initial commit of ebook 13346HEADmain

1 files changed, 4445 insertions, 0 deletions

diff --git a/13346.txt b/13346.txt
new file mode 100644
index 0000000..e86242b
--- /dev/null
+++ b/13346.txt
@@ -0,0 +1,4445 @@
+The Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by Desire Charnay
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reis naar Yucatan
+       "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886
+
+Author: Desire Charnay
+
+Release Date: September 1, 2004 [EBook #13346]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+Reis naar Yucatan
+
+door
+
+Desire Charnay
+
+
+(uit "De Aarde en haar Volken," jaargang 1886)
+
+
+
+Bij allen, die zich bezig houden met de zoo belangwekkende studie
+van de amerikaansche oudheid, dat wil zeggen met de studie der
+beschaving en der geschiedenis van Amerika voor de ontdekking door
+Columbus en de verovering door de Spanjaarden en andere europeesche
+mogendheden,--bij die allen is de naam van den heer Desire Charnay
+geen onbekende. Hij gaf ons belangrijke studien over het oude Mexico en
+andere landen van Centraal-Amerika, die hij zelf bereisde, voornamelijk
+met het doel om de nog overgebleven sporen en gedenkteekenen eener
+ondergegane beschaving te leeren kennen, en daarmede winst te doen
+voor de oplossing van zoo menig gewichtig vraagstuk op ethnografisch
+gebied. De lezers van _De Aarde_ brachten wij nog niet met den
+arbeid van den heer Charnay in kennis: wij willen dit thans doen,
+door hem te vergezellen op zijne reis naar het schiereiland Yucatan,
+niet een der minst belangrijke landstreken van Centraal-Amerika.
+
+
+I
+
+
+Den 1_sten_ December 1881 wierp de boot het anker uit op de reede van
+het dorp Progreso, de tegenwoordige haven van het schiereiland. Er woei
+een vrij harde noordenwind, en als trouwens alle groote stoomschepen,
+moesten wij het anker uitwerpen op vier a vijf mijlen afstands van
+den wal, dien wij ter nauwernood konden zien: de kleine gebouwen van
+Progreso krompen op dien afstand tot mikroskopische huisjes samen. Deze
+kust met hare ondiepten en zandbanken staat sinds lang ter kwader
+naam; evenmin als wij, konden de eerste spaansche ontdekkers haar
+van nabij naderen. Bij ruw weer is de ontscheping zeer gevaarlijk;
+maar de bootslieden zijn zoo voor hunne taak berekend, dat zij ons
+zonder eenig letsel, uitgenomen een aanval van zeeziekte, aan den
+kleinen houten havendam brengen.
+
+Yucatan is een groot schiereiland, waarvan de vorming nog niet voltooid
+is. Het noordelijk gedeelte, waar de kalkachtige bodem nog maar met
+eene dunne laag teelaarde is bedekt, is eene dorre kale vlakte; in het
+midden wordt de grond, sinds langer gevormd, vruchtbaarder en minder
+vlak; in het zuiden eindelijk verheffen zich vrij hooge heuvels, die
+in verband staan met de vertakkingen van de sierra Madre, welke zich
+door geheel Centraal-Amerika uitstrekt. Het schiereiland, dat noch
+rivieren, noch stroomende wateren heeft, strekt zich van het zuiden
+naar het noorden in de golf van Mexico uit, tusschen den achtsten en
+den twaalfden graad oosterlengte van Mexico, en den achttienden en
+den twee-en-twintigsten graad noorderbreedte.
+
+De eerste berichten omtrent Yucatan, of althans omtrent zijne bewoners,
+zijn afkomstig van Columbus zelven, die op den 30_sten_ Juli 1502, toen
+hij op het Pijnboomeneiland, ten zuiden van de noordwestpunt van Cuba,
+vertoefde, van den kant van het westen eene groote boot zag naderen,
+uit een enkelen boomstam gehouwen, bemand met vier-en-twintig roeiers
+en voerende een cacique (opperhoofd, vorst) met zijne familie. Verder
+wordt verhaald, dat deze lieden het sedert bekend geworden yucatansche
+kostuum droegen, en dat er zich aan boord van de boot, hetzij ten
+gebruik van de reizigers, hetzij om daarmede handel te drijven,
+koeken of brooden van mais bevonden, benevens verschillende dranken
+uit mais bereid; voorts cacao, groote houten zwaarden met sneden van
+obsidiaan, koperen bijlen en katoenen stoffen, zoo zacht als zijde
+en met levendige verwen gekleurd.
+
+Ik twijfel er zeer aan of wij in dit verhaal werkelijk met Yucateken
+of Mayas te doen hebben. Die groote, acht voet breede boot, uit een
+enkelen boomstam gehouwen, kan niet uit Yucatan afkomstig zijn, een bij
+uitnemendheid droog en, althans in zijn noordelijk gedeelte, tamelijk
+dor en kaal land. Bovendien kan men niet aannemen dat de Mayas, die
+een rotsachtig, vlak en droog land bewoonden, waar geen rivieren zijn,
+ervaren zeelieden waren; koperen bijlen waren er bij hen wel niet
+veel te vinden, evenmin als obsidiaan; eerst op hunne tweede reis,
+onder Gryalva, vonden de Spanjaarden zulke bijlen in Tabasco.
+
+Het komt mij dus waarschijnlijk voor, dat de boot, waarvan Columbus
+spreekt, van Tabasco kwam: eene landstreek, toen niet minder beschaafd
+dan Yucatan, maar bovendien doorsneden door groote rivieren en bedekt
+met een weelderigen plantengroei, waar de inboorlingen te kiezen
+hadden tusschen ceders en andere woudreuzen om de groote kano's te
+vervaardigen, waarvan het verhaal melding maakt. Deze inboorlingen
+gingen evenals de Mayas gekleed; maar de voorraad cacao vooral
+pleit ten voordeele van mijne onderstelling, want de cacao is in
+Yucatan niet inheemsch, maar was en is nog steeds een der voornaamste
+voortbrengselen van Tabasco.
+
+Wat mij het meeste verwondert in dit verhaal, is dat Columbus, bij
+de voor hem zoo geheel onverwachte verschijning van die groote sloep
+met hare beschaafde bemanning, niet op de gedachte is gekomen om
+deze zeevaarders te volgen, ten einde te zien van waar zij kwamen:
+hadde hij dit gedaan, dan zou hij ook de eerste zijn geweest die de
+beschaafde landen van Amerika had ontdekt.
+
+De eer der ontdekking van het schiereiland behoort nu aan Vincente
+Yanez Pinzon, die in gezelschap van Juan Diaz Solis in 1506 langs
+de oostkust van Yucatan voer, maar zonder haar te verkennen. In 1511
+eindelijk leed Valdivia, die met twintig Spanjaarden van Darien kwam
+en naar Cuba ging, schipbreuk op de riffen, bekend onder den naam van
+de Alacranes. De bemanning, in eene sloep saamgepakt, werd, na eene
+omzwerving van dertien dagen, door den stroom op eene onbekende kust
+geworpen. Dat was de kust van Yucatan; de schipbreukelingen, wier
+aantal door dorst en honger tot dertien geslonken was, bevonden zich
+aan de oostelijke punt van het schiereiland, bij kaap Catoche. Zij
+werden door de inboorlingen gevangen genomen en bestemd om geofferd
+en gegeten te worden; allen ondergingen dat lot, met uitzondering van
+twee, Geronimo de Aguilar en Gonzalo Guerrero, van wie wij nog nader
+spreken zullen. Deze ontdekking was dus bloot toevallig; opzettelijke
+ontdekkingstochten werden eerst eenige jaren later ondernomen.
+
+In 1517 doet Cordova een verkenningstocht langs het noordoosten van
+het schiereiland; hij volgt de kust van het oosten naar het westen
+en bespeurt verschillende groote steden en hooge pyramiden; hij gaat
+te Campeche aan land, waar hij tempels vindt aan Kukulcan, den god
+Quetzalcoatl der Tolteken, gewijd; op de muren van die tempels zag
+hij groote slangen in relief uitgehouwen, gelijk aan die waarmede de
+buitenmuur van den grooten tempel te Mexico prijkte. Door gebrek aan
+water gedrongen, landde Cordova aan de westkust, te Potonchan, thans
+Champoton, waar hij, in een gevecht met de Indianen, zeven-en-vijftig
+zijner manschappen verloor, terwijl geen enkele van zijn volk
+ongekwetst bleef. Ook later vond Cortez nergens zoo hardnekkigen
+tegenstand en zoo geduchte vijanden; want in de gevechten, die hij
+vijftien dagen lang tegen de Tlascalteken, de moedigsten onder alle
+indiaansche stammen der hoogvlakten, moest leveren, verloor hij niet
+meer dan drie man.
+
+In 1518 landt Gryalva te Cozumel, op de oostkust van Yucatan; vandaar
+verkent hij eene groote stad aan de kust, Tuloom, Pamal of Paalmul;
+vervolgens richt hij zich noordwaarts en vaart, als zijn voorganger,
+langs de kust van het schiereiland. Ook hij houdt te Campeche en
+Potonchan op, gaat Tabasco verkennen en dringt door tot de eilanden
+Sacrificios en Ulua, vlak tegenover de plek, waar later Vera-Cruz
+zou verrijzen.
+
+In 1519 volgt Cortez denzelfden weg; maar gelukkiger dan zijne beide
+voorgangers, vindt hij in Yucatan Aguilar, die hem als tolk zal dienen,
+en op de kust van Tabasco ontvangt hij, uit handen van een cacique,
+Marina, het indiaansche meisje, die als het ware de beschermengel
+werd van zijne expeditie.
+
+Het zonderlingste is dat de Spanjaarden nooit den waren naam hebben
+geweten van het land, dat zij veroverd hadden. De naam Yucatan zou,
+naar sommigen zeggen, zijn afgeleid van de woorden _Chac-Nuitan_
+(wij begrijpen niet), waarmede de inboorlingen antwoordden op de
+vraag der Spanjaarden naar den naam van hun land. Anderen verklaren
+dien naam weer op andere wijze en wagen de wonderlijkste gissingen,
+die elkander lijnrecht tegenspreken. Trouwens dit behoeft ons niet te
+verwonderen, als wij bedenken dat de geschiedschrijvers op achttien
+verschillende manieren den naam schrijven van Montezuma, dien keizer
+met wien de Spanjaarden toch van nabij bekend waren! Men kan zich
+eenigszins voorstellen met hoeveel moeite de lezing der kronieken
+gepaard gaat; eerst wanneer men op de plaatsen zelve geweest is,
+is het mogelijk achter de waarheid te komen. Wij zullen al deze
+gissingen en onderstellingen laten rusten, en beproeven of wij met
+behulp van de overgebleven monumenten de verborgenheden van den
+ouden tijd kunnen ontsluieren. Juist hier hebben de Indianen tal van
+herinneringen achtergelaten.
+
+Het is niet der moeite waard, zich in het dorp Progreso op te houden:
+het is eene verzameling van pakhuizen, winkels en ellendige krotten,
+midden in het zand; de uiterst eenvoudige havendam verkeert in zeer
+verwaarloosden toestand. De tijd ontbreekt ons voor verder onderzoek,
+want de trein, die ons naar Merida moet brengen, vertrekt ten tien
+uren; en de vele koffers van onze bagage moeten nog eerst door de
+beambten der douane worden nagezien. Deze heeren zijn overigens zoo
+beleefd mogelijk: van mijne vijf-en-twintig koffers wordt er maar een,
+en dat nog voor den vorm, geopend; allen beijveren zij zich om ons
+zoo spoedig mogelijk te helpen. Toch is het goed, zijne bagage niet
+uit het oog te verliezen, want de commissionairs zijn bijzonder vlug
+met andermans goed, zoo als ik later tot mijne schade ondervond. De
+stoomfluit gilt, en wij vertrekken.
+
+Progreso is omringd door een gordel van moerassen, die een zeer
+treurigen aanblik opleveren; dan komen wij aan eene steenachtige
+vlakte, hier en daar met struiken en onkruid begroeid. Het is een
+eentonig, dor landschap; maar de bewoners hebben toch dien kalen
+dorren grond zeer winstgevend weten te maken. Ter wederzijde van den
+weg strekken zich onafzienbare _henequen_-plantages uit: eene agave
+met smalle en lange bladeren, waaruit zeer stevige en fraai glanzende
+draden vervaardigd worden, die op de amerikaansche markten grooten
+aftrek vinden. Links en rechts wijzen verspreide boomgroepen de
+woningen van de eigenaars der plantages aan; de hooge schoorsteenen,
+waaruit de rook opstijgt, zijn die van de fabrieken, waarin de
+bewerking van de henequen-bladeren plaats heeft. Wij ontmoeten op
+onzen weg nog zeer enkele dorpen: voor de deur der langwerpige, met
+riet gedekte hutten, zitten bronskleurige vrouwen met korte rokken
+en omgeven door talrijke groepen naakte kinderen, die den voorbij
+snorrenden trein met verbaasde oogen aanstaren.
+
+Na een rit van drie uren komen wij te Merida. Hotels zijn hier niet,
+waaruit volgt dat de verschijning van een reiziger eene zeldzaamheid
+is; evenmin staan er huizen te huur, hetgeen pleit voor de welvaart
+der stad, want vroeger stonden er een aantal huizen leeg. Wij loopen
+gevaar, onder den blooten hemel te moeten overnachten; en niet dan
+met veel moeite gelukt het ons, eene kleine kamer van vijf el in het
+vierkant te vinden, waar wij met ons drieen moeten logeeren: mijn
+secretaris, mijn bediende en ik zelf. In de geheele stad is maar een
+restaurant--en welk een restaurant! Maar het komt er niet op aan:
+het is ons om de ruinen en de oude monumenten te doen, en niet om
+een lekkere keuken. Bovendien worden wij geintroduceerd in eene
+amerikaansche club, waar wij onze avonden aangenaam kunnen doorbrengen.
+
+Merida werd in 1542 gesticht door Francisco de Montejo, tijdens
+zijne tweede expeditie: want de veroveraar slaagde er eerst bij deze
+tweede expeditie in, dit kleine dappere volk te onderwerpen en eene
+der merkwaardigste nationaliteiten van Amerika te vernietigen. Hij
+kwam hier voor het eerst in 1527; hield Chichen gedurende twee jaren
+bezet, en moest zich toen, overwonnen en uitgehongerd, terug trekken
+om te Mexico versterking te gaan halen. Bij zijne tweede expeditie
+gelukte het Montejo eindelijk, door het verraad van een opperhoofd,
+vasten voet in het land te winnen. De verovering van Yucatan kostte
+inderdaad meer inspanning, meer menschenlevens en meer tijd dan de
+verovering van geheel Mexico; en ook na dien tijd moest de overwinnaar
+voortdurend op zijne hoede zijn tegen telkens dreigende opstanden van
+een volk, dat het vreemde juk verafschuwde en altijd gereed was naar
+de wapenen te grijpen.
+
+Het zou wel der moeite waard zijn, meer in bijzonderheden met deze
+langdurige worsteling bekend te zijn; maar oneindig belangwekkender
+ware de kennis van de geschiedenis van het volk, dat ons zulke
+schoone monumenten heeft achtergelaten. Deze monumenten, die tot
+zoo velerlei gissingen en hypothesen aanleiding hebben gegeven,
+zijn heden ten dage de eenige overgebleven getuigen van die in
+geheimenissen gehulde beschaving. Toch ontbraken tijdens de verovering
+de authentieke documenten geenszins: manuscripten op aloepapier en
+op geitenvel, kaarten, afgodsbeelden, vaatwerk, nog levende traditien
+en overleveringen: ziedaar bouwstoffen genoeg, waarvan de toenmalige
+schrijvers gebruik hadden kunnen maken om ons eene uit de bronnen
+geputte geschiedenis te geven van de oude beschaving der Mayas. Maar
+de Spanjaarden dachten aan geheel andere dingen; en op het voorbeeld
+van den bisschop Zumarraga van Mexico, die de jaarboeken der Azteken
+vernietigde, verbrandde ook de bisschop Landa, van Merida, te Campeche
+alle documenten, die hij kon bijeen brengen. Na dit schoone auto-da-fe
+zette hij zich aan het schrijven zijner geschiedenis van Yucatan! Zeker
+eene zonderlinge wijze van behandeling der bronnen!
+
+Ons blijft dus niets anders over dan met de meeste nauwgezetheid alle
+sporen en herinneringen van den vroegeren toestand uit te vorschen en
+te onderzoeken, en door de studie van de monumenten en bas-reliefs,
+door vergelijking van deze kunstwerken met anderen die ons bekend zijn,
+te trachten een beeld te ontwerpen van dat verleden, dat steeds nader
+bij komt, hoe meer men het bestudeert. Men heeft meermalen aan deze
+monumenten eene tot in het belachelijke overdreven oudheid toegekend:
+inderdaad zijn zij betrekkelijk modern, zoo als ik nader, op onzen
+tocht, hoop te bewijzen.
+
+Merida werd gebouwd op de plaats van het oude Ti-hoo of T-hoo, eene
+der grootste yucatansche steden, waarvan de overlevering echter
+ter nauwernood melding maakt. Volgens het zeggen der Spanjaarden,
+was de stad sedert lang verlaten; uit de feiten zelven schijnt
+echter te blijken dat zij nog bewoond was. Wel waren de pyramiden
+met struiken en distels begroeid, maar de daarop rustende gebouwen
+waren, naar de verklaring van Landa, nog ongeschonden in wezen;
+en Francisco de Montejo kon in de stad zijn intrek nemen met zijne
+troepen en het contingent der Indianen van Mani. Bovendien verhaalt
+de jongste geschiedschrijver van Yucatan, de heer Eligio Ancona, van
+een beroemden tempel, H-Chum-Caan genoemd, hetgeen zooveel beteekende
+als: het middelpunt en de grondslag des hemels. De inwoners van T-hoo
+waren bijzonder gehecht aan dit hoog vereerde heiligdom; en om die
+bijgeloovige vereering uit te roeien, was het, volgens Cogolludo
+noodig, den tempel af te breken en hem te vervangen door eene aan
+Sint-Antonius gewijde kapel.
+
+Uit deze mededeeling blijkt, dunkt mij, onwedersprekelijk dat de
+tempels en paleizen van Merida ook nog na de komst der Spanjaarden
+bestonden en dat daarin nog dienst werd gedaan; maar deze tempels
+en paleizen beantwoordden gewis niet aan de overdreven beschrijving
+van den abt Brasseur. Op het gebied der archeologie vooral is het
+zeer gevaarlijk, aan de verbeelding vrij spel te laten; het gezond
+verstand is ook hier de beste gids; en zucht naar het wonderbare spant
+ons bij het onderzoek soms gevaarlijke strikken. Laat mij daarvan
+een sprekend voorbeeld verhalen. Landa geeft ons eene beschrijving
+van het voornaamste gebouw, dat uit vier vleugels bestond, rustende
+op pyramiden; deze vleugels omgaven eene langwerpige binnenplaats,
+die door hare gedaante herinnerde aan het paleis der nonnen, dat wij
+te Uxmal zullen bezoeken, en door haar bouwstijl aan een der paleizen
+van Kabah, welke wij eveneens zullen zien. De twee hoofdvleugels nu
+bevatten vijftien vertrekken van twaalf voet lengte, hetgeen te zamen
+honderd-tachtig voet bedraagt; voegt men daar nu veertig voet bij voor
+de dikte der muren, dan krijgen wij tweehonderd-twintig voet voor
+het geheele gebouw. Volgens de teekening hebben de beide terrassen,
+die het paleis dragen, eene meerdere oppervlakte van tachtig voet:
+zijnde een totaal van driehonderd voet voor het terras, waarop het
+paleis was gebouwd. Deze cijfers schijnen de verbeelding van den abt
+te hebben ontvlamd: de driehonderd voet worden tot drieduizend voet
+voor het geheele monument. Het is maar een nul te veel, doch het
+maakt nog al eenig verschil!
+
+De stad Merida, met de bouwstoffen der indiaansche stad opgetrokken,
+heeft, als alle spaansche steden in de Nieuwe-Wereld, de gedaante van
+een groot dambord, gevormd door rechte straten en zuiver vierkante
+blokken huizen. In het midden bevindt zich een groot plein, dat thans
+in een soort van square is herschapen, met eene waterlooze fontein,
+dorre en verschroeide bloemperken, en jonge boompjes, in welker schaduw
+misschien het verre nageslacht eens zal mogen wandelen.--De eene zijde
+van dit plein wordt ingenomen door het stadhuis, een groot gebouw met
+twee galerijen boven elkaar, en volkomen gelijkende op alle stadhuizen
+in de spaansche kolonien. Daar tegenover verrijst de kathedraal, die
+inderdaad een monument mag worden genoemd voor eene stad, welke thans
+eene bevolking telt van dertigduizend zielen, maar waarschijnlijk
+nog geen tienduizend inwoners had toen deze kerk werd gesticht. Het
+heiligdom dagteekent toch uit de laatste jaren der zestiende eeuw,
+toen de kolonie nog pas in haar opkomst was en over zeer weinig
+hulpmiddelen had te beschikken: de inwoners moesten waarlijk voor hunne
+godsdienst veel over hebben om de zware onkosten van dit werk te kunnen
+bestrijden. De kerk, in 1598 voltooid, kostte vijftienhonderd-duizend
+francs: eene som, die gelijk staat met omstreeks vijftien millioen,
+naar de tegenwoordige geldswaarde berekend.--De voorgevel wordt ter
+wederzijde geflankeerd door twee sierlijke torens; het inwendige maakt
+een grootschen indruk: het bestaat uit drie ruime schepen, waarvan de
+gewelven gedragen worden door twaalf kolossale zuilen in het midden,
+en door twintig anderen van gelijke afmeting, die ten deele in de
+muren gevat zijn. In de zijschepen bevinden zich kleine kapellen;
+en het geheel vertoont dien stempel van soliediteit, die aan alle
+gewrochten der veroveraars eigen was.
+
+Ten zuiden van het plein staat het huis van Francisco de Montejo:
+dit huis, het oudste van Merida, is eene kostbare herinnering uit de
+eerste tijden der verovering: het werd in 1549 gebouwd. De zuilen ter
+wederzijde van de deur dragen twee spaansche soldaten; aan iedere
+zijde van het venster der eerste verdieping staat het beeld van
+een gewapenden ridder, wiens voeten rusten op een neergehurkten
+Indiaan. Deze voorgevel met zijn zuilen, zijn standbeelden,
+zijn wapenschilden, medaillons en lijsten, is een aardig staaltje
+van den renaissance-stijl in Amerika; maar zoo het plan door een
+Spanjaard werd geteekend, werd het werk zelf waarschijnlijk door
+Indianen uitgevoerd, want toen dit huis gebouwd werd, was het getal
+der Spanjaarden nog zeer gering: zij waren nog een troep soldaten
+en avonturiers, die het allen als eene vernedering zouden hebben
+beschouwd, steenhouwersarbeid te verrichten. Zij vonden trouwens
+bij de Indianen de werklieden, die zij noodig hadden: de Mayas,
+die hun land met zoo vele merkwaardige monumenten hadden versierd,
+waren bekwaam genoeg om ook deze en dergelijke werken uit te voeren:
+nog heden staan zij bekend als de beste metselaars van Amerika.
+
+Met uitzondering van deze gebouwen, bestaat de stad uit eene
+verzameling van lage huizen met platte daken en getraliede vensters;
+sommigen hebben, bij uitzondering, eene bovenverdieping. Van buiten
+trekken zij door niets de aandacht; maar inwendig zijn zij uitnemend
+ingericht: groote, ruime, luchtige vertrekken komen uit op eene door
+moorsche galerijen omgeven binnenplaats, die met bloemen, heesters
+en palmen is versierd en een recht aangenaam verblijf oplevert.
+
+Alle leven en beweging trekt zich samen op en om de markt: overal
+elders is de stad als uitgestorven. Daar ziet men de voornaamste
+winkels en handelskantoren; Spanjaarden, Indianen en mestiezen bewegen
+zich hier, in hunne eigenaardige kleederdrachten, onophoudelijk heen
+en weder. In de naburige straten ziet men groepjes indiaansche vrouwen,
+op de trottoirs neergehurkt voor haar kleine uitstallingen van vruchten
+en groenten. De markt zelve levert een schilderachtigen aanblik op:
+die schaar van vrouwen, in haar bevallig sneeuwwit gewaad, maakt
+een verrassenden indruk. In lange rijen staan zij daar, de schouders
+ontbloot of met een glanzend witte roboza bedekt en bieden zwijgend
+of met een stillen glimlach hare eenvoudige koopwaren aan. Gij ziet
+daar vrouwen van allerlei leeftijd, mooien en leelijken, maar de
+smaakvolle kleeding geeft aan allen eene eigenaardige bekoorlijkheid.
+
+
+II
+
+
+De Mayas zouden, naar men zegt, tot de oudste rassen behooren,
+hoewel men niets omtrent hun oorsprong weet; hun type en hun taal
+onderscheidt hen evenzeer van de omwonende stammen als van die der
+hoogvlakten. De Maya is evenmin verwant aan de Otomis van Mexico
+als aan de Roodhuiden van Noord-Amerika, waaruit de onhoudbaarheid
+blijkt van de theorie, die alle volken van geheel Amerika als tot
+een en hetzelfde ras behoorende beschouwt. Men zegt dat de Mayas in
+het bezit waren eener oorspronkelijke beschaving, die zich hetzij
+rechtstreeks, hetzij door tusschenkomst van bevriende stammen,
+in Guatemala, Chiapas en Yucatan zou hebben uitgebreid; maar deze
+hypothese, samenhangende met de onderstelling eener hooge oudheid
+van deze kultuur, mist allen deugdelijken grond. Volgens deze zelfde
+theorie zouden de monumenten en de ruinen, die men in de gewesten van
+Centraal-Amerika vindt, overblijfselen zijn van deze oorspronkelijke
+inlandsche beschaving; maar op grond van onze jongste ontdekkingen,
+durven wij dit ten stelligste tegenspreken. Wij weten toch, en alle
+traditien stemmen daarin overeen, dat de hier bedoelde landen, tegen
+het einde der elfde en het begin der twaalfde eeuw, door de Tolteken
+werden veroverd en beschaafd; en wanneer wij daarbij in aanmerking
+nemen, dat alle onderling overeenkomende monumenten aan hetzelfde
+ras moeten behooren; dat wij afdoende bewijzen bezitten van den
+architektonischen zin en de technische bekwaamheid der Tolteken; dat
+bovendien de bouwstijl en de dekoratie der monumenten volkomen overeen
+stemmen met de beschrijvingen, die de geschiedschrijvers ons gegeven
+hebben van de tolteeksche tempels en paleizen op de mexicaansche
+hoogvlakten,--dan mogen wij met vrij veel zekerheid vaststellen,
+dat er in Centraal-Amerika nooit eene andere kultuur bestaan heeft
+dan de tolteeksche; althans, zoo er ooit eene andere bestaan heeft,
+dat daarvan geen enkel spoor is overgebleven, zoodat wij met haar
+geene rekening hebben te houden.
+
+De Tolteken zouden dus de Mayas gemaakt hebben tot hetgeen zij
+waren: een onder meer dan een opzicht belangwekkend volk, dat mede
+zijn deel moet hebben bijgedragen tot de schepping der kunstwerken,
+waaraan Yucatan zoo rijk is; dat eene zeer krachtige nationaliteit
+vormde, en beter en langer tijd dan eenig ander ras aan de vreemde
+overheerschers weerstand bood.
+
+Zoo als hij nog heden ten dage, na eene meer dan driehonderdjarige
+onderdrukking en vernedering is, onderscheidt de Maya zich nog van alle
+indiaansche stammen. Ik vind de Mayas een mooi slag van menschen, en
+ik betwijfel zeer of er onder de landbouwende klassen in Europa, naar
+evenredigheid, zoo veel welgebouwde menschen en zoo veel verstandige en
+intelligente koppen te vinden zijn. Zij hebben een rond hoofd, zwarte
+oogen, een gebogen neus, een kleinen mond en welgevormde ooren, fraaie
+tanden, een vooruitstekende kin en eene breede borst; hunne kleur is
+vrij licht bruinrood; hun haar is grof, zwart en niet krullend.
+
+Hunne oude maatschappelijke organisatie schijnt te wijzen op
+eene vroegere verovering. Aan het hoofd der hierarchie stond de
+koning; op hem volgden de priesters, dan de adel, dan het volk,
+dan de slaven. Alle lasten en opbrengsten drukten op het volk;
+de grond was gemeenschappelijk eigendom, en elke Indiaan bebouwde
+het hem aangewezen stuk; de wijze van bebouwing was reeds toen
+dezelfde als nog tegenwoordig. Daar de rotsachtige bodem van het
+schiereiland geene gelegenheid aanbiedt tot ploegen, was de ploeg
+onbekend, evenals de Spanjaarden, die den ploeg kenden, er toch geen
+gebruik van maakten. Daarbij was de grond niet enkel steenachtig,
+maar bovendien met wouden bedekt; men kapte dus eenige maanden voor
+den regentijd de boomen om en verbrandde ze, nadat zij genoegzaam
+gedroogd waren, zoodat hunne asch tot bemesting kon dienen; vervolgens
+boorde men met een puntigen stok gaten in de aarde om daarin mais
+te zaaien. Deze wijze van bebouwing had natuurlijk ten gevolge dat
+de grond lang braak moest liggen; de verdeeling der landerijen was
+dan ook zoo geregeld, dat de akker eerst na verloop van vijf jaren
+weer in bebouwing kwam. Slechts een vijfde gedeelte van den grond
+werd dus werkelijk bebouwd; en hoe snel de boomen ook opschoten, kon
+het bosch zelden iets meer zijn dan hakhout. De opbrengst van den
+oogst werd in magazijnen geborgen, en vervolgens aan elke familie,
+naar gelang van hare behoeften, een deel uitgereikt.
+
+De Indiaan moest niet alleen den grond bebouwen, maar ook jagen en
+visschen, en langs de kust het zout inzamelen, en dat alles onder
+opzicht van daarvoor opzettelijk aangestelde ambtenaren, die over
+de opbrengst beschikten; de vrouwen en meisjes moesten spinnen en
+weven. De koningen, priesters en edelen leefden dus in overvloed en
+onbekommerd, te midden van feesten en uitspanningen van allerlei aard;
+maar zij voerden ook oorlog, en de Indiaan moest steeds gereed zijn om
+zijn heer in den krijg te volgen. De oorlogen waren talrijk genoeg,
+maar zij duurden kort: het lot van den veldtocht werd doorgaans in
+een enkelen slag beslist. Het ging daarbij wreedaardig toe: men kende
+geen medelijden met den overwonnen vijand; alles werd geplunderd
+en uitgemoord, en wat men niet mede kon nemen, werd vernield of
+verbrand. Dit verklaart ons het groote aantal van verwoeste steden
+en van nieuwe monumenten, die na afloop van den oorlog weder werden
+opgebouwd.
+
+Als zij ten krijg uittogen, beschilderden de Mayas, even als vele
+andere volksstammen, hun gelaat, en Bernal Diaz del Castillo, die
+meermalen met hen vocht, verhaalt ons dat zij een soort van harnas van
+gevoerd katoen droegen: eene wapenrusting, die de Spanjaarden onder
+Cortez later van hen overnamen; zij waren gewapend met boog en pijlen,
+met lans en schild, met slingers en groote houten slagzwaarden. Zij
+versierden hun hoofd met schitterend gekleurde vederbossen en verfden
+zich het gelaat wit en zwart, sommigen ook steenrood.
+
+Was men van den krijgstocht teruggekeerd, dan werd die verf
+weggewasschen en vervangen door een onvernietigbare tatouage: dit
+tatoueeren was, naar het schijnt, een privilege voor de edelen
+en de krijgslieden, die op deze wijze de herinnering aan hunne
+heldendaden bewaarden en zich van de massa des volks onderscheidden;
+Cogolludo verhaalt dat zij hun lichaam versierden met allerlei
+figuren en afbeeldingen van dieren, zooals arenden, tijgers, slangen
+en anderen. De jeugdige krijgsman begon met een of twee van deze
+symbolische figuren; maar elke nieuwe overwinning moest door een nieuw
+teeken worden herdacht, zoodat het lichaam van in den krijg vergrijsde
+helden eindelijk geheel met deze hieroglyphen bedekt was. Volkomen
+dezelfde gewoonte heerscht nog tegenwoordig in Nieuw-Zeeland en op
+andere eilanden van den Stillen-oceaan.
+
+De kleederdracht van de lieden uit de volksklasse was bij uitstek
+eenvoudig en bestond uit een kleinen doek, die de plaats verving van
+het traditioneele vijgenblad; trouwens het warme, aangename klimaat
+liet dit minimum van kleeding toe. Aguilar, een Spanjaard, die acht
+jaren lang krijgsgevangene was bij de Yucateken, was zoo volkomen
+gewend aan dit primitieve kostuum, dat hij met de europeesche kleeding
+niet meer terecht kon. De kinderen liepen tot hun tweede jaar naakt;
+de kleine meisjes droegen om haar middel een koord, waaraan eene
+schelp hing; bisschop Landa, die ons dit mededeelt, voegt er bij dat
+het als eene groote zonde en eene schandelijke daad werd beschouwd,
+haar deze schelp te ontnemen voor haar doop, die gemeenlijk tusschen
+het derde en het twaalfde jaar plaats had.
+
+De kleeding der adellijke mannen en vrouwen was zeer rijk en bestond
+uit tunica's en mantels van katoen, met verschillende figuren
+geborduurd of in sprekende kleuren beschilderd. De Mayas lieten hun
+haar groeien, maar knipten het op het voorhoofd boven de wenkbrauwen
+af; zij hadden weinig baard en trokken dien uit; de lieden van hooge
+geboorte en de jongelieden naar de mode moesten scheel zien: dit gold
+in de oogen der dames als bijzonder schoon. Om dit voorrecht deelachtig
+te worden, lieten de moeders een vlok hair over den neus der kinderen
+hangen, waarnaar zij onwillekeurig moesten kijken, zoodat zij eindelijk
+scheel zagen. De Mayas doorboorden ook hunne ooren, hunne lippen en hun
+neus, en droegen daarin houten en metalen ringen en andere sieraden.
+
+Evenals bij de Azteken, de Totonaken, de bewoners van Palenque en de
+Peruanen, heerschte ook bij hen de gewoonte der schedelmisvorming; maar
+dit gebruik was verre van algemeen en gold vermoedelijk ook als een
+privilege voor de adellijke familien en de priesterkaste. Torquemada
+verhaalt daaromtrent het volgende: "Ten einde zich een woest en
+krijgshaftig voorkomen te geven, geldt voor hunne vorsten, in sommige
+provincien, het gebod om zich het gelaat en het hoofd (met behulp der
+vroedvrouwen en der moeders) te misvormen, en daaraan eene puntige en
+langwerpige gedaante te geven, gepaard met een breed voorhoofd." Ten
+aanzien van Tlaxcala voegt hij erbij: "Sommigen hebben een puntig hoofd
+en een plat voorhoofd; anderen gelijken op die Mexicanen en die lieden
+van Peru, wier schedel eenigzins de gedaante heeft van een hamer (?) of
+van een schip (?), die de fraaiste van allen is."--Heel duidelijk is
+deze beschrijving niet; vermoedelijk wil Torquemada te kennen geven,
+dat het hoofd buitengewoon langwerpig was. Landa zegt: "De vrouwen
+gingen zeer ruw met haar kinderen om; het kleine schepseltje was
+nauwelijks vier of vijf dagen oud, of zij legden het op den grond, op
+een bed van stokjes en riet, met het gezichtje voorover; dan klemden
+zij het hoofdje tusschen twee plankjes en drukten het met kracht,
+totdat, na verloop van eenige dagen, het hoofd den vereischten platten
+vorm had aangenomen." Deze operatie was zoo pijnlijk en gevaarlijk,
+dat vele kinderen op het punt stonden daaraan te bezwijken; de
+schrijver zelf had een kind gezien, waarvan de schedel achter de
+ooren gespleten was: hetgeen ongetwijfeld meermalen moest gebeuren.
+
+De moderne geschiedschrijver Eligio Ancona beschrijft als volgt de
+politieke organisatie des lands voor de verovering: "Een of meer
+vorsten regeerden met onbeperkte macht; de priesters beheerschten
+het geweten; de edelen bekleedden alle openbare betrekkingen;
+de overgroote meerderheid des volks was in twee kasten verdeeld:
+plebejers, die alle lasten hadden te dragen voor het onderhoud der
+bevoorrechte standen, en slaven, die geheel aan de willekeur van den
+meester waren prijsgegeven.--Op politiek gebied, de autokratie; in
+stede van godsdienst, fanatisme; eene zeer onvolkomen beschaving en
+ontwikkeling, uitsluitend in handen der priesterkaste; bij de massa,
+onwetendheid en verdierlijking; slavenhandel en menschenoffers; de
+vrouw buiten de maatschappij zoo wel als buiten de familie gesloten;
+en bovenal de onrustige, onverzadelijke eerzucht der caciquen,
+telken dage en onder de nietigste voorwendsels het bloed des volks
+doende stroomen."
+
+Deze beschouwing verraadt in ieder woord haar modern, doctrinair
+karakter: ge gevoelt het aanstonds, hier spreekt een man, in wiens mond
+de afgesleten fraseologie der negentiende eeuw bestorven ligt. Dit is
+zeker, dat, ondanks al deze gruwelen, dit kleine volk niet ongelukkig
+was, veel meer het tegendeel: het land was dicht bevolkt, en de
+monumenten leggen nog getuigenis af van den bloei der kunst. Wat
+heeft dit volk nu wel van de Spanjaarden ontvangen? Hebben zij zijn
+lot verbeterd; is het door hen minder onwetend geworden; is het peil
+der zedelijkheid werkelijk verhoogd? Voor de verovering werd Yucatan
+door ettelijke millioenen Indianen bewoond; tegenwoordig zijn er ter
+nauwernood nog honderdduizend over, en dezen verkeeren in ellendiger
+toestand en zijn dieper gezonken dan ooit te voren. Vanwaar dit? De
+verklaring is gemakkelijk genoeg: ieder volk heeft de godsdienst die
+het waard is en die het beste past bij zijne geestelijke ontwikkeling;
+elke beschaving is geschikt voor het volk, dat haar uit zich zelve
+ontwikkelt of van anderen overneemt en dan zoodanig wijzigt dat het
+zijn eigen karakter daarin ontplooien kan en ruimte en vrijheid
+van beweging vindt in gebruiken en instellingen, overeenkomende
+met zijn aard en zijn aanleg. Of die beschaving, in onze oogen en
+gemeten met onzen maatstaf, hoog of laag staat, is eene kwestie van
+ondergeschikt belang; aprioristische beschouwingen, uitgaande van
+eene of andere abstracte theorie, doen niets ter zake: de eenige
+vraag is, of die bepaalde kultuurtoestand past voor het volk,
+bij hetwelk wij dien aantreffen. En het antwoord op die vraag kan
+alleen de historie geven. Zooveel is zeker, en de indiaansche stammen
+van Centraal-Amerika leveren daarvan op nieuw het bewijs, dat het
+opdringen van nieuwe instellingen en gebruiken, van eene vreemde,
+laat het zijn hoogere beschaving, den ondergang en den dood van een
+volk ten gevolge kan hebben.
+
+Wij moeten met een enkel woord gewag maken van de vrouwen van gemengd
+bloed, die tot de voornaamste bekoorlijkheden van Merida en andere
+steden van Yucatan behooren. Deze mestiezen vormen als het ware eene
+kaste op zich zelve en schijnen zonder morren de geringschatting te
+dragen, waarmede zij over het algemeen behandeld worden; zij weten
+zich echter op verschillende wijze daarover te wreken, waarbij de
+bekoorlijkheid der vrouwen van geen geringe dienst is. Deze vrouwen
+schijnen allen mooi, en al zijn ze niet werkelijk mooi, hebben zij
+toch eene bijna onwederstaanbare aantrekkelijkheid. Dat is zeker
+voor een groot deel toe te schrijven aan haar smaakvol kostuum,
+bestaande uit eene wijde tunica met korte mouwen, en op de borst
+vierkant uitgesneden. Deze tunica, _uipile_ genoemd, is van boven
+en van onderen versierd met roode, groene, of blauwe borduursels,
+bloemen, bladeren, vogels, en heeft, evenals de uitstaande rok,
+een breeden zoom van kant. Zij steken een zilveren haarspeld door
+haar prachtig, gitzwart haar, dat in twee zware tressen is verdeeld;
+haar vingers zijn overladen met ringen, en om haar hals dragen zij
+lange gouden kettingen, vaak haar geheele fortuin.
+
+Deze mestiezen wonen in de voorsteden, in kleine langwerpige
+huisjes met rieten daken; de buitenmuren zijn doorgaans met schuine
+ruiten versierd, bezaaid met kleine steentjes op de kruispunten
+der lijnen. Zulk eene hut heeft stellig zeer veel overeenkomst met
+de woningen der Mayas in den tijd voor de verovering; de wijze van
+decoratie herinnert ook aan het beeldhouwwerk der oude paleizen. Van
+binnen vindt men geen andere meubelen dan een hangmat, een paar koffers
+tot berging van de kleedingstukken bij feestelijke gelegenheden,
+en een _butaca_, een kleinen fauteuil met eene lage rugleuning en
+met leer bekleed.--Deze voorsteden zijn inderdaad bosschen: bij
+iedere woning behoort een terrein van omstreeks een tiende bunder,
+beplant met eene bijzondere soort van boom, _ramon_ genoemd, waarvan
+de bladeren tot voedsel dienen voor de lastdieren.
+
+Men leeft over het algemeen te Merida zeer stil en huiselijk; de
+dames gaan weinig uit; men ziet haar zelden in de vuile straten, die
+geen riolen hebben, vol kuilen en gaten zijn en in den regentijd in
+moerassen zijn herschapen. Zij hebben geene andere afleiding dan het
+bezoeken der kerk, en des avonds, van vijf tot zes uur, een toertje
+met rijtuig. De eerste kerkdienst begint reeds des morgens tusschen
+drie en vier uren; op dit onmogelijke uur worden, tot schrik van
+alle vreemdelingen, alle klokken geluid, hetgeen een allesbehalve
+aangenaam concert is.
+
+Het gezellig verkeer is echter te Merida zeer levendig: letterkundige
+bijeenkomsten, danspartijtjes, concerten, schouwburgen, dagbladen
+en tijdschriften:--men vindt er van alles; er is wrijving genoeg van
+denkbeelden en een opgewekt litterair leven. Twee geschiedschrijvers,
+Eligio Ancona en de canonigo Crescentio Ancona, schilderen in
+hunne verhalen de heldendaden der veroveraars, het lijden der
+eerste kolonisten, de innerlijke partijtwisten en beroeringen en de
+bloedige episoden van den burgeroorlog. De Yucateken zijn niet alleen
+staatsambtenaren, zoo als dat meestal het geval is met de Mexicanen der
+hoogvlakten: zij drijven ook handel en leggen zich toe op industrie:
+in hun land wordt dit arbeidsveld niet, als bijna overal elders,
+aan de vreemdelingen overgelaten. Zij zijn een eigenaardig ras, door
+harde beproevingen geleerd en gestaald; een jong en levenslustig ras,
+bij hetwelk de noodlottige invloed van het klimaat zich, naar het
+schijnt, alleen toont in de kleine gestalte en het overwicht van het
+vrouwelijk element in de bevolking. Men kan den Yucateken misschien
+al te groote winzucht verwijten, die er hen toe brengt met name den
+vreemdeling op onbeschaamde wijze te plunderen. Ik kan uit eigen
+ondervinding daarvan een merkwaardig voorbeeld mededeelen.
+
+Ik wilde een huis huren met den amerikaanschen consul, die overal
+rondkeek en mij inmiddels aan zijne talrijke vrienden voorstelde. Wij
+werden overal met de meeste welwillendheid ontvangen; men betuigde
+zijn spijt, dat men ons niet kon helpen; men verklaarde zich overigens
+geheel tot onze dienst bereid; maar daar bleef het bij. Eindelijk
+zeide een van de vriendelijksten en ijverigsten, een dagbladschrijver,
+tot ons: "Ik heb wat gij zoekt; in die straat heb ik een huis; hier
+is de sleutel; gaat het eens zien; als het u aanstaat, is het tot
+uwe beschikking." Wij gaan het huis zien, dat echter voor ons niet
+geschikt blijkt; terugkeerende loopen wij even bij onzen vriend aan
+om te zeggen, dat wij het niet nemen. Maar Ayme, de consul, vergeet
+den sleutel terug te geven en brengt dien eerst na verloop van vijf
+dagen, zich verontschuldigende over het verzuim.
+
+"O, dat is niets, antwoordt onze vriend: maar ik krijg dertig francs
+van u.
+
+--Dertig francs: waarvoor? vraagt Ayme.
+
+--Waarvoor? Wel, gij hebt den sleutel vijf dagen gehouden; vijf dagen,
+tegen zes francs per dag, dat maakt dertig francs. Mij dunkt, dat is
+eenvoudig genoeg."
+
+Het was inderdaad zeer eenvoudig; en er schoot niet anders over dan
+te betalen. Wij hadden evenwel de voorzichtigheid, van dat heerschap,
+wiens naam ik niet noemen wil, eene kwitantie te vragen.
+
+De Yucateken zijn er op gesteld, meester in hun eigen land te blijven
+en hunne eigene zaken te beheeren. Met meer ondernemingsgeest bezield,
+energieker en hooghartiger dan hun volksgenooten op de hoogvlakten,
+hebben zij voor den aanleg van spoorwegen en andere openbare werken
+geen beroep gedaan op de kapitalen der Yankees; uit hun eigen, waarlijk
+niet overvloedige middelen hebben zij de kosten bestreden. Wel vorderen
+de werken langzaam, maar de Yucateken mogen er dan ook roem op dragen,
+dat zij er niemand dank voor hebben te brengen.
+
+Het is inderdaad treffend te zien, hoe dit kleine volk, dat zoo
+vreeselijk door binnenlandsche oorlogen en beroerten werd geteisterd
+en vergeefs elders om hulp smeekte, zich weer heeft opgericht,
+met ijver en inspanning zijne hulpbronnen ontwikkelt en de bittere
+beproevingen te boven komt. In tegenoverstelling van hunne trage
+en verkwistende buren, zijn de Yucateken arbeidzaam en zuinig: twee
+onmisbare deugden, die zij zich verwierven in den moeielijken strijd
+tegen de ongunstige omstandigheden, waarin zij geplaatst waren:
+de betrekkelijke armoede van den grond, het ontbreken van minerale
+schatten, en die verschrikkelijke verdelgingsoorlog, die het volk op
+den rand des ondergangs bracht.
+
+De geschiedenis van dien oorlog is dramatisch in hooge mate; ik zal
+haar hier niet vertellen, maar slechts aanstippen dat de bewegingen
+onder de Indianen, reeds in 1761 begonnen, in 1846 tot een geweldigen
+algemeenen opstand leidden, die nog niet geheel onderdrukt is. Men
+mag echter aannemen, dat de bloedige oorlog ten einde loopt; de wilde
+trekt zich voor de beschaving terug en ziet schier met den dag zijn
+gebied inkrimpen.
+
+
+III
+
+
+Nadat wij te Merida eenige dagen hadden vertoefd, maakten wij ons
+gereed voor een uitstapje naar Ake. Dit uitstapje was inderdaad
+een reisje _en famille_, want Louis Ayme, de amerikaansche consul,
+die ook in archeologie liefhebberde, en die reeds meer dan eens de
+ruinen bezocht had, wilde mij vergezellen; maar mevrouw Ayme, eene
+Amerikaansche, gaf daartoe alleen hare toestemming, onder voorwaarde
+dat zij ook mede zou gaan; en daar Shuty niet alleen thuis kon blijven,
+moesten wij hem ook mede nemen. Shuty was de gunsteling van mevrouw,
+een mooi hondje, met lange zijdeachtige haren. Met inbegrip van mijn
+secretaris en mijn bediende, waren wij dus met ons zessen: wij hadden
+mitsdien twee rijtuigen noodig.
+
+Ake is eene hacienda, hofstede, van don Alvaro Peon, bij wien ik een
+bezoek ga afleggen om hem vergunning te vragen tot het bezichtigen
+der ruinen, en tevens een brief van aanbeveling voor den majordomo
+of intendant. Don Alvaro deed meer dan van hem verlangd werd: niet
+tevreden met den brief van aanbeveling, zond hij zijn chineeschen
+bediende met allerlei levensmiddelen en benoodigdheden, opdat het
+ons aan niets ontbreken zou.
+
+Wie in het binnenland reizen wil, heeft tusschen twee vervoermiddelen
+te kiezen: de groote kales, eene soort van diligence, bij ieder bekend;
+en den _volan coche_, het eigenlijke nationale rijtuig. Wij kozen
+het laatste. De volan coche is geheel van hout, met uitzondering
+alleen van de ijzeren banden om de wielen. Op een zwaar en lomp
+onderstel rust, gedragen door twee lederen riemen, een soort van
+langwerpige bodemlooze bak of kist; over een van touw gevlochten net
+wordt een dunne matras uitgespreid, om het schokken en stooten minder
+hinderlijk te maken. Voorop zit de koetsier; van achteren is plaats
+voor de bagage; terwijl ook een aantal voorwerpen onder aan het net
+hangen. Reist men alleen, dan gaat men lang uit op de matras liggen;
+maar is men met zijn drieen, dan moet men op turksche manier, met
+samengevouwen beenen, gaan zitten: eene houding, welke iemand, die
+daaraan niet gewoon is, in het eind onuitstaanbare kramp bezorgt. De
+inlanders zitten met hun zessen of achten--hoe, begrijpt men niet--in
+zulk een wagen. Hoewel de bak volkomen in evenwicht hangt, schokt
+en slingert hij toch op eene geweldige manier; en wanneer de half
+dronken koetsier zijn drie muildieren in vollen ren laat draven over
+de ongelijke, rotsige wegen, schokt en hotst het rijtuig zoo hevig,
+dat de reizigers door en over elkander geworpen worden. Gevaar is
+er echter niet; het verwonderlijkste is dat er nooit iets aan het
+rijtuig breekt, en op al mijne tochten ben ik maar eens omgevallen.
+
+Ake ligt tien mijlen ten oosten van Merida. Wij volgen den weg naar
+Izamal, ter wederzijde omzoomd door onafzienbare velden met agaven
+beplant, en laten ter rechterhand twee met ruinen bekroonde heuvels
+liggen. Vervolgens komen wij aan het dorp Tixpeual, waar de Spanjaarden
+in 1541 een langdurig en bloedig gevecht moesten leveren. Het dorp
+ziet er zoo armoedig uit en heeft zoo veel bouwvallige en verwoeste
+huisjes, als ware de veldslag eerst gisteren geleverd; dat komt, omdat
+de opstandelingen in 1848 tot aan de poorten van Merida doordrongen
+en Tixpeual in de asch legden. Maar de gansche landstreek, met haar
+weinige vervallen dorpen, haar eenzame wegen en schralen plantengroei,
+maakt een zeer somberen indruk.
+
+Drie mijlen verder wijzen palmboschjes de ligging aan van Tixkokob,
+waarvan al de inwoners zich bezig houden met het vervaardigen van
+hangmatten. In de openstaande huizen, ziet men overal de witte, gele,
+blauwe, roode of veelkleurige netten uitgespannen; deze hangmatten, de
+eenige soort van bedden waarvan de Indianen gebruik maken, zijn zeer
+goedkoop: zij kosten niet meer dan drie a vijf francs; de mooisten
+komen uit de omstreken van Valladolid.
+
+Te Tixkokob waar wij een kop chocolade gebruikten, verlaten wij den
+grooten weg, en slaan een zijweg in, waarop wij alle gelegenheid
+hebben om met den volan coche nader kennis te maken. De rotsen zijn
+steil, en het rijtuig schokt op de merkwaardigste wijze: wij zitten
+te dansen als de poppen in een poppenkast.--Het was inmiddels avond
+geworden; de indiaansche hutten, in de duisternis verloren, waren nog
+maar alleen kenbaar aan het wegstervende schijnsel van de niet langer
+onderhouden wordende vuren; de omtrekken der pyramiden teekenden zich
+in zwarte massa's tegen den donker blauwen hemel; overal heerschte
+een doodelijke stilte, alleen afgebroken door het knarsen en kraken
+van het hotsende en stootende rijtuig. Wij vonden den toegang tot de
+hacienda gesloten: men verwachtte ons niet meer. Op het luid geblaf
+der honden verscheen de majordomo; hij liet de zware balken wegruimen,
+die de poort barrikadeerden; weldra waren wij geinstalleerd en sliepen
+in de vervallen, verwaarloosde zaal der heerenhuizinge.
+
+Ake is eene hacienda voor de veeteelt; en men had ons gewaarschuwd,
+dat het, overal waar runderen zijn, wemelt van garrapaten. Wij hadden
+dus alle mogelijke voorzorgen genomen, want deze verfoeilijke houtluis
+is het geduchtste insekt dat ik ken. Wij knoopten al onze kleeren
+dicht; wij staken de pijpen van onze pantalons in hooge laarzen; wij
+stopten zoo veel mogelijk alle denkbare openingen. Mevrouw Ayme, in
+een sierlijk bloomerskostuum, scheen ook tegen de indringers gewapend;
+maar Shuty, de aardige Shuty, hoe zou hij zich verdedigen? Ten slotte
+bleek dat al onze voorzorgen ons niets baatten. De hongerige garrapate
+laat zich door niets weerhouden; schier onmerkbaar en dunner dan
+een velletje papier, dringt zij overal door, ook door onzichtbare
+openingen; wij ondervonden het tot onze schade.
+
+Wij gaan uit om den cenote op te zoeken; Shuty springt vroolijk
+blaffend voor ons uit. Wat is een cenote? Yucatan heeft noch stroomen,
+noch rivieren, maar daarentegen een zeer uitgestrekten onderaardschen
+waterplas, meer of minder diep beneden de oppervlakte, naarmate de
+kalklaag dikker of dunner is; nabij de kust is het water zeer dicht
+bij den beganen grond, in het binnenland vindt men het eerst op
+aanmerkelijke diepte. Men noemt nu cenotes de inzinkingen van den
+bodem, die tot dit water toegang geven. Is het water op geringe
+diepte onder den grond, en is de kalklaag slechts aan den eenen
+kant verteerd, dan verkrijgt men een onregelmatige spelonk, die
+over de geheele breedte open is. Heeft de kalklaag eene middelbare
+dikte en stroomt het onderaardsche water in bepaalde richting,
+dan wordt de bodem regelmatig ondermijnd, tot de bovenlaag, niet
+langer steun vindende, instort; zoo ontstaat een reusachtige put,
+meestal van ronde gedaante, zooals de cenotes van Chichen-Itza. Is de
+kalklaag daarentegen zeer dik, dan tast het water slechts de weeke,
+zachte deelen aan waarvan een gedeelte instort, waardoor somtijds in
+de bovenste laag eene smalle opening ontstaat: zoo krijgt men eene
+werkelijke grot, met stalactiten en stalagmiten versierd, zooals te
+Sacalun en te Valladolid; somwijlen ook is de cenote niet meer dan
+eene reusachtige onderaardsche ruimte, zooals te Bolonchen.
+
+Het is opmerkelijk dat alle beschaafde nederzettingen in Yucatan zich
+hebben gevormd om deze natuurlijke waterbekkens; want in den beginne
+hadden de kolonisten vermoedelijk niet de noodige hulpmiddelen om
+putten of waterbakken te graven, noch ook om kunstmatige reservoirs
+te maken, zoo als zij het later te Uxmal deden.
+
+De cenote van Ake behoort tot de eerste kategorie; de toegang vormt
+als het ware een grooten boog, die een zeer schilderachtig en bijna
+indrukwekkend voorkomen heeft. Op den achtergrond, omstreeks twintig
+voet beneden het gewelf, en dertig beneden den beganen grond, ziet men
+een groot bekken vol frisch en helder water, waarin eene menigte kleine
+vischjes zwemmen, terwijl zwermen van zwaluwen in alle richtingen de
+grot doorkruisen en de ruimte vullen met haar vroolijk geroep.
+
+Van den cenote begeven wij ons naar de ruinen, die onze bedienden
+inmiddels bezig waren van den overvloedigen plantengroei te
+zuiveren. In afwachting dat zij daarmede gereed waren, dwaalden
+wij rond door de bosschen, uitziende naar ruinen, zonder eenig
+kwaad vermoeden ons een weg banende door de verraderlijke takken
+der boomen, maar welhaast stikkende van de hitte in onze nauw
+sluitende kleeding. Niemand voelde zich onwel of klaagde over iets
+buitengewoons. Shuty was de eerste, die teekenen gaf van een abnormalen
+toestand; bij het verlaten van den cenote was hij onrustig geworden;
+hij stond eensklaps stil en beet zich in zijne pooten of maakte
+zonderlinge sprongen; maar steeds vroolijk, levendig en aardig,
+vervolgde hij, luid blaffende, zijn weg. Wij gingen toen door het
+dichte hout; en de min of meer gekunstelde vroolijkheid van Shuty
+maakte plaats voor wezenlijken angst; zijn blaffen ging over in
+janken; hij beet zich met woedende heftigheid, rolde zich in het gras
+en begon zoo akelig te huilen, dat zijne meesteres hem opnam: het
+lichaam van het arme dier was geheel en al overdekt met wriemelende
+garrapaten: wij zelven werden onmiddellijk door dit ongedierte
+aangetast.--Gelukkig vonden wij bij onze tehuiskomst een uitnemend
+dejeuner, door den chineeschen kok van don Alvaro klaar gemaakt;
+maar eer wij aan tafel gingen, begaven wij ons een voor een naar een
+kabinetje om ons van ongedierte te zuiveren en op nieuw toilet te
+maken. Mevrouw Ayme en Shuty bleven verder tehuis en waagden zich
+niet meer aan ontdekkingstochten.
+
+De ruinen van Ake zijn zoo goed als onbekend. Stephens, de
+amerikaansche onderzoeker, spreekt er in zijn belangrijk reisverhaal
+slechts ter loops van. Hij noemt de groote galerij een kolossaal werk,
+en het paleis in zijn geheel een gewrocht van reuzen; de ruinen hebben,
+volgens hem, het merk van hooger ouderdom dan andere monumenten. Hij
+voegt er bij, dat volgens Cogolludo de Spanjaarden op hun tocht eene
+stad ontmoetten, Ake genaamd, waar zij een gevecht moesten leveren
+tegen eene groote menigte Indianen. Stephens vergist zich; als hij
+Cogolludo nauwkeuriger had gelezen, zou hij bemerkt hebben dat de
+stad, waarvan de geschiedschrijver spreekt, niet dezelfde is als die
+hij heeft bezocht. De ligging van de stad Ake verwijdert haar ten
+eenemale van den weg, dien de veroveraars volgden.
+
+Francisco de Montejo landde toch aan de oostkust van Yucatan,
+tegenover het eiland Cozumel; hij trok dus van het oosten naar het
+westen, door Koba, eene stad vol monumenten, die nog op acht mijlen
+afstands van Valladolid gevonden worden, en bereikte eene plaats,
+Ce-Ake genoemd, waar hij bloedige gevechten moest leveren. Van daar
+ging hij naar Chichen-Itza, waar hij twee jaren bleef. Dit geschiedde
+op zijne eerste expeditie in 1527; het Ce-Ake waarvan hier sprake is,
+lag dus omstreeks vijf-en-dertig mijlen oostwaarts van de ruinen van
+Ake, waar wij ons thans bevinden.
+
+Ake was ongetwijfeld eene zeer volkrijke stad; vijftien a twintig
+pyramiden van verschillende grootte, met de bouwvallen van
+paleizen gekroond, zijn over eene oppervlakte van een vierkante
+mijl verspreid. De belangrijkste ruinen schijnen een rechthoek te
+vormen, en omsluiten eene ruimen binnenhof, die zorgvuldig geeffend
+is, en in welks midden nog een steen overeind staat, die door de
+Indianen _picote_ wordt genoemd. Dit was de straf- of geeselpaal,
+dien men ook te Uxmal en andere plaatsen vindt, en die zoowel voor
+als na de verovering, in geen enkel indiaansch dorp ontbrak. Te
+Tenosique verhaalde mij een oud man, dat hij, nog geen dertig jaar
+geleden, dien steenen paal op het midden van de markt had gezien. De
+veroordeelde Indiaan werd geheel naakt aan den picote gebonden, om
+daar het bepaalde aantal stokslagen te ontvangen. Ik vond dezelfde
+gewoonte te Tumbala, een indiaansch dorp op den weg van Palenque naar
+San-Christobal. Volgens de begrippen der Indianen, wischt de straf
+de schuld uit; en ik heb Indianen ontmoet, die, om hun geweten tot
+rust te brengen, zelven aanhielden om eene bestraffing, die niemand
+hun zocht op te leggen.
+
+Nemen wij thans de ruinen nader in oogenschouw. Aan den
+noordwestelijken uithoek verrijst eene pyramide van twee verdiepingen,
+saamgesteld uit groote steenblokken zonder kalk; zij heeft eene hoogte
+van omstreeks veertig voet, en eindigt in een klein vertrek, waarvan
+het dak is ingestort, maar waarvan de muren nog ten deele overeind
+staan. Wij vinden hier dezelfde constructie terug, die wij reeds te
+Tula, te Teotihuacan en te Palenque hebben opgemerkt, en die wij ook
+nog in de andere oude steden van Yucatan zullen aantreffen.
+
+Dit monument met het kleine vertrekje, dat voor bewoning ten eenemale
+ongeschikt is, kan onmogelijk een paleis zijn geweest; wij mogen
+veilig aannemen dat wij hier met een tempel te doen hebben; en
+dat te meer omdat deze pyramide een deel schijnt uit te maken van
+het daaraan grenzende monument, waarboven zij zich verheft. Dit
+laatste monument herinnert door zijne rechthoekige gedaante, aan
+de soortgelijke gebouwen, die wij te Tula en te Teotihuacan gezien
+hebben en die men met den naam van citadellen bestempelt, maar die
+inderdaad niet anders waren dan de vermaarde Tlachtli, de kaatsbaan,
+waarvan alle geschiedschrijvers melding maken. Het kaatsspel was bij
+uitnemendheid het nationale spel der Tolteken, die het ook in Tabasco
+en Yucatan invoerden. Wij zullen zulk een tlachtli, beter bewaard,
+te Uxmal en te Chichen-Itza terugvinden. Waarschijnlijk hadden er,
+voor den aanvang van het spel, in dien kleinen tempel godsdienstige
+ceremonien plaats.
+
+Een weinig meer ten zuidoosten zien wij een monument, dat tot velerlei
+gissingen aanleiding heeft gegeven. Het is eene langwerpige pyramide,
+met een zonderling gebouw gekroond. Het geheel ongewone voorkomen,
+de buitengewoon groote trap, die zonderlinge architektuur, geheel
+afwijkende van het gewone karakter der yucatansche monumenten:
+dit alles verplaatst ons als het ware in eene nieuwe wereld. Het
+zonderlinge monument bestond uit zes-en-dertig pilaren, waarvan er
+nog negen-en-twintig over zijn, geplaatst op het bovenvlak van eene
+langwerpige pyramide of liever een terras van zes el hoogte. Men
+bereikt dat plat langs een reusachtige trap van ruwe steenblokken,
+van anderhalve tot twee el lengte, en van dertig tot vijftig duim
+hoogte. De pilaren waren gemiddeld vier el vijf-en-zeventig duim hoog,
+te oordeelen althans naar de hoogsten en best bewaarden, die nog
+voorhanden zijn; zij bestaan uit tien blokken van een el twintig duim
+in lengte en breedte, en tusschen de veertig en vijftig duim hoogte.
+
+Men had mij gezegd dat de steenen eenvoudig op elkander waren gelegd,
+en dat de bouwmeesters te Ake geen kalk of cement hadden gebruikt. Dit
+is onjuist; bij onderzoek blijkt toch dat wel de buitenzijden der
+blokken, waaruit de pilaar bestaat, werden behouwen, maar dat de
+binnenzijden ruw werden gelaten. Daar nu die binnenzijden niet juist
+op elkander konden passen, moest men de ledige ruimten aanvullen met
+kleine steenen, die nog voorhanden zijn, en werd ongetwijfeld tot
+bedekking gebruik gemaakt van kalk of cement.
+
+De heer Ayme, de amerikaansche consul te Merida, loochent dit
+laatste; en daar de kalk verdwenen is, kan ik hem niet met de stukken
+overtuigen, en moet wachten tot eene nieuwe ontdekking de juistheid
+mijner meening bewijze. Deze zes-en-dertig pilaren, in drie evenwijdige
+rijen geplaatst, vormen een rechthoek; de esplanade waarop zij staan,
+heeft eene lengte van vijf-en-zestig el veertig duim, bij eene breedte
+van veertien el veertig duim; de richting der pyramide, die aan de
+uiteinden afgerond is, is van het noorden naar het zuiden; de trap
+bevindt zich aan de zuidzijde.
+
+Welke was nu de bestemming van dit wonderlijke gebouw? Was het
+eenvoudig eene open galerij? Men vindt hoegenaamd geen puin
+op het plat van de pyramide; was er dus vroeger eene bedekking,
+dan moet dit dak uit hout en riet hebben bestaan, waarvan niets is
+overgebleven. Was dit gedenkteeken bestemd om de herinnering aan een
+of ander persoon of feit te bewaren? Wij kunnen op die vragen geen
+antwoord geven. Zeker is dit monument in geheel Yucatan volstrekt
+eenig in zijne soort; maar het draagt hoegenaamd geen monumentaal
+karakter.--Gewisselijk ontbreekt het niet aan commentaren; maar het
+is bekend, dat de commentatoren dikwijls de schrijvers en ook de
+monumenten zeer veel meer laten zeggen, dan zij werkelijk doen: van
+nature zijn zij geneigd, het vreemde, het verrassende, het onmogelijke
+boven het eenvoudige en voor de hand liggende te verkiezen. Sommige
+reizigers hebben, ten aanzien van de ruinen van Ake, hunner fantazie
+den vrijen teugel gevierd en theorieen verkondigd, die den nuchteren
+opmerker verbijsteren. Ziehier een staaltje van zulke buitensporigheid.
+
+Het monument, waarvan wij spreken, zou de herinnering moeten bewaren
+aan tijdperken of regeeringen, en ieder steenblok zou een Ahan Katun
+of een Katun moeten voorstellen. Volgens de oude tijdrekening der
+Mayas omvat een Ahan Katun een tijdvak van vier-en-twintig, en een
+Katun een van twee-en-vijftig jaren. Daar er nu zes-en-dertig pilaren
+zijn, ieder uit tien blokken bestaande, krijgen wij in het eerste
+geval een tijdvak van achtduizend-zeshonderd-veertig jaren, en in
+het tweede eene periode van achttienduizend-zevenhonderd-twintig
+jaren. Ik behoef wel niet op te merken, dat het onderste blok, voor
+achttienduizend-zevenhonderd-twintig jaar gelegd, reeds lang verdwenen
+zou zijn voor het aanbrengen van het laatste blok, dat nog eenige
+eeuwen ouder zou zijn dan de verovering. Bovendien dragen alle blokken
+het kenmerk van gelijken ouderdom. Maar eigenlijk is het niet noodig,
+over dergelijke buitensporige dwaasheden veel woorden te verspillen.
+
+Is het niet eenvoudiger, aan te nemen dat dit vreemdsoortige monument
+eene galerij was, vroeger met riet overdekt, en die hetzij voor
+openbare spelen, hetzij voor vergaderingen of plechtige ceremonien
+bestemd was? De ligging midden tusschen de andere monumenten schijnt
+voor deze onderstelling te pleiten.
+
+Na dit monument opgemeten te hebben, begeven wij ons naar eene andere
+ruine, _Akabua_, dat wil zeggen, huis der duisternis, genoemd. De
+vertrekken zijn inderdaad donker, daar zij hun licht uitsluitend
+ontvangen door de in andere kamers uitkomende deuren. Ook daar,
+als overal elders, vinden wij de zoogenaamde _boveda_, het door
+vooruitspringende lagen gevormde gewelf, dat wij ook in de monumenten
+der Hindoes en der Tolteken aantreffen. Dit dusgenoemde, oneigenlijke
+gewelf is hier te Ake sterker gebogen: een gevolg van de gebruikte
+materialen, want, even als de pyramiden, is dit gewelf saamgesteld uit
+die groote onbehouwen steenblokken, waarvan het gebruik ook aan deze
+monumenten den naam van cyclopische bouwgewrochten heeft doen geven.
