gehouden en de +toevloed van gasten is dan verbazend. De sportclub van Valparaiso heeft +bij die gelegenheden de leiding; zij organiseert de voorjaarsraces +in October en November, de herfstrennen in Februari. Geen renbaan ter +wereld heeft haar tribunes mooier ingericht met bloemen en klimplanten, +en als de uitgaande wereld zich er in haar volle glorie en pracht van +toiletten vertoont, krijgt men een onvergetelijk schouwspel te zien. + +Na de wedrennen gaat de genotzoekende menigte naar het strand, en een +stroom van equipages begeeft zich zeewaarts. Van zes tot zeven uur des +avonds gaat ieder van het zonnig strand genieten, en dikwijls blijft +men in zijn rijtuig zitten, dat tot dicht aan zee mag rijden. Muziek +geeft in dat uurtje afwisseling en dient tot verlevendiging van het +tooneel. Men is voornemens, den rijweg langs het strand te verbreeden, +om er een _corso_ van te maken; de ruimte tusschen de heuvels en de +zee is nu te klein. + +Als men zoo langs de _playa_ of het strand rijdt, wordt men getroffen +door de groote rotsen, die bijna loodrecht oprijzen en door de blokken +van allerlei vorm en grootte, die als in zee zijn gestrooid. Het +is altijd het buitenleven, dat men te Vina del Mar geniet, deftige +uitgangen zijn er weinig te doen, en de menschen, die gasten zien, +geven aan de feesten liefst een zoo weinig mogelijk vormelijk +karakter. Golf en lawntennis worden druk beoefend op de Cancha. Het +beste seizoen daarvoor is Januari en Februari, ook voetbal is er dan +populair en internationale wedstrijden van voetbal en cricket zijn +er dikwijls gehouden, waaraan ook de club uit Buenos Aires deelnam. + +Midden in 't seizoen is alles vol en druk in Vina del Mar; de hôtels +hebben evenmin ruimte meer als de particuliere woningen en de menigte +is steeds talrijk op Cancha, strand en bij 't lawntennisveld. Het +Grand Hôtel, het ideale zomerhôtel, mag men wel zeggen, heeft een +sierlijk park, groote tuinen en de uitlokkendste gelegenheid voor +tuinpartijen. Ook na het seizoen keert Vina del Mar niet tot stilte +en eenzaamheid terug, want als voorstad van Valparaiso heeft het zijn +aandeel aan de levendigheid van die handelsplaats. Er ontbreekt alleen +een mooie, breede verbindingsweg tusschen beide steden, maar daartoe +moeten de rotsen van den _cerro_ springen; zij dringen te ver naar +voren naar de zee en zijn tot nu toe een beletsel geweest voor den +aanleg van een der schoonste strandpromenades. + +Vreemdelingen, die lang genoeg in Chili hebben gewoond, om goed bekend +te raken met het land en de menschen, zijn eenstemmig van oordeel, +dat de aangenaamste huizen niet in de hoofdstad of in een der andere +steden worden gevonden, maar op de groote _hacienda's_ of plantages, +gelegen in de centrale vallei. + +De mooiste huizen in Santiago zijn op enkele uitzonderingen na +slechts tijdelijke woningen voor de eigenaars, die er verblijf houden, +zoolang het uitgaande leven duurt, dus van Mei tot October, wanneer +zij er kostbare partijen geven en zich in de opera en bij de races +vertoonen, om zoodra de schouwburgen gesloten zijn en de hoofstad +haar vroolijkheid begint te verliezen, te vluchten naar den echten +_hogar_ of huiselijken haard, op de hacienda, met haar breede lanen +en grasvelden, waar het leven zoo genoegelijk is, dat de stad met +haar drukke straten en talrijke sociale verplichtingen den rijke een +noodzakelijk kwaad moet schijnen. + +De landelijke bezittingen van de rijke chileensche families zijn +soms zeer uitgestrekt; er behooren boerderijen bij en bosschen, die +een rijke bron van inkomsten leveren, en voor den aesthetischen en +sportlievenden