diff options
Diffstat (limited to '13687-h')
| -rw-r--r-- | 13687-h/13687-h.htm | 1208 | ||||
| -rw-r--r-- | 13687-h/images/001.png | bin | 0 -> 126368 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 13687-h/images/001t.jpg | bin | 0 -> 25224 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 13687-h/images/002.gif | bin | 0 -> 36667 bytes |
4 files changed, 1208 insertions, 0 deletions
diff --git a/13687-h/13687-h.htm b/13687-h/13687-h.htm new file mode 100644 index 0000000..e9c2c28 --- /dev/null +++ b/13687-h/13687-h.htm @@ -0,0 +1,1208 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> +<head> +<meta name="generator" content="HTML Tidy, see www.w3.org" /> +<meta http-equiv="Content-Type" +content="text/html; charset=UTF-8" /> +<title>The Project Gutenberg eBook of DAKILANG ASAL, by AURELIO +TOLENTINO.</title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + P { margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; + } + H1,H2,H3,H4,H5,H6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + } + HR { width: 33%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .note {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */ + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */ + .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;} + + .poem {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem br {display: none;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .poem span {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + .poem span.i2 {display: block; margin-left: 2em;} + .poem span.i4 {display: block; margin-left: 4em;} + .poem .caesura {vertical-align: -200%;} + // --> + /* XML end ]]>*/ + </style> + </head> +<body> +<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13687 ***</div> + +<pre> +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] +</pre> + +<br /> +<h1><a href="images/001.png"><img src="images/001t.jpg" border="0" +alt="Dakilang Asal" width="237" height="376" /></a></h1> + +<br /> + +<h1>DAKILANG ASAL</h1> + +<br /> +<h3>TINULA NI</h3> + +<h2>Aurelio Tolentino</h2> + +<br /> +<br /> +<h3>MAYNILA</h3> + +<h4>Imp. "Tagumpay" 15, Plaza Sta. Cruz</h4> + +<h3>1907</h3> +<br /> + +<hr style='width: 65%;' /> + +<h2>Talaan ng Nilalaman</h2> + +<h4><a href='#I'>I. PAUNAWA</a></h4> + +<h4><a href='#II'>II. KATUNGKULAN SA M~GA MAGULANG, MAESTRO, KAPATID, KAMAGANAK AT SA LAHAT +N~G KAPWA</a></h4> + +<h4><a href='#III'>III. SA PAGLILINIS N~G KATAWAN AT PAG-AYOS N~G BAHAY</a></h4> + +<h4><a href='#IV'>IV. SA PAGBIBIHIS</a></h4> + +<h4><a href='#V'>V. SA PAKIKIPANAYAM</a></h4> + +<h4><a href='#VI'>VI. SA M~GA PAGDALAW AT M~GA KAPISANAN</a></h4> + +<h4><a href='#VII'>VII. SA M~GA PIGING</a></h4> + +<h4><a href='#VIII'>VIII. SA M~GA LARO</a></h4> + +<h4><a href='#IX'>IX. SA LANSAN~GAN AT SA LAHAT N~G DAKONG UKOL SA MADLA</a></h4> + +<h4><a href='#X'>X. SARISARING BAGAY NA DAPAT SUNDIN</a></h4> + +<hr style='width: 65%;' /> + + +<h2>DAKILANG ASAL<a name='FNanchor_1_1'></a><a href='#Footnote_1_1'><sup>[1]</sup></a></h2> +<br /> + +<a name='I'></a><h2>I</h2> +<h2>PAUNAWA</h2> + +<table summary="Paunawa" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1"> +<tr> +<td width="28%"></td> +<td width="72%"> +<span style='margin-left: 1em;'>O kabinataang bagong sumisibol,</span><br /> +itong abang lagda sa iyo'y patunkol.<br /> +Pakatandaan mo itong m~ga hatol<br /> +na dan~gal at buhay n~g lahat n~g dunong.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang pagpipitaga't pakikipagkapua</span><br /> +ay siyang sagisag n~g pagka-dakila;<br /> +kapág sa sinuman ito ay nawala,<br /> +iyan ay di dapat, humarap sa madla.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Di sukat ang ganda, di sukat ang yaman,</span><br /> +di sukat ang dunong at lahat n~g inam;<br /> +kapag ang sagisag na aking tinuran<br /> +ay siyang nawala, ang lahat ay kulang.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang pagkamabaít, ang pagka-mahinhin,</span><br /> +ang pagka-matapat at anyong butihin<br /> +ay siyang palamuting sa tuina'y dadalhin,<br /> +ang iyong ugali upang magluningning.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sapul pa n~g ikaw ay batang maliit</span><br /> +may tungkulin ka n~g lubhang mahihigpit,<br /> +gaya n~g huag bigyan n~g munting ligalig<br /> +ang kawawang inang sa iyo'y ninibig.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ikaw ay lumaki at lumaki naman</span><br /> +ang iyong tungkuling akin n~g tinuran:<br /> +n~g una'y ang iyong mundo ay kandun~gan<br /> +n~g inang malugod, n~gayon ay ang bayan.<br /> +</td> +</tr> +</table> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a name='II'></a><h2>II</h2> + +<h2>KATUNGKULAN SA M~GA MAGULANG, MAESTRO, KAPATID, KAMAGANAK AT SA LAHAT +N~G KAPWA</h2> + +<table summary="Katungkulan" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1"> +<tr> +<td width="28%"></td> +<td width="72%"> +<span style='margin-left: 1em;'>Pipintuhuin mo't panuyuang kusa</span><br /> +ang iyong magulang na mapag-aruga,<br /> +sila'y pan~galawa ni Poong Bathala<br /> +na dapat igalang sa balat, n~g lupa.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>¿May mahal pa kaya sa hinin~gang tan~gan?</span><br /> +Ang iyong hinin~ga sa kanila'y utang.<br /> +Ang pinagpalaki sa iyo'y paghirang,<br /> +puyat, pawis, hirap at sampu n~g buhay.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang kahima't sila ay nan~gahihimbing,</span><br /> +kapag nain~git ka sila'y gumigising;<br /> +kinandong-kandong ka at inaliw-aliw<br /> +at pinalayawan n~g saganang lambing.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa gayong kalaking utang na tinangap</span><br /> +mo n~ga sa kanila'y ¿anong ibabayad?<br /> +Alayan man sila n~g lahat n~g lin~gap,<br /> +kulang at sa utang mo n~ga'y di pa sukat.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Salamat na lamang at di maninin~gil,</span><br /> +ang puhunan nila'y di ibig bawiin;<br /> +sakali ma't sila ay alalahanin<br /> +n~g kahit bahagya'y malaki n~g turing.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Pagkagising mo na ay agad n~g hagkan</span><br /> +ang pisn~gi n~g ina't ang sa amang kamay,<br /> +kasabay n~g bating malugod na "¡Inay!"<br /> +sa ama'y gayon din, ang bati ay "¡Tatay!"<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung matutulug na saka uulitin</span><br /> +ang halik at bating paalam n~g lambing;<br /> +n~guni't sa tui-tui na ito'y bago gawin,<br /> +ang kailan~gan nila muna'y siyasatin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung sakaling ikaw ay mapan~gusapan,</span><br /> +sa ano mang bagay kaya'y parusahan,<br /> +ay ipag-sayá mo't darating ang araw<br /> +na matutunayang iyo'y pagmamahal.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang m~ga inali, at ang mga mama,</span><br /> +at ang ina-ama,t ini-ina kaya,<br /> +at ang m~ga nuno, at ang matatanda<br /> +ay kaila~gang lubos na pintuhuin n~ga.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At ang m~ga iyong lahat na kapatid</span><br /> +ay pakamahalin n~g boong pag-ibig;<br /> +sa m~ga alila ay huag magmasun~git<br /> +pagka't sila'y kapua, dukha lamang tikis.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa lahat n~g tao'y lubos magpitagan,</span><br /> +n~g upanding ikaw naman ay igalang;<br /> +sakaling sa iyo sino ma'y magkulang,<br /> +kahabagan siya't pagdaka'y talikdan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang maestro'y siyang pan~galawang ama,</span><br /> +ang maestra nama'y pan~galawang ina,<br /> +kaya dapat n~ganing pintuhuin sila<br /> +at mahaling lubos n~g boong pagsinta.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Binalankas lamang, kung baga sa bahay,</span><br /> +ang iyong ugali n~g iyong magulang;<br /> +n~guni't ang maestro'y siyang nagbibigay<br /> +n~g dakilang gangda't m~ga kasankapan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Dahil sa kanila ay maihaharap</span><br /> +ang iyong ugali sa sino mang pantas,<br /> +sa pagka't sa dunong ay hindi n~ga salat,<br /> +sa lusok na asal nama'y hindi hubad.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At katunkulan mong lubos na mahigpit</span><br /> +sa iyong pag-aaral ang pagsusumakit;<br /> +ang lahat n~g turo nila'y isa-isip,<br /> +sa lahat n~g hatol nila ay manalig.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Nan~gun~guna sila't ang dala ay ilaw</span><br /> +sa landas n~g iyong madilim na buhay;<br /> +tanang hakbang nila ay malapit sundan,<br /> +n~g upanding ikaw ay huag maligaw.<br /> +</td> +</tr> +</table> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a name='III'></a><h2>III</h2> + +<h2>SA PAGLILINIS N~G KATAWAN AT PAG-AYOS N~G BAHAY</h2> + +<table summary="Paglilinis" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1"> +<tr> +<td width="28%"></td> +<td width="72%"> +<span style='margin-left: 1em;'>Pagbaban~gon mo na'y agad maghilamos,</span><br /> +magpunas n~g kamay at saka magmumog,<br /> +maglinis n~g n~gipin, maghusay n~g buhok,<br /> +damit na pangbahay pagdaka'y isuot.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Pagkatapos nito ay agad ganapin</span><br /> +ang datihang iyong katunkulang gawin,<br /> +at maminsan minsa'y ang kuko'y putulin<br /> +at saka maligong magkubli sa tin~gin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang babayi'y dapat ayusin ang bahay,</span><br /> +linisin ang sahig sampong kasankapan;<br /> +sa kani-kaniyang dako ay ilagay<br /> +ang lalong maliit na ari-arian.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Bahay na maayos ay parang salamin</span><br /> +n~g nagawing buhay sa pagka-mahinhin;<br /> +bahay na magulo'y nagpasabing tambing<br /> +n~g ugaling salat sa turong magaling.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kailan~gang harapi't siyasating lahat</span><br /> +ang sa pamamahay gawang nararapat,<br /> +at huag sayan~gin ang kabit nang oras,<br /> +magagawa n~gayo'y huag ipagpabukas.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>M~ga kasankapang iyong magagamit,</span><br /> +kung saan kinuha ay isawling saglit;<br /> +huag pabayaang masira't mawaglit,<br /> +pinuhunan dian ay maraming pawis.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang itak, ang sandok, ang saro, ang pingan,</span><br /> +ang walis, pamunas, lamesa't upuan,<br /> +tanang kasankapang kaliit liitan<br /> +may kani-kaniyang dapat na kalagyan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Makita mo'y kahit iisang karayom</span><br /> +na kakalat-kalat ó kaya natapon,<br /> +pulutin mo agad at ilagay doon<br /> +sa kung saan dapat, sa lalagyáng ukol.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Karayum ay mura't walang kasaysayan,</span><br /> +n~guni't hindi ito ang siyang kahulugan:<br /> +karayum na walá sa dapat kalagyan<br /> +ay nagbabalitang musmos ang may-bahay.<br /> +</td> +</tr> +</table> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a name='IV'></a><h2>IV</h2> + +<h2>SA PAGBIBIHIS</h2> + +<table summary="Pagbibihis" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1"> +<tr> +<td width="28%"></td> +<td width="72%"> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang damit na iyong dapat na isuot</span><br /> +ay huag ang masagwa't huag ang dukhang lubos<br /> +ang tipon n~g ganda't inam na tibubos<br /> +na sa katamtamang sa kulay ay ayos.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kailan~gang sumunod sa ugaling moda,</span><br /> +n~guni't huag lumampas n~g di tawanan ka,<br /> +at huag kang magsuot n~g hindi mo kaya:<br /> +ang mahal ay pan~git sa dukhang talaga.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Paka-in~gatan mo ang iyong pananamit.</span><br /> +n~g huag madun~gisan at n~g di mapunit;<br /> +mainam ang luma, kung buo,t malinis,<br /> +kay sa bagong wasak ó may duming bahid.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Marikit ang murang hiyas kay sa mahal,</span><br /> +kung ang gumagamit ay dukha n~gang tunay;<br /> +ang dukhang magsuot n~g aring marin~gal<br /> +kahit man binili, parang hiram lamang.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kahit na sa bahay ay dapat magsuot</span><br /> +n~g damit na puting talagang pangloob,<br /> +at huag mong gayahan ang asal na buktot<br /> +sa gawing <i>malinaw</i> ... ¡Hubu't hubad halos!<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Limutin ang cotso, at magbotitos ka,</span><br /> +ang paa mo't binti upang huag makita:<br /> +babaying may puri di dapat magtinda<br /> +n~g dapat itago sa alin mang mata.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Botitos ay mura, bukod sa mainam,</span><br /> +at talagang dapat sa mahinhing asal;<br /> +cotso't sapatilya ay napakamahal,<br /> +sa may hiyang paa talagang di bagay.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Di mo masasabing mahal na tibubos,</span><br /> +sapagka,t matibay kung gawang tagalog:<br /> +ang tatlo mang cotso'y masisirang sunod<br /> +bago makawasak n~g isang botitos.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At gayon din naman ang medias ay mura,</span><br /> +n~guni at mahal ma'y dapat bumili ka:<br /> +iyan n~ga ang tabing, sa mata n~g iba,<br /> +n~g binting ma'y dan~gal at ma'y puring paa.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Maging sa bahay ma't maging sa lansan~gan</span><br /> +ay huag mong limutin ang panyong alampay:<br /> +alampay ay siyang tabing na tangulan<br /> +n~g dibdib-mu't batok sa mata n~g bayan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kalsonsilyong puti na hahangang tuhod</span><br /> +ay dapat gamiting damit na pangloob,<br /> +ang puri mo'y upang di sumabog-sabog<br /> +sa m~ga hagdana't lilipatang bakod.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang tapis ay huag mong limutin kailan man,</span><br /> +sa bihis tagalog sadyang kasangkapan:<br /> +ang baro at saya kahit mura lamang<br /> +ay áko n~g tapis, kung ma'y sadyang inam.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Huag kang maniwalang nagbuhat ang tapis</span><br /> +sa kakastilaang dito ay sumapit:<br /> +m~ga nuno natin n~g <i>tapi'y</i> gumamit,<br /> +tapis ay nangaling sa <i>taping</i> binangit.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Paka-in~gatan mo ang gawang magbihis,</span><br /> +ang samâ at buti'y dian masisilip;<br /> +diyan nahahayag ang tinagong bait,<br /> +diyan nababasa ang gawi at hilig.<br /> +</td> +</tr> +</table> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a name='V'></a><h2>V</h2> + +<h2>SA PAKIKIPANAYAM</h2> + +<table summary="Pakikipanayam" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1"> +<tr> +<td width="28%"></td> +<td width="72%"> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa lahat n~g m~ga pakikipanayam</span><br /> +ang nagsásalita'y mabuting pakingan,<br /> +sapagka at lubhang kapan~git-pan~gitan<br /> +ang di pumapasing sa kasalitaan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ikaw ay papakli, kung dapat sumagot,</span><br /> +n~g magandang bigkás, salitang malambot:<br /> +ang banlang sabihin ay kuruing lubos,<br /> +baka may mapaltik sa m~ga kaumpok.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Huag magbulaan sa alin mang bagay,</span><br /> +palatuntunan mo'y ang katotohanan;<br /> +n~gunit sa taya mo'y kung may tatamaan,<br /> +mabuti pa n~ganing huag ka n~g magsaysay.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Huag mong sasabatin ang nagsasalita</span><br /> +paka-ilagan mo ang gawang manumpa,<br /> +at kung tatawa ka'y huag lakasang lubha<br /> +ang tawang malakas ay sa taong dusta.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung ma'y nagsasabi n~g salitáng búhay,</span><br /> +batid mo man kahi't ay dapat pakingan,<br /> +at huag mong sabihing—"<i>Alam ku na iyan</i>"<br /> +ito ay malaking lubhang kapintasan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Magpakailan pa man ay huag kang sumabat</span><br /> +n~g wikang—"<i>Mali ka</i>"—"<i>Sabi mo'y di tapat</i>"<br /> +Sakali mang mali ang ating kausap,<br /> +kailan~gang sagutin n~g lubhang banayad.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang pakli'y ganito—"<i>Naging iba lamang,</i></span><br /> +<i>n~g hindi pu kayo ang siyang nagsaysay<br /> +n~g gayon, ay di ko paniniwalaan"<br /> +sapagka't</i> ... Saka ka naman man~gatwiran.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung ang katalo mo ay ayaw duminig</span><br /> +sa sinasabi mong tunay na matwid,<br /> +at sumasagot pang bagkus nagagalit,<br /> +hayaan mo siya't, huag ka n~g umimik.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Datapua,t sakaling ang makausap mo</span><br /> +ay sadyang mabait, talagang may tuto,<br /> +at sa iyo'y sabihing—"<i>Ipatawad ninyo<br /> +itong ipapakling abang palagay ko</i>".<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ito,y sagutin mo n~g boong pitagan,</span><br /> +n~g boong pag-giliw, gaya n~g tuturan<br /> +"<i>Ituluy pu ninyo't kikilanling utang<br /> +ang pag-akay ninyo sa aking kamalian</i>".<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At magpakailan man ay huag mong sabihing</span><br /> +"<i>Ang sabi ko'y hindi ninyo napaglining</i>."<br /> +Kung di ang ganito—"<i>Malabu marahil<br /> +ang sinalaysay ko: aking uulitin</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung saka-sakaling purihin ka naman,</span><br /> +ay huag mong sagutin n~g wikang mahalay, <br /> +na gaya n~g pakling—"<i>Iyan po'y tuya lamang,<br /> +iyan po'y isang biro't kasinun~galin~gan</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ganito ang iyong m~ga sasabihin</span><br /> +—"<i>Iyon po'y karan~galang di sukat sa akin;<br /> +n~gunit dahil diya,y aking pipiliting<br /> +ang pagkamumus ko'y papaging-dapatin</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang bagay na lihim ay huag mong ihayag,</span><br /> +at sa kata-kata ikaw ay umilag,<br /> +at huag mong purihin ang iyong kausap,<br /> +at huag mong libakin ang di mo kaharap.<br /> +</td> +</tr> +</table> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a name='VI'></a><h2>VI</h2> + +<h2>SA M~GA PAGDALAW AT M~GA KAPISANAN</h2> + +<table summary="Pagdalaw" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1"> +<tr> +<td width="28%"></td> +<td width="72%"> +<span style='margin-left: 1em;'>Piliin ang oras sa m~ga pagdalaw,</span><br /> +at di ang sa gawing pagkaing agahan,<br /> +di ang sa tanghali, di ang sa hapunan,<br /> +di ang sa pagtulog at gawang kailan~gan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>M~ga karaniwang dalaw ay sa pistá,</span><br /> +sa araw n~g lingo kung walang gambala,<br /> +at ang oras namang pinaka-maganda<br /> +ay kung ang hapunan ay naidaos na.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang dalaw na m~ga <i>bigay-loob</i> lamang<a name='FNanchor_2_2'></a><a href='#Footnote_2_2'><sup>[2]</sup></a></span><br /> +ay dapat humiksî, ang gayo,y kaila~gan,<br /> +at pagpilitan mo ang huag magpaliban<br /> +n~g lubhang maluat at iyong bayaran.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa alin mang pintô bago ka pumasok</span><br /> +ay huag magmadali't marahang tumugtog;<br /> +ang dinadalaw mo'y sakaling nanaog,<br /> +ikaw ay magsabi n~g ganitong ayos.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>—"<i>Wala pu ba naman silang dinaramdam</i>?"</span><br /> +Pagsagot n~g wala—"<i>Salamat na lamang</i>"<br /> +—"<i>Utang na loob po'y ipagbigay alam<br /> +na kanila itong ninais kong dalaw</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>—"<i>At tuloy kami po'y ipag-maka-anó</i>....<a name='FNanchor_3_3'></a><a href='#Footnote_3_3'><sup>[3]</sup></a></span><br /> +<i>sa kanilang dan~gal</i>." N~guni't kung sa iyo<br /> +sabihin ang gayon, ang isasagut mo'y<br /> +—"<i>Aking tutuparin ang utus pu ninyo</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa gayo'y agad n~g ikaw ay magpaalam,</span><br /> +isa mong tarheta'y huag na di mag-iwan;<br /> +baliin ang isang sulok na alin man<br /> +—"<i>Utang na loob po, ito ay iiwan</i>."<a name='FNanchor_4_4'></a><a href='#Footnote_4_4'><sup>[4]</sup></a><br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sakaling marami ang m~ga panauhin,</span><br /> +yukuan mo sila't pagdakay batiin—<a name='FNanchor_5_5'></a><a href='#Footnote_5_5'><sup>[5]</sup></a><br /> +—"<i>Magandang gabi po</i>"—ang iyong sabihin,<br /> +saka ang may bahay ay lapitang tambing.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Pagdakay iabot ang kanan mong kamay,</span><br /> +at ang kamay niya'y upang mahawakan,<br /> +—"<i>¿Anu po ang atin? Ang inyong may bahay<br /> +at m~ga kasama ¿anu po ang lagay</i>?"<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>—"<i>Mabuti po naman at walang may sakit,</i></span><br /> +<i>at ¿kayu pu naman?</i>"—Ang sagot ay—"<i>kahit<br /> +sa alin mang oras ay handa pong tikis<br /> +na mapag-utusan sa kayang maliit</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung may kasama kang di kilalang tao</span><br /> +n~g iyong kausap, agad iharap mo,<br /> +—"<i>Sila po'y kaibigan: ikadadan~gal ko<br /> +ang sila'y iharap n~gayon po sa inyo</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At ang iniharap naman ay sasagot</span><br /> +—"<i>Bagong tagasuyong napahihinuhod<br /> +at sumasa-inyong balang ipag-utos</i>"<br /> +—"<i>Salamat po't kami ay gayon ding lubos</i>"<a name='FNanchor_6_6'></a><a href='#Footnote_6_6'><sup>[6]</sup></a><br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung may kaibigan ka sa m~ga dadatnan,</span><br /> +ang iyong kasama'y iharap din naman;<br /> +datapua't huag mong gagawin kailan man,<br /> +ang di mo kilala'y agad kakamayan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Lalo at marami ay lubha n~gang pan~git</span><br /> +na sa bawa't isa ikaw ay lumapit;<br /> +yukuan mo lamang sila n~g marikit<br /> +saka mo batiin n~g boong pag-ibig.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang kasankapan mo'y sakaling batiin,</span><br /> +ialay mo agad n~g wikang magiliw.<br /> +—"<i>Walang kasaysayan, palibhasa'y akin,<br /> +n~gunit ang akin po'y lubos na inyo rin</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang iyong kausap kung hindi mo alila</span><br /> +ay ipáuna mo sa pagsasalita:<br /> +"<i>Kayo po at ako</i>"—at di mawiwika<br /> +ang—"<i>Ako po't kayo</i>"—pagka't hindi tama.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At kung marami n~ga ay gayon din naman,</span><br /> +ikaw din ang siyang kahuli-hulihan.<br /> +Ganito:—"<i>Kayo po, si Mameng, si Ninay,<br /> +si Pepe at ako ang napagtanun~gan</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang m~ga pamagat ay huag mong sambitin</span><br /> +lalo na kung pan~git at masamang dingin,<br /> +na gáya n~ga nito:—"<i>Si Daniel na duling,<br /> +si Titay na bun~gi, si Kulas na tikling</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>M~ga halintulad ay paka-ilagan</span><br /> +kung nakadudusta—"<i>Aku po'y nawalan;<br /> +halimbawa n~gayon kayo ang nagnakaw</i>"....<br /> +ang gayong salita'y kasama-samaan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa m~ga palalo ay huag kang gumaya,</span><br /> +walang bukang bibig kung di ang kanila:<br /> +—"<i>Ako po'y ganito</i>"—"<i>Ako po ay iba</i>"<br /> +Ang gayon salita'y pan~git na talaga.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung ang kausap mo ó sinu man kayâ</span><br /> +ay namaling hindi talagang sinadya,<br /> +pagtakpan mo't parang hindi nahalata<br /> +n~g upanding siya ay huag mapahiya.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Pakikipagtalo ay iyong ilagan;</span><br /> +n~guni at sakaling mahirap iwasan,<br /> +ay salaysayin mo ang iyong katwiran<br /> +n~g sabing malambot at katotohanan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung paupuin ka ay iyong piliin</span><br /> +ang huling upuan: n~gunit kung sakaling<br /> +ang lusok na dako sa iyo'y ihain,<br /> +ay huag kang magtuloy kung di ka pilitin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung isang babayi ang siyang dadatal</span><br /> +lahat n~g dadatna'y dapat magtindigan;<br /> +sagutin ang bating kaniyang binitiwan,<br /> +lusok na upuan sa kanya'y ialay.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>N~gunit kung lalaki ang siyang darating,</span><br /> +ay lalaki lamang ang tatayong tambing;<br /> +ang m~ga babayi'y nan~gaka-upu ring<br /> +sasagot sa bati ng wikang magiliw.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Dapat na maunang mag-alay n~g kamay</span><br /> +ang nakatataas sa pagkakamayan;<br /> +sa m~ga batian ay gayon din naman,<br /> +di sukat mauna ang natataasan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kaya ang babayi'y siyang nararapat</span><br /> +mag-alay n~g kamay sa makakau-sap<br /> +sapagka't saan mang m~ga paghaharap,<br /> +ang babayi'y siya ang nakatataas.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Gayon man ay dito'y nakagawian na</span><br /> +ang m~ga lalaki'y siyang nan~gun~guna.<br /> +Babayi't lalaki kung kakamayan ka,<br /> +kamay mo'y madaling ibigay pagdaka.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>In~gatan mong ikaw ay huag magdaan</span><br /> +sa gitna n~g kahit alin mang hárapan;<br /> +n~guni at sakaling lubos na kailan~gan,<br /> +hin~gin ang kanilang kapahintulutan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At huág kang humukut na gaya n~g iba</span><br /> +na ang kanang kamay ay iniu-una:<br /> +tuid ang katawan "<i>¿Maari pu bagang<br /> +ako ay magdaan</i>?"—"<i>Magtuluy pu sila</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At sakaling ikaw nama'y may gagawing</span><br /> +sandali sa labas, ay iyong sabihin<br /> +n~g boong pitagan—"<i>Ipagpaumanhin<br /> +pu nila't sandaling sila'y lilisanin</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa pagpapa-alam ay iyong magagamit</span><br /> +ang m~ga sinabing pag-upo't pagtindig;<br /> +at kung ikaw naman ang siyang aalis,<br /> +sila ay yukuan n~g anyong marikit.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>—"<i>Kami pu,y paalam sa kanilang lahat,</i></span><br /> +<i>mag-utus pu sila sa lahat n~g oras</i>."<br /> +—"<i>Magandang gabi po</i>." Kamayan mo agad<br /> +ang m~ga may bahay, gayari ang saad.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>—"<i>Ang amin pung dampa ay inyo ring tunay</i><a name='FNanchor_7_7'></a><a href='#Footnote_7_7'><sup>[7]</sup></a></span><br /> +<i>na sa gayong daan at gayon ang bilang.<br /> +Hinihintay naming kami'y paran~galang<br /> +palagi n~g inyong malugod na dalaw</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sagot n~g may bahay naman ay ganito:</span><br /> +—"<i>Inyo na pung alam itong bahay ninyo,<br /> +Ninanais naming kayo,y pumarito,<br /> +upang sa tui-tui na,y masuyuan kayo</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Nasabing may bahay kung sadyang may nais</span><br /> +makipagkilala sa iyo n~g mahigpit,<br /> +katunkulan niyang dalawin kang tikis<br /> +sa loob n~g tatlong araw di lalabis.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At sakaling siya sa iyo'y dadalaw,</span><br /> +ikaw sa kaniya ay magkakautang;<br /> +tadhana'y sa loob n~g wawalong araw<br /> +siya'y dalawin mo't itoy karampatan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung uubuhin ka ó babahin kayâ,</span><br /> +gayon sa pagdahak saka sa paglura,<br /> +ay dapat lumin~gon sa dakong kabila,<br /> +ang iyong kailan~gan upanding magawa.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kublihan pagdaka n~g panyo ang bibig,</span><br /> +upanding ang dumi ay huag tumilansik:<br /> +ang mukha mot labi'y pahirang malinis,<br /> +at kailan may huag kan lumura sa sahig.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa lahat n~g pulong ay lubos na bawal</span><br /> +ang pagsasalita n~g m~ga mahalay,<br /> +gayon din ang bulok na kadumal dumal<br /> +ay huag mong sabihin at paka-in~gatan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At huag kang mag-higab, at huag mag-antók</span><br /> +at huag kang mag-unat, at huag mag-kamót,<br /> +at huag kang mainip at lumin~gos-lin~gos,<br /> +ito'y lubhang pan~git at lisya sa ayos.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang anu mang tan~gan n~g iyong kaharap,</span><br /> +na gaya n~g paypay, sakaling malaglag,<br /> +pulutin pagdaka't isauli mo agad,<br /> +iabot ang tatangnan, sa dulo ang hawak.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang alin mang pintong iyong dadaanan,</span><br /> +kung datnan mong bukás, bukás mo ring iwan,<br /> +at kung nakasima, isima mo naman,<br /> +ito'y siyang turo n~g dakilang asal.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang kahit sinu man sa m~ga kalikom</span><br /> +sa alin mang pinto, ay makasalubong,<br /> +dagli mong yukuan at saka umurong,<br /> +at iyong sabihing—"<i>Sila po'y magtuloy</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>N~gunit kung sakaling umurong din siya</span><br /> +at pipilitin kang ikaw ang mauna,<br /> +kung hindi rin lamang natataasan ka,<br /> +pasalamatan mo at magtuloy ka na.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang kahit man sino ang sa iyo'y dumalaw</span><br /> +ay iyong ihatid hangang sa hagdanan:<br /> +sákaling madilim ay iyóng tanglawan<br /> +hangang na sa loob siya n~g bakuran.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang iyong kaibiga'y kung magkakasakit,</span><br /> +ay manaka-nakang dalawin mong saglit;<br /> +at kung datnan siya n~g m~ga ligalig,<br /> +gayon di'y dalawin, aliwin sa hapis.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa araw n~g binyag ó kapan~ganakan</span><br /> +n~g iyong matalik na m~ga kaibigan,<br /> +sila'y batian mo n~g masayang liham,<br /> +mahiksi ang sukat, n~guni at malaman.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At gayon din naman sa pag-aasawa,</span><br /> +ó sa pan~gan~ganak na lubhang ginhawa,<br /> +at sa lahat na n~gang dapat ipag-sayá,<br /> +sila ay padalhan n~g liham pagdaka.—<a name='FNanchor_8_8'></a><a href='#Footnote_8_8'><sup>[8]</sup></a><br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung patutun~go ka sa alin mang bayan,</span><br /> +lalo't sa malayo'y lubos na kailan~gan,<br /> +bago ka umalis muna'y magpaalam<br /> +sa kaibigan mo't iyong katunkulan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Nguni at kung ikaw naman ay dumating,</span><br /> +katungkulan nilang ikaw ay dalawin,<br /> +sapagka't kailan~gang kanilang sabihing<br /> +sila'y nagsasaya't umuwi kang magaling.<br /> +</td> +</tr> +</table> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a name='VII'></a><h2>VII</h2> + +<h2>SA M~GA PIGING</h2> + +<table summary="Piging" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1"> +<tr> +<td width="28%"></td> +<td width="72%"> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung mapithaya ka sa alin mang piging,</span><br /> +huag kang magpauna sa ibang panauhin; <br /> +n~gunit huag ka namang mahuling dumating:<br /> +isipin mong ikaw ay doon hihintin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa mesang pagkain kung tumatawag n~ga,</span><br /> +hayaang mauna ang m~ga dakilâ;<br /> +at gayon din naman huag kang magkusang<br /> +maunang tumikim sa alin mang handâ.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Huag kang magmadali't ang subo'y huag lakhan</span><br /> +ang ulam ay huag mong amuyan ó hipan;<br /> +ang m~ga kubiertos ay paka-in~gatan,<br /> +upang huag kumatog na lubha sa pingan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Huag mong titigan ang alin mang hain,</span><br /> +at gayon din naman kasalong panauhin<br /> +paka-in~gatan mo't huag sasambitin<br /> +ang bagay na baka nakaririmarim.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang iyong m~ga siko ay huag mong isampa</span><br /> +magpakailan pa man sa kakanang mesa,<br /> +kahit anong ulam ay huag humingi ka,<br /> +huag namáng pintasan ang kahit alin pa.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung di mu man ibig ang dulot na hain,</span><br /> +kahit kakaunti ay kumuha ka rin;<br /> +magpakailan pa man ay huag mong sabihing<br /> +—"<i>Ang ganyan pong ulam di ko kinakain</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang pagsasalita, kung punô ang bibig,</span><br /> +ay bawal na lubos sa dakilang bait,<br /> +at gayon din naman ang sadyang pag-gamit<br /> +n~g dalawang pan~ga sa pagkai'y pan~git.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Huag mong paapawin ang baso ó copa</span><br /> +n~g tubig ó alak at kahit anu pa;<br /> +bagu ka uminom pahiran mu muna<br /> +ang iyong m~ga labi n~g laang servilyeta.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung maka-inom na ay gayon din naman</span><br /> +ang m~ga labi mo'y pahirang agapan;<br /> +at huag kang umihip wari alinsan~gan,<br /> +ang gayo,y bawal n~ga sa dakilang asal.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At kung alayan ka n~g iyong kasalo</span><br /> +n~g alak ó kaya maging kahit anó,<br /> +sa di mu man kanin ay tatangapin mo<br /> +at pasalamatan ang alay sa iyo.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At kung may dadatal na ibang panauhin,</span><br /> +lalot kakilala'y anyayahang tambing.<br /> +Huwag kang sumubo at siya,y iyong hinting<br /> +makapasok muna at kayo,y lisanin.<br /> +</td> +</tr> +</table> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a name='VIII'></a><h2>VIII</h2> + +<h2>SA M~GA LARO</h2> + +<table summary="Laro" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1"> +<tr> +<td width="28%"></td> +<td width="72%"> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung kayo'y magtipon upanding mag-aliw,</span><br /> +ikaw ay magsaya, n~gunit magmahinhin.<br /> +Pinaka matanda ay papamiliin<br /> +n~g larong mainam na inyong gagawin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa alin mang laro ay huag kang magdáya</span><br /> +at huag ka rin namang mag-in~gay na lubha.<br /> +Kung may alan~ganin dapat pahatul n~ga<br /> +sa hindi kalarung m~ga matatanda.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At kung may dumating na iyong kaibigan,</span><br /> +ó sinu man kaya, lalu at maran~gal,<br /> +ang ukol sa iyo sa kaniya'y ialay<br /> +—"<i>¿Ibig pu ba ninyong makipag-aliwan</i>?"<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sakali at ikaw ay siyang manalo,</span><br /> +sino man ang kulang ay huag sin~gilin mo,<br /> +at huag mong sabihing—"<i>Magbayad po kayo</i>"<br /> +Pahiwatig lamang—"<i>¿Ang kulang ay sino</i>?"<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Isang nananalo'y di dapat umalis,</span><br /> +kung di may malaking dahilang mahigpit; <br /> +n~guni at ang talo ay makatitindig<br /> +at huag magpakita n~g kaunting galit.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung nananalo ka ay huag kang magdiwang</span><br /> +kung natatalo ka'y huag magn~gitn~git naman,<br /> +sa laro'y madalas mahalatang tunay<br /> +ang walang magaling na pinag-aralan.<br /> +</td> +</tr> +</table> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a name='IX'></a><h2>IX</h2> + +<h2>SA LANSAN~GAN AT SA LAHAT N~G DAKONG UKOL SA MADLA</h2> + +<table summary="Lahat" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1"> +<tr> +<td width="28%"></td> +<td width="72%"> +<span style='margin-left: 1em;'>Babayi'y di sukat lumakad sa daan</span><br /> +n~g walang kasama at pan~git na tignan.<br /> +n~gunit sa lalaki ay hindi kailan~gang<br /> +mapag-isa kahit saan mang galaan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa alin mang dako na ukol sa madla</span><br /> +ikaw ay magbihis n~g hindi masagwa;<br /> +n~guni at huag naman ang napakadukha,<br /> +ó kaya marumi, kung dili may sira.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At kung babayi ka, huag mong pákapalan</span><br /> +mukha mo n~g pulbos, pagka't di mainam:<br /> +manipis na pahid marikit na tingnan,<br /> +ang kinang n~g balat huag na di maparam.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>¿May iinam kaya sa kulay n~g balat</span><br /> +nating kayumangi't makinis, maligat?<br /> +Pintor at poeta'y iyan ang pan~garap<br /> +sapagka't nandiyan ang buhay n~g dilag.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Paka-ilagan mo ang satsat at daldal,</span><br /> +gayon din ay huag kang magdunung-dunun~gan;<br /> +n~guni at huag namang parang piping tunay<br /> +pagka't ito'y tanda n~g pagka-walang muang.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung may kasama kang dapat na dan~galin</span><br /> +ikaw ay lumagay sa kaliwang piling,<br /> +at kung sa banketa'y gumilid kang tambing<br /> +sa dako n~g bakod siya'y padaanin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung masalubun~gan ang isang babayi</span><br /> +sa m~ga banketa na aking sinabi<br /> +ay dapat gumilid ang isang lalaki<br /> +ó bumabang saglit, ang gayon ay puri.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Maging kahit sino ang iyong masundan,</span><br /> +kung ibig mong siya'y iyong malampasan,<br /> +ikaw ay bumaba ó gumilid lamang,<br /> +sa dako n~g bakod ay huag kang magdaan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung ang kasama mo ay may makausap</span><br /> +na wari ay lihim lumayo kang agad,<br /> +upang huag sabihing nakikitalastas<br /> +ka n~ga sa usapang di dapat mahayag.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung kayo ay tatlo sa m~ga galaan</span><br /> +ay igitna ninyo ang itinatanghal,<br /> +n~guni at kung kayo'y magka isang dan~gal,<br /> +magka-kulay damit sa tabi ay bagay.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At gayon din naman ang magkasintaas,</span><br /> +sa dalawang tabi sila nararapat,<br /> +ang isang mababa ó kaya matankad<br /> +ay siyang igitna, ang gayon ay sukat.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kailan~gan n~gang lubos na iyong isabay</span><br /> +sa m~ga kasama ang iyong paghakbang<br /> +kung kayo'y titigil, ang iyong katawan<br /> +at ulo'y itayó n~g anyong mainam.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung sa m~ga pintô ikaw ay papasok,</span><br /> +hakban~gan ó landas na sadyang makipot,<br /> +kung may kasama kang dapat na ilusok,<br /> +paunahin siya't ikaw ay sumunod.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa m~ga karuage at m~ga, kalesa</span><br /> +kung kayo'y nasakay ay huag kang mauna;<br /> +sa piling na kanan paupuin siya,<br /> +sa dakong kaliwa doon lumagay ka.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>N~guni at kung kiles ang inyong sasakyan</span><br /> +lalut apat kayo'y huli ka rin naman;<br /> +sila'y paupuin sa dakong unahan,<br /> +sa tabi n~g pinto doon ka lumagay.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Paghintu na ninyo at kayo'y bâbabâ,</span><br /> +ikaw ay maunang umibis na kusà.<br /> +kung siya'y babayi ó kaya matandâ,<br /> +agad mong abutin alalayang lubha.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Babayin tumitindig sa kaniyang upuan</span><br /> +at anyong aalis, may paroroonan,<br /> +ang iyong pagsuyo pagdaka,y ialay:<br /> +"<i>Ikadadan~gal kong kayo po'y samahan</i>."<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ito'y kagawian sa asal dakilà,</span><br /> +maging sa dulaan, maging sa pag-galà,<br /> +maging sa pagkain kung uupu na n~gâ,<br /> +sumaliw sa piano ó tumugtug kaya.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Pagka't sa babayi'y pagdusta n~gang tunay</span><br /> +n~g isang lalaki kung hindi samahan;<br /> +kaya,t ang babayi'y nararapat namang<br /> +lalaki'y huag hiyain at pasalamatan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At kung hindi gayo'y mapipintasan ka,</span><br /> +mangmang na babayi, walang munting sigla,<br /> +para kang babayin bundok na talaga,<br /> +sa ugaling bayan ay di pa bihasa.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Huag mong gagayahan ang m~ga pintasin</span><br /> +ang balang makita'y agad susukatin:<br /> +gumagawa nito'y iyong m~ga haling<br /> +na hindi nag-aral n~g pagka-mahinhin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung paparoon ka sa m~ga sayawan,</span><br /> +sa m~ga teatro't m~ga kapisanan,<br /> +pakatandaan mong iyong katunkulan<br /> +ang lalong mabining pagkamatimtiman.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa alin mang bagay na sadyang di pan~git</span><br /> +ay huag mong hiyain ang sino man kahit;<br /> +magbigay loob ka, na di mo man ibig,<br /> +upang purihin ka n~g m~ga mabait.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Alin mang Religion ay huag mong tawanan</span><br /> +m~ga dasal nila ay pagpitaganan.<br /> +Ang m~ga ugali sa alin mang bayan<br /> +gayon din ay dapat na iyong igalang.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang sa protestanteng ginagawang kulto,</span><br /> +at ang kay Mahoma, at ang kay Confucio,<br /> +at ang sa Iglesia Filipinang bago<br /> +ay iyong igalang, sampu n~g Romano.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang ugaling moro, ang ugaling insik,</span><br /> +ang sa amerikano, ang sa m~ga ingles,<br /> +kastila,t aleman, ang sa taga bukid<br /> +at kahit alin pa,y igalang mong tikis.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang iyong Religion ay kahit alin man</span><br /> +at ang iyong ugali,y dalisaying tunay:<br /> +hayaan ang iba,t huag ipagputakang<br /> +lahat ay masama,t ang iyo'y mainam.<br /> +</td> +</tr> +</table> + + +<hr style='width: 65%;' /> +<a name='X'></a><h2>X</h2> + +<h2>SARISARING BAGAY NA DAPAT SUNDIN</h2> + +<table summary="Sarisaring" border="0" width="100%" cellpadding="0" cellspacing="1"> +<tr> +<td width="28%"></td> +<td width="72%"> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa harap ng iba ay huag kang magbihis,</span><br /> +magputol n~g kuko, maghilod, mag-ahit,<br /> +huag kang magpabahin, magpunas, magwalis<br /> +at ang magpaputok n~g daliri,y pan~git.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Bawal na totoo sa dakilang asal</span><br /> +sa harap n~g iba'y makipagbulun~gan;<br /> +n~guni at lalu pang kasama-samaan<br /> +ang nakikibasa sa bukás na liham.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>At gayon din naman ay masamang lubos</span><br /> +ang sa sumusulat kusang panonood;<br /> +ang sa nag-uusap naman ay manubok<br /> +ay pan~git na lubha at asal na buktot,<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa harap n~g iba ay huag kang bumahin</span><br /> +n~g napakalakas, sapagka't pan~git din.<br /> +Ang labi mut kukó ay huag mong kagatin,<br /> +ang m~ga paa mo'y huag pakinigin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Huag mong gagayahin ang asal mababa</span><br /> +n~g sa bawa't bigkas, isang panunumpa<br /> +ang m~ga mahalay salitang salaula <br /> +na gaya n~g <i>—¡Kulog!</i> ... ay kahiya-hiya.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Magmatimtiman ka sa m~ga harapan,</span><br /> +ang masayang mukha'y lubos na kailan~gan<br /> +ikaw ay n~gumiti n~g maminsan-minsan<br /> +at kung matawa ka ay huag mong lakasan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung nakatayu ka't may kakaharipin,</span><br /> +ay huag kang sumandal sa pinto ó dingding;<br /> +ang m~ga kamay mo'y huag may butingtin~gin,<br /> +ang dalawang paa'y itayong butihin.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Kung naka-upu ka'y ang iyong m~ga hita</span><br /> +ay huag pagpatun~gin sapagka't pan~git n~ga<br /> +at huag mu rin namang paunating lubha<br /> +ang iyong m~ga paa sa may dakong gitna.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Sa usapang di mo lubos nalilining,</span><br /> +ay huag kang sumisid n~g lubhang malalim:<br /> +ikaw ay pumakli, kung bagat may dahil;<br /> +ang bawat bigkás mo'y timban~ging magaling.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang kahima,t sino,y huag mong pagmamasdang</span><br /> +parang sinisiyasat: ang gayon ay bawal;<br /> +n~guni,t titingnan mong sandali kung minsan,<br /> +n~g di parang iyong pinagmamalakhan.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Pintasan ang m~ga birong matutulis,</span><br /> +n~guni at kailan~gan ang huag kang magalit:<br /> +kung di magsitigil, ay huag kang dumin~gig,<br /> +humanap n~g ibang iyong makaniig.<br /> +<br /> +<span style='margin-left: 1em;'>Ang ganda n~g iba,y huag mong kaingitan,</span><br /> +at gayon din naman ang sa ibang yaman;<br /> +subali kung siya kay sa iyo,y mainam,<br /> +ay ipagtapat mong mainam siyang tunay.<br /> +</td> +</tr> +</table> + +<h4>KATAPUSAN</h4> + +<h4>MABUTI ANG BATANG MAY DAKILANG ASAL KAY SA MATATANDANG WALANG +NAMUMUAN~GAN DAKILA ANG DUKHANG MAY UGALING MAHAL KAY SA WALANG TUTONG +M~GA MAYAYAMAN.</h4> + +<br /> +<hr style='width: 65%;' /> + +<h2>MGA TALABABA:</h2> + +<a name='Footnote_1_1'></a><a href='#FNanchor_1_1'>[1]</a><div class='note'><p> Ang DAKILANG ASAL na ito ay akma sa lahat n~g maran~gal +na ugali sa Sanglibutan.</p></div> + +<a name='Footnote_2_2'></a><a href='#FNanchor_2_2'>[2]</a><div class='note'><p> Dalaw na <i>bigay-loob</i> ay ang unang pagdalaw sa isang +nagaanyayang dalawin sa kaniyang pamamahay.</p></div> + +<a name='Footnote_3_3'></a><a href='#FNanchor_3_3'>[3]</a><div class='note'><p> Ang salitang <i>ipagmaka-anó</i> ay siyang katuturan sa +tagalog na dalisay n~g maling salitang "<i>cumusta</i>" na nangaling sa +wikang kastilang "<i>¿Como está</i>?"</p></div> + +<a name='Footnote_4_4'></a><a href='#FNanchor_4_4'>[4]</a><div class='note'><p> Ang kahulugan n~g bali n~g tarheta sa alinmang apat na +sulok ay dalaw.</p></div> + +<a name='Footnote_5_5'></a><a href='#FNanchor_5_5'>[5]</a><div class='note'><p> Hindi ang pagyukung pan~git na anaki ay natatakot ó +nahihiya, kung di yaong magandang kilos na bahagyang hutok n~g +baiwang, kaunting pagbaba n~g ulo at masayang mukha.</p></div> + +<a name='Footnote_6_6'></a><a href='#FNanchor_6_6'>[6]</a><div class='note'><p> Ang salitang "KAMI" ay nagagamit n~g kahit, iisa't walang +kasama, at siyang palaging kagamitan n~g m~ga maririkit managalog, +gaya rin n~g salitang "SILA" na ginagamit at ipinapalit sa salitang +"KAYO". Sa katunayan n~ga ay marikit pakingan ang PAALAM NA PU KÁMI SA +KANILA" kay sa "PAALAM NA PU AKO SA INYO". Marikit pakingan ang +"<i>Magtuloy po</i> SILA <i>dine sa</i> AMIN" Kay sa "Magtuloy pu KAYO dini sa +AKIN".</p></div> + +<a name='Footnote_7_7'></a><a href='#FNanchor_7_7'>[7]</a><div class='note'><p> Kung hindi pa nalalaman n~g pinagpapa-alaman ang +pan~galan n~g nagpapa-alam, ay kailan~gan sabihin.</p></div> + +<a name='Footnote_8_8'></a><a href='#FNanchor_8_8'>[8]</a><div class='note'><p> Mga Liham</p></div> + +<p>(LIHAM SA M~GA NAG-AASAWA).</p> + +M~ga G. G. Miguel Bantog at<br /> +Esther Dalisay.<br /> +<br /> + +<p>M~ga piling kaibigan.</p> + +<p>Tangapin pu nila ang masigabong tua na ambag niaring loob sa +ikaliligaya hangang buhay nang kani lang malugod na pagiisang puso.</p> + +<p>Ninanais ku po n~g taimtim sa calooban na abuluyan sila n~g lan~git +n~g saganang biaya.</p> + +<p>Na sa panunuyo.</p> + +<p>Feliza Ilawdagat</p> + +<p>Octubre 15-1906.</p> +<br /> + +<p>(LIHAM SA M~GA LUMULUSOK)</p> + +<p>G. Jacob Pinkian.</p> + +<p>Piling katoto:</p> + +<p>Hinatdan kita n~g masayáng paonlak dahil sa paglusok mo sa iyong +pinapasukan.</p> + +<p>Ninanais kong ikaw ay dumakila sa íkadadan~gal nitong ating lupang +tinubuan.</p> + +<p>Sumasa-iyo.</p> + +<p>Abdon Sinagaraw</p> + +<p>Octubre 15-1906</p> +<br /> + +<p>(LIHAM SA NAMAMATAYAN)</p> + +<p>G. Concepción Panghalina</p> + +<p>Mahal na Ginoo:</p> + +<p>Uma-anib pu ako n~g tunay na pagdamay sa kahapisang inilagak sa inyo +n~g kamatayang sumamsam n~g mahalagang buhay n~g inyong nasirang +kapatid.</p> + +<p>¡Sumalan~git nawa siya!</p> + +<p>Mag-utos pu sila.</p> + +<p>Alberto Manin~gas</p> + +<p>Octubre 15-1906.</p> + +<p>(LIHAM SA KAPAN~GANACAN)</p> + +<p>Ninay na giliw:</p> + +<p>Binabati kita n~g boong tua dahil sa araw n~g iyong kapan~ganakan. +Uma-anib ako sa iyon~g malugod na kasayahan at ninanais ko n~g taos sa +puso na lumawig nawa ang iyong buhay sa gitna n~g lalong maligayang +kapalaran:</p> + +<p>Tangapin mo ang aking masintahing halik.</p> + +<p>Ang iyong</p> + +<p>Iday.</p> + +<p>Octubre 15-1906.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<p>G. CESAR PAN~GILINAN.</p> + +<p>Mahal na Ginoo:</p> + +<p>Ikinadadan~gal ku po ang aking pag-anib sa inyong malugod na +kasayahan, dahil sa malubay na pagsupling n~g inyong giliw na asawa.</p> + +<p>Ninanais kong ang bagong supling ay lumago, mamulaklak at magbun~ga sa +ikagiginhawa n~g bayan.</p> + +<p>Na sa pagpipitagan,</p> + +<p>Leonardo Tagabundok.</p> + +<p>Octubre 15-1906.</p> +<br /> + +<hr style='width: 65%;' /> + +<h1><a href="images/002.gif"><img src="images/002.gif" border="0" +alt="IMPRENTA "TAGUMPAY"" width="316" height="499" /></a></h1> + +<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 13687 ***</div> +</body> +</html> diff --git a/13687-h/images/001.png b/13687-h/images/001.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7fc579f --- /dev/null +++ b/13687-h/images/001.png diff --git a/13687-h/images/001t.jpg b/13687-h/images/001t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..aa69141 --- /dev/null +++ b/13687-h/images/001t.jpg diff --git a/13687-h/images/002.gif b/13687-h/images/002.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3251b52 --- /dev/null +++ b/13687-h/images/002.gif |