+
+Toch is die benaming niet goed gekozen: immers de dusgenoemde
+cyclopische constructie bestaat uit veel grooter blokken van
+onregelmatige gedaante, maar zoo volkomen op elkander passende, dat men
+er niets tusschen kan steken; de steenen daarentegen in de ruinen van
+Ake hebben allen denzelfden vorm: het zijn dikke, niet behouwen zerken,
+die door aanmerkelijke tusschenruimten van elkander gescheiden zijn.
+
+Ik maakte mijn gids, den heer Ayme, daarop opmerkzaam, en zeide tot
+hem: "Gij beweert dat er bij de gebouwen van Ake noch kalk, noch cement
+is gebruikt, en dat men er nooit beeldhouwwerk, noch eenige decoratie
+welke ook heeft ontdekt. Ik kan dit niet toegeven, hoewel de feiten
+mij in het ongelijk schijnen te stellen. Hier staan wij voor een
+raadsel, dat wij moeten trachten op te lossen. De stichters van deze
+gebouwen hebben zich zeker niet zoo veel moeite en inspanning getroost,
+om hun werk onvoltooid te laten. Wij moeten dus aannemen, dat deze
+zerken eenmaal volkomen aan elkander sloten, en dat de tijd ze heeft
+afgeknaagd en verwijderd; maar dan moeten wij aan deze monumenten een
+ouderdom toekennen, die volstrekt onaannemelijk is. Bovendien ziet
+ge dat deze steenen nog geheel in denzelfden toestand verkeeren,
+als toen zij uit de groeve werden gehaald; ook zijn zij hier in
+de binnenkamers niet beter geconserveerd dan aan de buitenmuren,
+hetgeen toch het geval moest zijn. Ik kom dus tot het besluit dat al
+deze steenen, van de muren zoowel als van de gewelven, vroeger met
+cement bestreken en, volgens de gewoonte, ook beschilderd waren.
+
+"Toon mij het bewijs van hetgeen gij zegt, antwoordde hij, en ik zal
+u gelooven."
+
+Ik moest zwijgen, en wij begaven ons naar eene hooge pyramide, met
+een ruine gekroond.
+
+"Laat ons dit paleis gaan zien, zeide ik tot Ayme.
+
+--Er is niets te kijken: het zijn muren en meer niet; ik heb het
+vroeger al bezocht; antwoordde hij.
+
+--Laat ons toch maar eens gaan zien," hernam ik. En wij gingen.
+
+Op het plat van de pyramide gekomen, was het eerste wat ik zag een
+zeer fraai bas-relief van cement, bestaande uit schuine ruiten en
+afgeplatte bollen. Dit bas-relief vormde de rechterlijst van een
+groot kader, waar binnen verschillende figuren geplaatst waren,
+waarvan men nog de overblijfselen kon ontdekken. Een laag cement van
+ongeveer een el dik bedekte de steenen, vulde de ledige ruimten en
+maakte de geheele oppervlakte glad en effen. Wij vonden zelfs nog
+sporen van de oude beschildering.
+
+"Wat zegt ge nu? vroeg ik aan mijn reisgezel.
+
+--Gij hadt gelijk," antwoordde hij.
+
+Inderdaad was door deze ontdekking een einde gemaakt aan alle
+tegenspraak.
+
+
+IV
+
+
+Van Ake begeven wij ons naar Izamal, waar wij ten drie uren aankomen.
+
+Izamal is eene van de voornaamste steden der provincie, of liever
+een groot, aardig dorp met tusschen de vijf- en zesduizend inwoners;
+het vlek maakte een des te aangenamer indruk, omdat men er zoo pas
+het feest van den heiligen schutspatroon had gevierd, bij welke
+gelegenheid de huizen, de openbare gebouwen en zelfs de vervallen
+muren in de buitenwijken opnieuw waren gewit. Behalve zijne nette
+woningen, bezit Izamal ook nog twee pleinen, door sierlijke moorsche
+zuilengangen omringd.
+
+Wij moeten hier even een uitstapje maken op historisch gebied,
+waarbij opnieuw de betrekkelijke jonkheid zal blijken der beschaving
+in Yucatan, in tegenspraak met de bewering van sommigen, die zich te
+zeer door hunne verbeelding laten leiden en aan deze beschaving een
+bespottelijken ouderdom toekennen.
+
+Evenals Merida en andere steden van het schiereiland, verrees ook
+Izamal op de plek, waar eene indiaansche stad stond. Evenals elders,
+was ook hier het eerste werk der Spanjaarden, de tempels en paleizen
+te verwoesten, de geschreven dokumenten te vernietigen, en zoo veel
+mogelijk elk spoor en elke herinnering van de inlandsche beschaving
+uit te roeien. Bisschop Landa, wiens werk over de zaken van Yucatan
+omstreeks 1566 geschreven werd, dat is dus vijf-en-veertig jaar na
+de verovering, spreekt van de gebouwen te Izamal, waarvan er toen
+nog twaalf in wezen waren, en deelt ons mede, dat de stichters
+dier monumenten onbekend waren. Lizana daarentegen, die in 1628,
+zestig jaren later, schreef, en die veel minder dan Landa in de
+gelegenheid was om zich bekend te maken met de oude traditien en
+legenden, vertelt ons uitvoerig de geschiedenis dier monumenten;
+van de twaalf bouwwerken, waarvan zijn voorganger melding maakt,
+kent hij er wel is waar slechts vijf, maar hij weet de namen, die
+Landa niet wist: wij zullen dus zijne opgave volgen.
+
+Landa, die eerst zegt dat men den oorsprong dezer monumenten niet
+kende, deelt ons later mede, dat zij door het nog bestaande ras
+der inlandsche bevolking waren gesticht: immers, onder het puin
+der verwoeste monumenten, heeft men fragmenten gevonden van naakte
+menschenbeelden en andere versierselen, zoo als de Indianen nog heden
+van bijzonder sterke cement vervaardigen. In een graf vindt hij kunstig
+bewerkte voorwerpen van steen, gelijk aan die welke de Indianen nog
+tegenwoordig bij wijze van geld gebruiken. Even als te Merida, waar
+hij genoodzaakt was, eene kapel te verwoesten, om een einde te maken
+aan de godsdienstige vereering van het oude heiligdom, bestond ook
+hier, volgens Landa, eene groote pyramide, waarvan wij de afbeelding
+geven op bladz. 32. De kapel, welke deze pyramide bekroonde, bestond
+in zijn tijd nog: hij geeft er eene beschrijving van en zegt dat zij
+opgetrokken was uit zorgvuldig gehouwen, met beeldwerk versierde
+steenen. Met echt-zuidelijke overdrijving, voegt hij aan zijne
+beschrijving de opmerking toe: "Dit monument is zoo hoog, dat men er
+versteld van staat." Toch bedraagt die hoogte nauwelijks tachtig voet!
+
+Het monument bestond uit twee gedeelten: de bijna tweehonderd el breede
+basis met een ruim terras of platform, en de kleine pyramide, aan de
+noordzijde van dit terras. Op het terras stond het volk, om getuige
+te zijn van de godsdienstige plechtigheden, die ten aanschouwe van
+allen op den top der pyramide werden volbracht. In de kapel, waarvan
+Landa spreekt, stond het afgodsbeeld. Wij spreken hier bij analogie:
+want wij weten dat dit het gebruik was te Mexico en in de steden der
+Tolteken, Teotihuacan en Cholula.
+
+Volgens Lizana droeg deze groote pyramide den naam van Kinich-Kakmo,
+omdat op den top een tempel stond, waarin het beeld van een afgod,
+die aldus werd genoemd. Deze naam zou zooveel beteekenen als: "Zon,
+met het vurig stralende gelaat." De tempel was dus een zonnetempel,
+met de daarbij behoorende pyramide, evenals te Teotihuacan.
+
+Ten zuiden van deze pyramide verrees eene andere, niet minder breed,
+maar eindigende in een terras en dus minder hoog dan de eerste;
+zij heette Ppapp-Hol-Chac, dat wil zeggen: "Huis der hoofden en der
+bliksemstralen." Daar woonden de priesters, vermoedelijk in een fraai
+paleis, zoo als men die ook in andere steden vindt. De Spanjaarden
+bouwden op die plek een aan Sint-Franciscus gewijd klooster, benevens
+de parochiale kerk, die zeer mooi is.
+
+De derde pyramide, ten oosten, droeg een tempel toegewijd aan
+Ytzama-ul, Itzamna of Zamna, den legendarischen stichter van de stad
+Izamal. "Deze koning of deze afgod, zegt Landa, werd door de Indianen
+voorgesteld onder de gedaante van eene hand; zij beweren dat men
+de zieken en zelfs de dooden tot hem bracht en dat de god hen door
+de aanraking met zijne hand genas of weder tot het leven opwekte;
+daarom noemde men den tempel Kab-ul, hetgeen beteekent de werkzame,
+de wondervolle hand."--Deze tempel, waar zoo vele wonderen gewrocht
+werden, was het doel van scharen van bedevaartgangers: daarom had men
+naar de vier windstreken groote wegen of heerbanen aangelegd, die tot
+aan de grenzen van het land waren doorgetrokken en naar Guatemela,
+naar Chiapas en naar Tabasco voerden. Nog heden, zegt onze schrijver,
+vindt men op verscheidene plaatsen sporen van die wegen.
+
+Wij zelven hebben de overblijfselen gevonden van den met cement
+geplaveiden weg, die van Izamal naar den oever der zee liep, tegenover
+het eiland Cozumel. Wij moeten hierbij opmerken, dat deze manier van
+wegen te maken bij voorkeur aan de Tolteken eigen was, zoo als wij
+reeds vroeger in de gelegenheid waren te constateeren.
+
+In den naam van den tempel, Kab-ul, de werkzame hand, herkennen
+wij zonder moeite Hueman, de lange handen, het groote opperhoofd
+en de wetgever der Tolteken van Tula, die door verschillende
+geschiedschrijvers voor denzelfden gehouden wordt als Quetzalcoatl,
+dien wij in Yucatan terugvinden onder den naam van Cuculkan, hetgeen
+hetzelfde beteekent.
+
+De vierde, meer voorwaarts gelegen pyramide droeg de woning van den
+opperbevelhebber des legers, die den titel voerde van Hunpictok,
+hoofdman over achtduizend steenen lansen. Op den top dezer pyramide
+vindt men niets dan puin; in het onderste gedeelte, dat van gelijke
+constructie is als de piramide te Ake, bevond zich het door Stephens
+beschreven beeld, dat thans verdwenen is, en ziet men nog heden, aan
+de oostzijde, de figuur, op bladz. 28 afgebeeld. Aan dit beeld kunnen
+wij de manier van werken der bouwmeesters duidelijk waarnemen. Deze
+kolossale kop heeft eene hoogte van vier ellen; de oogen, de neus, de
+onderlip zijn gevormd uit ruwe steenblokken, die, even als de wangen,
+met versche cement zijn bestreken; de ornamenten ter rechter- en ter
+linkerzijde zijn evenzoo van cement; aan de versierselen links, die
+beter bewaard zijn gebleven, bespeuren wij nog die dubbele spiralen,
+zinnebeeldige voorstellingen van den wind of den adem, het woord,
+die wij reeds zoowel te Mexico als te Palenque hebben gezien en die
+wij te Chichen-Itza zullen terugvinden.
+
+Aan de westzijde van deze pyramide, waar men een gedeelte van de basis
+heeft blootgelegd, zien wij een der fraaiste bas-reliefs, die wij in
+Yucatan hebben ontmoet. De hoofdfiguur is een liggende tijger met een
+menschenhoofd; het beeldwerk is van cement; de modeleering der figuren
+is voortreffelijk; deze tijger met het aangezicht van een mensch
+herinnert ons aan de teekens der mexicaansche ridderorden, arenden,
+tijgers en sperwers. De orde van den tijger was de voornaamste van
+allen; en niets past beter bij de bestemming, die het paleis, volgens
+de legende, zou hebben gehad, dan deze symbolische voorstelling van
+de kracht en den moed: eene waardige versiering der woning van den
+opperbevelhebber van het leger van Izamal.
+
+Al deze monumenten, de pyramide met den zonnetempel, de tempel van
+Quetzalcoatl, het paleis van den vorst en de woning der priesters,
+leveren het bewijs dat Izamal, op het tijdstip der verovering,
+eene zeer talrijke bevolking had en een der hoofdpunten was van
+de nederzettingen der Tolteken; voorts weten wij zeker, dat de
+godsdienstoefeningen geregeld in de heiligdommen plaats grepen en
+door het volk werden bijgewoond. Dit is echter onbestaanbaar met den
+hoogen ouderdom, dien sommigen aan deze stad willen toekennen.
+
+Wij vertrokken van Izamal ten vier uren in den morgen; het landschap
+maakte op ons een bij uitnemendheid treurigen indruk. Op een afstand
+van vier mijlen ontmoeten wij slechts een dorp, Sitilpech genoemd,
+eene verzameling van armoedige, meest ledigstaande hutten.
+
+In Yucatan bemoeit de administratie zich waarschijnlijk niet met de
+dienst der telegrafen en posterijen. Reeds te Merida had ik daarvan de
+ondervinding opgedaan, daar toch een aantal telegrammen, waarvoor ik
+zeer duur moest betalen, niet ter plaats hunner bestemming kwamen, of
+althans onbeantwoord bleven. Bij navraag gaf men mij ten antwoord, dat
+de telegraaflijn in geen goeden toestand verkeerde. Op onzen tocht kon
+ik mij daarvan overtuigen. De aanleg van deze lijn moet inderdaad zeer
+goedkoop zijn geweest, en de kosten van onderhoud zijn vermoedelijk
+gelijk nul. Er was wel een draad, maar er waren geen palen en geen
+isolators. Die ongelukkige draad liep langs den zoom van het bosch,
+vastgemaakt aan een of anderen tak; boog de tak, dan hing de draad
+neer; brak hij, dan viel de draad op den grond; nu eens zweefde hij
+even boven den bodem, dan weer lag hij, als lusteloos en wanhopig,
+slap op de struiken en rotsen. Die draad was te beklagen: maar nog meer
+te beklagen waren zij die betaalden, om haar weer in orde te brengen,
+of die er gebruik van maakten zonder eenig nut. Echter werkte hij toch
+van tijd tot tijd, die rampzalige telegraaf: hij was er ten minste,
+en onder dat opzicht onderscheidde Yucatan zich gunstig van Tabasco,
+waar de telegrafen onmiddellijk na den aanleg weer verdwenen, omdat
+de inwoners de draden voor hun eigen gebruik aanwendden.
+
+Na een zeer vermoeienden rit kwamen wij des avonds ten zeven uren te
+Citas. Het was volslagen donker, en men wachtte ons niet meer. Voor
+onze ontvangst was niets in gereedheid gebracht; de dorpelingen waren
+blijkbaar met deze verrassing alles behalve ingenomen. Waar zouden wij
+overnachten? Daar de school voor het oogenblik ledig stond, werd die
+ons ten gebruike afgestaan; wij gingen allen te zamen aan den arbeid,
+zetten de tafels en banken op zij, en maakten zoodoende ruimte voor
+onze hangmatten en veldbedden. Maar het souper:--dat is een lastig
+ding! De tijd is verstreken, en de dorpelingen hebben geen lust, weer
+aan het werk te gaan. Gelukkig komen de rechter en de burgemeester ons
+bezoeken: dank zij hunne tusschenkomst, wordt de zaak nog geschikt;
+de hoop op eene goede winst vermurwt de harten, en wij kunnen ons
+avondmaal gebruiken.
+
+Te Citas moeten wij den grooten weg verlaten om de bosschen in
+te gaan; wij moeten dus hier onze rijtuigen achterlaten, en in
+de plaats daarvan ons dragers, ezels en muildieren aanschaffen:
+daartoe is natuurlijk tijd noodig, en het verblijf te Citas is
+in het minst niet uitlokkend. De dorpelingen zijn onwillig; zij
+vragen een dubbel loon en blijven weg als zij geprest worden. Een
+vreemdeling, die zulke verre reizen onderneemt om ruinen te zien,
+waarin de Indiaan hoegenaamd geen belang stelt, moet iemand zijn
+die met zijn geld geen weg weet: het is dus niet meer dan billijk
+dat hij betale. Nu, de Indianen van Yucatan zijn niet de eenigen,
+die zoo redeneeren.--Eindelijk krijgen wij dan toch onze dragers,
+tegen een derde boven den gewonen prijs. Paarden zijn schaarsch: zij
+moeten geprest worden; het militair geleide wordt ons gracieuselijk
+toegestaan. Natuurlijk zijn noch de soldaten, noch de paarden gereed;
+wij zelven moeten ook nog verschillende toebereidselen voor de reis
+maken. Bovendien zijn de paden in het bosch dicht gegroeid; de afstand
+naar Piste bedraagt zeven mijlen; het eerste wat wij te doen hebben,
+is dus mannen uit te zenden om den weg te banen. Zij gaan op weg,
+en wij houden ons verder met onze uitrusting bezig, daar wij eerst
+den volgenden dag zullen vertrekken.
+
+Tegen den avond kregen wij eene uitnoodiging tot het bijwonen van
+een bal. Tot mijne verbazing vernam ik dat er te Citas gedanst werd,
+ondanks het gevaar, waarin het dorp steeds verkeerde ten gevolge
+van den opstand der Indianen, die elk oogenblik het vlek konden
+overvallen, de woningen verbranden en de dorpelingen vermoorden of
+medevoeren. Natuurlijk namen wij de uitnoodiging aan.
+
+De straten van Citas zijn geene straten, maar kleine ketens van steile
+rotsen, door miniatuurafgronden gescheiden, waarin de vreemdeling zeer
+gemakkelijk armen en beenen breken kan. Wij gaan dus op weg, ieder door
+twee Indianen geleid, want het huis, waar het feest wordt gegeven,
+is vier- of vijfhonderd el van het dorp verwijderd en het is buiten
+pikdonker. Wij komen zonder ongelukken ter plaatse onzer bestemming.
+
+In eene hut van armoedig voorkomen, verlicht door het schijnsel van
+drie vuren, zijn een half dozijn vrouwen bezig met het gereedmaken
+der spijzen; ik zie gansche stapels van kippen, kalkoenen en groote
+stukken varkensvleesch, die gekookt of gebraden moeten worden. Buiten
+zijn andere vrouwen bezig met het malen van mais, het kneden van het
+deeg of het bakken van koeken, die warm gegeten worden.
+
+Een met riet overdekte open loods, waarin eenige walmende lampen
+hangen, dient tot balzaal. Eene rij banken en eenige met leder
+bekleede stoelen zijn voor de dames bestemd; in het midden van het
+lokaal staan de heeren, met bloote voeten, een witte pantalon, een
+wijd loshangend hemd en een gekleurden doek om den hals. Het is er
+vol: het gansche dorp is hier vergaderd; althans al de Indianen en
+mestiezen, maar weinig ladinos, dat wil zeggen blanke vrouwen.
+
+"Het is een Indiaan, die dit feest geeft en de kosten betaalt," zeide
+de rechter tot mij; "zulk een feest, dat dikwijls verscheidene dagen
+of liever verscheidene nachten duurt, kost veel geld. Dit feest zal,
+na afloop van alles, misschien driehonderd piasters (vijftienhonderd
+francs) hebben gekost: voor een mesties, zoowel als voor een Indiaan,
+vertegenwoordigt die som eene heele fortuin. Maar voor zulk eene
+gelegenheid zal hij al zijn geld uitgeven; hij draagt daar roem op;
+en eerlang zal het de beurt zijn van een anderen Indiaan, om een
+dergelijk feest te geven.
+
+--Maar," hernam ik, "dat is voor die lieden de ondergang; wat moeten
+zij daarna beginnen?
+
+--Precies hetzelfde wat zij te voren deden," antwoordde de rechter;
+"zij keeren tot hunne milpas, dat wil zeggen hunne plantages, terug. Is
+de oogst overvloedig, dan leven zij op den ouden voet voort, telkens
+eenige stuivers besparende om op hunne beurt een feest te kunnen geven;
+mislukt de oogst, dan binden zij hun maag toe; is er hongersnood,
+dan sterven zij van gebrek. De zorg voor den dag van morgen is hun,
+als allen onbeschaafden volken, ten eenemale vreemd, en de bitterste
+ervaringen zijn machteloos om hen op dit punt te genezen."
+
+Deze feestelijke plechtigheid is voor ons een nieuw bewijs voor de
+taaie levenskracht der aloude traditien, waaraan men vasthoudt, ook al
+verstaat en begrijpt men ze sinds lang niet meer. Gij zoudt vergeefs
+tot deze lieden de vraag richten, vanwaar zij de zonderlinge gewoonte
+hebben om voor zulk een feest al hun geld uit te geven? Zij zouden
+u op die vraag niet kunnen antwoorden: wij moeten het voor hen doen.
+
+Wij vinden bij Landa een bericht, dat ons licht geeft. Na gesproken
+te hebben van de slemppartijen der Mayas en hunnen hartstocht voor
+feesten en gemeenschappelijke maaltijden, gaat de geschiedschrijver
+aldus voort:
+
+"Zij verteerden dikwijls bij een enkel feest alles wat zij gedurende
+een langen tijd met zwaren arbeid gewonnen hadden. Zij vierden hunne
+feesten op tweeerlei wijze. De eerste gold voor de edelen en de lieden
+van aanzien: het gebruik wilde dat ieder der gasten, op zijne beurt,
+een feest gaf gelijk aan dat waarop hij genoodigd was. Aan elk der
+gasten gaf men een gebraden kip, brood en uit cacao bereiden drank
+in overvloed; en na afloop van den maaltijd, een mantel om zich te
+bedekken en een kleinen piedestal met een daarop geplaatsten beker,
+die zoo fraai mogelijk bewerkt was. Kwam een der gasten inmiddels te
+sterven, dan ging de verplichting om den maaltijd te geven op zijne
+erfgenamen of familie over."--Is dat niet hetzelfde gebruik, hetwelk,
+zoo als wij zien, nog heden heerscht? En verder: "Bij deze maaltijden
+werd den gasten te drinken gegeven door schoone vrouwen, die, na hun
+den beker toegereikt te hebben, zich omkeerden en zoo met afgewend
+gelaat wachtten tot de gast den beker geledigd had. De indiaansche
+vrouwen volgen nog dezelfde gewoonte, als zij haar mannen bedienen."
+
+Wij verlaten vroegtijdig het bal, want wij moeten morgen ochtend
+vroeg vertrekken. Onze manschappen zijn gereed; muildieren en dragers
+hebben hun vracht; de paarden zijn gezadeld; een deel van het militair
+geleide gaat als voorhoede op weg; wij volgen. Het pad is de oude weg
+naar Piste, die nu bijna geheel is dichtgegroeid, zoodat wij achter
+elkander moeten loopen en niet dan met moeite voortkomen. De tocht
+is vrij vervelend: wij trekken altijd door het dichte kreupelhout,
+vol lianen en doornen, waarboven slechts enkele palmen en hoogstammige
+boomen zich verheffen.
+
+Wij komen te Piste, waarvan niets meer over is dan de gehavende
+en vervallen kerk, waarin thans eene afdeeling van vijf-en-twintig
+soldaten is gelegerd, als een uiterste voorpost tegen de Indianen. De
+manschappen moeten drie maanden in deze wildernis blijven, eer
+zij afgelost worden. Het gevaar is niet groot, want de Indianen,
+die opgestaan waren om hunne vrijheid te heroveren en uit wraak hun
+overwonnen vijanden vermoordden, gaan nu nog maar alleen op roof uit.
+
+
+V
+
+
+Het was laat in den namiddag, toen wij de ruinen bereikten. Hoewel ik
+vroeger reeds tweemalen te Chichen was geweest, doortrilde mij toch
+een gevoel van blijde verrassing, toen ik in de verte het dusgenoemde
+Castillo ontdekte, tronende op zijne steile pyramide van zeventig
+voet hoogte.
+
+Wij hadden nauwelijks tijd gehad, ons in het Castillo te installeeren,
+toen de avond viel. Het was een aangrijpend schouwspel. Statig dreef
+de maan aan den onbewolkten, met tintelende sterren bezaaiden hemel,
+en goot haar licht uit over de eindelooze met bosch bedekte vlakte;
+op den voorgrond teekenden zich de grillige gestalten van muren of
+dichtbegroeide heuvels en terpen. Met deze ruinen bekend, kon ik mijn
+reisgenooten elk monument aanwijzen.
+
+Het Castillo vormt het middelpunt der ruinen; ten oosten, aan den
+voet der pyramide, lag het marktplein, met twee kleine, daartoe
+behoorende paleizen; ten noorden, de ruinen van een fraai gebouw
+en de gewijde cenote, met den tempel ter bewaking van het bassin;
+ten noordwesten de beroemde Kaatsbaan; ten oosten en ten zuidoosten,
+de Chichanchob, de Caracol, de tweede cenote, het paleis der Nonnen,
+de Akab-sib, en verder, de sedert lang verlaten hacienda. Wij spraken
+half fluisterend over het geheimzinnig verleden van die doode stad,
+die wij zouden trachten uit het graf op te roepen; geen enkel geluid
+steeg uit de wijde vlakte tot ons op: alom een plechtige stilte als
+op een kerkhof, slechts nu en dan afgebroken door het geroep der
+schildwachten, die met geregelde tusschenpoozen elkander waarschuwden.
+
+Toen de dag was aangebroken, vertoonde zich een ander schouwspel,
+niet minder schoon. De vlakte, geheel met een dichten nevel overdekt,
+waarboven de pyramiden en de begroeide terpen uitstaken, scheen een
+kalme zee, met groene eilanden bezaaid; de horizon tooide zich, bij
+het rijzende licht, met de heerlijkste kleuren; lichte, doorschijnende
+nevelwolkjes zweefden door de ruimte, telkens wisselend van vorm en
+tint. Eindelijk verscheurde zich de nevelsluier en smolt weg voor
+de zonnestralen, niets achterlatende dan de schitterende droppels,
+als diamanten over de bladeren van het geboomte verspreid.
+
+De zoogenoemde steden der Mayas verschilden ten eenemale van onze
+tegenwoordige steden; de Spanjaarden vergeleken de eerste steden,
+die zij hier zagen, met de steden in hun vaderland, met Sevilla bij
+voorbeeld; maar deze vaak herhaalde vergelijking is toch verre van
+juist. Voor zoo ver wij daarover thans, naar de overblijfselen, kunnen
+oordeelen, bestonden deze steden uit eenige groepen van gebouwen, die
+wij overal terugvinden, namelijk: een of meer tempels, de paleizen van
+den vorst en van de caciquen of hoofden, en gebouwen voor de openbare
+dienst bestemd. Deze groepen waren, schijnbaar zonder plan of orde,
+over eene aanmerkelijke oppervlakte verspreid; de tusschenruimten
+werden ingenomen door tuinen, waartusschen met cement geplaveide
+wegen liepen; in den omtrek stonden de hutten der bedienden en slaven.
+
+Chichen-Itza--dat wil zeggen, nabij de put van de Itza--ontleent haar
+naam aan den cenote of de twee cenotes, aan welker zoom de bevolking
+zich had neergezet. Chichen is jonger dan Izamal en Ake, maar ouder
+dan Uxmal: evenals deze laatste stad, behoort zij tot den tijd, toen
+men bij het bouwen geen cement, maar gehouwen steenen gebruikte. De
+berichten, die wij omtrent de stad bezitten, zijn zeer schraal en zeer
+onzeker, zoo als trouwens alles wat wij aangaande Yucatan weten. Dit
+alleen is met zekerheid bekend, dat Chichen, omstreeks de helft
+der vijftiende eeuw, door hare inwoners verlaten werd. De bevolking
+verhuisde in massa--de oorzaak dier verhuizing is onbekend--en stichtte
+in de lagune van Peten, ruim honderd mijlen meer zuidwaarts, een klein
+vorstendom, waarvan de hoofdstad Tayasal werd genoemd, dat door Cortez
+op zijn tocht naar Honduras werd bezocht, en dat eerst in 1697--alzoo,
+nog geen tweehonderd jaar geleden--door de Spanjaarden werd veroverd.
+
+"Wij weten dus dat Chichen, omstreeks zestig jaar voor de aankomst
+der Spanjaarden nog bewoond was, en dat hare monumenten toen nog
+ongeschonden in wezen waren. Het is trouwens meer dan waarschijnlijk,
+dat deze stad, die bevoorrecht was niet twee groote en onuitputtelijke
+water-reservoirs--een onschatbaar bezit in een land, dat van water
+is ontbloot,--al spoedig nadat zij door hare inwoners verlaten was,
+op nieuw bevolkt werd en dat zij aldus haar leven voortzette tot op
+het tijdstip der verovering.
+
+De eerste bezetting door de Spanjaarden had plaats in 1527. Montejo
+landde, tegenover het eiland Cozumel, op de oostkust van Yucatan,
+met vierhonderd soldaten. Hij liet zijne schepen achter, onder de
+hoede der matrozen, en trok, onder het geleide van een Indiaan van
+Cozumel, naar het binnenland: dit verhaalt de Bachiler Valencia,
+die zijn verhaal schreef in 1639, te Valladolid woonde en van een
+der veroveraars afstamde. Bovendien blijkt ten duidelijkste uit de
+namen der steden, die Montejo doortrok, dat de expeditie haar weg nam
+van het oosten naar het westen; bij de tweede expeditie daarentegen,
+in 1541, toen de Spanjaarden te Champoton landden, trokken zij van
+het westen naar het oosten.
+
+Montejo kwam te Coni, dat van de kaart verdwenen is, trok door de
+provincie Choaca, en bereikte Kaba; van Kaba begaf hij zich naar Ake,
+een dorp, dat, zoo als wij reeds opmerkten, niet moet worden verward
+met de stad Ake, waarvan wij de ruinen hebben bezocht. Daar stuitte hij
+op eene talrijke menigte Indianen, die hem den weg wilden versperren;
+het kwam tot een gevecht, het bloedigste dat de Spanjaarden hadden
+te leveren; en voor de eerste maal leerde Montejo het dappere volk
+kennen, waartegen hij te kampen zou hebben. Ondanks hunne vuurwapenen,
+die vreeselijke verwoestingen aanrichtten in de dichte drommen der
+Indianen, ondanks hunne ijzeren harnassen, die hen bijna onkwetsbaar
+maakten, moesten de Spanjaarden twee dagen achtereen vechten, om
+den hardnekkigen tegenstand hunner vijanden te overwinnen. Van Ake
+begaf Montejo zich naar Chichen-Itza, dat men hem, volgens Herrera,
+had aangewezen als eene bij uitnemendheid geschikte plaats om zich
+daar te vestigen. De stad was dus bewoond. Montejo nam te Chichen
+zijn intrek in de gebouwen, waarvan wij nader zullen spreken; hij
+vestigde zich daar te midden van eene bevolking, die ten gevolge van
+het vreeselijke gevecht bij Ake, door den schrik als verlamd was.
+
+In den eersten tijd ondervonden de Spanjaarden dus geene moeilijkheden
+en ontbrak het hun aan niets; maar allengs begon het den Indianen te
+verdrieten, in het onderhoud te moeten voorzien van deze vreemden,
+die ieder per dag meer gebruikten dan voor het onderhoud eener
+geheele indiaansche familie gedurende eene maand noodig was;
+zij weigerden zich langer te onderwerpen aan de afpersingen en
+wreede mishandelingen van deze bandieten. Nu werden niet langer
+levensmiddelen naar het kamp gebracht; eindelijk verdwenen de
+Indianen, de veroveraars in eene eenzame wildernis achterlatende. Op
+den overvloed van straks volgde nu gebrek en hongersnood; om zich
+levensmiddelen te verschaffen, moesten de Spanjaarden verre tochten
+naar de omliggende dorpen ondernemen en daar met geweld nemen, wat men
+hun niet vrijwillig wilde afstaan: van daar onophoudelijke gevechten;
+de Spanjaarden hadden honderd-vijftig hunner manschappen verloren,
+en de overgeblevenen waren allen gewond. Montejo, die waarschijnlijk
+de gemeenschap met zijne schepen had onderhouden, zag zich genoopt tot
+den terugtocht. Het omliggende land was geheel door Indianen bezet,
+en de terugtocht werd uiterst bezwaarlijk. Na een bloedig gevecht,
+waarin Montejo een deel van zijne beste manschappen verloren had,
+volgde een zeer donkere nacht, die bij uitstek gunstig scheen voor
+de vlucht. Hij beval de grootst mogelijke stilte, liet de hoeven
+der paarden omwikkelen, opdat men hen op den rotsigen grond niet
+hooren zou; om de waakzaamheid der Indianen te verschalken, liet hij
+vervolgens een zijner honden aan een buigzamen paal, waaraan een bel
+bevestigd was, vastbinden; en op eenigen afstand, buiten het bereik
+van den hond, een stuk vleesch nederleggen, dat het hongerige dier
+vergeefs trachtte te bereiken. Het gelui van de bel en het janken
+van den hond brachten de Mayas in den waan, dat hunne vijanden nog
+steeds in hun kamp waren. Inmiddels trokken de Spanjaarden in alle
+stilte naar het noorden, in de richting van Cilan. Toen het dag werd,
+bespeurden de Indianen dat zij misleid waren geworden: woedend zetten
+zij de vluchtelingen na, die niet dan met groote moeite de zeekust
+en het grondgebied van een vredelievenden vorst bereikten, die hun
+eene schuilplaats bood.
+
+Het paleis der Nonnen (el palacio de las Monjas) is een der
+voornaamste paleizen van Chichen-Itza; men heeft er een klooster van
+gemaakt, evenals van het groote gebouw te Uxmal, dat denzelfden naam
+draagt. Sommige schrijvers verhalen namelijk, dat bij de Azteken
+in Mexico de gewoonte heerschte, om jonge meisjes van aanzienlijke
+familie en omstreeks twaalf jaren oud, gedurende zekeren tijd aan de
+goden te wijden. De meesten verlieten den tempel om in het huwelijk
+te treden; sommigen verbonden zich, door plechtige gelofte, voor
+haar geheele leven. Sahagun deelt mede dat deze meisjes, kleine
+priesteressen of zusters genoemd, in de bijgebouwen van den tempel
+woonden, onder streng opzicht van daartoe aangestelde vrouwen; zij
+leidden daar een kloosterleven, en waren aan zeer strenge regelen
+onderworpen. Haar hair werd afgeknipt; zij moesten des nachts opstaan
+om te bidden en den tempel te reinigen; zij vastten bijna onophoudelijk
+en pijnigden en martelden zichzelven op allerlei wijze ter eere der
+goden. Zij doorboorden zich de tong en de ooren met scherpe doornen,
+sliepen steeds geheel gekleed, om elk oogenblik haar arbeid te
+kunnen hervatten, gingen altijd met neergeslagen oogen, en moesten
+de doodstraf ondergaan voor iedere inbreuk op de strenge regelen der
+godsdienstige tucht. Zij waren dus inderdaad nonnen.
+
+Het paleis bestond uit een middengebouw en twee vleugels; de plaat op
+bladz. 37 geeft den voorgevel van den linkervleugel te aanschouwen,
+die zeer schoon en uitmuntend goed bewaard is gebleven. Deze facade
+bestaat uit drie vooruitspringende lijsten, die twee friesen begrenzen,
+waarvan de versiering uit dezelfde motieven is saamgesteld. Op de
+eerste fries ziet men twee omlijste hoog-reliefs, waarop mannen zijn
+voorgesteld in neergehurkte houding; het lichaam van den een is gevat
+in de schaal van een schildpad; de reusachtige, groteske figuren in het
+midden en aan de hoeken van de eerste fries vindt men ook aan de facade
+van het hoofdgebouw, en met geringe wijzigingen op alle monumenten
+van Yucatan.--Het hoofdgebouw van het paleis der Nonnen leunt tegen
+eene pyramide, op welker terras of platform een zeer net bewerkt gebouw
+verrijst, bevattende kleine kamers met twee nissen tegenover elke deur,
+en gescheiden door een gang, die op den westelijken uithoek van de
+pyramide uitkomt. Op dit tweede gebouw rust nog een derde van kleiner
+afmetingen: het geheel vormt dus een paleis van drie verdiepingen.
+
+Wij keeren terug tot het gebouw waarin wij onzen intrek genomen
+hebben, dat ten onrechte den naam van Castillo draagt en eigenlijk een
+tempel was. Het rust op eene pyramide met vier trappen, naar de vier
+windstreken gekeerd; de plaat op bladz. 40 stelt den westelijken gevel
+voor. De pyramide, waarvan de basis vier-en-vijftig meters bedraagt,
+bestaat uit negen terrassen, door loodrechte muren gedragen; zij is
+gekroond met een gebouw, waarvan de zijden ongeveer twaalf el lang en
+breed zijn, bij eene hoogte van zes el vijftig duim. Het bovenvlak
+van de pyramide verheft zich een-en-twintig el boven de vlakte;
+de trap bestaat uit negentig treden van ongeveer twaalf el breed.
+
+Uit deze constructie blijkt dat de naam van Castillo, kasteel, vesting,
+nog niet zoo ten eenemale onjuist is: immers zoowel in Yucatan als op
+de hoogvlakten, dienden de tempels in tijd van oorlog als vestingen;
+op die reusachtige trappen en terrassen verzamelden zich, in den
+uitersten nood, de uitgelezenste krijgslieden, om den zegevierenden
+vijand tegen te houden en hun leven zoo duur mogelijk te verkoopen. De
+verdediging van zulk eene vesting kon lang worden volgehouden; en
+wanneer de bezetting inderdaad uit onverschrokken mannen bestond,
+die tot sterven bereid waren, dan moest de bestorming van elk dezer
+terrassen stroomen bloeds kosten. Wij zien daarvan een voorbeeld
+bij de bestorming van den grooten tempel te Mexico: de Spanjaarden
+werden bij herhaling terug geslagen, en Cortez moest zich zelf aan de
+spits zijner soldaten plaatsen, om achtereenvolgens de vier terrassen
+der pyramide te veroveren; het gevecht werd nog voortgezet op het
+bovenste plat, waar zich de Azteken hadden vereenigd, die tot den
+laatsten man werden gedood.
+
+De noordelijke facade, die tevens de voornaamste was, moest, nog
+ongeschonden, een grootschen indruk maken. Zij bestaat uit eene portiek
+met twee massieve kolommen, onderling verbonden door houten lijsten,
+waarop de dubbele kroonlijst van de fries rust, in het midden versierd
+met een groot medaillon. Deze portiek geeft toegang tot eene galerij,
+die de geheele breedte van het gebouw inneemt; uit de galerij komt men
+door eene enkele deur in een groot vertrek, zeer waarschijnlijk het
+heiligdom, waarvan het dubbele gewelf gedragen werd door twee pilaren
+met vierkante kapiteelen. De trap tegenover deze facade was breeder
+dan die aan de drie anderen; ter wederzijde zag men, bij wijze van
+leuning, een reusachtige gevederde slang, van onderen uitloopende in
+een monsterachtigen kop met wijd geopenden bek en uithangende tong. De
+kolommen, de pilaren, de deurposten en houten lijsten zijn bedekt met
+beeldhouwwerk en bas-reliefs. Even als de paleizen te Mexico en te
+Palenque, hadden ook de paleizen te Chichen geene deuren, maar werden
+de openingen slechts met matten of gordijnen gesloten; men vindt dan
+ook geen sporen van scharnieren, maar wel kleine gaten in de zuilen,
+waarin de koorden voor de gordijnen werden vastgemaakt.
+
+Toen Landa omstreeks 1560 Chichen bezocht, was deze voorgevel nog
+ongeschonden; geen steen ontbrak aan de negen terrassen van de
+pyramide, en de tempel vertoonde zich nog zoo als hij uit de hand
+der bouwmeesters was gekomen. Landa maakt ook gewag van de twee
+slangen ter wederzijde van de groote trap. "De galerij diende voor het
+ontsteken van reukwerk, en boven de deur ziet men een groot in steen
+uitgehouwen medaillon, waarvan de beteekenis mij onbekend is. Rondom
+dit gebouw bevinden zich een aantal anderen, groot en goed gebouwd;
+de tusschenruimte is bekleed met cement, die een aaneengesloten geheel
+vormt en geheel nieuw schijnt, zoo hard is de kalk, waarvan zij de
+cement maken."
+
+Die lagen van cement, die wij ook elders gevonden hebben, zijn eene
+kenmerkende eigenaardigheid van de kunst der Tolteken. Te Chichen
+zijn die cementlagen nu verdwenen; maar uit de beschrijving van Landa
+blijkt, dat in zijn tijd de bodem nog niet met planten en kruiden was
+begroeid: hetgeen bewijst, dat de stad nog niet lang geleden verlaten
+was. De uitmuntende toestand van de gebouwen, van de pyramiden en van
+dit plaveisel van cement, in een land waar de plantengroei zoo krachtig
+en welig is, bewijst dit nog te meer en wel op de meest afdoende wijze.
+
+In dezen tempel trof ons voor het eerst de verrassende overeenstemming
+tusschen de tolteeksche beeldwerken en bas-reliefs op de hoogvlakten,
+en de bas-reliefs van deze stad in Yucatan. Deze monumenten zijn,
+naar mijne overtuiging, afkomstig van de Tolteken, en van betrekkelijk
+jongen datum. Ziehier het bewijs voor deze meening.
+
+De balustrade van de groote trap verbeeldt, zoo als wij zagen, eene
+gevederde slang, geheel overeenkomende met die aan den muur van den
+tempel te Mexico. De gevederde slang was het symbool van Quetzalcoatl,
+een god der Tolteken en der Azteken: in Yucatan was zij het teeken
+van Cuculkan, een god der Mayas; in beide talen hebben de twee namen
+dezelfde beteekenis, namelijk die van _gepluimde slang_. Dit beeld,
+dat op de gebouwen van Yucatan veelvuldig voorkomt, diende ook ter
+versiering van de huizen der aanzienlijken te Mexico. Clavigero zegt
+ons dat de Azteken, in hunne bouworde, de kroonlijst bezigden, en
+dat men aan sommige gebouwen eene reusachtige slang in relief zag,
+die zich om alle openingen van het paleis slingerde, en zich zelve
+in den staart scheen te bijten.
+
+De twee pilaren van den voorgevel vertoonen eene onmiskenbare
+overeenkomst met eene tolteeksche zuil, die wij te Tula hebben
+gezien: ook hier zijn de schachten met vederen versierd en vertoonen
+de basementen den kop van een slang. Uit alles blijkt dus dat deze
+tempel aan Cuculkan was gewijd. Ook het kapiteel van den pilaar te
+Chichen-Itza verdient de aandacht. Het is geheel gebeeldhouwd: in het
+midden ziet men eene staande figuur, die met haar opgeheven armen het
+entablement schijnt te torsen. Deze gestalte met haar langen baard
+is wederom eene voorstelling van den tolteekschen god Quetzalcoatl,
+die onder verschillende gedaanten werd afgebeeld. Zijne kleeding is
+buitengewoon rijk: aan de polsen draagt hij breede armbanden, en op
+het hoofd een reusachtig tooisel van vederen; om zijn hals hangt een
+lange keten van edelgesteenten, en zijne laarsjes zijn met lederen
+rosetten versierd.
+
+
+VI
+
+
+Ik heb reeds gezegd, dat er te Chichen-Itza twee cenotes zijn,
+reusachtige kuilen, met loodrechte wanden, waarin het water door
+onderaardsche beken wordt aangevoerd. Deze twee natuurlijke reservoirs
+hebben ongetwijfeld aanleiding gegeven tot de keuze van deze plaats
+voor de stichting eener stad en voor de nederzetting eener talrijke
+bevolking in den omtrek. De inwoners van Chichen konden zich de moeite
+sparen om diepe putten te boren; evenmin behoefden zij kunstmatige
+waterbakken of vijvers aan te leggen: de natuur zelve had gezorgd
+voor een rijken overvloed van water, een voorraad, die onuitputtelijk
+was en ook bij de grootste droogte nooit verminderde. Een van deze
+cenotes bevond zich in het midden van de stad, en werd dan ook het
+meeste gebruikt; door middel van eene glooiing, waartegen men eene
+soort van trap had gemaakt, daalde men naar het water af; de andere,
+de heilige cenote, ligt ten noorden van het Castillo, buiten den
+kring der gebouwen en op de grenzen der stad. Om dezen te bereiken,
+moeten wij ons een weg banen midden door het bosch; halverwege vinden
+wij de helft van een groot beeld van Tlaloc, en in de onmiddellijke
+nabijheid groote hoopen van puin, overblijfselen van twee tempels,
+aan wier voet wij weder het beeld terugvinden van de gepluimde slang,
+Quetzalcoatl of Cuculcan, die de voornaamste godheid der bevolking
+van Chichen schijnt te zijn geweest.
+
+De cenote, die ongeveer honderd-vijftig el verder ligt, is langwerpig
+van gedaante; het water is niet te bereiken, want de loodrechte
+wand is omstreeks twintig el hoog en biedt nergens eene gelegenheid
+tot afdalen. Het water schijnt groen van kleur: dit kan het gevolg
+zijn van de aanzienlijke diepte, of ook de weerspiegeling van het
+dichte gebladerte rondom den put. Deze eenzame cenote, waarvan de
+wanden met distels, struiken, heesters en lianen begroeid zijn, te
+midden van het bosch, maakt een somberen indruk. Deze plek was eens
+gewijd als bedevaarts- en offerplaats; Chichen was eene heilige stad,
+en deze cenote behoorde tot de voornaamste heiligdommen. Een kleine
+tempel, waarvan wij nog de ruinen kunnen ontdekken, verrees aan zijn
+zoom; aan de lokale godheid werden hier niet enkel halskettingen
+van edelgesteenten, gouden en zilveren vazen geofferd, maar ook
+volwassen menschen en kinderen, die vermoedelijk hier in de diepte
+werden geworpen.
+
+Landa maakt zoowel van den cenote als van den tempel melding; een
+breede, fraai geplaveide weg voert daarheen; hij vindt er vazen en
+allerhande soort van offergaven; hij voegt er bij, dat er nog in 1560
+menschenoffers werden geslacht.
+
+Mij dunkt, dit is duidelijk genoeg. Meer dan veertig jaren na de
+verovering bestaat de tempel nog ongeschonden, vol van afgodsbeelden
+en van wijgeschenken, door de toen levende Indianen daar gebracht;
+er wordt nog voortdurend dienst in gedaan, en men ziet er afbeeldingen
+van Mayas in hun nationaal kostuum. Hoe kan men dan beweren, dat deze
+tempels het werk zijn van een verdwenen ras en dagteekenen uit een
+tijdvak voor onze christelijke jaartelling? Het verhaal van Landa
+moet iedereen de oogen openen. De stad was tijdens de verovering nog
+betrekkelijk jong, en ongetwijfeld bewoond toen Francisco de Montejo
+haar voor het eerst in 1527 bezette: immers in 1560 werden de tempels
+nog door de geloovigen bezocht.
+
+Van den heiligen cenote begeven wij ons naar de Kaatsbaan, het
+voornaamste en het best bewaard gebleven van al dergelijke gebouwen,
+die voor het bij uitnemendheid nationale spel der Indianen waren
+bestemd. Het bestond uit twee evenwijdig loopende, zware gemetselde
+muren, ongeveer honderd el lang en tien el dik; de afstand tusschen
+de muren bedraagt vijf-en-dertig el. Aan het uiteinde dier muren
+bevinden zich twee kleine gebouwtjes, waarvan dat aan de noordzijde
+slechts een enkel vertrek bevat, van eene op zuilen rustende galerij
+of portiek voorzien, waar de aanzienlijke heeren, beveiligd tegen de
+brandende zonnestralen, op hun gemak het spel konden gadeslaan. Over
+de architektuur en de uitwendige dekoratie van dat gebouwtje kunnen
+wij in den tegenwoordigen toestand geen oordeel meer vellen; maar van
+binnen was het zeer rijk versierd: de zuilen en muren zijn geheel
+met bas-reliefs bedekt, die echter door den tijd in hooge mate
+geleden hebben.
+
+Dit groote monument alleen, waarvan alle geschiedschrijvers melding
+maken en dat zij Tlachtli en Tlachco noemen, is op zich zelf reeds
+een afdoend bewijs voor den tolteekschen invloed in Yucatan, want dit
+gebouw komt geheel overeen met de voor het kaatsspel bestemde lokalen
+op de hoogvlakten. De groote afmetingen en de rijke versiering van
+den Tlachtli te Chichen-Itza, waarvan wij bereids eene proeve hebben
+gegeven (zie bladz. 36), leveren ons het bewijs, dat het geliefkoosde
+spel van de bewoners der hoogvlakten in Yucatan niet minder in eere
+werd gehouden.
+
+Wij mogen Chichen-Itza niet verlaten, zonder nog te spreken van de
+beide beelden, op de bladz. 33 en 35 afgebeeld. Het eene is afkomstig
+van Chichen, waar het eenige jaren geleden gevonden werd; het andere
+is afkomstig uit den omtrek van Tlascala in de onmiddellijke nabijheid
+van Mexiko: alzoo op grooten afstand van het eerste. Naar de meening
+van doctor Hamy, waarmede ik mij geheel kan vereenigen, stellen de
+beide beelden den tolteekschen god Tlaloc voor, den god van den regen
+en den overvloed.
+
+Een enkele blik op de beide beelden is voldoende om ons te overtuigen,
+dat zij denzelfden persoon moeten voorstellen. Het verschil in de wijze
+van bewerking doet niets ter zake: het is blijkbaar dezelfde persoon,
+in dezelfde houding, met dezelfde kom op den buik om den regen op
+te vangen, en hetzelfde soort van kapsel of hoofddeksel. Het eene
+beeld is van kalksteen en het andere van basalt; dat uit den omtrek
+van Tlascala is misschien van zuiver tolteekschen arbeid en dan zeer
+oud; maar van waar het ook afkomstig moge zijn, het is zeer stellig
+tolteeksch van karakter en verspreidt dus ook licht over het andere
+beeld van Chichen-Itza.
+
+
+
+
+
+Van Merida begeven wij ons naar Ticul in het zuiden, om vandaar uit
+de fraaie ruinen van Kabah te bezoeken. Van dezen tocht is niets te
+zeggen: het landschap van Yucatan is bij uitnemendheid eentonig,
+de eene weg gelijkt volmaakt op den anderen. In deze streek zijn
+de woningen of hofsteden minder ver van elkander verwijderd,
+maar onderscheiden zich overigens niet van de haciendas in andere
+streken. Als naar gewoonte, in den vroegen morgen vertrokken, komen
+wij omstreeks negen uren te Uayalceh; de muildieren moeten eenige
+rust nemen, en wij maken daarvan gebruik om te ontbijten.
+
+In deze groote hofsteden moet men voor de genoten gastvrijheid betalen;
+maar de reizigers worden er goed ontvangen; men beijvert zich om u
+te bedienen en de prijzen zijn matig. Terwijl ons maal wordt gereed
+gemaakt, gaan wij de hacienda bezien. Uayalceh is een indiaansch
+woord, dat "de rust van het hert" beteekent; de dusgenoemde plantage
+is waarschijnlijk de voornaamste in Yucatan. Men verbouwt hier, behalve
+de noodige mais voor de voeding van het talrijke personeel, uitsluitend
+henequen; dit gewas is trouwens winstgevend genoeg, want men verzekert
+mij dat de netto opbrengst vijftigduizend piasters bedraagt, dat
+is omstreeks tweehonderd-vijftigduizend francs. De hacienda is voor
+een millioen te koop! Dat geeft dus eene rente van vijf-en-twintig
+percent! Het spijt mij, dat ik geen millioen beschikbaar heb.
+
+Op de hacienda leeft eene bevolking van niet minder dan twaalfhonderd
+personen, die allen een of anderen arbeid verrichten. De kinderen
+zijn in de woning, onder het opzicht van een ouden Indiaan, bezig met
+het schoonmaken van een gewas, waarvan de naam mij onbekend is. Hun
+vroolijk gezang weergalmt door het geheele huis. Vrouwen gaan en
+komen, in lange rijen achter elkander, naar en van de noria, om de
+waterkruiken te vullen, die zij op haar hoofd dragen. Men zou zich in
+den tijd der aartsvaders verplaatst wanen, kwam niet de stoommachine
+den indruk bederven.
+
+Des avonds omstreeks vijf uren komen wij te Ticul, waar, door de
+goede zorgen van onzen vriend Don Antonio Fajardo, voor ons een huis
+in gereedheid is gebracht, dat wij aanstonds betrekken.
+
+Ticul mag in waarheid eene stad worden genoemd; welvarend en mooi,
+goed gelegen, niet ver van de heuvelreeks, die van het noordwesten
+naar het zuidoosten het schiereiland doorsnijdt. Alle sporen van
+den indiaanschen oorlog schijnen hier uitgewischt; alles ziet er
+splinternieuw uit, uitgezonderd de kerk en het groote klooster, waar
+de door Stephens zoo hoog geroemde abt Carillo woonde, en dat bijna
+een bouwval is. Daar woont in een der haast niet bruikbare kamers de
+nieuwe pastoor, een vroolijk, voorkomend, aangenaam man, de broeder
+van den zoo even genoemden abt, van wien de amerikaansche reiziger
+ons zoo veel goeds vertelt.
+
+De inwoners van Ticul zijn zeer vriendelijk en ontvangen ons met
+groote hartelijkheid. Evenmin als elders in Yucatan, vindt men ook
+hier een hotel; maar in de kleine _tienda_, waarin wij onzen intrek
+nemen, vonden wij eene goede bediening en eene vrij wat betere tafel
+dan te Merida. Daar ontvangen wij geregeld bezoek van eenigen der
+voornaamste burgers van Ticul, die ons helpen bij onze studie en met
+wie wij onze avonden op de aangenaamste wijze doorbrengen.
+
+Ons doel was in de eerste plaats de ruinen van Kabah te bezoeken, die
+tot de hacienda Santa-Ana behooren; maar tusschen de hacienda en de
+ruinen strekt zich een bosch van vier mijlen uit, waardoor geen enkele
+weg loopt. Don Antonio geeft mij den raad eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg te banen; en op last van den burgemeester zal een
+troep Indianen van het dorp Santa-Helena den arbeid verrichten. Wij
+zullen twee dagen geduld moeten oefenen; en daar er op de hacienda
+Yokat een feest of kermis zal worden gevierd, dringt de eigenaar,
+die niemand anders is dan onze vriend Fajardo, er op aan, dat wij
+daarbij tegenwoordig zullen zijn. Zoo gezegd, zoo gedaan.
+
+Deze feesten in Yucatan worden zeer druk bezocht en lokken een
+aantal menschen, ook al worden zij buiten op het land gevierd. Het
+feest te Yokat moest drie dagen duren; stierengevechten, dansen,
+maaltijden in de open lucht, kramen en tenten van allerlei soort,
+niets zal er ontbreken; en van tien mijlen in den omtrek stroomt de
+bevolking er heen. De weg is vol van voetgangers en _volans coches_:
+deze wonderlijke rijtuigen, opgepropt met fraai uitgedoste vrouwen,
+schijnen welhaast bewegelijke bloemenkorven.--De hacienda, mooi gelegen
+aan den voet van een steilen heuvel, bestaat uit ruime gebouwen en
+prachtige tuinen; de gelukkige eigenaar is zeer verheugd als ik hem
+mijn oprecht gemeend compliment maak over zijne kostbare bezitting.
+
+Wij wonen de mis bij, gevolgd door eene preek in de taal der Mayas, die
+zeer zacht en welluidend klinkt; voor kapel dient eene lange galerij,
+waar een groot aantal mooie vrouwen, in haar fraaie rijk geborduurde
+kleederen en met gouden kettingen versierd, liggen neergeknield
+of op den grond zitten; allen volgen met eerbiedige aandacht de
+heilige handeling. Nauwelijks heeft de priester het _Ita missa est_
+uitgesproken, of zij zweven weg, als een dartele vogelenzwerm.
+
+Daarop volgden de voorstellingen; ik druk de kleine handjes der
+koninginnen van het feest, drie jonge meisjes van vijftien tot achttien
+jaar, waarvan de eene met volle recht eene schoonheid van den eersten
+rang mag worden genoemd. Er worden ververschingen gepresenteerd;
+en elke van deze bekoorlijke jonge meisjes komt haar rozenlipjes aan
+mijn glas zetten: dit is zoo het gebruik.
+
+Intusschen groeit de menigte van oogenblik tot oogenblik aan; zij vult
+de ruime binnenplaatsen van de hacienda en het uitgestrekte terrein
+voor de woning; daar bevindt zich de circus voor de stierengevechten,
+een groot amphitheater van takken, met verwonderlijke vlugheid door
+de Indianen in elkaar gezet. Het geheel bestaat uit planken, takken,
+palmbladen, lianen, zonder een enkelen spijker: en toch zit alles
+vast en zal dit luchtig getimmerte, zonder gevaar van bezwijken,
+het gewicht kunnen torschen van ettelijke duizenden toeschouwers.
+
+Daartegenover bevindt zich de balzaal, van takken en groen gemaakt;
+en verder, in bonte wanorde door elkander, een aantal kraampjes
+en winkeltjes, waar allerlei soorten van drank, vooral ook koppig
+engelsch bier, worden verkocht, en waarvoor de dorstige klanten
+elkaar verdringen. Er wordt sterk gedronken; de opgewondenheid neemt
+hand over hand toe; het is een geraas, een geschreeuw een gejuich,
+dat hooren en zien vergaat.
+
+Het uur voor de stierengevechten is gekomen; de circus is overvol;
+voor mij ligt de aantrekkelijkheid van het schouwspel minder in
+de kampplaats, dan wel in het publiek, hoofdzakelijk bestaande uit
+mestiezen-vrouwen, stralende van vreugde en genot, uitgedost in haar
+fraaiste kleederen, schitterende in de bontste kleuren, in roode,
+gele en blauwe borduursels, die zoo goed uitkomen tegen de sneeuwwitte
+jurken, te midden van wolken van kant, waartusschen de gouden kettingen
+en edelgesteenten vonkelen. Welk een betooverende aanblik! En, vreemd,
+niet waar? er zijn daar ruim tweeduizend toeschouwers en daaronder
+hoogstens drie- of vierhonderd mannen: men zou zeggen, dat men zich
+in eene vergadering van dames bevond. Deze wanverhouding tusschen
+het mannelijk en het vrouwelijk element is een verschijnsel, dat men
+in alle heete landen aantreft, waar het blanke ras zich gevestigd
+heeft. Op Java zijn van de zeven kinderen, die geboren worden,
+gemiddeld vijf meisjes. Hier schijnt het verschil nog grooter: de
+verhouding is hier, naar men zegt, van zeven of acht op tien. Mijn
+gastheer heeft acht dochters en twee zoons; op eene bevolking van
+honderd-elf-duizend blanken of mestiezen, zou men dus ter nauwernood
+twee-en-twintigduizend mannen tellen. Deze schromelijke wanverhouding,
+het onwedersprekelijk bewijs van den achteruitgang en de verbastering
+van het ras, komt natuurlijk niet voor bij de indiaansche bevolking,
+die op honderd-vijftigduizend zielen wordt geschat, en die dus het
+evenwicht eenigermate zou helpen herstellen. Men moet echter ook
+niet vergeten, dat de onophoudelijke burgeroorlogen en de langdurige
+gevechten met de Indianen onder de mannelijke bevolking groote
+verwoestingen hebben aangericht; misschien is ook daaraan voor een deel
+het ontzaglijk overwicht van het vrouwelijk element toe te schrijven.
+
+Vermoeid van het oorverdoovend geraas, van valsche muziek en eindeloos
+herhaalde dansen, keer ik naar Ticul terug, waar ik tijding hoop te
+vernemen van mijne werklieden. Bij mijne tehuiskomst hoor ik inderdaad
+dat de weg naar de ruinen gebaand is, en dat ik vertrekken kan wanneer
+het mij behaagt.
+
+
+VII
+
+
+Don Antonio gaat met ons naar de hacienda Santa-Ana, waarvan hij
+administrateur is; wij zullen daar ons hoofdkwartier vestigen, en
+de volans-coches zullen ons, langs den nieuw geopenden weg, naar de
+ruinen brengen. Santa-Ana ligt vier mijlen van Ticul verwijderd;
+Kabah ligt nog een mijl verder. Deze zeer oude nederzetting werd
+gedurende den burgeroorlog verlaten, maar begint zich tegenwoordig
+weder eenigzins te herstellen. De bouwmaterialen heeft men in de
+onmiddellijke nabijheid voor het grijpen; zij zijn afkomstig uit een
+groep belangrijke pyramiden, die vroeger met gebouwen waren gekroond,
+welke thans geheel in puin liggen. Onder die materialen merken wij
+vierkante, geheel nieuwe pilaren op, met dorische kapiteelen; en,
+hetgeen opmerkelijk is, de kanten dezer pilaren zijn even als onze
+steenen behouwen en vertoonen de duidelijke sporen van een metalen
+werktuig, dat van tanden moest zijn voorzien. Het schijnt mij
+onaannemelijk, dat deze pyramiden, tempels en paleizen, met hunne
+beeldwerken en bas-reliefs, met behulp van steenen werktuigen zouden
+zijn vervaardigd: de Indianen moeten, om zulke werken te hebben kunnen
+voltooien, in het bezit zijn geweest van metalen instrumenten. Zij
+gebruikten, naar het schijnt, bijlen en andere werktuigen van koper
+met tin gemengd, die bijzonder hard moeten zijn geweest.
+
+De geschiedschrijvers maken ter nauwernood gewag van de ruinen van
+Kabah, evenmin als van die van Labnah, Sacbey, Iturbide en vele
+andere groepen van oude dorpen, op den afstand van dertig of veertig
+mijlen ten zuiden van Merida; nu en dan spreken zij van de vorsten
+dier vlekken als van de lieden van de Sierra, omdat deze vlekken
+of steden aan de andere zijde waren gelegen van de heuvelketen,
+die Yucatan doorsnijdt.
+
+Te oordeelen naar hare monumenten, moet Kabah echter eene van
+de belangrijkste steden van het schiereiland zijn geweest; hooge
+pyramiden, reusachtige terrassen met indrukwekkende ruinen bedekt,
+triomfbogen, paleizen, beslaan eene aanzienlijke oppervlakte. Deze
+gebouwen, met die van Uxmal, welke wij zoo aanstonds zullen bezoeken,
+en die van Chichen-Itza, welke wij reeds kennen, kunnen ons een
+volledig denkbeeld geven van de architektuur in Yucatan, en leveren
+tevens het afdoend bewijs voor de eenheid der beschaving in het
+schiereiland.
+
+Al deze monumenten, van de oudste tot de jongste, hebben denzelfden
+oorsprong, zijn afkomstig van hetzelfde volk en vertoonen allen,
+met eenige varianten, denzelfden karaktertrek. Zie het eerste paleis
+van Kabah: de voorgevel is op de weelderigste wijze versierd, maar wij
+vinden hier dezelfde kolossale figuren terug, die wij te Chichen hebben
+gezien, en die het best zijn te vergelijken met die reusachtige houten
+afgodsbeelden, uit boven elkander geplaatste hoofden bestaande, die van
+de eilanden in den Stillen-oceaan afkomstig zijn. De versiering van dit
+monument is tot in het buitensporige overdreven: de architektonische
+lijnen, ja ik zou bijna zeggen, het gebouw zelf verdwijnt geheel en
+al, om plaats te maken voor ornamenten. De zeer vervallen toestand,
+waarin het monument verkeert, laat niet meer toe, een oordeel over het
+geheel te vellen; maar deze vijftig el breede voorgevel met zijne alles
+overstelpende dekoratie moet een zonderlingen indruk hebben gemaakt.
+
+Evenals alle monumenten in Yucatan, verrees ook dit paleis op
+eene pyramide van twee verdiepingen; voor het gebouw strekte zich
+eene ruime esplanade uit, waarop zich ter wederzijde twee breede
+waterbakken bevonden en in het midden de zuil voor de strafoefeningen,
+de _picote_. Het inwendige van het paleis bevat eene dubbele reeks
+van zalen, de schoonste, die wij nog gezien hebben. Zij hebben eene
+lengte van ongeveer negen, bij eene breedte van ruim drie el, en zijn
+zes el hoog. In alle zalen waren de wanden beschilderd en met beelden
+en opschriften bedekt, zoo als blijkt uit de brokstukken die ons nog
+zijn overgebleven: het is zelfs waarschijnlijk, dat de gebouwen geheel
+beschilderd waren. De polychromie was dus bij de Yucateken in gebruik,
+even als bij de volken der oude wereld. Ook bij hen werd, even als
+in de klassieke oudheid, de schilderkunst nooit van de bouwkunst
+gescheiden: die beide kunsten vulden elkander aan, en hetgeen wij nu
+eene schilderij noemen, bekleedde toen slechts eene zeer onderschikte
+plaats. Ook hier besteedde de kunstenaar zijne voornaamste zorg aan
+de uitwendige dekoratie; en die levendige sprekende kleuren, in zoo
+weelderigen rijkdom aangebracht op de breede gevels, moeten, met de
+warreling der monsterachtige figuren, niet weinig hebben bijgedragen
+tot verhooging van de zeker echt barbaarsche pracht dezer wonderlijke
+gebouwen.
+
+Het tweede paleis ligt honderd-vijftig el ten noordoosten van het
+eerste; het verheft zich evenzoo op eene pyramide, en heeft ook
+zijne esplanade met twee waterbakken en een _picote_; maar het staat
+bovendien op een tweede terras, dat eene reeks zalen bevat, die geheel
+zijn verwoest. In het midden bevindt zich de trap, gedragen door een
+soort van gewelf, die toegang geeft tot het gebouw.
+
+Dit zeer lage paleis--de hoogte bedraagt niet meer dan vijf
+el--onderscheidt zich door zijn eenvoud, tegenover de overladen
+versiering van het andere. De gevel, die bijna nog in zijn geheel
+aanwezig is, heeft eene breedte van vijftig el; in dien gevel zijn
+zeven openingen, waarvan twee toegang geven tot twee kleine en
+nauwe vertrekjes. Het benedenste gedeelte van den muur is zonder
+versiering; de fries boven de weinig uitstekende kroonlijst bestaat
+uit kleine zuilen, bij drietallen gegroepeerd, met een vlakken muur
+tusschenbeiden. Het achterste gedeelte van het paleis is geheel
+vernield.
+
+Links van dit monument verrijst eene pyramide met verschillende
+verdiepingen, voorzien van vier trappen, die naar de bovenste terrassen
+voerden, waar de gebouwen geheel in puin liggen. Deze pyramide is
+omringd door vertrekken van verschillende afmetingen, waarvan de deuren
+of toegangen soms door pilaren in tweeen gescheiden zijn. De posten
+en drempels der deuren zijn van steen, even als in het tweede paleis;
+voor het meerendeel zijn die posten zeer goed bewaard gebleven.
+
+Omtrent de geschiedenis van Kabah verkeeren wij niet ten eenemale in
+het duister. Wij zeiden reeds, dat bij de verschijning der Spanjaarden,
+Yucatan in verschillende onafhankelijke vorstendommen of heerlijkheden
+was verdeeld. Maar een eeuw vroeger voerde de vorst van eene zekere
+stad, Mayapan genoemd, den schepter over het geheele schiereiland:
+hij had de aan zijn vorstendom grenzende gewesten onderworpen en,
+als naar gewoonte, hunne hoofdsteden verwoest. De caciquen van de
+Sierra, waartoe ook de vorsten van Kabah, Uxmal enz. behoorden,
+waren onder de verwonnelingen.
+
+De vorst van Mayapan kon zijn gezag alleen staande houden met behulp
+van eene mexikaansche bezetting: dit geeft ons een datum. Wij
+weten namelijk dat de Azteken schatplichtig waren aan den koning
+van Azcapozalco, en dat zij eerst onder de regeering van Itzcoatl,
+omstreeks het jaar 1425, hunne onafhankelijkheid herwonnen; dat zij
+echter eerst onder de regeering van Montezuma I, omstreeks 1440,
+invloed verwierven en veroverend optraden; zij konden dus eerst in
+dezen tijd aan den vorst van Mayapan hulptroepen zenden.
+
+Om zijne heerschappij te verzekeren en zijne vazallen in onderwerping
+te houden, dwong de koning van Mayapan de hoofden der voornaamste
+familien om als gijzelaars aan zijn hof te vertoeven; het juk der
+overheersching drukte des te zwaarder en scheen te hatelijker, omdat
+de overwinnaar steunde op de hulp van vreemde soldaten. De andere
+vorsten sloten onderling een verbond, waaraan ook de bewoners van
+de Sierra deelnamen; het kwam tot een oorlog; de koning van Mayapan
+werd overwonnen en zijne stad geheel verwoest. De gevangen gehouden
+caciquen keerden naar hunne woonsteden terug.
+
+Dit geschiedde in 1420, volgens Landa; maar volgens Herrera, wiens
+chronologie veel juister schijnt en door beter bewijzen gestaafd, in
+1460. "Volgens hem verliepen er zeventig jaar tusschen de verwoesting
+van Mayapan en de komst der Spanjaarden: Montejo nu hield van 1528
+tot 1531 Chichen bezet. Herrera verzekert ook, dat na de verdeeling
+van het land in onafhankelijke gewesten, de bevolking zich zoo sterk
+vermenigvuldigde, dat het geheele land slechts eene enkele stad scheen;
+men bouwde overal tempels en paleizen: "het is daarom dat er zoo velen
+van zijn." Ook Landa zegt hetzelfde: ook hij verzekert dat de bevolking
+buitengewoon toenam en dat er tempels in menigte gebouwd werden,
+"zoodat men die heden nog overal ziet, en dat men in de bosschen,
+te midden van het woud, groepen van huizen en verwonderlijk schoon
+bewerkte paleizen vindt."
+
+De monumenten, waarvan wij de ruinen nog heden kunnen bestudeeren,
+zijn dus in geenen deele uit lang vervlogen eeuwen, uit voorhistorische
+tijden afkomstig.
+
+De weg van Kabah naar Santa-Helena is een der beste, die wij nog
+ontmoet hebben: hij is vrij breed, goed belommerd en niet al te
+oneffen. Was deze bruikbare weg voor ons reeds eene verrassing,
+eene nog grootere wachtte ons, toen wij het prachtige indiaansche
+dorp Santa-Helena bereikten.
+
+Dit dorp beslaat eene aanzienlijke uitgestrektheid gronds, die,
+even als eene nieuwerwetsche stad, in regelmatige vierkante
+vakken is verdeeld; elk vak, met groote boomen beplant, is weder
+gesplitst in perceelen van ongeveer tweeduizend el in oppervlakte,
+omringd door muren van gedroogden steen, waarop de woning van den
+eigenaar staat. Eenige bloeiende heesters en vruchtboomen vormen
+kleine bosschages, en nabij de woning ziet ge een soort van groote
+horde van rijswerk, twee meter in het vierkant en op palen rustende,
+waarover een laag teelaarde is gespreid. In dit hangende tuintje
+kweekt de eigenaar bloemen en eenige groenten. Een zwerm van gevogelte
+stoffeert het stille plekje: het gekakel van kippen, het gekwaak van
+eenden en het geklok van kalkoenen vermengt zich met het geknor van
+varkens. Alles teekent welvaart, bijna overvloed.
+
+Dit dorp was voor mij bijna eene openbaring uit het verleden. Zoo moet,
+zeide ik tot mij zelven, een dorp der Mayas er hebben uitgezien. Uit
+hetgeen wij voor oogen hebben, kunnen wij zonder moeite en met meer dan
+waarschijnlijkheid tot de vroegere toestanden besluiten; de eeuwenoude
+traditien, de overgeerfde begrippen en voorstellingen, geheel de
+omgeving oefenen een zoo machtigen invloed op de menschen uit, dat er
+in de indiaansche organisatie niet veel veranderd kan zijn. Van waar
+zou ook zulke verandering gekomen zijn? De Spanjaarden hebben wel,
+ook in Yucatan, hunne godsdienst ingevoerd, en dat geschiedde meer
+door geweld, dan langs den weg der overtuiging; maar zij konden noch
+de bebouwing des lands, noch de kleederdracht, noch de zeden, noch
+de taal veranderen. Zij zelven ondergingen, door de aanraking met het
+onderworpen ras, gaandeweg eene zeer wezenlijke verandering; en indien
+het hun al gelukte de plaats in te nemen van de oude beheerschers des
+lands, zoo traden zij toch onder menig opzicht, eenvoudig in hun spoor.
+
+Yucatan was eene feodaliteit, waarvan de sporen nog geheel te
+herkennen zijn; overal langs de wegen en in de bosschen, vindt men
+de overblijfselen van meer of minder belangrijke gebouwen, die het
+middelpunt vormden van eene nederzetting, van eene groote plantage:
+de twee, drie of vier pyramiden, vroeger met monumenten bedekt,
+stellen ons nog in staat ons een denkbeeld te maken van de macht en
+het aanzien van den cacique, die daar weleer zijn zetel had.
+
+Tegenwoordig zijn die nederzettingen ongetwijfeld minder talrijk en
+minder belangrijk, want de bevolking is tot minder dan een tiende
+geslonken, dank zij het vaderlijk regeeringsstelsel der veroveraars;
+maar de steden, dorpen en haciendas hebben dezelfde bestemming en
+staan nog op de oude plaats: daar zijn er maar weinigen, in wier
+onmiddellijke nabijheid men geen ruinen vindt en die niet zijn gebouwd
+met de materialen, van de vroegere monumenten afkomstig. Overal
+heeft de Spanjaard de plaats ingenomen van den overwonnen cacique;
+er is niets veranderd, dan alleen dat de oude adellijke familie tot
+armoede en slavernij is vervallen.
+
+In het wezen der zaak is niets veranderd: de hacienda met haar gebouwen
+in spaansch-moorschen stijl heeft de plaats ingenomen van het paleis
+der vorsten of de nederiger woning van den edelman. Maar even als
+vroeger, omgeven de hutten der arbeiders en onderhoorigen ook nu het
+huis van den heer, en die hutten vertoonen nog heden het beeld der
+vroegeren: ook zij zijn langwerpig van vorm, met riet gedekt, en,
+wanneer de bewoner maar eenigszins welgesteld is, versierd met die
+kleine ruitvormige teekeningen, eene flauwe afschaduwing der rijke
+dekoratie van de paleizen der vroegere vorsten.--Alleen de godsdienst
+is veranderd: de kerk heeft den tempel verdrongen: maar wie zal zeggen,
+in welke mate de oude heidensche wereldbeschouwing nog leeft in de
+harten dezes volks? Van Santa-Helena begeven wij ons naar Uxmal, waar
+ons de administrateur, Don Luiz Perez, wachtte. De hacienda is niet
+meer de verlaten, eenzame woning van voorheen: er heerscht thans leven
+en beweging, en overal is alles in volle werkzaamheid. In plaats van
+eene eenvoudige hut, aanschouwt ge een statig gebouw, dat ruime zalen
+en vertrekken bevat en met eene op kolommen rustende veranda prijkt. In
+de werkplaats zijn dag en nacht honderden Indianen aan den arbeid; een
+spoorweg loopt van de hacienda naar de plantages en de met muildieren
+bespannen wagens voeren onophoudelijk vrachten suikerriet aan; er is
+een rustelooze beweging, een komen en gaan van menschen en paarden
+en vee: alles teekent leven en welvaart. Maar evenals vroeger, is de
+woning ongezond; en de majordomo klaagt bitter over de sluipkoortsen,
+die zijne gezondheid ondermijnen.
+
+De ruinen zijn twee mijlen van de hacienda verwijderd.
+
+Uxmal, de mededingster van Chichen, is reeds meermalen beschreven;
+wij zullen ons dus hier tot het voornaamste bepalen. Daaronder komt
+de eerste plaats toe aan het zoogenaamde paleis van den gouverneur,
+buiten kijf het grootste en het prachtigste van alle oude monumenten
+in Amerika; zijne ligging op drie opeenvolgende terrassen verhoogt nog
+het effekt van dit tegelijk sobere en rijke gebouw. Hoewel sedert drie
+eeuwen verlaten, schijnt dit paleis nog bijna nieuw; het zou geheel
+ongeschonden zijn, indien de vroegere eigenaars niet de steenen van
+het onderste gedeelte hadden laten weghalen om daarmede hunne hacienda
+te bouwen.
+
+Het zoogenaamde paleis der nonnen beslaat een groot parallelogram,
+gevormd door vier fraaie gebouwen, wier bij uitnemendheid rijke
+ornamentatie aanstonds de aandacht trekt. De noordelijke vleugel van
+dit paleis bevat een stuk van een kleiner en ongetwijfeld ouder gebouw:
+naar men vermoedt, zou dit het overblijfsel zijn van een paleis,
+dat deel uitmaakte van eene vroegere stad Uxmal, die, naar men zegt,
+verwoest werd. Het laatste paleis dagteekent vermoedelijk uit den
+tijd na den val van Mayapan.
+
+Het huis van den Dwerg, ook het huis van den Waarzegger genoemd,
+is een zeer fraaie tempel op den top eener zeer steile pyramide,
+die eene hoogte bereikt van bijkans honderd voet. De tempel bestaat
+uit twee gedeelten: het eene staat op het bovenste terras; het
+andere is bij wijze van souterrain daartegen aangebouwd en met den
+gevel naar het westen gekeerd. Deze soort van kapel was zeer rijk
+versierd en waarschijnlijk aan den dienst van een der voornaamste
+goden gewijd. Twee groote trappen, een ten oosten en een ten westen,
+voeren naar de beide gebouwen.
+
+Pater Cogolludo bezocht dien tempel in 1656; hij verhaalt ons dat
+de trap zoo steil was dat hij er duizelig van werd, en dat hij in
+een der zalen van het gebouw offeranden van cacao vond en sporen
+van copal, die men er sedert kort gebrand had: hieruit blijkt dus,
+dat de Indianen van Uxmal, honderd-vijftien jaren na de verovering,
+nog aan hunne goden offerden. Daaruit blijkt ook, dat de tempel nog in
+wezen was en dat de Indianen er nog hunne oude eeredienst uitoefenden.
+
+Uxmal is de eenige stad, waar de gebouwen zoo geplaatst zijn, dat
+men ze gezamenlijk overzien kan. Bepaaldelijk wordt de aandacht
+getrokken door eene groote pyramide zonder monument, met eene breede
+vlakke kruin, die den naam draagt van _Cerro de los sacrificios_,
+heuvel der offeranden, waar de menschenoffers plaats grepen. Deze
+pyramide zou dan eene navolging zijn van de mexikaansche tempels,
+welke uit eene pyramide bestonden, met kleine houten kapellen waarin
+de beelden van de afgoden stonden, en den _techcatl_, een blok steen
+met bolle oppervlakte, waarop het slachtoffer werd uitgestrekt, zoodat
+de vooruitstekende borst gemakkelijk door het mes van den priester
+kon worden opengesneden, die er vervolgens het hart uitnam. Het
+menschenoffer geschiedde altijd ten aanschouwe van het volk, aan
+den rand der pyramide, van waar men vervolgens het lijk naar beneden
+wierp, opdat de toeschouwers het onder zich zouden kunnen verdeelen
+en verslinden.
+
+De Tolteken daarentegen, bij wie het menschenoffer niet in gebruik was,
+hadden werkelijk tempels op hunne pyramiden, naar de beschrijving te
+oordeelen, geheel overeenkomende met die, welke men in Yucatan ziet,
+waar zij deze wijze van bouwen invoerden en ontwikkelden. Vinden
+wij dus bij de Mayas het menschenoffer en de daarmede verbonden
+anthropophagie, dan kunnen wij dit gebruik alleen aan mexikaansche
+invloeden toeschrijven: alle geschiedschrijvers verklaren dan ook
+eenstemmig dat het de Azteken waren, die deze afschuwelijke gewoonte
+in het schiereiland invoerden. Maar wij weten dat deze Azteken niet
+voor het jaar 1440 als hulptroepen naar Mayapan konden komen. De voor
+het voltrekken der menschenoffers bestemde monumenten kunnen dus niet
+ouder zijn dan de tweede helft der vijftiende eeuw.
+
+Ik kan te dezer plaatse deze kwestie van den ouderdom der monumenten
+van Yucatan niet in alle bijzonderheden bespreken; op deugdelijke
+gronden ben ik overtuigd dat de steden van het schiereiland, op
+verschillende tijden door de veroverende Tolteken gesticht, voor het
+meerendeel niet ouder zijn dan de elfde eeuw, en dat de jongsten uit
+de vijftiende eeuw dagteekenen.
+
+Wij nemen afscheid van de ruinen en slaan den weg in naar Muna,
+een aanzienlijk vlek, waar een feest gevierd wordt. Welk een aantal
+feesten! Bijna in elk dorp, dat wij doortrekken, is het feest. Dat is
+eene uitmuntende gelegenheid om te drinken; het wemelt van beschonkenen
+en de herbergen zijn vol van Indianen, die het verfoeilijke bier
+drinken. Maar ge hoort geen geschreeuw en ziet geen vechtpartijen of
+ergerlijke tooneelen: zelfs in hunne dronkenschap zijn deze lieden stil
+en vreedzaam. De een gaat op den grond liggen; een ander ziet u met
+verglaasde oogen aan; een derde wil u uit louter teederheid omhelzen.
+
+Op het marktplein waggelt een mooie, rijzige mesties, met een
+blauwen hoed op en geheel in het nieuw gestoken; hij valt, maar
+richt zich weer op, dank zij de krachtige hulp van zijne moeder en
+zijne vrouw, die hem zoo goed zij kunnen ondersteunen en trachten
+weg te voeren. Dicht bij ons, op de trappen van de herberg, waar
+wij onzen intrek genomen hebben, richt een jonge Indiaan zich op:
+aarzelend kijkt hij naar den winkel, waaruit hij naar buiten is
+getuimeld, en die hem zoo onwederstaanbaar lokt met al die gevulde
+flesschen. Twee schreden verder staat zijne kleine vrouw, die hem
+wacht, en hem met haar zachte stem toefluistert, "_Coox...._ laat
+ons gaan." Maar hij gaat niet: de verzoeking is hem te sterk: hij
+keert in de herberg terug en komt naar buiten met een gevuld glas,
+dat hij zijne echtgenoote aanbiedt. De Indiaansche keert zich om,
+omsluiert zich het gelaat, drinkt het glas leeg, en zegt tot haar
+gemaal, maar op nog zachter toon: "_Co.....ox_." Hij, denkende haar
+overreed te hebben, lacht onnoozel, keert in de herberg terug, drinkt
+nog een glas en gaat nu, bijna bewusteloos, met dof starende oogen,
+weer op de trap liggen. "_Co....ox....coox_," herhaalde de vrouw op
+klagenden toon; maar hij hoorde haar niet meer. De ongelukkige zal
+daar misschien den geheelen nacht blijven liggen, en zijne vrouw zal
+bij hem waken tot de dag aanbreekt.
+
+Wij vernachtten te Abala in eene verlaten hut, en kwamen den volgenden
+morgen ten tien uren, te Merida.
+
+
+VIII
+
+
+Wij gaan te Progreso aan boord van de _Asturias_, een stoombootje zoo
+groot als een notendop, met slechts vier slaapplaatsen. Gelukkig zijn
+wij de eenige passagiers. De zee is kalm, en den volgenden morgen vroeg
+komen wij te Campeche. Daar het bootje maar zeer weinig diepgang heeft,
+kunnen wij dicht genoeg de kust naderen om het panorama van de stad
+te kunnen genieten; grootere stoomschepen moeten ook hier, even als
+te Progreso, het anker uitwerpen op vier mijlen afstands van de kust,
+van waar men ter nauwernood het land kan zien.
+
+Campeche werd gebouwd op de plek, waar eene oude indiaansche stad
+stond, en waar Antonio de Cordova zich ophield bij zijne eerste
+ongelukkige expeditie van 1517. De Indianen kwamen de vreemdelingen
+tegemoet, en, zegt Bernal Diaz del Castillo, "zij geleidden ons
+naar zeer uitgestrekte gebouwen, die de kapellen van hunne goden
+bevatten. Op de muren dier gebouwen zag men bas-reliefs, reusachtige
+slangen verbeeldende; daarnaast, geschilderde afbeeldingen van
+goden, rondom een soort van altaar, waarop nog versche bloeddroppelen
+zichtbaar waren. Een groot aantal mannen en vrouwen kwamen naderbij,
+glimlachende en vriendelijk; naar het scheen, enkel gedreven door
+de begeerte om ons te zien."--Maar het tooneel veranderde weldra:
+men bracht vuurpotten, waarin geurig riet brandde, en priesters,
+wier haren doortrokken waren van bloed, beduidden den Spanjaarden dat
+zij deze kust moesten verlaten, eer de vuurpotten waren uitgebrand,
+anders zouden zij vermoord worden. De Spanjaarden verwijderden zich
+aanstonds, en keerden eerst in 1541 te Campeche terug. Tempels en
+pyramiden zijn sedert lang verdwenen, maar zoowel deze gebouwen als de
+eigenaardige versiering, de zonderlinge ceremonien, die priesters met
+hunne bloedige haren--dit alles herinnert ons levendig aan Mexico. Wat
+is er van die tempels en pyramiden geworden? Als alle gebouwen langs
+de kust of in de onmiddellijke nabijheid der spaansche nederzettingen,
+zijn zij van de aarde verdwenen; zij behoorden tot dezelfde bouworde
+als de monumenten in het binnenland, die aan de vernielingswoede der
+veroveraars ontsnapten en die, zij het ook als ruinen, nog bestaan.
+
+Toen Campeche later de rijkste stad van Yucatan was geworden, werd
+zij bij herhaling door fransche en engelsehe zeeschuimers geplunderd;
+om de stad tegen die bijna periodiek wederkeerende rooverijen te
+beveiligen, omgaf men haar met een zwaren muur en bracht haar in
+staat van tegenweer. Die muur, waaraan de stad toen hare veiligheid
+dankte, beknelt en benauwt haar nu, en verhindert hare uitbreiding. Het
+voorkomen van Campeche verschilt van dat van Merida: de kromme bochtige
+straten der voorsteden, de grachten met haar ophaalbruggen en de zware
+muren geven haar het karakter eener vesting, waarop zij roem draagt:
+metterdaad werd zij slechts eene enkele maal belegerd door de inwoners
+van Merida, die haar niet konden overmeesteren. De straten loopen
+niet rechtlijnig, zoo als in alle andere steden der republiek; en de
+ongelijke huizen, die ook hooger zijn dan in de mexikaansche steden,
+geven aan Campeche een minder oostersch voorkomen. Monumenten zijn
+er niet, en de kathedraal is meer dan eenvoudig.
+
+De rijke kooplieden bezitten, buiten de stad, villas en
+buitenverblijven, _fincas_ genoemd, waar de tropische flora al haar
+weelde en overstelpenden rijkdom ten toon spreidt, en die de stad
+met een krans van groen omringen.--Uit zee gezien, maakt Campeche,
+zoo als het daar ligt tegen het hellende strand, tusschen twee fraai
+gevormde heuvelen, een zeer schilderachtigen indruk.
+
+De boot zou hier een dag stilhouden. Ik haastte mij aan land te gaan
+om de hand te drukken van een mijner beminnelijkste correspondenten,
+don Jose Ferrer, die mij reeds herhaaldelijk, met den vriendelijksten
+aandrang, gastvrijheid had aangeboden, ingeval mijne studien mij naar
+Campeche mochten voeren. Ik vond daar een alleraangenaamst interieur,
+en bracht in den blijden familiekring, onder zang en muziek en vroolijk
+gesprek, een dag door, dien ik niet gemakkelijk vergeten zal.
+
+Om vier uren in den namiddag moest ik weer naar onze drijvende notendop
+terugkeeren om naar Carmen te stoomen, en reeds verheugde ik er mij
+over dat wij nog alleen aan boord waren, toen eene groote sloep vol
+passagiers de boot naderde. Het was een troep tooneelspelers, achttien
+personen sterk, vergezeld van honden, katten en papegaaien. Dat was een
+ramp! Het vooruitzicht toch, in dit gezelschap, een paar dagen op zee
+te moeten doorbrengen, was alles behalve aangenaam: te minder daar wij
+vriendelijk verzocht werden, de hutten te ontruimen, die de troep reeds
+voor lang had afgehuurd. Niet zonder moeite kon ik bewerken, dat men
+mijn secretaris Lucien ongemoeid zou laten, die met hevige koorts te
+bed lag. Zijn kermen trok de aandacht van de komedianten, en de vrouwen
+maakten zich ongerust over de nabijheid van den zieke. "Wat scheelt hem
+toch? vroegen zij, op angstigen toon. Het is toch niet de gele koorts?
+
+--Waarschijnlijk wel;" antwoordde ik met een zeer ernstig gezicht;
+en de verschrikte troep ontruimde dadelijk de hutten om zich naar
+het andere einde van het schip terug te trekken.--Wij namen weer
+bezit van onze bedden en brachten een zeer aangenamen nacht door,
+zoodat wij des morgens verkwikt te Carmen aankwamen.
+
+Carmen is de groote stapelplaats van het onder den naam van
+Campechehout bekende verfhout; de stad is rijk; een aantal
+handelshuizen hebben groote fortuinen gewonnen in dien weinig bekenden
+handel, die een langdurig verblijf in het land vordert en eene volkomen
+kennis eischt van de plaatselijke toestanden en van de menschen,
+met wie men in aanraking komt. Een van de voornaamste huizen is dat
+van de heeren Anizan, waarvan ik vroeger den stichter had gekend:
+hij was dood, maar zijn broeder don Benito en zijn zoon don Pancho
+waren nog in leven. Wij hadden elkander in geen vijf-en-twintig jaren
+gezien, en wij waren dus alle drie vrij wat veranderd: men herkende
+mij eerst nadat ik mijn naam had genoemd. Maar nu was ik ook aanstonds
+een lid der familie; ik knoopte met don Benito een gesprek aan over
+de ruinen, waarmede hij volkomen vertrouwd was. Hij had juist eene
+zeer merkwaardige ontdekking gedaan. Don Benito is eigenaar van een
+zeer groot eiland in de Usumacinta, het eiland del Chimal, waar men
+oude pyramiden, graven en overblijfselen van tempels vindt. Bij het
+doen van opgravingen had men nu kanonnen gevonden van gebakken aarde,
+anderhalve el lang, met kogels eveneens van gebakken aarde, waarvan
+hij mij enkele exemplaren aanbood. Dit aarden kanon schijnt inderdaad
+iets zeer vreemds, maar bij nadenken wijkt mijne verbazing en kan
+ik mij de zaak zeer goed verklaren. Het schijnt mij zeer natuurlijk,
+dat ten gevolge van den grooten veldslag, dien Cortez tegen de troepen
+van Tabasco moest leveren bij Centla--tegenwoordig Comalcalco--waarbij
+hij al zijne krachten moest inspannen en waarin vooral de artillerie
+uitstekende diensten bewees,--het schijnt mij natuurlijk, zeg ik,
+dat de Indianen, ten hoogste getroffen door de vreeselijke uitwerking
+van het nieuwe wapentuig, eene poging hebben beproefd om het na te
+maken. Zonder zich rekenschap te geven van de werking van het kruit
+en onbekend met het ijzer, vergenoegden zij zich, in hunne naieve
+onwetendheid, met het nabootsen van dit moorddadig wapentuig in
+aarde, denkende dat zij daarmede hetzelfde doel zouden bereiken als
+de Spanjaarden met hun geschut.
+
+Bij den dood van den cacique werden de kanonnen en de kogels van
+gebakken aarde met hem begraven. Ook hieruit wederom blijkt de jonge
+dagteekening van sommigen dezer grafheuvelen.
+
+De vaart van Carmen naar Frontera duurt twaalf uren; juist een jaar
+nadat wij deze plaats verlaten hadden, stapten wij er weer aan
+land. Er is niets veranderd: de kleine aanlegsteiger ziet er nog
+wat meer vervallen uit dan ten vorigen jare; en de slechte herberg,
+waarin wij toen onzen intrek namen, hangt nog altijd op haar palen
+boven het slijkerig bed der rivier, waarvan zij de verderfelijke
+uitwasemingen uit de eerste hand ontvangt. Er is evenwel geene keus:
+deze afschuwelijke fonda is de eenige, en overal elders zouden wij
+ongetwijfeld aan hetzelfde gevaar zijn blootgesteld. De stad is in
+de hoogste mate ongezond; de directeur der douane is gedurende mijne
+afwezigheid gestorven; pokken, dysenterie en gele koorts heerschten
+om strijd in dit rampzalig stadje, dat driehonderd inwoners verloren
+had. Maar een goede genius beschermt de reizigers: wij blijven gespaard
+en zetten onze studien voort, in afwachting dat eene stoomboot of
+een ander vaartuig ons hooger op de rivier zal kunnen brengen.
+
+Mijne nasporingen langs de kust en de rivier hebben mij in staat
+gesteld, met vrij groote zekerheid de plaats te bepalen, waar de oude
+hoofdstad Centla eens stond. De Grysalva van heden komt niet overeen
+met de rivier van vroeger: zij liep toen meer dan twintig mijlen meer
+westwaarts, in de bedding van de rio Seco, nabij de stad Comalcalco,
+waarvan wij de ruinen hebben bezocht; hetzij door eene werking der
+natuur, hetzij op kunstmatige wijze, werd haar loop veranderd. Ik heb
+daarvan het bewijs. Tijdens zijne expeditie en zijn grooten veldslag
+tegen de inwoners van Tabasco, hield Cortez zich op aan den mond van
+eene rivier, die zich met twee monden in zee uitstortte: las dos Bocas,
+een naam, die nog heden wordt gebruikt voor de uitmonding van de rio
+Seco. Van zijne vaartuigen konden slechts de allerkleinste door den
+mond der rivier binnenvaren; bij Frontera daarentegen loopen schepen
+van twaalf voet diepgang dagelijks zonder eenige moeite binnen. De
+geschiedschrijver bericht ons dat Cortez zich terugtrok op een klein
+eiland, tegenover het dorp, bij Frontera bevindt zich slechts een
+zeer groot eiland, maar dat ligt ongeveer een mijl lager.
+
+Herrera gewaagt ook van eene voorde, waarvan de soldaten van Cortez
+gebruik maakten om de rivier te doorwaden, ten einde de verschansingen
+der Indianen te gaan verkennen. Op de plaats waarvan hij spreekt,
+kan er in de Grysalva nimmer eene voorde zijn geweest: overal is
+de rivier buitengewoon breed en zeer diep. Zoowel hieruit, als uit
+andere bijzonderheden, die Herrera mededeelt, blijkt dat de groote
+veldslag geleverd werd aan de oevers van de rio Seco, en dat daar
+ook de indiaansche hoofdstad Centla lag, tegenwoordig Comalcalco.
+
+Gedurende mijn verblijf te Frontera houd ik mij vooral bezig met het
+opsporen van oud aardewerk, en het gelukt mij eene vrij volledige
+verzameling bijeen te brengen. Wel zijn de indiaansche afgodsbeelden
+van terra-cotta in Tabasco niet zeldzamer dan elders,--men vindt er
+eene menigte in de bosschen--maar in den regel slaat men ze stuk;
+tot hiertoe heeft niemand zich de moeite gegeven, ze te verzamelen;
+in het museum te Mexico vindt men er geen enkel exemplaar van.
+
+Onder degenen die ik heb bijeengebracht, vindt men verschillende
+beelden, meer of minder overeenkomende met die van de hoogvlakten. Ik
+voeg hier (blz. 144) de afbeelding van twee der fraaiste en volledigste
+bij. Als ik zeg fraaiste, is dat maar bij manier van spreken, want de
+aarde is ruw en grof, de figuren zijn monsterachtig en onbeholpen, en
+men zou zeggen, dat de vervaardigers er zich bij voorkeur op toelegden
+om iets grotesks en leelijks voort te brengen. Maar als bewijzen van
+de mate van kunstontwikkeling bij de Indianen, en dus als historische
+dokumenten, hebben ook deze wanstaltige beelden waarde en betekenis.
+
+Intusschen volgen de dagen maar steeds, in vervelende eentonigheid op
+elkander, en er is geen spoor van een stoomboot te ontdekken. De dood
+velt rechts en links zijne slachtoffers, maar daar wij midden in het
+karnaval zijn, wordt er niet minder pret gemaakt en gedanst. De jonge
+meisjes van de stad verschijnen in het logement, bijdragen vragende
+voor de kosten van het bal; onder haar zijn er die er heel aardig
+uit zien, en daar men ook ons uitnoodigt, teekenen wij mede. Mannen,
+bij wijze van maskerade in onmogelijke lompen gehuld, loopen door de
+straten, gevolgd door jongens en vrouwen, die luidkeels lachen om
+hunne kwinkslagen; er worden zwermen afgestoken, koperinstrumenten
+schetteren, geaccompagneerd door het knarsen en janken van guitaren:
+het bal begint. De menigte stroomt er heen; wij gaan mede om getuigen
+te zijn van de reeds vroeger aanschouwde tooneelen en van dezelfde
+eentonige dansen. Julien, mijn bediende, is de koning van het feest:
+hij is jong, welgemaakt en danst verrukkelijk: de schoonen van
+Frontera zijn op hem verzot en dingen om zijn gunst; wel eenigszins
+tot ergernis van Lucien, die hem niet uit het oog verliest, maar
+hem zijn geluk vergeeft: want, zegt hij, hij is zachtaardig,
+dienstvaardig, bescheiden en hij poetst onze laarzen beter dan
+iemand anders. Deze min of meer kwaadaardige opmerking gaat verloren
+onder een onbeschrijfelijk gerucht: daar is een twist uitgebarsten,
+doorgaans het gevolg van gekrenkten minnenijd, die zich wreekt door
+een dolkstoot of een pistoolschot. Eensklaps knalt een schot te midden
+der menigte: algemeene verwarring en luid geschreeuw van de dansers;
+men schiet toe; de moordenaar wordt gevat door eenige vrienden, die
+hem zeer kalm naar het politie-bureau brengen. Het slachtoffer, aan
+de linkerzijde van het hoofd getroffen, zakt in elkaar; men draagt
+hem weg, en het bal gaat, na deze kleine stoornis, weer zijn gang.
+
+Eindelijk verschijnt eene kleine stoomboot, die de rivier moet opvaren,
+de kapitein wil ons wel opnemen, maar zonder zich tot iets te verbinden
+en zonder te zeggen, waar hij ons zal afzetten. Ook kunnen wij geen
+prijs te weten te komen; men zal niet meer van ons vragen dan billijk
+is: maar dat billijke zal wel zoo hoog mogelijk gesteld worden:
+wij ondervonden dat later.
+
+Wij vertrekken; maar reeds den volgenden dag, te Jonuta, vindt de
+kapitein den waterstand onrustwekkend laag: hij aarzelt, of hij de
+reis wel zal voortzetten! Onze dringende verzoeken laten hem tamelijk
+onverschillig; eindelijk besluit hij toch voort te stoomen, vooral
+omdat hij eene groote sloep op sleeptouw heeft genomen, vol Indianen
+en koopwaren. Deze sloep is intusschen eene belemmering te meer voor
+onze vaart; en toen het avond geworden was, voeren wij zoo in den
+blinde door de ondiepe rivier, dat wij omstreeks middernacht aan den
+grond raakten. Wij ontwaken door den schok: het kwaad is geschied. Te
+vergeefs laat de machinist zijne machine voor- en achteruit werken:
+wij zitten als een muur. Tot overmaat van ramp heeft het sleeptouw
+zich om de schroef gewikkeld, zoodat iedere beweging onmogelijk is.
+
+Wij zijn op tien mijlen afstands van iedere menschelijke woning,
+en wanneer het water nog meer zakt, hebben wij het aangename
+vooruitzicht, dat wij in deze positie den was van het volgende
+saizoen kunnen afwachten. De dag breekt aan, en het geval blijkt
+minder hopeloos: de bemanning gaat te water, en de kapitein, met een
+mes gewapend, duikt onder om het touw door te snijden dat de schroef
+omklemt. Deze begint weer te werken, en nu komt er ook beweging in de
+boot; omstreeks tien uren raken wij weer vlot, en wij sukkelen voort
+tot aan Monte-Christo, een armoedig dorp aan den linkeroever van de
+Usumacinta, waar de kapitein ons aan wal zet.
+
+Onze bagage wordt op den oever neergezet, en nu komt het op betalen
+aan; ik vraag wat wij schuldig zijn. "Vijfhonderd francs," antwoordt
+de kapitein. Ik weet dat elke tegenspraak nutteloos is, maar toch
+veroorloof ik mij de opmerking, dat de boot de groote zware sloep
+op sleeptouw heeft, bemand met vier Indianen, plus den eigenaar en
+eene vracht koopwaren, en dat men van dien man niet meer dan vijftig
+francs voor het traject had gevraagd; ik verzoek dus te mogen weten,
+waarom men mij zoo veel meer rekent;--maar de kapitein geeft eenvoudig
+ten antwoord: "Het is vijfhonderd francs." Er schiet niet anders over
+dan te betalen.
+
+Nu rijst de vraag, hoe wij verder zullen komen. Als wij de rivier
+volgen, hebben wij vier of vijf dagen noodig om Tenosique te bereiken;
+over land, dwars door de bosschen, bedraagt de afstand niet meer dan
+vier-en-twintig uren.
+
+Dank zij de tusschenkomst van een Franschman, in dezen uithoek
+verzeild, gelukt het ons, binnen weinige uren, ons eene kano met de
+noodige roeiers en levensmiddelen aan te schaffen; ik vertrouw ons
+geld en al onze verdere bagage aan de hoede van mijn getrouwen Julien,
+die zich zoo spoedig mogelijk bij ons zal voegen. Lucien en ik nemen
+een gids en paarden, en gaan den volgenden morgen op weg.
+
+Het weer is prachtig, de grond is droog, de weg gemakkelijk; alles
+gaat naar wensch; en na door eene uitgestrekte savane te zijn gereden,
+volgen wij, in de schaduw van het geboomte, den oever der rivier tot
+aan de monding van de Chacamas, die wij doorwaden. Toen kwamen wij in
+het woud; onze paarden, die op eene zeer onaangename manier draven,
+vliegen, zoo hard zij kunnen. Onze gids, die aan deze manier van
+reizen gewoon is, wil ons zeker in een stuk de twintig mijlen laten
+afleggen, die ons van Tenosique scheiden; daarom maakt hij zooveel
+mogelijk spoed. Wij hebben moeite om hem te volgen, en de weg dunkt ons
+minder fraai. Op het nauwe pad, dat wij volgen, struikelen onze paarden
+telkens over rotsblokken en stukken hout; de takken der boomen slaan
+ons in het gezicht: en links en rechts, van achteren en van voren,
+omstrengelen ons de lianen, dreigende ons van het paard te sleuren
+of te worgen. Welk een afschuwelijke weg! De gids rent maar altijd
+door, zonder zich in het minst om ons te bekommeren; wij verliezen
+hem uit het oog, en, uitgeput van vermoeienis, laten wij onze paarden
+voortstappen, min of meer in den blinde het half gebaande pad volgende.
+
+Een rit van zes uren had onzen honger geprikkeld: en toen wij eindelijk
+den gids weder vonden, die ons aan den oever eener beek wachtte,
+was de eerste vraag:
+
+"Waar zijn onze levensmiddelen?
+
+--Welke levensmiddelen?
+
+--Wel, het ontbijt, dat men heden morgen voor ons heeft gereed
+gemaakt."
+
+De ongelukkige had het vergeten; en om onzen honger te stillen,
+moesten wij ons tevreden stellen met wat rhum en water.
+
+Hoe ook afgemat, hervatten wij den tocht, om tegen drie uren eene der
+krommingen van de Usumacinta te bereiken, waar zich de hut van den
+veerman bevond. Daar waren kippen, dus ook eieren: wij plunderen de
+arme hut en besproeien ons zeer eenvoudig maal met groote plassen
+posole, een mengsel van gemalen mais en water, maar zonder onzen
+brandenden dorst te lesschen.
+
+Wij steken over naar den anderen oever, en komen, na een rit van twee
+uren te Cabecera, een armoedig dorp, op drie mijlen afstands van
+Tenosique. Onze gids wil doorrijden, maar wij weigeren volstandig,
+en worden gastvrij ontvangen door twee oude dames, die ons kippensoep
+en gebakken visch voorzetten, welke ons heerlijk smaken. Na een vrij
+rustigen nacht kwamen wij den volgenden morgen vroeg te Tenosique.
+
+
+IX
+
+
+Tenosique is het laatste dorp in de vlakte; de eerste heuvelen van de
+Cordillera verheffen zich op twee mijlen afstands; de Usumacinta komt
+daar, van de steilte nederdalend, met zeer sterk verval, tusschen
+twee bergen te voorschijn. Een weinig verder begint de sierra met
+haar doolhof van onbekende valleien, waarin de Lacandons hun verblijf
+hebben gevestigd. Dat is de plaats onzer bestemming; maar om er te
+komen, hebben wij vele moeilijkheden te overwinnen.
+
+Tenosique ligt op eene hoogte, waardoor het tegen periodieke
+overstroomingen beveiligd is; maar even als alle van de hoofdplaatsen
+verwijderde dorpen, bestaat het uit armzalige hutten, en leidt men er
+een vrij ellendig leven. Men bezorgt ons een hut, waarvan het rieten
+dak rust op vier wanden van biezen met aarde besmeerd; ondanks wij dit
+lokaal herhaalde malen laten aanvegen, worden wij toch opgegeten door
+het ongedierte en gemarteld door de muskieten. Natuurlijk is er geen
+enkel meubel: gelukkig hebben wij onze hangmatten en veldbedden bij
+ons. Dit ellendige nest dagteekent niettemin uit de eerste tijden
+na de verovering, en bestond zeer waarschijnlijk reeds voor dien
+tijd als indiaansch dorp. In den laatsten tijd heeft dit vergeten
+dorp eene zekere bekendheid verworven. Ten gevolge van de toenemende
+zeldzaamheid van het mahoniehout in de bosschen van Tabasco, zijn de
+handelaars in deze kostbare houtsoort gedwongen geworden, hunne agenten
+tot naar de onbekende valleien van den staat Chiapas, naar de oevers
+van de Usumacinta, en zelfs naar Guatemala te zenden. Tenosique is
+daardoor de stapelplaats geworden voor alle produkten van dien aard,
+die uit Guatemala komen, en de woonplaats van de geemploieerden der
+beide huizen, die tot dusver dezen handel gemonopoliseerd hebben.
+
+De geschiedenis van een blok mahoniehout is merkwaardig genoeg:
+ik zal mij de vrijheid veroorloven, ze aan mijn lezer te vertellen.
+
+Niet iedereen kan zulk eene exploitatie op touw zetten; daartoe behoort
+een aanzienlijk kapitaal en eene volledige kennis van de plaatselijke
+gesteldheid, benevens de geschiktheid om met de menschen, met wie
+men in aanraking komt, om te gaan. Meer dan een, verlokt door het
+vooruitzicht der buitensporige winst, heeft zich, door gebrek aan
+kennis en ondervinding, geruineerd.
+
+Het mahoniehout zelf kost niets; de boomen staan daar in dichte
+gelederen, recht als dennen, hoog en prachtig; de staat legt u slechts
+eene zeer geringe belasting op van vijf francs per stuk. Gij hebt ze
+voor het nemen: maar juist daar ligt de moeilijkheid. Vooreerst moet
+een plek opgespoord worden, waar mahonieboomen in menigte te vinden
+zijn. De handelaar heeft daarvoor speciale agenten, _monteros_
+genoemd. De montero is een ondernemend, moedig, energiek man,
+gewend aan het wilde leven in de bosschen en bestand tegen alle
+vermoeienissen; hij begeeft zich op weg, gevolgd door twee Indianen
+en een muilezel, die de mondbehoeften draagt; hij neemt zijn revolver
+en zijn geweer mede, niet zoo zeer als veiligheidsmaatregel, maar om
+te kunnen jagen, want als de levensmiddelen zijn opgeteerd, moet hij
+op die wijze in het onderhoud van drie menschen voorzien. Hij verlaat
+de bekende paden, en trekt het oerwoud in, waar hij zich met behulp
+van zijn sabel, een smallen doortocht moet banen, die zich achter
+hem aanstonds weer sluit; somwijlen blijft hij twee of drie maanden
+lang in deze onbekende wildernis, telken avond een hut van takken en
+bladeren bouwende, als schuilplaats tegen de tropische stortregens,
+vechtende tegen de wilde dieren, dagen achtereen rondzwervende
+door moerassige streken, waar de vochtige grond verpestende dampen
+uitwasemt, bezwangerd met koortsmiasmen. Steeds zoekt hij overal
+naar het kostbare hout; hij telt de boomen, hij merkt ze, en geeft,
+als hij terug keert, aan zijn chef het juiste getal op.
+
+Hij heeft nu de lokaliteit bestudeerd, heeft zich rekenschap gegeven
+van de bezwaren, aan de exploitatie verbonden, en de kosten van
+transport berekend; er moet eene keus gedaan worden, want hij kan
+niet alles medenemen. Hoe vele prachtige boomen heeft hij niet op zijn
+zwerftochten ontmoet; welke schatten heeft zijn oog niet aanschouwd,
+die toch voor hem onbereikbaar zijn! Volslagen gemis van wegen,
+een zeer ongelijk, bergachtig terrein, een allesoverweldigende
+plantengroei, ziedaar de bezwaren, die men moet overwinnen, om den
+schat meester te worden. Hoe zal men dat aanleggen? De weg is te maken;
+maar er moet noodzakelijk eene rivier in de onmiddellijke nabijheid
+zijn, want zoodra de afstand meer dan twee mijlen bedraagt, wordt de
+exploitatie, met het oog op de kosten, onmogelijk. De rivier is de
+steeds bereidvaardige helpster, die zich kosteloos met het vervoer
+belast: zij voert de kostbare blokken mede en brengt ze, ondanks alle
+hinderpalen, rotsen, watervallen en stroomversnellingen, ongedeerd
+voor uwe deur.
+
+Het terrein is nu verkend; een beeedigd landmeter gaat er heen om
+de grenzen te bepalen: en de houthakkers kunnen nu aan het werk
+gaan. Neen, zoover zijn wij nog niet: er is gebrek aan handen;
+de arbeiders zijn schaarsch, en allen zijn gehuurd--dat wil zeggen,
+moeten werken om hunne schuld af te doen bij de ondernemers, die zonder
+dit van ouds in zwang zijnde stelsel, niemamd zouden kunnen vinden
+om voor hen te werken. Zij leggen het dus zoo aan, dat de Indianen
+bij hen in schuld komen; en is het eenmaal zoo ver, dan zijn zij de
+slaven van hunne schuldeischers. Daar de Indiaan zwak van karakter is,
+zorgeloos en op drank verzot, raakt hij telkens meer in de schuld,
+en zoo is hij feitelijk veroordeeld tot levenslangen dwangarbeid. Komt
+hij te sterven, dan is de zoon verantwoordelijk voor de schuld van den
+vader en treedt in diens plaats; dat is nog de aloude wet der Mayas,
+die nog steeds van kracht is. Zonder deze wet zouden wij, ondanks hooge
+werkloonen, geen mahoniehout hebben; want evenmin als de bewoners
+van welk ander tropisch gewest ook, werkt de Indiaan vrijwillig, en
+het geld heeft voor hem weinig bekoring. Daar de Indiaan zijn meester
+niet verlaten kan, zoolang zijn schuld niet aangezuiverd is, betaalt
+de nieuwe ondernemer die ten einde zich werklieden te verschaffen;
+zoo kost iedere arbeider twee-, drie- tot vijfduizend francs; en
+somwijlen heeft men twee- tot driehonderd man noodig. Ge ziet dus,
+dat de ondernemer over kapitaal moet kunnen beschikken.
+
+De arbeiders begeven zich op weg, en worden door den montero naar de
+bepaalde plaats geleid. Daar, midden in het woud, op dertig, veertig,
+zestig mijlen van iedere menschelijke woning, worden de ranchos
+opgeslagen, en rusteloos heen en weer trekkende konvooien voorzien
+de nieuwe kolonie van de noodige werktuigen en levensmiddelen. Dat
+is nog niet alles; de boomen worden geveld; men ontdoet ze van het
+spint--het zachte hout onder de schors--; men zaagt ze in blokken,
+en de kostbare waar groeit tot stapels: maar de rivier is verre, en de
+stammen staan op vrij grooten afstand van elkander: bijna voor iederen
+stam moet een pad gebaand worden! En wie zal ze vervoeren? Ossen;
+maar ossen zijn in de provincie nog zeldzamer dan mannen; men moet
+ze dus gaan halen aan gene zijde van de Cordillera, in de vlakten van
+Chiapas, op honderd-vijftig mijlen afstands. Zij zijn daar niet duur:
+voor twintig piasters (honderd francs), kan men zeer goede beesten
+hebben; maar de afstand, de bezwaren van de reis, het onvoldoende
+voedsel doen de kudde dikwijls tot op een vierde slinken; het woud
+ligt bezaaid met lijken, en de weinige ossen, die eindelijk behouden
+ter bestemder plaatse aankomen, verkeeren in een zeer ellendigen
+toestand en kosten ieder meer dan vierhonderd francs.
+
+Maar ook nu houdt de sterfte nog aan: vele dieren bezwijken ten
+gevolge van vermoeienis en het ongewone, ontoereikende voedsel,
+dat hoofdzakelijk uit bladeren en _ramon_ bestaat. Bovendien maken
+de arbeiders, die hun honger naar versch vleesch moeilijk kunnen
+bedwingen, dikwijls met opzet dat er een ongeluk gebeurt, zoodat een
+os moet worden gedood. Telkens moeten nieuwe dieren worden aangevoerd,
+en het blok mahoniehout wordt aardig duur.
+
+Eindelijk is de oever der rivier bereikt. Daar wordt elk blok aan
+de zes kanten met een cijfer gemerkt, en van den hoogen oever in de
+bedding geworpen. Bij den eerstvolgenden was zal het water al die
+blokken medevoeren; blijft er bij ongeluk een hier en daar, op een
+rots of in een bocht van den oever vastzitten, dan wordt het toch in
+het volgende jaar medegevoerd.
+
+In den tijd als de wateren der rivier zwellen, begeven de Indianen
+van Tenosique zich met lichte kanos naar de plaats, waar de Usumacinta
+uit de bergen te voorschijn treedt, naar de zoogenaamde Boca del rio,
+om daar de mahonie blokken op te wachten, die de rivier bij honderden
+medevoert; zij krijgen twee-en-een halve franc per blok, en het
+is onder hen een hartstochtelijke wedstrijd, wie de moeste blokken
+machtig zal worden. Daar elk blok gemerkt is, rangschikken zij ze naar
+de eigenaars, binden ze tot vlotten en voeren ze zoo naar het dorp. Al
+die arbeid, al die moeiten en gevaren, al die uitgaven zijn noodig,
+waarde lezers, om u van mahoniehout te voorzien; en nu heb ik nog niet
+gesproken van de epidemieen, die het vee doen sterven, van de koortsen,
+waaraan de arbeiders bezwijken, van monteros, die met het geld op
+den loop gaan of het verspillen, en van andere kwade kansen meer.
+
+Intusschen heb ik zelf met allerlei moeielijkheden te worstelen,
+die mijn vertrek vertragen. Ik ontvang zulke tegenstrijdige
+berichten omtrent de ruinen, wier ontdekking ik mij ten doel heb
+gesteld, dat ik soms geneigd ben aan eene algemeene samenspanning,
+eene onverklaarbare mystificatie te gelooven. De ruinen bestaan;
+de persoon zelf, die ze voor het eerst zag, geeft mij daarvan de
+uitdrukkelijke verzekering. Zij zijn ver verwijderd, vijftig mijlen
+ver, aan de andere zijde van de sierra, op den linker oever van de
+Usumacinta; een weg is er niet, maar de richting, die ik volgen moet,
+is bekend. Ik houd mij dan ook onledig met de toebereidselen voor
+den tocht, maar mijne handen zijn gebonden.
+
+Daar ik aanbevelingsbrieven bij mij had voor de beide handelshuizen in
+het dorp, had men mij, bij mijne komst, alle mogelijke beloften gedaan,
+maar geene enkele daarvan gehouden. Ik had op zijn minst vijftien
+manschappen noodig, benevens veertien muildieren en drie paarden; er
+waren noch paarden, noch muilezels, noch manschappen. Om de laatsten
+te verkrijgen, liet ik twintig mijlen in het rond nasporingen doen,
+onder aanbieding van dubbel loon; wat de muildieren betreft, gaf men
+mij te kennen, dat er eerlang een konvooi uit Peten verwacht werd:
+na eenige dagen rust, zouden de muildieren wel weer voor den tocht
+geschikt zijn. Ik had levensmiddelen: rijst, bonen en beschuit,
+maar geen vleesch. Met moeite kon ik twee stieren machtig worden,
+die geslacht werden en wier vleesch in lange reepen werd gesneden,
+gezouten en gedurende drie dagen in de zon gedroogd. Dit vleesch,
+_tasajo_ genoemd, kan zoo lang bewaard worden als men wil.
+
+Inmiddels had men eenige manschappen bij elkander gebracht, en
+men verzekerde mij, dat de anderen zouden volgen; maar de zoo
+vurig verlangde muildieren kwamen niet opdagen. Eindelijk, op een
+avond, den achtsten dag van onze gedwongen gevangenschap, hooren
+wij kreten en het getrappel van hoeven. Wij ijlen naar buiten: dat
+waren de muildieren! Ik tel ze haastig: daar zijn er twaalf; wij zijn
+gered! Neen, nog niet; want den volgenden morgen ontwaarde ik, tot mijn
+schrik, in welken rampzaligen toestand de arme dieren verkeerden. Zij
+waren bijkans levende geraamten, overdekt met afzichtelijke, stinkende
+wonden, half dood, en ten eenemale buiten staat om eene zoo langdurige
+en bezwaarlijke reis te ondernemen.
+
+De eigenaar verzekerde mij evenwel, dat zij na acht dagen rust weder
+zouden kunnen vertrekken, mits zij slechts de helft van de gewone
+vracht hadden te dragen. De schurk kon met des te meer gerustheid
+die verzekering geven, daar hij er vast op rekende dat de meeste
+muilezels onderweg zouden bezwijken, in welk geval ik ze hem, tegen
+den prijs van nieuwe dieren, zou moeten vergoeden: hetgeen later ook
+inderdaad gebeurde. Maar ik vermoedde niets van deze sluwe berekening,
+en wij hielden ons onledig met onze laatste toebereidselen.
+
+De manschappen verschenen; voor de muildieren werden nieuwe pakzadels
+en tuigen gemaakt, omdat de oude geheel versleten waren; men verdeelde
+de vrachten onder het opzicht van den chef der muilezeldrijvers, die
+het bestuur der karavaan op zich zou nemen, en ik moest een gedeelte
+van mijn materieel achterlaten. Dit was niet alles; de montero, die
+ons als gids zou dienen, verzekerde mij dat wij niet rechtstreeks naar
+de ruinen konden gaan: op een zeker punt aan den rechteroever van de
+rivier gekomen, moesten wij de Usumacinta ongeveer vijf mijlen ver
+afzakken, om dan aan den linkeroever, vlak tegenover de monumenten,
+aan land te gaan. Het was dus noodig, eenige manschappen vooruit te
+zenden, om een weg door het woud te banen en ook eene groote kano te
+timmeren, die ons naar de puinhoopen der oude stad brengen zou.
+
+Den volgenden dag gingen dan ook zes man op weg, met het beste
+muildier, dat de noodige levensmiddelen droeg en de gereedschappen voor
+het maken der boot; wij zelven zouden later volgen. Na velerlei getob
+en oponthoud konden wij dan toch eindelijk den vijftienden Maart 1882
+vertrekken. De muildieren zijn niet genezen: men heeft hunne wonden
+gewasschen, dat is alles; en onder den druk der nieuwe vrachten zullen
+deze wonden op schrikbarende wijze verergeren: ik ben overtuigd, dat
+enkele dieren bezwijken zullen. Maar wat te doen? Ons rest geen keus:
+reeds bij het vertrek, en hoe wel slechts eene halve vracht te dragen
+hebbende, schijnen de arme dieren onder den last te bezwijken.
+
+Wij zijn midden in het woud; de weg is afschuwelijk, of liever,
+er is in het geheel geen weg: doornstruiken, lianen, kreupelhout,
+omgevallen boomen houden ons elk oogenblik tegen; het pad is zoo smal,
+dat de muilezels telkens tegen de takken stooten, waardoor hunne vracht
+wordt verschoven, en zoo weinig gebaand, dat men zeer oplettend moet
+zijn om het spoor niet geheel bijster te raken. Wij komen slechts zeer
+langzaam vooruit: de eerste dag der reis is altijd de moeilijkste; men
+moet de muildieren, die zeer onwillig zijn, voortsleepen en daarbij
+zeer streng in het oog houden, want zij peinzen voortdurend op een
+middel om te ontsnappen. Omstreeks het midden van den dag zijn er
+twee muildieren verdwenen; na een uur zoeken worden zij terug gevonden.
+
+Wij hebben nu de vlakte verlaten en trekken in zuidoostelijke richting
+voort, naar den voet van de Cordillera. Het woud wordt prachtig:
+reusachtige stammen, door lianen als kabeltouwen omstrengeld, palmen
+van meer dan honderd voeten hoogte, pandanussen met kolossale bladeren,
+vermengd met slanke ceders en mahonieboomen, wier ruwe schors aan onze
+eiken herinnert, vormen een schilderachtig, grootsch en indrukwekkend
+geheel. Men wordt des bewonderens niet moede, en men zou wenschen, in
+deze bosschen zijn leven te slijten, indien men niet zoo schrikkelijk
+te lijden had van allerlei ongedierte, met name van muskieten en van
+onze oude vijanden, de garrapaten.
+
+De chef der karavaan regelt de dagreizen en bepaalt telkens de plaats,
+waar men voor den nacht kampeeren zal; hij moet volkomen met het woud
+bekend zijn, want men kan alleen daar ophouden, waar water voor onze
+muildieren te vinden is en ook dien boom, _ramon_ genaamd, waarvan de
+bladeren gedurende de reis hun eenig voedsel zijn. Doorgaans kampeert
+men op eene kleine hoogte, te midden van eene ruime open plek, waar
+reeds anderen hun kamp hebben opgeslagen, en waar de grond van boomen
+en kreupelhout gezuiverd is. De hooge boomen blijven alleen staan,
+en hunne machtige takken beveiligen ons tegen den killen nachtelijken
+dauw. Deze kampementen dragen op de kaart een naam, hoewel er noch
+eene hut, noch eene levende ziel te vinden is; maar zij dienen den
+muilezeldrijvers als rust- en verkenningspunten op hunne tochten
+van Peten naar Tenosique. Bij onze aankomst aan de bepaalde halt,
+worden de beesten ontladen; de bagage wordt met de pakzadels op rijen
+geplaatst; daarna begint men de arme dieren te verbinden. Deze eerste
+dag heeft hunne wonden op schromelijke wijze verergerd. De mannen
+gaan het bosch in om ramon te zoeken; men hoort hunne bijlslagen
+tegen den stam, vervolgens, het gekraak van den neervallenden boom,
+overstemd door hunne vreugdekreten. Kort daarna keeren zij terug,
+gebogen onder eene geweldige vracht van groenende takken, die onder
+de hongerige muildieren worden verdeeld. Inmiddels maakt Julien onze
+veldbedden gereed, en de kok van den troep legt zijn vuur aan om ons
+souper te bereiden. Het menu is steeds hetzelfde: een groote ketel
+met tasajo, rijst of bonen met eene portie beschuit, en tot toegift
+een kop koffie. Toch is er soms eenige afwisseling, naarmate wij
+op de jacht gelukkig zijn geweest: apen, wilde kalkoenen, pecaris,
+alles is ons welkom.
+
+De avond valt; de manschappen, rondom de vuren gezeten, rooken en
+praten; dan wordt het nacht, en ieder vlijt zich neer op een bed van
+groene bladeren, beveiligd door een muskietenscherm. Onze slaap is
+niet vast, en wordt telkens gestoord door zonderlinge geluiden: het
+brullen of knorren van wilde dieren, het schreeuwen van nachtvogels
+en het verschrikkelijk gehuil der brulapen.--Voor het aanbreken van
+den dag zijn wij weer op de been; met het ontbijt, het optuigen der
+muildieren en het verdeelen der bagage zijn ruim twee uren gemoeid,
+en de zon staat reeds hoog aan den hemel, als de karavaan zich op
+weg begeeft.
+
+De eene dag gelijkt volkomen op den anderen, behoudens de uiterst
+zeldzame ontmoeting van een uit Peten terugkeerenden reiziger. Deze
+geheele streek is rijk aan ruinen, en alles bewijst dat zij vroeger,
+voor de komst der Spanjaarden, bebouwd en bevolkt was; te midden van
+deze uitgestrekte eenzame wouden vindt men nog de sporen van groote
+steden, waarvan de geschiedschrijvers der verovering nog melding
+maken. Die steden, die dorpen en tempels zijn van de aarde verdwenen,
+en de eens zoo talrijke bevolking is geslonken tot enkele familien,
+in de wouden verloren: de verbasterde en diep gezonken afstammelingen
+van het ongelukkige ras.
+
+Onze tocht wordt met den dag moeilijker, want wij hebben reeds twee
+muildieren verloren, die waarschijnlijk wel de prooi der jaguars
+zullen zijn geworden. Hunne vrachten zijn tusschen de anderen verdeeld
+moeten worden; en om onze dieren zoo veel mogelijk te verlichten,
+gaan wij beurtelings te voet.
+
+Op den zevenden dag van onze reis, des morgens vroeg, begonnen wij te
+voet de berghellingen te beklimmen. Hoewel deze bergen niet hooger
+waren dan omstreeks vierhonderd-vijftig el, was de bestijging toch
+een zeer zwaar en moeilijk werk, dat groote inspanning vorderde. Kort
+daarna bereikten wij de vlakte en sloegen ons kamp op aan de oevers
+van de rio Chotal, die zich in de Usumacinta uitstort. Het woud is
+hier verwonderlijk schoon, en rijk aan allerlei wild; papegaaien en
+aras doen de lucht weergalmen van hunne snijdende kreten; geelgekuifde
+hoccos bewegen zich zwijgend in de hoogste takken, van waar groote
+brulapen ons met nieuwsgierige blikken gadeslaan; een troep wilde
+zwijnen rent in dolle vaart langs ons heen.
+
+Wij bevinden ons in het land der Lacandons: hier en daar ontdekken
+wij sporen van vroegere bebouwing, vruchtboomen en overblijfselen
+van verlaten hutten. De Lacandons hebben zich uit deze streek
+teruggetrokken bij de komst der houthakkers. Des avonds komen wij
+eindelijk ter plaatse onzer bestemming, aan den paso Yalchilan,
+en slaan wij ons kamp op aan den rechteroever van de Usumacinta.
+
+
+X
+
+
+Het was reeds laat, toen wij op deze plek, waar geene hut of spoor van
+menschelijke woning te vinden is, aankwamen; wij waren allen uitgeput
+van vermoeienis, en de tijd ontbrak om ons bivouak in behoorlijke
+orde te brengen. Tot mijne verwondering vonden wij geen spoor van de
+mannen, die vooruit waren gezonden en die ons hier moesten afwachten
+met de door hen getimmerde boot; hunne afwezigheid boezemde mij eenige
+ongerustheid in. Den volgenden morgen maakten de manschappen voor
+ons eene soort van woning gereed; anderen gingen weer het bosch in,
+om een muilezel op te zoeken, die achter gebleven was. Zij vonden
+het arme dier, ruim twee mijlen verder op den grond liggende, half
+dood van vermoeienis, honger en dorst. De mannen ontdeden den ezel
+van zijne vracht, dien zij onderling verdeelden; maar het ongelukkige
+dier had niet lang genot van die welwillendheid, want de jager die den
+troep vergezelde, doodde een prachtig zwijn, dat de muilezel nu naar
+het kamp moest dragen, en dat daar met groot gejuich ontvangen werd.
+
+Tegen den middag verschenen eindelijk de canoeros; aanstonds vroeg
+ik hun, hoe ver zij met hun arbeid waren gevorderd. De timmerman
+antwoordde met zekere verlegenheid, dat de kano nog niet klaar was;
+dat zij verschillende boomen hadden omgehakt, die later bij de
+bewerking bleken ongeschikt te zijn voor de vervaardiging van de
+canoa: dat was een ongeluk, en niet hunne schuld; maar binnen eenige
+dagen zouden zij met hun werk gereed zijn. Ik volgde hen naar hunne
+werkplaats, omstreeks een mijl stroomafwaarts: ik vond daar inderdaad
+twee boomen op den grond liggen, waarvan de een, in ruwe omtrekken,
+de gedaante van eene kano vertoonde, maar nog geheel uitgehold moest
+worden. Hadden de werklieden zes dagen noodig gehad, om het zoover
+te brengen, dan hadden zij er minstens nog acht noodig, om het werk
+te voltooien. Blijkbaar hadden zij hun tijd verbeuzeld met jagen en
+visschen en luieren, en hadden zij zich niet om mij bekommerd.
+
+Maar een oponthoud van acht dagen was onmogelijk, want de
+levensmiddelen slonken ziender oog, en hoewel ik den voorraad voor
+veertig dagen had berekend, zou hij ter nauwernood voor twintig
+toereikend zijn. In alles behalve opgewekte stemming keerde ik naar
+het kamp terug, niet wetende wat te doen. Ik kon wel den oever der
+rivier volgen tot tegenover de ruinen, die aan de overzijde lagen:
+daartoe moest een pad van omstreeks twintig kilometers lengte door
+het woud worden gebaand en vervolgens een vlot getimmerd om de rivier
+over te steken. Maar ik kon dan slechts een gedeelte van mijn materieel
+medenemen; en bovendien, zouden de manschappen mij willen volgen? Zij
+en de muilezels waren slechts gehuurd tot den paso Yalchilan, en zeer
+vermoedelijk zouden zij weigeren verder te gaan, want zij zijn van
+niets zoo afkeerig als van arbeid, meer dan strikt noodig is.
+
+Terwijl mijne blikken daar over die breede, snelvlietende rivier
+dwaalden, ontdekte ik, stroomopwaarts, een vaartuigje, waarin een
+onbekende zat. Hij was gekleed met een lang hemd en liet zich met
+den stroom afdrijven, terwijl hij zich met een palmblad tegen de
+zonnestralen beschermde. Maar niet zoodra had de Lacandon--want het was
+een Lacandon--ons bespeurd, of hij greep zijne pagaai en wendde zijne
+boot. Gelukkig verstond een mijner manschappen zijne taal; hij riep
+den cayuco toe, en beloofde hem allerlei moois, als hij bij ons wilde
+komen. De Indiaan kwam: het was een grijsaard, gehuld in eene lange
+tuniek of hemd met wijde mouwen; hij drukte mij glimlachend de hand
+en ging mede naar het kamp, schuw rechts en links omziende. Behalve
+zijne van grof katoen gemaakte tuniek, droeg hij om het hoofd een
+doek van dezelfde stof; om zijn hals hing eene reusachtige ketting,
+bestaande uit twintig rijen zaden, glaskralen, tanden van dieren en
+eenige muntstukken; in de hand hield hij zijn boog en pijlen.
+
+De grijsaard was gelukkig een opperhoofd: ik liet hem de geschenken
+zien, die ik voor hem en de zijnen had medegebracht: bijlen, sabels,
+katoenen stoffen, messen, zout en vischtuig. De oude man was geheel
+verbluft, en verzekerde dat hij zijne onderdanen met mij in aanraking
+zou brengen. Mijn tolk vroeg hem, of hij ons kanos kon leenen: hij
+had er twee, en de tolk ging dadelijk met hem mede, om de booten te
+halen. Het was niet veel, maar toch altijd beter dan niets.
+
+Den volgenden morgen had ik eene vreemde ontmoeting. Ik stond aan
+den oever der rivier, uitziende naar de kanos, toen ik eensklaps
+eene vrij groote boot zag verschijnen, waarin drie mannen, die geen
+Indianen waren. Van waar kwamen zij, en waar gingen zij heen? Een
+bittere gedachte schoot mij eensklaps door de ziel: deze mannen
+behoorden tot eene andere expeditie, die mij voor was geweest. Dat
+was het gevolg van mijn lang oponthoud te Tenosique!
+
+Ik riep de boot aan, die aan den oever kwam, en ik vernam van die
+onbekenden, dat zij levensmiddelen hadden gevraagd bij de Lacandons,
+maar niets hadden kunnen krijgen dan tomaten, en verder dat zij naar
+de ruinen terugkeerden, waar zich een zekere don Alfredo bevond.
+
+"Wie is don Alfredo? vroeg ik aan een der mannen.
+
+--Wel, antwoordde hij, dat is don Alfredo.
+
+--Heel goed: maar wat voert hij daar in de ruinen uit?
+
+--Hij wandelt.
+
+--Met u hoevelen zijt gij?
+
+--Wij zijn met ons zestienen, en wij hebben geen levensmiddelen meer.
+
+--Hebt gij nog eene andere kano?
+
+--Ja, wij hebben er nog een groote.
+
+--Welnu, zeide ik, ik heb levensmiddelen." Daarop mijne manschappen
+roepende, liet ik naar de kano de helft van een wild zwijn, een zak
+met tasajo, rijst en beschuit brengen.
+
+"Ziedaar levensmiddelen voor u en voor uw meester: gij zult drie lieden
+van mijn volk medenemen, en don Alfredo verzoeken, dat hij mij morgen
+zijne groote kano zende. Hier is mijn kaartje, dat gij hem moet ter
+hand stellen. Gaat nu en keert zoo spoedig mogelijk terug!"
+
+Ik begon nu dadelijk toebereidselen voor mijn vertrek te maken; maar ik
+had niet gerekend op de koorts, die mij juist des morgens aantastte. De
+aanval was zeer hevig; ik ijlde en was geheel machteloos. Zoodra
+de crisis voorbij was, nam ik eene goede dosis quinine en ging een
+paar uren rusten. De kano kwam; en hoe ziek ik ook was, liet ik mij
+toch aan boord dragen; zes onzer Indianen met Lucien gingen mede. De
+anderen bleven achter onder de hoede van Julien. Mijn hoofd gloeide;
+slechts met groote moeite kon ik blijven zitten; alles werd mij groen
+en geel voor de oogen. De sterke stroom voerde ons mede, en na eene
+vaart van drie uren kwamen wij aan een grooten steenhoop, die op de
+rotsen aan den linkeroever der rivier was opgericht. Wij waren ter
+plaatse onzer bestemming. Met een kloppend hart ging ik aan wal;
+een der Indianen, die wij daar aantroffen, was bereid mij als gids
+te vergezellen; wij togen het bosch in, om don Alfredo op te zoeken.
+
+Wij hadden nauwelijks driehonderd ellen afgelegd, toen ik een rijzig
+jonkman naar mij toe zag komen, in wien ik aanstonds een Engelschman
+herkende. Wij gaven elkander de hand; hij had op mijn kaartje mijn naam
+gelezen, dien hij kende; hij noemt mij den zijnen: "Alfred Maudsley,
+van Londen"; en ziende dat ik van mijne verbazing nog niet bekomen was,
+voegde hij er aanstonds bij:
+
+"Maak u niet ongerust over mijne tegenwoordigheid: een bloot toeval
+heeft mij eer dan u naar deze ruinen geleid; het omgekeerde had
+evengoed kunnen gebeuren; ik ben geen mededinger, en gij hebt niets te
+vreezen. Ik reis eenvoudig voor mijn pleizier; gij zijt een geleerde,
+en de stad komt u toe; geef haar een naam; onderzoek, maak teekeningen
+en kopieen, zoo veel ge wilt; gij zijt hier te huis. Ik ben niet van
+plan, iets te schrijven of uit te geven; maak des noods geene melding
+van mij, en behoud uwe ontdekking geheel voor u zelven. En laat mij u
+nu tot gids mogen verstrekken; ik heb een paleis laten gereed maken,
+en uwe woning wacht u."
+
+Deze kieschheid trof mij zeer; maar ik mocht het voorstel van mijn
+nieuwen vriend niet aannemen: aan ons beiden komt de eer toe der
+ontdekking van deze nieuwe stad, waar wij te zamen hebben gearbeid,
+en waaraan ik den naam heb gegeven van Lorillard, ter eere van
+den edelmoedigen man, die voor een deel de kosten mijner expeditie
+wilde dragen. De stad ligt op den linkeroever van de Usumacinta,
+in een soort van neutraal terrein tusschen Guatemala en de twee
+mexikaansche provincien Chiapas en Tabasco. Zij werd voor omstreeks
+twaalf jaren ontdekt door een zekeren Suarez en sedert bij herhaling
+door de monteros bezocht.
+
+Het is zeer moeilijk, zich rekenschap te geven van den juisten omvang
+der stad en van het aantal gebouwen; de bodem is zoo dicht begroeid,
+dat een nauwkeurig onderzoek onmogelijk is, althans met de gebrekkige
+middelen, waarover men ter plaatse beschikken kan. Maar voor zoo ver
+men naar vergelijking mag oordeelen, moet de stad Lorillard, als alle
+indiaansche steden, waarvan wij reeds gesproken hebben, hebben bestaan
+uit een vijftien- of twintigtal verschillende monumenten, tempels en
+paleizen, woningen van den cacique en de voornaamste hoofden, omgeven
+door de hutten van de lieden uit de volksklasse en de slaven. Deze
+monumenten verrijzen op terrassen, ongeveer twintig ellen van de
+rivier verwijderd, en verheffen zich vervolgens, amphitheatersgewijze,
+op natuurlijke heuvelen, die de bouwmeesters benuttigd hebben, en die
+zij in esplanaden hebben verdeeld, welke door muren worden gesteund
+en van trappen zijn voorzien.
+
+De schikking is geheel dezelfde als te Palenque; de tempels en paleizen
+zijn minder talrijk en minder aanzienlijk; zij zijn ook ruwer bewerkt,
+schoon men over dit laatste misschien niet juist kan oordeelen,
+omdat de geheele uitwendige dekoratie, die uit cement bestond, is
+verdwenen.--Het eerste monument dat wij bestudeeren is een tempel,
+die op eene pyramide van ongeveer honderd-twintig voet hoogte is
+gebouwd. Ik noem dit gebouw een tempel, omdat het een groot steenen
+afgodsbeeld bevat, benevens verscheidene nissen, waarin kleinere
+beelden moeten gestaan hebben, want de wanden zijn zwart van den rook
+der offeranden.
+
+Het hoofd van het beeld is van den romp gescheiden en het gelaat is
+deerlijk geschonden, maar toch behoort het beeld tot het schoonste,
+wat wij tot dusver in Tabasco en Yucatan gezien hebben. Het stelt
+een mannelijk wezen voor, zittende op oostersche wijze, met de beenen
+onder het lijf gevouwen en de handen rustende op de knieen; de kalme,
+waardige houding doet u onwillekeurig aan Boeddha denken. Op het hoofd
+draagt het beeld een reusachtig, monsterachtig kapsel, dat de gansche
+figuur verplettert. De kleeding is rijk versierd met kralen en parelen
+en drie groote medaillons, twee op de schouders en een op de borst.
+
+Rondom het beeld en in ieder vertrek van den tempel vindt men eene
+menigte vazen van grof aardewerk en in vorm meest overeenkomende met
+ondiepe kommen; de randen zijn met gedrochtelijke menschenhoofden
+versierd. Deze vazen werden gebruikt voor het ontsteken van reukwerk;
+wij vinden ze terug in alle gebouwen die voor de eeredienst bestemd
+schijnen geweest te zijn.
+
+Achter dien tempel en op eene veel hoogere pyramide, vindt men het
+belangrijkste monument van de stad Lorillard. Op eene ruime esplanade
+stonden daar, in een rechthoek, zes paleizen, waarvan er nog maar
+een gedeeltelijk in wezen is. De andere gebouwen zijn niet meer dan
+vormelooze puinhoopen. Dit paleis was misschien de woning van den vorst
+of eene soort van vesting; in ieder geval was het prachtig gelegen. Van
+het terras of de esplanade had men een heerlijk uitzicht; en op nieuw
+bewonderde ik den praktischen zin van deze bouwmeesters. De pyramiden,
+waarop zij hunne paleizen plaatsten, waren eene werkelijke behoefte in
+dit heete en ongezonde land: deze manier van bouwen bezorgde frissche
+lucht en was tevens eene verdediging tegen de muskieten en andere
+insekten; en bovendien, welk een prachtig panorama ontplooide zich
+voor de oogen, bij morgen en avond, over de omringende heuvelen, over
+de rivier, over de tuinen en plantages aan de overzijde, en aan den
+anderen kant, naar het zuiden, over de wijde vlakte, aan den horizon
+begrensd door de schemerende lijnen van de Cordillera.
+
+Het paleis, dat wij bewonen, ligt lager en dichter bij de rivier. Het
+was meer vervallen en geschonden dan de tempel en droeg sporen
+van dezelfde versiering; maar de constructie scheen slordiger. De
+deuren zijn van verschillende afmetingen, en de posten zijn nu eens,
+zonder schijnbare reden, recht, dan weer scheef geplaatst; ook is de
+verdeeling der openingen en der nissen zeer onregelmatig. Van binnen
+is dit paleis een ware doolhof van smalle gangen en kleine vertrekken;
+in het achterste gedeelte, in een donker souterrain, waarheen een
+sterk glooiende gang afdaalt, bevinden zich twee smalle zalen, die
+tot aan de zoldering met steen en gruis gevuld zijn; naar ik vermoed,
+zijn dit graven. Althans te Palenque vond ik in dergelijke vertrekken,
+geraamten en vazen. Het gebouw is twintig ellen breed en zestien diep.
+
+Ik heb reeds vroeger gesproken over de gebeeldhouwde deurposten,
+in steen of in hout, die ik in de meeste steden van Yucatan, onder
+andere ook te Chichen, heb aangetroffen; maar de schoonsten vond
+ik te Lorillard. Mijne lezers mogen zich daarvan overtuigen door de
+afbeeldingen van twee dezer kleine monumenten op bladz. 157 en 160.
+
+Het kleinste maakt deel uit van den bovendrempel van de middelste
+poort des tempels; het paneel heeft een lengte van een el twaalf duim
+bij eene breedte van twee-en-tachtig duim. In het midden zien wij
+twee figuren, beiden het hoofd gedekt met hooge myters met vederen
+versierd; evenals bij het afgodsbeeld, waarvan ik hierboven sprak,
+zijn hunne schouderen bekleed met een korten mantel met paarlen
+en medaillons en lange franjes getooid; een rijk versierde maxtli
+omgordt hunne heupen en hunne voeten zijn in laarzen gestoken,
+met lederen riemen bezet.--Deze twee figuren, van verschillende
+grootte, schijnen een man en eene vrouw te moeten voorstellen; uit
+hunne houding zou men moeten opmaken, dat zij eene godsdienstige
+handeling verrichten. De grootste heeft in iedere hand een kruis,
+de kleinste alleen in de rechterhand. Het zijn gewone, zoogenaamde
+latijnsche kruisen, waarvan de armen met bloemen zijn versierd en die
+van boven zijn gekroond met een symbolieken vogel. Ik meen in deze
+voorstelling den god Tlaloc te herkennen, den god van den regen en
+de vruchtbaarheid, wiens symbool een kruis was; te Palenque vinden
+wij dien god op dezelfde wijze voorgesteld.
+
+Het tweede bas-relief (bladz. 157) is buiten kijf het merkwaardigste
+monument, dat wij in Amerika hebben aangetroffen, en dat inderdaad
+kunstwaarde heeft. Afgezien van het onmogelijk gelaatsprofiel der beide
+figuren--dat trouwens zuiver conventioneel is--zijn de twee beelden
+voortreffelijk van bewerking. De voorstelling draagt een godsdienstig
+karakter: wij zijn getuigen van eene offerplechtigheid. Een der
+personen, die in knielende houding, ongetwijfeld een priester, heeft
+zich een met doornen bezet touw door de tong gestoken. De staande
+figuur is evenzeer een priester, die, met een grooten palmtak in
+de hand, den martelaar schijnt aan te moedigen. Nu weten wij dat de
+Mexikanen zich zelven op de gruwelijkste manier pijnigden; dag en nacht
+vergoten zij hun bloed in de tempels, ter eere der goden. Torquemada
+deelt ons daaromtrent het volgende mede, sprekende over de martelingen,
+die de priesters van Quetzalcoatl zich zelven aandeden:
+
+"Ziehier de martelingen, die de priesters van Camaxtli te Tlascala en
+die van Quetzalcoatl te Cholula zich zelven oplegden. De priesters
+kwamen bijeen onder het voorzitterschap van den oudste hunner,
+_achcantli_ genoemd; en na een vijfdaagsche vasten, met verschillende
+boetedoeningen gepaard, sloot men hen op in den voornaamsten tempel van
+Camaxtli, waar zij eene menigte stokken met zich namen, zoo lang als
+een arm en zoo dik als een vuist ongeveer; dan kwamen timmerlieden,
+die vijf dagen gevast en gebeden hadden, om deze stokken, volgens
+aanwijzing, tot zeer dunne staafjes te maken, waarna men hun buiten
+den tempel te eten gaf; vervolgens kwamen de werklieden, die messen
+van obsidiaan moesten maken, en zij vervaardigden een aantal messen,
+waarmede de tongen der priesters moesten worden doorboord, en zij
+legden die neder op een witten doek.
+
+"Daarna volgden gebeden; en als de oude en de jonge priesters te zaam
+gekomen waren en gereed voor de offerande, boorde de bekwaamste onder
+de werkmeesters hun met een mes een groot gat in de tong.
+
+"Aanstonds stak nu de voornaamste _achcantli_ in zijne doorboorde tong
+meer dan vier- of vijfhonderd van die staafjes, die de timmerlieden
+gemaakt hadden; de andere oude priesters deden desgelijks, en diegenen
+onder de jongeren, die den meesten moed hadden, volgden hun voorbeeld
+na.
+
+"Als deze afschuwelijke operatie volbracht was, trachtte de oudste,
+die als hoofd gold, ondanks de duldelooze pijn, te zingen, om de
+jongeren aan te moedigen tot het volbrengen der ceremonie."
+
+Ons bas-relief stelt ons dus zulk eene offerande aan Quetzalcoatl
+of Cuculcan voor, en de tempel, die met deze beeldwerken prijkte,
+was aan dien god gewijd.
+
+Eene bijzonderheid, die de geschiedschrijver aan het slot van hetzelfde
+hoofdstuk vermeldt, geeft ons de verdere verklaring van het bas-relief.
+
+"Gedurende dien vastentijd--zegt Torquemada--begaf de voornaamste
+_achcantli_ zich naar de steden en de dorpen, om de lieden te vermanen
+tot de voorbereiding van het groote offerfeest; en tot teeken droeg
+hij in de hand een grooten groenen tak.
+
+Dit is duidelijk genoeg. Daar staat de priester met den palmtak in
+de hand, waarvan de bladeren rusten op het symbolische teeken van
+den wind, waarmede Quetzalcoatl zoo dikwijls wordt afgebeeld. Wij
+vinden dus te Lorillard de eeredienst van Tlaloc en van Quetzalcoatl,
+de godheden der Tolteken, ook door de Azteken vereerd, en wier dienst
+in de veroverde landen werd ingevoerd.
+
+Ons bezoek aan de stad Lorillard, waarvan de indiaansche naam mij
+onbekend is, was hiermede afgeloopen. Niet dan met spijt verliet ik
+deze nieuwe stad, waar ik mij gaarne langer had opgehouden, want ik
+was er zeker van, dat er nog vele nieuwe en misschien belangrijke
+ontdekkingen waren te doen. Anderen, in gunstiger omstandigheden
+verkeerende, zullen de aangevangen taak, naar ik vertrouw, voltooien
+en ook de monumenten op den rechter oever opsporen, van welker bestaan
+ik mij verzekerd houde, maar die ik niet heb kunnen vinden.
+
+Wij gaan weer aan boord, en hebben bijna een ganschen dag noodig,
+om stroomopwaarts den afstand af te leggen, dien wij, de rivier
+afzakkende, in drie uren hadden afgelegd. De stroom is zoo sterk,
+dat somwijlen onze manschappen, die de kano voorttrekken, worden
+meegesleept; echter komen wij toch vooruit.
+
+Ik hoopte te Yalchilan de Lacandons te vinden, die men mij had
+beloofd; zij waren er echter niet, maar het oude opperhoofd had
+iederen dag een bode gezonden om te vernemen of wij reeds waren
+teruggekeerd; de geschenken, die ik hem had toegezegd, hadden te
+zeer zijne begeerlijkheid opgewekt, dan dat ik vreesde dat hij zijn
+woord niet zou houden. Den volgenden morgen verscheen hij ook in het
+kamp met zijne twee vrouwen en vier jongelieden. Zij waren allen op
+dezelfde wijze gekleed: zij droegen een soort van lang wijd hemd of
+tuniek met korte mouwen; dit kleedingstuk van grof katoen is zeer
+plooibaar en wordt door de vrouwen geweven. Deze tunieken vertoonden
+roode vlekken, die ik eerst voor slijkspatten hield; later bleek mij,
+dat zij bij wijze van versiering moesten dienen, en dat de verfstof,
+waarmede deze ornamenten worden aangebracht, uit de bezien van een
+struik wordt getrokken, waarvan de naam mij onbekend is. Daar zij de
+kunst niet verstaan, om het geheele kleedingstuk te verven, maken de
+Lacandons er deze roode vlekken op; ik vermoed dat dit een bijzonder
+privilege is van het opperhoofd en zijne vrouwen, want de hemden van
+de jongelieden vertoonen geen spoor van de versiering.
+
+Mannen en vrouwen dragen om den hals zware kettingen, vervaardigd
+van verschillende zaden, tanden van apen en wilde zwijnen, nagels
+van vogels en muntstukken. Hunne lange, ongekamde ruwe haren hangen
+in wanorde om hun hoofd en hals; de vrouwen steken daar een paar
+arendsvederen in. Zoowel aan de hemden als aan de halskettingen
+schijnen zij bijzondere waarde te hechten, want al mijne pogingen om
+een dezer voorwerpen machtig te worden, waren vruchteloos; daarentegen
+waren zij aanstonds bereid, mij hunne pijlen en bogen af te staan.
+
+De Lacandons bedienen zich nog van steenen bijlen, waarmede zij de
+boomen omhakken, als zij in het bosch een plek willen bebouwen. Met
+de grootste dankbaarheid namen zij evenwel de stalen bijlen, de
+sabels en messen aan, die ik hun ten geschenke gaf, benevens zout,
+waaraan zij gebrek hebben en dat zij zeer gebrekkig vervangen door
+de asch van eene zekere houtsoort.
+
+De Lacandons zijn baardeloos, van middelbare gestalte en welgemaakt;
+eene van de vrouwen is zelfs mooi te noemen: maar te oordeelen
+naar hunne fletsche kleur en bleeke lippen, schijnen allen aan
+bloedarmoede te lijden, hetgeen mede een gevolg kan zijn van hun
+leven in de donkere, vochtige bosschen. Zij spreken de oude taal der
+Mayas, en leven van de jacht, de vischvangst en het bebouwen hunner
+kleine akkers. Hunne hutten zijn zindelijk, en men vindt er altijd
+een voorraad van tabak en katoen, van mais en vruchten; zij hebben
+geen aardewerk, maar behelpen zich met kalebassen. Hunne voorvaderen
+stonden, voor den ondergang van hun volk, op vrij wat hooger trap
+van beschaving.
+
+
+XI
+
+
+Om van Yachilan naar Peten te gaan, kan de reiziger tusschen twee
+wegen kiezen: hij kan de Usumacinta opvaren, die eenige uren verder den
+naam aanneemt van rio de la Passion; of wel, dwars door de bosschen,
+den zoogenoemden Camino Real (koninklijke heerbaan) volgen, die
+feitelijk niet anders is dan een afschuwelijk, onbruikbaar voetpad,
+waarvan de Indianen gebruik maken.
+
+Maar nog afgezien van haar sterk verval, maakt de rivier zuidwaarts
+een zeer grooten omweg, alvorens zij zich naar Libertad wendt; en hoe
+slecht de landweg ook moge zijn, toch is hij altijd minder bezwaarlijk
+voor onze manschappen, die zwaar beladen kano's tegen stroom moesten
+optrekken; bovendien hebben wij onze muildieren, die op ons wachten,
+en die door de dagen van rust, aan den oever der rivier doorgebracht,
+nog volstrekt niet op hun streek zijn gekomen. Zij zijn nog even
+mager als vroeger, en nog steeds bedekt met afschuwelijke wonden,
+die door de reis erger zullen worden. Wij slaan dus het pad in,
+dat twee dagreizen verder, op den weg naar Peten uitloopt.
+
+Omstreeks het midden van onze eerste dagreis, ontmoeten wij Pepe Mora,
+den onverschrokken montera; hij is zeer vermagerd en ziet er zeer
+afgemat uit: de koorts laat hem niet los, maar hij wil zijn post
+niet verlaten, voor hij het geheele district heeft onderzocht; hij
+denkt zelfs over de stichting van eene kolonie en heeft oranjeappels
+en cherimayos gezaaid, waarvan de roode vrucht bijna geen pit heeft;
+hij geeft ons eenig zaad van deze zeldzame soort en voegt er een zak
+met gerookt wilde zwijnenvleesch bij. Wij bedanken den braven man,
+dien wij niet weder zullen zien, en komen omstreeks vier uren aan
+onze eerste pleisterplaats.
+
+De kleine rivier die ons tot richtsnoer heeft gediend is niet diep:
+zij heeft nauwelijks drie voet water, maar de oevers zijn buitengewoon
+steil; de beladen muildieren dalen niet dan met weerzin langs die bijna
+loodrechte helling naar beneden, maar eens in het frissche water,
+willen zij er niet meer uitkomen. De muilezel die mijne bagage met
+mijne aanteekeningen en cliches droeg, deed nog beter: hij ging op de
+diepste plek in het riviertje liggen, zoodat alleen zijn kop boven
+water uitstak. Ik kon een kreet van schrik niet onderdrukken, want
+ik dacht aanvankelijk dat al mijne dokumenten verloren zouden zijn;
+gelukkig was dit niet het geval, maar wij moesten een gedeelte van den
+nacht gebruiken om bij onze vuren mijne kleederen en mijne photografien
+te drogen. Des morgens was het kwaad gelukkig weer hersteld.
+
+Dien eigen avond bereikten wij het gedeelte van het woud, waar wij
+een zekeren voorraad levensmiddelen hadden verborgen en een onzer
+paarden stervende achtergelaten hadden. De levensmiddelen waren nog in
+goeden staat: de apen en andere stroopers hadden onze beschuit en ons
+gedroogd vleesch ontzien en de kisten met wijn waren nog ongeschonden;
+van het paard konden wij geen spoor ontdekken: het arme dier was
+waarschijnlijk dieper in het bosch ingegaan en daar gestorven, of
+misschien door de tijgers verscheurd.
+
+Den volgenden morgen sloegen wij den weg in naar Peten, en kwamen
+vier dagen later te Sacluc, dat tegenwoordig Libertad wordt genoemd.
+
+Libertad, de zetel van den prefect van Peten, is het laatste bewoonde
+vlek van Guatemala, zoo als Tenosique van Tabasco; het draagt geheel
+denzelfden stempel als alle spaansch-indiaansche dorpen in de warme
+luchtstreek: ook hier hetzelfde ruime, met gras begroeide plein,
+dezelfde armoedige kerk en enkele onaanzienlijke woningen in het
+rond. Er is te Libertad aan alles gebrek, en de hongersnood schijnt er
+permanent; wij zouden van honger zijn omgekomen, zonder de beambten
+van de monteria van de heeren Jamet en Sastre van San-Juan Bautista,
+die zoo goed waren ons een huisje te verhuren en ons een deel van hun
+voorraad wilden afstaan. Trouwens, dat het dorp nog bestaat, heeft
+het te danken aan het weinige vertier dat de hakkers van mahoniehout
+hier nog aanbrengen.
+
+Van Libertad loopt de weg in noordelijke richting naar Flores, aan het
+meer van Peten, dertig kilometers verder. Flores is het oude Tayasal;
+het bevallige dorp, zoo schoon gelegen midden in het fraaie meer en
+door zijn gordel van bergen omringd, staat op dezelfde plek, waar eens
+de stad der Mayas verrees. Want zij was wel degelijk eene maya stad,
+waarvan de inwoners, Itzaes genoemd, de afstammelingen waren van die
+emigranten, die onder aanvoering van hun Canek, omstreeks 1440, de
+stad Chichen-Itza in Yucatan verlieten en van wie wij reeds gesproken
+hebben. Daar, in deze heerlijke streek, omringd door krijgshaftige
+stammen, die dezelfde taal spraken, vormden de Itzaes op nieuw eene
+eigene nationaliteit, van zoo krachtig leven, dat zij tot het einde
+der zeventiende eeuw weerstand bood aan den invloed der spaansche
+overheerschers. Huizen, paleizen, tempels en pyramiden zijn verdwenen;
+maar toch is het ons mogelijk de geschiedenis te reconstrueeren en
+op nieuw het betrekkelijk moderne dezer monumenten aan te toonen.
+
+Eerst in 1696 slaagde de gouverneur van Yucatan, Martin Ursua, er in,
+zich van de stad meester te maken en dit kleine volk ten onder te
+brengen. Maar hij had daarvoor niets minder dan een leger noodig:
+opzettelijk voor dit doel werd een weg aangelegd, die in rechte
+lijn vam Campeche naar Peten liep. Midden in de bosschen stuitte
+de expeditie op eene stad, Nohbecan genoemd, met groote tempels vol
+afgoden; en toen de gouverneur aan de oevers van het meer Chaltuna
+kwam, was hij even als Cortez gedwongen, vaartuigen te bouwen om de
+stad te kunnen belegeren. De bestorming greep plaats op den tweeden
+Maart 1696, en nog dienzelfden dag werd Tayasal ingenomen.
+
+Zonderling genoeg, werd de stad in een oogwenk verlaten: al de
+bewoners, mannen vrouwen en kinderen, ontsnapten over de lagune,
+hetzij met behulp van hun prauwen, hetzij zwemmende; de meesten
+verdwenen voor altijd. Martin Ursua had eene wildernis veroverd.
+
+Dit zeer opmerkelijke feit toont ons den onverzoenlijken haat, dien de
+Indianen jegens de Spanjaarden koesterden, en verklaart ons tevens,
+hoe steden, die tijdens de verovering nog dichtbevolkt waren, op
+een gegeven oogenblik eensklaps geheel verlaten zijn. Het is nu ook
+duidelijk, dat men zich niet op dit verlaten zijn beroepen kan ten
+bewijze van de oudheid dier steden.
+
+De stad Tayasal bevatte in 1696 een-en-twintig tempels, terwijl zij
+er in 1618 maar twaalf telde; in den loop der zeventiende eeuw waren
+er dus negen nieuwe tempels verrezen, en daaronder de schoonste van
+allen, volgens de getuigenis van Villa Gutierre Soto Mayor.
+
+"De groote tempel was met zijn spitsbooggewelf geheel van steen
+gebouwd; hij was vierkant met een fraaien peristijl en van fraai
+bewerkte steenen; elke zijde had eene breedte van twintig _vares_,
+en hij was zeer hoog." Is het niet of men eene beschrijving leest van
+het Castillo van Chichen, vierkant als dat van Tayasal, van dezelfde
+afmetingen en eveneens met een fraai peristijl.
+
+Wij erkennen dus in Tayasal de dochter van Chichen-Itza; haar
+moeder hebben wij te begroeten in Tikal, waarheen wij den lezer
+gaan voeren. De voorname reden van de verhuizing der Itzaes naar het
+zuiden was ons onbekend: Tikal zal daarover licht verspreiden; wij
+waren nog in het onzekere omtrent de richting en den voortgang van
+de tolteeksche kolonisatie in Yucatan: Tikal zal met onwederlegbare
+bewijzen op onze vragen een antwoord geven; Tikal eindelijk zal een
+geheel nieuw probleem oplossen en ons bekend maken met den invoed
+der tolteeksche beschaving in de noordelijke steden van Guatemala,
+Coban, Copan, Quiriga.
+
+Tikal ligt ongeveer vijf-en-veertig kilometers ten noordoosten van
+Flores, aan de zuidelijke grens van het schiereiland Yucatan. Deze stad
+werd laatstelijk bezocht door twee wetenschappelijke onderzoekers:
+door Bernouilli en door Alfred Maudsley. Bernouilli werd ontijdig
+door den dood aan zijn werkkring ontrukt en het verhaal zijner reis
+is verloren gegaan, maar gelukkig heeft hij belangrijke en zeer
+merkwaardige dokumenten omtrent Tikal nagelaten. Deze dokumenten,
+waardoor wij in staat worden gesteld, der stad hare plaats in de
+geschiedenis aan te wijzen, bestaan in een twaalftal stukken gesneden
+hout, die de reiziger door Indianen van Flores uit de tempels liet
+wegnemen. De andere reiziger Alfred Maudsley schijnt van Guatemala
+zijne bijzondere studie te hebben gemaakt en heeft zich door zijne
+werken bereids een welverdienden naam verworven. De aanteekeningen
+en photografieen, die hij van Tikal heeft medegebracht, zijn ons bij
+de beschrijving der stad van zeer groote dienst geweest.
+
+De belangrijkste gebouwen zijn de tempels, op hooge pyramiden
+gebouwd, die terrasvormig zijn aangelegd. Aan de voorzijde bevindt
+zich de groote trap, die naar de poort van den tempel voert;
+de tempel zelf staat eenigszins achterwaarts op het plat, en de
+achterzijde der pyramide loopt veel steiler af dan de voorzijde en
+de beide kanten. Datzelfde merkten wij ook te Lorillard zoowel als
+te Palenque op.
+
+De basis van de pyramide heeft een breedte van honderd-vier-en-tachtig
+engelsche voeten en eene diepte van honderd-acht-en-zestig; de trap
+is acht-en-dertig engelsche voeten breed. Deze trap heeft eene lengte
+van honderd-twaalf voet; de gemiddelde hoogte van de pyramide zou
+dus negentig voet bedragen; de tempel is een-en-veertig voet breed
+en acht-en-twintig voet lang; de hoogte bedraagt ongeveer veertig
+voet, met inbegrip van den zoogenaamden dekoratieven muur, die geheel
+begroeid is.
+
+Al deze tempels gelijken op elkander; hunne meest kenmerkende
+eigenaardigheid is de geweldige dikte der muren, voorts de nissen ter
+wederzijde van het voornaamste vertrek en de regelmatige versmalling
+van het gebouw naar de achterzijde. Het inwendige van zulk een tempel
+bestaat uit twee of drie smalle, evenwijdig loopende gangen, die
+door middel van breede openingen gemeenschap hebben met een zaal of
+dwarsgang aan de voorzijde. De houten posten dier poorten of openingen
+zijn rijk gebeeldhouwd. In de tempels zijn de muren hooger dan in de
+paleizen, en vormt het zoogenoemde gewelf, dat eveneens hooger is,
+een scherper hoek. Blijkbaar was deze constructie noodig ter wille
+van den geweldigen dekoratieven muur, die het gebouw in figuurlijken
+zin verplettert, en het ook in letterlijken zin zou gedaan hebben,
+als de bouwmeester daartegen niet de noodige voorzorgen had genomen
+door de dikte der muren, de verlenging van het gewelf en de weinige
+breedte der gangen of kamers.
+
+Maudsley zegt, dat hij in die tempels geen enkel afgodsbeeld noch
+eenig ander voorwerp van vereering vond; maar hierin vergist hij
+zich. Indien hij toen reeds Lorillard had bezocht en Palenque gekend,
+zou hij begrepen hebben dat al het snijwerk in hout eene godsdienstige
+beteekenis had, dat deze voorstellingen de plaats der afgodsbeelden
+bekleedden en rechtstreeks in verband stonden met de eeredienst.
+
+Laat ons een blik werpen op die beeldwerken. Eene eerste plaats
+bekleedt daaronder een groot bas-relief in hout, dat ongetwijfeld deel
+uitmaakte van een altaar en eene treffende gelijkenis heeft met de
+steenen bas-reliefs, die wij te Palenque hebben gevonden. Dit paneel
+heeft ongeveer dezelfde afmetingen: het is een el vijf-en-negentig duim
+hoog en twee el acht-en-twintig duim breed. Evenals op de gebeeldhouwde
+zerken van Palenque, zien wij hier twee figuren in hoog relief, omgeven
+van die wonderlijke, barbaarsche en vaak onverklaarbare ornamenten
+en attributen, die een kenmerk zijn van de amerikaansche beeldwerken.
+
+De letters van de opschriften ter rechter en ter linker zijde zijn
+verwonderlijk goed bewaard gebleven en kunnen onmogelijk tot een
+verwijderd tijdperk behooren; die letters of teekens zijn overigens
+geheel dezelfden, die wij te Lorillard en te Palenque hebben gevonden,
+en die wij straks te Copan zullen wedervinden. De hoofdfiguur neemt
+hier het midden van het paneel in, in plaats van aan de rechter of
+linker zijde te staan, zoo als op de zerken van Palenque, waar het
+beeld der godheid het midden inneemt.
+
+Deze hoofdfiguur is een man, in staande houding, het hoofd gedekt
+met een allerwonderlijkst kapsel, overladen met allerlei grillige
+gedrochtelijke ornamenten en uitloopende in reusachtige vederbossen
+of pluimen: in een woord, een monsterachtig hoofddeksel, waarvan de
+onzinnige wanstaltigheid ten volle voor het barbaarsche dezer kunst
+getuigt. In de rechterhand houdt dit personage een soort van schepter,
+gekroond met vederen of den staart van een vogel: zijn linkerarm is
+halverwege bedekt door een soort van schild. Zijne kleeding is zeer
+rijk; behalve een met paarlen versierde halskraag of schoudermantel
+draagt hij eene lange en rijk geborduurde tuniek, die bijna tot
+aan de voeten afhangt. Onnoodig te zeggen, dat de teekening van het
+menschenbeeld zoo gebrekkig en onbeholpen mogelijk is.
+
+Onder het opschrift ter rechterzijde ziet men symbolische ornamenten,
+waarvan de beteekenis niet te raden is; onder het opschrift ter
+linkerzijde bespeurt men--althans met eenigen goeden wil--eene tweede
+monsterachtige figuur, die geacht kan worden een mensch te verbeelden,
+op een soort van trapje gezeten. Maar de voornaamste figuur, hoewel
+zij de minste plaats inneemt, is onzes inziens het menschenhoofd
+boven de hoofdfiguur aangebracht, en dat ongetwijfeld de zon moet
+voorstellen. De zoogenoemde vlammen, die te midden van allerlei andere,
+onbegrijpelijke, barbaarsche ornamenten, aan beide zijden van dezen
+monsterachtigen kop zijn aangebracht, laten daaromtrent geen twijfel
+over; wij mogen dus als zeker aannemen, dat dit bas-relief eenmaal
+in een aan de zon gewijden tempel was geplaatst.
+
+Wij allen weten dat de zonnedienst algemeen heerschte bij alle
+amerikaansche natien; het is dus niet vreemd, dat wij dienzelfden
+cultus ook te Tikal vinden. De tempels, de pyramiden, de opschriften,
+de zinnebeelden en figuren dragen echter een bijzonder lokaal karakter,
+dat herinnert aan de godsdienstige monumenten der hooge bergplateaux
+en ons het recht geeft, ook hier van den invloed der tolteeksche
+beschaving te spreken.
+
+Uit alles wat wij gezien en gezegd hebben, volgt dat ook Tikal
+eene stad was, behoorende tot die tolteeksche beschaving, waarvan
+wij den gang en de ontwikkeling hebben gevolgd van Comalcalco tot
+Palenque en Ocosingo, die den loop der rivieren opwaarts volgende,
+de stad Lorillard heeft gesticht en vervolgens Tikal bereikt, om zich
+later eenerzijds in Yucatan uit te breiden, waar zij eene vroegere
+tolteeksche nederzetting ontmoet, en anderzijds in het noorden
+van Guatemala door te dringen, waar zij Coban, Copan en Quiriga
+zal stichten.
+
+Tikal, verder van het punt van uitgang verwijderd, is natuurlijk
+jonger dan de steden die wij reeds beschreven hebben, maar zij
+vertegenwoordigt ons een der belangrijkste tijdperken van deze
+zoo zeer eigenaardige beschaving, die toch altijd halverwege in de
+barbaarschheid bleef steken. Van daar drong de meer beschaafde stam
+in het noorden van het schiereiland door: wij vinden daarvoor niet
+slechts de materieele bewijzen in de steden langs den gevolgden weg,
+zooals bij voorbeeld de stad Nohbecan, die Martin Usua op zijn marsch
+naar Tayasal ontdekte, maar wij mogen ons ook beroepen op de getuigenis
+der historie.
+
+Herrera verhaalt, dat in den tijd toen de opperhoofden van de eerste
+tolteeksche immigratie, die der Cocomes, regeerden, het land werd
+overweldigd door lieden uit het land der Lacandons, Chiapas enz.;
+deze indringers zwierven gedurende veertig jaren door de woestijnen
+van Yucatan en kwamen tot op tien mijlen afstands van Mayapan, te
+midden der heuvelen van Uxmal, waar zij prachtige gebouwen oprichtten.
+
+Deze indringers werden aangevoerd door opperhoofden, Tutulxius genoemd;
+zij waren zoo vreedzaam van natuur dat zij geen wapenen hadden en de
+dieren op de jacht met lasso's vingen of vallen uitzetten.
+
+Volgens Landa verhaalden de Indianen dat van den kant van het zuiden
+talrijke stammen met hunne opperhoofden in Yucatan waren gedrongen;
+naar het schijnt waren die immigranten uit Chiapa afkomstig, hoewel de
+Indianen dat niet met zekerheid konden zeggen, maar Landa vermoedt het
+ook op taalkundige gronden; deze stammen zwierven gedurende veertig
+jaren in de woestijn en kwamen in de sierra op tien mijlen afstand
+van Mayapan.
+
+Reeds bij ons bezoek te Palenque werden wij getroffen door het
+bij uitstek vreedzaam en godsdienstig karakter der beeldwerken,
+waarop wij nooit iets hebben gevonden dat aan den oorlog of aan
+wapenfeiten herinnert. Na de bijna geheele uitroeiing van hun ras,
+hebben de naar elders verhuizende Tolteken de rol van veroveraars,
+die zij niet langer konden volhouden, laten varen, en er zich meer op
+toegelegd om de barbaarsche stammen, die zij op hun weg ontmoetten,
+te bekeeren en te beschaven. Zij traden meer op als zendelingen en
+predikers en wonnen op die wijze de inlanders voor zich, even als
+de Boeddhisten op Java deden, waar zij de taal hunner bekeerlingen
+overnamen en prachtige tempels ter eere van Boeddha stichtten. Zoo
+namen ook de Tolteken de taal over van de landen, die zij beschaafden,
+en bouwden ook tempels en paleizen, die echter de vergelijking met
+de javaansche monumenten niet kunnen doorstaan.
+
+Uit dit alles blijkt dus overtuigend dat de tolteeksche stammen uit
+het zuiden in Yucatan zijn gekomen. Wij hadden dus recht te beweren,
+dat de gewone verklaring van het verlaten van Chichen-Itza door
+hare inwoners, omstreeks het jaar 1440, niet aannemelijk was; wat
+ook verder tot dien uittocht aanleiding moge gegeven hebben, zeker
+moet de hoofdreden gezocht worden in de nog levende herinnering aan
+de door hunne voorvaderen gestichte kolonien in het zuiden van het
+schiereiland. Tikal moet het middelpunt van die nederzettingen zijn
+geweest; Tikal bestond misschien toen nog; de caciquen van Chichen
+hadden ongetwijfeld betrekkingen met die stad onderhouden, en toen
+zij den weg insloegen naar deze stad, de bakermat van hunne familie,
+handelden zij geheel in den geest der traditie.
+
+
+XII
+
+
+Als wij geloof mogen hechten aan het verhaal, dat de pastoor van
+Santa-Cruz del Quiche aan Stephens deed, dan bestond er te Coban eens
+groote stad, die hij bezocht had en waarvan hij met groote verbazing
+gewaagde. Nooit heeft iemand ons over deze stad gesproken, die tot
+dusver aan de nasporingen der reizigers is ontsnapt; maar het is
+zeer waarschijnlijk dat Coban eene nederzetting was van dien tak der
+Tolteken, die Tikal stichtte en die zich van daar naar het oosten
+richtte, waar hij achtervolgens Copan en Quiriga, in de provincie
+Chiquimula, grondvestte.
+
+Copan was ten tijde van de verovering nog eene bloeiende stad, evenals
+Utatlan, Itatlan, Xelahu, Patinamit en andere steden in Guatemala, door
+Alvaredo verwoest. Hernandez de Chaves, een zijner onderbevelhebbers,
+kreeg in last zich van Copan meester te maken. Dit geschiedde in
+1530. Volgens Juarros, wiens zegsman Francisco de Fuentes de stad
+bezocht, was de groote circus van Copan in 1700 nog ongeschonden
+in wezen.
+
+De zonderlingste en merkwaardigste monumenten van Copan zijn de uit
+een steenblok gehouwen afgodsbeelden, die wij ook reeds, zij het ook
+minder afgewerkt, te Tikal hebben aangetroffen. Wij vinden te Copan
+dezelfde inscripties, dezelfde bas-reliefs en dezelfde godheden,
+als in de steden die wij reeds vroeger bezochten; Copan is echter
+de jongste van deze steden, daar zij het verst van het uitgangspunt
+der immigranten verwijderd was. Ondanks zijn niet licht te misleiden
+gezond verstand en zijne buitengewone helderheid van inzicht, heeft
+Stephens toch de monumenten van Copan niet begrepen. Trouwens, Copan
+was de eerste stad die hij bezocht; hij dacht hier de werken voor zich
+te hebben eener geheel oorspronkelijke beschaving, die hij met geene
+andere in verband wist te brengen. Zonder het te weten, begon hij bij
+het einde en vermoedde niet dat hij de laatste monumenten eener oude
+beschaving voor zich had. Later, beter ingelicht, oordeelde hij anders
+en bracht zijn helder inzicht hem van zelf op het spoor der waarheid.
+
+Stephens geeft ons in de eerste plaats de afbeelding van een te Copan
+gevonden menschenhoofd, waarin hij een koning meent te herkennen. Bij
+nadere beschouwing van dien gebaarden kop, die in eene reusachtige
+draken- of slangenmuil is gevat, herkennen wij daarin het beeld van den
+god Quetzalcoatl; de type is een weinig veranderd, maar de kenmerkende
+attributen ontbreken ook hier niet. Hij draagt een hoofddeksel
+van dooreengevlochten slangen, of misschien een soort van tulband,
+dien wij op andere monumenten in Guatemala zullen wedervinden. Wij
+bezitten geene nauwkeurige beschrijving van de monumenten van Copan,
+en te oordeelen naar hetgeen Stephens zegt, schijnt het dat zij
+verschillen van die, welke wij bestudeerd hebben. De inrichting
+der stad zou ons doen denken aan die der mexikaansche steden,
+evenals bij de andere hoofdsteden in Guatemala, omdat die steden,
+evenals in Mexico, op bergplateaux gebouwd, een ander voorkomen
+hadden dan de steden in de heete vlakte, Comalcalco, Palenque,
+Chichen. Uxmal en anderen. De tak van den tolteekschen stam, die
+zich langs den Stillen-Oceaan gevestigd had, had de traditien van het
+gemeenschappelijke vaderland, van Anahuac, behouden en volgde zoowel
+in levenswijze, als bij den bouw van tempels, paleizen en huizen,
+de oude gewoonten: een natuurlijk gevolg van de overeenkomst tusschen
+de vroegere en latere omgeving. De andere hoofdtak, die in een andere
+natuur en andere omgeving was gekomen, moest zich, ook wat de bouworde
+aangaat, daarnaar voegen en alzoo in meerdere of mindere mate van den
+voorvaderlijken type afwijken. Te Copan ontmoetten de beide takken
+elkander weder, en de bouwstijl onderging eene verandering door het
+opnemen van verschillende elementen.
+
+Wij hebben reeds vroeger, bij ons bezoek te Kabah, gesproken van de
+overdrijving en overlading in de ornamentiek, die het kenmerk is der
+perioden van kunstverval: een verschijnsel, dat zich bijna bij alle
+volken heeft voorgedaan. Bijna overal zien wij de in den aanvang zoo
+strenge en sobere monumenten, zeer schaars met ornamenten versierd,
+langzamerhand al rijker en weelderiger worden; de architektonische
+lijnen treden op den achtergrond voor het ornament, dat al meer
+en meer voortwoekert en eindelijk tot overlading, gemaaktheid en
+wansmaak voert. De gothiek levert ons daarvan een sprekend voorbeeld,
+en de arabische kunst in Spanje niet minder.
+
+De Tolteken van Copan getuigen ook op hunne beurt van de waarheid dezer
+opmerking; en men behoeft inderdaad geen archeoloog te zijn, om bij
+het aanschouwen van deze monumenten te verklaren dat zij niet tot de
+eerste, maar veelmeer tot de laatste periode eener kunstontwikkeling
+behooren. De bewerkers van de monolithen, waarvan wij boven reeds
+spraken, hebben hier alle ornamenten en alle architektonische
+motieven bijeengebracht, die hunne voorgangers bij hunne paleizen,
+hunne tempels hunne bas-reliefs en hunne godenbeelden hadden aangewend.
+
+En niet alleen vermenigvuldigen zij de motieven en ornamenten,
+zij stellen zelfs in een beeld verschillende goden voor: getuige
+het beeld, waarvan wij de afbeelding en face geven en waarin men
+gemakkelijk vier onderscheidene goden herkent. De groote middenfiguur,
+die uit een drakenmuil te voorschijn komt, herinnert ons aanstonds
+aan Quetzalcoatl, maar het is het hoofd eener vrouw, wier kostuum
+ons de attributen te aanschouwen geeft van een Tlaloc van Palenque,
+met zijne menschenhoofden als gordel versiersels; deze koppen zijn
+hier geplaatst boven een krans of slinger van maishalmen, die een der
+attributen is zoowel van Chalciutlicue, de echtgenoote van Tlaloc,
+als van Centeotl, de mexikaansche Ceres, de godin van den oogst. Dit
+beeld zou dus tegelijkertijd Quetzalcoatl, Tlalco, Chalciutlicue
+en Centeotl moeten voorstellen. Wij weten reeds, dat men te Mexico
+de drie eersten meermalen vereenigd afbeeldde en dat hun feest op
+denzelfden dag werd gevierd.
+
+Laat ons nu een blik werpen op het zoo merkwaardige altaar, waarmede
+wij door Stephens bekend zijn geworden. Dat altaar, waarvan wij op
+bladz. 308 de afbeelding geven, is zes voet lang en vier voet hoog; het
+bovenste gedeelte is verdeeld in zes-en-dertig vakken met hieroglyfen.
+
+Aan elke zijde van het altaar zien wij vier personen, die met
+gevouwen beenen, naar oosterschen trant, op kussens zitten; het
+profiel is minder schuin dan bij andere beeldwerken, waarschijnlijk
+uit vroegeren tijd; het hoofddeksel is een soort van tulband, zoo
+als in Guatemala gebruikelijk was. Deze typen zijn nieuw voor ons,
+maar wij vinden ze nevens ons reeds bekende typen: een verschijnsel,
+dat zijne verklaring vindt in het feit, dat de twee takken van het
+tolteeksche ras, na eene lange scheiding van misschien twee eeuwen,
+elkander hier weder voor het eerst ontmoetten en in zekere mate
+samensmolten. Dit zonderlinge monument is als het ware de uitdrukking
+van die vermenging: het is guatemalto-tolteeksch door de figuren en
+zuiver tolteeksch door de symbolische teekens, die hetzij op iedere
+figuur, hetzij op de kleeding, hetzij op het kussen aangebracht,
+ons den naam en de hoedanigheid van iederen persoon mededeelen. Dat
+herinnert aan de bas-reliefs van Chichen; maar het altaar is vooral
+tolteeksch door zijne opschriften, waarvan de letterteekens bijna
+geheel dezelfden zijn als die der inscripties van Lorillard. De
+kunst van Copan draagt zoo geheel een tolteeksch karakter, dat Diego
+Grarcia Palacio, in een brief aan den koning van Spanje, Filips II,
+in 1574 geschreven, verhaalt dat hij de monumenten van Copan als
+bouwvallen aantrof, maar dat zij hem toeschenen ver verheven te zijn
+boven gebouwen van gelijksoortigen aard, die door de inwoners dezer
+streken waren gesticht.
+
+"De onder de Indianen aangenomen overlevering, zoo zegt hij, schrijft
+de stichting dezer monumenten toe aan emigranten uit Yucatan"; en
+Palacio is mede van die meening, daartoe gebracht door de overeenkomst
+in stijl tusschen deze monumenten en die welke men in Yucatan en
+Tabasco aantreft.
+
+Wij zien dus te Copan de laatste voortbrengselen van eene oude kunst
+en hare vermenging met eene andere, niet minder oude kunst. Misschien
+zou deze samenvloeiing tot hooger ontwikkeling hebben geleid en zou
+de amerikaansche beschaving en de amerikaansche kunst, aan haar
+eigen historische ontvouwing overgelaten, zich gaandeweg aan de
+windselen der barbaarschheid, waarin zij nog gevangen lag, hebben
+ontworteld. Maar de ontdekkingstocht van Columbus en de verschijning
+der Spanjaarden maakten aan die ontwikkeling een einde en vernietigden
+de oorspronkelijke beschaving van het indiaansche ras, om er iets voor
+in de plaats te stellen dat nooit meer was en is dan eene karikatuur
+der europeesche beschaving.
+
+
+XIII
+
+
+Van Copan naar Oaxaca is een lange reis, waarvoor wij twee maanden
+noodig hebben. De beschikbare ruimte ontbreekt ons, om dezen langen
+en vermoeienden tocht, dwars over de groote keten der Cordillera,
+in bijzonderheden te beschrijven. De weg voerde ons meermalen door
+wonderschoone indrukwekkende wouden, door prachtige landschappen, maar
+hij was vermoeiend in de hoogste mate: nu eens gingen wij, zwoegend
+en hijgend, te voet, dan reden wij te paard, somwijlen zelfs moesten
+wij door menschen gedragen worden; zonder de vriendelijke hulp van de
+pastoors in het gebergte, zou het ons moeite genoeg gekost hebben, de
+plaats onzer bestemming te bereiken. Eindelijk, eindelijk bereikten
+wij de vallei van Oaxaca en kwamen in de stad van denzelfden naam:
+menschen en beesten waren ter dood vermoeid en uitgeput.
+
+Om naar Mitla te gaan, keeren wij op onze schreden terug en begeven ons
+naar Santa-Lucia, beroemd om zijne hanengevechten. Twee mijlen verder
+ligt, verscholen onder het dichte lommer van goyaven, cherimoias en
+granaatboomen, het aardige, bevallige dorp Santa-Maria del Tule. De
+reusachtige boom, Sabino genaamd, die het pleintje van eene kleine
+kapel overschaduwt, is door de gansche republiek bekend; van verre
+gezien, gelijkt de omvangrijke kruin een klein bosch; van nabij wekt
+de oude boom onwederstaanbaar onze bewondering door zijn geweldigen
+omvang en zijne onuitputtelijke levenskracht.
+
+Op het dikste punt heeft de stam een omtrek van veertien schreden of
+ongeveer dertien el; tot op twintig voeten boven den grond behoudt
+hij bijna dezelfde afmeting. Daar splitst zich de reusachtige stam,
+en zijne machtige takken, in omvang gelijk aan honderdjarige eiken,
+verspreiden tot op honderd voeten afstands hunne verkwikkende
+schaduw. Hij is niet zoo hoog, als zijn geweldige omvang eigenlijk
+zou vorderen: ik reken dat hij niet hooger is dan negentig voet.
+
+De Indianen bewaken den eerwaardigen boom met angstvallige zorg,
+opdat geen profane hand hem schende. Zij koesteren jegens den Sabino
+eene bijgeloovige vereering; niemand mag hem bezoeken dan onder
+hun geleide; elken dag reinigen zij den grond rondom den voet des
+booms; en zij zouden nooit toelaten, dat iemand een takje of twijgje
+afbrak. Sommige reizigers verklaren dit wonder van het plantenrijk
+door de vereeniging van drie verschillende stammen, die saamgegroeid
+zouden zijn. Wij hebben den boom nauwkeurig onderzocht, en niets dan
+een enkelen stam kunnen ontdekken, die, naar het zich laat aanzien,
+nog eeuwen kan leven.
+
+Naar het oosten versmalt zich de vallei: de weg loopt door Tlacolula,
+en voert langs de heuvelen, aan wier voet ge in de steengroeven
+nog blokken ziet, door de oude bouwmeesters van Mitla ten deele
+bewerkt. Rechts afslaande, zouden wij te San-Dionysio komen, het
+laatste dorp der vlakte; maar wij slaan links af, waar in eene
+bijna onbebouwde vallei, door naakte bergen omgeven, de ruinen der
+paleizen van Mitla onze aandacht vragen. Er waait hier onophoudelijk
+een sterke wind, die alles doet uitdrogen; er groeit hier bijna niets
+dan de zoogenaamde _pitayoles_, die dichte hagen vormen en waarvan
+de vrucht zeer lekker smaakt, ongeveer als de aardbei.
+
+De ruinen van Mitla, die ten tijde van de verovering eene aanzienlijke
+ruimte besloegen, bestaan nu slechts uit overblijfselen van zes
+paleizen en drie pyramiden. De pastorie is het eerste gebouw
+ten noorden, op de helling van den heuvel. Het is eene ordelooze
+samenvoeging van binnenplaatsen en gebouwen, waarvan sommige wanden
+met mozaieken in relief zijn versierd. Onder de uitspringende lijsten
+vindt men sporen van zeer onbeholpen schilderwerk, waarbij zelfs
+de eenvoudige rechte lijn niet in acht is genomen: het zijn zeer
+ruwe, barbaarsche figuren van goden, benevens lijnen die elkander
+kruisen, maar waarvan de beteekenis ons ten eenemale ontgaat. Men
+vindt diezelfde uiterst onbeholpen muurschilderingen in elk paleis,
+waar zij op eene of andere wijze tegen den invloed van de lucht en
+het weder beschut waren.
+
+De kerk van het dorp, die aan dit gebouw grenst, is geheel opgetrokken
+met de bouwstoffen van de oude paleizen.
+
+Lager, ter linkerzijde, ziet men eene geknotte pyramide, van
+indiaanschen oorsprong, waarop eene moderne kapel is gebouwd. De
+pyramide is voorzien van een steenen trap. De Spanjaarden zorgden er
+voor, dat er geen spoor meer te vinden is van den tempel, die weleer
+op het plat moet hebben gestaan. Het groote paleis, dat nog in zijn
+geheel is en waaraan alleen het dak ontbreekt, bestaat uit een groot
+laag gebouw, waarvan de voornaamste, naar het zuiden gekeerde gevel
+het schoonste en belangrijkste, en tevens het best geconserveerde der
+monumenten van Mitla is. Deze gevel heeft eene breedte van veertig
+meters; daarachter bevindt zich eene zaal van gelijke breedte,
+waarvan de zoldering gedragen werd door zes monolithpijlers van
+ongeveer veertien voet hoogte. Drie breede en lage deuren geven
+toegang tot deze zaal, waarvan de vloer bedekt was met eene dikke
+laag cement. Rechts voert eene donkere smalle gang naar eene eveneens
+bepleisterde binnenplaats, waarvan de muren, evenals de voorgevel
+van het paleis, met mozaiekpaneelen en figuren in steenen lijsten
+zijn versierd. Deze binnenplaats is vierkant; op haar komen vier
+lange en smalle kamers uit, die van onder tot boven met mozaieken en
+relief zijn bedekt. De posten der deuren zijn geweldige steenblokken,
+die een omvang hebben van vijf of zes meter.
+
+Het tweede en het derde paleis hebben zeer sterk geleden. Van het
+tweede is alleen de poort met haar gebeeldhouwde post staande gebleven,
+benevens twee pijlers in de hal. Van het vierde paleis is vooral
+de zuidelijke gevel zeer goed bewaard gebleven. Maar zuidwestwaarts
+bevinden zich nog vier andere paleizen, die half gesloopt en onder
+den grond begraven zijn, waarboven de muren nog slechts ter hoogte
+van drie of vier voet uitsteken. De Indianen hebben tusschen deze
+ruinen en op de binnenplaatsen hunne woningen gevestigd.
+
+De bouwmaterialen van deze monumenten zijn zeer eenvoudig: zij zijn
+opgetrokken uit aarde, met groote keien vermengd en met eene soort
+van steenen tegels bekleed. Onder de ruinen strekken zich kelders
+uit; zij werden reeds eenmaal geopend, maar de vijandige houding der
+Indianen noodzaakte den toegang weder te sluiten, eer men de kelders
+had kunnen onderzoeken en zien wat zij bevatten.
+
+Wij weten niet met juistheid uit welken tijd de monumenten van Mitla
+dagteekenen, maar zij kunnen kwalijk ouder zijn dan die, waarvan
+wij reeds gesproken hebben. Hun ondergang dagteekent echter reeds
+van vroeger tijd: Orozco y Berra verzekert dat zij verwoest werden
+door Ahuizotl, dat is dus tusschen de jaren 1490 en 1500; overigens
+valt de verwantschap tusschen deze gebouwen en de tolteeksche of
+mexikaansche monumenten niet te miskennen. Mitla was eene beroemde
+heilige plaats en de begraafplaats der koningen van Teotzapotlan. Toen
+de gebouwen nog ongeschonden waren, bevatten zij vier gebeeldhouwde
+kompartimenten boven den grond, waarmede vier andere lokalen onder
+den grond overeen kwamen.
+
+Een der eerstgenoemde vertrekken was bestemd voor de woning van
+den opperpriester; een ander voor de huisvesting der priesters; het
+derde vertrek was voor den koning, als hij te Mitla kwam; het vierde
+eindelijk voor de heeren, die het heiligdom bezochten. De woning
+van den opperpriester was rijker versierd dan de andere vertrekken,
+want zij bevatte een troonzetel met een kussen en een rugleuning,
+beiden met tijgervel bekleed. De dekoratie der andere kamers bestond
+uit fijne beschilderde matten, gelooide huiden en stoffen om zich
+gedurende den slaap te dekken.
+
+Van de onderaardsche kamers diende het middelste als heiligdom; de
+afgodsbeelden waren op eene groote zerk geplaatst, die het altaar
+verving; het tweede was de begraafplaats der opperpriesters; in het
+derde werden de koningen begraven. Het vierde, dat naar men zegt
+zeer groot was, werd gedragen door rijen pijlers, even als de groote
+zaal boven den grond; de toegang tot dit vertrek werd met eene groote
+zerk gesloten. Daar, in dezen ruimen kelder, wierp men de lijken der
+slachtoffers en der in den oorlog gevallen krijgsbevelhebbers. Sommige
+vrome boetelingen vroegen, als eene gunst, vergunning om op deze
+heilige plaats te mogen sterven; was dit verzoek toegestaan, dan
+geleidden de priesters deze vrijwillige slachtoffers naar den ingang
+van den kelder, wentelden de zerk af, zeiden den martelaars vaarwel en
+sloten den ingang weder, zoodat de ongelukkigen levend begraven werden.
+
+De opperpriester, die den titel voerde van Huiyatoo (de groote
+schildwacht, hij die alles ziet), was met onbeperkte macht bekleed
+en stond boven den koning, die hem vreesde en eerbiedigde; de lieden
+uit het volk konden zijn aangezicht niet aanschouwen, zonder hunne
+vermetelheid met den dood te bekoopen. Als eenige middelaar tusschen
+de goden en de menschen, was hij ook de eenige uitdeeler van gaven
+en voorrechten: iets als de groote lama in onzen tijd.
+
+Burgoa, aan wien wij deze bijzonderheden ontleenen, schijnt de ruinen
+van Mitla niet bezocht te hebben: althans hij spreekt in zijne
+beschrijving slechts van een paleis, terwijl er in zijn tijd nog
+acht bestonden. Maar zeker is het te verwonderen, dat de mexikaansche
+regeering, in het bezit van zoo uitvoerige en nauwkeurige gegevens,
+geene opgravingen heeft laten doen in de paleizen van Mitla. Men zou
+daar eene onuitputtelijke mijn kunnen vinden van de belangrijkste
+zaken: afgodsbeelden, sieraden, aardewerk en wat niet meer. Men
+bedenke slechts dat daar de koningen begraven werden, bekleed met hunne
+prachtigste kleederen, het lichaam versierd met vederen, halskettingen
+van goud en edelgesteenten en andere sieraden; in de linkerhand hielden
+zij hun schild, in de rechter hun staf. Misschien zelfs zou men er
+handschriften vinden, die tegenwoordig zoo uiterst zeldzaam zijn.
+
+	*	*	*	*
+
+Tot dusver de heer Charnay, wiens reisverhaal, onderdeel van een
+uitgebreid werk, hier afbreekt. Naar wij vertrouwen, zal het onzen
+lezers, tot recht verstand en toelichting van het voorafgaande,
+niet onwelkom zijn, een beknopt samenvattend overzicht van de
+overblijfselen en monumenten eener vroegere beschaving, bepaaldelijk in
+Centraal-Amerika, te ontvangen. Het betreft hier een veld van studie,
+dat bij ons nog weinig bekend en bearbeid is, en waarvan toch het hooge
+belang voor de algemeene kultuurgeschiedenis niet te miskennen valt.
+
+De amerikaansche antiquiteiten, de monumenten van de eigenaardige
+beschaving der oorspronkelijk amerikaansche volken, behooren deels tot
+een voorhistorischen tijd, deels tot den tijd der Tolteken en hunner
+opvolgers de Azteken, aanvangende omstreeks de zevende eeuw onzer
+jaartelling; of wel tot het rijk der Inka's in Peru, uit de dertiende
+eeuw. Zij worden in drie hoofdgroepen verdeeld, die zoowel geografisch
+als historisch gescheiden zijn: namelijk, in noord-amerikaansche,
+centraal-amerikaansche en zuid-amerikaansche antiquiteiten. Van
+de eersten en de laatsten kunnen wij nu niet spreken: slechts zij
+hier opgemerkt, dat de noord-amerikaansche antiquiteiten, die weder
+in drie groepen worden gesplitst en bijna het geheele gebied der
+Vereenigde-Staten omvatten, een veel lageren trap van beschaving
+aanduiden, dan die van Zuid- en vooral van Centraal-Amerika. Dit
+neemt echter niet weg, dat ook de in Noord-Amerika, met name in
+het stroomgebied van den Mississippi gevonden overblijfselen van
+gebouwen en voorwerpen van kunstnijverheid de onwedersprekelijke
+bewijzen zijn voor eene vrij wat hoogere beschaving, dan waarop
+later, bij de aanraking met de Europeanen, de indiaansche stammen
+van Noord-Amerika stonden.
+
+De belangrijkste overblijfselen van de oud-amerikaansche beschaving
+bezitten, buiten kijf, de hooglanden van Centraal-Amerika, Mexiko,
+Guatemala en Yucatan. Met name zijn het de gewrochten van bouw- en
+beeldhouwkunst, die hier deels als op zich zelven staande monumenten
+in de nabijheid van nog bewoonde plaatsen, deels tot groepen vereenigd
+als overblijfselen en ruinen van voormalige steden, de aandacht tot
+zich trekken. Hoewel zij in het algemeen en in hoofdzaak hetzelfde
+karakter eener zeer eenvoudige kunst vertoonen, kunnen zij toch
+in twee afdeelingen worden onderscheiden, die elk tot eene andere
+kunstperiode behooren. Tot de oudere en tevens hooger ontwikkelde
+periode behooren de monumenten in Oaxaca, Guatemala en Yucatan, die
+van tolteekschen oorsprong zijn; tot de jongere azteeksche periode
+behooren de monumenten, die men in Mexiko en in het algemeen binnen
+de grenzen van het oude rijk der Azteken vindt. Eene meer nauwkeurige
+splitsing naar nationaliteit en tijdvakken is nog aan vele twijfelingen
+en bezwaren onderhevig.
+
+Sedert Antonio del Rio in 1787, op last van den gouverneur van
+Guatemala, de ruinen van Palenque bezocht, maar vooral sedert zijn
+verslag, in 1822, in eene engelsche en eene fransche vertaling het
+licht zag, hebben vele andere reizigers en geleerden de monumenten
+dezer landstreek onderzocht en in beeld en schrift meer algemeen
+bekend gemaakt. In Mexiko zijn de voornaamste overblijfselen ruinen
+van tempels en van vestingwerken: welke groepen van bouwwerken echter
+meermalen samenvallen, in zoo verre de tempels ook zelven vestingen
+waren. Zij onderscheiden zich vooral door hun massieven bouw,
+maar getuigen tevens van smaak en van eene vrij hoog ontwikkelde
+kunst. De voornaamste tempel van Mexiko lag in het midden der stad
+en was zoo groot, dat hij, volgens Cortez, ruimte aanbood voor
+vijfhonderd paarden. Hij vormde eene pyramide van vijf verdiepingen,
+acht-en-dertig meter hoog, met een basis van vijf-en-negentig meter,
+en twee torens. Pyramiden van meer of minder merkwaardigen bouw vindt
+men op een aantal andere plaatsen; ruinen van oude steden vindt men
+bij Tula, de oude Toltekenstad, bij Papantla in Vera-Cruz, bij Mopilca
+in dezelfde provincie, bij Palenque, bij Ocosingo en elders.
+
+Grondvorm van de geheele architektuur in Centraal-Amerika is de
+pyramide, die voornamelijk in godsdienstige monumenten, minder
+duidelijk in eigenlijke tempels en nog minder in paleizen, aan het
+licht treedt. De teokalli's (godshuizen), die men onder zeker opzicht
+reusachtige altaren zou kunnen noemen, zijn altijd vierzijdige,
+nauwkeurig naar de windstreken georienteerde, van boven afgeknotte
+pyramiden, waarop zeer dikwijls nog kapellen of andere gebouwen
+verrezen. Hare wanden stijgen soms in onafgebroken helling naar boven;
+maar meestal verheffen zij zich in verschillende, hoogstens acht,
+verdiepingen, die of wel afzonderlijke terrassen vormen, of alleen
+door omloopende, meestal versierde galerijen aangewezen worden. Naar
+het plat voeren breede en steile trappen, die meest aan eene, soms
+ook aan twee of meer zijden zijn aangebracht; enkele malen zijn ook
+de verschillende terrassen of verdiepingen door trappen onderling
+verbonden. Rondom de teokalli's lagen de woningen der priesters,
+benevens andere lokalen voor de dienst der goden bestemd. Doch ook bij
+andere gebouwen dan de teokalli's vinden wij den pyramiden vorm terug,
+en wel door het regelmatig afnemen der grootte van de verschillende
+verdiepingen.
+
+De architektuur der Mexikanen getuigt niet van eene hooge
+kunstontwikkeling, maar kenmerkt zich door strenge consequentie
+in den stijl; alle details en onderverdeelingen zijn naar de
+eenvoudigste beginselen en regelen ontworpen. Voor de versiering
+der wandoppervlakten gebruikte men rechtlijnige, maar vaak zeer
+samengestelde vakken of kassetten, voorts golvende lijnen, zigzags
+en dergelijke figuren. In hun geheel genomen, vertoonen de op
+den vlakken grond, of op gewone terrassen, of ook wel op het plat
+der teokalli's geplaatste gebouwen, de gedaante van eenvoudige,
+vierkante steenklompen, met rechtlijnig overdekte portalen, en
+eenvoudige pijlers, waarboven zich dikwijls een rijk versierde,
+dikwijls overladen, geweldig groote fries--door Charnay dekoratiemuur
+genoemd--verheft. Het dak is horizontaal of bestaat ook wel uit een
+soort van gewelf, dat door trapsgewijze over elkander liggende zerken
+wordt gevormd. Deze wijze van bedekking en het gemis van eigenlijke
+zuilen maken het aanleggen van groote zalen of hallen onmogelijk.
+
+De meeste gebouwen zijn met beeldwerken versierd, hetzij reliefs,
+hetzij standbeelden in eigenlijken zin. Deze beeldwerken, die blijkbaar
+van verschillende volken en uit verschillende tijden afkomstig zijn,
+getuigen zoowel van onbeholpenheid als van barbaarschen wansmaak in de
+zonderlinge overlading. Bij vergelijking met egyptische, assyrische,
+indische of oud-grieksche beeldwerken, staan de monumenten der
+amerikaansche skulptuur op een zeer lagen trap. Niet alleen dat
+alle individualiteit en uitdrukking aan de beelden ontbreekt, maar
+de navolging der natuur is zoo gebrekkig, dat de meeste figuren iets
+monsterachtigs hebben. Somwijlen doen zij ons denken aan de wanstaltige
+afgodsbeelden van de bewoners der Zuidzee-eilanden. In hoeverre deze
+hoogst gebrekkige, onbeholpen kunst de kiem van hoogere ontwikkeling
+in zich bevatte, kunnen wij in het midden laten. Eene geschiedenis
+der amerikaansche kunst is zeker nog niet te schrijven.
+
+In Centraal-Amerika zijn vooral Honduras en Yucatan rijk aan
+antiquiteiten en ruinen. In den eerstgenoemden staat zijn de
+beroemdste ruinen die van Copan; in Yucatan kent men reeds meer dan
+vijftig ruinen, die door haar omvang en deels ook door haar pracht
+de bewondering wekken. De paleizen bestaan dikwijls uit verschillende
+gebouwen boven elkander; kolossale trappen voeren van het eene terras
+naar het andere; ter wederzijde zijn die trappen met slangen versierd,
+wier kop den grond aanraakt, terwijl het reuzenlijf zich naar boven
+kronkelt. Terwijl de monumenten uit lateren tijd met versieringen
+overladen zijn, kenmerken zich de oudste gedenkteekenen door eenvoud,
+ernst en soliditeit; zoo als, bij voorbeeld, de pyramidale tempel
+van Palenque in Guatemala, waarvan de voorgevel met figuren en
+opschriften is versierd, terwijl van binnen mythologische beeldwerken
+en bas-reliefs de wanden bedekken.
+
+Ook elders in Centraal-Amerika heeft men merkwaardige overblijfselen
+eener vroegere beschaving gevonden; zoo in Costa-Rica, waar massieve
+sieradien van goud, kleine godenbeelden van brons, goud en koper,
+en bevallig vaatwerk nog getuigen van de aanwezigheid eener hooger
+beschaafde bevolking dan de Indianen; voorts aan de Mosquitokust en
+vooral in Nicaragua, waar de eilanden in de meren nog belangrijke
+ruinen bevatten, die nog maar voor een deel onderzocht zijn.
+
+De Tolteken, van wie in het reisverhaal van Charnay bij herhaling
+gesproken wordt, zijn een amerikaansche volksstam, die vermoedelijk
+in de vijfde of zesde eeuw onzer jaartelling, van een meer noordelijk
+gelegen land, Huehuetlapallan genoemd, naar Anahuac verhuisden en
+daar omstreeks het midden der zevende eeuw de stad Tollan (Tula)
+stichtten. Door verovering en vreedzame overeenkomsten breidden de
+Tolteken allengs hun gebied uit en bereikten een betrekkelijk vrij
+hoogen trap van beschaving. Omstreeks de elfde of twaalfde eeuw onzer
+jaartelling stond het rijk der Tolteken op het toppunt van bloei en
+macht; door ongelukkige oorlogen en andere rampen geraakte het allengs
+in verval. Tegen het midden der twaalfde eeuw werden de Tolteken
+uit een deel hunner woonplaatsen verdrongen door de Chichimeken, die
+anderhalve eeuw later gevolgd werden door het krijgshaftige volk der
+Azteken, die in 1325 de stad Tenochtitlan (Mexiko) stichtten en allengs
+meester werden van het geheele land. De nieuwe veroveraars namen ook
+hier de beschaving en kunst hunner hooger ontwikkelde voorgangers, de
+Tolteken, over; deze laatsten weken allengs naar zuidelijker streken,
+met name naar Yucatan, waar zij gaandeweg met de inheemsche stammen
+samensmolten of uitstierven.
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reis naar Yucatan, by Desire Charnay
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS NAAR YUCATAN ***
+
+***** This file should be named 13346.txt or 13346.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/3/4/13346/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.