smaak wordt gezorgd door bloem- en vruchtentuinen, mooie +boschhoekjes, velden voor croquet en lawntennis. Iets eigenaardigs +bij die hacienda's van 't centrale dal zijn de randen van populieren, +waar binnen ze veelal besloten zijn. Er zijn millioenen populieren +in Chili, en op sommige der grootste hacienda's staan ze in dubbele +rijen en vormen mooie, schaduwrijke lanen. Het effect, van uit den +spoorweg gezien, is alleraardigst, vrij wat aantrekkelijker dan +de heiningen van prikkeldraad, die u van de farms in Noord-Amerika +dreigend aanstaren. De chileensche eigenaar heeft echter soms ook zijn +draadversperring aangebracht, maar dan tegelijk met de populierenlaan, +zoodat het nuttige en het aangename samengaan. De landwegen langs +den voet der Cordillera's zijn bijna alle met populieren beplant, +en men kan zich geen prettiger uitspanning denken dan een rit te +paard door die schaduwrijke lanen. + +Een typische chileensche hacienda, in uitgestrektheid zoowel als in den +aard harer ontwikkeling, is die van Santa Ana te Graneros, bezitting +van Senor Don Gregorio Donoso, die er den naam aan gaf van zijn vrouw +Anna Foster. Senora Donoso is de dochter van een Amerikaan, den heer +Julio M. Foster, die een halve eeuw lang in Chili heeft gewoond en die +er trotsch op is, dat zijn schoonzoon op de hacienda de allernieuwste +en beste verbeteringen heeft aangebracht. Hij is zeer bemind bij +het chileensche volk, trouwde een dame uit Chili en heeft talrijke +kinderen en kleinkinderen. Hij houdt van het buitenleven en is nooit +gelukkiger dan wanneer hij logeert op de hacienda van Senor Donoso. + +Een bezoek aan dit mooie verblijf is een gebeurtenis, die men +niet vergeet. Na twee uur rijdens van Santiago zuidwaarts door een +uitstekend bebouwde en vruchtbare streek bereikt men het station +Graneros, waar een break den bezoeker afhaalt, die dan langs een +fraaien, met populieren omzoomden landweg en door het fraaie park +van de plaats vóór het bordes van het huis wordt gebracht. + +Het huis is een modern landhuis, omgeven door veranda's en overal +een prachtig uitzicht biedend. Maar wat het meest hier treft, is het +moderne karakter van alle onderdeelen der landbouwonderneming. De +verscheidenheid van producten, die er verbouwd worden, is +verrassend. Meer dan twee duizend acres (1 HA. = 2.45 acre) is de +Santa-Ana-hacienda groot en men zou een halven dag werk hebben, als +men om het landgoed heen wilde wandelen. Van het huis rijdt een tram +over een smal spoor ongeveer drie mijlen lang door een breede laan van +italiaansche populieren, midden door de bezitting loopend en een mooi +uitzicht biedend op de velden links en rechts. Van het spoorlijntje +gaan zijtakken naar de verschillende velden, om het transport der +producten te vergemakkelijken, en het loopt uit op den oever van een +rivier, die door de bezitting vloeit. + +De tram of spoor sluit aan bij de staatsspoor en zoo is zij een middel, +om de producten der farm naar de plaats van inscheping te brengen. Zij +vervoert bovendien de arbeiders 's avonds en 's morgens naar hun werk, +aldus een uur uitwinnend op den tijd van elken werkman. De tram bedient +de voornaamste onderdeelen van het groote landbouwbedrijf. Daartoe +behoort bij voorbeeld een groote molen; de stallen zijn keurig +ingericht; één heeft o.a. ruimte voor voedering en stalling van +veertienhonderd stuks vee. + +De silo voor de bewaring van het wintervoêr moet de grootste +ter wereld zijn; zij is twintig voet breed, twaalf voet diep en +driehonderd-vijftig voet lang. Buiten schapen, varkens en kippen +worden op deze hacienda 3000 stuks vee gehouden. + +De melkerij is een der belangwekkendste onderdeelen. Zij is gevestigd +in een schuur, die ruimte biedt voor duizend koeien. Daar wordt +gemolken, en de melkkannen worden door de trams meegenomen naar de +boter- en kaasfabrieken, waar het altijd druk en levendig toegaat. Ten +behoeve der fabriek is er een ijsmachine, die dagelijks twee tonnen +ijs levert, een voldoend bedrag voor de behoeften der hacienda en nog +in den zomer voor de liefhebbers uit de stad en de hospitalen aldaar. + +De talrijke gebouwen en velerlei reparaties, die telkens noodig zijn, +leggen beslag op den arbeid van een timmerwinkel, een houtzaagmolen, en +overal waar er machines in gebruik zijn, worden die door electriciteit +gedreven. De elektriciteit wordt verkregen door waterkracht op twee +mijlen afstands. Ook het huis wordt electrisch verlicht. + +Bij feestelijke gelegenheden maakt het prachtige landhuis den indruk +van een stadspaleis in een schitterend verlicht park. De vreemdeling, +die op school heeft geleerd, dat Chili op sociaal gebied nog weinig +beteekent, vindt het bijna ongeloofelijk, dat een boerderij, mijlen +ver het land in, zooveel moderne gemakken en nieuwerwetsche vindingen +toepast. Senor Donoso is voornemens, de geheele hacienda electrisch +te verlichten, zoodat het boerenwerk, zoo noodig, onafgebroken dag +en nacht kan voortgaan. Al de gebouwen zijn op dit oogenblik reeds +voorzien van geleidingen, zoodat men de electriciteit er kan brengen, +als het verlangd wordt. + +Melken geschiedt bij electrisch licht en het is belangwekkend op +te merken, hoe systematisch alles wordt verricht. Besproeiïng en +bemesting van den grond hebben plaats met de grootste zorg en volgens +de allernieuwste opvattingen, in de landbouwwetenschap bereikt. Uit +alles blijken des eigenaars groote gaven voor den landbouw en zijn +helder inzicht in de vooruitzichten, die zulk een hacienda biedt en +die in geen ander bedrijf te bereiken zijn. + +De pachters, zes en vijftig in getal, hebben het uitstekend; hun +huizen zijn geriefelijk ingericht met een acre tuingrond erbij, +terwijl buitendien ieder pachter nog twee-en-een-halve acre jaarlijks +in gebruik krijgt, om voor eigen gebruik groenten te telen, waarbij +de patroon, Senor Donoso, hun gereedschap en paarden ter leen geeft. + +De eigenaar is niet altijd heereboer geweest, hij heeft gestudeerd aan +de universiteit, verwierf den meesterstitel en is civiel-ingenieur; +eenigen tijd is hij minister geweest, maar hij geeft aan het landelijke +leven de voorkeur boven een politieke loopbaan en is nooit gelukkiger, +dan als hij mag experimenteeren met de nieuwste vindingen in +landbouwwerktuigen of de moderne ideeën over cultuur en grondbewerking. + +Het landgoed Santa Ana gelijkt zooveel op andere van denzelfden +aard, dat een beschrijving een juist algemeen denkbeeld geeft van +het leven en werken op een typische chileensche hacienda. Niet alle +dagen worden er bij harden arbeid gesleten, en er valt nog wel een +andere geschiedenis van te vertellen, dan alleen die van materiëelen +voorspoed. In die gelukkige landhuizen kan men tooneelen bijwonen +van vroolijkheid en zorgelooze uitgelatenheid, die veel hartelijker +gemeend worden opgevoerd dan eenig vermaak of wat ervoor doorgaat in +de overvolle deftige salons der stad. + +Het mooie landgoed Lo Aguila, dat dichtbij het spoorwegstation van +Hospital gelegen is, verwierf zich naam door de prettige partijen, die +er van tijd tot tijd uit verren omtrek de menschen samenbrengen. De +hacienda van Senor Letelier te Aculeo is een der meest gezegende +uit het oogpunt van landschappelijk schoon, en alles is er zoo goed +ingericht, dat men haar wel eens de modelhoeve van Chili noemt. + +Het is gebruik onder de families van deze landgoederen, samen +uitstapjes te paard te maken, dikwijls om van de eene hacienda aan +de andere een bezoek te brengen, en menigmaal kan men een vroolijke +cavalcade de hekken der plantages zien binnenrijden. De kleeding der +heeren heeft iets eigenaardigs; zij dragen namelijk buiten een _manta_ +of shawl van heldere kleur, die aan zoo'n gezelschap een levendig +aanzien geeft. + +Die _manta_ is een echt chileensch kleedingstuk, kleiner en zwaarder +dan de _poncho_ uit Argentinië, en in den regel niet van franjes +voorzien, zooals de reeds genoemde poncho, maar geboord met lint +van een andere kleur. Enkele manta's worden gemaakt van ongeverfde +vigognewol van de vicuna-lama, gesponnen tot een draad, die bijzonder +fijn en toch sterk is; andere zijn geweven in vele kleuren met strepen +van rood, blauw en geel. + +De manta heeft geen naden; er is in 't midden een opening in voor het +hoofd, en het kleedingstuk kan aan den hals nog worden bevestigd met +knoopen, ofschoon het meestal zoo gedragen wordt, als het over het +hoofd is aangetrokken met een open gedeelte aan den hals. + +Vele der manta's zijn waterdicht, en ze moeten bij het rijden bijzonder +gemakkelijk zijn. De administrateur van een groote hacienda kan vaak +zijn menschen op grooten afstand aan hun manta's onderscheiden. Op +enkele hacienda's is het de gewoonte, dat de administrateur op +Zondagmorgen de hoofden der verschillende afdeelingen bij elkaâr roept, +om hun het noodzakelijke werk voor de volgende week aan te wijzen +en ook om nota te nemen van klachten of gewenschte veranderingen +of eenige zaak, die met de routine der groote onderneming verband +houdt. Nadat aan dien plicht is voldaan, zijn de employé's vrij en +kunnen het overige van den dag doorbrengen, zooals zij willen. + +De feestelijkheden van een vrijen dag worden op een hacienda bijna +altijd opgeluisterd door den geliefden dans, de Zamacueca. Het groote +aantal landgoederen in Centraal Chili van dezen aard bewijst wel, +dat de Chileen zijn bronnen van geluk liefst zoekt in de natuur, +en het pleit voor het nationale karakter, dat zooveel menschen het +buitenleven aantrekkelijk en aangenaam vinden en het grootste deel +van het jaar liever op hun landgoed zijn dan in hun huis in de stad. + +De streek rondom Santiago, vooral zuidwaarts langs de spoorlijn, die +de hoofdstad met Concepcion verbindt, vertoont overal van die mooie +landhuizen op waardevolle gronden. Graneros is het spoorwegstation +voor vele hacienda's, gelijkend op die van Senor Gregorio Donoso, +en er zijn vele andere in de buurt der tusschenliggende stations, +Hospital, Buin, Linderos, Guindos, Nos en San Bernardo. + +Het is gewoonte, aan elke hacienda een eigen naam te geven: de omgeving +wordt veelal bij dien naam genoemd, eerder dan bij den naam van het +spoorwegstation of de nabijgelegen stad. Lo Hermida, het mooie huis +van Senor Don Belisario Espinola; Santa Ines, het eigendom van Senor +Don Salvador Izquierde; San Isidro, het landgoed van de familie van +Senora Dona Maria Luisa Mac-clure de Edwarts; en hacienda Limache, +waar Senora Dona Sofia Cox de Eastman haar uitgebreide gronden heeft, +zijn namen, die even goed bekend zijn als de meest gewone adressen +in de hoofdstad. Hacienda Limache wordt bestuurd door de zoons van +Senora Eastman en onderscheidt zich door een melkerij met toebehooren, +zoo groot als er geen andere in Chili is, waar alle moderne vindingen +worden toegepast, en die dan ook voor een groot deel in de behoeften +der stad Valparaiso voorziet. + +Die melkerij is een onderneming van Senor Don Tomas Eastman, die een +kantoor in Valparaiso heeft met depôts, van waar dagelijks bijna twee +duizend gallons melk worden afgeleverd. Het tooneel, dat die hacienda +in den vroegen morgen aanbiedt, is bijzonder levendig. Van twee tot +zes uur wordt er bij kunstlicht gemolken, en daarna wordt de melk in +kannen per spoor vervoerd naar Valparaiso op dertig mijlen afstands, +om er door een staf van beambten te worden in ontvangst genomen, +die de melk wegen en in de wagentjes en kannen voor de aflevering +gereed maken. + +Ook boter maakt men op die hacienda, maar melk is hoofdzaak, omdat +het gebleken is, dat voor farms dichtbij een dichtbevolkte plaats de +melkleverantie het meeste voordeel oplevert. De onderneming neemt nog +steeds in bloei toe, en Senor Eastman denkt zijn zaken uit te breiden +door de hacienda's San Isidro en El Cajon de San Pedro, die hij gekocht +heeft, ook op dezelfde wijze te exploiteeren. Het is opmerkelijk, dat +zooveel rijke menschen in Chili ernstig hun aandacht wijden aan de +ontwikkeling van hun landgoederen, en het jongere geslacht vertoont +minder neiging tot geldverteren door weelderig buitenlands te leven, +dan het geval is in andere landen, waar het geld gemakkelijk is +verdiend en van vader op zoon is overgegaan. Senor Tomas Eastman, +ofschoon een jongmensch van rijkdom en aanzienlijke familie, die, +zoo hij wilde, een leven van nietsdoen en amusement kon leiden, is +een der energiekste werkers en tracht niet enkel zijn eigen goederen +te verbeteren, maar ook den standaard van landbouw en veeteelt in +Chili in 't algemeen te verheffen. + +Bijna elke hacienda heeft haar specialiteit. Op de eene is het de +teelt van graangewassen; op een andere de melkerij, en weer op een +andere de teelt van mooie koeien en paarden. Op de hacienda's van +Ucuquer en La Pena in de provincie Quillota richtte men in 1879 een +farm in voor de productie van Durhamsch vee. De resultaten waren zoo +gunstig, dat de tegenwoordige eigenaar van deze bezittingen, Senor +Don Carlos Hopfenblatt, aan de verschillende hacienda's van het land +jaarlijks honderden mooie dieren levert, en er bestaat geen enkele +reden, om in het buitenland voortaan echt Durhamsch vee te koopen. + +Van geheel anderen aard is de specialiteit der zeer uitgestrekte +hacienda Santa Ines te Nos, eenige mijlen ten zuiden van Santiago +aan den spoorweg. De bezoekers van dit prachtige landgoed stappen +uit den trein; een particuliere tram, die bij de hacienda Santa Ines +behoort, wacht, om hen naar hun bestemming te brengen op vele mijlen +afstands. De tram rijdt door een streek vol afwisseling, langs weiden +en langs het riviertje, dat het landgoed van water voorziet; dan door +zware lanen van populieren tot vlak bij den ingang van het huis, waar +een breede veranda, omhangen met wilden wingerd, aan ideale rust doet +denken. Overal valt het oog op groote, hooge boomen, mooie struiken en +velerhande bloemen. Door lanen van ceders en dennen brengt men u naar +den kweektuin, waar duizenden jonge plantjes staan, gereed om vervoerd +te worden, zoodra ze groot genoeg zijn voor de markt. Tuinbouw is hier +hoofdzaak en op Santa Ines van Senor Don Salvador Izquierdo wordt +groote aandacht gewijd aan wat de wetenschap daaromtrent leert. De +hier gekweekte chrysanthemums zijn buitengewoon groot, en men kan +er bijna elke bestaande variëteit bewonderen. Rozen, anjelieren, +violieren groeien er in overvloed en van de edelste variëteiten. + +Het drogen van vruchten is een industrie, die in Chili steeds in omvang +toeneemt, en ofschoon in elke streek de methode weer verschilt, toch +bewijzen de resultaten, dat het een winstgevende bron van inkomsten +is. Op de hacienda's in het Elqui-dal worden druiven, perziken en +andere vruchten machinaal gedroogd, en in het centrale dal, waar de +zomers heet en regenloos zijn, worden de vruchten in de zon behandeld +en verliezen daardoor haar vochtgehalte. + +Het leven is druk op een chileensche hacienda, maar het heeft +groote bekoring en aantrekkelijkheid, waartoe het heerlijke klimaat +niet weinig meewerkt. De chileensche landheer is een toonbeeld +van athletische mannelijkheid; hij rijdt veel paard en zou die +sport niet kunnen ontberen. Dikwijls hebben jachtpartijen plaats, +die soms een week duren en die in het Andesgebergte, nog ten deele +ongeëxploreerd terrein, iets zeer opwekkends hebben. Vaak vergeet men +het wild, om de streek zelve te onderzoeken. In het laatst van 1904 +ging een jachtgezelschap in de hoogere deelen van de Andesketen een +expeditie ondernemen. Men kwam van een der hacienda's bij Santiago, +en na allerlei stoute klimpartijen en ongewone avonturen ontdekte +een deel van het gezelschap een meer van twintig mijlen in omtrek; +dertien duizend voet ongeveer hoog gelegen, een meer, waar geen enkel +aardrijkskundig werk melding van maakt, en dat zich in den krater +van een uitgedoofde vulkaan scheen te bevinden. Er was veel wild, +ganzen en eenden in overvloed; ook zag men er flamingo's. Een der +heeren nam verscheiden photografieën van de plek, en toen de expeditie +huiswaarts keerde, had zij de voldoening van den gelukkigen jager, +gevoegd bij die van den met succes werkenden ontdekker. + +Op vele der hacienda's kan men in de riviertjes en meertjes +heerlijk visschen en bootje varen; groote zwembassins met moderne +geriefelijkheden zijn voor het gebruik der familie ingericht en +verschaffen de prettigste gelegenheid voor een koele onderdompeling. + +Veel oude spaansche namen treft men aan onder die der eigenaars van +hacienda's, maar eveneens komen buitenlanders er op voor, met name +vrij wat Engelschen. Een der rijkste hacienda-bezitsters, Senora +Dona Juana Ross de Edwards is de dochter van engelsche ouders. Haar +goederen zijn enorm winstgevend; maar een groot deel der opbrengst +wordt voor liefdadige doeleinden besteed. Een familie Swinburne, +nauw verwant met den engelschen dichter van dien naam, heeft al drie +geslachten lang in Chili gewoond, meestal op de hacienda. + +Een leger van arbeiders is op zulk een landgoed werkzaam. De +administrateur leidt de geheele inrichting, en onder hem staan +_capataces_ of opzichters, die toezicht houden op de gewone +landarbeiders. De _guaso_ uit Chili is een type, dat veel gelijkt op +den _gaucho_ uit Argentinië en den _cowboy_ van Noord-Amerika. De +werklieden leven zeer eenvoudig; _mote_ of gekookte maïs is hun +hoofdvoedsel; maar op feestdagen nemen zij hun kans waar. Vooral de +verjaardag van den patroon wordt luisterrijk gevierd. + +Wie van het buitenleven houdt, ziet op zoo'n hacienda een aardige +vereeniging van winstgevend werk en gezond levensgenot, en het is +onmogelijk, zich een juist denkbeeld te maken van het chileensche +volkskarakter, zonder de Chilenen te zien in de meest representatieve +van alle chileensche woningen, de hacienda. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Kijkjes in een mooi werk over Chili +by Marie Robinson Wright + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KIJKJES IN EEN MOOI WERK *** + +***** This file should be named 13867-8.txt or 13867-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/3/8/6/13867/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |