initial commit of ebook 13686HEADmain

1 files changed, 1825 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/13686-8.txt b/old/13686-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..3fc878c
--- /dev/null
+++ b/old/13686-8.txt
@@ -0,0 +1,1825 @@
+The Project Gutenberg EBook of Nang Bata Pa Kami, by Pura Medrano
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Nang Bata Pa Kami
+
+Author: Pura Medrano
+
+Release Date: October 10, 2004 [EBook #13686]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NANG BATA PA KAMI ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
+University of Michigan.
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay
+hindi na ginagamit.]
+
+
+
+
+PURA L. MEDRANO
+
+NA~G BATA PA KAMI
+
+
+
+PANGUNANG SALITA NI
+Bb. Asuncion Palma
+
+AT MGA KUROKURO NI
+G. Ros Almario
+
+AKLATANG BAYAN
+
+I AKLAT
+NG LUPON NG MGA PARALUMAN
+
+1913
+
+
+Imprenta Sevilla Juan Luna 601, Tondo Manila.
+
+
+
+AKLATANG BAYAN
+
+MGA AKLAT SA LIMBANGAN
+
+
+Pura L. Medrano
+EDENG II Bahagi n~g "NA~G BATA PA KAMI"
+
+Julian C. Balmaseda
+SA BAYAN NI PLARIDEL (tula)
+HIMIG SILAN~GAN (tula)
+
+Benito F. Urrutia
+¿SINO A~G AMA KO? ¡PATAWAD!
+BENY AT LILY
+
+Ros. Almario
+NANG AKO'Y MAMATAY,
+BAGONG PARI
+
+G. CHANCO
+SA GITNA N~G LUSAK.
+
+
+
+
+=NA~G BATA PA KAMI=
+
+KATHA NI
+Pura L. Medrano
+
+
+PANGUNANG SALITA NI
+Bb. Asuncion Palma
+
+AT
+
+PANGWAKAS NI
+Ros. Almario
+
+AKLATANG BAYAN. I. AKLAT
+
+NG
+
+LUPON NG MGA PAKALUMAN
+
+=UNANG PAGKALIMBAG=
+
+MAYNILA, 1913.
+
+IMPRENTA SEVILLA
+al lado del Puente de Jose Manila
+
+
+[Larawan: Asunción Palma-"Kay Puring Chong"]
+
+
+
+=_LIHAM SA KUMATHA_=
+
+
+KAIBIGANG PURING;
+
+Ikaw ay nagkamali, oo, nagkamali kang lubha sa pagpili ng maglalagay
+ng pang-unang salita sa iyong mahalagang aklat. Ako pa naman ang
+napita mo, akong batid mong pahat na pahat tungkol sa gawaing ito at
+bago pa lamang nakikisalamuha sa larangang ng panulat. Kaya't nang
+sabihin mo sa aking ako ang ibig mong maglagay ng pang-unang salita,
+ay nasabi ko sa sariling: "¿Kinukutya kaya ako o binibiro lamang
+niya?" Kundi lamang kita nakikilalang isang tapat na kaibigan, uliran
+sa pakikisama, at ako'y nananalig na wala kang pusong sukat ipang-api
+sa akin ay pinatampuhan na sana kita, sapagka't ¿sino ako upang siyang
+magbigay ng pang-unang salita sa iyong aklat? ¿Anong ayos pa o ganda
+ang maidaragdag ko sa iyong katha? Wala. Nguni't ang gawi hilig,
+kilos at damdamin ng dalagang pilipina. Sa pagmamahal ni Edeng kay
+Manuel, pagmamahal na binalot ng isang lihim na pag-ibig ay minsan mo
+pang naipakilala ang isang pitak ng kaluluwa ng dalaga ng ating bayan.
+
+Sa wakas ay ibig kong masabi sa iyo na, sa pagkakalathala ng katha
+mong ito ay dalawang mahahalagang tagumpay ang iyong nakamit; tagumpay
+ng iyong sarili sa iyong pagka manunulat at tagumpay ng Aklatang Bayan
+sa pagka kasapi mo sa kanya.
+
+Bumabati at nakikikamay.
+
+
+ASUNCION PALMA.
+
+
+[Larawan: Pura L. Medrano]
+
+
+
+
+I
+
+_MGA ALA-ALA NI MANUEL KAY EDENG._
+
+
+--¿...?
+
+--!...!
+
+--¿Hindi mo na naaalaala?
+
+Makinig ka't isa-isa kong ipaaalaala sa iyo:
+
+Noo'y musmos pa tayo.
+
+Musmos, oo; wala tayong kamalay-malay sa mga sigalot ng buhay; bago pa
+lamang tayong humahakbang sa unang baytang ng pag-ibig, at bago pa
+lamang tayong natututong sumunod sa itinitibok ng ating puso; nguni't
+hindi pa natin nakikilala kung ano ang pag-ibig. Ang tunay na
+pag-ibig.
+
+Ang bahay natin ay nagkakatapat halos, at isang hapong masaya ang
+langit na ikaw ay nasa bintana, ako'y nanungaw, at nang maino mong
+pinagmamasdang kita'y tumungo ka, tumungo ka't saka ngumiti ng lihim,
+bago itinaas ang mata at kiming sumulyap sa akin.
+
+Sumandali tayong nagkatitigan at pagkatapos ay isang ngiting busog sa
+ligaya ang ipinahatid mo sa akin.
+
+Ako'y nasayahan at naramdaman kong sumasal ang tibok ng puso at waring
+ako'y napa-angat sa aking kinalalagyan na di ko makuro kung bakit.
+
+¿Pag-ibig na kaya ang kahulugan ng ngiting iyon? Kung pag-ibig ay
+¿paano ko maaalaman? At sakaling pag-ibig na nga'y ¿ano ang maidudulot
+sa aking buhay? Ang sunod sunod kong tanong sa sarili.
+
+Sa aking pagdidilidili'y naisip kong itanong sa iyo ang kahulugan ng
+ipinamalas mo sa akin; nguni't aywan kung bakit at hindi ko man lamang
+naipahiwatig sa iyo nang tayo'y magkausap. At ... ¿naaalaala mo ba ang
+ating pinagusapan?
+
+Panay na kamusmusan; oo, panay na kamusmusan. Datapwa't nang tayo'y
+maghiwalay, nang ako'y pauwi na sa amin, ang puso ko'y naligalig at
+naramdaman kong may bagong damdaming tumubo sa lalong pinakalihim
+niyang pitak.
+
+Buhat noon, saan mang dako ako mapatungo ay waring ikaw ang aking
+nakikita, at sa lahat ng akin gawain, sa pag-aaral, sa paglalaro, ay
+ikaw ang laging sumasaisip ko.
+
+Kung gabi at ako'y nahihilig na sa hihigan, sa piling ng minamahal
+kong ama, ay lagi akong balisa, napipikit man ang mga mata ko'y gising
+din ang aking diwa.
+
+At ilan pang araw na gayon ang aking dinanas.
+
+
+
+
+
+II
+
+
+Kami ng Nanay ko'y naparoon sa lalawigan ng hindi ako nakapagpaalam sa
+iyo.
+
+Sa aming paglalakbay ay wala akong nakasama liban sa pighati. Hindi pa
+kami dumadating sa aming paparoonan ay ninais ko nang magbalik;
+nguni't kami'y nasa laot na, at dahil dito ano pa ang aking gagawin
+kundi ang magtiis. At nagtiis nga ako't nasabi ko tuloy sa aking
+sariling: "kay hirap pala nang malayo sa minamahal" Oo, mahirap nga.
+At sukat bang pati ng malamig na simoy ng dagat na dati kong
+kinawiwililihang sagapin ay kayamutan ko!
+
+Makailang araw, kami'y nagbalik; gaya rin ng aming pagalis na hindi
+mo namalayan, at buhat sa "azotea" ng aming bahay ay natanaw kitang
+nakikipaglaro ng tubigan sa ating mga kababata.
+
+Noo'y gabing maliwanag ang buwan at kayo'y nasa inyong bakuran.
+
+Agad kitang pinaroonan. At nang ako'y iyong matanaw ay huminto ka sa
+iyong paglalaro, humiwalay ka sa mga kasama, dalidali kang naupo sa
+isang nakaalimbutod na ugat ng kahoy at saka nangalumbaba.
+
+Naalaala ko ang aking pag alis ng walang paalam, at sisikdosikdo ang
+loob kong lumapit sa iyo.
+
+Tumindig ka't tila hindi mo na ako ibig kausapin; at anyo kang aalis,
+nguni't napigilan kita at nang titigan ko ang mukha mo'y nabanaagan
+kong dumadaloy sa binurok mong pisngi ang luhang buhat sa iyong pusong
+naghihinanakit.
+
+Ipinatalastas ko sa iyo na ang aming pagalis ay biglaan at ang aking
+pagsama'y sa kaibigan ng tatay ko na ang aking ina'y huwag mag-isa sa
+paglalayag. At palibhasa'y nahalata kong ayaw kang maniwala, ay
+isinamo kong ako'y iyong patawarin.
+
+Sa aking pagmamakaawa'y nahabag ka. Pinaupo mo ako sa iyong tabi at
+matagal tayong nagusap.
+
+--¿Pinatatawad mo ba ako?--ang una at kiming tanong ko sa iyo.
+
+--Mamaya mo malalaman--ang tugon mo.
+
+--Ayoko ng mamaya pa--ang malambing na ulit ko.
+
+--Oo, pinatatawad kita--ang pangiting salo mo naman.
+
+At ako'y natuwa nang gaya ng dati.
+
+Nang gabing iyon ay marami kang sinabi sa akin gayon din ako sa iyo at
+kung hindi tayo pinagtuksuhanan ng ating mga kaibigang napatigil sa
+paglalaro ng tubigan ay hindi pa tayo magkakatapos sa paguusap
+sapagka't para tayong mga pinagpalang nagpapasasa sa biyayang hulog
+ng langit. ¿Hindi ba Edeng?...
+
+At nagalit ka sa nagsipanukso sa atin, kaya't bubulongbulong kang
+nakyat at ako nama'y maligayang umuwi sa amin.
+
+
+
+
+III
+
+
+Kinabukasan.
+
+Pagbabangon ko sa hihigan, ay una kong tinanaw ang durungawan ng iyong
+silid. Nakabukas ang isang dahon at nakita kong bihis ka na.
+
+Noo'y mag-iikapito na ng umaga, oras ng pagpapasukan sa paaralan.
+
+Sampung minuto pa ang dumaan bago ka lumabas sa pinto ng inyong bahay
+na dala mo ang iyong mga aklat.
+
+Dalidali akong nanaog at hindi mo naino na sinundan kita hanggang
+makarating ka sa paaralan. Sa tanghali'y binantayan kita sa aming
+bintana hanggang makapasok ka sa inyong pintuan.
+
+Gumabi.
+
+Maliwanag din ang buwan.
+
+Ang inyong looban ay gaya rin ng dating pinagsasadya ng mga kababatang
+kalapit-bahay, at nang marami ng nagkakatipon ay sinimulan ang laro.
+Ngayo'y patintero, mamaya'y takip-silim at bala nang maisip.
+
+Ako'y nanaog upang makihalo sa inyo; nguni't nang naroon na ako't
+hanapin, kita, ay wala ka.
+
+Kumaba na naman ang dibdib ko at aking isinaloob na ikaw ay
+nagtatampo pa sa akin, at dahil dito ay naitanong ko sa isang kapwa
+bata kung saan ka naroon.
+
+--¡Hayún ay ... ayaw maglaro!--ang tugon sa akin.
+
+Ako'y lumingon at nakita, kitang nakaupo sa hagdan ng inyong "azotea".
+
+Linapitan kita't aniko'y:
+
+--¿Bakit ka nakaupo diyan?
+
+--Mangyari'y hinihintay kita--ang waring may lambing na sagot mo.
+
+--¿Ayaw ka bang maglaro?-ang ulit ko na wala nang pangambang may
+hinampo ka pa sa akin.
+
+--Maglalaro ako kung kasali ka--ang may ngiti mong salo.
+
+--¡Naku!--ang pakunwa ko naman.
+
+--Oo,--ang mariin mong agaw na parang ibig mo nang maghinanakit,
+kaya't sinagot kitang agad:
+
+--Sa totoo man ó hindi ang sinabi mo, ay dapat mong malaman, na kung
+kaya ako naparitong maglaro ay dahil lamang sa iyo.
+
+Tinitigan mo ako bago ka ngumiti ng ngiting may kasiyahang loob.
+
+Tinawagan natin ang mga kasama at tayo'y tumayong pabilog at pagdaka'y
+sinimulan mo ang "Pepe-serepe" at....
+
+¡Kay, pilya, pilya mo! sinadya mo pang ako ang mataya.
+
+Pagkatapos ay nagtakbuhan kayong ako ang inyong kasunod.
+
+Aywan kung bakit, at noo'y wala akong abutan sa inyo: kay tutulin
+ninyong tumakbo, para kayong mga ibon.
+
+Sa ikatlong inanduyan ay nahapo ako at....
+
+--Batugan, batugan--ang sigawan ninyong lahat.
+
+Ako'y napahiya.
+
+Naawa ka sa akin, at binulungan mo ako ng:
+
+--"May mahuhuli ka na ngayon"--at saka patakbo kang lumayo. Nguni't
+ilang hakbang lamang ay tumigil ka na at hindi pa mandin kita
+nahahawakan ay sumigaw ka:
+
+--"Nahuli ako, nahuli ako"--at idinugtong mo pa ng marahan ang
+ganito:--"Kaawaawa ka naman, tutubusin kita't pagod na pagod ka na".
+
+Oo, patangpata na nga ako; danga't kasali ka, kundi'y umuwi na sana
+ako sa ikalawang takbuhan pa lamang.
+
+Ang ating laro'y natapos ng gabing iyon, sapagka't sa nagsisunod na
+gabi'y panay na salitaan ang ating ginawa. Nguni't ¿ano ang ating
+napagusapan? ¿Panay pang kamusmusan na gaya ng mga unang araw?
+
+Hindi na.
+
+¿Nagkatalastasan na kaya tayo ng itinitibok ng ating puso?
+
+¡Aywan! datapwa't buhat noon ay unti-unti na tayong lumayo sa, ating
+mga kababata, sapagka't palagi tayong pinagtututukso.
+
+
+
+
+
+IV
+
+
+Ang patintero, ang takip-silim at iba pang laro na napagpaparaanan ng
+mga bata ng masasayang oras ay hindi na natin muling naalaala, at ang
+ating paguusap sa inyong looban ay nalipat sa bulwagan ng inyong
+tahanan.
+
+At isang gabi na kayo ng mga tatay mo'y nagpasiyal sa Sta. Cruz ay
+nakita ko kayo sa harap ng simbahan.
+
+Noo'y del Pilar. Maraming tao, maraming marami. Ang mga periya'y
+nagsisikip sa nagsisipag baka-sakaling sa pagtaya sa iba't ibang
+sapalaran ay makatama ng relos, mañika at iba pa.
+
+Sa liwasan ni Goiti, sa harap ng simbahan at ibang lansangan ay
+langkay langkay na nagsisipaglakad ang mga kawal ng pag-ibig, at ang
+mga binatang kaagapay ng mga binibini'y bubulong bulong na animo'y mga
+bubuyog kung dumadapo sa mababangong bulaklak.
+
+Nakita ko nga kayo sa harap ng simbahan: ang tatay mo'y mayroong
+kausap at ikaw nama'y nagmamasid sa mga taong naglalakad.
+
+At baga man ako'y papauwi na, ay hindi ako nagtuloy, linapitan ko kayo
+at matapos akong magpugay sa iyong mga magulang ay tinanong kita ng
+marahan:
+
+--¿Kanina pa ba kayo rito?
+
+--Oo,--ang sagot mo.
+
+--¿Bakit ngayon ko lamang kayo nakita?--ang ulit ko.
+
+--Mangyari'y hindi mo kami hinahanap--ang parang may tampo mong pakli.
+
+¿Paano ko kayong hahanapin--ang salo ko naman--sa hindi ko naaalamang
+paparito kayo?
+
+Ang tatay mo'y nagyayang makinig ng serenata. Tayo'y tumungo sa
+kinalalagyan ng bandang tumutugtog ng sari-saring opera at nang tayo'y
+naroon na'y bumili ako ng lansones sa isang magmamane sa tapat ng La
+Perla.
+
+Inalok ko ang mga tatay mo't pagkatapos ay nilapitang kita, at:
+
+--Ayoko--ang iyong pauna.
+
+--¿Bakit, ayaw ka ba nito? ¿ano ang iyong ibig--ang malambing kong
+tanong sa iyo.
+
+--Wala--ang iwas mo.
+
+--¡Wala raw!--ang salo ko naman.
+
+--Wala nga--ang patibay mong mali.
+
+--¡Naku, ikaw naman! ¿Ano lamang eh? Sabi na, hale, sabi na.--ang
+magiliw kong samo.
+
+--Kung alin ang masarap sa iyo ay siya mong bilhin at masarap din sa
+akin--ang pakli mo na sinundan ng ngiting puno ng saya.
+
+At muli akong lumapit sa magmamane. Pumili ako sa isang bilao ng
+dalawang mansanas at pagkatapos ay ibinigay ko sa iyo ang isa.
+
+--Iyan, iyan ang masarap--ang bigkas mong sabay sa pagtanggap ng
+mansanas.
+
+--¿Totoo nga ba?--ang tanong ko naman.
+
+--Oo, sapagka't hindi ka bibili ng hindi masarap at ang masarap sa iyo
+ay masarap din sa akin.
+
+Katatapos mo pa lamang mag-salita'y siya namang pagpaparinig ng banda
+ng isang mainam na opera.
+
+Habang pinakikinggang ko ang tugtuging iyon ay parang nananariwa sa
+aking gunita ang mga pangalan ng operang akin nang napanood at
+naalaala kong yao'y ang "Sandugong Panaginip".
+
+--Hindi mo ba naaalaala ang tugtuging iyan?--ang tanong ko sa iyo.
+
+--¿Hindi ba iyan ang "Sandugo"?--ang balik mo naman sa akin.
+
+--Iyan nga--ang masaya kong pakli--at ¿hindi kaya natin sapitin ang
+naging hangga ng pagiibigan ni Tarik at ni Bitwin?
+
+Hindi ka nakakibo, parang naumid ang iyong dila't namutla ka,
+sapagka't salitang pagiibigan ang iyong napakinggan sa aking bibig na
+tila baga tayo'y mayroon nang salitaan.
+
+Nang mahalata kong hindi ka makapangusap, ako'y nagpatuloy sa aking
+pananalita: isinaysay ko ang napagsapit ng dalisay na pagiibigan ni
+Bitwin at ni Tarik, ayon sa aking nabasang argumento ng Sandugo at
+pagkatapos ay ipinahayag ko naman ang damdaming tumubo sa aking puso
+mula nang tayo'y bata pa at itinanong ko sa iyo kung yao'y pag-ibig
+na.
+
+Palibhasa'y hindi mo rin ako sinagot, ay ako na ang nag-sabing PAGIBIG
+na nga at idinugtong ko pang "INIIBIG KITA".
+
+Makailang araw ay nagbago ka: oo, nagbago ka. Ang masasaya mong
+ngiti'y bahagia mo nang ipamalas sa akin at sa nagsisunod na mga
+paguusap natin ay waring nabibigatang kang sumagot sa aking mga
+sinasabi; subali't nahalata kong nagtatampo ka't nalulumbay pa pag
+hindi kita nadadalao.
+
+
+
+
+
+V
+
+
+Baga ma't ang masasaya mong ngiti'y iyong ipinagkait sa akin, ay
+maligaya rin ako; oo, maligaya rin ako sapagka't nahalata kong
+tumutugon ka sa tibok ng aking puso. Nguni't ang aking kaligayahan ay
+naparam na animo'y aso sa bahagiang simoy ng hangin, sapagka't nalipat
+kami ng bahay at may nagsabi sa amin ng ako'y palaging nakakagalitan
+ng aking guro sa dahilan daw na ako'y madalas na hindi makalisyon, at,
+sukat bang ang tatay ko'y maniwala at ipinagbawal pa sa akin ang
+pagpapasyal...?
+
+¡Oh! anong lungkot ko noon! ... Kung nakilala ko ang dalahirang
+naghatid sa amin ng balitang iyon ay ... aywan: marahil ay inaway ko;
+oo, pagka't ng mga araw na iyon ay naghahari pa sa akin ang kainitan
+ng ulo.
+
+Ang paghihigpit sa akin ng tatay ko'y hindi naman nag-tagal; ilang
+linggo lamang at ako'y pinahintulutan nang makapagpasyal na gaya ng
+dati.
+
+Ako'y natuwa sapagka't madadalaw na namang kita; nguni't ¡naku! hindi
+naglao't nakita ko na ang katapal na dusang walang kasing laki ng
+aking katuwaan sapagka't nang ako'y paroon sa bahay na inyong tinirhan
+ay nakita kong naka-dikit sa nakalapat na pintuan ang isang papel na
+kinababasahan ng SE ALQUILA.
+
+Ipinagtanong ko kayo sa mga kakilala; datapwa't walang nakapagsabi
+kung saan kayo nalipat. Ako'y bumalik sa amin at itinanong ko sa aking
+tatay kung saan kayo nakatira.
+
+--Aywan ko--aniya--nagsi-alis ng hindi man lamang nakapagpaalam sa
+atin, sapagka't ang ama daw ni Edeng; ay dinapuan ng sakit, na
+pinakikialaman ng mga sanitario.
+
+Ako'y nalungkot, hindi lamang nalungkot, nagtiis pa ako ng hirap
+sapagka't hindi ko maalaman kung saan kayo naparoon. Hindi ko maalaman
+kung saan kita susulatan.
+
+At buhat noon ang puso ko'y naging laruan ng hirap. Natulad sa isang
+putol ng kahoy sa gitna ng dagat na sunodsunuran saan man dalhin ng
+alon.
+
+At sa mga bayo ng sakit ay hindi ko naikubli ang akin pagtitiis.
+Nahalata ng aking mga kaklase sa Ateneo at sa isa sa kanila na
+nagngangalang Pedro Batobalani ay naipagtapat ko ang aking
+dinaramdam.
+
+--¡...!
+
+--Madalas ba rito ngayon at noon mo pang araw nakikilala?...
+
+Ang binatang iya'y isa sa mabubuti kong kaibigan, siya ang umaliw sa
+akin at dahil sa kanya'y nagbawas ang aking pamimighati. Datapwa't
+hindi nagbago ang aking pag-ibig sa iyo at bagkus pang lumago at sa
+twing magugunita ko ang aking pagiisa, ay lalo pa akong nagsusumigasig
+sa pag-aaral sapagka't hindi nawalay sa akin ang paguusap na tayo'y
+magkikitang uli at maidudulot ko sa iyo ang aking napagaralan.
+
+
+
+
+
+VI
+
+
+Mahabang panahon ang dumaan.
+
+At isang gabing ako'y naglalakad sa daang Azcarraga ay nabasa ko sa
+isang anunsiyong naka-dikit sa pader na tinatamaan ng liwanag ng ilaw
+sa lansangan, na ang pelikulang VIVIR PARA AMAR ay itatanghal sa
+Dulaang Zorrilla.
+
+Ako'y napatigil at naibulong ko sa sarili ang ganito:
+
+"VIVIR PARA AMAR" ¿Mabuhay upang umibig? ¡Oh ...! Panonoorin ko ang
+pelikulang ito at baka nakakamukha ng malungkot kong kabuhayan sa
+pag-ibig.
+
+At dalidali akong pumasok sa dulang Zorrilla; nguni't pag-upo kong
+pag-upo sa aking luklukan ay siya namang pagka-tapos pelikulang "VIVIR
+PARA AMAR".
+
+Ang mga ilaw ay nagliwanag. Ang mga mata ko'y aking pinagala sa loob
+ng dulaan, at ¡oh, anong pagkakataon! Sa palkong kapiling ng aking
+kinalalagyan ay may namasdan akong isang babaeng himala ng ganda. Sa
+biglang pagkakita ko'y hindi ko nakilala kung sino, datapwa't nang
+aking titigan ay nasayahan ang aking pusong kung ilan nang taong hindi
+hinihiwalayan ng lungkot at nanariwa sa aking gunita ang nakaraang
+panahon.
+
+Nakikilala mo kung sino ang babaeng iyaon?...
+
+Ang aking langit, ang aking paraluman, ang aking pag-asa, sa ibang
+salita'y ikaw, Edeng, ikaw na buhay ng aking buhay.
+
+Sa aking pagkatitig sa iyo'y napatingin ka sa akin at nagtama ang
+ating mga mata.
+
+¡Oh, anong ligaya ng dumalaw sa aking puso! Ang madilim kong hinaharap
+ay waring nagliwanag at parang may nakita akong landas na patungo sa
+kaluwalhatian ng aking pag-ibig.
+
+--Maligaya na ako, maligaya na ako--ang bulong ko sa aking
+sarili--maligaya na ako pagka't siya'y nakita kong muli. Bukas, bukas
+na bukas ay paparoon ako sa kanyang bahay at sasabihin ko ang lahat ng
+hirap na aking tinitiis. Siya'y malulungkot, nguni't masasayahan agad
+pag sinabi kong naparam na ang lahat, pagka't ang ligaya ko'y ligaya
+rin niya.
+
+Nguni't saglit pa lamang ang nakararaan ay binayo na ako ng dusa; oo,
+sapagka't napuna ko na ang iyong kapiling sa upo'y isang lalaking
+balingkinitan ang katawan at maganda ang tindig ... ¡Anong lungkot ng
+dumalaw sa aking kaluluwa ...! Ang mahahayap na palaso ng panibughong
+mapapahirap sa taong ninibig, ay sunodsunod na tumimo sa aking puso at
+dahil dito'y sinumpa ko ang muli kong pagkakita sa iyo.
+
+Ang mga ilaw ay muling nangulimlim. Sa maputing kayong nakatatakip sa
+tanghalan ng dulaan ay itinanyag ang sumusunod sa pelikulang; "Vivir
+para amar"; nguni't natapos ng hindi ko nawatasan sapagka't hindi
+nawalay sa aking isipan na may kapiling kang lalaki sa inyong palko.
+
+--¿Sino kayang lalaki iyaon? ang tanong ko sa sarili--¿Kanya kayang
+asawa? ¿kanya kayang katipan ó isang kaibigan lamang?
+
+Ang mga ilaw ay muling nagliwanag. Nilingon kita sa inyong palko na
+parang isang hukom na nagmamasid sa mga salaring lalapatan ng parusa.
+
+Sa paglingon kong ito'y muling nagtama ang ating mga mata at sa iyong
+titig ay waring nabasa ko na mayroon kang ibig sabihin.
+
+Noon di'y lumipat ako sa inyong palko na nagpuputok ang kalooban sa
+akalang ang kahulugan ng titig mong iyon ay isang pag alipusta sa akin
+dahil sa ikaw ay mayroon nang asawa ó katipan: datapwa't ako'y namali
+sapagka't matapos tayong magkamay ay ipinakilala mo sa akin ang
+kapiling mong lalaki at noong ko natalos na asawa pala ng kapatid
+inong matanda, at pinagsisihan ko ang pagkakaroon ng maling hinala sa
+titig mong puno ng lugod.
+
+Makailang sandali'y nanariwa sa aking alaala ang mga nakaraang
+panahon. Ibig ko na sanang noo'y itanong sa iyo kung ang aking mga
+hirap na tinitiis ay gagantihin mo ng walang hanggang kaligayahan,
+pagka't ibig kong noon di'y matalos kung ako'y mayroon pang pag-asa at
+kung maipagpapatuloy ko ang aking naipahayag sa iyo noóng tayo'y
+nakikinig ng serenata sa harap ng simbahan ng Sta. Cruz ... nguni't
+ako'y nagpigil alangalang sa iyong mga kasama.
+
+Natapos ang palabas sa Cine.
+
+Inihatid ko kayo hangang sumapit sa inyong tahanan at bago tayo
+naghiwalay ay nangako akong babalik kinabukasan.
+
+Ng gabing yao'y hindi ako nakatulog boong magdamag at sa pag-asam ko
+ng bukas ay napagn~gitn~gitan ko ang aming orasan, sapagka't matay ko
+mang nasain~g magtumulin sa kanyang pagtakbo'y hindi nagbabago at para
+pang ako'y hinahamon sapagka't mapatayo ako't mapahiga'y napapakinggan
+ko ang nakamumuhi niyang tik-tak.
+
+Sa pagn~gin~gitn~git ko ay walang nangyari at nagtagumpay din ang
+hindi mababagong lakad ng panahon.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Umaga.
+
+Lalo pa akong nagdanas ng yamot sapagka't hindi ko kilala ang ugali ng
+iyong mga kasama sa bahay at nagalaala ako na baka kung dalawin kita'y
+hindi ka nila ipakausap sa akin at mawikaan pa ako pagtalikod ko,
+kaya't upang huwag magahis ng kainipan ay ginala ko ang lahat ng bahay
+ng aking mga kaibigan.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Gabi.
+
+Pinagsadya kita. Wala ang iyong ina. Pinaharap ka sa akin ng iyong
+kapatid at matagal tayong nagusap, matagal na matagal. At buhat noo'y
+tatlong buwan na naman ang dumaan na hindi tayo nagkita, tatlong
+buwang panay na hirap para sa akin, bakit nadagdag pa sa dati ko nang
+tinitiis ang pagdadalamhati sa pagkamatay ng aking ama.
+
+--¿...?
+
+--Oo; kumulang humigit sa dalawang buwan. Nguni't isinulat ko sa iyo
+nang siya'y mamatay, ¿bakit hindi mo naaalaman?
+
+--¡...!
+
+¡Ah! Kaya pala ni ang sulat na padala ko sa iyo nang ako'y lumulan sa
+bapor na patungo sa bayan niyang kinamatayan ay hindi nagkaroon ng
+sagot, ay naparoon kayo sa Silangan. Datapwa't bayaan na natin ang
+kanyang pagkamatay at ibaling natin sa dati ang salitaan:
+
+¿Naaalaala mo na ba ngayon, Edeng, ang mga araw na dumaan ng ating
+kabataan? ¿Ang puso mo ba'y gaya rin ng dati na may kalayaan sa
+pagtanggap ng pag-ibig? At ¿maitutuloy ko ba ang ipinahayag ko sa iyo
+noong tayo'y nakikinig ng serenata sa tapat ng simbahan ng Sta. Cruz?
+
+--¡...!
+
+--Bukas mo na ako sasagutin? ¿Baka hindi?
+
+--¡...!
+
+--Aasahan ko
+
+
+
+
+
+VII
+
+=_MGA ALA-ALA NI EDENG KAY MANUEL._=
+
+
+--Manuel, salamat sa pagpa-paalaala mo't nanariwa sa aking gunita ang
+ating kahapon: ang maligaya nating kahapon.
+
+Naaalaala ko ngayon na isang araw ng linggong kulimlim ang araw ay
+naligo tayo sa dagat. Marami tayo, kasama natin pati mga pinsan kong
+babae na kababata rin natin.
+
+Noo'y palaki ang tubig, ang pulo'y hindi natatanaw at upang marating
+natin nang walang sagabal ay nanghiram tayo ng isang malaking bangkang
+lunday.
+
+--Sa bangka'y masaya tayong lahat, lalong lalo na ikaw at habang
+tayo'y nagpapaligid-ligid sa may pulo sa paghanap ng lugar na mababaw,
+ay itinuturó mo sa akin ang mga ibong nagliliparan sa kalawakan at ang
+mga isdang tulad nating malalaya't masasayang naglulundagan sa ibabaw
+ng tubig.
+
+¡Kay saya saya natin! nguni't walang ano ano'y tumaob ang bangka; ikaw
+ay nagulat at kaming mga babae'y napatili ng malakas at makasandali'y
+naghalakhakan ang iba nating mga kasama. Ikaw ay nayamot sapagka't
+nahalata mong sinadya nila ang pagtataob ng bangka upang tayo'y
+pagalitin.
+
+Ang tubig ay hanggang dibdib lamang, at makaraan ang ilang saglit, ang
+mga babae'y nagsamasama't ang mga lalaki nama'y nagtulong-tulong sa
+paglimas ng bangka; datapwa't ikaw ay hindi kumilos sa iyong
+kinatatayuan at waring galit ka pa.
+
+Matapos nilang limasin ang bangka ay sila'y nagsipaglanguyan at kaming
+mga babae'y nagtimbulan at ikaw ay nagpakunwaring marunong lumangoy ng
+hampas tikin; datapwa't naino naming nakasayad ang iyong mga paa, at
+dahil dito'y pinagtuksuhanan ka't pinagsabuyanan ka namin ng tubig.
+
+Nang may kalahati ng oras na tayo'y naliligo, ang mga pinsan ko'y
+nagyayang umahon.
+
+Tayo'y lumulan sa bangka; n~guni't hindi ang pangpang ang ating
+tinungo, kundi ang libis at nang makita mong tayo'y nalalapit na sa
+baklaran ay nanginig ka; _buhat sa ulo hanggang paa_, sa takot mong
+baka doon ilubog ang bangka ay hindi maaari, ang langoy mong
+nalalaman.
+
+--Ilubog natin ang bangka, isa, dalawa, tatlo.--Ang sabay halos na
+sigawan ng ating mga kasama.
+
+--¡Ina ko! ang sigaw mong halos paiyak--¡Ina ko, ayoko, huwag!
+
+Palibhasa'y patuloy ang pagbibiro ng ating mga kasama, ay nagsabi ka
+ng totoo, na hindi ka marunong lumangoy.
+
+Makaraan ang ilang saglit ay nagyaya akong umuwi upang huwag malubos
+ang sa iyo'y pagtakot nila. At nang tayo'y nasa pampang na'y ibinalita
+sa atin ng isa ninyong alila na ang tatay mo'y nagagalit sa iyo.
+
+Ikaw ay namutla pagka't ipinagbabawal sa iyo ang paliligo sa dagat ay
+sumama ka pa sa amin.
+
+Sa inanyo mong kalunuslunos ay nahabag ako at nawika ko sa sarili:
+
+"Kaawaawa naman, nagtiis na ng takot sa gitna ng dagat ay
+makakagalitan pa" At nang tayo'y papauwi na, ay sinabi ko sa iyong:
+
+--Huwag ka nang maliligo sa dagat, sapagka't ipinagbabawal pala sa iyo
+ng iyong tatay.
+
+--Oo, kung hindi ka na rin maliligo--ang sagot mo.
+
+--Aba--ang salo ko naman--¿maaari bang huwag akong maligo sa ako'y may
+sakit at ang pagpaligo sa dagat ay nakagagaling sa akin?
+
+--A, sa makatwid ay maliligo rin ako.
+
+--Huwag, sundin mo ang iyong tatay.
+
+--Oo, susundin ko siya kung sa inyong bahay ka maliligo.
+
+--¿Bakit,--ayaw ka bang gumaling ako?
+
+--¿Bakit ayaw?
+
+--Gayon pala'y....
+
+--Gagaling ka hindi man sa pagpaligo sa dagat. Pagkatapos ko ng
+"segunda enseñanza" ay magaaral ako ng "medicina" at ako ang
+magpapagaling sa iyo.
+
+At samantala'y dumating tayo sa harap ng ating bahay. Ikaw ay nagtuloy
+sa inyo at ako nama'y sa amin. Ikaw ay sinalubong ng galit ng iyong
+tatay at ako nama'y ng maligayang ngiti ng minamahal kong ina.
+
+
+
+
+
+VIII
+
+
+Buwan ng Mayo.
+
+Tayo'y malalaki na; ako'y mayroon nang labing tatlong taon at ikaw
+nama'y labing apat.
+
+Ang ating kilos ay ibang iba na sa dati: hindi na tayo nakikipaglaro
+ng tubigan ni takip-silim; hindi na tayo nagbibiruan at para tayong
+matatandang _formal_ na _formal_ kung mag-usap; datapwa't batang isip
+pa rin tayo, kaya't ang ating napauusapan ay panay na kamusmusan.
+
+Sa boong Maynila nang mga araw na yaon ay nagsalabat ang Santa Cruz de
+Mayo at sa gawing kaliwa ng bahay na aming tinirhan ay may isang
+_lutrinang_ hari ng gulo sapagka't panay na mga batang lansangan ang
+nagsisiilaw, nguni't nang mga huling gabi, sa dakong pagtatapos ay
+lumalaki at humuhusay sapagka't pinakialaman na ng matatanda at
+nagpalaluan pa ang mga "Hermano Mayor."
+
+Nang huling araw ng pagdiriwang sa Santa Cruz de Mayong yaon ay may
+namanhik sa aking tatay na ako'y maging _Reina Elena_. Ang tatay ko'y
+pumayag at kinagabihan, ang aming bakuran ay napuno sa mga batang
+manonood ng _lutrina_.
+
+Nang hapon ng araw na yaon ay masayang masaya ang ating daan; tatlong
+banda ng musika ang nagtutugtugan sa harap ng bahay ng "Hermano Mayor"
+na hindi rin nalalayo sa ating tinitirhan.
+
+Nang tumugtog ang ika anim; ang "Reina Sentenciada" ang "Haring
+Constantino", ang mga _sagala't_ iba pa, ay isa isang sinundo ng
+tatlong bandang musica at ako ang ipinagpahuli sa lahat. Nguni't ako'y
+nagulat nang makita kong ikaw ang "Haring Constantino."
+
+--Oy--ang bati ko sa iyo--¿bakit ikaw ang _Hari_?
+
+--Mangyari'y ikaw ang _Raina_--ang sagot mo naman.
+
+At tayo'y sandaling nagngitian, bago natin tinungo ang bahay ng
+"Hermano Mayor" at di naglao'y inilabas ang prusisyon.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Kay daming taong nanonood. Lahat ay humahanga sa naggagandahang mga
+sagala. Sa karamihin ng tao'y may ilang nanunumpit ng pabango na
+parang nasisiyahang kung may sagalang tinatamaan sa mata.
+
+Ikaw ay galit na galit nang mga sandaling iyon.
+
+--Pag ikaw ang sinumpitang bulong mo sa akin--ay pagtatatagain ko
+sila.
+
+--Huwag--ang salo ko naman--huwag at baka ka nila pagtulungtulungan.
+
+--Pag may tangan akong sable'y magsampu man sila'y hindi ako
+matatakot.
+
+Bahagya mo pa lamang katatapos na mangusap ay siyang pagtama sa aking
+mata nang hindi ko na naaalaala ngayon kung tubig ó pabango na aking
+ikinapatili ng malakas at ako'y napapikit sa hapdi, Makailang
+sandali'y dumilat ako at ang una kong nakita'y ikaw na anyong
+mananaga.
+
+--Manuel--ang sigaw ko--pabayaan mo sila.
+
+Ako'y pinakinggan mo at nang humarap ka sa akin ay walang pinag-iwan
+sa isang haring maawain ang tingin ko sa iyo at nang ako'y lapitan mo
+ay binulungan kita ng gayari:
+
+--Kamukhang-kamukha ka ng haring Constantino.
+
+--¡Naku! nanunuya ka pa, ah.
+
+--Sumama ka sa amin mamaya at ipakikila ko sa iyo ang larawang
+ibinigay sa akin ng amain kong pari.
+
+--Sasama ako.
+
+--Iyong makikita.
+
+--¿Baka hindi?
+
+--Oo, ipakikita ko sa iyo.
+
+At isang oras pa ang dumaan bago ipinasok ang prusisyon.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Nang gabing yaon ay hindi ko naipakita, sa iyo ang larawan, sapagka't
+nang ipasok ang prusisyon ay dinala pa tayo sa bahay ng "Hermano
+Mayor" at doon ko naalaman na ikaw pala ang humiling upang gawing kang
+Haring Constantino.
+
+--"Presentado, alsado"--ang biro ko sa iyo.
+
+--Nagprisinta nga ako pagka't ikaw ang Elena at ibig kong mapanood ng
+mga tao na tayo'y mga _hari_ kahi't na sa Santa Cruz de Mayo lamang.
+
+--Hambog--ang biro ko pa.
+
+Hindi ka nakasagot sapagka't inanyayahan tayong maghapunan ng "Hermano
+Mayor" at para pang sinadya na tayo'y pinagtapat ng upo, kaya't habang
+tayo'y naghahapunan ay kung makailan kong maino na nangungunot ang
+iyong noo.
+
+Pagkatapos ng hapunan ay pinanood natin ang pagaagawan sa bitin at
+matigas kong katatawa, sapagka't sa gitna ng balag ay may isang
+malaking palayok na nakabitin at ang akala ng lahat ay matamis lamang
+ang laman datapwa't nang malaglag at pagdumugan ng mga bata'y
+naghalakhakan ang nagsipagbitin ng palayok na iyon at makailang
+sandali'y naghiwa hiwalay ang nagsisipag-agawan: may patakbong
+lumalayo, may nagkukusot ng katawan at may naglululundag na animo'y
+nagsasayaw sa pagka't ang palayok palang iyon, bago ibinitin, ay
+maghapon munang inilagay sa langgaman.
+
+Matapos ang agawan ay umuwi tayo, datapwa't hindi ka nananhik sa aming
+bahay pagka't malapit nang tumugtog ang ika sampu at ibinulong mo na
+lamang sa akin na ipakita ko sa iyo ang larawan pagbalik mo sa susunod
+na gabi.
+
+
+
+
+
+IX
+
+
+Hinggil sa aming pagparoon sa lalawigan ay naaalaala ko na aking
+isinulat sa iyo, aywan lamang kung ang liham ko'y dumating sa iyong
+mga kamay ó kinusa mo ang hindi pagtugon, sapagka't _namuti_ ang mga
+mata ko sa kaaantay ng iyong sagot.
+
+--¡...!
+
+--¿Hindi mo tinanggap? Marahil; datapwa't huwag mong sabihing hindi mo
+naalaman kung saang lalawigan kami naparoon sapagka't ang iyong tatay
+ay nakapaghatid pa sa amin hanggang sa sasakyan. Hindi maaaring hindi
+nasabi sa iyo, oo; hinding hindi.
+
+--¡...!
+
+--Hindi raw! ... ¡Nakapagtataka! ¿Diyata't hindi man lamang nabanggit
+ng tatay mo ang bayan naming pinaroonan? ¿Diyata't hindi nasabi sa
+iyo, ni sa nanay mo?
+
+Oh! Hindi nga marahil! Oo: sapagka't malapit, na ang akala ng iyong
+ama'y ako lamang ang kinagigiliwan mo ng mga araw na yaon at inalala
+niya marahil na masisira ang iyong pag-aaral ó susunod ka sa amin
+kung ipabatid sa iyo ang pinaroonan naming lalawigan.
+
+Nguni't siya'y namali, kung gayon ang kanyang paniwala, sapagka't
+ipinatalastas man sa iyo ay hindi ka aalis ng Maynila, ni hindi
+masisira ang iyong pag-aaral dahil sa naiwan dito ang iyong langit,
+ang paraluman ng iyong gunita ... Huwag kang magkaila, huwag; mayroon
+akong katunayan....
+
+Sinabi mo na may nagbalita sa iyong tatay na palagi kang nakakagalitan
+ng iyong mga guro sa dahilang malimit kang hindi makalisyon at dahil
+sa balitang iyon ay ipinagbawal niya sa iyo ang pagpapasiyal kaya't
+napaalis kami ng hindi mo naaalaman.
+
+¿Totoo nga kayang ang paghihigpit ng iyong ama ang naging dahilan ng
+hindi mo pagkadalaw sa akin? ¿Hindi kaya totoo ang nabalitaan kong si
+Enchay na kababata natin, ang nagbawal sa iyo?
+
+--¡...!
+
+--Huwag kang magkaila at ipakikita ko sa iyo ang katunayan na si
+Enchay nga; huwag kang sumumpa at baka ka mapahiya sa dakong huli.
+
+--¿...?
+
+Kaylan ko natanggap ang balitang iyon at sino ang naghatid sa akin?
+Sasabihin ko sa iyo:
+
+Nang kayo'y may tatlong araw nang nakalilipat sa ibang bahay ay may
+nagsadya sa amin na isang binatang balingkinitan ang katawan, mataas,
+malago ang buhok, matangos ang ilong at matingkad pa sa kayumangging
+kaligatan kulay at siyang nagsabi sa akin na si Enchay daw at ikaw ay
+nagmamahalan. Ako'y nagalit mandin at waring pati niya'y kinayamutan
+ko.
+
+--¿...?
+
+Aywan, hindi ko masabi kung nagalit nga ako at kung ako'y nagalit ay
+hindi ko masasabi ang dahilan, sapagka't nang mga araw na yao'y musmos
+pa ako at ang mga musmos ay madaling magalit at madali namang matawa.
+Makailang araw ay muli akong nakabalita na kayo nga ni Enchay ay
+nagkakaibigan at noon ako naniwala ng lubos sapagka't may isang linggo
+nang hindi mo ako dinadalaw, gayon ma'y hindi ako nagdamdam at sumulat
+pa ako sa iyo nang kami'y naghahanda ng paglalakbay sa Batangan.
+
+Ang sulat ko'y hindi mo sinagot hanggang kami'y lumulan sa sasakyan,
+at iyo'y isang katunayan pa na talagang ako'y wala nang kabuluhan sa
+iyo ng mga araw na iyon.
+
+Ang lungkot ko'y gayon na lamang, at lalong lalo na nang kami'y
+naglalayag, sapagka't nagunita kong sa lalawiga'y walang kasayahang
+gaya sa Maynila. Dito'y panay na kaligayahan ang aking naranasan;
+subali't doo'y panay na kalungkutan ang aking makakaulayaw sa araw at
+gabi.
+
+Ako nga'y malungkot at napatulo pa ang aking luha. ¿Nguni't naroroon
+na'y ano pa ang aking gagawin!? ¡at mayroon man ay wala nang
+mangyayari!
+
+       *       *       *       *       *
+
+Dumating kami sa Batangan.
+
+Mahusay ang Panahon, ang langit ay maaliwalas at malamig ang amihan.
+
+Noo'y linggo ng umaga at sa pantalan pa lamang ay sinalubong na kami
+ng aming mga kamaganak na doon nananahanan at kami'y dinala sa bahay
+ni G.X. na may dalawang anak na dalaga at kinagabiha'y hinarana kami
+ng mga binatang tagaroon at gayon din sa nagsisunod na gabi.
+
+Ang lungkot kong nagsimula nang kami pa'y naglalayag ay naparam at
+nasabi kong "masaya rin pala sa lalawigan".
+
+Datapwa't hindi naglaon ang aking kasayahan. Kami'y lumipat sa bukid
+dahil sa damdam ng aking ama at noon na na nagsimula ang pagkaulila ko
+sa lahat ng bagay at ang pagdama ko ng tunay na lagim sa buhay.
+
+Naroon na'y ano pa ang gagawin kungdi ang magtiis! At nagtiis nga
+ako. Datapwa't nang may apat na buwan na kami roo'y inisip ng tatay ko
+ang kami'y bumalik sa bayan sa pagka't siya'y magaling na sa kanyang
+sakit at nagpapalakas na lamang.
+
+Nang ipabatid sa akin ang kanyang tangkang iyon, ako'y lumigaya at
+nasabi kong wala nga palang hirap na di napapalitan ng kaginhawahan.
+Sa bayan, ¡oh, sa bayan! nororoon ang ligaya, doo'y masayang lahat ang
+tao; nguni't dito dito sa bukid ay bihira ang tao mong makikita na
+hindi dumadaing sa sungit ng palad na nagtataboy sa kanila sa
+kabundukan upang doo'y humanap ng ikabubuhay at sa gabi ay wala kang
+mapapakinggan kundi huni lamang ng libo-libong kulilig.
+
+Makaraan ang ilang araw ay nilisan namin ang bukid.
+
+Sa baya'y nadama ko ang aking kinasasabikan; ang ginhawa, ang
+kasayahan, at noon ko nawikang sa lalawigan pala'y maari ding mabuhay
+na gaya ng kabuhayan sa Maynila at higit pa, sapagka't bihira ang
+gabing walang harana, at madalas ang _buencomer_ sa tabi ng ilog ó
+kaya'y sa palayan.
+
+Nang may ilang araw na kami sa bayan ay nakatanggap ako ng isang
+sulat. Akala ko'y iyo at dali dali kong binuksan; nguni't nang
+tunghan ko ang lagda'y natalastas kong ako'y namali; sapagka't yaon
+pala'y kay Enchay, upang ipagbigay--alam sa akin na kayo'y magiisang
+dibdib pagkatapos ng iyong pag-aaral.
+
+¿Ano ang dahila't ako'y sinulatan ni Enchay? ¿Pinasasakitan kaya ako?
+
+Siya'y namali. Wala tayong _salitaan_ nang kami'y paroon sa lalawigan.
+Siya, ni sino man, ay walang katunayang máihaharap na tinanggap ko ang
+iyong pag-ibig at ngayo'y hindi ko masabi kung sa pagiibigan ang ating
+napaguusapan noong araw at kung pagiibigan nga ay hindi ko rin
+masasabing inibig kita sa hayagan ó sa lihim man, sapagka't noo'y
+musmos pa ako at wala akong muwang sa ngalang pagiibigan. Nguni't kung
+ang mga pagkalungkot ko pag tayo'y hindi nagkikita ay nagkakahulugan
+ng pag-ibig ay ginanti ko ang tibok ng iyong puso. Nguni't ¿hindi ba't
+ang bagay na iyan ay nangyayari din naman sa magkaibigan na
+nagmamahalang parang makapatid?
+
+Sakali mang hindi ako musmos noon at sinagot kita ng oo, ay namali
+siya, si Enchay sapagka't nang tanggapin ko ang kanyang liham ay
+nalimot ko na ang nakaraang panahon.
+
+Kaya't nasabi ko tutoy sa sarili nang matapos kong basahin:
+
+"¿At maano sa akin? ¿Mawawalan ba ako?"
+
+Makaisang lingo'y na katanggap ako uli ng liham din niya'y at iba
+naman ang ibinabalita sa akin: ngunit ako'y tunay na nayamot pagka't
+bawa't talata'y may salitang napakarumi at kung isipisipin ko ang
+kahulugan ay sa akin patama. Gayon ma'y hindi ko sinagot, at ¿bakit ko
+sasagutin? Ay ¿di pinantayan ko pa ang baba niyang singbaba ng
+nakasusuklam na lusak?...
+
+Ako'y hindi mataas magsalita. ¿Ano ang aking ipagmamataas sa ang uri
+ko'y mababa rin namang katulad ng iba? Datapwa't ang kanyang ginawa ay
+nakaririmarim na gaya ng pusali na amoy lamang ay nakasasama ng
+sikmura.
+
+Hindi ko nga siya sinagot at siya'y pinatawad ko pa, at kung kami'y
+magkikita ngayon ay hindi niya ako kahahalataan ng sama ng loob.
+
+
+
+
+
+X
+
+
+Ang tatay ko'y lumakas.
+
+Kami'y naparito sa Maynila, at ang una kong nabalitaan ay ang
+paglililo sa iyo ni Enchay na pinaglalaanan mo ng iyong karrera....
+Huwag kang magkaila, huwag; may katunayan akong walang kasing laking
+kasinungalingan ang sinasabi mong hindi ako nawawalay sa iyong isipan.
+Huwag mong nasaing maikubli ang isang katotohanan.
+
+--¡...!
+
+--¿Sumusumpa kang totoo ang sinabi mo at ako lamang ang iyong iniibig?
+Ito nga namang mga lalaki, pag-ibig magsinungaling ¡inaku! hindi mo
+ako mapaniniwala ... Huwag kang magpumilit, huwag; at baka sabihin ko
+pang kaalam ka ni Enchay nang ako'y padalhan ng sulat....
+
+At ... namula ka. May katwiran yata ako, ha, ha, ha.
+
+--¡...!
+
+--¿Wala? ¿Bakit ka namula? Talagang may sala ka.
+
+--¡...!
+
+--¿Namamali ako at iniibig mo pa ako hanggang ngayon?
+
+--¡...!
+
+--Sagutin ko kung may maasahan ka pa sa akin? Oo, sasagutin kita;
+datapwa't tugunin mo muna ako:
+
+Ngayon ba't tinalikdan ka na ng pinaglalaanan mo ng iyong karrera ay
+akong ihinabilin mo na sa limot ang iyong pamamanhikan, akong
+pinagtangkaan mong malugmok sa hirap, sa pamamagitan ng dalawang liham
+na ipinahatid sa akin ni Enchay?
+
+--¡...!
+
+--¿Isinusumpa mong hindi ka kaalam? ¿Bakit niya naalamang lumigaw ka
+sa akin?
+
+--¡...!
+
+--¿Aywan? Wala kang pinag-iwan sa ilang taga bukid na nakikilala
+namin; huli na'y nagkakaila pa. At hindi ako nagtataka, sapagka't ang
+taong nagkukubli ng katotohanan ay talagang ganyan at matapang pa kung
+minsan, hindi yata?
+
+¡Naku! kung gaya ng dati na tayo'y mga musmos, ay tatawagin ko ang
+ating mga kaibigan at sasabihin kong: narito ang bulaan, ang
+sinungaling, narito ¡itignan ninyo!
+
+Nguni't napapalayo ako. Pagbalikan natin ang iyong tanong.
+
+Manuel, tanggapin ang tungkos ng mga liham na ito at sa mga iya'y
+mababasa mo ang aking sagot ... Huwag mong buklatin dito, sa inyong
+bahay mo na basahin ... ¡Ah! Huwag sana, at kung may tutol ka'y sa
+ibang araw ka na parito....
+
+Hindi kita itinataboy. Ibig kong umuwi ka na, sapagka't baka hindi ka
+magkapanahon sa pag-aaral ng ililisyon mo bukas.
+
+--¡...!
+
+--Itinigil mo ang pag-aaral buhat nang mamatay ang iyong ama at ang
+kapatid mong Juan na lamang ang pumapasok sa Sto. Tomas?
+
+Sinayang mo ang panahon; nguni't may katwiran ka, may asawa na si
+Enchay ay ¿bakit ka pa magaaral, sa siya lamang ang pinaglalaanan mo
+ng iyong karrera?
+
+--¡...!
+
+--Ako raw at hindi si Enchay! Oy, manong matahan ka....
+
+--¡...!
+
+Uuwi kana? Mabuti nga't nang maalaman mo ang laman ng mga liham na
+iyan....
+
+--¡...!
+
+--Oo hanggang bukas.
+
+
+
+
+
+XI
+
+_PANGWAKAS_
+
+
+Nang si Manuel ay dumating sa kanyang bahay ay ang pagbubukas sa,
+tungkos ng mga liham ang unang ginawa, at matapos basahin lahat ay
+nag-buntong hininga at nasabi sa sariling:
+
+"Nahuli ako; nguni't iisa ang ipinahahatid kong liham ay ¿bakit naging
+tatlo...?"
+
+Matagal na inisip kung ilan sulat ang naipadala kay Enchay nang
+sila'y nag-iibigan; datapwa't hindi maapuhap sa alaala na ang una'y
+sinundan pa ng dalawa.
+
+Maging isa man o tatlo na nga, ay nahuli na siya ni Edeng at dahil
+dito'y nalungkot ng gayon na lamang.
+
+--"¡Oh ...!" ¡Kahiyahiya kay Edeng!--ang bulong sa sarili--Isinumpa
+ko pa naman na liban sa kaniya'y wala na akong inibig at ipinagmatigas
+ko pang siya'y hindi nawawalay sa aking gunita ... ¿Ano kaya ang
+kanyang palagay sa akin ngayon ...? ¿Isang bulaan? ¿isang
+sinungaling?
+
+At ang mukha'y tinutop ng dalawang palad na parang may kaharap na
+kinahihiyaan.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ang sulat na ipinahatid ni Manuel kay Enchay ay talagáng iisa nga. Ang
+dalawang hindi niya makuro kung saan nagbuhat ay gawa ng isang
+binatang taga Batangan na nangingibig kay Edeng.
+
+Isang buwan muna bago nalipat ng bahay sina Manuel, ang binatang iyon
+ay lumipat din sa bahay na kapiling ng tinitirahan nina Edeng at
+parang nahalinang inakit ng ganda nito sa gawang pag-ibig.
+
+Noo'y nagdadalaga na si Edeng. At nang mahalatang ito at si Manuel ay
+waring nagmamahalan, ay nagisip ng daan upang magiit ang kanyang
+pagliyag.
+
+Ang pagkakalipat ng bahay nina Manuel ay siyang sinamantala ng
+binatang iyon; nakitulong sa paglululan sa karreton ng mga kasangkapan
+at dahil dito'y kinagiliwan ni Don José at ni Aling Mirang na mga
+magulang ni Manuel.
+
+Nang gabi rin ng araw na iyon at samantalang sina aling Mirang at ang
+kanilang mga alila'y naghuhusay ng bahay, si D. José ay kaniyang
+kinausap at ibinalita na si Manuel ay malimit na hindi makalisiyon,
+kaya't palagi daw na nakakagalitan ng mga guro, at nang sina Edeng ay
+patungo sa lalawigan ay sinulsulan si Manuel na lumigaw kay Enchay.
+
+Ang binatang iyon ay nagaaral sa paaralan ng mga Heswitas at nang
+dumating ang bakasyon ay umuwi sa Batangan at si Edeng ay makalawa sa
+isang lingong pinagsasadya sa bukid.
+
+Sa kanilang mga paguusap ay naino niyang si Manuel ay hindi nawawalay
+sa alaala ni Edeng, kaya't gumawa ng lahat ng paraan upang malimot ang
+binatang nagtitiis ng hirap sa pagkaulila sa kaniyang nilalangit.
+
+Nang buksang muli ang mga paaralan ay lumuwas dito sa Maynila at nang
+mga araw na yaon ay noon naman tumanggap si Edeng ng dalawang liham
+ni Enchay.
+
+Si Manuel at si Enchay ay nagkaibigan nga, datapwa't hindi naglao't
+ito'y umibig, sa iba. At nang ikakasal na sa kanyang bagong kasi ay
+ipinamanhik sa ating binata na isauli kay Manuel ang isang liham na
+kanyang tinanggap; nguni't ang liham na iyon ay hindi dumating sa
+kinauukulan.
+
+Nang sina Edeng ay lumuwas dito sa Maynila ay ibinalitang agad ang
+paglililo ni Enchay at si Manuel daw ay may bagong nililigawan.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Isang pagkakataon. Ang dating magkakilala'y nagkita sa teatro, at
+kinabukasan ay matalastas ng ating binata ang patatakpong iyon sa
+dulaan, sapagka't ibinalita ni Edeng.
+
+Ang ating binata'y dalidaling nagpaalam upang ang liham ni Manuel kay
+Enchay ay dalhin sa isa niyang kakilala na mahusay humuwad ng mga
+titik, upang magpagawa ng dalawa pa, na iba naman ang nilalaman sa
+tunay na liham ni Manuel.
+
+At gayon nga ang nangyari.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Nang gabing si Manuel ay umalis sa bahay ni Edeng, na taglay ang
+tatlong liham, ang ating dalaga'y nilapitan ng kanyang ina:
+
+--Edeng--ani aling Juana--¿Ano ang pinaguusapan ninyo ni Manuel?
+
+--Wala po--ang tugon ni Edeng.
+
+--¿Wala? ¿Akala mo yata'y hindi ko naaalaman ang dahilan ng pagparito
+ni Manuel? Natatalastas ko na siya'y nangingibig sa iyo noon pang araw
+at pagiibigan ang iyong pinaguusapan.
+
+--Hindi po nanay. Ang napaguusapan po nami'y ang pagpapatintero, ang
+pagtatakip-silim at iba pang laro _nang bata pa kami_.
+
+--Huwag kang maglihim. Magsabi ka nang totoo kung ibig mong huwag
+akong magalit at kung ibig mong mahalin kita ng higit pa sa rati.
+
+--Totoo pong wala kaming napaguusapan tungkol sa pagiibigan.
+
+¿Diyata'y hindi ka magsasabi ng totoo?... Sabihin mo ¿ano ang inyong
+pinaguusapan ni Manuel ¿Bakit napaparito gabi gabi?
+
+Si Edeng ay hindi sumagot, ang ina'y nagalit at nagpatuloy:
+
+---¿Ano ang laman ng sulat na ibinigay mo kay Manuel?...
+
+¿Ayaw mo akong sagutin?--ang ulit ng ina na lalo pang galit--¿Ano ang
+laman ng sulat na ibinigay mo kay Manuel? ... Hindi mo ba nalalaman na
+ang binatang iya'y mason ¿Hindi mo ba nalalaman na ang mga mason ay
+eskumulgado at ang nakikipagkaibigan sa mga eskumulgado'y walang
+kaligtasan?
+
+--Hindi po.
+
+--Nguni't ngayong naalaman mo na, ay ayokong siya'y kakaharapin mo at
+pagparito uli ay sasabihin kong huwag na siyang magpaparito sa ating
+bahay, naaalaman mo?
+
+-Opo.
+
+Si Aleng Juana'y isang babaeng may mabuting puso at mainam na
+makipagkapwa tao, datapwa't totoong napakabanal at ito ang tanging
+maipipintas sa kanya.
+
+Si Manuel ay dati niyang kinagigiliwan at natuwa pa nang mahalatang
+nangingibig sa kanyang bunso; nguni't nang huling gabi ng paguusap
+nina Edeng ay nakatanggap ng isang kalatas na hindi malaman kung
+kanino galing, kalatas na nagbabalitang si Manuel ay mason; at dahil
+doon ay kinapootan ng gayon na lamang. Kung ang balitang yaon ay
+natanggap nang unang gabi nang pagkikita nina Edeng sa dulaan, ay
+natira na lamang sila marahil sa pananabik sa mga pagkakataong
+ikapagkakausap.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ang pinto ng tahanan ni aling Juana ay nakapinid para kay Manuel;
+subali't bukas sa binatang makikilala natin sa susunod na bahagi at
+dahil dito'y palaging malungkot si Edeng; sapagka't sa mula't mula
+pa'y tinubuan ng wagas na pag-ibig kay Manuel, at hindi na wawaglit sa
+kanyang isipan ang maligayang panahon nang sila'y mga bata pa.
+
+Datapwa't nang sila'y magkita't magkausap ay hindi nagpahalata kay
+Manuel, dahilan sa mga balita niyang natanggap. At kung tunay na
+siya'y inihabilin na nga sa limot ng binatang minahal sapúl pagkabata,
+ay handa namang taglayin hanggang sa libingan ang pag ibig na
+namumugad sa kanyang puso.
+
+Si Manuel ay gayon din. At kung nangibig man kay Enchay ay dahil
+lamang sa sulsol ng isang kaibigan at upang may mapagparaanan ng
+panahon.
+
+Bagama't si Edeng at si Manuel ay hindi nagkakausap ay
+nagkakatalastasan naman sa pamamagitan ng mga liham at pawang maligaya
+sapagka't alam ng bawa't isa na wagas na pag-irog ang katapat ng
+kanilang walang kasinglaking pag-ibig at may pag-asa sa isang
+nakangiting hinaharap at sa luwalhati ng kanilang lihim na
+pagmamahalan.
+
+WAKAS.
+
+Tundo, Sept. 5, 1913.
+
+
+
+
+_Ilang maralitang kuro_
+
+
+Aling Puring:
+
+Noong isang linggo pong ako'y dalawin ng maingat kong manggagamot, ay
+tatlong mahalagang bagay ang ipinagbilin sa akin: "Huwag kang
+magbabasa--ang wika--huwag kang magiisip, huwag kang magsusulat". Sa
+mga tagubilin niyang ito ay sandali akong natigilan, bago marahang
+nakasagot ng "opo". Mangyari'y kasalukuyang binabasa ko pa naman noon
+ang inyong mahalagang aklat kaya't sa isipan kong hapo'y buhay na
+buhay pang gumagalaw ang mga larawan nina Edeng at Manuel, at waring
+sa aking pangdinig ay humahayuhay ang kanilang matatamis na bigkas,
+mga bigkas musmos na naghihiwatig ng dalawang pusong nasasaputan pa ng
+kawalang malay, ng kulay na puti ng mga kaluluwang di pa napupukaw ng
+mapangligalig na araw ng buhay.
+
+Dahil dito'y sasandaling nakapanira sa alaala ko ang mga tagubilin ng
+aking manggagamot. At babahagya pa siyang nakalalayo sa amin, ay muli
+ko na namang kinuha ang inyong nabitiwan kong aklat upang ipatuloy ang
+pagbasa. Naraanan ko ng buong lugod ang mga talatang naglalarawan ng
+mga "kamusmusan" nina Edeng at Manuel, ang matatamis na sandaling yaon
+ng kanilang paglalaro ng mga larong ganap na tagalog gaya ng taguan,
+piko-piko, tubigan, at dumating ako sa mga talatang ang dalawang
+musmos ay unti-unti nang nangasisipasok sa mapanghalinang "buhay ng
+damdamin". Pagdating ko rito ay lalong nagulol ang pagkagiliw ko sa
+aklat kaya't buong pananabik kong sinundan si Edeng at Manuel hanggang
+sa makarating sa huli.
+
+At ¿ano ang naging kuro ko pagkatapos ng pagbasa?
+
+Huwag ninyong sapantahain na ang sasabihin ko'y likha lamang ng ating
+pagkikilalang matalik; hindi po, sapagka't labis kong natatalastas na
+ang isang "epiloguista'y" hindi kaibigan ng sino man, kundi isang
+kapangyarihang "nagpaparusa" sa may sala at nagbibigay ng gantingpala
+sa mga magalangin sa kanyang mga batas.
+
+Narito po ang maralita kong pasya:
+
+Na, ang inyong aklat ay busog na busog sa mga kagandahang dapat
+taglayin ng isang nobela: luwag sa pananalita, ayos sa pagsasalaysay
+at taas at linis sa mga isipan. Ang kabuuan ng aklat ay maiwawangis sa
+isang halamang hitik sa mga bulaklak ng pusong tunay na tagalog,
+pusong gaya ng kay Edeng na pinagtipunan ng yumi at hinhin, ng hinhin
+at bait, bait at hinhing aring ari lamang ng mga dalaga sa lupaing
+ito.
+
+Kung ang lahat ng mga aklat na susulatin natin ay maitutulad sa aklat
+na ito--aklat na naglalarawan ng isang buhay at mga pangyayaring may
+tatak tagalog, tagalog na uri't lasang tagalog din ay hindi sasalang
+sa araw ng bukas ay buong dangal na nating masasabi na may wika
+tayong talagang sarili at damdami't diwa na ating atin din.
+
+Aling Puring: sa wakas ay ipahintulot ninyong umasa ako ngayon pa, na
+sa mga papuring nasabi ko na rito sa inyo! ay mairaragdag sa mga
+hinaharap na araw itong mga sumusunod: ORIGINALIDAD sa pananalita at
+liwanag sa paglarawan.
+
+Ros. ALMARIO.
+
+
+
+
+"AKLATANG BAYAN"
+
+LUPON NG MGA PARALUMAN.
+
+Asuncion Palma
+
+Asuncion Manahan
+
+Emiliana Santos
+
+Engracia Jacinto
+
+Dolores Chanco
+
+Dolores Medrano
+
+Isidra Reuto
+
+Pilar Navarrete
+
+Pilar Reuto
+
+Pura L. Medrano
+
+Silvinia Chanco
+
+Victoria Santos
+
+
+PAMUNUAN
+
+Pura L. Medrano, Pangulo
+
+Asuncion Palma, Kalihim
+
+Dolores Chanco, Ingat Yaman
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Nang Bata Pa Kami, by Pura Medrano
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK NANG BATA PA KAMI ***
+
+***** This file should be named 13686-8.txt or 13686-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/6/8/13686/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+