initial commit of ebook 13698HEADmain

1 files changed, 996 insertions, 0 deletions

diff --git a/13698-8.txt b/13698-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..7aebfe1
--- /dev/null
+++ b/13698-8.txt
@@ -0,0 +1,996 @@
+Project Gutenberg's Bij de ruinen van Angkor, by Vicomte de Miramon-Fargues
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Bij de ruinen van Angkor
+       From De Aarde en haar volken, Jaargang 1906
+
+Author: Vicomte de Miramon-Fargues
+
+Release Date: October 10, 2004 [EBook #13698]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BIJ DE RUINEN VAN ANGKOR ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+
+
+Bij de ruïnen van Angkor.
+
+
+Naar het Fransch van den Vicomte De Miramon-Fargues
+met photografieën van mevrouw de M.-F.
+
+
+Van Saigon naar Pnom-penh en naar Compong-Cjuang.--Roeitocht op
+het Groote Meer.--Karren uit Cambodja.--Siem-Reap.--De tempel van
+Angkor.--Angkor-Tom.--Verval der khmersche beschaving.--Ontmoeting
+met den tweeden koning van Cambodja.--Oedong-de-Verhevene, hoofdstad
+van Norodom's vader.--Het paleis van Norodom te Pnom-penh.--Waarom
+Frankrijk niet aan Siam het grondgebied van Angkor kon overlaten.
+
+
+Tegen het einde van Januari 1903 gingen mevrouw de Miramon-Fargues
+en ik te Pnom-penh, de hoofdstad van Cambodja aan wal, in gezelschap
+van twee commissarissen van de tentoonstelling van Hanoï, de heeren
+Bonaparte-Wyse en den heer Rouget. Een stoomboot van de _Messageries
+fluviales_, die de Mekong in vier-en-twintig uur was opgevaren,
+had ons van Saigon erheen gebracht. Maar wij kwamen veertien dagen
+te laat aan; in dezen tijd van het jaar ledigt zich het reuzenbekken
+van de Tonlé-Sap, een echte binnenzee, en vloeit af naar de monding
+der rivier.
+
+Het lage water maakt, dat de sloepen er niet kunnen binnenvaren,
+en onze tocht naar Angkor zou onmogelijk zijn geweest, als de
+resident-generaal niet de goedheid had gehad, een platboom-vaartuig
+te onzer beschikking te stellen, waarop in het midden een hut was
+aangebracht en dat in 't geheel 12 M. lang en 2 1/2 M. breed was. Zoo
+konden wij worden opgesleept tot Compong-Cjuang. Maar van dat punt
+af moesten wij gedurende twee dagen en drie nachten onze reis al
+roeiend voortzetten met niets voor oogen dan de eentonige vlakte van
+het meer. Onze drijvende woning was eigenlijk niet groot genoeg, om
+de zes-en-twintig bedienden en roeiers te bevatten, die rondom ons
+heen wriemelden, Cambodjanen, Chineezen, Siameezen, Annamieten, die
+vier verscheidenheden van huidskleur vertegenwoordigden, buiten onze
+eigene, 's Avonds werd er geen lamp aangestoken, om geen nachtvlinders
+en muskieten te lokken, maar om den tijd te dooden, vergastte ieder
+de omgeving met een liedje uit zijn vaderland, en daar de Têtfeesten
+nabij waren in de op den oever verspreide dorpen, beantwoordde de
+tam-tam het gezang, dat veel van een cacophonie had.
+
+Eindelijk deed zich op een morgen de rivier Siem-Reap voor, en een
+zucht van voldoening ontsnapte ons, want die naam riep de koelte van
+de bosschen voor ons op en de wonderen van den tropischen plantengroei.
+
+Maar bij aankomst wachtte ons een teleurstelling. De ossenkarren,
+die de mandarijn voor ons had gezonden, hadden pas de oevers der
+rivier verlaten, of reeds waren wij in een woestijnachtige streek
+gekomen. Wij reden langs lage, leelijk gevormde dwergboomen, vuil
+nog en bespat van het nu gezakte water; vervolgens geeft zelfs dat
+mager boom- en struikgewas het op en maakt plaats voor droog gras, en
+kort daarop is de grond, door de zon tot stof verpoeierd, bijna geheel
+kaal, met slechts hier en daar wat toefjes rijst, pas geplant en reeds
+overstoven met het fijne zand van den bodem, hetwelk reeds opstuift,
+als er maar een vogel overheen vliegt. Onze optocht bestaat uit tien
+zeer primitieve karren van planken en bamboelatten op een onderstel
+geplaatst zonder zijwanden. Alleen onze zucht tot zelfbehoud maakt,
+dat wij niet bij ieder stootje van het voertuig eraf rollen. Gelukkig
+heeft de weekelijke beschaving van ons Westerlingen een remedie voor de
+kwaal meegebracht in den vorm van een matras, die op het voorhistorisch
+voertuig werdt gelegd en die de ruwe schokken een weinig tempert.
+
+Samengehurkt op onze matrassen als op een bed van heete asch,
+altijd maar pogingen doende, om geheel en al weg te kruipen onder
+onze zonneschermen, zien wij nu en dan eens even vaag de trotsche
+koepels van eenige khmersche ruïnen, die op den top staan van een
+brandend heeten heuvel of onduidelijk afsteken tegen de vlakte. De
+verschijning van die grootsche monumenten te midden der armzalige
+natuur werkt bemoedigend, maar toch is het tegelijkertijd een
+bedroevende aanblik. Welke adem is er over dezen bodem gestreken
+en over al die vroegere grootheid? En wie is van dit diepe verval,
+waarvan de aanblik ons in de ziel grijpt, de oorzaak geweest, wie
+gaf er den eersten stoot toe, de mensch of de natuur?
+
+Eindelijk vinden wij de boorden der rivier terug, en als met een
+tooverslag is alles veranderd. Tusschen kokos- en arecapalmen, bananen
+en de verdere sappig groene massa van den exotischen plantengroei,
+staan op een rij de hutten van een eindeloos dorp. Op palen gebouwd,
+van bamboes en van stroo, zien ze er armoedig, maar toch wel zindelijk
+uit. Groote bruine menschen wonen in die lage verblijven met hun
+vrouwen, die regelmatige trekken hebben en hard, borstelig haar;
+met waardige gratie dragen al die personen doeken en gordels van
+verschillende kleuren. In de bedding der rivier draaien wielen met
+lichte schoepen, door den stroom in beweging gebracht, en voeren het
+water naar de woningen aan den oever door lange bamboekokers. Rondom
+de hutten speelden kinderen met groote buffels, wier horens, die
+zoo vaak gevaarlijk zijn voor Europeanen, in 't minst geen booze
+bedoelingen schenen te hebben ten opzichte van het vuile kindertroepje.
+
+Daar zijn we bij de "sala", de herberg, die vriendelijk ter beschikking
+van de reizigers gesteld is; 't is een blauw geverfde stellage van
+planken, en met haar estrade lijkt ze veel op het tooneeltje van een
+café-concert. Daarnaast woont de gouverneur, een stroohut, die zich
+enkel door haar grootte van de andere onderscheidt.
+
+Dit groote dorp heet Siem-reap, provinciale hoofdstad; dus eerbied als
+'t u blieft!
+
+Wij wandelen nog een heelen tijd langs de hutten en de tuinen, waar
+alle arbeid aan de natuur blijft overgelaten en waar dit eenvoudig
+volkje de bevrediging van al zijn behoeften vindt. Dan treden wij
+een bosch binnen met dicht struikgewas, waarboven zich reuzenboomen
+verheffen, echte boomen uit het oerwoud.
+
+En terwijl wij daar gaan en, boven ons, de apen zwaar door de boomen
+hooren springen, terwijl luid schreeuwende vogels aan 't gillen zijn,
+en om ons heen de hanen en de wilde pauwen opvliegen, zien wij stil
+en bedaard die gebronsde mannen en vrouwen langs ons gaan, zoo flink
+en goed gebouwd en met iets zoo rustigs in den blik.
+
+Zorgeloos volkje, door geen onvervulbare behoeften gehinderd! Gelukkig
+volk, dat geen geschiedenis heeft!
+
+Het bosch, dat plotseling afgebroken wordt door een open ruimte, wijkt,
+als het ware, terug om een onmetelijken cirkel te omsluiten, waar als
+zuilen de stammen der reuzenboomen omheen staan. Toen aanschouwden
+wij in het te felle licht van die te wijde vlakte zwarte massa's van
+onbekende, onbepaalde vormen, die tot in verre verte reeksen vormden
+of hier en daar zonderlinge punten omhoog staken. Een lange lijn
+van gevels loopt ongeordend langs den voet van drie hooge torens en
+wijkt in de verte, zooals groote schepen doen, die achter de gebogen
+lijn der zee het eerst hun masten vertoonen. Men voelt iets van
+teleurstelling opkomen, maar men herinnert zich dan al spoedig, dat
+juist de reuzenafmetingen van deze monumenten hen, om zoo te zeggen,
+neerdrukken door hun eigen onmetelijkheid.
+
+Onze karren bestijgen een terras, beschermd door twee monsterdieren,
+die leeuwen voorstellen. Een steenen pad loopt voort tot dichtbij
+de vijvers, bedekt met lotusbloemen, en dan verder naar een wijde,
+omsloten ruimte, waar lange gangen doorloopen tusschen hooge,
+vierkante zalen. Door een eerepoort traden wij binnen en waren aldus
+in het heiligdom aangekomen. Vóór ons, maar nog op grooten afstand
+en over de toppen der kokospalmen heen, verhief zich de tempel van
+Angkor met zijn formidabele massa, waarboven drie koepels verrezen,
+die wij perspectivisch alle drie in één rij zagen.
+
+De met groote platte steenen geplaveide weg voert erheen, streng,
+rechtlijnig en statig, en aan den kant staan twee kleine tempels, twee
+artistieke gebouwtjes, met hun voeten weggedoken in de modder van de
+plassen. Ginder, in de verte, heel aan het eind van den langen weg,
+ziet men verschillende achter elkaâr gelegen portieken, en reeksen
+van stoepen en trappen leiden naar den centralen koepel, waarheen de
+aandacht wordt getrokken door middel van al die andere monumenten,
+deel uitmakend van het reusachtige plan.
+
+Zoo is de pelgrim, gekomen uit het diepste van de bosschen, die de
+vlakte omzoomen, niet verlegen welken weg te kiezen. Te midden van de
+vele heiligdommen en ondanks de drievoudige omheining weet hij door
+de donkere gangen over de zonnige pleinen en tusschen de velerlei
+kloosters den weg te vinden; hij wordt, als 't ware, meegetroond door
+de geheimzinnige eenheid dezer plaats, door een macht, die hem van
+godsdienstigen eerbied vervult en niets anders is dan de suggestie
+van de rechte lijn.
+
+Wij zagen gevels, die zoo ver ons oog reikte, de een op den ander
+volgden; sierlijke portieken waakten twee aan twee op de hoeken dier
+gevels en verbraken er de eentonigheid van naar het midden; er waren
+zuilengalerijen, waar een overvloed van ornamenten als een levend
+klimop zich om de pilaren slingerde en waartusschen door in breede
+stroomen het licht naar binnen viel. Dat maakte het mogelijk op de
+wanden van de galerijen de bas-reliëfs te onderscheiden, waarin de
+geschiedenis te lezen was van 't volk, dat deze monumenten bouwde, en
+verder volgden donkere zalen en lichte gangen, boogvormige en vlakke
+zolderingen, geheimzinnige hoekjes, waar de een of andere misvormde
+Boeddha troonde onder de bescherming van veel vleermuizen. En elders
+zag men vijvers, door galerijen omgeven; vierkante pilaren, in strenge
+rijen geschaard, om zolderingen en daken te dragen, of tot sieraad
+in hoeken aangebracht; afgesloten binnenplaatsen met kloosterramen
+en open pleinen, die als tuinen waren en waar, als bloemen op een
+bloembed, sierlijke, kleine tempeltjes stonden, om door hun fijn
+en fraai voorkomen de verpletterende schoonheid van het grootste
+heiligdom te temperen. Overal vielen in deze wonderlijke wereld van
+monumenten ingestorte gebouwen en deelen van bouwwerken in het oog,
+zooals zij daar half uitgewischt beeldhouwwerk droegen en met den
+aanslag van de eeuwen waren overdekt.
+
+Hoe zal men al die wonderen met voldoenden eerbied bespreken? Is het
+niet, alsof men heiligschennis begaat, als men door de beschrijving
+der détails de bewonderenswaardige eenheid van dit meesterwerk
+verduistert? Die eenheid dringt zich op aan ons oog en staat levendig
+voor onze verbeelding al den tijd van het bezoek aan de monumenten;
+zij zal de hoofdindruk blijven, dien wij van hier meenemen, een diepen
+indruk van een werk uit één stuk, dat boeit door de grootschheid der
+proporties en daarna pas bekoort door de bevallige schikking van de
+versierselen, terwijl een grootsch genie niet enkel de hoofdlijnen
+trok, maar tevens de aantrekkelijke détails bepaalde en schikte.
+
+Twee vierkanten bevatten boven elkander aangelegde terrassen,
+wier zuilen en kapiteelen in harmonieuse lijnen rijzen en overal
+met bas-reliëfs bedekt zijn. Het grootste en eerste van die beide
+vierkante pleinen heeft een omtrek van twee kilometer; er loopt
+een lange kruisgang langs, waarvan de zuilen aan den buitenkant,
+gekeerd naar het bosch en de tuinen, een interessante historische
+galerij vormen. Het tweede, dat er strenger uitziet, herbergt onder
+de gewelven van zijn gangen en zalen, vol angstwekkende schaduwen,
+een massa steenen godheden, het Pantheon uit den vervaltijd. In
+'t midden van het tweede terras ziet men met verbazing een berg
+van gebeeldhouwde steenen, prachtig fijn bewerkt. Op dat reusachtig
+voetstuk staat de eigenlijke tempel.
+
+In de hoeken verrijzen vier koepels, schitterende schildwachten,
+die den centralen koepel, den reus, het opperheilige, bewaken. Het
+zijn pyramiden met vele trappen, waarvan de omtrekken en de scherpe
+lijnen alle aan het oog onttrokken worden door een overvloed van
+ornamenten. Zij dragen op den top een vreemde bekroning, op een
+tiara gelijkend, een der oude tiaren uit den tijd der Middeleeuwen,
+waar wonderlijk gevormde steenen in bevestigd zijn en ruw gegraveerde
+cameeën. De gidsen geven er den naam van _prea-sat_ aan, maar ik vrees,
+dat ik, door dien barbaarschen term te gebruiken, met een uitstalling
+van geleerdheid den diepen indruk van kunst en genie zal schaden,
+dien nog in mij wekt de herinnering aan het wonderwerk.
+
+Men moet zich met behulp van handen en voeten opwerken tegen den
+heiligen berg, zoo steil en lastig is de beklimming langs ongelijke
+trappen met smalle treden, die bijna niet naar voren komen. De
+majesteit van het heiligdom wordt door dien moeilijken tocht
+verhoogd, en men krijgt meer eerbied voor wat men met zoo groote
+moeite moet bereiken. Boven krijgt men weer gewelven te zien en
+kapellen en kloostergangen, alle uitkomend bij den centralen koepel,
+het geheimzinnige middelpunt, dat boven het geheel zijn hoofd, met
+diamanten getooid, opsteekt. Daar zijn, naar men zegt, de heilige
+voorwerpen opgeborgen en de documenten, die de annalen bevatten van een
+ras, dat tot den sagentijd opklimt. Noch deuren, noch trappen stellen
+in staat, ook maar het minste of geringste van die geheimzinnigheden
+te doorgronden. Maar aan de vier hoeken en in het midden der gevels
+laten groote portieken stroomen licht binnenvallen, naar 't schijnt
+om van alle punten van den horizon de eerbewijzen der natuur en der
+menschen in ontvangst te nemen.
+
+Gezeten op de treden van een dezer portieken, met de voeten op een
+kroonlijst met afgebrokkelde beeldjes, zien wij de zon ondergaan
+achter het gebladerte van het bosch. Onder ons worden pleinen en
+gangen langzamerhand in duisternis gehuld, terwijl op de hoogte,
+waar wij ons bevinden, de laatste zonnestralen nog het heiligdom
+treffen. Eén voor één verdwijnen de zuilen, de kapiteelen en de
+bas-reliëfs, die men overal herhaald vindt, met de rijen, eindeloos
+lang, van heilige bayadères. Spoedig kunnen wij nauwelijks meer de
+daken onderscheiden met de zware, lange, afgeronde steenen, die rij
+aan rij zich uitstrekken met de eentonige regelmaat der voren in onze
+akkers. Eenzaam verschijnt soms nog, oplichtend, het gele kleed van
+een bonze, die bij zijn ronde langs een muur strijkt.
+
+Toen kwam 't ons voor, dat al die dingen, die wij nu zoo dicht vóór
+ons zien, en die zoo oneindig ver van ons oude Europa zijn, iets
+bekends hadden. Op het oogenblik, toen het plotseling invallenden
+duisternis, dat eigen is aan oostersche landen, waar men de bekoorlijke
+schemeruurtjes niet kent, ze aan ons oog geheel onttrekt, wekken hun
+verwarde vormen in ons een wereld van onverwachte herinneringen.
+
+De architectuur van deze monumenten is niet geheel nieuw voor ons. In
+streken, die minder ver van Europa verwijderd zijn, Babylon en Niniveh,
+vindt men diezelfde terrassen met bouwwerken er omheen, die breede
+wegen, met platte steenen geplaveid, en de assyrische muren vertoonen
+een dergelijke overvloed van bas-reliëfs.
+
+Wat zijn het voor majestueuse figuren, die er zoo priesterlijk uitzien
+en aangebracht zijn op den voorgevel van een paleis of den rand van een
+toren? Egypte heeft daar zijn stempel op gedrukt. En die verrukkelijke
+tempeltjes met hun portieken en hun zuilen van zoo zuiveren stijl,
+waarin de harmonie der lijnen zoo goed past bij de soberheid der
+versieringen, moet men daarvan niet in het klassieke Griekenland de
+prototypen zoeken of misschien, wie weet het, de navolgingen?
+
+Wat zijn er een dingen hier, die ons vertrouwd en bekend lijken! Wij
+herkennen de kleine klosvormige zuiltjes, die het traliewerk der
+vensters vormen, omdat wij ze reeds ontmoet hebben in oude huizen
+uit Bretagne.
+
+Alles in één woord wijst op een van elders gekomen ras, dat zijn
+inspiratie heeft moeten halen van de wieg der wereld zelve, die
+grenzen van Europa en Azië, waar de oudste beschavingen geboren werden.
+
+Niet ver van den tempel in het bosch ligt de koninklijke stad
+Angkor-tom begraven, welker reuzenomtrek 4 K.M. lang was aan elke
+zijde van het vierkant. Wij lieten den volgenden morgen onze karretjes
+weer aanspannen, om ons erheen te laten brengen. Helaas, indien de
+godheid al den tempel, haar gewijd, in stand heeft kunnen houden,
+zij heeft het niet kunnen of willen doen met de paleizen der menschen,
+en te midden van onontwarbaar struikgewas moet men er nu de ruïnen van
+zoeken. Plotseling staken de wielen der kar den arbeid in den zandigen
+grond; een schok schrikt den toerist op uit zijn mijmeringen bij het
+zien der apen, spelend in de hooge boomen. We gaan met de kleine ossen
+dapper een steenen trap beklimmen en rijden onder een eereboog door,
+van waar een impassibel steenen beeld ons schijnt te bewaken. Door het
+gebladerte kan men nog een lange reeks van zwarte muren onderscheiden,
+die in het struikgewas voortloopen; maar als op enkele plaatsen de
+boschjes minder dicht worden, ziet men opeens met verbazing, dat de
+muur, die als omheining diende, gebeeldhouwd is als een bas-reliëf
+in een tempel.
+
+Op den rand van een open terreintje zien wij een heuvel, dicht met
+planten begroeid, reuzenboomen steken er hun kruinen in de hoogte,
+en te midden van hen rijzen donkere, statige steenmassa's, die hun
+een plaats in de zon schijnen te betwisten. De heuvel zelf blijkt een
+monument van khmersche kunst, een tempel, een paleis of een graf,
+en op de forsche gewelven is als op vasten, effen bodem het levend
+bosch gegroeid. De pleinen, portieken en sierlijke zuilenrijen, de
+terrassen en trappen, steil als ladders, het labyrinth van zalen, de
+ingestorte verdiepingen, alles is overweldigd door dien plantengroei,
+die zelf zijn voetstuk weer vernielt.
+
+Boven een drievoudige verdieping van gewelven loopt men over
+een vlakte, bedekt met enorme stukken puin, deelen van zuilen
+en reuzensteenen. Overal verrijzen koepels boven de ruïnen als
+onwrikbare bewakers. Veelal zijn het vier reuzenhoofden, onder een
+zelfde hoofddeksel gevangen, en niets heeft van die priesterlijke
+aangezichten de uitdrukking van hooge kalmte kunnen wegnemen, noch
+het nadeel, dat de boomen eraan hebben toegebracht, die in de spleten
+van 't gesteente groeien en hun statige coiffure in een woeste pruik
+veranderen, noch het oneerbiedig spel der apen, die hun over het
+hoofd wandelen en geen eerbied toonen voor het gelaat.
+
+Te midden der geheimenissen van het woud, bij al die ruïnen, waar
+tijgers soms hun jongen komen verbergen, onder de oogen van de steenen
+figuren, in hun eeuwigen droom verzonken, gaat onze verbeelding aan
+het werk, tracht het verleden op te roepen, en onder al die doode
+dingen treedt het leven naar voren, als een laatste vonk uit het
+beeldhouwwerk, waarmee de losse steenen versierd en als ten leven
+gewekt zijn. Zie, daar zijn koningen te herkennen, monarchen in
+triomf gezeten op hun zegewagens, door met goud gestikte dekkleeden
+versierde paarden voortgetrokken; een stoet van priesters en hovelingen
+vergezelt hen. Dan volgt het leger der krijgers, dat der slaven en,
+den optocht sluitend, de wonderlange stoet van olifanten.
+
+Op den eindeloozen weg tusschen het paleis en den tempel van Angkor-Wat
+vertoont zich zulk een reuzenprocessie; maar zij leeft niet meer;
+zelfs de legenden erover zijn verdwenen uit de herinnering van het
+volk, dat zijn eigen roemrijke geschiedenis niet meer kent, nu het
+verwoestingswerk van den tijd, door plunderingen geholpen, er een
+eind aan heeft gemaakt.
+
+De hutten, waar de bonzen of priesters rondom den tempel wonen, vormen
+met de monumenten een aangrijpende tegenstelling. Het dorp is niets
+dan een verzameling stroohutten. Wij logeerden onder een groot afdak,
+in een aan alle kanten open ruimte. De vloer rustte op hooge palen en
+bestond uit een open vlechtwerk van bamboes, terwijl de bamboeladder
+toegang gaf tot dit hôtel. 's Nachts, toen wij ons op onze matrassen
+telkens omkeerden, gekweld door ontzagwekkende droomen, klonken
+overal om ons heen de neusklanken van 't psalmgezang der bonzen,
+die een soort van litanie aanhieven. Dat duurde lang en begon al
+vroeg weer in den morgen als antwoord op het gekraai der ontwakende
+hanen. En gedurende de enkele uren van rust, ons gelaten door die
+vrome zangen, waren er allerlei vreemde geluiden, wel geschikt om den
+reiziger te verschrikken, die daar in de open lucht ligt in het land
+van schorpioenen en slangen. Het waren onze ossen, die onder ons afdak
+vastgemaakt waren en die telkens bewogen of kauwden of zich zacht de
+lenden wreven.
+
+Toch is dit volk, dat in hutjes van hout en stroo woont en dat meer
+gelijkt op een primitief volk dan op een, dat gedegenereerd is, wel
+stellig het nakroost van de groote bouwmeesters van Angkor. Zij zijn
+forsch en groot, hebben sterk geaccentueerde trekken, die op de onze
+gelijken, wijd geopende oogen, 't geen alles erop wijst, dat ze van
+verre zijn gekomen. Stellig zijn deze menschen van hetzelfde ras als
+de Indiërs, die op datzelfde tijdstip, dat tot den fabeltijd schijnt
+op te klimmen, dezelfde reusachtige bouwwerken aanlegden. Zij kunnen
+elkander niet negeeren, want zij zijn nog tegenwoordig broeders door
+hun gelaatstrekken, zooals zij het vroeger waren door hun genie. Maar
+hoe dan dat totaal verval te verklaren, achteruitgang, die geen hoop
+laat en geen spijt? Helaas, dat zulk een verschijnsel niet tot de
+zeldzaamheden behoort!
+
+Hebben de fellahs niet de pyramiden gebouwd? Hebben wij niet aan de
+Singhaleezen de kolossale werken van Anuradhapura te danken op het
+eiland Ceylon? Die onderworpen volken arbeidden voor hun meester en
+door de kracht van hun millioenen armen stelden zij hem in staat,
+de wonderen tot stand te brengen, waaraan hun intellect geen deel
+had. Zij waren menschelijke machines en werden voortgedreven door
+een klein aantal begaafden onder hen, en ze keerden terug tot den
+eenvoud der natuur, zoodra die aristocratie van gezag en genie uit
+hun midden verdween.
+
+Op den morgen van den vierden dag waren wij vroeg bij de hand, om voor
+de laatste maal een bezoek aan den tempel te brengen, eer wij naar onze
+jonk terugkeerden. De zon ging op achter het heiligdom. De koepels
+straalden boven onze hoofden en de kolossus verscheen in een krans
+van rooden morgengloed. Om ons heen was alles nog in schaduw gehuld;
+de hutten, de ossenkarren, onze cambodja'sche gidsen, de troep bonzen,
+die waren komen aanloopen om van de uitdeeling van gekleurde potlooden
+te profiteeren. Wij meenden een beeld te zien van het verleden van dit
+volk. Een verheven licht is op één punt des tijds boven deze streken
+opgegaan en heeft voor een oogenblik de bewoners uit de schaduw naar
+voren gebracht, om hen te doen deelen in zijn luister, zooals de
+slaven deelden in 't geluk van den meester. Dat licht was slechts de
+weerschijn eener vreemde beschaving, en zoo lang de souvereinen van
+Angkor in gemeenschap bleven met de wieg van hun geslacht, gaven zij
+hun genie nieuwe kracht door het voorbeeld van een kunst, die langen
+tijd over de oude wereld heeft gestraald. Van daar haalden zij hun
+bouwmeesters en schilders en beeldhouwers. Maar op een dag werd de
+gemeenschap verbroken door noodlottige oorlogen en mogelijk ook door
+het terugwijken van de zee, want het is boven allen twijfel verheven,
+dat in dat ver verleden de Tonlé-sap een volkomen toegankelijke golf
+was. Toen het bloed niet meer van het hart toestroomde, gingen de leden
+kwijnen, en de koningen, in het nauw gebracht door de invallen der
+noordelijker wonende volken, verloren macht en aanzien. Zij verloren
+die zoo geheel, dat zij voor altijd de plaats van hun glorie uit het
+oog verloren, en dat op dit oogenblik een met hen wedijverend volk
+het land in bezit heeft. Siam bezit namelijk deze ruïnen, en het doet
+weinig of niets voor het onderhoud. Toen wij door Siem-reap reisden,
+kwam een siameesche gouverneur onze paspoorten opvragen en noteerde
+onze namen, om ze naar Bangkok te zenden.
+
+Na een laatsten blik op den kolossus van Angkor-Wat, een blik, die
+het geheel niet kon omvatten, begaven wij ons naar beneden naar onze
+boot. Sedert vier dagen wachtten onze roeiers daar op ons, getrouw
+op hun post. De koelies belastten zich met matrassen en proviand,
+met de bagage en de toeristen zelven, en in minder dan een half uur
+was alles aan boord. Vooruit nu maar!
+
+Twee dagen daarna, tegen den avond, zijn wij bij
+Compong-Chuang. Jonken, gelijk aan de onze, maar mooier versierd,
+wiegelen op de golven bij de aanlegplaats. Het zijn de equipages
+van den tweeden koning van Cambodja, die den resident een bezoek is
+komen brengen. Het gevolg van den monarch _in partibus_ bestaat uit
+de vrouwen en de dames van het ballet. De prinsessen dragen het lange
+kleed van siameesche mode, de danseressen alleen een gordel als in
+Cambodja. Wij worden aan Zijne Majesteit, broeder van koning Norodom,
+voorgesteld, die naar landsgebruik den vorst heeft opgevolgd. Hij
+is een man van vijf-en-zestig jaar, gedrongen, krachtig, nog maar
+even grijs wordend en zich flink voordoend in zijn grijs jasje en
+wit vest. Zijn beenen zijn half bloot, als die van kinderen en hij
+draagt kousen en halfhooge laarsjes. Zijne Majesteit ontvangt ons
+uiterst vriendelijk; een onwankelbare glimlach speelt om zijn mond
+en onthult het mooiste gebit, dat eenig dentist voor zijn étalage
+zou kunnen verlangen.
+
+"U is in Angkor geweest?" vraagt hij ons. "Dat is de wieg van ons ras,
+en mijn broeder en ik zullen altijd aanspraak blijven maken op het
+bezit ervan."
+
+Daarna boog de vriendelijke man en lachte, wisselde handdrukken met
+ons en ging in zijn drijvend paleis.
+
+Moet ik de waarheid bekennen? Wij waren wel een weinig teleurgesteld
+over dien sympathieken maar zoo weinig majestueuzen afstammeling der
+groote vorsten van Angkor. De resident, onze vriendelijke gastheer,
+wien wij onze indrukken meedeelden, ried ons aan, in 't voorbijgaan
+Compong-luong te gaan zien. "Van daar zult u Oedong kunnen bezoeken,
+de voorlaatste hoofdstad, en u zult u een juister voorstelling kunnen
+maken van wat een koning van Cambodja wezen kan".
+
+Den volgenden morgen heel in de vroegte deed onze jonk den oever van
+Compong-luong aan. De inlandsche gouverneur liet ossenkarren voor ons
+komen, en wij reden over een weg, breed en mooi als een uit Europa,
+naar Oedong de verhevene, het Versailles van Cambodja. Waarlijk,
+deze laan ziet er mooi uit, met dien rand van kokospalmen, die uit
+de vruchtbare vlakte rijzen, en de omgeving geeft ons al van te voren
+een hoog denkbeeld van de paleizen, waar zij toegang toe geeft.
+
+Hoe verbaasd waren wij dan ook, toen plotseling de breede weg smal werd
+en doodliep in een rijstveld. Tegenover ons leek iets als een pleintje
+te liggen en na een omheining van groote palen gepasseerd te zijn
+met een soort van poort erin, bevonden wij ons in het oude koninklijk
+paleis. Achter een kleinen vijver ziet men eerst een "sala" of loods
+van twee verdiepingen, op in het water staande palen. Drie kleine
+tribunes zijn ervoor aangebracht, gesteund door drie groote palen,
+die aan het dak bevestigd zijn en wel 10 meter lengte hebben. Al
+hadden ze wel een beetje van een galg, toch dienden die stellages
+en pilaren nergens anders voor, dan om den vorst aan zijn volk
+te vertoonen. Ernaast stond een gewone tempel, wit met goud, die
+verbrokkelde en afschilferde en een grooten Boeddha bevatte achter
+een gebloemd katoenen gordijn van een paar stuivers de meter. Een
+groep bonzen bedient dit heiligdom en woont in de gebouwen van het
+eigenlijke paleis. Teleurstelling! Het paleis is slechts een hut van
+stroo, een groote hut wel, lang en diep, maar toch op verre na geen
+vorstelijk verblijf.
+
+In het inwendige vertoonden de vertrekken van den koning, vader
+van Norodom, tusschenschotten van planken en witkalk, waar nog
+overblijfselen van fresco's op te zien waren. Maar er is geen enkele
+steen gebruikt voor den bouw van deze koninklijke residentie en
+geen stukje beeldhouwwerk wekt eenig idee van kunst. Geheimzinnige
+bouwmeester van Angkor, wat is er uit uwe afstammelingen geworden!
+
+Rondom het koninklijk paleis, en waar vroeger de volkrijke stad lag,
+breiden zich velden en moerassen uit. Toch lag daar nog in de eerste
+helft der 19_de_ eeuw een groote stad. De bewoners zijn geëmigreerd,
+zonder zelfs ruïnen achter te laten als sporen van hun verblijf, want
+bamboes en stroo verrotten spoedig, en de woning der koningen wekt geen
+schitterende voorstelling van de hutten hunner nederige onderdanen.
+
+In een hoekje van de vlakte heeft de koningin-moeder een gedenkteeken
+voor haar echtgenoot opgericht, een mausoleum voor den slecht
+behuisden monarch. Het is een vierkante toren, omgeven door slanke
+zuilen, zooals 't geval is bij alle heiligdommen in het land. Het
+opgewipte dak is gedekt met gekleurde pannen. Een drievoudig terras
+met een balustrade dient tot voetstuk voor het monument, en op de
+treden zijn allerlei godenfiguren aangebracht, ook monsters, die er
+als vogelverschrikkers uitzien. Zij houden de wacht bij elke trede
+van de trappen, aan iederen hoek van een muur, als om de schatten
+van het heiligdom te beschermen. Noodelooze moeite, er is niets te
+halen, en men moet er binnen treden, als men een echt voorbeeld van
+slechten smaak wil zien. Fresco's zijn op de wanden aangebracht in
+schreeuwende kleuren, door spiegels in vergulde lijsten, die aan de
+pilaren hangen, schril weerkaatst. Op de verhooging, waar Boeddha
+is gezeten, ligt een kermisuitstalling van allerlei voorwerpen uit
+goedkoope winkels, bloempotjes met papieren bloemen erin, blauwe
+en gele glazen knikkers, dieren van verguld pleister, poppetjes van
+beschilderd karton, en eindelijk als pronkstukken van de etalage vier
+prachtige apothekers-uitstalflesschen, twee roode en twee groene.
+
+Toch bevat Oedong-de-Verhevene nog enkele interessante
+overblijfselen. Er ligt niet ver van het grafteeken een groep heuvels,
+oprijzend midden uit de rijstvelden. Het woud, dat door den landbouw
+teruggedrongen is tot den voet der heuvels, beklimt ze, en te midden
+van 't geboomte ziet men scherpe spitsen van bouwwerken. Dat zijn
+obelisken van een eigenaardigen vorm, dikker en lomper dan die
+uit Egypte, met massief vierkant voetstuk en afgeronde punt. Ze
+worden _pnoms_ genoemd, en 't gebruik wil, dat ze op hooggelegen
+punten worden geplaatst. Een eindelooze reeks van treden bracht
+ons naar den top. Daar stonden op een groot terras twee pnoms naast
+elkander, precies gelijk, alleen was de eene ingelegd met guirlanden
+en rozetten van gekleurd porselein. Rondom ieder voetstuk droegen
+enorme olifantskoppen het zware monument.
+
+Van dit punt is het uitzicht over de vlakte van rijstvelden en plassen
+prachtig mooi; het oog reikt van Pnom-penh tot aan de grens van
+Siam. Op de golvende kruinen der andere heuvels stonden een tiental
+pnoms, die hun spitse toppen verhieven boven de boomen, zoodat die
+voorgrond den indruk maakte van een doodenstad. Ik weet niet juist,
+of die monumenten gebouwd zijn om heiligen-relieken te bewaren
+of voor de asch van een koning. Maar die tweede veronderstelling
+doet mij het aangenaamst aan, en ik mag gaarne denken, dat, om tot
+de onsterflijkheid in te gaan, de souvereinen van Cambodja tot de
+grootheid van hun voorvaderen meenden te moeten terugkeeren.
+
+Van Oedong bracht de sloep ons, door den stroom geholpen, tot
+Pnom-penh. Daar resideert de tegenwoordige koning van het land,
+Norodom met zijn populairen naam; en nog vol van de pas opgedane
+indrukken over zijn vader, legden we bij hem onze eerste visite
+af. Wij treden in de omheinde ruimte van de koninklijke verblijven. In
+plaats van een eigenlijk gezegd paleis, zooals wij, Europeanen, ons
+dat voorstellen, bevinden wij ons tusschen een complex van allerlei
+kunstelooze gebouwen. Overal groeit gras tusschen de steenen, stukken
+puin liggen op den grond; op de binnenpleinen loopt gevogelte. Eerst
+was er dan de troonzaal, een lange loods, die mij denken doet aan
+de zaal, waar in onze jeugd de prijzen op school werden uitgereikt;
+verder allerlei goedkoope meubels in de andere vertrekken, verkleurd
+parijsch goedje, leelijk brons en onecht porselein, want de handelaars
+beschikken over een groot deel van de civiele lijst des konings,
+door hem die zoogenaamde kunstvoorwerpen duur te verkoopen.
+
+Iets verder wijst men ons een huisje, leelijk en burgerlijk van stijl,
+zeker kant en klaar op de eene of andere tentoonstelling gekocht. In
+een villa van die soort woont de vorst, met veranda en gekleurde ramen,
+juist zooals een koopman in ruste het verlangt.
+
+Een enkele maal krijgt Norodom verlangen naar iets groots; dan kwellen
+hem de groote ruimten van het oude Angkor in den droom. Zoo heeft hij
+nu een bouwwerk opgericht, dat zijn bestuur tot eer moet strekken,
+een vergulde pagode, en de inwijding van dit monument verleent aan
+de Têtfeesten dit jaar een ongewonen glans.
+
+Vóór den tempel prijkt het standbeeld van Norodom I. Hij is te paard
+voorgesteld in generaalscostuum met den hoed in de hand. De monarch
+is geheel van goud, en zijn paard is hemelsblauw gekleurd. De houding
+is niet kwaad, maar zoo bekend! Waar kunnen wij die toch meer hebben
+gezien? Een woord van onzen gids helpt ons terecht. Het is het
+standbeeld van Napoleon III, door de republikeinsche regeering op
+zij gezet, en waarvan men een presentabelen Norodom heeft gemaakt,
+door het baardje weg te laten en den neus wat af te platten.
+
+Namaak, het standbeeld van den vorst! Namaak, zijn paleizen en zijn
+tempels! Namaak, alles in Cambodja, zoozeer dat die tot beginsel
+schijnt geworden.
+
+Het gebeurt, dat volken, evenals oude menschen, kindsch worden. De
+rijpe leeftijd van dit ras was ook zijn gouden tijd. Sinds dien ouden
+tijd hebben de ontaarde afstammelingen van de Khmers uit hun roemrijk
+verleden slechts onbewuste herinneringen overgehouden, een soort
+van instinct, dat hen van groote gebouwen doet houden. Zij voelen
+veel voor al wat blinkt en schittert, en verbergen hun gebrek aan
+inspiratie onder indigo en goud en oker. Bij de bouwkunstige wonderen
+van Angkor vergeleken, lijken hun monumenten op kinderspeelgoed.
+
+Zij werken niet voor de toekomst, en soliditeit is niet van
+hun gading. Het tegenwoordige is hun genoeg, de duur van een
+menschenleeftijd of van een koningsgril. Als de muren maar wit zijn,
+als de daken en de sieraden maar schitteren in de zon, is alles in
+orde. De koning, die een monument heeft laten bouwen, zal mogelijk
+voor het onderhoud zorgen; zijn opvolger zal het zeker verwaarloozen.
+
+Die onvastheid schijnt altijd een kenmerk van het ras geweest te zijn;
+zij is de oorzaak van de verwaarloozing, waaraan de Khmers zooveel
+grootsche monumenten ten prooi hebben gelaten, en hun afstammelingen,
+door het voorbeeld van vroegere geslachten gewaarschuwd, hebben
+de gewoonte verloren, degelijk materiaal te gebruiken voor werken,
+die toch bestemd zijn spoedig te vervallen.
+
+Pnom-penh zal hoofdstad worden van Cambodja. Wij hebben er huizen
+gebouwd van degelijke steenen, en wij hebben er westersch streven
+naar ontwikkeling ingevoerd. Nu moeten wij verder gaan en voor koning
+Norodom opkomen, dien wij onder ons protectoraat hebben genomen,
+en trachten, hem weer in 't bezit te stellen van de oude ruïnen,
+die zijn voorgeslacht heeft achtergelaten.
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Bij de ruinen van Angkor
+by Vicomte de Miramon-Fargues
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BIJ DE RUINEN VAN ANGKOR ***
+
+***** This file should be named 13698-8.txt or 13698-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/6/9/13698/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+