diff options
Diffstat (limited to '13802.txt')
| -rw-r--r-- | 13802.txt | 1306 |
1 files changed, 1306 insertions, 0 deletions
diff --git a/13802.txt b/13802.txt new file mode 100644 index 0000000..a2f7a4c --- /dev/null +++ b/13802.txt @@ -0,0 +1,1306 @@ +The Project Gutenberg EBook of Indrukken van Finland, by Clara Engelen + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Indrukken van Finland + +Author: Clara Engelen + +Release Date: October 20, 2004 [EBook #13802] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK INDRUKKEN VAN FINLAND *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + + + + + + + +Indrukken van Finland + +Door Jonkvrouwe Clara Engelen. + + +Suomi is de zachte, welluidende, droomerige naam, dien de Finnen hun +land hebben gegeven. Het is de naam van het land, dat in den laatsten +tijd onze aandacht tot zich trekt, welks strijd voor vrijheid en oude +rechten onze belangstelling gaande houdt. + +Finland is voor ons, Hollanders, betrekkelijk onbekend. Waarschijnlijk +zou het dat voor mij ook gebleven zijn, als het gelukkige toeval mij +niet met eene Finsche had samengebracht, en ik niet in de gelegenheid +ware geweest om Finland tweemaal te bezoeken. + +Een paar jaar geleden nam ik het besluit, mijne finsche vriendin naar +haar land te vergezellen en weinige dagen later waren we te Luebeck, +om des avonds van daar met de _Storfuersten_ [1] naar Helsingfors te +vertrekken. Voor dat we ons plaatsbewijs voor den overtocht kregen, +moesten wij onzen pas laten zien en hem later op de boot dadelijk +afgeven. Groot was de _Storfuersten_ niet; zij leek mij zelfs in 't +oogvallend klein, maar ik wist toen nog niet bij ondervinding, dat +de Oostzee zeer weinig golfslag heeft en dus ook door betrekkelijk +kleine schepen kan bevaren worden. De zeventien passagiers waren +voor het meerendeel Finnen, die naar hun land terugkeerden, blij het +conservatieve Midden-Europa, zooals zij dat uitdrukken, te kunnen +verlaten. Mijn vriendin had spoedig een paar kennissen gevonden, +bij wie we ons gedurende de reis aansloten en met wie ik heel wat +heb afgepraat. Bij meer dan een gelegenheid hebben we het Noorden +en Midden-Europa met elkaar vergeleken, en telkens viel het mij op, +hoe er door deze lieden met een zekere minachting gesproken werd over +het laatste, dat als zeer behoudend en overbeschaafd bestempeld wordt. + +Een ander thema dat ter sprake kwam, was de emancipatie. De Finnen +zijn wat dit punt aangaat, zeer vooruitstrevend. Co-educatie b.v. is +iets dat van zelf spreekt. Bijna alle meisjes doen hun "baccalaureat", +[2] studeeren eenige jaren en zoeken vervolgens eene betrekking. De +Finnen stellen er een groote eer in, dat zij andere landen zooveel +vooruit zijn, maar hebben tevens de neiging om alles af te keuren, +wat niet of uit Zweden, of uit hun eigen land stamt. + +Opmerkelijk is het, dat de Finnen zich buiten hun land nooit recht +thuis voelen; zij zijn geen kosmopolieten en het best te waardeeren +in hun eigen omgeving; daar zijn ze gezellig en buitengewoon gastvrij +voor vreemdelingen. Zoo hebben zij tijdens de reis al het mogelijke +gedaan om mij niet buiten hunne gesprekken te sluiten en mij van hun +land alles te vertellen, waarin ik belang kon stellen. Om mij genoegen +te doen spraken ze ook onder elkaar duitsch, en werd er eens wat in +'t zweedsch of finsch gezegd, dan was er altijd iemand die als tolk +dienst deed. + +De avonden op de _Storfuersten_ waren wel het gezelligst. Het weer +was bizonder goed en dus konden we tot laat in den avond op het dek +zitten. Eerst werd er gepraat, en als de late schemering begon te +vallen, werden er liederen gezongen met een langzamen rhythmus, in een +voor mij onbekende weeke, zoetvloeiende taal. Geruischloos stoomde de +_Storfuersten_ over het water, dat effen was als een ijsvlak en waarin, +aan den kant van het Noorden de lichte streep der ondergaande zon werd +weerspiegeld. Nog later steeg de maan uit de zee op en vertoonde zich +als een groote schijf aan den wolkeloozen hemel. In de verte, aan den +horizon, zag men de lichten der vuurtorens van Gothland, Dagoe en Oesel. + +Ook den laatsten avond zouden we op het dek doorbrengen, maar +... om drie uur 's middags kwam er mist, tegen vijf uur begon +de boot eigenaardig te schommelen en om acht uur was de storm in +vollen gang. Dienzelfden nacht voeren wij de Finsche golf binnen en +in den morgen bereikten we Reval. Hier kwam de douane aan boord en +inspecteerde niet alleen de bagage maar ook onze passen. Ze zagen +er krijgshaftig uit die grenswachters met hunne uniformen, hooge +laarzen en groote slagzwaarden. Toen ik me hierover eene opmerking +veroorloofde, werd mij dadelijk het zwijgen opgelegd met een: hou je +stil, anders krijg je last van hen! In Reval hadden we een uur tijd om +de stad te bezichtigen. De alles overheerschende indruk, dien ik kreeg, +was, dat huizen, straten en menschen onbeschrijfelijk vuil zijn. De +bevolking heeft het bizondere type, dat aan den russischen moeijik +herinnert: een goedige, domme, slaperige uitdrukking van het gezicht, +lange baarden, recht afgesneden haar; een roode kiel, die tot de knieen +reikt, en de voor een Rus onmisbare hooge vetlaarzen. Verder vielen me +de kleine rijtuigen op, getrokken door paarden, die gespannen zijn in +een hoog halsstel en bestuurd worden door een koetsier met een langen, +blauwen jas aan en een platten, hoogen hoed op. Gaarne waren wij wat +langer in Reval gebleven, doch we moesten naar de boot terug. + +Om twaalf uur kwam Helsingfors in 't gezicht; eerst als een witte +streep aan den gezichteinder, maar spoedig kon men enkele gebouwen +onderscheiden, zooals de russische kerk met haar blinkende koperen +koepels. We voeren nu niet meer door de open zee, maar tusschen de +talrijke eilandjes, die voor de finsche kust liggen. Dit zijn de +"scheren", die Helsingfors een natuurlijke haven geven. Sommige +van die scheren zijn bewoond, andere niet; er zijn er begroeid met +boomen, en ook die als kale klippen boven het water uitsteken. Voor +men te Helsingfors aankomt, vaart men langs Sveaborg, de vesting, +vroeger door de Zweden en nu door de Russen bezet. Zij wordt streng +bewaakt en de toegang is voor ieder verboden. [3] Er wordt beweerd, +dat er staatsgevangenen onder in de kelders zitten opgesloten; van +andere zijde heb ik dit beslist hooren tegenspreken. In de nabijheid +van Sveaborg ligt nog een eilandje, door militairen bezet. Men +zegt dat ook daar gevangenen zijn; niemand mag het eiland naderen; +te middernacht legt er een boot aan, om de bezetting van voedsel +te voorzien. Er werd gefluisterd, dat de vader van Schumann [4] daar +gevangen zat. Een andere persoon verzekerde mij, dat er niets bizonders +aan het eiland is en dat het tot Sveaborg behoort; hij voegde er bij: +de Finnen houden van mysterieuse geschiedenissen en nemen dikwijls +zeer onzekere dingen voor waar aan. + +We konden niet te Helsingfors aan land komen voordat de douane ons de +passen had teruggegeven. De namen van de passagiers werden afgeroepen +en ieder moest maar zorgen zijn pas terug te krijgen, want zonder +pas wordt men nergens toegelaten, waar de Russen hunne oppermacht +doen gelden. + +Helsingfors is in 1550 gesticht en sedert 1817 de hoofdstad van het +finsche groothertogdom. Eerst na dien tijd is het een stad van eenige +beteekenis geworden. Het is een moderne stad, als 't ware volgens +een vast schema gebouwd, met rechte straten, afgewisseld door mooi +aangelegde en goed onderhouden parken. De groote beweging is op de +Esplanade: daar zijn de cafes en daar is elken avond muziek. In de +nabijheid van Helsingfors zijn talrijke gelegenheden om des avonds +te soupeeren, of de middaghitte te ontloopen. Wie in Helsingfors +is geweest, kent ongetwijfeld: Klippan (de klip), Alphyddan (de +alpenhut) Brunsparken en Hoegholmen. Klippan is een van de scheren; +vooral des avonds heeft men er een prachtig uitzicht: aan den eenen +kant de zee met de vele eilanden, aan de andere zijde het silhouet +van de stad en de haven. Als men eenmaal des avonds op Klippan is, +vergeet men den tijd; zoo tenminste ging het mij, want zelfs om 11 +uur was het nog niet geheel donker. Als men dan laat in den avond in +Helsingfors terugkomt, zijn de straten meer bevolkt dan midden op +den dag. De stad is namelijk in den zomer zeer warm; wie kan, gaat +van Mei af naar buiten, en zij die in Helsingfors moeten blijven, +gaan eerst tegen den avond uit. De familie waar ik zou logeeren, +was ook met de geheele huishouding buiten, en alleen de heer des +huizes was naar Helsingfors gekomen, om met zijne dochter mij de +stad te laten zien. Omdat we dus geen bediening in huis hadden, +namen we onze maaltijden in een restaurant. Zoo maakte ik in +Brunsparken nader kennis met de zweedsche keuken, [5] waarvan ik +op de _Storfuersten_ al een voorproefje had gehad. Men begint het +middagmaal met smoergos, [6] dat gedekt staat op eene groote tafel in +'t midden van de eetzaal. Bedien u zelf! heet het hier. Men neemt een +bordje, vork en mes en begint van al de lekkernijen, die gereed staan, +wat op te pikken; een radijs, een stukje knaeckebroed, [7] wat gerookt +rendiervleesch, wat wittebrood; maar pas op, het brood zoowel als de +gemarineerde sardines zijn zoet van smaak! Het smoergos wordt staande +gegeten en het kost heel wat moeite eer men leert, handig met vork en +mes te manoeuvreeren en ook om de lekkerste beetjes te vinden. Voor de +heeren staat er brandewijn klaar, dames drinken nooit daarvan. Na het +"smoergos" begint het eigenlijke middagmaal. Volgens het menu kan men +als eerste gerecht kiezen, soep of "tilbunke". Heeft men den moed dit +laatste te bestellen, dan komt er eene glazen kom met ... "hangop"; +in Zweden en Finland eet men deze spijs des zomers in plaats van +soep. Verdere verrassingen komen er met het eten niet dikwijls voor, +alleen is alles met veel vet klaargemaakt, maar daar went men aan. + +Alphyddan is een meer bescheiden uitspanningsoord, maar ligt heel +mooi te midden van een bosch. Zoo dicht bij een stad zou men niet +een dergelijke "wildernis" verwachten. Alleen de rijwegen zijn goed +onderhouden, voetpaden vindt men er bijna niet. Het bosch staat voor +iedereen open, men mag loopen waar men wil, verboden wegen zijn er +niet, men mag er bloemen plukken zooveel men lust heeft; maar van +'t vernielen van planten is geen sprake, want de Finnen leeren van +hunne jeugd af aan zorg te dragen voor het algemeen eigendom. + +Hoegholmen, het "hooge eiland", is de dierentuin, waar de rendieren, +die daar in vrijheid rondloopen, wel het merkwaardigst zijn. + +Ik trof het niet, dat in Helsingfors alle openbare gebouwen wegens de +zomervacantie gesloten waren. Oude gebouwen vindt men er in 't geheel +niet; maar de moderne vertoonen een zeer merkwaardigen stijl. Dit +is de "nieuwe finsche stijl", die voornamelijk symbolistisch is; +de huizen zijn versierd met allerlei mystieke gedrochten, die in +het Kalevala, de Volkssage der Finnen, worden genoemd. De bouw van +de huizen schijnt terug te gaan op een stijl, die in overoude tijden +in Finland gebruikt werd; dit heeft mij de bekende finsche architekt +Eliel Saarinen zelf verteld. Al die nieuwe huizen hebben een naam, aan +het Kalevala ontleend. Een van die gebouwen is de finsche schouwburg, +waarop de Finnen zeer trotsch zijn en waarin nationale stukken gespeeld +worden door hun groote tooneelspeelster Aino Acte. + +Mist men in Helsingfors de oude gebouwen, nog eigenaardiger is het +wellicht, dat er geene achterbuurten zijn: de huizen van rijken en +armen staan naast en door elkaar. + +Als vervoermiddel in de stad heeft men de electrische tram, maar +meestal maakt men gebruik van een van de vele rijtuigen, die overal +gereed staan. Het rijden in Helsingfors is zoo goedkoop, dat ook +de volksklasse er gebruik van maakt. De rijtuigen, alle voorzien +van gummibanden, zijn kleine victoria's, waarin slechts voor twee +magere personen plaats is; de rugleuning is bizonder laag. Het paard, +op russische manier aangespannen, loopt vlug, zelfs daar, waar het +in de heuvelachtige straten bergop gaat. De koetsier heeft ongeveer +dezelfde kleeding als die, welke ik in Reval zag en bedient zich zeer +zelden van het korte zweepje, waar hij gewoonlijk op zit. + +De winkels leveren over 't algemeen niets eigenaardigs op, behalve +die waar sloejd-voorwerpen en homespun kleeden worden verkocht. Die +kleeden zijn dikwijls versierd met kunstige steken of met +applicatiewerk. Meestal worden hiervoor heldere kleuren uitgezocht, +groen, blauw, rood, geel, oranje, nog des te meer sprekend door +de zwarte omlijning. De zelfde kleuren komen voor op de houten +sloejd-voorwerpen, die meestal zeer eenvoudig van vorm zijn. Zij +worden, evenals de kleeden, gemaakt door de boeren tijdens de lange +winteravonden. Zoo ook de voorwerpen uit gevlochten berkenschors +vervaardigd, waaronder zelfs schoenen zijn. + +Om Helsingfors te leeren kennen heeft men niet zoo heel veel +tijd noodig, en we besloten dus vrij spoedig de reis naar buiten +te ondernemen. We gingen tegen den avond uit Helsingfors. Eerst +spoorden we langen tijd door een bosch, toen door eene vlakte waar +niet heel veel moois of merkwaardigs te zien was. Tegen middernacht +bereikten we een dorp, van waar een boot vertrok naar de plaats +onzer bestemming. Het meer maakt een zeer bizonderen indruk, +vooral als men het voor de eerste maal ziet in het schemerachtige +middernachtslicht. Zwarte dennen staan er om heen, hun silhouet teekent +zich in krachtige lijnen tegen de rood-oranjekleurige lucht. Het +meer is zoo kalm, dat het geheele landschap er zich duidelijk in +weerspiegelt en het water dezelfde oranjekleur krijgt als de lucht. Het +landschap geeft den indruk van groote rust; ineens wordt het duidelijk, +waarom de Finnen zoo poetisch zijn en zoolang droomend voor zich uit +kunnen staren. Men begrijpt dat deze natuur de Finnen gemaakt heeft tot +wat zij zijn: een volk van sagen en poezie. Zoo stoomde de boot voort +in de eigenaardige schemering der noordernachten, en de natuur zou iets +kouds, zelf iets griezeligs gehad hebben, als niet de oranjetint van +de lucht meer warmte aan het landschap had gegeven. Langer dan twee +uur duurde de bootreis langs de tallooze eilandjes en landtongen, +die allerlei grillige vormen aan het meer geven. Tegen drie uur in +den nacht bereikten we het buiten waar ik zou logeeren. + +Voor we aan wal stapten werd ik opmerkzaam gemaakt op een sluis. "Zijn +er wel sluizen in Holland?" vroeg men mij. Ik kon niet nalaten even +te glimlachen over deze vraag. + +Bizonder hartelijk was de ontvangst; het nachtelijk uur werd niet in +aanmerking genomen, want de Finnen zijn er aan gewoon dat men den nacht +voor reizen gebruikt. De vrouw des huizes was op, zij had koffie voor +ons klaar gemaakt, maar na deze en enkele zoete beschuitjes gebruikt +te hebben, werd ik beleefd verzocht zoo gauw mogelijk naar bed te +gaan en den volgenden morgen niet al te vroeg voor den dag te komen. + +Ik had een aardige kamer, die zeer eenvoudig was ingericht; +de meubels waren van licht blauw geverfd hout; het bed bestond +uit een plank op twee schragen; de tafel was op dezelfde manier +gemaakt en een vriendelijke hand had er een grooten ruiker met +veldbloemen opgezet. Voor het groote openslaande raam hing een donker +gordijn. Eigenwijs, vond ik het volstrekt niet noodig het naar beneden +te laten en werd, tot mijn straf, een half uur later wakker door +de zon, die fel in mijne kamer scheen. Om negen uur kwam een keurig +gekleed dienstmeisje me een kopje slappe thee brengen, ook alweer met +zoet brood. Ik knikte haar toe; zij beduidde mij vriendelijk, van haar +kant, dat ik nemen moest wat ze mij bracht. Die pantomime herhaalden +we elken morgen, want ik heb geen woord tegen haar kunnen spreken. + +Toen ik me gekleed had, werd ik afgehaald om mee te gaan zwemmen; +dat doen de Finnen, ook het volk, in den zomer eens of ook twee keer +per dag. De boeren gebruiken elken Zaterdag hun dampbad, waarvoor +eene schuur nabij de boerderij is ingericht. Daar staat een groote +steenen kachel, waarboven een kamertje is voor drie of vier personen +om het dampbad te gebruiken. Daarna nemen zij gewoonlijk, soms zelfs +in den winter, eene koude onderdompeling in het meer. Ook de knechts +der boerderij hebben recht op hun wekelijksch dampbad. + +De dagindeeling was verder als volgt: + +Elken dag kreeg ik tot elf uur niets anders dan het kopje thee, +maar dan werd het wachten vergoed door een ontbijt, dat meer leek op +middageten. Tot twee uur gingen we wandelen of aan het meer zitten, +en dan werd buiten koffie gedronken met allerlei soorten van zelf +gebakken brood en koek. Des middags werd ik meestal aan me zelf +overgelaten. Om vier uur werd gegeten. Bij dezen maaltijd werd een +drank gebruikt, die naar zuur bier smaakte en in huis wordt bereid. Na +het eten maakten we samen eene wandeling of we roeiden op het meer. Wij +bleven dan uit tot middernacht, of nog later; waarom zouden we ook +eerder naar huis gaan, want donker werd het niet? Eens hebben we een +avond doorgebracht op een eiland. Op een vuur van gesprokkeld hout +maakten wij zelf ons avondeten klaar. Alle handen kregen wat te doen, +want er moest voor een groot gezelschap gezorgd worden. Na gedanen +arbeid mochten wij rusten. We gingen bij het vuur zitten en er werd +gepraat en gezongen; weer hoorde ik dezelfde melodieen, die op de +_Storfuersten_ zoo diepen indruk op mij gemaakt hadden. + +Op een anderen avond heb ik een boerenfamilie bezocht. We reden er +heen op een paar kleine karretjes met woeste paarden er voor; de weg +was slecht en bij gedeelten heel steil, zoodat ik er verbaasd over +was, dat we niet omrolden. Mijne vrienden echter vonden den weg nog +betrekkelijk goed: "buiten kan men geene betere wegen verwachten!" Ik +werd zeer hartelijk ontvangen op de boerderij, maar ik kon met niemand +praten. Later hoorde ik, dat de bewoners der hoeve zeer vooruitstrevend +zijn; twee zoons studeeren. + +Zooals de meeste finsche buitenhuizen, is het huis waar ik gelogeerd +heb, van hout; bijna alle kamers zijn gelijkvloers. Het ligt op een +heuvel en van uit de woonkamer heeft men een aardig uitzicht op den +tuin, het bosch en het meer. Die kamer is zeer eenvoudig ingericht +en wordt alleen voor de maaltijden gebruikt en als het regent. Bij +goed weer is men den geheelen dag buiten of op de galerij voor het +huis. Voor regendagen is er een welvoorziene boekenkast en vindt +men een paar gemakkelijke stoelen; ook de schommelstoel, die in het +noorden zooveel gebruikt wordt, is voorhanden. De buitendeur heeft +geen nachtslot, ook blinden ontbreken; de huissleutel hangt zelfs dag +en nacht aan een spijker buiten aan de deur; wel een bewijs, dat de +bewoners der dorpen te vertrouwen zijn. Men hoort slechts zeer zelden +van inbraak of diefstal, werd mij verteld. + +Het buiten leek mij een klein paradijs in de wildernis, geheel van +de buitenwereld afgesloten. Maar dat werd me met een spottenden +blik dadelijk tegengesproken; dat was echt midden-europeesch +gezegd. Afgezonderd leeft men volstrekt niet, zoo werd ik onderwezen, +als men twee maal per dag de boot ziet voorbij varen. En nu werd +me verteld van een plaats, waar men slechts eens per week de "post" +kon halen in een dorp, dat eerst na twee uur roeien te bereiken is. + +De dorpen in de buurt liggen in eene boschrijke, heuvelachtige en +waterrijke streek; daar, waar men de meren niet ziet, doet de natuur +heel even aan Zwitserland denken. De boerenwoningen zijn donkerrood +geverfd met witte raam- en deurkozijnen en gootlijst. Van binnen zijn +ze zeer eenvoudig ingericht en buitengewoon zindelijk. Een groot +gedeelte van het vertrek wordt door de steenen kachel ingenomen, +waarop verschillende zitplaatsen zijn aangebracht. De meubels +zijn eenvoudig en hebben geen bizonderen stijl; antieke stukken +komen zeer zelden voor, ik zelf heb er geen gezien. Bijna elk huis +heeft zijn weeftoestel, dat gedurende de lange winteravonden wordt +gebruikt. Nergens ontbreekt bij het huis de voorgeschreven brandladder +en de ton, die altijd met water gevuld moet zijn. + +De