1 files changed, 2173 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/13696-8.txt b/old/13696-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..dbb326d
--- /dev/null
+++ b/old/13696-8.txt
@@ -0,0 +1,2173 @@
+Project Gutenberg's Reis door Tunis en Algiers, by M. G. Brondgeest
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reis door Tunis en Algiers
+       From De Aarde en haar volken, Jaargang 1906
+
+Author: M. G. Brondgeest
+
+Release Date: October 10, 2004 [EBook #13696]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS DOOR TUNIS EN ALGIERS ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+
+
+Reis door Tunis en Algiers
+
+Door
+
+M. G. Brondgeest.
+
+
+
+Voor ons Nederlanders, bewoners van noordelijke koude luchtstreken,
+hebben de woorden "het Zuiden, de Middellandsche zee" een betooverenden
+klank. Zij doen ons zoo denken aan schitterend zonnelicht, aan
+koesterenden zonnegloed, waar wij vooral in den winter met zijn korte,
+vaak zoo sombere dagen zoo reikhalzend naar kunnen verlangen. Ook
+onvergelijkelijke kleurenpracht, bonte kleederdrachten en sappige
+zuidvruchten roepen zij voor onzen geest. Wie, al is hij nog zoo
+hokvast, heeft niet eenmaal in zijn leven het verlangen, eenige
+weken in het diepe blauw der Middellandsche zee te staren, aan hare
+schilderachtige kusten te droomen en te dwepen? Welke zee, met al de
+kuststreken, die hare golven bespoelen, biedt den reiziger zooveel
+natuurschoon aan als de Middellandsche zee, kan op een verleden, op
+een geschiedenis bogen als de hare? Te vergeefs zou men in dit opzicht
+haar gelijke zoeken. Tot haar gebied toch telde zij het kleine, met
+zeldzamen kunstzin begaafde volk der Grieken, welks edele scheppingen
+zelfs nu nog ons geslacht met bewondering vervullen en voor een deel
+nooit overtroffen zijn; zij zag dit volk politiek, ja, ten onder gaan,
+maar op cultuurgebied zijn schoonste lauweren behalen, daar zijn
+overweldiger zelf het voornaamste werktuig werd voor de verbreiding
+van zijn hoogstaande kunst en wetenschap over de geheele toenmaals
+beschaafde wereld; zij beleefde het, hoe een enkele maal haar kusten
+en eilanden onder één heerschappij, die der Romeinen kwamen, waardoor
+aan al die kusten de vaan des kruises geplant werd; zij aanschouwde
+met ontzetting de verwoesting van dit vermolmde en wankelende rijk
+door de blonde zonen van het Noorden, die het een ander, maar jonger,
+frisscher, nieuwer leven inbliezen; met onuitsprekelijke droefheid was
+zij er getuige van, dat het zegenrijke kruis bijna aan al hare kusten
+verdrongen werd door de troostelooze halve maan; maar ook met groote
+vreugde, dat het weer een rijk van haar gebied was, het kunstlievende
+Italië, waar oude kunsten en wetenschappen herleefden; ten slotte
+werd de halve maan allengs weder van hare kusten verdrongen, terwijl
+vooral in de laatste helft der vorige eeuw, Westersche beschaving
+en menschelijkheid de overhand verkregen. Vooral in de landen,
+gelegen aan Afrika's Noordkust, heeft de Europeesche invloed zich
+doen gelden en hebben orde en goed bestuur Mohammedaansch wanbeheer
+vervangen of verbeterd. Engeland heeft zich vooral met het oog op 't
+Suezkanaal voor goed in het Nijldal gevestigd. Frankrijk, dat zulke
+groote belangen heeft aan het kustgebied der Middellandsche zee,
+vestigde in 't bijzonder zijn aandacht op Tunis en Algiers en in den
+laatsten tijd ook op Marokko. Bekend is de moeite, die Duitschland en
+in 't bijzonder de Duitsche regeering zich geeft, om met den Sultan van
+Turkije vriendschappelijke betrekkingen aan te houden en te versterken,
+teneinde zoodoende den Duitschen invloed in Klein-Azië, Syrië en
+Palestina uit te breiden. Voor den Europeaan is in die streken een
+ruim arbeidsveld geopend op het gebied van handel en nijverheid. Het
+spreekt van zelf, dat verbetering en uitbreiding van het verkeerswezen
+een der eerste zaken waren, die men met ijver ter hand nam.
+
+Aldus worden ook voor het reizend publiek landen, rijk aan
+natuurschoon geopend, die tot nog toe slechts door eenige weinige
+bevoorrechten bezocht werden. Reisbureaux wedijveren met spoorweg-
+en stoomvaartmaatschappij en om het den reizigers gemakkelijk en
+aangenaam te maken. Zoo komt het, dat men tegenwoordig in Algiers
+en Tunis even goed reist als in Europa. Daar wij voor eenigen tijd
+gelegenheid hadden deze beide landen te bezoeken, is het ons aangenaam
+er in dit tijdschrift het een en ander van mede te deelen. Wij doen
+dit ook in de hoop, dat het enkele landgenooten, die anders hun tijd
+in een dolce far niente aan de Riviera doorbrengen, moge bewegen eens
+een kijkje aan den overkant te gaan nemen. Zij zullen zich niet te
+beklagen hebben.
+
+Aan gene zijde vinden zij een prachtige, dikwerf nog maagdelijke
+natuur, een oorspronkelijke bevolking, oude volkrijke steden en
+... geen speelbank, waar zij hun geld kunnen kwijt raken.
+
+
+
+
+
+Algiers en Tunis, te zamen iets kleiner dan Frankrijk, vormen met
+Marokko en Tripoli het oude Barbarye, reeds uit de tijden onzer
+Republiek bekend om zijn zeeroovers. Na onder de heerschappij van
+verschillende volken, Oostersche en Romeinsche, Germaansche en
+Byzantijnsche, gestaan te hebben, werd het omstreeks 700 veroverd
+door de Arabieren. In afzonderlijke rijken gesplitst, bleven de
+Mohammedanen er meester tot in de eerste helft der vorige eeuw. Tijdens
+hun bestuur of liever wanbestuur zonken deze landen, eertijds parels
+aan de Romeinsche imperatorenkroon, hoe langer hoe meer weg in het
+diepste verval. Het land werd verscheurd door onderlinge twisten der
+verschillende emirs, beys en stamhoofden, elk spoor van Christelijke
+beschaving uitgeroeid en in de havensteden, als Tunis en Algiers,
+troonden vorsten, die hun residenties verrijkten met den buit,
+welken hun roofschepen daar aanbrachten. Gedurende eeuwen waren de
+Barbarijsche zeeroovers de schrik der Europeesche koopvaardijschepen,
+niet het minst der Hollandsche, die hun vlag zoo dikwijls in de
+wateren der Middellandsche zee vertoonden. Herhaalde expedities en
+veroveringen hadden wel een aanvankelijk doch geen blijvend resultaat.
+
+Meer dan eens werd de Ruijter uitgezonden om de Barbarijsche zeeroovers
+te tuchtigen en nog in 1816 bombardeerde een Engelsch-Nederlandsche
+vloot, onder bevel der admiraals Lord Exmouth en van de Capellen,
+de stad Algiers naar aanleiding van zeerooverij.
+
+Eerst in 1830 kwam aan dit schreeuwende misbruik een einde door
+de verovering van de stad Algiers door de Franschen onder generaal
+Bourmont. Tevens bezetten zij de naaste omgeving der stad.
+
+Maar eerst in 1857 werd de verovering van het geheele land tot aan
+de grenzen der Sahara door maarschalk Randon voltooid.
+
+Algerië, verdeeld in 3 provincies, Algiers, Constantine en Oran
+met gelijknamige hoofdsteden, is thans geheel een Fransche kolonie
+met Fransch bestuur, Fransche wetten en rechtspraak en Fransch
+bezettingsleger. Tunis is protectoraat. Na herhaalde expedities en
+verschillende moeilijkheden met den Bey, kwam in 1881 het tractaat
+van Kasr-Saïd of van Bardo tot stand, waardoor aan de autocratische
+macht van dezen een einde kwam. De Fransche regeering verkreeg
+het diplomatieke en militaire bewind, benevens de controle over
+administratie en financiën. De Bey bleef souverein en regeert in
+overleg met een gevolmachtigd Fransch minister, die te Tunis resideert;
+bovendien ontvangt hij van het Fransche gouvernement een jaarlijksche
+toelage van 1.200.000 frs.
+
+De Franschen, die in Tunis wonen, zijn vnl. burgerlijke ambtenaren,
+militairen en kooplieden. Het grootste deel er van, ongeveer 10.000
+wonen in de stad Tunis, waar dus de Muselmannen met hun aantal van
+65.000 inwoners verre de meerderheid hebben. Daarom vindt men aldaar
+nog het Arabische leven en drijven in al zijn oorspronkelijkheid en
+heeft de stad voor den toerist vele en belangwekkende eigenaardigheden,
+die hij in Algerië te vergeefs zou zoeken. Algiers, Constantine,
+Oran en verreweg de meeste kustplaatsen hebben hun oorspronkelijk
+cachet grootendeels verloren, zijn bijna geheel Europeesche steden
+geworden. De Arabier schijnt hier eerder vreemdeling dan inboorling te
+zijn. Tunis daarentegen is gebleven wat de Arabieren het gaarne noemen:
+"de bloem van het Oosten."
+
+Het was het eerste doel van onze reis.
+
+
+
+
+
+Mogen sommige bewoners van Noordelijke streken de reis naar
+Afrika's Noordkust bedenkelijk ver vinden, met de Franschen is dit
+niet het geval. "l'Algérie c'est la France," zeggen zij. Trouwens
+zij zijn ook dichter bij, al bedraagt dit niet veel meer dan een
+halven dag sporens. Van uit Parijs bereikt men met den sneltrein in
+korten tijd Marseille, van waar goed ingerichte booten der Compagnie
+Transatlantique, die ook op Amerika varen, den reiziger in anderhalven
+dag over de blauwe watervlakte naar Tunis brengen.
+
+Er is veel waarheid in het gezegde van Professor Martins: "ce n'est pas
+la mer, c'est le mal de mer, qui sépare la France de l'Algérie". Maar
+men moet de kans van zeeziekte loopen. Hij die op reis tegen eenige
+moeite en ontbering opziet, blijve liever thuis. Wij troffen het
+echter bijzonder voor de maand Maart, die gewoonlijk nog al ruw is en
+volbrachten den overtocht met prachtig stil weer en een schitterende
+zon. Een verrukkelijk gezicht was het, toen onze boot, de _Ville de
+Naples_, na het verlaten der haven van Marseille de rotsachtige kust
+met haar vele eilandjes al verder en verder achter zich liet. Daar
+de weg door de grootste breedte der Middellandsche zee ging, kwam
+men weinig vaartuigen tegen, slechts enkele visschersbooten en
+eenige kleine koopvaarders. Nog waren de kusten van Sardinië niet
+geheel verdwenen, of reeds kwam de Afrikaansche kust in 't gezicht,
+bergachtig, met vele eilandjes, en als evenzooveel voorposten van het
+Mohammedanisme zagen wij hier en daar op de heuvels zich verheffen
+de gekoepelde, witgepleisterde graven van verscheidene Marabouts
+(priesters) tot de zon onder de onbenevelde kim dook en de lichten van
+Tunis ons tegemoet flikkerden. Nog meer dan een uur moest de boot door
+het Canal de la Goulette, een uitgediepte geul in de ondiepe golf van
+Tunis varen, voor de aanlegplaats bereikt werd. Het ontschepen ging
+lang niet zoo spoedig en kalm als het inschepen. Want voor de boot
+goed vastgemeerd lag, kwamen reeds in verscheidene bootjes de echte,
+onvervalschte afstammelingen der vroeger zoo beruchte zeeroovers
+van Tunis opzetten, de witte of gekleurde tulband of de helroode
+fez scherp afstekend tegen het donkerbruine gelaat. Er waren echte
+galgentronies onder, die duidelijk den stempel der herediteit droegen
+en zij waren brutaal als de beul. Spoedig krioelde het op het dek van
+allerlei bruine kerels, die op de wijze hunner vroede voorvaderen
+de boot geënterd hadden en aan boord geklauterd waren. Kortom
+echt zeerooversgespuis, hetwelk den passagiers zijn diensten als
+pakjesdragers en gidsen aanbood. Met Argusoogen werd de longroom èn de
+bagage door den hofmeester en de bedienden bewaakt. Bij het aan land
+gaan begon het ongeluk eerst recht. Want nauwelijks de loopplank over,
+werden wij omringd door een zestal Arabieren, mannen en jongens, die
+zich, luid schreeuwende, van onze bagage trachtten meester te maken
+om ze te dragen. Eenmaal afgegeven, zouden wij er waarschijnlijk
+nooit veel van terug gezien hebben.
+
+Dat krioelde om ons heen, trok aan onze bagage en kleederen, kroop
+tusschen beenen en armen door en schreeuwde ons toe in een natuurlijk
+onverstaanbaar Arabisch. Zoo goed als wij konden verweerden wij ons
+tegen de aanvallers tot een Turco, een tolsoldaat, en de gids-tolk van
+het hôtel waar wij kamers hadden besproken, ons van hen verlosten. De
+laatste bracht ons naar de omnibus, waarmede wij spoedig ons hôtel
+bereikten.
+
+Dit was gelegen in het zoogenaamde quartier Franc, dat eerst dagteekent
+van de laatste 20 jaren en de verbinding vormt tusschen de haven en de
+eigenlijke oude stad Tunis. Voornamelijk wordt die verbinding gevormd
+door de Avenue de la Marine en de Avenue de France, prachtige breede
+straten, waarop verschillende zijstraten uitmonden. De reiziger staat
+er over versteld, welk een groote verandering de Franschen in nog
+geen 20 jaar in de stad gebracht hebben.
+
+Aanvankelijk zou men denken, in een welvarende Fransche stad te
+zijn. Electrische trams onderhouden het verkeer, elektrisch licht
+zorgt voor de verlichting, terwijl de reinheid der straten niets te
+wenschen overlaat.
+
+In de Fransche wijk wonen de Europeanen en bevinden zich de voornaamste
+Europeesche gebouwen, zooals het theater, de kathedraal, het paleis
+van den Franschen minister-resident, de voornaamste winkels en hôtels.
+
+Het hôtel, waar wij onzen intrek genomen hadden, gelegen in de Avenue
+de France, bevond zich in de onmiddellijke nabijheid der Porte de
+France, die toegang verleende tot de Arabische stad. Deze bestaat uit
+drie deelen, nl. de middenstad, cité of Medina, die zich aansluit
+aan het quartier Franc, en twee buitenwijken, een ten N. de Rebat
+bab-el-souika en een ten Z. de Rebat bab-ed-djazira, (rebat-wijk en
+bab-poort). De Medina is de voornaamste. Want in deze bevinden zich
+de beroemde Souks, de bazars of markthallen. Deze bezochten wij den
+dag na onze aankomst het eerst onder geleide van een gids-tolk, een
+Tunesiër van geboorte, die echter de schilderachtige Arabische kleedij
+voor de gemakkelijker Europeesche verwisseld had. Wil men Tunis en
+speciaal het volksleven goed zien, dan is zoo'n persoon onmisbaar.
+
+Met behulp van een papieren gids kan men slechts de voornaamste
+merkwaardigheden uitvinden; wie meer wil zien, is in de grootste
+verlegenheid, daar hij de landstaal, het Arabisch, verstaat noch
+spreekt. De tolk weet echter alles, wat noodig is, zooals: waar men
+te voet en met een rijtuig heen moet, tot wien men zich wenden moet
+om deze of gene merkwaardigheid te zien, hij weet den weg door den
+doolhof van nauwe straten en stegen, weet wat alles kost (behoudens de
+noodige provisie voor hem zelf) en laat ons meermalen merkwaardigheden
+zien, die men alleen nooit ontdekt zou hebben. De besparing in tijd,
+moeite en kosten wegen ruimschoots op tegen het matige daggeld,
+dat hij vraagt.
+
+Zoodra wij door de Porte de France de Souks binnengetreden waren, viel
+ons op, dat wij ons in een zeer oud stadsgedeelte bevonden. Nauwe
+kronkelende straatjes en steegjes, te zamen één groot doolhof
+vormend, waar men zonder gids deugdelijk in verdwalen kon, nu eens
+uitloopend op een klein pleintje, dan weer doodloopend in een donker
+gangetje. Somtijds moest men vrij steile trappen op, dan weer daalde
+de straat zeer sterk.
+
+Een liefhebber van oude gebouwen, van schilderachtige kijkjes en
+verrassende eigenaardigheden kon op deze wandeling veel genieten. Naast
+armoedige krotten verhieven de woningen van rijke Arabieren trotsch en
+ongenaakbaar hun platte daken, de groote deuren van massief cederhout
+dikwijls met ijzer- of koperwerk versierd, de ramen van onder- en
+bovenverdieping van stevig en kunstig traliewerk voorzien, opdat
+vrouwen en meisjes goed bewaard mochten zijn.
+
+Sommige huizen zijn van balcons voorzien, die dikwijls zóóver
+uitsteken, dat de bovenste verdiepingen der aan beide kanten der straat
+staande huizen elkander aanraken. Dikwijls zijn de bazars overwelfd,
+het gewelf gesteund door slanke Moorsche pilaren. Komt men in een
+onoverdekte straat, zoo valt de blik op de slanke torens der moskeeën,
+die ijl in de lucht stijgend, een schilderachtigen aanblik bieden en
+het geheel als 't ware beheerschen. Vooral de Djama-ez-Zitouna, de
+groote moskee, verrukt het oog door haar slanke vormen en kunstig op
+de muren _en relief_ aangebracht complex van miniatuurbogen. Ofschoon
+hobbelig geplaveid, viel de reinheid der straten ons erg mede, hoewel
+men er niet tegen op moest zien af en toe een doode hond of kat te
+ontmoeten, die zoo maar neergeworpen was. In die bazars wordt van
+'s morgens vroeg tot laat in den middag levendige handel gedreven. De
+verschillende kooplieden hebben er, met uitzondering van eenige zeer
+rijke, slechts kleine winkeltjes, sommige slechts eenige M_2_ groot,
+waar zij, in 't halfduister neergehurkt, hun waren uitstallen. Eenige
+wachten met Mohammedaansch fatalisme af, of er een kooper komt opdagen,
+anderen prijzen luid schreeuwend hun waar aan, loopen een eind met u
+mede, en zijn niet van u af te slaan. Elk artikel en handwerk heeft
+zijn vaste bazar. Een geur van rozen, geranium of wierook verraadt,
+dat men in de Souk der parfums is; de lucht van leer, dat men zich
+in die der leerlooiers bevindt. Prachtige uitstallingen van zijde
+en fluweel, kunstig met goud en zilver geborduurd, afgewisseld
+met lange fijne burnous en helroode fezs, wijzen er op, dat men
+de duurste wijk, die der voortbrengselen om welke Tunis beroemd is
+nadert en dat het zaak is, zijn kooplust te bedwingen. In een andere
+bazar weer worden kunstig bewerkte koperen voorwerpen en geciseleerde
+wapenen verkocht of kan men het hart ophalen aan de vruchten van het
+Zuiden. Timmerlieden, schoenmakers, schrijnwerkers en kleermakers,
+allen hebben hier hun vaste wijk en standplaats. En tusschen al die
+uitstallingen beweegt zich de bontste menigte, die men zich denken
+kan. Rijke, gezette Arabieren in prachtige gewaden, zich ten volle
+bewust van het gewicht hunner persoonlijkheid, met glanzend witte
+burnous, wisselen af met bedelaars in lompen gehuld. Jonge mannen,
+krachtig en slank gebouwd, met fijn besneden gezichten en sprekende
+oogen, prachtige typen van het Arabische ras en donkerbruine Mooren met
+trotschen en fanatieken blik en zwarten baard; pikzwarte negers, echte
+knechtjes van St. Nicolaas, zich statig in een burnou van het grofste
+zakkenlinnen hullend, op het hoofd een fez, die eens rood was, maar nu
+meer op hun gelaatskleur lijkt, als eerste dandys een sigaret rookend
+of luidkeels lachend met een mond tot aan de ooren en dikke lippen,
+terwijl de hagelwitte tanden zichtbaar worden; Arabische vrouwen,
+zich schuchter het gelaat bedekkend, de arme en onbemiddelde met
+een slip van haar kleed, de rijke zich hullend in een lange kostbare
+shawl van fijne, doorschijnende zijde--dit zijn de typen, die men het
+meest tegenkomt. Niet alle vrouwen zijn echter gesluierd, slechts de
+Arabische, maar de Joodsche niet. Voor 't overige hebben deze geheel
+de Arabische kleeding overgenomen, ook de houten pantoffels met zeer
+hooge hakken, waarop de vrouwen hier als 't ware loopen te balanceeren.
+
+Vroolijk komen hier en daar de kleurige uniformen der Fransche
+soldaten, vooral die der zouaven uit, met hun wijde roode broeken
+en blauwe korte jassen, de fez met de bengelende kwast op een oor,
+geheel het beeld van "vive la bagatelle". Hier en daar ziet men
+een bruingebranden Bedouïn uit de woestijn voortschrijden met
+onderzoekenden blik, het lange geweer aan den bandelier over den
+schouder. Kleine meisjes en aardige jongens met groote verwonderde
+kijkers loopen overal door het gewoel, dat somtijds zoo dicht is,
+dat men er zich met de ellebogen door heen moet wringen, en vragen u
+onophoudelijk om sous. Jongens en mannen op ezels laten u aanhoudend
+uitwijken, want langoor wordt hier niet gespaard, maar eigenlijk
+afgebeuld. Ook kameelen bezoeken de bazars, en somtijds liggen zij in
+rijen van 10 of meer uit te rusten van hun tocht uit de binnenlanden,
+van waar zij houtskool, dadels en andere voortbrengselen naar de
+hoofdstad brengen. Daarbij is het dikwijls een geschreeuw, dat men
+elkander niet verstaan kan, kooplieden, die hun waren aanprijzen,
+koopers, die afdingen, druk redeneerende en gesticuleerende Arabieren
+en Mooren. Kortom het is een tooneel vol Oostersche levendigheid
+en Oostersche kleurenpracht, dat door zijn bontheid en telkens
+afwisselende indrukken, mede door de bekoring van het nieuwe, den
+vreemdeling van het Westen ten zeerste boeit en verrukt.
+
+
+
+
+
+Hoewel de Bey van Tunis in de hoofdstad een paleis heeft, Dar-el-Bey
+(huis van den Bey) genaamd, houdt hij daar zelden verblijf. Hij
+vertoeft er slechts voor regeeringszaken en bewoont liever het
+schoone buitenverblijf Kasr-Saïd of El-Bardo, in de nabijheid van
+Tunis. Geregeld eens per maand komt hij in de hoofdstad om in den
+voorhof van zijn paleis in hoogste instantie recht te spreken. Dit
+gebeurde juist eenige dagen na onze aankomst, en hiervan tijdig door
+onzen gids verwittigd, maakten wij aanstalten van zijnen intocht
+getuigen te zijn. Reeds te half acht begaven wij ons daartoe naar het
+plein van de Kasba (de burcht), waar ook het paleis gelegen is en waren
+getuige van de aankomst der verschillende hoogwaardigheidsbekleeders
+van den Bey. Militaire en burgerlijke autoriteiten, allen het hoofd
+bedekt met de onvermijdelijke fez, stelden zich bij de poort op,
+velen versierd met de orde der Beys, de Nicham-Iftikhar. Beambten van
+gelijken rang begroetten elkander plechtig met een kus op elke wang; de
+jongeren de ouderen met eerbiedigen handkus. Na eenigen tijd wachtens
+kondigden eenige Fransche officieren van de Chasseurs d'Afrique,
+als ordonnansen, de komst van den Bey aan. Weldra kwam een afdeeling
+cavalerie in Turksche uniformen, op kleine vlugge paarden, wit van
+het stof, aandraven, daarop volgden eenige rijtuigen met hofbeambten
+en ten slotte de Bey zelf in een à la daumont gereden rijtuig met 6
+muilezels. Bij 't uitstappen vertoonde hij zich een oogenblik. Een man
+van middelbare lengte, met korten grijzen baard, geelachtig, streng
+gelaat en ernstige sombere oogen. Er wordt van hem verteld, dat hij
+nooit lacht. Niet onwaarschijnlijk, zoo men de gebeurtenissen der
+laatste jaren in aanmerking neemt. Na de Fransche bezetting toch is
+het met de onbeperkte heerschappij van den Bey voor goed gedaan. Reden
+genoeg voor een Oostersch despoot om over te treuren.
+
+Wie zich wel degelijk nog in 't bezit van hun onbeperkte heerschappij
+mogen verheugen, al is het dan maar over redelooze dieren, zijn
+de Arabische slangenbezweerders, die nog steeds de giftigste
+exemplaren van het, den menschen zoo weinig sympathieke ras, in
+letterlijken zin, naar hun pijpen laten dansen. Ongeveer eens om
+de 14 dagen kan men te Tunis een dergelijke vertooning bijwonen,
+die gegeven wordt door een derwisch, een soort van armen priester of
+monnik uit de binnenlanden. Het is in zekeren zin een godsdienstige
+plechtigheid. Maar dan toch zeker een van een weinig ernstig en meer
+vroolijk karakter, want het in grooten getale toegestroomde publiek
+vermaakt zich er goed bij. Voor den vreemdeling gaat natuurlijk
+de godsdienstige beteekenis door onbekendheid met Arabische taal
+en Mohammedaansche gebruiken verloren; hij beschouwt het als een
+kermis-voorstelling, een merkwaardig schouwspel, nl. om de groote
+moreele kracht, die de mensch op de dieren kan uitoefenen. De
+voorstelling heeft plaats in de open lucht, meestal op een plein
+voor een Arabisch café, waarvan het in Tunis krioelt. Deze keer op
+het plein Halfoüin.
+
+Hier worden in de maand Ramadan, die der vasten, de groote Arabische
+feesten gevierd. In gewone tijden is het de plaats van samenkomst van
+Arabieren uit alle standen. Men vindt er dan ook vele koffiehuizen,
+zoowel voor Arabieren uit de volksklasse, negers en kleurlingen als
+die, welke door de rijken en dandys bezocht worden. Een groote menigte
+Arabieren, Mooren en negers, benevens een aantal vreemdelingen had
+zich om een opene ruimte in een kring opgesteld. Daar binnen bevond
+zich de bezweerder met zijn helpers, een drietal Arabieren, die op
+de hurken gezeten, een oorverdoovende muziek maakten. Een bespeelde
+een soort van herdersfluit, een tweede een Arabische viool, terwijl
+degene die in 't midden zat, uit alle macht met duim en handpalm op
+een groote tamboerijn trommelde. Deze laatste beantwoordde ook de
+vragen, die de derwisch telkens tot hem richtte. Deze, donkerbruin,
+forsch gebouwd en toch lenig, met katachtige snelle bewegingen, de
+donkere schitterende oogen onophoudelijk in beweging, het beenige
+gezicht met een dun baardje omgeven, het geschoren hoofd slechts op
+de kruin bedekt met een ruigen, zwarten scalplok, geleek veel op een
+der fanatieke krijgslieden van den Mahdi, die in een wit kleed en
+met een breed zwaard in de vuist op de Engelsche carré's losstormden,
+een wissen dood tegemoet. De voorstelling, die tamelijk lang duurde,
+had in 't kort 't volgende verloop: Uit een der bruinlederen zakken,
+die hij bij zich had, haalde de derwisch een zeer vergiftige slang
+ter lengte van ongeveer een M., licht bruin van kleur en aan den buik
+voorzien van gele ringen, de naâdja of slang van Cleopatra, door de
+Arabieren Bouftira genoemd. Deze schijnbaar levenlooze slang legde hij
+op een kleedje, iets grooter dan een M_2_. neer. Daarop danste hij,
+op een klein herdersfluitje blazend, om haar heen, tot zij hoe langer
+hoe levendiger werd en zich eindelijk met een schok oprichtend, met
+de kleinste helft van haar lichaam op het kleedje overeind kwam te
+staan. In die houding danste de slang nu, op de maat van de muziek,
+steeds met den derwisch mede; bewoog hij zich naar rechts of links, zoo
+deed zij 't zelfde. Het opmerkelijkste daarbij was, dat zij het kleedje
+niet verliet en, ofschoon zij door al het gesar van den bezweerder
+tot de hoogste woede geprikkeld was, er niet aan dacht, iemand aan te
+vallen. De derwisch, die weldra droop van 't zweet, was voortdurend
+in beweging, dansend en springend, lachte onophoudelijk met breeden
+mond, hevig gesticuleerend, nu eens tot de omstanders of den man met
+de tamboerijn vragen richtend, welke met toestemmend geschreeuw of
+gelach beantwoord werden, dan weer de armen zwaaiend of ten hemel
+heffend, luide gebeden tot Allah of den een of anderen heilige
+opzendende. Vooral voor Ab-del-Kader, den bekenden vrijheidsheld,
+scheen hij groote vereering te gevoelen, want herhaaldelijk riep hij
+hem aan. Zooals de meeste Oostersche voorstellingen en plechtigheden,
+werd ook deze ten laatste eentonig. Wij verlieten het plein om ons
+naar het gerechtsgebouw te begeven, met het doel daar een nieuwen
+kijk op het Tunesische leven te krijgen.
+
+Zooals reeds vermeld, heeft de Fransche regeering aan de Arabieren in
+Tunis hun eigen rechtspraak gelaten. Een zeer wijze maatregel, die haar
+eindelooze moeilijkheden en wrijvingen met de inboorlingen bespaart. De
+Arabier wordt dus gevonnist door zijn eigen rechter of raëse.
+
+Op verzoek zijn de zittingen ook toegankelijk voor vreemdelingen,
+die hier gelegenheid hebben menig tafereel van echt oorspronkelijk
+Arabisch leven te zien. De gids-tolk stelde ons hiertoe gemakkelijk
+in de gelegenheid. Toen wij het gerechtsgebouw, waar gevallen van
+echtscheiding en andere civiele zaken behandeld werden, binnentraden,
+bevonden wij ons op een ruime binnenplaats, omringd door een
+zuilengaanderij en aan de kanten voorzien van steenen banken. Daarop
+hadden aan de eene zijde plaats genomen een aantal dicht gesluierde
+vrouwen in 't zwart gekleed, die zich over haar echtgenooten te
+beklagen hadden en zich wilden laten scheiden, aan den anderen kant
+de echtgenooten dier dames, allen wachtend tot zij opgeroepen zouden
+worden, om beurtelings voor den rechter te verschijnen. Aan den
+ingang der gerechtszaal, die op de eerste verdieping was, stond een
+zeer zwaarlijvige gendarme in een blauwe uniform op wacht, die ons,
+na een kort onderhoud met den gids, welwillend binnen liet en voor
+den rechter leidde, dien hij het verzoek overbracht om een zitting
+te mogen bijwonen. Beleefd beantwoordde de magistraat onze buiging,
+heette ons met een vriendelijken glimlach welkom en noodigde ons uit,
+dicht bij hem plaats te nemen aan den kant der toehoorders.
+
+Daartegenover zaten in een bonte groep de getuigen. Nadat de
+woordvoerder van ons gezelschap den rechter bedankt en zijne vreugde
+te kennen gegeven had, dat wij als vreemdelingen mochten kennis
+maken met de Arabische wijsheid, van ouds beroemd uit de tijden
+van Kalief-Harun-al-Raschid, namen wij plaats en de zitting werd
+voortgezet.
+
+Een sprekende kop die rechter, met beschaafde vormen en schitterende,
+doordringende oogen, waarvoor de beklaagden bijzonder veel ontzag
+hadden. Geschoeid met gele pantoffels, het witte gewaad met een langen,
+lichtbruinen gendorah (opperkleed) bedekt, droeg hij aan een zijner
+vingers een ring met smaragd, als teeken zijner waardigheid. Hij
+was gezeten aan een met allerlei papieren bedekte tafel, waarvoor
+de beklaagden en getuigen zich plaatsten om hun relaas te doen. Wij
+woonden eenige zaakjes bij, waarvan de gids ons de toedracht vertelde
+en kregen eenige zeer ongure schelmengezichten te zien. Allen zonder
+onderscheid hadden echter grooten eerbied voor den rechter. Met
+een diepe buiging, de armen over de borst gekruist, naderden zij
+hem en hieven deze onder 't spreken tot aan de schouders op, de
+handpalmen vlak naar hem toegekeerd. Met zachte stem begonnen, werd
+hun spreeklust hun al spoedig te machtig; al radder ging hun tong,
+al luider werd hun stem en zelfs de eerbied voor den rechter kon hun
+woordenvloed niet stuiten.
+
+Zij lieten dezen zelfs niet uitspreken en vielen hem herhaaldelijk
+pardoes in de rede, zoodat een tweede, insgelijks zeer welgedane
+gerechtsdienaar hun herhaaldelijk de zware hand op den schouder
+moest leggen en hun een gebiedend "barka, barka" (genoeg, genoeg)
+toeroepen. Deze had zelfs moeite hen de zaal uit te krijgen, nadat hun
+vonnis uitgesproken was. De raëse hoorde alles met Mohammedaansche
+kalmte aan, zeide van tijd tot tijd een enkel woord, stelde een
+enkele vraag, terwijl hij den spreker doordringend aanzag of volgens
+de rozenkrans, die hij in de hand hield, den grooten profeet bad,
+hem wijsheid te geven. Hij had blijkbaar de zaken grondig bestudeerd
+en sprak kort recht. Zoo kreeg een Arabier wegens mishandeling 5
+maanden gevangenis; een Arabische vrouw, die kamers verhuurde en hare
+huurster, die één termijn vooruit betalen moest en dit gedaan had,
+daarop terstond haar huis uit gezet had, 2 maanden; een jongmensch,
+die wijn gedronken had, moest dit met 5 dagen opsluiting boeten, een
+bewijs dat in Tunis aan de wet van den Koran streng de hand gehouden
+wordt, hetgeen in Algerië niet zoozeer 't geval is. De vrouwen waren
+het breedsprakigst en drukst en moesten door den gendarme nog veel meer
+tot de orde geroepen worden dan de mannen. Eenige dagen later woonden
+wij ook een zitting voor strafzaken bij, waar dezelfde rechter als de
+hierbovenvermelde de rechtbank presideerde. Een eivolle zaal, een lange
+rij beschuldigden, een menigte getuigen. Een viertal advokaten voerden
+het woord, waar wij natuurlijk niets van begrepen; echter bleek uit
+'t vuur, waarmede zij spraken, dat zij de zaak hunner cliënten wel
+ter harte namen.
+
+De vreemdeling, die eenigen tijd te Tunis verblijft, komt herhaaldelijk
+in de Souks, want telkens en telkens weer wordt hij aangetrokken
+door het bonte, opgewekte, oorspronkelijke volksleven, dat hij daar
+aantreft. Bij die herhaalde bezoeken is het af en toe betreden van een
+winkelmagazijn moeilijk te vermijden, zelfs al bestaat daartegen bij
+hem principiëel bezwaar, hetgeen meestal niet het geval is. Integendeel
+de kooper is meestal maar al te gewillig, en vrienden en verwanten in
+'t vaderland willen ook wel bedacht zijn.
+
+Ook ontbreekt het niet aan uitnoodigingen en aanmoedigingen van de
+zijde der winkeliers om binnen te treden. Reeds aan de deur, zelfs
+op de straat, noodigen ze u met vele plichtplegingen en buigingen als
+knipmessen daartoe uit. De argelooze vreemdeling, die toestemt, treedt
+in het hol van den leeuw, een leeuw met fluweelen pootjes. Vriendelijk
+wordt hij uitgenoodigd plaats te nemen en op de kennismaking een
+geurig kopje Arabische koffie, echte Mokka, in kleine porceleinen
+kopjes voorgediend, te drinken. Dit mag men niet weigeren, want het
+is een bewijs van gastvrijheid. Bovendien gelooven de winkeliers,
+dat het hun geluk aanbrengt, want zij zijn zeer bijgeloovig en zouden
+zich door een weigering beleedigd gevoelen.
+
+Middelerwijl stallen de bedienden allerlei fraaie voorwerpen voor
+u uit en wordt men door den winkelier overladen met de vleiendste
+opmerkingen over zich zelf, zijn land en volk en met verzekeringen,
+dat hij zich zoo vereerd gevoelt door uw bezoek. Al die poes-lievigheid
+is echter maar schijn. Want in werkelijkheid is hij er slechts op
+uit, u zooveel mogelijk af te zetten. De voorwerpen in de Tunesische
+winkels zijn niet vast geprijsd, de verkoopers vragen een buitensporig
+hoogen prijs. Vandaar een loven en bieden zonder eind, waarbij de
+vreemdeling gewoonlijk aan 't kortste eind trekt. Zelfs al krijgt
+hij de voorwerpen voor een 3_de_ of 4_de_ van den gevraagden prijs,
+hetgeen geen zeldzaamheid is, dan is hij nog bekocht. Zelfs gebeurde
+het ons eens, dat wij een kleedje voor een zesde van den gevraagden
+prijs behielden.
+
+Kortom, het is de grofste afzetterij. De fraaiste winkels zijn die
+der zijdewevers en zijdeborduurders, die de artikelen vervaardigen,
+waar Tunis beroemd om is en die het in groote hoeveelheid uitvoert. Men
+vindt deze in "de Souk des Femmes", waar voor 40 jaar nog slavenhandel
+gedreven werd, en de prachtige magazijnen van Boccara père et fils en
+van Barbouchi gelegen zijn. Men vindt daar inderdaad een rijkdom van
+zijde en fluweel, shawls en doorzichtige sluiers, kleeden en kleedjes
+van damast, waarvan de randen met gouden of zilveren lovertjes en
+bloemen omzoomd zijn, in de fijnste, afwisselendste en teederste
+kleuren. Als een stuk van groote waarde toonde men ons een lange
+looper uit den tijd van Lodewijk XIV, geheel stijf van zilver en met
+gouden bloemtrossen ingelegd.
+
+In andere winkels ziet men weer verschillende wapenen van allerlei
+vorm en afmetingen, met zilver en ivoor ingelegd of zwaar met koper
+beslagen; de sabels en dolken rijk gedamascineerd. Evenmin ontbreken
+rijke uitstallingen van lederwerk en met fijne figuren geïncrusteerd
+koper. Een belangrijk artikel van uitvoer zijn ook de parfumerieën
+en aetherische oliën, die volgens oude Oostersche gewoonte meestal
+bereid worden door de vrouwen uit den harem van den gegoeden parfumeur.
+
+Niet alleen door haar bonte verscheidenheid van bevolking,
+door haar eigenaardige zeden en gewoonten biedt de stad Tunis den
+vreemdeling veel bezienswaardigs, maar ook hare omstreken hebben groote
+aantrekkelijkheid en verlokken tot menig heerlijk uitstapje. Daartoe
+moet men zich steeds op eenigen afstand van de stad begeven.
+
+In de naaste omgeving is er alleen het stadspark "le Belveder" met zijn
+statig wuivende palmen en groene Oostersche gewassen, waar inwoner en
+vreemdeling eenige koelte en schaduw kunnen vinden. Overigens is de
+omgeving nagenoeg boomloos, vooral des zomers een groot nadeel. Want in
+Tunis, dat evenals Algiers het klimaat der Regio Mediterranee heeft,
+kan het afmattend heet zijn. Reeds in Maart is het er in den middag
+als bij ons in Augustus, en midden in den zomer kunnen de bewoners
+alleen aan de zeekust eenige koelte vinden.
+
+De winters, voor zoover zij dien naam verdienen, zijn in Tunis
+zeer zacht. Sneeuw kent men er niet dan bij overlevering; 't laatst
+had men die in 1883 gezien. Tegen zonsondergang komt echter meest
+de koude N. wind, de mistral opzetten, waartegen de reiziger zich
+steeds met mantel en shawl moet wapenen. Als de verzengende Sirocco,
+de heete woestijnwind blaast, kan men nauwelijks ademhalen. Soms
+bereikte deze 40° Celsius, zoodat de streek waar zijn verzengende
+adem overheen gegaan is, als 't ware verbrand ter neder ligt. Ook de
+Bey vertoeft niet geregeld in Tunis, maar heeft zijn residentie in
+de nabijheid, het paleis het Bardo. Dit gebouw, waaraan verbonden is
+het oudheidkundig museum Aloüi, is wel een bezoek waard.
+
+Een monumentale leeuwentrap voert naar een rijkversierde vestibule,
+die toegang tot de verschillende zalen verleent. Onder deze zijn het
+opmerkelijkst de groote receptiezaal, waar de feesten aan het corps
+diplomatique gegeven worden, benevens de troonzaal, die aan de wanden
+versierd is met twee rijen rijk vergulde pendules uit verschillende
+tijdperken; op consoles; dit laatste meer rijk dan smaakvol.
+
+Verder kan de reiziger te Manouba de overblijfselen van de grootsche
+waterleiding voor Carthago bewonderen, de ruïnen van Utica, de
+havenwerken van Bizerta of de badplaats Hammam-El-Lif bezoeken.
+
+Vóór alles zal hij echter naar een plaats gaan, waarheen de stemmen
+uit het verleden hem met onweerstaanbare kracht geroepen hebben. Geen
+vreemdeling, al vertoeft hij nog zoo kort te Tunis, kan nalaten de
+ruïnen van Carthago te bezoeken. Hoe worden echter zijn verwachtingen
+omtrent hetgeen hij te zien zal krijgen teleurgesteld, zoo hij niet van
+te voren ingelicht is! Want van de eenmaal zoo bloeiende en trotsche
+hoofdstad der Karthagers, eertijds de koningin der Middellandsche zee,
+is bedroefd weinig meer over. Wel is de vloek van den meedoogenloozen
+Cato: "delenda est Carthago!" in vervulling gegaan. Niet eenmaal,
+maar drie keer is de stad grondig verwoest. Na de Romeinen kwamen de
+Vandalen, daarna de Arabieren. De laatsten vooral hielden deerlijk
+huis; hun dolzinnig fanatisme wilde elk spoor van de toenmaals
+christelijke stad met wortel en tak uitroeien. Geen steen werd op
+den anderen gelaten, alles kort en klein geslagen. De tocht naar
+Carthago is een verrukkelijke rit langs de ondiepe golf van Tunis,
+Bahira geheeten.
+
+De onafzienbare zee verkwikt het oog door hare tallooze wisselende
+tinten van donker- en helderblauw tot smaragd-groen en lichtgrijs. Het
+strand wordt verlevendigd door groote troepen reigers, flamingo's en
+andere zeevogels, die nu eens onbeweeglijk op een hunner lange pooten
+om zich heen staan te zien, dan weer onder krijschend geschreeuw
+hoog in de lucht opvliegen. Verblindend schitteren de witte huizen,
+slanke torens en gekoepelde daken van het verdwijnende Tunis in 't
+felle zonlicht. Het schiereiland, waarop de bouwvallen van Karthago
+gelegen zijn, verheft zich vrij steil uit zee. Het hoogste punt vormt
+het terrein, waar vroeger de sterke burcht van Karthago, de Byrsa,
+gelegen was. Op den top van dien heuvel is het museum, waar alles
+verzameld is, wat aan de verwoesting geheel of gedeeltelijk ontkomen
+en door ijverige opgravingen aan 't licht gebracht is. Het zijn de
+zoogen. Pères Blancs, die zich hiermede bezig houden, in opdracht
+van kardinaal Lavigerie. Deze ijverige priester-zendeling, die van
+de Fransche regeering voor ongeveer 25 jaar verlof kreeg, bij de
+bouwvallen van Karthago een kathedraal te bouwen, gaf aan de monniken
+last, nevens hun godsdienstige plichten het werk der opgravingen met
+kracht ter hand te nemen. Dit leverde de beste resultaten op. Het
+museum is verdeeld in drie afdeelingen: voorwerpen uit den Punischen
+tijd, die uit den tijd van Romeinsch-Karthago, en ten slotte hetgeen
+er uit de Christelijke periode overgebleven is. Die uit de eerste
+periode zijn het meest bezienswaardig. Daaronder treft men menig
+fraai voorwerp aan, dat door eigenaardigen, dikwijls grilligen vorm
+en bewerking verraadt, dat in den Punischen voortijd Phoenicische en
+Oostersche invloeden zich in de kunst sterk deden gelden.
+
+De bouwvallen van Karthago zijn voor de Fransche pelgrims een
+bedevaartplaats, daar er een kapel gebouwd is ter herinnering aan
+Lodewijk den Heilige, die hier op den 7_den_ Kruistocht, te midden van
+zijn leger, door de pest werd weggerukt. Hoog boven dit bescheiden
+monument verheft zich een gebouw uit later tijd, eveneens aan hem
+gewijd, de basilica of kathedraal van Lodewijk den Heiligen. Fier
+en statig rijst zij met hare vier gekoepelde witte torens in de
+wolkenlooze lucht omhoog, en het kruis op den top weerspiegelt
+zich in de blauwe golven aan haren voet, zoo vredig en kalm, alsof
+die zee nooit iets anders, nimmer de verschrikkingen van oorlog en
+verwoesting aanschouwd had. Moge dit voortaan zoo blijven en Tunis
+en haar omgeving onder Fransch gezag een tijdperk van ongestoorden
+bloei en ontwikkeling deelachtig worden.
+
+
+
+
+
+Sedert de vestiging van het Fransche protectoraat in Tunis, zijn
+de verkeerswegen aldaar enorm verbeterd. Dit geldt zoowel van de
+straatwegen als wat betreft den aanleg van spoor- en tramwegen. Door
+de stad Tunis snorren de electrische trams en meer en meer breidt
+het spoorwegnet op het platte land zich uit. De hoofdlijnen
+zijn aangesloten bij de Algiersche lijnen. De maatschappijen, wel
+inziende hoe bevorderlijk een goede inrichting voor de toename van 't
+vreemdelingenverkeer is, nemen dit zeer ter harte, zoodat men in Tunis
+en Algiers even goed en even geriefelijk, ja soms nog beter reist dan
+in Frankrijk en in sommige streken van Europa. De hoofdlijn loopt van
+'t Oosten naar 't Westen en verbindt de voornaamste plaatsen, o.a. de
+hoofdplaatsen der provincies. Deze liggen ver van elkander af, en daar
+de treinen overal ophouden, zijn de trajecten lang. Meestal rijdt er
+slechts een per dag. Vroeg begonnen, eindigt de reis eerst 's avonds
+of in den nacht. Soms is er gelegenheid in den trein te dineeren,
+zoo niet, dan wordt deze op bepaalde haltestations opengesteld,
+na voorafgegane bekendmaking. Men ziet, alles evenals in Europa. Al
+duurt de reis wat lang, zoo behoeft de reiziger zich niet te vervelen,
+want steeds biedt het landschap hem de grootste afwisseling. Meermalen
+gaat de weg langs een schilderachtige rivier. Een enkele orographische
+opmerking vinde hier haar plaats. Tunis en Algerië worden, wat de
+gesteldheid van den bodem betreft, in vier gordels verdeeld. De eerste
+gordel, de zoogenaamde Tell, strekt zich langs de zeekust uit en wordt
+landwaarts in begrensd door het Atlasgebergte, dat met zijn machtige
+keten, van oostelijk Tunis, door geheel Algerië, tot aan de westelijke
+grens van Marokko doordringt. De tell is het vruchtbare gedeelte bij
+uitnemendheid, waar veel graan en ooft geteeld wordt en de wijnstok
+rijke oogsten geeft. Men denke slechts aan den Algierschen wijn,
+die ook hier het burgerrecht verkregen heeft en aan de meer dan 40
+millioen sinaasappelen, die Algerië nu reeds uitvoert. De tweede gordel
+is de Atlasketen. Daarop volgt de streek der hoogvlakten en steppen,
+waar de bodem onvruchtbaar en rotsachtig is, afgewisseld met vele
+zoutmeren. Ten slotte de woestijn, de Algerijnsche Sahara, die slechts
+een klein deel vormt van de groote woestijn van dien naam. Omdat het
+Atlasgebergte nagenoeg evenwijdig met de zee loopt en de waterscheiding
+vormt voor de rivieren, die Noordelijk in zee en naar 't Zuiden in de
+zoutmeren uitmonden, hebben deze geen langen loop, hetgeen niet in
+'t voordeel is van de besproeiing des lands. De voornaamste rivier
+van Tunesië is de Medjerda, die van Algerië de Seybouse. De eerste
+doorsnijdt Tunis van W. naar O., de tweede ontspringt op den Atlas
+en stroomt bij Bône in de zee. De spoorweg van Tunis naar Bône loopt
+voor 't grootste deel door de dalen der beide stroomen, waardoor het
+natuurschoon langs den weg niet weinig verhoogd wordt. Van tijd tot
+tijd vernauwt het dal zich zoo zeer, dat de spoorweg het karakter van
+een echte bergbaan aanneemt en men hem met geweld een doortocht door
+de rotsen heeft moeten banen. Een ander maal doorsnijdt de spoorbaan
+een onafzienbare vlakte, gedeeltelijk met hoog gras bedekt, op andere
+plaatsen prijkend met den rijksten kleurenschat der meest verschillende
+bloemen. Men zou zich verplaatst wanen in de hyacinthen en tulpenvelden
+van Haarlem in 't voorjaar, behalve, dat hier de verscheidenheid van
+kleuren grooter, de groepeering minder regelmatig is. Ongekunsteld
+schitteren de bloembedden in onvergelijkelijke pracht, zooals de natuur
+ze er neergezet heeft. Velden met donkergele goudsbloemen wisselen
+af met witte plekken, waar trotsche Aronskelken haar witte hoofden
+fier verheffen. Hier wedijveren teeder rose Malva's met helroode
+klaprozen, ginds paren zich bescheiden witte madeliefjes met blauwe
+convolvulussen in teedere kleurenharmonie. Aan den oever der rivier
+wiegen oleanderstruiken hun witte en rose kelken op slanken stengel
+heen en weer, schitteren bloesems van perzik- en amandelboomen
+tusschen het donkere groen der laurierboomen, of wel het is een
+mimosastruik, die, om zijn schoonheid des te meer te doen uitkomen,
+niet beëngd door omringend geboomte, zijn volle gele trossen in het
+zonlicht laat schitteren en het oog verrukt. Somtijds ook kleine
+oerwouden van knoestige steen- en kurkeiken, machtige cederboomen,
+donkere cypressen en hoog opgeschoten eucalyptussen, waar alles
+verward door elkander staat en met klimplanten omstrengeld is. Ook
+levende wezens ziet men langs den weg. Nieuwsgierige inboorlingen in
+kleine Arabische dorpen; karavanen met groote en kleine kudden vee, de
+eigenaar op een vurigen Arabier voorop; tenten van nomaden, soms niet
+veel meer dan lappendekens op palen, waaronder alles, menschen en vee,
+eendrachtiglijk te zamen huist. En steeds wordt het geheel omlijst
+door de eindelooze, golvende keten der Algerijnsche gebergten, wier
+golvingen zoo zacht zijn, dat zij geen horizon schijnen te bezitten.
+
+Bône, met een bekoorlijke ligging aan zee, bevindt zich in de
+onmiddellijke nabijheid van het "massif de l'Edough", een bergketen,
+die vrij steil in zee afdaalt en voor 't grootste deel begroeid is
+met prachtige bosschen van kurkeiken, een rijke bron van inkomsten
+voor de exploiteerende maatschappijen.
+
+Geheel anders is de ligging van Constantine te midden van een
+heuvelland op hooge rotsen. Als hoofdstad van het aloude Numedië,
+was het eens de residentie van den krijgshaftigen koning Massinissa,
+den bondgenoot van Scipio tegen de Karthagers en getuige van den
+fieren dood van Hannibals' dochter Sophonisbe, die als een echte
+afstammelinge van den stam der Barciden geen schande verdragen
+wilde. Daarna zetelde er de wreede, roofzuchtige Jugurtha, die geheel
+Rome omkoopbaar achtte. Zijn geest scheen weer levendig te worden,
+nadat de Arabieren zich van de stad hadden meester gemaakt. Ten
+minste tot aan de verovering door de Franschen in 1837 was en
+bleef het een roofnest van de ergste soort. Hierbij werd de stad
+vooral begunstigd door haar eigenaardige ligging. Deze is inderdaad
+zeer bijzonder. Van het Oosten loopt het riviertje de Roumel op de
+stad toe door een uitgestrekte, vruchtbare vlakte, aan weerskanten
+met kalkrotsen omzoomd. Vlak voor de stad stroomt de Roumel door
+de groenende pépinière, den botanischen tuin, die elke Algiersche
+stad van beteekenis bezit. Plotseling houdt de vlakte op en ziet de
+rivier zich den loop versperd door de rotsen, waarop de stad gebouwd
+is. Het is een werk van eeuwen geweest, eer zij zich met geweld een
+weg daar doorheen gebaand had en hetzelfde geval als met den Rijn
+tusschen Coblentz en Bingen. Met dit verschil echter, dat de Roumel
+zich slechts een nauwe spleet tusschen de rotsen gewrongen heeft,
+die loodrecht oprijzen en op sommige plaatsen een hoogte van meer dan
+100 M. bereiken. De stad, die den vorm van een ongelijkbeenig trapezium
+heeft, wordt aan twee der langste zijden door de Roumel omgeven, aan de
+twee andere zijden door hooge rotsen, met uitzondering van één punt,
+van waar zij uit de vlakte toegankelijk is. Een nagenoeg onneembare
+ligging dus, uiterst geschikt voor een roofnest. Langs de Roumel,
+van de Porte du Diable af, waar zij uit de vlakte komt, tot aan den
+waterval, waarmede zij zich weder, na doorbraak der rotsen, in de
+vlakte uitstrekt, is een smalle, van een balustrade voorziene weg
+gemaakt, "le chemin des touristes". Deze, die volstrekt geen gevaar
+oplevert, is interessant en bijzonder mooi. Nu eens is de rivier
+slechts enkele meters breed, dan weer verwijdt zij zich als 't ware
+tot kleine meertjes; hier is zij kalm, ginds schiet zij schuimend
+tusschen grillig opeen gestapelde rotsblokken door. Nu eens stroomt
+zij in 't volle daglicht, een andermaal baant zij zich een weg onder
+den bodem en vormt indrukwekkende gewelven en wondervolle grotten,
+waaruit de puntige rotsmassa's als stalactieten neerhangen. Door de
+vele bochten biedt de wandeling de bekoorlijkste en meest afwisselende
+gezichtspunten. Aan het einde, dicht bij den waterval, bereiken de
+rotsen haar hoogste punt en eindigen in een naakten steilen top. Na
+inneming der stad poogde hier een deel der verdedigers zich te redden
+door zich met touwen naar beneden te laten zakken. Maar de touwen
+braken en vele mannen, ook vrouwen en kinderen, kwamen om in de Roumel.
+
+Door de ontoegankelijke ligging heeft de verovering den Franschen
+veel moeite gekost. Zij geschiedde tijdens een wapenstilstand met
+Ab-del-Kader, toen de onderwerping der provincie Constantine ter
+hand genomen werd. Een eerste aanval op de stad onder maarschalk
+Clauzel mislukte. Het volgend jaar werd een nieuwe expeditie onder
+'t opperbevel van den hertog van Nemours en vier generaals uitgezonden.
+
+De sultan Ahmed-Bey en diens fanatieke Arabieren, steunend op de
+onneembare ligging, weigerden hardnekkig elke capitulatie en zonden den
+parlementair spottend terug. Na voorafgegane beschieting bestormden de
+Franschen met groote dapperheid de stad en maakten zich na een hevig
+straatgevecht er van meester. Maar ten koste van groote offers, want
+de generaals Damrémont, Perrégaux en Combes sneuvelden. De bey, met
+klein gevolg ontvlucht, gaf zich, na eenige jaren den guerilla-oorlog
+gevoerd te hebben, over en verbleef als gevangene te Algiers.
+
+Behalve haar ligging heeft de stad niet veel bijzonders. Er ligt
+een groot garnizoen. Met hun kleurige uniformen en de opgewektheid
+den Franschen soldaat eigen, brengt het militair veel vroolijkheid
+aan. Aanhoudend ziet men troepen door de straten trekken. Nu eens zijn
+het chasseurs d'Afrique op hun vurige, kleine Arabische schimmels, dan
+weer bruine turco's met de korte blauwe jasjes en dito wijde pofbroeken
+of het is een bataillon kranige zouaven, dat voorbij marcheert. Ook
+ligt er een kleine afdeeling spahi's, dat keurkorps bij uitnemend,
+in garnizoen. Dit zijn Arabieren, die een bijzonder goeden staat
+van dienst hebben en gebruikt worden als ordonnansen, estafettes en
+lijfwachten van den generaal. Gehuld in hun roode of blauwe mantels,
+een breeden tulband op het hoofd, maken zij met hun hooge laarzen
+en kromme lange sabels een zeer krijgshaftigen indruk. Men vindt er
+menig type van den echten, fieren, mannelijken Arabier onder.
+
+Op het groote plein midden in de stad is het paleis van den generaal,
+den militairen commandant, voorheen de residentie van Ahmed-Bey. Dit
+paleis, dat zeer bezienswaardig is, bevat nog vele bijeengeroofde
+kunstschatten uit de oudheid. De binnengalerij is versierd met 265
+slanke pilaren van Corinthische bouworde, van Carthago geroofd,
+maar bovenal wordt het oog getroffen door een buste van Julia Domna,
+de vrouw van keizer Alexander Severus. Van wit marmer, is deze zoo
+fijn uitgevoerd, dat men als 't ware den arm onder den mantel kan zien
+doorschemeren. Een der façaden van het binnenplein wordt bedekt door
+één enkelen rozenboom, zoo weelderig, dat hij van boven tot onder
+met de schoonste witte rozen bedekt is.
+
+Het plein voor 't paleis is de plaats van samenkomst voor de bewoners
+van Constantine. Het is er des middags van 5 tot 6 een vroolijk en
+levendig gedoe. Want dan speelt de militaire muziek, eerst de Fransche
+kapel, daarna de Arabische. De laatste, waar veel snerpende fluiten den
+boventoon voeren, is voor Europeesche ooren nu niet bepaald aangenaam
+om te hooren.
+
+De provincie Constantine is niet alleen de boschrijkste, maar ook de
+meest bergachtige van Algerië. Daar toch komt de Atlasketen te zamen
+met een andere bergreeks, die uit het Zuiden komt en tot het gebied
+der hoogvlakten en steppen behoort. Die bergreeks is samengesteld
+uit verschillende gebergten; o.a. het gebergte der Ksour, de bergen
+der Ouled Nayl, die der Zibans (zoo genoemd naar verschillende
+Bedouïnenstammen van denzelfden naam) en de Djebel-Aoures
+(djebelberg). Sommigen bereiken een aanzienlijke hoogte. De
+Djebel-Aoures b.v. heeft toppen van 2000 M., waarop de sneeuw des
+zomers niet smelt. Dit gebergte onderscheidt zich door groote woestheid
+en ruwheid van vormen, maar ook door indrukwekkendheid. Het is zeer
+verlaten en weinig bewoond. In de rotskloven huizen somtijds nog
+beren en leeuwen, die elders reeds lang verdwenen zijn.
+
+Toen de Arabieren zich van Algerië meester maakten,  hebben  de
+bergvolken  van  den Aurès het langst hun onafhankelijkheid  bewaard
+en ook de Franschen hadden met de daarheen uitgeweken oproerige
+Bedouïnenstammen veel te stellen. Het Zuiden grenst aan de Algerijnsche
+Sahara.
+
+Ten einde nu den toegang tot de woestijn tegen een mogelijken aanval
+van roofzuchtige stammen te verdedigen, bouwden de Franschen de
+militaire stad Batna aan de uitloopers van het Aurès-gebergte en
+aan de spoorlijn, die van Constantine naar het Zuiden, naar Biskra
+loopt. In dat gebergte nu ligt een der grootste merkwaardigheden op
+oudheidkundig gebied van geheel Algerië verborgen.
+
+Het zijn de bouwvallen van Timgad, eertijds Thamugadi geheeten,
+een der bloeiendste Afrikaansche steden van het Romeinsche keizerrijk.
+
+Oorspronkelijk slechts een militaire post met bestemming de woestijn
+te bewaken, werd eerst onder de regeering van keizer Trajanus de
+eigenlijke stad gesticht door den legaat en propraetor Lucius Munatius
+Gallus. Door de gunst van haar beschermer, Trajanus, tot municipium
+verheven, breidde zij zich hoe langer hoe meer uit en geraakte tot
+grooten bloei. Zij deelde in de afwisselende lotgevallen van Afrika's
+Noordkust, die beurtelings onder Romeinsch, Vandaalsch, Byzantijnsch
+en Arabisch gezag kwam. Maar in 698 sloeg voor haar het uur van
+ondergang. Ingenomen door de volgers van Mohammed, werd zij in brand
+gestoken en verwoest. Gedurende meer dan 12 eeuwen sliep de stad haar
+doodslaap onder de asch, tot het tegenwoordige geslacht, bezield met
+ijver voor wetenschappelijke onderzoekingen, haar daaruit opwekte, om,
+al is het dan slechts gedeeltelijk, hare vroegere heerlijkheid aan den
+dag te brengen en van hare voormalige grootheid te getuigen. Timgad
+noemt men wel het Afrikaansch Pompeï, maar er is wel eenig verschil
+tusschen die twee. Terwijl men te Pompeï een duidelijker beeld krijgt
+van de inwendige inrichting der huizen en van het huiselijk leven
+der Romeinen, ontvangt de bezoeker van de bouwvallen van het oude
+Thamugadi een juister indruk van een groote, bloeiende stad uit den
+keizertijd, van haar gansche bouworde en inrichting. Licht zal men
+vragen, hoe het komt, dat van Timgad zooveel bewaard gebleven is,
+terwijl van andere oude steden van Afrika b.v. Carthago, niets meer
+over is? Dit komt door hare afgelegen ligging midden in een bergland,
+ver van de zeekust. Want deze omstandigheid verhinderde de Grieken,
+de Genueezen, de inwoners van Pisa en den bey van Constantine om van
+de stad, zooals zij van Karthago en andere plaatsen deden, een dépôt
+van bouwmateriaal te maken. Timgad bereikt men van Batna uit; het
+is ruim 10 uur rijdens heen en terug. Een lange tocht dus, maar die
+wel de moeite loont. De goed onderhouden straatweg dagteekent reeds
+gedeeltelijk uit den Romeinschen tijd, daar hier vroeger de heerbaan
+liep van Lambesse naar Timgad. Lambesse, dat men na een uur rijdens
+voorbij gaat, diende vroeger tot versterkt kamp van het derde legioen
+van Augustus, dat met de verdediging van Afrika belast was. Er is nog
+een tamelijk goed behouden hoofdingang van het praetorium te zien, dat
+tot woning diende voor den keizerlijken legaat of onderbevelhebber,
+benevens overblijfselen van een tempel van Esculapius en van een
+triomfboog van Alexander Severus. Het is frisch in het dal waar men
+doorrijdt, want Batna ligt op meer dan 1000 M. en de bergen van den
+Aurès, die men niet uit 't gezicht verliest, zijn hier en daar met
+sneeuw bedekt. Na onderweg nog de ruïne van den triomfboog van Markouna
+(met ziet, men is en plein pays de l'antiquité) voorbijgereden te zijn,
+dagen eindelijk de bouwvallen van Timgad in het nevelachtig verschiet
+op als een moeilijk te beschrijven verwarde massa. Dit wordt echter
+anders, als men naderbij gekomen is. Dan bespeurt men dadelijk, dat de
+stad volgens een vast plan gebouwd is. Niet alléén echter bezoeken de
+reizigers de bouwvallen. Hun wordt een gids medegegeven en niet tot
+hun nadeel, want anders zouden zij kans loopen te verdwalen tusschen
+de talrijke overblijfselen der verschillende monumenten en bovendien
+menige nuttige aanwijzing missen. Men kan zich een klein denkbeeld
+vormen van de uitgestrektheid, die de stad vroeger besloeg en tevens
+van haren bloei, uit de vermelding dat wij een rondgang maakten van
+meer dan 3 uur en toen nog alleen maar de voornaamste dingen gezien
+hadden. Daarbij komt nog, dat men aanhoudend nieuwe ontdekkingen doet,
+nieuwe schatten uit den bodem toovert. De gids bracht ons het eerst
+naar het middelpunt der stad, het snijpunt der beide hoofdwegen, den
+Decumanus maximus en den Cardo. Deze snijden elkander rechthoekig
+en dit snijpunt bepaalt de plaats der voornaamste gebouwen. Alles
+in navolging van Rome. Dicht bij het snijpunt ligt het schoonste
+en best behouden monument der geheele ruïne, de triomfboog van
+Trajanus. Opgetrokken uit grijzen baksteen, maakt het met zijn drie
+bogen, ter hoogte van 16 M., een indrukwekkend effect. De middelste
+boog, juist ter breedte van de straat, was voor wagens bestemd,
+de andere, kleinere voor de voetgangers, die zich op de trottoirs
+bewogen. Voor de bestrating droegen de Romeinen veel zorg. Dit blijkt
+ook uit die te Timgad, die nog uitstekend behouden is. Zij bestaat
+uit groote platte steenen, waar men nog duidelijk het wagenspoor in
+zien kan, door de wielen er in gegroefd.
+
+Van het Forum, het politieke middelpunt der stad, de verzamelplaats
+van alle burgers, is niet veel meer over. Slechts een paar zuilen ter
+hoogte van 13 M. en een menigte opschriften getuigen van vroegere
+heerlijkheid. Onder die opschriften is er één, dat de aandacht
+trekt. Het is de luchtige levensopvatting van een Romeinschen
+nietsdoener: "venari, lavari, ludere, ridere, hoc et vivere", in goed
+hollandsch: "jagen, baden, spelen, lachen, dat is leven".
+
+Het theater is beter bewaard gebleven. Tegen een heuvel aangebouwd of
+liever in de rots uitgehouwen, zijn de rijen zitplaatsen in den vorm
+van een halve maan nog vrij volledig aanwezig. Ook de zuilengaanderij,
+die achter het tooneel liep, staat, hoewel de meeste zuilen afgeknot
+en afgebrokkeld zijn, tamelijk goed overeind. Het theater kon meer dan
+4000 toeschouwers bevatten, behalve die nog op den heuvel plaats namen.
+
+Natuurlijk bezat Timgad zijn Kapitool of burcht, tevens tempel van
+Jupiter, Juno en Minerva. Latere onderzoekingen hebben uitgemaakt, dat
+hij een oppervlakte van 840 M_2_. moet beslagen hebben. Over 't geheel
+moet alles er van reusachtige afmetingen geweest zijn. Dit bewijzen
+twee zuilen, die indertijd tot de propylaeën, een zuilengaanderij, die
+om den tempel heen liep, behoord hebben. Deze lagen in 8 brokstukken
+verspreid. De reconstructie daarvan heeft niet minder dan f 10,000
+frs. bedragen, waarvan 3000 frs. voor een hijschtoestel. De opgezette
+zuilen zijn 16 M. hoog en hebben aan de basis een breedte van 1 M. 50
+cM. Voorts zijn door de opgravingen nog aan het licht gebracht de
+thermen of baden, die bij de Romeinen zoo'n voorname rol speelden. Vier
+zijn er tot nog toe te Timgad ontdekt, 2 groote en 2 kleine. Natuurlijk
+is alleen de onderbouw gedeeltelijk bewaard gebleven, maar juist
+daaraan kon men zien, op wat voor vernuftige wijze de Romeinen den aan-
+en afvoer van water, benevens de verdeeling van heete en koude lucht
+ten behoeve der verschillende vertrekken regelden. De kleine thermen
+beslaan te zamen een oppervlakte van ruim 2000 M_2_.; de riolen ten
+behoeve van den waterafvoer doen heden nog dienst om het overtollige
+water van de bergen naar de vlakte te leiden.
+
+In een museum zijn al de kunstschatten bijeengebracht, door
+de opgravingen aan het licht gekomen. Deze zijn van den meest
+verschillenden aard en meestal geschonden. Voortreffelijk behouden is
+een beeldig bronzen Venuskopje, dat aan den bloeitijd der Grieksche
+kunst doet denken.
+
+Wij zeiden het reeds, ijverig worden de opgravingen voortgezet,
+begunstigd en aangemoedigd door de Fransche regeering. Zij worden
+verricht onder toezicht van den bekwamen heer Ballu, chef van den
+archaëologischen dienst voor Afrika. Hare subsidies heeft de regeering
+vermeerderd van frs. 25,000 tot 100,000 frs. Zoo poogt zij dus ook
+hier een verzuim der Arabieren te herstellen en blijft door het
+bevorderen van wetenschappelijke en geschiedkundige onderzoekingen
+haar roeping van beschaving brengende mogendheid getrouw, daarbij de
+schoone kunsten niet vergetend.
+
+Ten zuiden van Batna ondergaat niet alleen het landschap, maar
+ook de gesteldheid van den bodem en het klimaat spoedig een groote
+verandering. Geen wonder, want men verlaat de hoogvlakte en nadert de
+woestijn, die haar invloed doet gevoelen. Van Batna loopt een spoorlijn
+naar het Zuiden, die de verbinding tot stand brengt tusschen Biskra,
+een voornaam punt van samenkomst van verschillende karavaanwegen
+uit de Sahara, en de noordelijker gelegen streek der Tell. Op korten
+afstand van Batna neemt het landschap reeds een woestijnkarakter aan,
+dat voortdurend ruwer en onherbergzamer wordt. De bergen en heuvels
+vertoonen de grilligste vormen, nu eens spits toeloopend, dan weer met
+een breeden, ronden koepel gekroond. Soms staan zij in groepjes, in
+langere of kortere ketenen bij elkander; op andere plaatsen verrijzen
+eenzame kegels en toppen plotseling uit de vlakte. Het is als 't
+ware, of de natuur nu eens moeite gedaan heeft, deze landstreek
+in den meest chaötischen toestand te brengen, er alles onderste
+boven te keeren. De bodem, nu eens rotsachtig dan weer klaar zand,
+vertoont met uitzondering van eenige mossoorten niet den minsten
+plantengroei. Zoutmeren met lage, bruine, half uitgedroogde oevers
+verhoogen slechts de intense treurigheid van het landschap. Dit duurt
+zoo voort tot aan de halte El-Kantara, waar de bergen hooger worden
+maar het landschap iets vriendelijker, want er is een riviertje in
+de nabijheid.
+
+In het nauwe dal, waardoor de oued El-Kantara (oued = rivier) stroomt,
+ligt, door hooge rotsen ingesloten, het vriendelijke, geriefelijke
+hôtel Bertrand, waar de bestoven en verhitte reiziger gaarne
+afstapt. Volgt men nu de goed onderhouden chaussee door het dal naar
+het Zuiden, zoo schijnt het, dat de bergketen van den djebel-Gaouss
+dit weldra geheel zal afsluiten. Er is slechts ruimte voor den weg
+en het riviertje; de spoor heeft zich door een tunnel baan moeten
+breken. Maar plotseling, op een punt, waar de berg slechts een nauwe
+spleet vormt, met wanden, die onder een hoek van 60° steil naar boven
+rijzen, wijken de rotsen terug en laten den verrasten reiziger den
+blik slaan op een breed dal, waarin de uitgestrekte en bekoorlijke
+oase van El-Kantara ligt. Voor hem die dit voor 't eerst aanschouwt,
+een tooneel van natuurschoon om nooit te vergeten. Het opmerkelijkste
+is de schrille tegenstelling tusschen de absolute onvruchtbaarheid der
+naakte rotsen en de oase met haar donkergroenen bladerdos van statig
+wuivende palmen, waartusschen het kleine, vruchtbaarheid brengende
+stroompje zich een weg baant. De Arabieren noemen de bergspleet van
+El-Kantara den mond der woestijn, en de geleerden hebben uitgemaakt,
+dat hier de grens der Sahara is. Neemt men van meer nabij een kijkje
+in de oase en bezoekt men het dorp El-Kantara, zoo geraakt men meer en
+meer in verrukking. De huizen, uit grijze leem opgetrokken, gelijken
+op kleine vestingen, met smalle vensters als schietgaten. De tuintjes,
+door leemen muren van elkander gescheiden, zijn slechts eenige M_2_
+groot, doch bevatten voor den eigenaar zijn levensonderhoud, de
+onwaardeerbare dadelpalmen. De dadelpalmen, in 't Zuiden van Europa
+en aan Afrika's Noordkust, geven, hoezeer zij de schoonheid van
+het landschap ook verhoogen, geen vruchten. Deze rijpen eerst veel
+zuidelijker, op ongeveer 38° breedte en hebben daartoe gedurende de
+zomermaanden een warmte van 40° a 50° Celsius noodig. De dadelpalm,
+zegt de Arabier, "moet met het hoofd in 't vuur, met de voeten in 't
+water staan." Daarom groeit de dadel ook alleen dáár in de woestijn,
+waar water voorkomt, n.l. in de oase, hetzij natuurlijke, hetzij
+kunstmatige. De laatste komt verreweg het meest voor, daar zij zeer
+veel zorg behoeft wat de besproeiing betreft, en de eerste bij gebreke
+daarvan spoedig te gronde gaat. Evenals elders, stonden de dadels in
+de tuintjes te El-Kantara met den voet in een kegelvormig gat, waar
+men het water in laat loopen. Door de geheele oase loopt een kunstig
+net van kleine stroompjes tot aan en afvoer van water, en zijn lage
+dijken aangebracht tot afdamming. Men moet spaarzaam met het kostbare
+water omgaan, daarom worden alle tuinen beurtelings eens om de 14 dagen
+besproeid. Onder het dichte bladerdak wordt de dadel in de zoele hitte
+veilig rijp en dragen andere boomen, ook Europeesche gewassen rijke
+vrucht; vijge-, abrikozen- en perzikboomen verrukten het oog door
+den rijken kleurenschat hunner bloesems, terwijl de wijngaardranken
+en clematis zich door de toppen heenslingeren. Ook verschillende
+groentesoorten tieren er welig. Een steenachtig, hobbelig pad voert
+door de oase; af en toe moet men de rivier doorwaden, die bijna droog
+is en geniet dan een schilderachtigen aanblik op de rotsachtige, met
+bloeiende oleanders en cactussen omzoomde oevers. Arabische jongens
+en meisjes komen u tegemoet, willen u met alle geweld den weg wijzen
+en doen aanslagen op uw beurs. De avond valt. In groepen zitten de
+Arabieren, jonge en oudere mannen, voor de lage huizen bijeen, allen
+in de witte burnou gehuld, waaronder menige grijsaard door zijn statig
+voorkomen de aandacht trekt. Waarlijk een eerste bezoek aan een oase
+in de woestijn maakt op den reiziger een onuitwischbaren indruk en
+doet hem denken aan de schoonste tafereelen der 1001 nacht.
+
+Veel heeft het Fransche gouvernement sinds de bezetting van
+Algerië voor het behoud, de stichting en de uitbreiding der oasen
+gedaan. Natuurlijk was zulks eerst mogelijk, nadat de Fransche troepen
+tot aan den rand der Sahara waren doorgedrongen. Zooals men weet is de
+Sahara vroeger zee geweest. Het water is in 't zand weggezonken, zoodat
+zich in verschillende streken uitgestrekte onderaardsche meren gevormd
+hebben, die somtijds meer dan 200 M. diep liggen. Elders verkrijgt men
+bij 't graven reeds op 6 M. diepte water. Het geldt nu, dit water te
+voorschijn te brengen en door bevloeiing den naasten omtrek vruchtbaar
+te maken. Den Arabier staan daartoe slechts gebrekkige hulpmiddelen
+ten dienste. Daarom moet de Franschman met zijn machines voor 't
+boren van artesische putten hem te hulp komen. In 1856 liet kolonel
+Desvaux, commandant van Batna, de eerste boringen doen te Tumerna,
+waar men een put aanboorde, die 4010 L. water per minuut gaf. Somtijds
+spuit het water met zoo'n geweldigen aandrang en in zoo'n rijkelijke
+hoeveelheid uit den bodem, dat het een deel der landstreek onder water
+zet en de aanwezigen zich in allerijl moeten bergen, ten einde niet
+verzwolgen te worden. Dit duurt echter maar kort, waarna de toevloed
+vermindert. Het water wordt afgedamd en door kunstige kanaliseering
+wordt een zoo groot mogelijke streek bevloeid.
+
+Uitbundige vreugde heerscht er bij de bevolking. Fantasia's worden
+gehouden, saluutschoten in de lucht afgevuurd en de dorpcheik betuigt
+den "vader van het water" (naam, dien de Arabieren aan den ingenieur,
+met de boringen belast, geven) de dankbaarheid der bevolking. Alle
+nood is vergeten, de toekomst der oase, der bewoners verzekerd,
+nieuwe bronnen van bestaan geopend, de arbeid vermeerderd, de welvaart
+toegenomen. Alleen van 1856-'66 liet de Fransche regeering 150,000
+palmen planten. Zij legt den bewoners der oase slechts de matige
+belasting van 20 à 30 centimes per dadelboom op. Eenige jaren geleden
+schonk zij aan een dorp 2/5 der belasting kwijt wegens mislukking der
+oogst. Men houde wel in 't oog, dat de geduldige, vlijtige bebouwer
+der oase niet is de luie, rondzwervende Arabier, maar tot den stam
+der vroegere inwoners, der Berbers behoort.
+
+Vroeger was het gewoonte, dat de Arabier tegen den oogsttijd zijn
+tenten in de nabijheid der oase kwam opslaan, om van den oasebewoner
+schatting van den oogst te eischen. Deze schatting bedroeg dikwijls
+meer dan de helft. Aan dit misbruik heeft het Fransche gouvernement
+een einde gemaakt, en dit is dus ook in dit opzicht den inboorling
+tot zegen geweest.
+
+Niet alleen echter voor het stoffelijk welzijn, ook voor het
+geestelijk heil der bevolking wordt goed gezorgd. Dit bewijzen de
+vele scholen, die overal in steden, dorpen, ja zelfs in afgelegen
+oasen opgericht zijn. Ook El-Kantara bezit een school. Jaarlijks
+wordt uit de schranderste dorpskinderen van ongeveer een jaar of 6
+een keus gedaan ten getale van 10 of 12, om een cursus van 6 à 7 jaar
+te volgen. Het onderwijs, dat 's winters gegeven wordt, bestaat in
+Fransch (dat de Arabieren zeer gemakkelijk leeren), teekenen, hand-
+en tuinarbeid en rekenkunde. Desverkiezende kunnen leergierigen op hun
+13de of 14de jaar nog een hoogeren cursus volgen, waar ook geschiedenis
+onderwezen wordt. De schoollokalen te El-Kantara zijn voldoende en
+ruim ingericht. Aan de wanden prijken, behalve vele schoolprenten,
+de teekeningen van jeugdige Berbertjes, die van goede opmerkingsgave
+getuigen. Zelfs te Ouargla, een oase midden in de Algerijnsche Sahara
+gelegen, is een Fransche school. Van Biskra uit moet de schoolmeester
+per kameel de reis daarheen doen, welke 14 dagen duurt. Wel een bewijs,
+dat zelfs afgelegen plaatsen op onderwijsgebied niet vergeten worden.
+
+El-Kantara is zeer gezocht door hartstochtelijke jagers, die in de
+kloven van het gebergte en in de valleien der woestijn jacht maken
+op de mouflon, het ruige bergschaap met breede, gekrulde hoorns
+en de snelvoetige antilope. Wij, toeristen, maakten een interessant
+uitstapje naar het schilderachtige dal van Tilatou. 's Morgens vroeg op
+muilezels onder geleide van een levendigen Arabier, een dorpsjongen uit
+El-Kantara, vertrokken, drongen wij in een zijdal der rivier door, dat
+hoe langer hoe nauwer toeliep. Slechts een smal voetpad voerde langs
+den steilen oever, ontbrak soms ook geheel. Dan daalden de muilezels
+in de rivier af en vervolgden daarin hun weg. Een andermaal klauterden
+zij als katten tegen de steile hellingen op of daalden behoedzaam
+tusschen groote rotsblokken naar beneden. Voortdurend riep de jonge
+Arabier ons toe: "Laissez le mulet, il sait son chemin." Waarlijk,
+men kon niets beter doen dan zich lijdelijk aan zijn muildier overgeven
+en de kalme, behoedzame zekerheid bewonderen, waarmede het steeds den
+reeds vroeger afgelegden weg terug vond. Tegen 't middaguur stapten
+wij af op een plaats, waar het dal, door hooge krijtrotsen omgeven,
+breeder werd. Was het vroeger woest en onbegroeid, hier heerschte
+een weelderige plantengroei. Langs de rotsoevers der beek bloeiden en
+geurden om strijd oleanders en wilde rozen, hoogerop vormden vijge-
+en laurierboomen, amandel-, perzik- en abrikozenboomen, omstrengeld
+met wijngaardranken en lianen, een dicht bosch, waarboven een enkele
+palm zijn trotsche kruin verhief.
+
+Na een bezwaarlijke klimpartij tegen een met rotsblokken bezaaide
+berghelling was het punt bereikt, waar wij op korten afstand het
+gezicht op het doel van onzen tocht hadden, een dorp van holbewoners
+of oermenschen. De natuur heeft hier n.l. in de krijtrotsen vrij
+diepe holen en grotten gevormd, die door de gemakzuchtige Arabieren
+met geringe moeite tot woningen voor zich zelf en stallen voor
+hun vee ingericht zijn. Tegen de rotsen aangeleund, verheft zich de
+afgebrokkelde toren van een moskee. Daar leven ongeveer een 300 mannen,
+vrouwen en kinderen, ver van de wereld, met bijna geen behoeften, zich
+voedend met de opbrengst hunner kudden en der weinige vruchtboomen die
+zij verzorgen onder het aartsvaderlijk opzicht van een kadi (rechter)
+en een marabout (priester). Een idyllische toestand voorwaar, die
+ons Westerlingen, vermoeid door het gejaagde, de zenuwen op de proef
+stellende, dikwerf zoo ongezonde leven der hedendaagsche maatschappij,
+jaloersch zou kunnen maken, zoo ... wij wat meer van 't karakter van
+den Arabier in ons hadden.
+
+
+
+
+
+Biskra, ongeveer twee uur sporens ten Zuiden van El-Kantara, is het
+eindpunt van de lijn van Constantine naar de Sahara. Het is een
+oase, die, wat uitgestrektheid en schoonheid betreft, El-Kantara
+nog ver overtreft. Juister gezegd, bestaat het uit elf oasen van
+uiteenloopende uitgestrektheid, die schilderachtig verspreid aan
+den voet van twee massieve bergmassa's liggen, den reeds vroeger
+vermelden Djebel Aoures en den berg der Zibans (ziban-dorpen,
+enkelv. zab). De Arabieren, steeds er op uit om alles, wat door
+bijzondere schoonheid of bekoorlijkheid uitmunt, bij een koningin,
+sultane of prinses te vergelijken, noemen daarom Biskra de koningin
+der Zibans. En terecht verdient het dien naam. Want als een koningin,
+stralend van schoonheid, de trotsche kruinen van zijn 160,000 palmen
+badend in den zonnegloed, ligt het daar aan den ingang der woestijn
+bij de grenzen der beschaafde wereld. Het is als 't ware of het aan de
+wereld toonen wil, dat ook de woestijn hare overweldigende schoonheid
+bezit. En niet alleen schoonheid is haar deel, ook leven, rusteloos en
+bedrijvig leven, drukte en vroolijkheid vol Oostersche levendigheid
+en schitterende kleurenpracht. Wat Tunis voor het Noorden is, dat is
+Biskra voor het Zuiden. Heeft men daar het Arabische leven in al zijn
+oorspronkelijkheid, hier kan men den nomadiseerenden Arabier in zijn
+ware natuur aanschouwen.
+
+Biskra is het knooppunt van karavaanwegen bij uitnemendheid. Daar toch
+komen tallooze wegen uit de Sahara te zamen; daarlangs loopt sinds
+eeuwen de hoofdweg van het binnenland door de poort van El-Kantara
+naar Tunis. Van Biskra uit gaat ook de groote karavaanweg over de
+oasen Tougourt en Ouargla dwars door de Sahara naar het geheimzinnige
+Tomboktou aan den Niger. Het ideaal van het Fransche gouvernement is,
+dien weg binnen niet al te langen tijd, van oase tot oase, te vervangen
+door een spoorweg, den Transsaharien. De 60,000 inwoners van de oase
+bestaan uit de meest verschillende rassen uit de woestijn en het
+gebergte afkomstig, n.l. negers uit de Sahara en Centraal-Afrika,
+Berbers uit den djebel-Aoures, Arabieren uit het Noorden en uit
+de Zibans benevens een menigte nomaden, die overal hun tenten in
+'t vrije veld opslaan.
+
+De Europeanen te Biskra bestaan voor 't grootste deel uit ambtenaren,
+militairen en vreemdelingen. Om het gezonde klimaat, de droge,
+reine, uitstekende lucht wordt Biskra meer en meer gezocht als
+winterverblijf voor vreemdelingen, die er evenals in Egypte genezing
+voor longaandoeningen komen zoeken. De toeloop van vreemdelingen
+heeft te Biskra paleizen van hôtels doen verrijzen, die in niets
+voor Europeesche behoeven onder te doen. Vooral het Victoria-hôtel
+en Hôtel Royal munten uit door hun ruime bouworde, prachtige ligging
+en uitstekend ingerichte lees- en gezelschapszalen. Daar treft men
+ook nomaden aan, maar Europeesche, nl. globe-trotters en mondaines
+in de elegantste toiletten. In het voor- en najaar is het te Biskra
+het drukst, en wordt het ook het meest bezocht door de karavanen.
+
+In 't voorjaar, als de hitte zich in de woestijn doet gevoelen, de
+zonnebrand het schaarsche gras verdort, maken de nomaden zich op, om
+met hunne kudden naar de noordelijker gelegen bergstreken te trekken,
+waar zij voedsel voor hun vee vinden. In 't najaar heeft de trek in
+omgekeerde richting plaats. Daar wij juist in 't voorjaar te Biskra
+waren, konden wij getuigen zijn van het drukke verkeer, dat er dien
+tijd heerscht. In lange rij kwamen de karavanen uit de binnenlanden
+opzetten, al naarmate van den rijkdom des eigenaars door groote of
+kleinere kudden schapen, geiten en kameelen vergezeld. Meestal reed de
+eigenaar op een vurig paard voorop, dan volgden vrouwen en kinderen
+op den rug der kameelen, de vrouwen nu eens gesluierd, dan weer
+door een palankijn van bont gestreept doek voor onbescheiden blikken
+verborgen. Huisraad en koopwaren, zooals dadels, harst en houtskool,
+waren eveneens op kameelen en ezels verpakt. Vlugge, slanke, bruine
+jongens en mannen liepen hier en daar naast den stoet, een wakend oog
+op de kudden zwarte schapen en geiten houdend. Voor de kameelen is
+dit niet noodig, die volgen van zelf een enkele moederkameel vergezeld
+van een jong, dat gedwee bij de moeder blijft en er in zijn schonkige
+magerheid onoogelijk uitziet. Herbergen, gelijk bij ons, kent men in
+'t Oosten niet. De karavanen moeten hun toevlucht zoeken in een gebouw,
+karavanserai genoemd, bestaande uit vier vleugels, rondom een vierkante
+plaats. Op dit plein verzorgt men het lastvee en in het gebouw betrekt
+de Bedouïn een cel, waarin hij niets vindt dan een mat. Het is een
+schilderachtig tafereel, een drukke karavanserai, maar de zindelijkheid
+laat er veel te wenschen over. Natuurlijk vinden in den drukken tijd
+lang niet alle karavanen er plaats, en daar de toegang aan de vrouwen
+verboden is, geven de meeste Bedouïnen er de voorkeur aan, in de open
+lucht te kampeeren. Onder een paar palmboomen wordt de tent opgezet,
+en broederlijk huist de geheele familie daar te zamen met honden,
+schapen en geiten. Sommige dier tenten zijn van zeildoek of linnen,
+en men kan zien, dat daar binnen eenige welgesteldheid heerscht;
+de eigenaar ligt in zijn volle waardigheid zijn pijp te rooken,
+vrouwen en meisjes zijn bezig met den maaltijd toe te bereiden,
+of weven doeken en shawls uit kleurige stoffen.
+
+Andere tenten zijn niets dan een lappendeken van vodden op eenige
+staken, omringd met een doornhaag (zeriba) ter bescherming van het
+vee; groezelige vrouwen zitten neergehurkt voor den ingang, of werpen
+den vreemdeling schuwe blikken door de scheuren der tent toe; magere
+half wilde honden blaffen hem toe, en havelooze, smerige, halfnaakte
+kinderen stuiven op hem af, onder 't geroep van "donnez un sou, m'siou"
+('t eerste wat elk Arabierenkind leert), waarbij zij zoo onbeschaamd
+aanhouden, dat men ze bijna met geweld verjagen moet.
+
+Evenals in alle steden, die zich kenmerken door een internationaal
+va-et-vient van reizigers, is ook te Biskra voor de noodige afleiding
+en ontspanning gezorgd.
+
+Na zijn zwerven door de woestijn, dikwijls gekweld door hitte, dorst
+en den verraderlijken woestijnwind, den simoun, wil de Arabier,
+zelfs de meest nomadisch aangelegde, wel weer eens de genietingen
+der beschaafde wereld smaken.
+
+Daarbij komt, dat het drukke vreemdelingenverkeer nu niet bepaald
+voordeelig op de zeden gewerkt heeft, zoodat te Biskra druk aan Venus
+en aan 't spel geofferd wordt; ook houden de Arabieren zich daar niet
+zoo streng aan de wet van den profeet als hun voorgeschreven is ten
+opzichte van wijn en alcoholische dranken, zooals wij zelf eenmaal aan
+onzen gids konden bemerken. Des avonds en gedurende een deel van den
+nacht is het in sommige straten vrij druk en rumoerig; danshuizen en
+café's stralen van licht, harde snerpende muziek weerklinkt, in 't kort
+een soort oostersch boulevard-leven in 't klein. Dit concentreert zich
+voornamelijk in de zoogenaamde straat der Oulad-Nayl. De Oulad-Nayl is
+een Bedouïnenstam, die in het gebergte van dien naam ten westen van
+Biskra huist. Tegen den winter gaan de dochters van dien stam naar
+die plaats toe, om er zich in de arabische café's als dansmeisjes te
+verhuren, tevens haar harten zoo wijd mogelijk voor alle vreemdelingen
+openstellend. In 't Oosten wordt de danskunst in 't openbaar slechts
+uitgeoefend door meisjes van twijfelachtige zeden.
+
+Dit doet echter der dochters der Oulad-Nayl geen
+kwaad. Integendeel. Want evenals de japansche Greishameisjes, zijn
+zij bij haar terugkeer naar haar stam met de opgespaarde verdiensten
+als bruiden zeer gezocht.
+
+In tegenstelling met de andere Arabische vrouwen ongesluierd, zitten
+zij voor de deuren van haar lage huizen, in lange bonte kleederen
+gehuld, den kleurigen tulband op 't hoofd, dat aan weerskanten omlijst
+is met een dikken dot valsche krullen van dunne zwarte wol, hals en
+borst behangen met tallooze kettingen van louis d'or, munten, steenen
+en schelpen; armen, polsen en enkels met armbanden en ringen versierd,
+de nagels rood geverfd met hennéh, de wenkbrauwen met kohl tot één
+dikke zwarte streep getrokken, die de donkere oogen onnatuurlijk groot
+maakt. De vreemdelingen gaan natuurlijk een kijkje in deze wijk nemen,
+omdat zij hier een eigenaardig stuk oostersch leven te zien krijgen
+en niets dat tegen de borst stuit. In 't café binnengetreden, waar een
+talrijk publiek van allerlei stand en landaard is, zetten zij zich op
+de met tapijten belegde steenen banken neer, om naar het dansen toe te
+zien. Op een soort estrade maken eenige muzikanten eentonige muziek,
+eerst zacht en slepend, om eensklaps over te gaan tot fortissimo in
+een razend tempo, dat eindigt met den Europeaan wanhopig te maken. Op
+de maat dier muziek voeren de dochters der Oulad-Nayl hare gracieuse
+dansen uit, met voorzichtige schuifelende passen, lenige lende-
+en heupbewegingen en sierlijk soms statig armgebaar.
+
+Een kunststukje daarbij is, een ontvangen geldstuk op het voorhoofd
+te plaatsen en dit onder 't dansen en 't achteroverbuigen van het
+bovenlichaam steeds daarop te houden.
+
+Uren lang kan de Arabier naar die dansen toezien; voor den Europeaan
+worden zij spoedig eentonig. In een ander café worden krijgsdansen
+uitgevoerd door negers uit Centraal-Afrika, die zich daarbij zoo
+afschuwelijk mogelijk toegetakeld hebben, behangen als zij zijn met
+lynx- en vossevellen. Onder het uitstoot en van rauwe, brullende
+kreten, die niets menschelijks meer hebben, draaien zij met snelle
+sprongen en bewegingen om elkander heen, onder 't zwaaien van kromme
+sabels, met klapperende castagnetten en een kleine oorlogstrom een
+oorverdoovend lawaai makend.
+
+Zoodanig tooneel biedt de straat der Oulad-Nayl den vreemdeling
+des avonds. Door zijn licht en leven, zijn oostersche vrouwen en
+kleurenpracht en al het exotische maakt deze plek een eigenaardigen
+indruk, dien hij niet licht vergeet.
+
+Zeer loonend en vol afwisseling is een wandeling door het dorp
+oud-Biskra, bewoond door de eigenlijke inwoners der oase. Men bewondert
+hier even als te El-Kantara het kunstige irrigatie-stelsel en de hoog
+opschietende dadelpalmen, terwijl de nettere, ruimere woningen van
+meer welstand dan ginds getuigen.
+
+Niet ver van daar liggen op een lagen heuvel de overblijfselen van een
+turksch fort, dagteekenende uit den tijd dat het gezag van den Grooten
+Heer te Constantinopel zich nog over Tunis tot aan de grenzen der
+Sahara uitstrekte. Van den top heeft men een gezicht op het zuidelijk
+gedeelte van Biskra en tevens op den Col des sfa (sfa: kameelen),
+waar een vale, golvende streek te kennen geeft, dat hier het ruwste
+en onvruchtbaarste deel der Sahara, de zandwoestijn, waar de simoun
+heerscht, door de Arabieren El Erg genoemd, een aanvang neemt.
+
+Beter nog dan van den heuvel bij oud-Biskra kan de reiziger de
+zandwoestijn aanschouwen van den toren der moskee van Sidi-Okba. Dit
+is een dorp geheel bewoond door Arabieren, op 3 uur rijdens van
+Biskra verwijderd. Het is voor hen een beroemde bedevaartplaats,
+want in de moskee ligt begraven Sidi-Okba, een neef van Mahommed en
+fanatiek strijder voor 't geloof van den profeet, die in den strijd
+met de Berbers sneuvelde. Hier ziet men geen Europeesch gebouw,
+geen spoor van westersche beschaving. Men is geheel in een Arabisch
+milieu, hetgeen het interessante van het bezoek verhoogt, maar in
+hooge mate de vrijheid van beweging belemmeren zou, als niet de
+Fransche regeering speciaal een Arabier als beambte aangesteld had,
+om de vreemdelingen als gids te dienen en tegen de al te groote
+indringerigheid en bedelzucht van zijn landgenooten te beschermen.
+
+Bij 't bezoek aan het graf, dat met kostbare wijgeschenken en fraai
+met goud en zilver bestikte tapijten versierd is, bestijgt men
+ook den toren der moskee; en van den omgang, waar de muezzins bij
+'t ondergaan der zon met luidklinkende stem de geloovigen tot het
+avondgebed oproepen, heeft men een onmetelijk uitzicht op de golvende
+zandzee, die zoo veel drama's en verschrikkingen in haren schoot
+bergt en waarvan het kleine, in het zonlicht schitterende dorp met
+zijn slanke palmen slechts een verlaten post schijnt te zijn. Toch
+is het bewoond door ongeveer 3000 Arabieren en negers.
+
+
+
+
+
+Een der voornaamste aantrekkelijkheden van het reizen in Algerië is
+de groote afwisseling, die de natuur telkenmale aanbiedt. Een halve
+dagreis is dikwijls voldoende om den reiziger in een landstreek te
+brengen, die zoo in alle opzichten verschilt van die, waar hij den
+vorigen nacht het moede hoofd ter ruste legde, dat hij zich zelf
+bijna verwonderd afvraagt, of deze verandering toch werkelijk in zoo
+korten tijd heeft plaats gehad. Grooter tegenstelling dan tusschen het
+landschap van Biskra en Kabylië is wel niet denkbaar. Kon ginds de blik
+een onmetelijken horizon bevatten, zoo wordt hij hier op korten afstand
+gestuit door massieve bergmassa's waarvan de toppen met sneeuw bekroond
+zijn, want Kabylië is het hoogste en meest uitgestrekte bergland
+van geheel Algerië. Het behoort tot twee provincies. De oostelijke
+helft is de grootste en ligt in de provincie Constantine. De bergen
+bereiken er echter niet zoo'n hoogte als die der westelijke helft,
+in de provincie Algiers gelegen. Van Constantine naar het Westen
+sporend, komt de reiziger eerst in de door graan vruchtbare maar
+eentonige vlakte van Sétif. Langzamerhand, bij 't naderen van den
+Biban-keten, wordt het landschap woester en meer bergachtig; steunend
+en hijgend zwoegt de machine tegen de berghelling op, van tijd tot
+tijd stil houdend, waar werklieden bezig zijn den veel onderhoud
+vereischenden weg te herstellen. Het is of men in een Zwitsersch
+landschap verplaatst is. Verdwenen zijn de karavanen met Bedouïnen en
+kameelen, als waren zij door den sirocco weggevaagd, verdwenen ook de
+palmen met hun sierlijke bladerkronen. De beambten en arbeiders langs
+den weg zijn bijna allen van Europeeschen stam en de schilderachtige
+oasen zijn vervangen door spaarzame boomgroepen van het soort dat men
+"pin d'Aleppe" (een variatie van den den) noemt en naakte, loodrecht
+oprijzende rotswanden. Steiler wordt de weg, langzamer kruipt de trein
+naar boven, tot hij bij de Portes de Fer het hoogste punt bereikt
+heeft. Van daar daalt de weg dan weder met vele zig-zagwendingen
+en slingeringen in de vruchtbare vlakte van de Sahel, waar talrijke
+olijfboomgaarden en velden met wijnstokken en graan beplant, van de
+vruchtbaarheid getuigen. Steeds breeder en liefelijker wordt het dal,
+tot de spoorweg zijn eindpunt, het aan zee gelegen Bougie bereikt,
+waar ook de Sahel zich in zee stort. Geen plaats in Algerië is schooner
+gelegen dan Bougie, amphitheatersgewijze tegen de heuvels gebouwd,
+die een tamelijk groote golf omringen. Het gezicht, dat men op de golf
+heeft van de balkons van het in Zwitserschen trant gebouwde hôtel,
+is werkelijk eenig mooi. Op den voorgrond de kleine haven, waar slanke
+vaartuigen met driehoekige zeilen op de donkerblauwe watervlakte heen
+en weer schommelen; aan den overkant bergketenen uit de zee oprijzend,
+steeds hooger en hooger, de voorste lagere, met groenenden wasdom, de
+achterste hoogere, witgekuifd door sneeuw; aan de linkerhand de volle
+zee, aan de rechter de vruchtbare vlakte der Sahel, hier en daar door
+verschillend genuanceerde, groenende boomgroepen onderbroken. Op een
+eenzame, ver in zee uitstekende rots, kaap Carbon, staat een vuurtoren
+met draaiend licht, hetwelk op 45 K.M. van uit zee te zien is. Want
+de kust is hier zeer gevaarlijk, daar er dikwijls zoo'n sterke mist
+heerscht, dat men geen twee passen voor zich uit kan zien.
+
+Bougie is het uitgangspunt voor tochten te voet en per rijtuig door
+Groot- en Klein Kabylië. Wegen, hôtels en middelen van vervoer laten
+er echter nog veel te wenschen over, zoodat de Arabieren met dien
+primitieven toestand hun voordeel doen en er geen streek is, waar de
+reiziger meer op zijn tellen en op zijn beurs moet passen dan in dit
+deel van het beschaafde Algerië.
+
+Onderscheidt Kabylië zich, wat de natuur en de gesteldheid van den
+bodem betreft, van het Zuiden, ja men kan veilig zeggen van geheel
+het overige Algerië, zoo is er ook op het gebied van bevolking
+groot verschil. De Kabyl is een afzonderlijk type, dat zich door
+de afgeslotenheid van zijn ontoegankelijke bergen door vele eeuwen
+heen zeer zuiver gehandhaafd heeft, weinig vermengd als het is
+door nauwere aanraking met de verschillende volksstammen, die
+achtereenvolgens het land overstroomden. Van middelbare gestalte,
+lenig, welgemaakt en gespierd, met blauwe oogen en rosachtig haar,
+vertoont hij een geheel ander type dan de Arabier. Hij behoort tot
+de oorspronkelijke Berberstammen, die voor de komst der Romeinen
+het land bewoonden en zich gedurende de onophoudelijke oorlogen en
+vervolgingen in het ontoegankelijke gebergte terugtrokken. Ook in
+het Aôures-gebergte vindt men dergelijke stammen. Fanatiek, sober,
+dapper en vrijheidslievend, met open, vrijen oogopslag, heeft de
+Kabyl al de deugden van den bergbewoner. Een langen, hardnekkigen
+oorlog hebben de Franschen in Kabylië moeten voeren, eer het voor
+goed onderworpen was. Telkens verslagen, trokken de bewoners zich
+weder in ontoegankelijke streken terug, om den aanval onverwacht te
+hervatten als de kans hun gunstig scheen. Vele Fransche veldheeren
+hebben hun sporen in dezen veldtocht verdiend. Ook de hertog van
+Aumale, later stadhouder van Algerië, heeft er als dapper soldaat
+zijn plicht gedaan. Onder de dweepzieke leiding van den bekenden
+emir Abd-el-Kader was Kabylië een brandpunt van verzet. Een treurige
+vermaardheid verwierf er door zijn wreedheid de overste Pelissier,
+later voor zijn verdienste bij Sebastopol tot hertog van Malakoff
+benoemd. In 1845 liet hij een geheelen Kabylenstam ten getale van 800,
+die met vrouwen en kinderen in een ruime rotsspelonk gevlucht waren
+en van overgave niets weten wilden, door den rook van een brandende
+houtmijt door verstikking om 't leven komen. Eerst in 1857 gelukte
+het generaal Randon den taaien tegenstand der Kabylen te breken en
+daarmede Algerië tot aan de Sahara te onderwerpen. In 't midden des
+lands werd een sterkte, Fort National, gebouwd, van waaruit excursies
+ondernomen werden om het land tot rust te brengen. Een wijs en gematigd
+bestuur heeft er zeer toe bijgedragen de onderwerping te bevorderen. Na
+verloop van tijd hebben de Kabylen zich in 't onvermijdelijke geschikt,
+zoodat de regeering van Algerië hen thans onder haar beste onderdanen
+moet rekenen. Geen nomaden, als de Arabieren, zijn zij aan hun bergen,
+aan vaste woonplaatsen gehecht en houden zich met goed gevolg met
+landbouw en veeteelt bezig.
+
+
+
+
+Is Tunis een echte Arabische stad, waar men de Mooren (zoo noemde
+men vooral ten tijde der Republiek de inwoners der steden aan
+de Noord-Afrikaansche kust) nog in al hun oorspronkelijkheid kan
+gadeslaan, geheel anders is het met Algiers gesteld. Algiers is
+geheel en al een Fransche stad. Men zou denken in de een of andere
+Fransche havenstad der Middellandsche zee te zijn, zoo Europeesch is
+het uiterlijk met de ruime haven, uitgestrekte kaden en prachtige, uit
+vele verdiepingen opgetrokken, hôtels en gouvernementsgebouwen. Wandelt
+men dieper de stad in, zoo wordt die indruk nog versterkt. Van een
+uitgestrekte Arabische wijk, zooals te Tunis, geen spoor en bijna
+met verbazing beschouwt men de moskee El-Djedid met haar in 't felle
+zonlicht schitterende muren en met een halve maan gekroonde koepeldaken
+op de Place du Gouvernement, juist tegenover het ruiterstandbeeld
+van den hertog van Orleans, alsof men dit gebouw nu het allerminst
+hier verwachtte. Eigenlijk is het niet meer dan natuurlijk, dat de
+stad Algiers haar oorspronkelijk karakter nagenoeg geheel verloren
+heeft, zoo men bedenkt dat de Franschen zich daar het eerst gevestigd
+hebben. De bezetting dateert van 1830.
+
+In dat jaar had in de kasbah van den bey de befaamde audiëntie plaats,
+verleend aan den Franschen consul. Deze had zich over eenige rooverijen
+en andere schendingen van 't volkenrecht door Algerijnsche onderdanen
+ernstig te beklagen, welke klachten door den despoot met zeer ongepaste
+woorden beantwoord werden. In zijn toorn liet hij zich zelf vervoeren,
+den consul met zijn waaier in 't aangezicht te slaan, een daad, die
+hem zijn heerschappij kostte. Daar elke voldoening geweigerd werd,
+landde een Fransch leger onder maarschalk Bourmont aan de kust,
+maakte zich zonder veel moeite van de stad en omgeving meester en
+zette den bey af. Nog heden ten dage toont men op de kasbah aan de
+vreemdelingen het Pavillon du coup d'éventail, waar die gedenkwaardige
+audiëntie plaats greep. De omstandigheid, dat Algiers de residentie
+der geheele kolonie werd, droeg er eveneens toe bij de stad meer en
+meer Fransch te maken in de 70 jaar, sinds de bezetting verloopen.
+
+Bovendien is Algiers zeer gezocht, om het heerlijke klimaat als
+winterverblijf, door tallooze vreemdelingen, een reden te meer,
+waarom het inlandsche element op den achtergrond treedt.
+
+De ligging aan een ruime baai, die het volle uitzicht op de zee
+verleent en met haar rechteroever in een zachten boog naar het
+Noord-Oosten loopt, is eenig schoon.
+
+Niet weinig dragen daartoe bij de twee voorsteden, Mustapha inférieur
+en Mustapha supérieur, juist in die boog gelegen, de landstreek
+aan zee en de glooiende heuvels bedekkend met vroolijke landhuizen
+en prachtvolle villa's, afgewisseld door welige boomgroepen en
+boschpartijen. De beide Mustaphas worden bij voorkeur door de
+vreemdelingen gezocht.
+
+Ook de gouverneur-generaal van Algerië heeft zijn zomerpaleis in
+Mustapha supérieur. Op een heuvel gelegen, biedt het, tusschen de
+breede bladeren der palmen door, een verrukkelijk uitzicht op de zee en
+is door een uitgestrekt park omgeven. Voor den ingang staan op zuilen
+de marmeren busten van eenige vroegere gouverneurs, meest militairen,
+die een groot aandeel gehad hebben in de verovering. Men leest de namen
+van Bugeaud, den grooten generaal-pacificateur, Randon, Mac-Mahon,
+Chanzy, die Frankrijks eer en wapenroem redde in den rampspoedigen
+veldtocht aan de Loire, en van zoovele anderen. Tegenover het
+paleis vindt men het museum van oudheden, met vele schatten op
+oudheidkundig gebied, door de opgravingen der laatste 25 jaren aan
+'t licht gebracht. In 't bijzonder zijn hier eenige zeer fraaie
+mozaïeken te zien, geheel ongeschonden en van groote afmeting. Deze
+komen in grooten getale in Algerië voor.
+
+Het mooiste in de omstreken van Algiers, en geen vreemdeling verzuime
+dit te gaan zien, is de Botanische tuin van le Hamma.
+
+Op korten afstand van de stad, onmiddellijk aan zee gelegen, is
+deze tuin eenig in haar soort, en hij wordt slechts door dien van
+Buitenzorg overtroffen. Van al de proeftuinen, overal in Algerië door
+de Franschen aangelegd, is deze tuin van Hamma (zoo wordt hij genoemd
+naar een dorpje in zijn nabijheid) de oudste en de belangrijkste. Door
+een breeden schaduwrijken rijweg omgeven, bedraagt de uitgestrektheid
+84 hectaren, welke in twee deelen verdeeld is, waarvan het aan zee
+gelegen gedeelte den eigenlijken tuin uitmaakt, terwijl het andere
+bestaat uit met verschillende houtsoorten bewassen heuvels. De ingang
+is in de onmiddellijke nabijheid der zee, op een historische plek. Want
+in 1541 mislukte hier een strafexpeditie van Karel V tegen den dey van
+Algiers. Zijn kostbaar uitgeruste vloot werd door geweldige stormen
+deels op het strand geworpen, deels door de zee verzwolgen. Zelfs met
+moeite gelukte het den machtigen keizer zich te redden. Het heerlijke
+klimaat van Algiers kwam den tuin zeer ten goede en bracht de vele
+uitheemsche tropische gewassen tot snellen wasdom. Bij 't binnenkomen
+betreedt de bezoeker een der vier prachtige lanen, die deze tuin rijk
+is en die hem in verschillende richtingen doorkruisen.
+
+Het is de palmenlaan, afwisselend bestaande uit Amerikaansche
+palmen die de aandacht trekken door hun forschen, knoestigen stam en
+kolossale waaiervormige bladen, en uit kaarsrechte, slanke dadelpalmen,
+hun wuivende kruin hoog in de reine lucht verheffend. Voorts is er
+een laan eeuwenoude platanen, van den voet tot hoog in de takken
+met klimop omrankt. In de bamboes-laan buigen de stammen met het
+dun uitloopende eind naar elkander toe tot zij elkander aanraken,
+zoodat het den bezoeker toeschijnt als wandelt hij in het schip eener
+kathedraal. Het meest wordt hij echter getroffen door de prachtige
+laan van ficussen, 20 minuten gaans lang, waar elke boom afzonderlijk
+een weelde der oogen is. Vijftien tot twintig luchtwortels, meer of
+minder dik, hangen bij den stam neer, omstrengelen hem met forsche
+omarmingen, of richten zich bij den voet weer omhoog, zoodat het geheel
+een grillig complex van wortels en takken vormt, overschaduwd door
+de machtige bladerkroon. Men is verrukt door de zeldzame sycadaëen,
+door de musa's met hun breede, laag neerhangende bladeren en purperen
+vrucht. Een wonderlijken indruk maakt de pinangboom, met kegelvormigen
+stam, licht grijs van kleur, hard en glad als steen. In 't bijzonder
+munt deze tuin uit door het groote getal exemplaren van eene zelfde
+boomsoort in één groep bijeengeplant. Zoo ziet men b.v. een groep
+van 40 verschillende palmen uit alle deelen der wereld afkomstig. Op
+groote schaal worden in den tuin allerlei gewassen aangekweekt,
+die door de kolonisten in cultuur kunnen gebracht en voor hen tegen
+matigen prijs verkrijgbaar worden gesteld.
+
+De provincie Algiers is de vruchtbaarste van geheel Algerië en
+wordt door de provincie Oran alleen wat betreft den rijkdom van graan
+overtroffen. De tel, het bebouwbare land, heeft er de grootste breedte
+en de vlakten van de Sahel en van de Metidja leveren de grootste
+verscheidenheid van producten op. Rijk aan wijn, heeft dit edele
+vocht al sinds jaren in geheel Europa, ook in ons land het burgerrecht
+verkregen. Keeds in 1865 bedroeg de uitvoer 3 millioen H.L. en in jaren
+van misgewas zijn de wijnboeren uit Frankrijk blijde, hun voorraad uit
+de Algiersche wijnen te kunnen aanvullen. Overal in de omstreken van
+Algiers uitgestrekte velden met Europeesche groenten en breedbladerige
+artisjokken, waarmede des winters de markt van Parijs voorzien wordt.
+
+
+
+
+
+Niet alleen om hare snelle, gestadige ontwikkeling, maar ook uit
+een politiek oogpunt neemt de provincie Oran, meer dan de andere, de
+aandacht van het bestuur van Algerië en van de regeering te Parijs in
+beslag. Zij is niet veilig tusschen twee andere gelegen, als Algiers,
+grenst evenmin aan een land als Tunis, waarover Frankrijk door zijn
+protectoraat de beschermende en strenge hand uitstrekt, maar heeft
+tot nabuur het woelige Marokko, waar de heerscher slechts in schijn
+gezag uitoefent. Vooral in 't zuiden zijn de nagenoeg onafhankelijke
+Bedouïnenstammen, die zich aan bevelen en vertoogen uit Fez niets
+gelegen laten liggen, bij voortduring een onrustig en beroering
+brengend element.
+
+Want ook in 't Zuiden der provincie Oran wordt onverdroten voortgegaan
+met het scheppen van oasen en het devies van generaal Bugeaud
+opgevolgd: "refoulez le désert." Langzamerhand heeft Frankrijk zich
+reeds op vreedzame wijze gevestigd op verschillende punten in de
+Marokkaansche Sahara, met 't oog op den verbindingsweg dwars door
+die woestijn naar den Niger en om zijn invloed in Marokko uit te
+breiden. Onlangs nog is met de noodige praal, in tegenwoordigheid van
+den minister Etienne en den gouverneur-generaal Jonnart, de spoorweg
+geopend naar het zuidelijkste punt in de Sahara, een heel eind voorbij
+Figuig, naar Colomb-Bechar, hetgeen op de nog voor zoo korten tijd
+oproerige Bedouïnen een beslisten indruk gemaakt heeft.
+
+Rust heeft het gouvernement voor de provincie Oran en hare grenzen
+noodig, rust en vrede voor hare reusachtige ontwikkeling. De hoofdstad
+Oran is de eerste handelstad van de kolonie. Telde zij in 1866
+vier-en-dertig-duizend inwoners, dit aantal was in 1886 verdubbeld en
+bedroeg in 1901 reeds over de 100,000. Slechts Amerikaansche steden
+bieden hiervan een voorbeeld. De voorstad Karguentua is de eigenlijke
+handelstad. Van daar uit wordt met de haven, die een deel uitmaakt van
+de nieuwe Fransche stad, een druk verkeer onderhouden. Treinen stoomen
+af en aan, en van 's morgens tot zonsondergang trekken de volgeladen
+sleeperskarren, met 5 à 6 paarden voor elkander gespannen, in lange
+rijen door de hoofdstraten naar de kaden. Want voor den uitvoer van
+graan en wijn is de provincie Oran de belangrijkste. Ten Westen van
+de Fransche stad ligt het oudste gedeelte van Oran, de vroegere
+Spaansche stad, aan den voet van den steil uit zee oprijzenden,
+barren Djebel-Mordjado, bekroond door het fort en de kathedraal van
+Santa-Cruz. Niet alleen in de stad Oran, maar in de geheele provincie
+is het Spaansche element sterk overwegend, geen gering punt van zorg
+voor de regeering. Aan de haven en kaden, in de hoofdstraten, waar
+het verkeer het drukst is, wemelt het van lieden uit de volksklasse
+van allerlei slag, voerlieden, schepelingen, sjouwerlieden en
+arbeiders, die zich door hun luidruchtig, schreeuwerig optreden
+en barbaarsch, rauw klinkend mengelmoes van Spaansch en Arabisch
+als niet-Franschen doen kennen. Vooral de koetsiers zien er met hun
+kort geknipte stoppelbaarden en weinig verzorgde kleeding als echte
+bandieten uit. Van vijf tot zeven uur in den namiddag heerscht er in
+de hoofdstraten een vrij wat aangenamer drukte. Op de Promenade de
+l'Etang, heerlijk aan zee gelegen, bewegen zich talrijke wandelaars
+met hunne dames in lichte, kleurige toiletten, die komen luisteren
+naar de militaire muziek in het Casino der officieren op de Place
+d'Armes. Op den Boulevard Seguin, met fraaie, ruime winkelmagazijnen,
+moet men voetje voor voetje gaan en heeft men ruimschoots gelegenheid
+de Spaansche schoonen te bewonderen, die met kleinen, sierlijken
+voet over de trottoirs schijnen te zweven en wier donkere, vurige
+oogen en blauwzwarten haartooi op bewoners van noordelijker streken
+zoo'n diepen indruk maken. Het Spaansche karakter, dat Oran zoo
+sterk vertoont, is nog een overblijfsel uit vroeger eeuwen. Want
+van 1509 af, toen de troepen van Kardinaal Ximenes Oran veroverden,
+is de stad meer dan eens met tusschenpoozen geruimen tijd in 't bezit
+der Spanjaarden geweest. Maar dat alles behoort tot het verleden, want
+nooit konden zij er zich op den duur handhaven en het eenige monument,
+dat aan de Spaansche bezetting herinnert, is het fraai uitgevoerde,
+in steen gebeitelde Spaansche wapen boven de kasbah der stad. Maar
+dit is door den tijd verweerd, geschonden, gebarsten en verbrokkeld,
+een treurig beeld van alles wat Spanje hier en elders over de geheele
+wereld ondernam op koloniaal gebied.
+
+Ver in 't Westen der provincie Oran, in de nabijheid der Marokkaansche
+grens, ligt de oude emirstad Tlemcen, een heilige stad. Zij is in
+zekeren zin voor Tunesië en Algiers, wat Mekka voor Arabië, en Fez
+voor Marokko is. Eens de trotsche residentie van de machtige koningen
+van Tlemcen, ging in de onophoudelijke binnenlandsche twisten veel
+van haar ouden luister verloren, maar in tegenstelling met bijna alle
+andere emir-residenties uit de binnenlanden, wist zij zich toch tot
+in den nieuweren tijd staande te houden. Gelegen in een uitgestrekt
+bergland, dat op sommige plaatsen een hoogte van bijna 2000 M. bereikt,
+biedt zij door haar sterke muren en voordeelige ligging den Franschen
+een welkom steunpunt in de nabijheid der Marokkaansche grens. Tlemcen
+bezit eenige zeer merkwaardige gebouwen.
+
+De oude Medersa, Arabische school, is vervallen, maar werd door de
+Fransche regeering gerestaureerd en is tot museum ingericht. Gesteund
+door prachtige zuilen van onyx, bestaat het gewelf en de bogen
+daarvan uit het fransche stucadoorwerk, met tallooze Arabische
+spreuken, woorden en karakterteekens bezaaid. Het werken in stuc is
+een kunst, waarin de Arabieren een hoogte bereikt hebben, die later
+nooit overtroffen is en waarvan men vooral in Tlemcen en omgeving
+de schoonste specimina kan bewonderen. Op sommige plaatsen zijn de
+fijne krulletters bijna ter lengte van een vinger ingesneden. Dat
+Tlemcen een heilige stad voor de Arabieren is, bemerkt men uit
+de vele gekoepelde minarets, die boven de stad zelve en overal
+boven de verschillende dorpen in de omgeving verheffen. De mannen
+meten den giaour (christenhond) met somberen, trotschen blik, de
+vrouwen wikkelen zich bij eene ontmoeting dichter in haren sluier of
+wenden met een minachtend schoudergebaar het hoofd af. Het grootste
+heiligdom in den omtrek is de moskee van Sidi-Bou-Medine, in het dorp
+van dien naam op eenige uren van Tlemcen, dat men bereikt langs den
+schilderachtigen waterval van de Mefrouch-el-Ourit, die zich schuimend
+met breeden stroom in twee trappen in het dal stort. Het heiligdom
+van Sidi-Bou-Medine is er een, een groot marabout waardig. Reeds het
+trotsche voorportaal, weder geheel uit fijn bewerkt stuc opgetrokken,
+wekt de hoogste bewondering, die nog stijgt als men den ruimen tempel
+zelf binnentreedt, onder geleide natuurlijk. Een marmeren preekstoel en
+een mihrab van stuc zijn van zeer ouden datum. De mihrab ontbreekt in
+geen enkele Arabische moskee. Het is een boogvormige nis in den muur
+aan de oostzijde van den tempel, naar den kant naar Mekka gekeerd,
+waarheen de Arabier bij 't verrichten van zijn gebed het aangezicht
+wendt. Aan de zoldering der moskee hangen talrijke kroonluchters van
+glas en koper, waaronder sommige zeer oud en van hooge waarde.
+
+Ten Oosten van Tlemcen liggen, dicht bij de stad, de overblijfselen
+van den ringmuur van het oude Mansourah. Met ruig struikgewas begroeid,
+waaruit hier en daar afgebrokkelde kanteelen opsteken, omspannen zij de
+stad in een wijden boog, doorsnijden vruchtbare akkers en schaduwrijke
+olijfboomgaarden. Zij herinneren aan een episode uit den strijd
+tegen de vijandelijke emirs, die zoo dikwijls het overheerschende
+Tlemcen met verderf en verwoesting bedreigden. De emirs Yacoub en
+Youssef belegerden de stad en hadden gezworen haar met den grond
+gelijk te maken. Dapper verdedigd door den koning, werden echter
+drie achtereenvolgende stormaanvallen afgeslagen. Toen bemerkten de
+inwoners op zekeren morgen bij 't ontwaken, dat er om den ringmuur
+hunner stad een tweede muur gebouwd was, die al hooger en hooger werd.
+
+Achter dien ringmuur verhief zich weldra de massieve toren eener
+reusachtige moskee, daarna paleizen voor de belegerende emirs, huizen
+voor hunne bevelhebbers, voor het voetvolk en voor de ruiterij,
+stallen voor de paarden en ten slotte woningen voor allen, die zich
+in de nieuwe stad kwamen vestigen. Want een stad was het, Mansourah
+genaamd, die zich om het in 't nauw gebrachte Tlemcen, belegerd,
+van alle verbinding afgesneden, in een omtrek van 3400 M. verhief,
+een nieuwe stad, die aan de oude den dood gezworen had. Acht lange
+jaren duurde de belegering. Maar het was niet het belegerde Tlemcen,
+dat met den grond gelijkgemaakt werd, maar hare jeugdige, trotsche
+mededingster. Zóó groot was de haat der inwoners van Tlemcen tegen de
+overwonnen stad, dat zij na de verwoesting den inwoners op straffe
+des doods verboden, ooit haren naam weder uit te spreken, en ook nu
+nog durft de Arabier, die te midden der grootsche bouwvallen woont,
+door den vreemdeling ondervraagd, nauwelijks met fluisterende stem
+den naam "Mansourah" uitspreken.
+
+Maar, is Mansourah verwoest, ook de macht der koningen van Tlemcen
+nam een einde, en met verbazing aanschouwt de vreemdeling de
+overblijfselen van Bab-el-Karmdir, het oude paleis dier koningen, dat
+eens een cyclopisch indrukwekkend bouwwerk geweest moet zijn, zooals
+de verlaten ingestorte torens, muurstukken en bolwerken nog bewijzen.
+
+De geheele omgeving en de geschiedenis der oude emirstad Tlemcen
+wekken bij den bezoeker eigenaardige gewaarwordingen en gedachten
+op. Zij schijnt hem een beeld te zijn van het Mohammedanisme aan
+Afrika's noordkust, van haren verdwenen invloed en heerschappij,
+waarvan ook slechts bouwvallen over zijn. Is niet het beeld van
+verwoesting aldaar hetzelfde, wat men overal in de streken van den
+Islam aantreft, verdelging van alles wat niet tot haar behoort? En
+doet niet dat Tlemcen, in zijn trotsche afzondering te midden van
+bijna ontoegankelijke bergen, met zijn fanatieke, zelfgenoegzame,
+indolente bevolking, met de torens van zijn eeuwenoude moskeeën,
+zijn graven van marabouts en heiligen, met al de bouwvallen van zijn
+vroegere grootheid, denken aan het Mohammedanisme, dat ook meende,
+dat het steeds op de hoogte van zijn macht zou blijven tronen en dat
+de loop der geschiedenis, de stroom der wereldgebeurtenissen steeds
+aan hetzelve zouden voorbij gaan. Maar de wereldgeschiedenis stoort
+zich niet aan 't geen de volken willen, maar vervolgt onweerstaanbaar
+haren loop. Zoo verdween de Muzelmansche heerschappij, om plaats te
+maken voor de Christelijke, de Westersche, de Fransche. En geenszins
+ten nadeele van land en volk. Want als er één indruk, één waarheid is,
+die de vreemdeling bij zijn vertrek uit Tunis en Algiers medeneemt,
+dan is het wel deze, dat de Fransche bezetting voor die landen een
+zegen is. Voor land en volk beiden. Door het zwaard gewonnen, hebben
+de Arabieren deze landen ook weder door het zwaard verloren. Maar
+de Franschen hebben van hun overwinning een geheel ander, een beter
+gebruik gemaakt, dat in den loop der jaren land en volk tot heil, hun
+zelven tot eer, de menschheid en de beschaving tot voordeel geweest is.
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Reis door Tunis en Algiers, by M. G. Brondgeest
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS DOOR TUNIS EN ALGIERS ***
+
+***** This file should be named 13696-8.txt or 13696-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/6/9/13696/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+