Finnen behooren tot een tak van het Mongoolsche ras, die de +Oeral-Altaische volksstam heet. Toen de Indo-Europeesche volken Europa +zijn binnengedrongen, begaf deze stam zich naar het noorden. Hun land +werd Suomi of Suomenmaa genoemd: het land der zeeen en moerassen. Die +naam is later door de Duitschers vertaald in "ven-land" (ven = moeras, +veen), wat later Finland werd. + +Het finsche ras is klein, slank en lenig. Het draagt min of meer de +kenmerken van de mongoolsche afstamming: de schuinstaande oogen, het +ronde hoofd, het lage voorhoofd, de hoekige jukbeenderen en de sterk +ontwikkelde onderkaak. De neus is meestal kort, de oogen liggen diep +in de kassen en zijn het meest expressieve gedeelte van het gelaat. De +kleur van het haar is meestal blond en de oogen blauw of grijs, maar +ook donkere typen zijn niet zeldzaam. In het westen, waar ook Zweden +wonen, is het finsche type verloren gegaan. De nationale kleederdracht +wordt niet veel meer gedragen; alleen Karelie, een provincie bij de +russische grens, maakt hierop eene uitzondering. De vrouwen dragen +meestal alleen den korten blauwen rok, de gekleurde schort, een linnen +blouse met gewerkte manchetten, boord en borststuk, en tot sieraad +de ronde finsche speld. De kleeding der mannen is nog minder in +'t oogvallend. + +De Finnen zijn geneigd tot droomen en dichten, zooals ik reeds +schreef. Waarschijnlijk brengt de natuur die hen omgeeft, hier veel +toe bij, want voor natuurschoon zijn zij zeer gevoelig. Reeds in +hunne oude volksliederen worden de natuurkrachten bezongen. Het +zijn droefgeestige balladen, even zwaarmoedig en geheimzinnig als +het landschap, wanneer het omgeven is van den nevel die opstijgt uit +de tallooze meren. Finland is rijk aan mondelinge overleveringen, de +Runen, in het finsch Runot, die vooral in Karelie voortleefden. Elias +Loennrot heeft ze vereenigd tot een nationaal epos, dat hij het Kalevala +noemde. De hoofdinhoud er van is de strijd tusschen twee volken, de +Finnen (Kaleva) en de Lappen (Pohjola). De held is Waeinaemoeinen, de god +der zangers en tevens de personificatie der natuur. Hij begeleidt de +liederen, die hij zingend dicht, met de kantele, een soort van cither, +die men nu nog slechts zeer zelden bij de boeren aantreft. + +De taal is, zooals ik in het begin reeds opmerkte, bizonder +zoetvloeiend. Zij herinnert, wat klank aangaat, aan het italiaansch. Er +is niets van te begrijpen en sommige woorden zijn zoo lang dat +men ze niet kan uitspreken. Een zin wordt soms gevormd door een +woord, met behulp van allerlei voor- en achtervoegsels; er zijn er +veertien, die alle een verschillende verbuiging vragen. De u wordt +als oe uitgesproken, en de klemtoon valt altijd op den eersten +lettergreep. "Tule tanne" beteekent: kom hier; "pikku" is: klein; +"kulta poike" is: lieve jongen; "ei kytos" is: dank u zeer; "hyvaesti" +is: goeden dag, "hyvaeae paeivaeae" is: goeden avond. "Vastaanotettavaksenne +saapunut", wil zeggen: dit is uw vrachtbrief. Alle letters worden +afzonderlijk uitgesproken, ook dubbele klinkers en medeklinkers. De +meeste Finnen spreken ook zweedsch, vooral daar waar de Zweden de +overhand hebben. In de 18de eeuw behoorde het tot den goeden toon +om zweedsch te spreken. Daardoor zijn tal van woorden, vooral die, +welke uitvindingen van de laatste honderd jaar aanduiden, alleen in +de zweedsche taal bekend. Nu het Finsch meer in gebruik komt, worden +deze woorden "verfinscht". De finsche taal is rijk aan symbolen, +allegorieen en pleonasmen, waardoor zij reeds in het dagelijksch leven +poetisch klinkt; ook de dikwijls voorkomende alliteratie draagt hiertoe +bij. Daarentegen komen rijmwoorden zelden voor en wordt de versvorm +bijna uitsluitend in de maat gevonden. Het herhalen van dezelfde +gedachte in opeenvolgende verzen en ook de rijke beeldspraak schijnt +te wijzen op den orientaalschen oorsprong van het Finsch. In de 12de +eeuw brachten de Zweden met het Christendom hunne taal in Finland, +waardoor het Finsch veel van zijn oorspronkelijkheid verloor. + +Reeds in 1175 kwamen de Finnen met de Zweden in aanraking. Koning Erik +de Heilige van Zweden zocht hen te onderwerpen en tot het Christendom +te bekeeren. Dit gelukte echter eerst in 1249 door Birger Jarl. Finland +werd toen een hertogdom en mocht sedert 1362 afgevaardigden zenden +naar Zweden, als daar een koning moest gekozen worden. Dikwijls +gebeurde het, dat een zweedsche prins Finland in leen kreeg. Gustaaf +Wasa maakte Finland protestant. Telkens hebben de Russen getracht +het land te veroveren, maar zij werden gewoonlijk door de vereenigde +Zweden en Finnen verslagen. Eerst na het verdrag van Tilsit, 1807, +werd de keizer van Rusland groothertog van Finland. Gustaaf IV Adolf +van Zweden, n.l. was de tegenstander van Napoleon. Deze wilde door +middel van Alexander I den koning van Zweden dwingen, toe te treden +tot het Continentale stelsel. Het plan mislukte en Alexander veroverde +Finland. Den elfden Februari 1809 beloofden de Finnen op den landdag te +Borga trouw aan den Keizer van Rusland en deze beloofde de rechten en +wetten van Finland te eerbiedigen. Zijne navolgers hebben bij hunne +troonsbestijging deze belofte moeten herhalen. + +Na 1809 is de ontwikkeling van Finland met rassche schreden +vooruitgegaan en kwam er tevens eene beweging om het finsche element +krachtiger te doen worden dan het zweedsche. Snellmann, de professor +aan de universiteit, gaf hieraan den stoot en werd gevolgd door de +dichters Rueneberg, Topelius en Loennrot. + +Het was Rueneberg, die het volkslied der Finnen maakte: + + + +Maa isaenmaamme suomenmaa, +Sei sana kultainen! +Ei laaksoa, ei kukkulaa, +Ei vettae, rentaa rakkaampaa, +Kuin kotimaataeae pohjainen +Maa kallis isien. + + + +On maamme koeyhae, siksi jaeae +Jos kultaa kaipaa ken. +Sen kyllae vieras hylkaejaeae, +Mut nuillekallein maa ontaeae +Kauss' salojen ja saarien +Se meist on ultainen. + + + + +O, land, o vaderland, +Klink luid, gij dierbaar woord! +Geen berg, die zich naar den hemel verheft, +Geen dal, geen groene oever +Is meer geliefd, dan ons noorden, +Het land onzer vaderen. + + + +En hoe arm dit land ook is +Voor hem, die goud begeert, +Al gaat de vreemdeling trotsch ons voorbij, +Wij blijven aan ons land getrouw +Het is ons, met wat het ons geeft, +Meer waard dan goud. + + + +Om het gewicht van die finsche beweging te begrijpen, moet men weten, +dat het land in verschillende partijen verdeeld is. De zweedsche +partij vormen de Zweden, die sedert eeuwen in Finland gevestigd +zijn. Zij wonen aan de westkust en staan op goeden voet met de +Oud-Finnen. Deze doen alles om de finsche nationaliteit te bewaren, +maar zij verzetten zich niet noodeloos tegen Rusland. Dan is er +nog de Jong-finsche partij; deze wil Finland geheel op zich zelf +houden; daarom is zij en tegen de zweedsche partij en tegen Rusland, +en noemt de Oud-Finnen zeer conservatief. Maar het streven naar het +instandhouden der finsche taal gaat van beide finsche partijen uit. De +universiteit te Helsingfors werkt in die richting mede. + +Het opwekken van nationaal gevoel is begonnen, toen Rusland pogingen +aanwendde om Finland te russificeeren. Waarschijnlijk worden nu +twee vragen gedaan: wat is de reden dat Rusland aan Finland zijn +vrijheid wil ontnemen, en waarom heeft dat land er tegen russisch +te worden? Die vragen heb ik door verscheidene Finnen op de zelfde +manier hooren beantwoorden. De kwestie van russificatie, zeggen zij, +berust op jaloezie van den kant der Russen. Finland heeft zijn rechten +behouden, die het vroeger door Zweden gekregen heeft en heeft daardoor +meer vrijheid dan de Russen. Het heeft zich kunnen ontwikkelen en +geheel de zweedsche beschaving kunnen volgen. De Russen hebben geen +vrijheid, en al wilde de keizer ook toegeven, hij zou niet kunnen, +omdat de grootvorsten en de hofpartij het tegen zouden gaan. Deze +hebben, om de liberale stemmen in Rusland te smoren, den keizer +gedwongen strenger tegen Finland op te treden. + +En nu, waarom zou Finland niet gerussificeerd willen worden? Ten +eerste om zijne nationaliteit niet te verliezen, maar vooral ook, +omdat het Rusland ver vooruit is in beschaving. Wij zijn een oud +cultuurvolk, zeggen zij. De Russen hebben vele slechte eigenschappen +(o.a. het drinken van wotka-brandewijn) en die zouden spoedig door +de Finnen overgenomen kunnen worden, als zij in het russische leger +moesten dienen. Verder is er het verschil van ras en godsdienst. + +De zweedsche Finnen, die veel energieker zijn dan de eigenlijke Finnen, +zagen het eerst het gevaar waarin hun land verkeerde en zij begonnen +in de steden van het westen lezingen en vergaderingen te houden, +ten einde dit gevaar af te wenden. Dadelijk werden zij geholpen door +de Finnen, die in Helsingfors studeerden en, op het oogenblik is het +voornamelijk de finsche stam, die tracht de boeren in het oosten wakker +te schudden. Mannen zoowel als vrouwen (voornamelijk de studenten) +werken er op, het volk te laten voelen, welke waarde voor hen de +vrijheid heeft. Niet alleen in de steden, maar ook op het platte +land worden lezingen gehouden. Dit doen de studenten gedurende de +zomervacantie. Zij stellen zich tot doel het volk zooveel mogelijk te +ontwikkelen en het schijnt hen ook werkelijk te gelukken, de boeren +uit hun flegma op te heffen. Ook worden er volksfeesten gehouden, +waar ieder verzocht wordt in nationaal kostuum te verschijnen. De +studenten zijn in Finland zeer gezien; alles wat de studentenpet +draagt, wordt met zekeren eerbied behandeld. Het is een feest +voor geheel Helsingfors, als de pet wordt uitgereikt aan de nieuwe +studenten; dat gebeurt op 1 Mei; daarna begint de zomervacantie, die +tot September duurt. De nieuwe studenten, jongens zoowel als meisjes, +krijgen van elk hunner vrienden een bouquetje, dat zij op de borst +vast hechten en zoo, met bloemen behangen, nemen zij deel aan het bal, +dat te hunner eere wordt gegeven. + +Finland is een zeer democratisch land, er is geen adel en er bestaat +weinig verschil van stand. Tot de aristocratie behooren alleen enkele +zweedsche families en eenige Russen. De meisjes en jongens gaan samen +op de lagere school en blijven ook op lateren leeftijd als student +zeer vrij met elkaar omgaan. + +Dit alles was het, wat ik bij mijn eerste bezoek aan Finland opmerkte +en waardoor bij mij de lust werd opgewekt het land nog eens nader +als toerist te leeren kennen. + +Bij mijn tweede bezoek kwam ik in Helsingfors van uit Stockholm +over Abo. + +Wederom brachten we, ditmaal drie personen, eenige dagen door onder +het gastvrije dak van vroeger. Hier kregen we allerlei inlichtingen +voor de reis, die we door Finland wilden ondernemen. Met goeden +moed om het onbekende land te zien, waar niemand ons zou verstaan, +verlieten wij onze vrienden, en den zelfden avond bereikten we +de Imatra. Aan het station wachtte ons een soort van omnibus; we +stapten er in met verscheidene andere menschen; hoe ze er uitzagen +konden we in de duisternis niet zien, hun taal niet verstaan en +intusschen kletterde de regen lustig op het gesloten zeildoek van +het rijtuig. Eensklaps werd mijne oplettendheid gaande gemaakt door +het bruisen van snelstroomend water, toen reden we een brug over en +zag ik, even tusschen de reten van het zeildoek door, een woesten +stroom die zijn smallen weg baant tusschen twee rotswanden. Eenige +oogenblikken daarna hielden we stil voor het hotel, een groot gebouw, +geheel naar moderne eischen ingericht. + +Toen ik den volgenden morgen de Imatra zag, kwam een gevoel van +teleurstelling bij mij op. Zoo had ik me dien beroemden waterval +niet voorgesteld en in geen geval zoo smal; men krijgt een gevoel +"er over heen te kunnen stappen", want door de diepe bedding lijkt +de kloof minder breed, al is zij toch nog een 45 meter; de Imatra +is eigenlijk geen waterval maar een stroomversnelling. Misschien +bracht ook het nevelachtige weer en het vroege morgenuur er toe bij +om den indruk minder grootsch te maken. Daarbij is de omgeving van +den stroom in de buurt van het hotel niet gunstig; alle groote boomen +zijn weggekapt en daarvoor is jong hout in de plaats gekomen. Van af +de brug is de indruk beter; daar ziet men welk een massa water er +in de nauwe gang geperst wordt; in woeste vaart spat het op tegen +de groote rotsblokken die het trachten te stuiten; de snelheid van +den stroom is duizelingwekkend. De Imatra is de afvoer naar het +Ladoga-meer, van het water der meren die te zamen het Saimagebied +vormen. Zij zijn verbonden door het Saima-kanaal, dat gegraven is +tusschen Villmannsstrand en Wiborg (1844). + +Om tien uur in den morgen zouden we uit Imatra vertrekken met den +eersten en laatsten trein, want na veel moeite werd het ons duidelijk +gemaakt dat er maar eens per dag gelegenheid is om van Imatra weg +te komen. De slechte communicaties maken het reizen in Finland zeer +moeilijk; en was het dat maar alleen; maar de spoorboekjes verschillen +soms zeer in de opgaven van vertrek en aankomst. Men weet nooit of +een trein ook een half uur eerder of later vertrekt en of er ook +eene verandering in de dienstregeling is gekomen, die niet op de +lijst van aankomst en vertrek der treinen is opgegeven. Dat alles +zou men nog wel gewaar worden, als men de taal van het land kende; +we konden ons slechts zeer gebrekkig verstaanbaar maken. Toevallig +kende iemand wel eens duitsch, of wel we bedienden ons van enkele +zweedsche uitdrukkingen, wat soms nog meer verwarring aanbracht, +omdat wij ook deze taal niet voldoende machtig waren. De trein, die +ons van Imatra naar Wuoxenissa zou voeren, liet ongeveer drie kwartier +wachten. Gelukkig kwamen we nog juist bij tijds aan, om vandaar de +boot naar Villmannsstrand te kunnen nemen. Als het niet zoo koud en +stormachtig was geweest, hadden we zeker van den boottocht genoten. Ook +de koude heeft er het hare toe bijgebracht, dat Villmannsstrand, +eene badplaats, ons niet kon bekoren. Die koude in Finland was iets +zeer bizonders, gewoonlijk zijn de zomers er zeer warm, hoewel de +temperatuur des nachts sterk afkoelt. Van verscheidene kanten hoorde +ik, dat men bang was voor een slechten oogst, als de koude bleef +aanhouden. Van Villmannsstrand gingen we per boot naar Punkaharju, +de plaats die de Finnen als een van de mooiste plekjes van hun land +aanduiden en waar tal van Russen den zomer doorbrengen. Om tijd te +winnen reisden we ook nu weer des nachts; als men per boot gaat heeft +dit weinig bezwaren. Alleen is het zeer onaangenaam om 's morgens +vroeg van boot te moeten verwisselen, of op een nog nachtelijk uur +op de plaats der bestemming aan te komen, zooals ditmaal het geval +was. Om vijf uur moesten we te Nyslott aan wal, om daar tot negen uur +op eene boot te wachten. 't Was al weer erg koud, maar de zon scheen +lekker. Gelukkig zijn de Finnen goed te vertrouwen, want, daar er +bij de landingsplaats der booten niets was dat op een bagage-bureau +leek, besloten we, onze bagage maar bij een bank neer te zetten en +vervolgens de stad in te gaan. Bij onze terugkomst bevonden we, dat +alles er nog lag en dat ook nog iemand anders er zijne reistasschen +had bijgevoegd. Nyslott heeft een vriendelijker aanzien dan de andere +finsche steden; het heeft niet het sombere en verlatene van Abo, +van Wiborg en Villmannsstrand. Er is een oud slot, dat van binnen +nog al merkwaardig zijn moet; maar zoo vroeg in de morgen kon men +zich geen toegang verschaffen. + +Naar Punkaharju bracht ons binnen weinig uren een bootje, waarop +verscheidene passagiers waren, die we al eerder hadden ontmoet, +o.a. eene finsche dame met twee dochtertjes. Toevallig raakten we +met haar in gesprek en zij deden ons de vraag, die mij vroeger al +zoo dikwijls door Finnen werd gedaan, of wij Prof. van der Vlugt uit +Leiden ook persoonlijk kenden. Zij vertelde ons hoe haar dochtertje +hem in 1900 een bouquet had aangeboden en hoe zij tot dank daarvoor +van hem een kus kreeg. "Dat noemen wij nu den historischen kus van +Prof. van der Vlugt," voegde zij er bij. + +Was de Imatra me tegengevallen, Punkaharju zeker niet. Ik had er echter +langer moeten blijven, om er ten volle van te kunnen genieten. Groote +wandelingen zoekt men er te vergeefs, telkens stuit men op water. Maar +roeien en zeilen kan men er des te meer, en er zijn een menigte van +mooie plekjes, waar men van onder de boomen een ver uitzicht heeft +over de watervlakte met hare tallooze eilandjes. + +Van Punkaharju af volgde een reis van acht uur rijden. In het hotel +hadden we zoo goed het kon alles over de rijtuigen, de koetsiers en +den prijs afgesproken. Wij zouden met de post reizen, de prijs was 8 +cent per kilometer, niet te veel naar ons voorkwam. Van het oogenblik +af, dat we in de wagentjes waren gaan zitten, konden we geen woord +meer tegen de voerlieden zeggen, omdat zij eenvoudige boertjes waren, +die niet anders dan Finsch spraken. Daar zaten we nu, wetend, dat we +om vijf uur te Elisenwaara zijn moesten, om den eenigen trein naar +Sortavala te halen. We vertrouwden maar op ons geluk, verder viel er +ook niets te doen, dan te zorgen, dat men zoo min mogelijk schokte in +den wagen, want de weg was slecht en de voertuigen niet de beste. 't +Was alweer koud, maar gelukkig niet regenachtig. De paardjes liepen +onvermoeid door en we hadden alle hoop op een goede reis. Bij een +veer kwam de eerste moeilijkheid: we moesten betalen. Gelukkig is +de gebarentaal overal dezelfde en hebben de Finnen nog niet geleerd +vreemdelingen te exploiteeren; ze gaven ons dus netjes ons geld terug, +toen het bleek dat we te veel betalen wilden. + +Gedurende de reis moesten we vijf keer van paarden en koetsier +verwisselen. Meestal kregen we vader en zoon mee, en nu was het +opmerkelijk dat de weg en de wagens hoe langer hoe slechter werden +en de zoons hoe langer hoe jonger. Het laatste koetsiertje was +zeker niet ouder dan acht jaar. Hij was een alleraardigst ventje, +dat altijd door wilde praten en erg verbaasd was, dat we hem niet +verstonden. Tegelijkertijd lette hij goed op zijn paard en was +bizonder tevreden over zichzelf, toen hij den vader een heel eind +vooruit was. Hij zat op een laag bankje voor ons, maar was zoo klein, +dat hij er telkens afzakte. Eindelijk heb ik onzen koetsier maar op +schoot genomen. + +'t Ging als van een leien dakje tot het laatste station. Toen was er +geen paard te krijgen. We konden niets zeggen of vragen, en als we +boos keken, lachten de boeren ons vriendelijk toe. De boerin vroeg +ons zelfs binnen te gaan en deed al het mogelijke om ons goed te +ontvangen. Na eenigen tijd van ongeduldig wachten hoorde ik het woord +"tule". "Nu komt het paard", zeide ik, want "tule tanne" beteekent +"kom hier". En ik had gelijk: daar kwam het aan. Tot aandenken wilde +ik de familie photographeeren. Dit was het eenige woord, dat ze van +ons begrepen. Nauwelijks had ik "photographie" gezegd, of het heele +huishouden kwam aanloopen, ook de grootvader, die zeker nog nooit +gephotographeerd was. + +Te goeder ure kwamen we in Elisenwaara. De weg, dien we gereden +hadden, was slechts bij gedeelten mooi, want witte berken vervelen +op den duur, als ze door geen ander hout worden afgewisseld en een +meer met dennen er om heen verliest zijn bekoorlijkheid, als twee uur +lang geen verandering in het landschap komt. Nog eens, Finland is geen +land voor toeristen, maar een land om op een plaats stil te blijven; +het is een land om te rusten en te droomen. + +De trein bracht ons naar Sortavala, eene stad die op 't eerste +gezicht niet aanlokkelijk scheen en ook in werkelijkheid niet anders +is dan een kleine, vervelende provinciestad, aan een groot meer, het +Ladoga-meer. In verband met het vervolg van onze reis moesten we den +geheelen Zaterdag daar doorbrengen. Van geen enkele finsche stad, +behalve Helsingfors, heb ik een indruk van levendigheid gekregen, +maar Sortavala was het ergst van alle. In de hoofdstraat was niemand +te zien en de verlatenheid kwam nog sterker uit doordat de straat, +evenals alle finsche en russische straten, buitengewoon breed is. De +huizen zijn in de breedte gebouwd en meestal maar van een verdieping, +de voordeur is niet te zien, zij ligt achter de houten schutting, +die den tuin omgeeft en waar men door een overdekt hek binnenkomt. Aan +alles merkt men, dat de Finnen in huis leven, waarvan waarschijnlijk +de lange winters de naaste oorzaak zijn. Maar hoe vervelend Sortavala +ook is, het heeft een museum van finsche kunstnijverheid, dat zeer +de moeite waard is, gezien te worden en een schoolgebouw zoo groot +en goed ingericht, dat menige stad bij ons er een voorbeeld aan zou +kunnen nemen. + +Na Sortavala bezochten we Walamo; zoo heet een eilanden-groep in het +Ladoga-meer. Sedert het jaar 992 is er een klooster op Walamo, door +russische monniken bewoond. Het werd gesticht door twee priesters +van den berg Athos, German en Sergej, die, volgens de legende op een +molensteen naar het eiland kwamen drijven; zij vonden het bevolkt met +geheimzinnige wezens, die door hen werden verdreven. Er zijn weinig +berichten over de eerste tien eeuwen, gedurende welke het klooster +bestond. Men kan echter aannemen, dat het toen nog niet streng +georganiseerd was en voornamelijk diende als toevluchtsoord voor +kluizenaars. Later hebben de monniken getracht den grieksch-orthodoxen +godsdienst te verbreiden. Hun bekeeringswerk begon in Karelie in het +jaar 1227. In 1350 beproefde de zweedsche koning Magnus Erikson Walamo +te veroveren, maar door de gebeden der monniken verging de vloot en +alleen de koning wist zich te redden. Hij werd in de kloosterorde +opgenomen, maar stierf kort daarna. + +Het nieuwe Walamo met zijne groote gebouwen en rijke kerken dateert +van 1842 en is gesticht door den Ignumen Damaskin, die toen aan het +hoofd van het klooster stond. Hij liet de oude kerken afbreken en er +nieuwe voor in de plaats zetten. De monniken kregen een beter woonhuis +en er werd een "hotel" gebouwd om de pelgrims te herbergen. + +Na langdurig informeeren gelukte het ons te weten te komen wanneer de +boot, die tot het klooster behoort en onder directie der priesters +staat, van Sortavala naar Walamo zou vertrekken. Men raadde ons +echter aan, eenige dagen te wachten op de finsche boot, omdat deze +meer comfort biedt. 't Was echter juist ons plan den Zondag op Walamo +door te brengen; wij konden dan aan een pelgrimstocht deelnemen en +zoodoende verscheidene heilige eilanden in de buurt bezoeken. + +De _Walaam_, het priesterschip, waarop we dus terecht kwamen, was +alles behalve geriefelijk en daarbij in 't oogvallend vuil. Het +eten was er ook niet best en het was moeilijk om de stewardes, +die tevens als kellner fungeerde, te beduiden wat we wilden +eten; het ging al even weinig gemakkelijk haar aan 't verstand +te brengen dat we drie slaapplaatsen noodig hadden. Om haar aan +te roepen wisten we niet anders te doen dan het woord "baboushka" +te gebruiken, d.i. grootmoeder. Neen, men had ons niet voor niets +tegen de _Walaam_ gewaarschuwd. Ook ons reukorgaan werd in 't begin +onaangenaam geprikkeld door de lucht van juchtleeren vetlaarzen, +die alle Russen dragen, en waarmee de boot als 't ware doortrokken was. + +In den avond bezocht ik het ruim, waar de bedevaartgangers een +plaats hadden gevonden. Verbaasd bleef ik bij den ingang staan; +wat was dat voor een bonte opeen gehoopte menschenmassa in een +onverdragelijk warme atmosfeer! Daar zaten zij, dom, genoegelijk, met +een passieve uitdrukking op het gelaat, enkelen waren neergehurkt op +den grond, anderen zaten op hun bagage. Wat me dadelijk opviel was de +geemailleerde theepot, die in geen van de groepen ontbrak. De russische +moeijik neemt dit artikel altijd mee op reis en aan alle stations kan +hij voor niets kokend water nemen uit een groot reservoir. Ook hier, +op deze boot, was die inrichting voorhanden. Tusschen al die menschen, +zoo verschillend van ons westersch ras, bewogen zich de priesters. Zij +waren te herkennen aan hun lange haren, die bij sommigen tot aan hun +middel reikten, aan de hooge priestermuts en de lange jas met een band +om het middel vastgehouden, afhangend tot halfweg de hooge laarzen. + +Reeds vroeg in den morgen bracht de "baboushka" ons het ontbijt, +dank zij een vriendelijke dame uit Kuopio (Finland), die met de +russische taal bekend was. Zij bood zich ook aan om als tolk te dienen +op Walamo, en zonder haar hulp zou de dag niet half zoo interessant +geweest zijn. Voor de hoogmis kwamen we daar aan, nadat we al langs +verscheidene eilanden gevaren waren, waar hier en daar een kapel +haar koepel tusschen de dennen verheft. We liepen met den stroom der +pelgrims mee en kwamen zoo binnen de kloostermuren. Eigenlijk had +ik verwacht, dat er nog wel wat van het vroegere klooster of van de +oude kerk over zou zijn, maar dat is het geval niet; de gebouwen op +Walamo zijn banaal-nieuw. + +De hoofdkerk, die we binnen traden om de mis bij te wonen, is +overweldigend door haar groote afmetingen en het decor van goud. + +En nu een enkel woord over de russische kerken in 't algemeen. Haar +plattegrond heeft den vorm van het grieksche kruis. Boven het +midden-vierkant is een groote koepel en op elke der vier kruisarmen +staan kleinere, die evenals de groote koepel gekleurd of van +koper zijn. De absis wordt ingenomen door het "Allerheiligste" en +afgesloten door den "iconostas", die op Walamo bizonder rijk versierd +is. De iconostas is een wand met drie deuren, waarvan de middelste de +"heilige deur" is. Geen vrouw mag achter den iconostas komen. Tijdens +de mis wordt de heilige deur geopend, en ziet men het altaar. + +Beelden komen in de russische kerk niet voor; dat verbiedt de +ritus. Wel treft men er geschilderde afbeeldingen aan, die alle volgens +een vast type zijn gemaakt. De madonna met het Christuskind ziet men +in alle kerken steeds op de zelfde wijze voorgesteld. + +De gemeente staat gedurende de godsdienstoefening, (er zijn +zelfs geen banken in de kerk); zij stemt niet in met het koor der +geestelijken. Men wordt getroffen door den vollen toon der stemmen, +die door de gewelven dreunt of die, zacht-mystiek, even de woorden +van hem, die de mis leest, accentueert. Een orgel is in de russische +kerk niet aanwezig. De liturgie neemt een groot gedeelte van de +godsdienstoefening in beslag. Gepreekt wordt er niet, slechts enkele +bijbelteksten leest de priester aan de gemeente voor. Na de mis houdt +hij een kruisbeeld op, dat door de vrome aanwezigen, die in file +langs hem gaan, wordt gekust. Op Walamo zagen wij ook vele pelgrims, +na elkaar, dezelfde glasruit waaronder relequien bewaard werden, +met de lippen aanraken. Geruimen tijd lagen geloovigen gedurende +de mis op den grond, met het voorhoofd den steenen vloer aanrakend; +voor een Rus evenwel is dit niets bizonders. + +Na de mis trachtte onze vriendelijke tolk uit Kuopio te weten te komen, +wanneer de pelgrimstocht naar de eilanden zou plaats hebben. "Als +het middagmaal afgeloopen is", antwoordde de priester tot wien zij +zich gewend had. Deze monnik, die wat Duitsch kende, stelde zich +beschikbaar om ons de naaste omgeving van het klooster te laten +zien. Hij vertelde ons allerlei dingen betreffende Walamo. Er wordt +hard gewerkt, want het klooster voorziet in zijn eigen behoeften door +den landbouw. Ook allerlei andere handwerken oefenen de monniken +uit. Wetenschappelijk werk wordt niet noodig geoordeeld; zij staan +geheel buiten de maatschappij. De hoogere geestelijken lezen de +couranten en vertellen enkele gebeurtenissen, die zij wetenswaardig +vinden, aan de overige monniken. Andere dan geestelijke boeken zijn +in het klooster niet aanwezig. De bevolking telt ongeveer duizend +bewoners. Boter en vleesch wordt door de broeders niet gegeten. Omdat +de kloosterorde zeer streng is, sturen de Russen er dikwijls voor +eenigen tijd jongens heen, die tehuis moeilijk zijn op te voeden. + +Intusschen was de tijd gekomen voor het middagmaal, dat kosteloos +wordt aangeboden aan ieder die het eiland bezoekt. Ik werd geleid +naar de eetzaal voor de vrouwelijke pelgrims. Ieder had een bord met +een snee brood en een houten lepel. Niet ieder kreeg een servet, maar +daarvoor diende een lange lap voor een groep van menschen. In de 12de +en de 13de eeuw was dat overal de gewoonte; heel eigenaardig, dat dit +gebruik hier zoolang in stand is gebleven. Voor elke vier personen +stond er een groote tinnen bak klaar, met gehakte wortels, erwten, +rijst, zoute visch en biet. Dit mengelmoes werd op het bord vermengd +met een vloeistof uit een anderen tinnen bak,--zuur bier, de russische +kwash. Ze aten er allen smakelijk van: het is de nationale spijs. Wat +op de borden overbleef ging weer in den grooten pot. Voor ons was +dit eten nog al vreemd, de smaak onbeschrijfelijk. Na den eersten +hap was het me onmogelijk een tweeden te nemen, en hoe hongerig ik +me ook voelde, ik had geen lust het verdere menu af te werken. Toen +de priester, die door de zaal liep en gebeden voorlas, mij den rug +had toegekeerd, was ik, en nog een paar andere vreemdelingen met mij, +zoo vrij uit de bank te stappen en de eetzaal te verlaten. Ik hoorde +later dat de mannen hetzelfde eten hadden gekregen. Iemand, moediger +dan ik, had drie gerechten getrotseerd; na het eerste kwam een vrij +eetbare soep en dan, als derde gerecht alweer een soep, getrokken +van visch, met macaroni. De mannen aten met hun vieren uit een bak; +dat gebeurt bij de russische soldaten ook. + +Is het klooster en zijne onmiddellijke omgeving weinig pitoresk, de +eilanden vergoeden in dit opzicht alles; ze zijn bizonder aantrekkelijk +met hunne prachtige dennenbosschen, waarin diepe rust heerscht. Zoo nu +en dan ziet men een konijntje of ander wild, dat nieuwsgierig rondkijkt +en in 't geheel niet schuw schijnt te zijn. Er wordt zelfs verteld, dat +de herten en reeen naar de menschen toekomen. De kloosterwet verbiedt +de jacht, zoodat de dieren nooit gestoord of verschrikt worden. + +De bedevaart werd per boot gemaakt. De kleine stoomboot, met monniken +bemand en waarop ook wij een plaatsje hadden veroverd, trok drie groote +schuiten, waarin de pelgrims zaten. Bij verscheidene eilanden, waarop +kapellen waren, legden we aan. Voor deze kapellen werd de mis gelezen +en daarna bezochten we de hutten, waar heiligen in gewoond hebben. Op +de boot teruggekeerd, verhieven de priesters een veelstemmig kerklied, +dat plechtig klonk over de watervlakte. Gaarne had ik eens met hen +gepraat, maar geen van allen sprak eene mij bekende taal. Zoo kon ik +hen ook alleen door gebaren vragen, of ik hen fotografeeren mocht, +hetgeen zij me dadelijk toestonden. + +Tegen den avond vertrok de _Walaam_, om koers te zetten naar +Petersburg. Voor het vertrek werd er nog een mis bediend en lieten +velen zich afzonderlijk door de priesters zegenen. Tijdens het +weggaan maakten de pelgrims verscheidene malen het kruisteeken en +herhaalden dat telkens als wij een kapel voorbij voeren. De vaart +op het Ladoga-meer was weinig afwisselend, want het watervlak is zoo +groot, dat men de oevers niet duidelijk kan zien, en scheepvaart is +er bijna niet. Interessant was het echter de bedevaartgangers in hun +doen en laten gade te slaan. Zij bleven nu niet meer in het ruim, +maar besloegen het geheele schip, overal zag men groepjes menschen +bij elkaar zitten. Dikwijls werden we aangekeken, als wilden zij +vragen wat die vreemdelingen wel bij hen zochten. + +Bijna ongemerkt vernauwt zich het Ladoga-meer, totdat het eindelijk +eene rivier is geworden, de Newa. Eenigen tijd voor we aanlandden, +kwamen we Schluesselburg voorbij, de beruchte en geheimzinnige +vesting-gevangenis, die nu naar men zegt is opgeheven. + +Te St. Petersburg aangekomen, mochten we de _Walaam_ niet verlaten, +voor wij onzen pas terug hadden gekregen. Nu werd onze bagage +gevisiteerd. Alles moest uitgepakt worden, alle doozen moesten we +openmaken, elk boek werd geinspecteerd. Thackeray wekte wantrouwen +op, maar werd na eenig onderhandelen teruggegeven. De doosjes met +films schenen ook verdacht, en het ging niet gemakkelijk om uit te +leggen, dat zij bij het fotografie-toestel hoorden. Niettegenstaande +hun drukke werkzaamheden waren de grenswachters bizonder beleefd en +hielpen overal de koffers en kisten weer dicht maken. + +Met eenige moeite gelukte het ons een paar rijtuigjes te bemachtigen, +en na een "pantomime" gevoerd te hebben over den prijs, zeide de +koetsier: da, da (ja) en klom op den bok. Zoo waren we van het rustige +Walamo verplaatst in de drukke hoofdstad van het Tsarenrijk. + + +_Zutphen_, Febr. 1906. + + + + + + + +AANTEEKENINGEN + +[1] Storfuersten is een Zweedsch woord en beteekent grootvorst. "Stor" +is ons "stoer"; de o wordt als oe uitgesproken. + +[2] Baccalaureat is het eindexamen van het gymnasium. + +[3] Kort geleden verzocht ik, dat men mij uit Helsingfors eene +photographie van Sveaborg te sturen, maar ik kreeg ten antwoord dat +er geen van het fort bestaat. + +[4] Schumann was de moordenaar van Bobrikof. + +[5] In Finland wordt het eten op zweedsche manier bereid. + +[6] Smoergos is een zeer uitgebreid hors d'oeuvre. + +[7] Knaeckebroed is hard, bruin brood van ongerezen meel gemaakt, +en het best te vergelijken met het joden-paaschbrood. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Indrukken van Finland, by Clara Engelen + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK INDRUKKEN VAN FINLAND *** + +***** This file should be named 13802.txt or 13802.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/3/8/0/13802/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |